Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 648/2008
|
Kærumál Óvígð sambúð Fjárskipti Gjafsókn
|
Við opinber skipti til fjárslita milli sambúðarfólks, M og K, var talið að M hefði sýnt fram á að bindandi samkomulag hefði komust á milli þeirra um að M ætti helmings hlutdeild í fasteigninni X. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að K ætti helmings hlutdeild í fyrirtækinu Y.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2008, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningsefnum, sem risið höfðu við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna loka óvígðrar sambúðar þeirra. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við fjárskipti aðila verði ákveðið að málsaðilar eigi hvort um sig 50% í fasteignarhluta að X í Reykjavík og að kröfu varnaraðila um 50% eignarhlut í fyrirtækinu Y verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila í héraði, en sættir sig við niðurstöðu hins kærða úrskurðar að öðru leyti. Hann krefst og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur fyrir Hæstarétti. Ákvæði hins kærða úrskurðar um skiptingu ábyrgðar á skuldum tengdum rekstri fyrirtækisins Y og yfirdráttarskuld, sem og um sýknu sóknaraðila af aðfararkröfu varnaraðila eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði reisir sóknaraðili kröfur sínar meðal annars á því að fljótlega eftir sambúðarslitin hafi komist á bindandi samkomulag milli aðila um skiptingu fasteignarhlutans að X og sé varnaraðili við það bundin. Varnaraðili hefur fallist á að við hin óformlegu fjárskipti sem fram fóru sumarið 2005 milli hennar og sóknaraðila hafi hún gengið út frá því að sóknaraðili ætti helmings eignarhluta í íbúðinni að X. Hafi hún gert tillögu að slíkum skiptum í tölvubréfi til hans 28. júlí 2005 og greitt honum í samræmi við það. Á þessum tíma hafi hún ekki notið lögfræðiaðstoðar og talið að sér hafi borið að líta með þessum hætti á málið. Sóknaraðili byggir á því að hann hafi samþykkt tillögu varnaraðila og við það hafi komist á bindandi samningur milli þeirra um þennan þátt málsins. Af fyrrgreindu tölvubréfi varnaraðila til sóknaraðila má ráða að við hin óformlegu skipti á eignum og skuldum hvað varðar fasteignarhlutann að X hafi aðilar litið svo á að umrædd eign ætti að skiptast að jöfnu milli þeirra. Greiðslur varnaraðila til sóknaraðila í kjölfarið styðja þetta. Með vísan til þessa verður að telja að fram sé komin sönnun um að við hin óformlegu skipti sem fram fóru milli aðila í júlí 2005 hafi komist á bindandi samkomulag um að sóknaraðili ætti helmings hlutdeild í eignarhluta fasteignarinnar að X, Reykjavík. Verður því fallist á þessa kröfu hans. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verða staðfest ákvæði hans um eignarhlut varnaraðila í fyrirtækinu Y, málskostnað í héraði og gjafsóknarkostnað. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Tekin er til greina krafa sóknaraðila, M, að við fjárskipti aðila eigi þau hvort um sig 50% í fasteignarhluta að X í Reykjavík. Staðfest eru ákvæði hins kærða úrskurðar um eignarhlut varnaraðila, K, í fyrirtækinu Y, málskostnað í héraði og gjafsóknarkostnað. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 82.950 krónur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 12. október 2007, var ákveðið að opinber skipti færu fram til fjárslita á milli málsaðila. Með bréfi skiptastjóra, mótteknu 9. janúar 2008, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 25. sama mánaðar og tekið til úrskurðar 22. maí sl. Úrskurður dómsins, sem kveðinn var upp 19. júní 2008, var kærður til Hæstaréttar Íslands. Með dómi réttarins í málinu nr. 373/2008, uppkveðnum 10. september s.á. var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og úrskurðar á ný. Málið var flutt á ný 15. október sl. og tekið til úrskurðar. Dómkröfur sóknaraðila eru að vegna íbúðar að X, Reykjavík verði úrskurðað að eignarhlutdeild sóknaraðila sé 58,82% í fasteigninni en eignarhluti varnaraðila sé 41,18% og að hvor aðili um sig beri helmingsábyrgð á eftirstöðum veðláns sem var að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Að vegna fyrirtækisins Y verði úrskurðað að sóknaraðili eigi helmingshlut í fyrirtækinu. Að sóknaraðili verði sýknuð af kröfu varnaraðila um að greiða honum kr. 2.579.966 ásamt vöxtum og kostnaði. Þá gerir sóknaraðili kröfu um að varnaraðili verði dæmdur til að greiða henni málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Endanlegar dómkröfur varnaraðila eru að úrskurðað verði að við fjárskipti aðila verði íbúðin að X, Reykjavík, talin í helmings eign hvors aðila. Jafnframt að úrskurðað verði að aðilar beri jafna ábyrgð á eftirstöðvum veðláns, að uppreiknuðum eftirstöðvum í júní 2005 kr. 4.666.253, og skuldum tengdum rekstri Y að fjárhæð kr. 1.820.000 og yfirdráttarskuld við KB banka, að höfuðstól í júní 2005, kr. 1.500.000. Að varnaraðili verði sýknaður af kröfu sóknaraðila um helmings eignarhlut í Y. Að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila kr. 2.579.966 með dráttarvöxtum af kr. 485.110 frá 06.06.2006 til 116.06.2006, af kr. 585.110 frá þ.d. til 28.02.2007, af kr. 1.485.110 frá þ.d. til 05.03.2007, af kr. 2.065.110 frá þ.d. ti112.03.2007, en af kr. 2.579.966 frá þ.d. til greiðsludags. Að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað. I Sóknaraðili lýsir málavöxtum þannig að samband málsaðila hafi hafist í janúar 1992 og að í október sama ár hafi þau hafið sambúð að X í Reykjavík. Varnaraðili hafi þá verið gjaldþrota og átt sáralitlar eignir. Sóknaraðili hafi hins vegar átt fasteign sem hún seldi og notaði ágóðann, kr. 1.270.000 í formi húsbréfa, sem útborgun við kaup á íbúðinni að X. Íbúðin hafi kostað kr. 7.200.000 og hafi eftirstöðvar kaupverðsins, kr. 5.930.000, verið fjármagnaðar með láni. Sóknaraðili hafi ein verið þinglýstur eigandi og ein skráð fyrir áhvílandi láni. Varnaraðili kveður þau hafa keypt íbúðina saman en vegna þess að hann hafði verið úrskurðaður gjaldþrota nokkuð áður hafi hann ekki talið sig geta verið skráðan aðila að kaupunum. Hann hafi við upphaf sambúðar átt lausafé sem hann seldi síðar fyrir um 800.000 krónur samtals. Þá hafi hann haft umtalsvert hærri tekjur en sóknaraðili. Það hafi þó verið samkomulag aðila að þau ættu íbúðina að jöfnu. Auk þessa hafi hann lagt til vinnu við viðgerð á húsnæðinu, sem tekið hafi verið tillit til við ákvörðun kaupverðs. Sóknaraðili kveðst hafa starfað við þýðingar. Haustið 2000 hafi aðilar lagt drög að því að stofna ferðaþjónustufyrirtæki undir nafninu Y sem sérhæfði sig í styttri ferðum innanlands, með erlenda ferðamenn, með eða án leiðsagnar. Í september 2001 hafi aðilar tryggt sér lénið [...] og í maí 2002 hafi varnaraðili fengið almennt rekstrarleyfi til fólksflutninga. Málsaðilar hafi eignast einkarétt á vörumerkinu [...] þann 2. október 2002 og séu þau bæði skráðir rétthafar. Sóknaraðili hafi unnið að heimasíðu fyrirtækisins og hafi þeirri vinnu lokið fyrir lok árs 2003. Sóknaraðili hafi jafnframt séð að mestu um alla útlitshönnun, bókanir viðskiptavina, bókhald, samskipti við banka og alla tölvuvinnu. Til viðbótar hafi sóknaraðili starfað bæði við akstur og leiðsögn, ásamt varnaraðila, allt frá árinu 2002. Að ráði endurskoðanda hafi ekki verið stofnað einkahlutafélag heldur hafi reksturinn verið á kennitölu varnaraðila. Tekjur og útgjöld hafi farið í gegnum persónulega reikninga varnaraðila. Málsaðilar hafi slitið sambúð sinni í júní 2005. Við sambúðarslit hafi þau talið að eignir þeirra væri áðurnefnd íbúð að X, fyrirtækið Y, fjórar bifreiðar og ein sérútbúin kerra. Þó að aldrei hafi formlega verið gengið frá fjárskiptum aðila hafi eignum engu að síður verið skipt að ákveðnu marki. Þannig hafi sóknaraðili fengið í sinn hlut bifreiðina Z en varnaraðili aðrar bifreiðar. Aðilar hafi fengið fasteignasala til þess að meta íbúðina og hafi það mat hljóðað upp á kr. 18.500.000. Áhvílandi lán á fasteigninni hafi numið kr. 4.666.253. Nettó verðmæti eignarinnar hafi þannig verið kr. 13.833.747. Vegna reksturs Y hafi verið yfirdráttarskuld hjá KB banka að fjárhæð kr. 1.500.000 með sjálfskuldábyrgð varnaraðila. Annað lán í sama banka, á nafni varnaraðila, hafi staðið í kr. 1.820.000 þegar sóknaraðili greiddi það upp þann 14. júní 2005. Samtals hafi sóknaraðili greitt varnaraðila kr. 6.570.000 í kjölfar sambúðarslitanna og litið á það sem greiðslu til hans vegna eignarhluta hans í íbúðinni, sem hann ætti í raun þótt hann væri ekki skráður fyrir neinum eignarhluta. Greiðslur sóknaraðila til varnaraðila eða í hans þágu samkvæmt kvittunum séu eftirfarandi: Sóknaraðili byggir á að hún hafi ein greitt alla útborgun íbúðarinnar að X í Reykjavík og að eina framlag varnaraðila til kaupanna hafi verið helmingsþátttaka í afborgunum af húsnæðisláni sem sóknaraðili tók þegar eignin var keypt. Rangt sé að varnaraðili hafi lagt til kaupanna gúmmíbát, kr. 240.000, seglskútu, kr. 630.000 og bifreið, kr. 60.000 eða samtals kr. 930.000 eins og hann haldi fram í bréfi til skiptastjóra dags. 15. nóvember 2007. Sóknaraðili útiloki hins vegar ekki að þessar eignir hafi verið tilgreindar sem eignir varnaraðila í tengslum við greiðslumat vegna kaupanna. Áætlað verðmæti eignanna hafi þó verið stórlega ofmetið. Þannig hafi gúmmíbáturinn verið seldur á kr. 160.000 þann 5. júlí 1994 eða löngu eftir kaupin á íbúðinni. Seglskútuna hafi varnaraðili keypt í félagi við annan mann á kr. 200.000, auk kr. 30.000 vegna kostnaðar við flutning, árið 1992. Skútan hafi verið seld í skiptum fyrir sumarbústaðarland með hjólhýsi í Skorradal í mars 1996, sem metið var á kr. 150.000. Landið hafi síðan verið selt í júlí 1998 fyrir kr. 180.000. Að auki hafi varnaraðili lagt nokkra fjármuni í viðhald skútunnar, sem ekki sé tekið tillit til við skoðun á verðmæti hennar. Bifreiðin, sem hafi verið gömul og ryðguð, hafi á endanum verið seld fyrir slikk eða afskrifuð. Sóknaraðili fullyrði þannig að varnaraðili hafi ekkert lagt fram til kaupa á íbúðinni. Sóknaraðili vísar til þeirra ríku dómvenju sem myndast hefur um það að þinglýstar eignarheimildir standi nemi sá sem reynir að hnekkja þeim sýni fram á annað. Það hefði því í raun verið hlutverk varnaraðila að sanna að hann ætti einhverja hlutdeild í íbúðinni sem sóknaraðili hafi ein verið skráð eigandi að. Sóknaraðili hafi hins vegar talið það sanngirnismál að viðurkenna að varnaraðili hefði lagt af mörkum helming á móti henni til afborgana af áhvílandi veðláni. Sóknaraðili hafi því frá upphafi verið tilbúin til að samþykkja að eignarhlutföll aðila eigi að teljast í samræmi við neðangreinda töflu, enda hafi hún gengið út frá því að varnaraðili myndi sýna sömu sanngirni gagnvart henni þegar kæmi að fyrirtækinu Y. Við þau óformlegu fjárskipti sem fram hafi farið sumarið 2005 hafi sóknaraðili gengið út frá því að varnaraðili ætti helming á móti henni, og greitt honum í samræmi við það, enda hafi hún á þeim tíma ekki vitað betur en að henni bæri að líta svo á. Við opinber fjárskipti aðila nú geri sóknaraðili þá kröfu að úrskurðað verði að hún teljist eigandi 58,82% íbúðarinnar og varnaraðili 41,18% íbúðarinnar og að sameiginlega beri þau helmingsábyrgð á áhvílandi veðláni vegna kaupa á henni að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Við uppgjör aðila hefði átt að beita þessum hlutföllum og hefðu greiðslur milli aðila átt að vera sem hér segi: Sóknaraðili telji sig þannig hafa ofgreitt varnaraðila 1.284.827 kr. Sóknaraðili mótmæli harðlega þeirri staðhæfingu varnaraðila að fyrirtækið Y hafi ekki bundið í sér söluverðmæti og að starfsemin sé svo bundin persónu varnaraðila að það verði ekki framselt til annarra. Sóknaraðili telji að ef reynt yrði að selja fyrirtækið þá væri það verðmætt fyrirtæki í fullum rekstri. Y sé fyrirtæki sem sérhæfi sig í styttri ferðum innan lands með erlenda ferðamenn, með eða án leiðsagnar. Varnaraðili fari ekki í allar ferðir sjálfur heldur hafi hann ráðið starfsmenn sér til aðstoðar. Það sé því ekki hægt að halda því fram að starfsemin sé svo bundin persónu hans að hana sé ekki hægt að selja. Sóknaraðili hafi starfað með varnaraðila í fyrirtækinu alveg frá stofnun. Hún hafi starfað sem öku- og leiðsögumaður og fullyrði að fyrirtækið sé jafn tengt hennar persónu og persónu varnaraðila. Fyrirtækið hafi öðlast þó nokkra markaðsfestu og viðskiptavild og mjög líklegt sé að aðilar sem séu þegar á þessum markaði eða hafi hug á að hefja rekstur ferðmannaþjónustu gætu hugsað sér að kaupa fyrirtækið þar sem það sé þegar vel þekkt og hafi góðan orðstír. Sóknaraðili hafi tekið þátt í uppbyggingu fyrirtækisins frá stofnun þess. Hún hafi annast að mestu hönnun heimasíðu þess og alfarið séð um viðhald hennar. Þá hafi hún annaðist ö1l kynningarmál og tölvupóstsamskipti við viðskiptavini. Til viðbótar hafi hún starfað beint við ferðir með akstri og leiðsögn. Sóknaraðili viti manna best að fyrirtækið hafi verið rekið með hagnaði allan þann tíma sem málsaðilar ráku það saman á kennitölu varnaraðila, enda hafi hún séð um allt bókhald þess. Sóknaraðila sé jafnframt kunnugt um að allar tekjur fyrirtækisins og útgjöld hafi runnið í gegnum einkareikning varnaraðila. Þá viti sóknaraðili að eitthvað hafi verið um að tekjur vegna ferða skiluðu sér ekki inn á reikninga varnaraðila heldur voru svokallaðar svartar tekjur. Rekstur fyrirtækisins hafi því verið ennþá blómlegri en rekstarreikningar beri merki um. Þrátt fyrir umfangsmikil störf í þágu uppbyggingar sameiginlegs fyrirtækis málsaðila hafi sóknaraðili aldrei þegið laun fyrir störf sín heldur jafnframt sinnt launuðum þýðingarstörfum. Í ljósi ummæla varnaraðila sjálfs í viðtali við Vesturbæjarblaðið telji sóknaraðili að varnaraðili geti vart mótmælt því að aðilar hafi staðið saman að þessum rekstri. Þá sýni gögn að þau hafi verið skráð saman rétthafar vörumerkisins Y. Við sambúðarslit hafi það verið ætlun sóknaraðila að halda áfram störfum við fyrirtækið enda hafi um það verið samkomulag milli aðila. Af þeim sökum hafi ekki verið talin ástæða til að skipta fyrirtækinu sérstaklega. Sóknaraðili hafi hins vegar veikst árið 2005 af svokölluðu Vertigo sem hafi áhrif á jafnvægisskyn og orðið ófær um að aka bifreið. Í veikindunum hafi hún vísað þeim sem höfðu samband við hana persónulega, og báðu hana að annast fyrir þá ferðir og leiðsögn, til Y. Þegar sóknaraðili hafði náð sér hafi varnaraðili neitað henni um að starfa fyrir fyrirtækið og jafnframt neitað að hún ætti nokkra kröfu á hann vegna hlutdeildar í verðmætum þess. Þar sem sóknaraðili hafi sjálf ekki notið neins hagnaðar vegna umfangsmikillar uppbyggingarvinnu sinnar í þágu fyrirtækisins Y þá eigi hún ekki annarra kosta völ en að gera kröfu um að viðurkennt verði að hún eigi helming fyrirtækisins. Sanngirnisrök mæli með slíkri viðurkenningu með sama hætti og hún hafi viðurkennt að varnaraðili eigi kröfu á umtalsverðum eignarhluta í íbúð hennar, þar sem hann greiddi á móts við hana af áhvílandi veðlánum, þótt hann hafi aldrei verið skráður eigandi hennar. Sóknaraðili hafi ranglega talið að miða ætti við helmingaskiptareglu og gert tillögu að slíkum skiptum í tölvupósti til varnaraðila þann 28. júlí 2005. Skömmu fyrir sambúðarslit hafi sóknaraðili veikst og ekki getað sinnt starfi sínu hjá Y að fullu, samkomulag aðila hafi versnaði og að lokum hafi verið útilokað að aðilar gætu haldið samstarfi sínu áfram. Varnaraðili hafi á hinn bóginn neitað að greiða sóknaraðila réttmæta hlutdeild hennar í fyrirtækinu, sem hann þó ætlaði að yfirtaka, þegar fyrir lá að samrekstur þeirra á því gengi ekki. Eins og rakið hafi verið telji sóknaraðili að varnaraðili hafi fengið mun meira i sinn hlut við skiptin á íbúðinni en hann átti rétt til. Skuldabréf það sem varnaraðili krefji sóknaraðila um endurgreiðslu á sé skuldabréf til tryggingar yfirdrætti á nafni varnaraðila í þágu rekstursins Y. Sóknaraðili hafi verið sjálfskuldarábyrgðarmaður á þessum yfirdrætti og þegar varnaraðili hafi ekki sinnt að greiða hann og hún sem sjálfskuldarábyrgðarmaður verið þinglýstur eigandi fasteignar hafi bankinn gengið á hana um greiðslu skuldarinnar. Hefði sóknaraðili greitt lánið á grundvelli sjálfskuldaábyrgðarinnar hefði hún átt endurkröfu á hendur varnaraðila sem var skuldari. Aðeins vegna sjálfskuldarábyrgðar sinnar og hótana banka um að ganga að fasteign hennar hafi sóknaraðili skrifað varnaraðila tölvupóst þann 17. maí 2006 og tilkynnt honum að hann yrði að bera sjálfur ábyrgð á greiðslu skuldarinnar. Sóknaraðili geti ekki séð hvernig hún gat með þeim tveimur tölvupóstum sem varnaraðili byggir endurkröfu sína á, annars vegar frá 28. júlí 2005 og hins vegar frá 17. maí 2006, fengið þann skilning að hún hafi lofað að greiða umrædda skuld og vandséð sé með hvaða rökum hún ætti að greiða skuldina í ljósi fjárhagslegra samskipta aðila. Eins og rakið sé hér að framan greiddi sóknaraðili varnaraðila samtals 6.570.000 kr. við fjárskipti vegna íbúðarinnar, sem sé meira en henni bar. Það sé ekki rétt að með kaupum á meintri helmings eign varnaraðila í fasteigninni hafi sóknaraðili yfirtekið allar skuldir búsins, þar á meðal skuldir sem tengdust rekstri fyrirtækisins. Hefði það verið raunin sé ljóst að varnaraðili fái í sinn hlut mun meira en hann lagði til eignarmyndunarinnar á sambúðartímanum. Auk þess sé með því algerlega litið framhjá því að sóknaraðili eigi kröfu á varnaraðila á helmingsverðmæti fyrirtækisins. Það sé fráleitt að varnaraðili geti krafið hana um endurgreiðslu á skuldabréfi sem sé henni óviðkomandi. Aðilar hafi verið í sambúð og sóknaraðili beri ekki ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum varnaraðila. Skuldin sé tilkomin vegna reksturs Y. Það sé ófrávíkjanleg forsenda sóknaraðila, sem varnaraðili hafi átt að þekkja, að hún hafi ekki ætlað að taka ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum fyrirtækisins nema hún kæmi áfram að rekstri þess eftir sambúðarslitin. Hvernig sem á málið sé litið telji sóknaraðili ljóst að hún beri enga lagalega skyldu til þess að endurgreiða varnaraðila kr. 2.579.966 eins og krafist sé, en væntanlega þurfi að taka til þessarar skuldar við mat á verðmæti fyrirtækisins. Þessi skuld muni þannig hafa áhrif á þá fjárhæð sem varnaraðili þurfi að greiða henni vegna helmingseignar hennar í fyrirtækinu, verði fallist á þá kröfu hennar. III Varnaraðili byggir á að rangt sé að sóknaraðili hafi lagt, sem nemi andvirði húsbréfanna, meira til kaupanna á fasteigninni en varnaraðili. Um þetta hafi ekki verið ágreiningur við sambúðarslitin og sé óformlegt samkomulag þeirra um skipti á fasteigninni og sameiginlegum skuldum, sem sóknaraðili hafi átt frumkvæði að, því til sönnunar. Tilvitnað samkomulag komi fram í tölvubréfi sóknaraðila til varnaraðila frá 28. júlí 2005. Þar sé gert ráð fyrir því að sóknaraðili kaupi helmingshlut varnaraðila í fasteign þeirra, sem við skiptin hafi verið metin á kr. 18.500.000, og greiði fyrir með yfirtöku skulda að samtölu kr. 9.000.000 sem þó hafi reynst lægri þegar gögn málsins voru athuguð, og með peningum. Sóknaraðili hafi samkvæmt þessu greinilega gert ráð fyrir helmingsábyrgð þeirra á skuldum. Um þetta hafi sóknaraðili ekki gert ágreining fyrr en með kröfu sinni um opinber skipti, löngu eftir að upp úr sambúðinni slitnaði og löngu eftir að framangreint samkomulag var gert. Nú telji sóknaraðili sig aðeins eiga að greiða kr. 2.333.127 af sameiginlegum skuldum, þ.e. helming veðskuldar. Tölvusamskipti aðila beri þó annað með sér. Þau feli í sér viðurkenningu sóknaraðila á greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 1.820.000, sem hún hafi greitt til varnaraðila, og yfirdráttarskuldar upphaflega að fjárhæð kr. 1.500.000 auk veðlánsins. Þau feli einnig í sér að það hafi verið ætlun sóknaraðila að skuldbreyta þessum yfirdrætti í lengra lán og hafði fengið vilyrði bankans fyrir því, sem sendi henni í tvígang skuldabréf til undirritunar og skuldbreytingar á þessari skuld. Ástæðunnar kunni að vera að leita í þeirri staðreynd að veðhæfni eignar hennar hafi verið ófullnægjandi, sbr. tölvubréf til varnaraðila 24. ágúst 2005, og hún hafi því ekki talið sig geta tryggt bankanum endurgreiðslu lánsins. Varnaraðili hafi greitt þessa skuld, þar sem hann hafi verið skráður greiðandi. Því sé eðlilegt að hann endurkrefji sóknaraðila um þessa skuld. Þessi breytta afstaða sóknaraðila varðandi þessar skuldir sem tengist Y, sé þeim mun óskiljanlegri ef litið sé til kröfu hennar um helmingseignarhlut í fyrirtækinu. Greiði sóknaraðili yfirdráttarskuldina með vöxtum og kostnaði, telji varnaraðili að skiptum sé lokið og þá sé ekki undanskilið meint helmingseign sóknaraðila á einkafyrirtækinu Y, sem rekið hafi verið í nafni varnaraðila. Varnaraðili sé því ósammála að fyrirtækið sé mjög eftirsóknarvert og talsvert söluverðmæti í því fólgið. Hann telji rekstur fyrirtækisins bundið sinni eigin persónu og verðmæti þess háð vinnuframlagi hans sjálfs, sem verði ekki selt þriðja manni fremur en þýðingarþjónusta sóknaraðila verði seld. Bæði hafi þau notið þeirra tekna sem öfluðust með rekstri þessara fyrirtækja meðan á sambúðinni stóð en eftir sambúðarslitin hafi hvoru um sig verið heimilt að halda áfram sinni starfsemi og þurfi ekki að gera hvort öðru reikningsskap vinnu sinnar. Af framanrituðu virtu byggi varnaraðili kröfur sínar á því að skiptum sé í raun lokið milli aðila en endanlegt uppgjör eigi eftir að fara fram. Byggt sé á því að sóknaraðili hafi viðurkennt að íbúðin að X hafi verið í helmingseign þeirra beggja. Þetta hafi varnaraðili sætt sig við og því hafi verið kominn á samningur milli þeirra um helmingaskipti íbúðarinnar. Því sé mótmælt að sóknaraðili geti nú borið fyrir sig lögvillu um rétt sinn. Sóknaraðili hafi verið fjárráða þegar hún hafi boðið fram þessi skipti og samdi um þau og hún geti ekki gegn mótmælum varnaraðila rift því samkomulagi einhliða. Sóknaraðili sé bundinn við þennan samning. Á sama hátt sé varnaraðili bundin við það samkomulag að taka að sér að greiða sameiginlegar skuldir að heildarfjárhæð kr. 9.000.000, sbr. nefnt tölvubréf sóknaraðila. Ranglega sé sagt í úrskurði héraðsdóms að sameiginlegar skuldir hafi verið kr. 13.444.455. Varnaraðili hafi ekki rengt heildarfjárhæð skulda og hafi treyst því að sóknaraðili færi þar rétt með enda hafi hún séð um sameiginlegt bókhald þeirra. Eins og áður greini virðist þó sem sóknaraðili hafi ofáætlað skuldir þeirra. Í ljósi þessa mótmæli varnaraðili reikningslegum útlistunum sóknaraðila sem röngum og villandi. Ekki sé ágreiningur um skipti á bifreiðum og öðrum eignum nema á fyrirtækinu Y, sem sóknaraðili telji sig eiga að hálfu á móti varnaraðila. Þessu mótmæli varnaraðili og telji gæta nokkurs misskilnings. Að sönnu hafi fyrirtækið verið rekið í þágu beggja þótt það væri rekið á kennitölu varnaraðila. Á sama hátt hafi sóknaraðili rekið í eigin nafni þýðingarþjónustu og aflaði með því tekna í þágu þeirra beggja. Hvergi sjái þess þó stað að sóknaraðili telji að varnaraðila beri helmingshlutur í því fyrirtæki hennar. Í hvorugu fyrirtækinu hafi verið nein eignamyndun og því engu að skipta. Falli sóknaraðili hins vegar ekki frá þeirri kröfu að Y sé í helmingseign beggja aðila, þá geri varnaraðili þá kröfu að vera talinn helmingseigandi að þýðingarþjónustu sóknaraðila og njóta þar tekna í samræmi við það Krafa varnaraðila um endurgreiðslu á fjárhæð kr. 2.579.966 sé studd samningi aðila um yfirtöku sóknaraðila á þessari skuld við kaup hennar á fasteigninni að X í Reykjavík. IV Málsaðilar voru í óvígðri sambúð frá byrjun árs 1992 til júní 2005. Með úrskurði uppkveðnum 12. október 2007 var bú þeirra tekið til opinberra skipta. Við fjárhagslegt uppgjör við slit á óvígðri sambúð hefur það verið meginregla að hvor aðili teljist eiga þau verðmæti sem hann kemur með inn í búið. Fyrir liggur að sóknaraðili átti við upphaf sambúðar fasteign og að hún notaði söluandvirði hennar, kr. 1.270.000 í formi húsbréfa, til kaupa á íbúðinni að X í Reykjavík. Kaupverðið var að öðru leyti fjármagnað með láni sem sóknaraðili tók. Sóknaraðili var ein þinglesinn eigandi íbúðarinnar. Meðal gagna málsins er tölvubréf, dags. 28. júlí 2005, frá sóknaraðila til varnaraðila, hvers efni er uppgjör, en þar kemur m.a. fram að kaupverð íbúðar sé 18.500.000. Skuldir séu 9.000.000. Helmingur verðs kr. 9.250.000 mínus helmingur skulda kr. 4.500.000, sé 4.750.000, sem varnaraðili fái greitt frá sóknaraðila. Kr. 4.000.000 hafi verið greiddar. Eftirstöðvar séu 750.000. Varnaraðili byggir á að það hafi verið samkomulag aðila að þau ættu íbúðina að jöfnu. Það hafi sóknaraðili viðurkennt í raun með óformlegu samkomulegi þeirra um skipti á fasteigninni og skuldum sem fram komi í tölvubréfinu. Það hafi hann sætt sig við og því hafi verið kominn á samningur á milli þeirra um helmingaskipti íbúðarinnar. Sóknaraðili viðurkennir að hún hafi í raun gengið út frá því við þau óformlegu fjárskipti sem fram hafi farið sumarið 2005 að varnaraðili ætti helming eignarinnar þrátt fyrir að fjármögnun hennar hafi verið með þeim hætti sem grein er gerð fyrir hér að framan. Hún hafi engrar lögfræðiaðstoðar notið og á þeim tíma og ekki vitað betur en að henni bæri að líta svo á. Samtals hafi hún greitt varnaraðila kr. 6.570.000 í kjölfar sambúðarslitanna og þannig talið sig hafa staðið varnaraðila skil á því sem hann ætti í eigninni. Ágreiningur hafi síðan komið upp um raunverulegan eignarhluta hennar. Skilja þykir verða málatilbúnað sóknaraðila þannig að hún telji bersýnilega ósanngjarnt að byggt verði á þeim óformlega samningi sem fram kemur í tölvubréfinu. Þegar litið er til efnis hins óformlega samnings, þeirra röngu forsendna um gildandi reglur sem sóknaraðili kveðst hafa byggt á, svo og til þess að ekki liggur fyrir að stefnt hafi verið að því að víkja frá reglum um fjárskipti, er fallist á það með sóknaraðila að samningurinn hafi verið bersýnilega ósanngjarn. Verður því ekki á honum byggt við fjárslit aðila. Í máli þessu háttar svo til að sóknaraðili er lántakandi að láni því sem tekið var til kaupa á fasteigninni og ein þinglýstur eigandi. Opinber skráning og þinglýsing hefur verið talin gefa sterka vísbendingu um raunveruleg eignarráð við fjárhagslegt uppgjör við slit á óvígðri sambúð. Sá sem vefengir skráð eignarhlutföll og heldur því fram að hann eigi hlutdeild í séreign hins, ber fyrir því sönnunarbyrgði. Skráð eignarhlutföll eru því lögð til grundvallar við fjárskipti sambúðarfólks nema sýnt sé fram á að raunveruleg fjárframlög aðila til kaupa á eign hafi verið með þeim hætti, að eignarhlutföll teljist önnur en þau sem skráð eru. Varnaraðili þykir í máli þessu ekki hafa sýnt fram á að hann hafi með fjárframlögum eignast hlutdeild í umræddri íbúð umfram það sem leiðir af helmingsþátttöku hans í greiðslu afborgana af láni því sem sóknaraðili tók til að fjármagna kaupin og sóknaraðili viðurkennir að varnaraðili hafi innt af hendi. Samkvæmt því verður tekin til greina sú krafa sóknaraðila að eignarhluti hennar í íbúðinni við skiptin sé 58,82% og varnaraðila 41,18% og að þau beri helmingsábyrgð á eftirstöðvum veðlánsins sem tekið var til kaupa á íbúðinni að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Fyrir liggur að aðilar hófu á sambúðartímanum rekstur fyrirtækisins Y og að bæði eru skráðir eigendur vörumerkisins [...]. Samkvæmt því og öðrum gögnum málsins þykir ekki við annað hægt að miða en að fyrirtækið sé í eigu beggja málsaðila. Verður því krafa sóknaraðila um að hún eigi helmingshlut í Y tekin til greina. Samkvæmt því verður og tekin til greina krafa varnaraðila um að málsaðilar beri jafna ábyrgð á skuldum tengdum rekstri fyrirtækisins að fjárhæð kr. 1.820.00 og yfirdráttarskuld að höfuðstól kr. 1.500.000 í júní 2005. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu um að málsaðilar beri jafna ábyrgð á skuldum tengdum rekstri Y verður sóknaraðili sýknuð af kröfu varnaraðila um greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 2.579.966, en um er að ræða sömu skuld og var að höfuðstól kr. 1.500.000 í júní 2005. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðilla kr. 963.878, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Tekin er til greina krafa sóknaraðila, K um að eignarhluti hennar í íbúðinni að X í Reykjavík sé 58,82% en eignarhluti varnaraðila, M, sé 41,18% og að hvor aðili um sig beri helmingsábyrgð á eftirstöðum veðláns sem var að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Tekin er til greina krafa sóknaraðila um að hún eigi helmingshlut í fyrirtækinu Y. Tekin er til greina krafa varnaraðila um að málsaðilar beri jafna ábyrgð á skuldum tengdum rekstri fyrirtækisins að fjárhæð kr. 1.820.000 og yfirdráttarskuld að höfuðstól kr. 1.500.000 í júní 2005. Sóknaraðili er sýknuð af kröfu varnaraðila um greiðslu á kr. 2.579.966. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðilla kr. 963.878 greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 563/2006
|
Kærumál Flýtimeðferð
|
Fallist var á að skilyrðum 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt til útgáfu stefnu til flýtimeðferðar á máli, sem S hugðist höfða á hendur Landspítala-háskólasjúkrahúsi til ógildingar á ákvörðun um að segja honum upp starfi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2006, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð á máli, sem hann hyggst höfða á hendur Landspítala-háskólasjúkrahúsi. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar á málinu. Eins og rakið er í úrskurði héraðsdóms var sóknaraðila sagt upp starfi sínu á upplýsingatæknisviði Landspítala-háskólasjúkrahúss 28. september 2006 og mun uppsögnin koma til framkvæmda 1. janúar 2007. Með beiðni 19. október 2006 óskaði hann eftir að gefin yrði út stefna til flýtimeðferðar á máli, sem hann hyggst höfða á hendur Landspítala-háskólasjúkrahúsi, þar sem hann mun aðallega krefjast ógildingar uppsagnarinnar, en til vara viðurkenningar á að ákvörðunin „hafi verið ólögmæt.“ Beiðnin er rökstudd með því að það varði stórfellda hagsmuni sóknaraðila að fá úrlausn í málinu áður en uppsögnin taki gildi, vegna óvissu um að hann muni fá starf sitt aftur gangi dómur síðar. Vísar sóknaraðili til þess að hann sé 51 árs og tækifæri hans á vinnumarkaði takmarkaðri af þeim sökum, og einnig til þess að starfsreynsla hans sé að mestu fengin hjá Landspítala-háskólasjúkrahúsi sem sé mjög sérhæfð stofnun. Uppsögin sé stjórnvaldsákvörðun sem ekki verði kærð til æðra stjórnvalds. Fallast má á með sóknaraðila að málið geti talist varða stórfellda hagsmuni hans. Þó að hann gæti krafist skaðabóta í tilefni uppsagnarinnar kemur það ekki í stað kröfu um ógildingu hennar, er miðar að því að sóknaraðili fái að halda starfi sínu. Verði ekki fallist á flýtimeðferð málsins er ljóst að ekki fengist úr því skorið fyrir dómstólum, áður en uppsögnin kemur til framkvæmda, hvort unnt sé að taka til greina aðalkröfu sóknaraðila. Er því fallist á að sóknaraðila sé brýn þörf á skjótri úrlausn málsins. Þá útiloka ummæli í uppsagnarbréfinu þess efnis að ákveðið hafi verið að leggja starf sóknaraðila niður ekki að hann haldi starfi sínu ef fallist verður á aðalkröfu hans. Ber í því sambandi að líta til þess að samkvæmt gögnum málsins á uppsögn sóknaraðila rætur að rekja til fækkunar starfsmanna á upplýsingasviði sjúkrahússins vegna breytinga á skipulagi starfseminnar, sem þar fer fram, en ekki til þess að sú starfsemi sé að leggjast af innan sjúkrahússins. Kveðst sóknaraðili gegna starfi sem sé almennt og taki til allra verkefna á fagsviði hans og að slíkum verkefnum verði áfram sinnt af starfsmönnum sjúkrahússins eftir að uppsögn hans á að koma til framkvæmda. Þá er ekki útilokað að leggja dóm á kröfu sóknaraðila áður en uppsagnarfresti hans lýkur. Samkvæmt framansögðu eru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 og verður því lagt fyrir héraðsdómara að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í málinu. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdómara að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í máli, sem sóknaraðili, Salmann Tamimi, hyggst höfða á hendur Landspítala-háskólasjúkrahúsi til ógildingar á ákvörðun 28. september 2006 um að segja honum upp starfi.
|
Mál nr. 477/2004
|
Kærumál Þinglýsing
|
ÞH sagði upp lóðarleigusamningi við G og ÞS og lét þinglýsa þeirri yfirlýsingu. Þinglýsingastjóri tók við yfirlýsingunni og í því fólst að eigendaskráningu fasteignarinnar Elliðahvamms var breytt á þann veg að þinglýstar eignarheimildir að spildunni og mannvirkjum sem á henni stóðu voru í höndum ÞH í stað G og ÞS áður. G og ÞS kröfðust þess að þessi úrlausn þinglýsingarstjóra yrði afmáð úr fasteignabók. Tekið var fram að þegar ÞH óskaði þinglýsingar á umræddri yfirlýsingu voru G og ÞS þinglýstir eigendur fasteignarinnar, sbr. 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Engin efni hefðu staðið til þeirrar niðurstöðu þinglýsingarstjóra að þinglýst réttindi G og ÞS til spildunnar og mannvirkja sem á henni stóðu væru fallin niður með yfirlýsingunni og breyting á eigendaskráningu í fasteignabók yrði réttilega grundvölluð á henni. Hefði þinglýsingarstjóra því borið að synja um þinglýsinguna. Var krafa G og ÞS um að yfirlýsingin yrði afmáð úr fasteignabók því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 28. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. desember sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. nóvember 2004, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að uppsögn sóknaraðila á lóðarleigusamningi um Elliðahvamm í Kópavogi, sem þinglýst var 15. mars 2004, yrði afmáð úr fasteignabók. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði breytt þannig að fyrrgreindri uppsögn skuli þinglýst sem athugasemd í fasteignabók sýslumanns undir „kvaðir og önnur eignabönd“. Þá krefst hann þess að varnaraðilum verði gert að greiða sér óskipt málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og að eigendaskráning fyrrgreindrar fasteignar verði færð í fyrra horf en til vara að uppsögn sóknaraðila á lóðarleigusamningi um fasteignina verði þinglýst sem athugasemd í fasteignabók undir „kvaðir og önnur eignabönd“ og að eigendaskráning fasteignarinnar verði færð í fyrra horf. Þá krefjast varnaraðilar þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verði staðfest og að þeim verði dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þorsteinn Hjaltested, greiði varnaraðilum, Guðrúnu Alisu Hansen og Þorsteini Sigmundssyni, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 209/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. apríl 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 21. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Það athugast, að gögn málsins bárust ekki Hæstarétti fyrr en einni viku eftir að úrskurður héraðsdómara var kærður. Verður að átelja þann drátt, enda brýnt að hraða meðferð mála um gæsluvarðhald. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sýslumaðurinn í Kópavogi hefur í dag í samráði við og í umboði Ríkissaksóknara gert kröfu um að ákærða X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi í 28 daga eða allt til þriðjudagsins 21. maí 2002, meðan á áfrýjunarfresti stendur í málinu nr. [...]: Ákæruvaldið gegn X, en dómur í málinu var kveðinn upp í dag og hefur ákærður óskað þess að honum verði áfrýjað til Hæstaréttar, en honum var gert að sæta fangelsi í 9 mánuði vegna ítrekaðra þjófnaðarbrota. Er á því byggt að ákærður hafi verið í gæsluvarðhaldi frá 18. mars sl. á grundvelli c-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 og um framlenginguna er vísað til seinni málsliðar 106. gr. sömu laga. Ákærður mótmælir kröfunni og vísar til þess, að hann hafi verið búinn að halda sér frá brotum á refsilögum í 2 1/2 ár er hann hafi fallið í óreglu og framið þau brot sem hann hafi verið nú dæmdur fyrir. Það eigi að horfa til undantekninga að ákvörðun 106. gr. laga nr. 19/1991 sé beitt en almennt eigi sakborningur að halda frelsi sínu þar til úttektar komi að liðnum áfrýjunarfresti og séu ekki skilyrði til að beita þessu ákvæði, en ákærða sé nauðsynlegt að sinna ýmsum brýnum persónulegum málefnum áður en til fullnustu dómsins komi. Dómi í málinu nr. S-764/2002 hefur verið áfrýjað og því eru lyktir ekki komnar í málinu fyrr en dómur hefur verið kveðinn upp í Hæstarétti. Ákærða var með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. R-28/2002 gert að sæta gæsluvarðhaldi til 18. maí nk. eða þar til dómur gengi í málinu nr. S-764/2002 og má vísa til röksemda þess úrskurðar sem byggði á c-lið 103. gr. laga nr. 19/1991. Þegar litið er til sakarferils ákærða og hegðunarmynsturs ákærða í sambandi við fyrri brot hans, sem tengjast neyslu fíkniefna og annarra vímuefna þykir líklegt að ákærði haldi áfram brotum fái hann frelsi, þar til dómur gengur í málinu í Hæstarétti, en hann hóf neyslu fíkniefna eftir nokkurt hlé í byrjun mars sl. og er sennilegt að hann fari í sama farið, ef hann yrði látinn laus núna. Krafa sýslumannsins er því með vísun í 106. gr. laga nr. 19/1991 tekin til greina. Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til 21. maí nk.
|
Mál nr. 652/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu lögreglustjóra um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt framburði vitna og upptökum úr öryggismyndavélum væri X undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um brot gegn 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem fangelsisrefsing væri lög við. Þá væri vegna rannsóknarhagsmuna fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Var krafa lögreglustjóra því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 19. september 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 18.september 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til laugardagsins 24. september 2016 klukkan16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa sínverði tekin til greina.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Samkvæmt framburði vitna ogupptökum úr öryggismyndavélum er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafagerst sekur um brot gegn 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, semfangelsisrefsing er lögð við. Þá er vegna rannsóknarhagsmuna fullnægt skilyrðuma. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðili sætigæsluvarðhaldi. Verður krafa sóknaraðila því tekin til greina. Það athugast að sóknaraðili hefurekki krafist þess að varnaraðili sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur,en svo verður ekki gert nema að undangengnum úrskurði dómara, sbr. 2. mgr. 98.gr. laga nr. 88/2008Dómsorð:Varnaraðili, X, skal sætagæsluvarðhaldi allt til laugardagsins 24. september 2016 klukkan 16.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 18. september 2016.Lögreglustjórinn í Vestmannaeyjum hefur gertþá kröfu að kærði, X, kt. [...], verði með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands gert að sætagæsluvarðhaldi allt til klukkan 16:00 laugardaginn 24. september 2016, á grundvelli a-liðar1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Kærði krefst þess að kröfunni verði hafnað. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram aðlögreglu hafi borist tilkynning frá neyðarlínu kl. 05.13 aðfaranótt 17.september sl., um slasaðan einstakling með áverka á höfði fyrir utan [...] íVestmannaeyjum. Við komu lögreglu á vettvang hafi tilkynnandi, B, verið að hlúaað nakinni konu á götunni og hafi konan verið með mikla áverka í andliti og föthennar legið þar hjá. Brotaþoli, A, kt. [...], hafi verið flutt með sjúkrabíl áHeilbrigðisstofnunina í Vestmannaeyjum til aðhlynningar. Vitnið hafi greint fráþví að hafa séð mann, dökkklæddan og reykjandi, ganga í burtu þegar tilkynnandabar að. Á vettvangi hafi gefið sig fram vitnið C,íbúi að [...], og greint frá því að hafa séð A fyrr um nóttina og að þá hafimaður verið á eftir henni. Vitnið hafi ekki getað lýst manninum nánar en hannhafi verið dökkklæddur. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram aðveitingamaðurinn, D, á veitingastaðnum [...], hafi hringt á lögreglu kl. 04.39og tilkynnti um að kærði, X, og áðurnefnd A væru í átökum fyrir utan staðinn.Vegna anna hafi lögregla ekki getað sinnt tilkynningunni. Kl. 05:45 hafi lögregla farið að heimilikærða og hitt fyrir sambýliskonu hans sem hafi greint lögreglu frá því að ekkiværi langt síðan kærði hafi komið heim. Hafi kærði verið handtekinn kl. 05.50.Kærði hafi blásið í áfengismæli lögreglu sem sýnt hafi 1.20. Kærði hafi kannastvið að hafa átt í átökum við kvenmann fyrir utan [...], hún hafi ætlað að valdaþar skemmdum og því hefði hann tekið hana niður. Fram kemur að lögregla hafi fengiðtilkynningu frá Heilbrigðisstofnun um að búið væri að kalla út þyrlu vegnaalvarlegra áverka brotaþola og að flytja ætti brotaþola á LSH til skoðunar þarsem einnig ætti að gera réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola sem hafi veriðblóðug um kynfæri. Hafi læknirinn einnig talið að sparkað hafi verið í höfuðbrotaþola miðað við þá áverka sem hún hafði í andliti.Þá segir í greinargerð lögreglustjóra aðlögregla hafi aflað gagna, m.a. myndbandsupptökur úr eftirlitsvél á [...] en [...]sé hinum megin við götuna við veitingastaðinn. Á upptökum sjáist hvar kærði ogbrotaþoli eiga í átökum fyrir utan staðinn. Þar megi sjá hvar kærði takibrotaþola taki og ýti henni henni niður tröppur við inngang staðarins þar semþau hafi verið í hvarfi frá myndavélinni í u.þ.b. 9 mínútur. Þá komi nokkrasekúndna skemmd í myndbandið, en síðan sjáist þegar hurð við inngang staðarinslokast, sakborningur gengur í burtu, mígur upp við vegg og gengur í austur inn [...].Vísar lögreglustjóri til þess að teknar hafiverið skýrslur af kærða og vitnum. Fram hafi farið réttarlæknisfræðileg skoðuná kærða og aflað áverkavottorða varðandi brotaþola. Illa hafi gengið að fáfrásögn brotaþola sem liggi á sjúkrahúsi. Hafi brotaþoli fram til þessa neitaðað gerð verði á henni réttarlæknisfræðileg skoðun.Í greinargerð lögreglustjóra er framburðurvitna rakin. Þar segir að vitnið E, dyravörður á staðnum, hafi lýst því að [...]á staðnum hafi greint frá því að hafa séð mann kýla konu fyrir utan staðinn. VitniðE hafi því farið út og þá séð kærða standa yfir brotaþola. Hafi hann haldiðhöndum hennar fyrir aftan bak, brotaþoli verið á hnjánum með andlit eða höfuðofan í steyptum öskubakka sem þar sé. Kvaðst vitnið hafa sagt kærða að látakonuna í friði. Kærði hafi sleppt brotaþola, hún fallið á jörðina, staðið uppog gengið í burtu. Vitnið hafi lýsti háttseminni með þeim orðum að kærði hafiverið að kvelja brotaþola.Vitnið C hafi greint frá því að hann hafiverið á leið á [...] kl. 05:00 og setið inn í bifreið sinni. Þá hafi komiðmaður að hliðarrúðunni ökumannsmegin og spurt vitnið hvort það hafi séð stelpu,sem vitnið kvaðst hafa neitað. Þá hafi maðurinn kíkti inn í bíl vitnisins.Vitnið kvaðst hafa séð stúlku á gangi við húsið að [...] og maðurinn þá sagtþarna er hún, og gengið rakleiðis á eftir stúlkunni. Vitnið B, tilkynnandi og íbúi að [...], hafiverið vakandi og heyrt öskur og grát í konu og farið út í glugga og séð hvarnakin kona lá á götunni og hafi maður staðið yfir henni. Hann hafi veriðdökklæddur. Kvaðst vitnið hafa horft á eftir manninum þegar hann gekk í burtu. Fram kemur í greinargerð lögreglustjóra aðteknar hafi verið tvær skýrslur af kærða. Hafi hann í fyrri skýrslutöku kannastvið að hafa átt í ágreiningi við brotaþola fyrir utan [...] en neitaði frekariátökum. Síðari skýrslan var tekin af sakborningi kl. 20.00, og hafi hann neitaðsök, en játar að hafa slegið til brotaþola fyrir utan veitingastaðinn, enneitað að hafa beitt brotaþola ofbeldi.Lögreglustjóri vísar til áverkavottorðslæknis, sem tekið hafi á móti brotaþola, um að brotaþoli hafi verið köld og íannarlegu ástandi. Hún hafi verið aggiteruð, gefið mjög óljósa sögu, hafihreyft alla útlimi, skolfið af kulda, en þar sem hún hafi verið ósamvinnuþýðhafi ekki tekist að mæla hjá henni hita. Strax hafi verið byrjað að hitabrotaþola og verkjastilla, og róa með morfín og stesolid. Hiti hafi þá mælst35,3 gráður. Dælt hafi verið í hana upphituðu saltvatni í æð. Samkvæmt vottorðihafi brotaþoli verið með mikla áverka í andliti og segir í vottorðinu aðbrotaþoli hafi í raun verið afmynduð íframan sökum þess hversu marin hún var. Í vottorðinu segir að hún hafi veriðblóðug um kynfæri en ekki var gerð nánari skoðun á kynfærum. Grunur hafi veriðum andlitsbrot og ekki hægt að útiloka alvarlega áverka á miðtaugakerfi aukþess sem hún hafi fundist nakin, hypothermísk og með áverka á kynfærum, og þvíhafi læknir ákveðið að óska eftir þyrlu til að flytja konuna til aðhlynningar áLSH þar sem fram færi réttarlæknisfræðileg skoðun. Þá komi fram í áverkavottorði Landspítala aðbrotaþoli hafi ekki getað opnað augun vegna bólgu, hafi verið með skurð yfiraugabrún sem saumað hafi verið fimm sporum. Skrapsár hafi verið yfir hnakka,roði og skrapsár yfir brjósthrygg. Ekki hafi verið bakeymsli yfirhryggjartindum né nýrnastöðum. Roði og eymsli hafi verið ofarlega á vinstrirasskinn. Roði og merki um álag hafi verið á húð á báðum hnjám en ekki húðrof.Niðurstaða læknisins hafi verið að brotaþoli hafi verulegan mjúkpartaáverkafrontalt yfir báðum kinnum og brot í orbitabotni hægra megin. Því liggi fyrir ímálinu að brotaþoli sé með beinbrot við auga ásamt verulegum mjúkpartaáverka. Lögreglustjóri telur ljóst að afleiðingarlíkamsárásar kærða gegn brotaþola séu alvarlegir þar sem líkur séu á að hannhafi sparkað í höfuð hennar, og vísast þar til framburðar læknisins. Auk þess komifram á ljósmyndum sem teknar hafi verið af kærða við réttarlæknisfræðilegaskoðun að kærði sé með nýlega áverka á báðum ristum, sbr. framlagðar myndir.Kærði sé ekki með sambærilega áverka á höndum og áverkar á ristum bendisterklega til þess að kærði hafi sparkað í höfuð brotaþola. Brotaþoli liggurinni á LSH og sé þungt haldin.Lögreglustjóri vísar til þess að enn hafiekki verið hægt að taka skýrslu af brotaþola vegna ástands hennar og þá hafihún einnig neitað réttarlæknisfræðilegri skoðun að svo stöddu, en tekin verðiaf henni skýrsla við fyrsta hentugleika. Þegar brotaþoli hafi verið mynduð aflögreglu á sjúkrahúsi hafi hún sagt við lögreglumanninn, hann vildi mig. Þaðorðfæri bendi til þess að um kynferðisbrot hafi verið að ræða auk áverka konunnar.Vitnin sem sáu kærða á vettvangi þekkja ekki manninn og því þykir nauðsynlegtað bjóða upp á myndbendingu þar sem kannað verði hvort þau geti þekkt kærða,enn hefur ekki náðst að klára það. Ennfremur er bent á að kærði neitar sök.Hefur hann hvorki viljað tjá sig um samskipti sín við vitni á vettvangi né umafskipti sín af brotaþola. Enn eigi eftir að kanna með lífsýni af fatnaði,einkum skófatnaði kærða, en ekki unnist tími til þess. Enn liggja engarupplýsingar fyrir um hvers vegna brotaþoli hafi verið blóðug á kynfærum og afhverju áverkar séu á kynfærum hennar, enhún hafi fundist nakin úti á götu.Ennfremur eigi eftir að yfirheyra frekar vitni, eins og [...] á skemmtistaðnumog mögulega fleiri sem þar vinna. Lögreglu sé nauðsynlegt að fá tíma til aðrannsaka þessa þætti án þess að kærði hafi tækifæri til að hafa áhrif á vitnieða torvelda rannsókn málsins með öðrum hætti. Nauðsynlegt þykir að kærði verðií haldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna á meðan ítarlegri rannsókn fer fram ímálinu. Brot kærða heyra undir 2. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga, stórfelld líkamsárás sem hafi verið sérstaklegahættuleg vegna þeirrar aðferðar sem beitt hafi verið og einnig vegna þeirraraðferðar að skilja við brotaþola nakta og illa haldna úti á götu. Brot kærðaheyri því einnig undir 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga, sem hættubrotmeð því að hafa komið brotaþola í þannig ástand, að hún var án bjargar ogeinnig með því að hafa yfirgefið hana í alvarlegu ástandi. Ennfremur ermögulegt kynferðisbrot til rannsóknar enda fannst konan nakin, blóðug umkynfæri og með áverka eins og fram kom í læknisvottorði. Brot gegn 2. mgr. 218.gr. almennra hegningarlaga, getur varðað allt að 16 ára fangelsi. Brot gegn 1.mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga, getur varðað fangelsi allt að 8 árum.Brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga, getur varðað allt að 16 árafangelsi.Samkvæmt framansögðu og með vísan til gagnamálsins telur lögreglustjóri rökstuddan grun fyrir því að kærði hafi gerstsekur um stórfellda líkamsárás gegn brotaþola þar sem hún hafi hlotið stórfelltlíkams- og heilsutjón, hafi hlotið verulega mjúkpartaáverka og brot íorbitalbotni hægra megin auk þess sem við árásina hafi verið beitt sérstaklegahættulegri aðferð, sparkað í höfuð og eins hafi sakborningur skilið brotaþolaeftir nakin úti á götu, illa slasaða. Árásin hafi staðið yfir í langan tíma,hafi verið sérstaklega ófyrirleitin og hættuleg. Ef brotaþoli hefði ekki fengiðaðstoð hefði það getað orðið henni að fjörtjóni. Því sé rökstuddur grunur um aðkærði hafi með refsiverðri háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn 2. mgr. 218.gr., 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk þess sem tilrannsóknar sé brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga. Skammt sé liðið fráárásinni og líðan brotaþola slæm, brotaþoli hefur enn ekki getað gefið frásögnsína og því mikilvægt að tími fáist til að rannsaka málið á meðan sakborningurer í haldi. Um meiriháttar og sérstaklega ófyrirleitna líksamsárás sé að ræðaaf hálfu kærða gegn brotaþola og lögregla telji að ætla megi að kærði munitorvelda rannsókn málsins og veruleg hætta er á því að hann muni reyna að hafaáhrif á vitni í málinu. Telur lögreglustjóri nauðsynlegt að kærði sætigæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til rannsóknar hjá lögreglu, sbr. a-lið 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til alls framangreinds, alvarleikabrotsins, þess að nauðsyn sé að tryggja rannsóknarhagsmuni og að skilyrðia-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála séu uppfyllt,telur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til laugardagsins 24. september 2016, kl.16:00. Niðurstaða Lögreglustjórinní Vestmannaeyjum krefst þess að kærði verði úrskurðaður í gæsluvarðhald ágrundvelli rannsóknarhagsmuna og vísar til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála. Lögregla rannsaki ætlað brot kærða gegn 1. mgr.194., 2. mgr. 218. gr., og 1. mgr. 220. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Meðal rannsóknargagna sem lögð voru fram meðkröfu lögreglustjóra er myndskeið úr öryggismyndavél [...] sem staðsett mun veragengt veitingastaðnum [...] í Vestmannaeyjum. Þegar upptökuvél sýnir tímann04:16 birtast tvær manneskjur við inngang veitingahússins fyrir neðan tröppursem liggja að innganginum. Lögregla telur að þar hafa verið á ferð kærði í máliþessu og brotaþoli. Bæði eru dökkklædd, en maður sá sem lögregla telur verakærða á myndbandinu er með eitthvað hvítt um hálsinn eða í hvítri skyrtu og ánhöfuðfats. Ekki er að sjá að átök séu milli kærða og brotaþola á þessutímamarki. Meðal annars má sjá þau ganga upp tröppur við veitingastaðinn,dvelja þar skamma stund, en þegar upptökuvél sýnir tímann 04:18 gengurbrotaþoli niður tröppurnar og kærði á eftir henni. Klukkan 04:19 kemur þriðji maðurinn þar að.Hann er dökkklæddur, í hvítri skyrtu oghvítum skóm, án höfuðfats. Einhver samskipti eru milli þeirra þriggja ogsjá má að kærði varnar ítrekað brotaþola, meðal annars með því að teygja hendurút, að nálgast nefndan þriðja mann. Berst leikurinn meðal annars út á götuna,nær öryggismyndavélinni. Um klukkan 04:30 kemur þar að hvít bifreið og virðastkærði, brotaþoli og þriðji maðurinn ræða við farþega í bifreiðinni. Næstamyndskeið sýnir hvítu bifreiðina aka á brott og kærða og brotaþola aftur fyrirneðan tröppurnar að inngangi veitingahússins og er klukkan áöryggismyndavélinni þá 04:32. Á tímabilinu frá 04:32 til 04:44 má sjá kærða ogbrotaþoli af og til í mynd þar til kærði gengur upp tröppurnar, kastar af sérvatni við vegg skemmtistaðarins og hverfur úr mynd klukkan 04:44. Í því aðkærði gengur upp tröppurnar reisir einhver manneskja sig upp og hverfur síðanúr mynd. Klukkan 05:15 koma fjórar manneskjur út af skemmtistaðnum og hverfa úrmynd. Myndskeiðinu, sem hófst klukkan04:15 lýkur kl. 05:30. Meðalrannsóknarargagna eru upptökur í mynd og hljóði af skýrslutökum af kærða ogvitnum. Engin samantekt af skýrslutöku þessum liggja fyrir meðalrannsóknarargagna en dómari hefur kynnt sér framangreindar upptökur. Ískýrslutöku yfir kærða kemur meðal annars fram að hann hitt einhverja stelpusem hafi verið með leiðindi og stæla við nafngreindan mann fyrir utan [...]. Erað skilja á kærða að þar hafi verið um að ræða brotaþola. Kvaðst kærði hafigengið á milli þeirra til að verja manninn gegn dólgslátum brotaþola. Aðspurðurum átök þeirra í milli kvaðst kærði hafa tekið í brotaþola og haldið henni uppvið vegg og þegar hún hafi sparkað hafi hann sett brotaþola niður í keng ensleppt henni þegar dyraverðirnir E og D, eða F, komu að. Þetta hafi átt sérstað fyrir fram inngang [...] fyrir neðan tröppurnar. Eftir það kvaðst kærðihafa gengið heim til sín. Kærði hafnaðiþví alfarið að hafa átt í frekari samskiptum við brotaþola umrædda nótt. Ískýrslutöku yfir vitninu E, starfsmanni á [...], kom fram að nafngreindur [...]hafi sagt vitninu, inni á skemmtistaðnum, að kærði væri að slá brotaþola.Kvaðst vitnið hafa litið út um gluggann og séð kærða með brotaþola í einhverjutaki fyrir utan skemmtistaðinn. Kvaðst vitnið hafa farið út og spurt hvað værií gangi og sagt kærða að sleppa brotaþola sem hann hafi gert. Kærði hafilíklega haldið höndum brotaþola fyrir aftan bak og hafi kærði verið að pínabrotaþola, eins og vitnið orðaði það, en brotaþoli hafi verið grátandi. Kærðihafi gefið þá skýringu að brotaþoli hafi ætlað að brjóta rúðu. Kærði hafisleppt brotaþola sem hafi dottið á rassinn. Kvaðst vitnið hafa reist brotaþolavið. Nánar aðspurt kvað vitnið brotaþola hafa legið með bringuna ofan ásteinsteyptum öskubaka sem þar hafi verið. Þá hafi brotaþoli gengið strax íburtu frá veitingastaðnum. Vitnið kvaðst ekki hafa séð kærða berja brotaþola,aðeins séð að hann hafi verið með í hana í taki. Vitnið kvaðst hvorki hafa séðblóð né áverka á brotaþola eftir að kærði sleppti henni. Nánar aðspurður kvaðsthann hafa séð vinstri kinn brotaþola. Vitnið C,sem mun hafa gefið sig fram við lögreglu þegar lögregla kom að brotaþola fyrirutan [...] í Vestmannaeyjum, gaf skýrslu hjá lögreglu. Þar greinir vitnið fráþví að hann hafi verið á leið í vinnu frá heimili sínu snemma í morgun, þ.e.laugardagsmorgun. Hafi hann setið inni í bifreið sinni þegar ungur maður hafikomið að og spurt sig hvort hann hafi séð stelpu á ferð sem vitnið kvaðst hafasvarað neitandi. Maðurinn hafi litið inni í bifreið vitnisins en síðan sagtþarna er hún og hafi vitnið þá séð stúlku standa við [...]. Maður hafi rætt viðstúlkuna sem hafi að mati vitnisins ekki virst vilja við hann tala. Stúlkanhafi gengið í burtu, yfir götuna og í áttina að sjúkrahúsinu og maðurinn áeftir. Meira kvaðst vitnið ekki hafa séð og ekið í vinnuna. Þetta hafi verið umklukkan 05:00. Manninum lýsti vitnið þannig: Hann hafi verið ungur, grannur,dökkhærður og greitt aftur frá enni, svartskeggjaður. Nánar aðspurður um skeggmannsins, kvað vitnið það hafa verið nokkra daga alskegg. Vitnið gat ekki lýstklæðnaði mannsins, líklega hafi hann verið í úlpu eða jakka, gráum eðabrúnlituðum, frekar dökkri flík. Vitnið kvaðst ekki muna þekkja manninn ef hannsæi hann aftur og tók fram að hann væri ómannglöggur. Vitnið B,íbúi á [...] að [...] í Vestmannaeyjum, kvaðst hafa verið að fara sofa kl.05:00 umrædda nótt og heyrt læti úti, litið út og séð þá nakta manneskju liggjaá götunni. Lýsti vitnið því að hafa séð mann sem hafi verið að ganga frábrotaþola. Maðurinn hafi verið alveg við konuna og gengið pollrólegur ogreykjandi frá henni. Maðurinn hafi verið svartklæddur, vitninu fannst maðurinnunglegur, yngri en brotaþoli. Göngulag mannsins hafi vitninu fundistsjálfsöruggt. Maðurinn hafi verið grannur og hávaxinn. Beðin um að giska á hæðkvaðst vitnið ekki treysta sér til þess, en líklega hafi maðurinn verið hærrien brotaþoli, e.t.v. 1,70 til 1,80. Vitninu kvaðst hafa fundist að maðurinnhafi verið með dökka húfu. Aðspurt kvað vitnið manninn ekki hafa verið meðsjáanlegt skegg. Vitnið kvaðst hafa hringt í neyðarlínu og að þeirra beiðnifarið út til konunnar. Maðurinn hafi verið farinn þegar hún kom út. Aðkoman hafi verið skelfileg og konaóþekkjanleg. Hún hafi svarað til nafns og kannaðist vitnið við brotaþola. Fötbrotaþola hafi verið út um allt meðalannars fyrir utan tiltekið hús sem vitnið kvaðst áður hafa séð brotaþola reynaað komast inn í. Við það hús hafi skór og buxur brotaþola verið, en annarklæðnaður nærri konunni og hafi vitnið breitt hann yfir brotaþola. Vitniðkvaðst hafa spurt brotaþola hver hafi gert henni þetta og hafi brotaþoli svarað„æi þarna, æi þarna á [...]“. Þá hafibrotaþoli sagt við sig að „[...], vinurminn, veit það“. Þegar lögregla hafi komið að hafi brotaþoli hins vegarengu svarað. Þá greindi vitnið frá því að vitnið C hafa komið að og greint fráþví hafa heyrt læti í brotaþola og einhverjum tveimur karlmönnum fyrr umnóttina og hafi brotaþoli verið að reyna komast inn á hjá tilteknumnafngreindum karlmanni. Framburðurbrotaþola liggur ekki fyrir í máli þessu og brotaþoli hefur ekki heimilað aðfram fari réttarlæknisfræðilega skoðun á henni. Fyrir liggur að brotaþoli varflutt á Landspítalann í Fossvogi um klukkan níu að morgni laugardagsins 17.september sl., þar sem hún dvaldi enn klukkan 19:22 sama dag. Í vottorði læknisá Landspítalanum er í engu getið um að brotaþoli sé ófær til gefa skýrslu. Þóer ljóst af ljósmyndum sem fylgdu kröfu lögreglustjóra að brotaþoli er meðverulega áverka í andliti. Krafist ergæsluvarðhalds yfir kærða á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. lag nr.88/2008, þar sem ætla megi að hann muni torvelda rannsókn málsins með því aðhafa áhrif á vitni fari hann frjáls ferða sinna. Þá er vísað til þess aðrannsókn sé á frumstigi og meðal annars eigi eftir að bjóða þeim vitnum semkomu að brotaþola á [...] upp á myndbendingu til að kanna hvort þau þekkikærða. Þá hafi ekki unnist tími til að rannsaka fatnað með tilliti til lífsýna,einkum skófatnað kærða. Hér að framanhefur verið rakin framburður kærða hjá lögreglu um samskipti hans við brotaþolaumrædda nótt. Kærði hefur alfarið neitað sök en viðurkennt að hafa haftbrotaþola í tökum fyrir utan veitingastaðinn [...]. Framburður brotaþola liggurekki fyrir eins og áður greinir. Að virtu þvísem að framan er rakið, því sem sjá má á öryggismyndbandi við skemmtistaðinn [...] og að virtum framburði vitna hjá lögreglu, sem rakinn hefur verið hér aðframan, þykir lögreglustjóri ekki hafasýnt fram á að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa brotið gegn 194.gr., 2. mgr. 218. gr., og 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,eins og honum er gefið að sök í kröfu lögreglustjóra. Að öllu framansögðu viturer að mati dómsins eru því ekki uppfyllt skilyrði a-liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 til að úrskurða kærða í gæsluvarðhald. Ragnheiður Thorlacius settur dómstjóri kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r or ð:Kröfu lögreglustjórans í Vestmannaeyjum umgæsluvarðhald yfir X, kt. [...], erhafnað.
|
Mál nr. 798/2013
|
Kærumál Barnavernd Vistun barns Gjafsókn
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að þrjú börn A yrðu vistuð utan heimilis hennar í allt að fjóra mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. desember 2013 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að börn sóknaraðila, C, D og E, yrðu vistuð utan heimilis sóknaraðila í allt að fjóra mánuði frá 3. október 2013 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að krafa sóknaraðila taki einungis til D og að vistun hennar verði ákveðin skemmri en fjórir mánuðir, en að því frágengnu að vistun allra barnanna verði ákveðin til skemmri tíma. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 100.000 krónur.
|
Mál nr. 523/2007
|
Fasteignakaup Fasteignasala Kaupsamningur Galli
|
G og E keyptu íbúð að Tröllaborgum í Reykjavík af S með kaupsamningi 26. maí 2007. Í málinu töldu G og E eignina haldna galla þar sem hljóðbærni í húsinu var ekki í samræmi við opinberar mælingar um hljóðeinangrun. Kröfðust þau skaðabóta eða afsláttar úr hendi S en jafnframt stefndu þau V og I til greiðslu skaðabóta vegna vanrækslu þeirra við kaupsamningsgerðina. Jafnframt krafði S, G og E, greiðslu ógreiddra eftirstöðva kaupverðs og endurgreiðslu fasteignagjalda en hún hélt því fram að G og E hefðu haldið eftir greiðslu með ólögmætum hætti. Í niðurstöðu Hæstaréttar var fallist á með héraðsdómi að sannað þætti með framburði vitnisins V að S hefði upplýst G og E um hljóðbærni í húsinu áður en endanlegur kaupsamningur var undirritaður. Þá lá fyrir að G og E hefðu ekki viljað fresta undirritun hans til þess að kanna hljóðbærni hússins betur. Með vísan til þessa og ákvæði kaupsamnings, sem kvað á um að kaupandi gæti ekki borið fyrir sig neitt varðandi ástand og gæði eignar sem hann þekkti eða átti að þekkja til við undirritun kaupsamnings, var ekki talið að um galla væri að ræða í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Með vísan til þessa var S sýknuð af kröfu G og H. Þar sem ekki var fallist á að um galla í skilningi laga nr. 40/2002 væri að ræða var kröfu G og H á hendur I og V hafnað. Samkvæmt framangreindu voru G og H dæmd til að greiða S eftirstöðvar kaupverðs hinnar seldu fasteignarhluta
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjendur, Ingólfur Gissurarson og Valhöll fasteignasala hf., skutu málinu til Hæstaréttar 10. október 2007. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjenda Elínar Viðarsdóttur og Gerd Hammarström og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þeir þess að krafa gagnáfrýjenda verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. Aðaláfrýjandi, Svanfríður Sigurþórsdóttir, skaut málinu til Hæstaréttar 10. október 2007. Hún krefst þess að gagnáfrýjendur verði óskipt dæmd til að greiða sér aðallega 714.978 krónur, en til vara 649.353 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 19. desember 2007. Þau krefjast þess að áfrýjendur verði óskipt dæmd til að greiða sér 1.263.090 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2006 til greiðsludags. Þá gera þau kröfu um að viðurkenndur verði réttur þeirra til að skuldajafna 649.353 krónum af kröfunni við jafnháan hluta kröfu aðaláfrýjanda, Svanfríðar Sigurþórsdóttur, um ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar nr. 4 við Tröllaborgir í Reykjavík miðað við 1. mars 2005. Þau krefjast málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málavöxtum og ágreiningsefnum málsaðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Bindandi kaupsamningur um íbúðina að Tröllaborgum 4 í Reykjavík komst á milli aðaláfrýjanda Svanfríðar og gagnáfrýjenda, þegar þau samþykktu gagntilboð hennar 26. maí 2004. Í því var gert ráð fyrir, svo sem tíðkanlegt er, að sérstakur kaupsamningur yrði gerður um kaupin. Komu aðilar saman til fundar 21. júní 2004 til að undirrita hann. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að sannað sé með framburði vitnisins Viðars Friðrikssonar Welding að aðaláfrýjandi Svanfríður Sigurþórsdóttir hafi á þeim fundi, áður en skrifað var undir kaupsamninginn, upplýst gagnáfrýjendur um hljóðbærni í húsinu. Vitnið sagði að umræður hefðu orðið um þetta á fundinum og kvaðst það hafa lagt til að athugasemd sem að þessu laut yrði tekin í kaupsamninginn. Gagnáfrýjendur hefðu ekki viljað það og heldur „ekki fresta frágangi á sölunni ... til þess að athuga þetta betur“. Í kaupsamningnum var meðal annars svofellt ákvæði. „Kaupandi getur ekki borið fyrir sig neitt varðandi ástand og gæði eignar sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningurinn var gerður.“ Með því gagnáfrýjendur rituðu undir samninginn með þessu ákvæði eftir að upplýsingar voru komnar fram um hljóðbærni milli íbúða í húsinu, án þess að gera um það áskilnað, telst þessi annmarki á hinni seldu eign ekki galli í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þegar af þessari ástæðu verður aðaláfrýjandi Svanfríður Sigurþórsdóttir sýknuð af kröfu gagnáfrýjenda. Krafa gagnáfrýjenda á hendur aðaláfrýjendum Ingólfi Gissurarsyni og Valhöll fasteignasölu hf. er á því byggð að vanræksla þeirra við kaupsamningsgerðina hafi orðið til þess að gagnáfrýjendur keyptu fasteign sem haldin var göllum. Með því að ekki er fallist á að svo hafi verið ástatt um eignina við gerð kaupsamningsins, verða þessir aðaláfrýjendur þegar af þeirri ástæðu einnig sýknaðir af kröfu gagnáfrýjenda. Af framangreindu leiðir að gagnáfrýjendur verða dæmd til að greiða aðaláfrýjanda Svanfríði Sigurþórsdóttur eftirstöðvar kaupverðs hins selda fasteignarhluta að teknu tilliti til uppgjörs á fasteignagjöldum og fleiru í samræmi við útreikning fasteignasölunnar 25. febrúar 2005, samtals 649.353 krónur, sem aðilar deila í sjálfu sér ekki um. Aðaláfrýjandi Svanfríður krefst þess að við þessa fjárhæð bætist dráttarvextir af 3.000.000 krónum tímabilið 1. nóvember 2004 til 16. desember 2004 að fjárhæð 65.625 krónur, en hinn síðarnefnda dag hafi gagnáfrýjendur innt af hendi greiðslu sem þeim hafi borið að greiða 1. nóvember 2004. Nemur krafa hennar samkvæmt þessu samtals 714.978 krónum. Gagnáfrýjendur mótmæla kröfuliðnum um þessa dráttarvexti sérstaklega á þeirri forsendu að aðaláfrýjanda hafi verið „greiddur fyrirfram [stór hluti] kaupverðs“. Ekki verður fallist á með gagnáfrýjendum að unnt sé að verjast þessum kröfuþætti með sjónarmiðum af þessu tagi. Verður því krafa aðaláfrýjanda Svanfríðar sem að þessu lýtur tekin til greina og gagnáfrýjendur dæmdir til að greiða henni 714.978 krónur með dráttarvöxtum frá 1. mars 2005 í samræmi við kröfu hennar. Það er annmarki á hinum áfrýjaða dómi að ekki er þar tekin til úrlausnar málsástæða aðaláfrýjanda Svanfríðar Sigurþórsdóttur sem laut að því að gagnáfrýjendur hefðu ekki kvartað undan hinum ætlaða galla á fasteigninni innan sanngjarns frests, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002, þrátt fyrir að dómurinn hafi tekið kröfu vegna gallans til greina. Með því að Hæstiréttur hefur af öðrum ástæðum hafnað þeirri kröfu skiptir nefnd málsástæða ekki máli fyrir endanlega úrlausn málsins. Verður þessi annmarki því ekki látinn leiða til ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Þar sem verulegur vafi telst hafa verið um réttarstöðu málsaðila og þeir eiga allir nokkurn þátt í honum verða, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, gagnáfrýjendur aðeins dæmdir til að greiða aðaláfrýjanda Svanfríði Sigurþórsdóttur upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti fjárhæð sem í dómsorði greinir. Málskostnaður verður að öðru leyti felldur niður. Dómsorð: Gagnáfrýjendur, Elín Viðarsdóttir og Gerd Hammarström, greiði aðaláfrýjanda, Svanfríði Sigurþórsdóttur, 714.978 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Aðaláfrýjendur, Ingólfur Gissurarson og Valhöll fasteingasala hf., eru sýknir af kröfu gagnáfrýjenda. Gagnáfrýjendur greiði aðaláfrýjanda, Svanfríði Sigurþórsdóttur, 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 6. júlí 2007, að loknum munnlegum málflutningi, en málið var áður flutt 2. maí sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Elínu Viðarsdóttur, Tröllaborgum 4 Reykjavík, og Gerd Hammarström, s.st. á hendur Svanfríði Sigurþórsdóttur, Klausturhvammi 28, Hafnarfirði, Ingólfí Gissurarsyni, Vesturhúsum 18, Reykjavík og Valhöll fasteignasölu hf., Síðumúla 27, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 22. júní 2006 og birtri sama dag. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða þeim 1.263.090 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 7. mars 2006 til greiðsludags. Jafnframt er krafist viðurkenningar á rétti stefnenda til að skuldajafna 649.353 krónum af kröfunni við jafnháan hluta af kröfu stefndu, Svanfríðar Sigurþórsdóttur, um ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar nr. 4 við Tröllaborgir miðað við 1. mars 2005. Þá krefjast stefnendur þess að stefndu verði in soldium dæmdir til að greiða stefendum málskostnað, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti, að mati dómsins. Dómkröfur stefndu, Svanfríður Sigurþórsdóttir, í aðalsök eru þær, að hún verði sýknuð af kröfum stefnenda, og stefnendur dæmdir in solidum til þess að greiða henni málskostnað ásamt 24,5% virðisaukaskatti, að skaðlausu. Dómkröfur stefndu, Ingólfs Gissurarsonar og Valhallar fasteignasölu hf., í aðalsök eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefndu málskostnað. Til vara krefjast þeir að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Dómkröfur gagnstefnanda, Svanfríðar Sigurþórsdóttur, í gagnsök eru þær aðallega, að gagnstefndu, Elín Viðarsdóttir og Gerd Hammerström, verði in solidum dæmd til þess að greiða gagnstefnanda, Svanfríði Sigurþórsdóttur, 714.978 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að gagnstefndu verði dæmd in solidum til að greiða gagnstefnanda 649.353 krónur, ásamt dráttarvöxtum eins og tilgreint er í aðalkröfu. Bæði í aðal- og varakröfu er þess aðallega krafist, að dómkröfur í gagnsök verði notaðar til skuldajafnaðar við kröfur aðalstefnanda í aðalsök að svo miklu leyti sem til þarf og sjálfstæður dómur verði kveðinn upp um afganginn, en til vara að kveðinn verði upp sjálfstæður dómur um allar dómkröfur í gagnsök. Þá er þess krafist, bæði í aðal- og varakröfu, að gagnstefndu verði dæmd in solidum til að greiða gagnstefnanda málskostnað ásamt 24,5% virðisaukaskatti að skaðlausu. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu, Ingólfi Gissurarsyni og Valhöll fasteignasölu hf., að svo stöddu. Loks er þess krafist að gagnsakarmálið verði sameinað aðalmálinu. Gagnstefndu, Elín Viðarsdóttir og Gerd Hammerström, krefjast þess að þau verði sýknuð af kröfum gagnstefnanda, Svanfríðar Sigurþórsdóttur, og að gagnstefnandi, Svanfríður, verði dæmd til greiðslu málskostnaðar. II Með samningi, dagsettum 21. júní 2004, keyptu aðalstefnendur af gagnstefnanda, Svanfríði, íbúð merkta 01-0201 að Tröllaborgum 4, Reykjavík. Umsamið kaupverð var 24.500.000 krónur, sem aðalstefnendur skyldu greiða eins og greinir í kaupsamningi. Aðalstefnendur fengu íbúðina afhenta samhliða undirritun kaupsamnings. Fljótlega eftir að aðalstefnendur fengu íbúðina að Tröllaborgum 4 afhenta kom í ljós að íbúðin var haldin göllum. Ágallar á eigninni voru einkum þeir að mjög hljóðbært var á milli íbúða í húsinu. Vegna ágalla á húsinu leituðu aðalstefnendur og kaupandi fasteignarinnar á 1. hæð hússins til Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins og rannsakaði Steindór Guðmundsson verkfræðingur hjá stofnuninni hljóðeinangrun í húsinu. Niðurstaða hans var sú að ekki væri fullnægt skilyrðum opinberra reglna um hljóðeinangrun. Niðurstaða RB var m.a. eftirfarandi: ,,Þar segir annars vegar að vegið hljóðeinangrunargildi fyrir lofthljóð skuli a.m.k. vera R'w,8db = 52 dB milli íbúðar og rýmis utan íbúðar í fjölbýlishúsi. Leiðbeiningargildi er 55dB. Hér var þetta mæligildi milli íbúða 49 dB í lárétta stefnu og 47 dB í lóðrétta stefnu. Hér vantar sem sé 3 dB - 5dB uppá að lágmarksgildið sé uppfyllt, en 6dB - 8dB vantar uppá að leiðbeinandi gildið sé uppfyllt. Hins vegar segir í reglugerðinni að högghljóðstigsgildi skuli aldrei vera hrra en L'n,w,8dB =58dB í íveruherbergjum frá gólfi í íveruherbergjum í aðlgum íbúðum í fjölbýlishúsi. Leiðbeiningargildi er 53 dB. Hér var þetta mæligildi 55dB. Högghljóðeinangrunin fyrir parketgólfið uppfyllir því lágmarkskröfuna, en 2 dB vantar uppá að leiðbeinandi gildið sé uppfyll.“ Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettu 25. júlí 2005, var þess farið á leit við dóminn að dómkvaddur yrði sérfróður og óvilhallur matsmaður til að leggja mat m.a. á eftirtalda þætti: 1. Hvort ákvæðum byggingarlaga, byggingarreglugerðar, mengunarvarnarreglugerðar og eftir atvikum annarra opinberra reglna um hljóðvist hafi verið fullnægt er Tröllaborgum 4, Reykjavík, var breytt í fjöleignarhús með tveimur íbúðum á árinu 1999. 2. Hvaða úrbætur þurfi að gera á Tröllaborgum 4, Reykjavík, svo fullnægt sé ákvæðum byggingarlaga, byggingarreglugerðar, mengunarvarnarreglugerðar og eftir atvikum annarra opinberra reglna um hljóðvist. 3. Hver kostnaður við úrbætur á fasteigninni sé svo fullnægt sé ákvæðum byggingarlaga, byggingarreglugerðar, mengunarvarnarreglugerðar og eftir atvikum annarra opinberra reglna um hljóðvist. Stefndu Ingólfur og Valhöll fasteignasala hf. voru ekki matsþolar vegna þeirrar beiðni og ekki var þeim gefinn kostur á að gæta réttar síns við framkvæmd matsins og ritun matsgerðar. Til þess að framkvæma hið umbeðna mat var Helgi S. Gunnarsson byggingaverkfræðingur og húsasmíðameistari dómkvaddur hinn 15. ágúst 2005. Niðurstöðu hans er að finna í matsgerð, dagsettri 8. janúar 2006. Um fyrsta matsliðinn vísar matsmaðurinn til niðurstöðu Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins. Með vísan til þeirrar niðurstöðu er það álit matsmannsins að fjöleignarhúsið uppfylli ekki lágmarksákvæði byggingareglugerðar hvað varðar lofthljóðeinangrunargildi milli íbúða lárétt og lóðrétt. Niðurstaða hins dómkvadda matsmanns um annan matsliðinn er að nauðsynlegt sé að fjarlægja plasteinangrun og múrhúð af veggjum í annarri hvorri íbúð hússins til að ná upp lágmarksgildum í lofthljóðeinangrun samkvæmt byggingareglugerð. Útveggi þurfi síðan að einangra og klæða með öðrum hætti. Enn fremur þurfi að bæta hljóðeinangrun í millivegg milli íbúða á 1. hæð. Er nauðsynlegum úrbótum nánar lýst í matsgerðinni. Heildarkostnaður við úrbætur metur hinn dómkvaddi matsmaður 2.289.000 krónur, sem hann skiptir þannig að 1.606.000 krónur varði aðgerðir í íbúð 01-01 og 683.000 krónur varði aðgerðir í íbúð 02-01. Stefndi, Ingólfur Gissurarson, löggiltur fasteignasali, var milligönguaðili um þessi fasteignaviðskipti á grundvelli þágildandi laga nr. 54/1997, um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu. Stefndi rak þá og rekur enn hina stefndu fasteignasölu, Valhöll fasteignasölu hf., í samræmi við efnisákvæði laga nr. 54/1997 og reglugerðar nr. 93/1998, um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit. Stefndi, Ingólfur, kveðst hafa skoðað umrædda eign þegar gagnstefnandi, Svanfríður, hafði óskað eftir því við stefnda, Ingólf, að hann tæki hana til sölumeðferðar. Hafi sú skoðun farið þannig fram, að gagnstefnandi, Svanfríður, hafi sýnt honum eignina. Fram hafi þar komið að eignin væri nýleg og fullbúin utan lóðarfrágangs sem væri að mestu leyti eftir. Ekkert hafi komið fram hjá gagnstefnanda, Svanfríði, við þá skoðun Ingólfs að fasteigninni væri í nokkru ábótavant eða annmarkar á henni, enda nýleg fasteign, byggð 1999 með nýlegum innréttingum o.fl. Stefndi, Ingólfur, kveðst hafa innt gagnstefnanda, Svanfríði, sérstaklega eftir því hvort hún þekkti til einhverra annmarka á eigninni, en fengið þau svör að svo væri ekki. Á grundvelli skoðunar stefnda, Ingólfs, á eigninni undir handleiðslu gagnstefnanda, Svanfríðar, hafi hann gert rækilegt söluyfirlit um eignina, sbr. 12. gr. laga nr. 54/1997 og 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998. Í söluyfirliti komi fram þær upplýsingar sem í söluyfirliti skuli greina að lögum með eins nákvæmum og réttum hætti og stefnda hafi verið unnt sem fasteignasala. Í reit þar sem getið sé um galla á eigninni komi eftirfarandi fram: „Starfsmanni Valhallar hefur ekki verið bent sérstaklega á galla á eigninni.“ Á grundvelli þessa söluyfirlits komst á samningur með aðalstefnendum og gagnstefnanda, Svanfríði, um kaup hinna fyrrnefndu á eigninni með samþykki aðalstefnenda á gagntilboði gagnstefnanda, Svanfríðar, hinn 26. maí 2004. Umsamið kaupverð var kr. 24.500.000. Samningur hafi verið nánar útfærður með kaupsamningi, dagsettum 21. júní 2004. Undirritun kaupsamningsins sjálfs hafi farið fram á starfstofu stefnda, Ingólfs, hjá stefndu, Valhöll fasteignasölu hf. Aldrei fyrir þann tíma hafi gagnstefnandi, Svanfríður, minnst á að eign sín væri haldin nokkrum annmarka eða galla, hvorki við stefnda, Ingólf, né aðra starfsmenn fasteignasölunnar. Það hafi fyrst verið þegar aðilar hafi mætt á fasteignasöluna til undirritunar kaupsamnings, 21. júní 2004, og þegar langt hafi verið liðið á þá athöfn, sem gagnstefnandi, Svanfríður, hafi getið um þann annmarka á eign sinni að hljóðbært væri í húsinu milli þeirrar eignar sem aðalstefnendur hugðust kaupa og fasteignar á neðri hæð sem gagnstefnandi, Svanfríður, hugðist selja öðrum. Viðar Welding, löggiltur fasteignasali, hafði f.h. stefndu, Ingólfs og Valhallar fasteignasölu hf., haft umsjá með undirritun kaupsamnings og því sem þeirri athöfn fylgi. Hann staðfesti að gagnstefnandi, Svanfríður, hefði upplýst um umræddan annmarka við undirritunina, sbr. yfirlýsingu hans frá 9. mars 2005. Þar greini Viðar jafnframt frá því að hann hafi boðist til að setja athugasemd vegna þessa í kaupsamninginn en kaupendur, aðalstefnendur í máli þessu, hafi ekki talið þörf á því. Stefndu, Ingólfi og Valhöll fasteignasölu hf., kvaðst fyrst hafa verið kunnugt um að aðalstefnendur hygðust ætla að bera fyrir sig annmarka á umræddri eign í mars 2005 í kjölfar þess að óskað hafi verið eftir því að Viðar Welding ritaði undir áðurnefnda yfirlýsingu. Kröfum hafi þó aldrei verið beint að stefndu, Ingólfi og Valhöll fasteignasölu hf., vegna máls þessa fyrr en með birtingu stefnu í málinu hinn 22. júní 2006. Hinn 19. október 2006 ákvað Vátryggingafélag Íslands hf. að greiða Brynju K. Jósepsdóttur, kaupanda fasteignar á neðri hæð Tröllaborgar 4 (íbúð 0101), skaðabætur úr starfsábyrgðartryggingu Fasteignamiðlunarinnar Múla ehf. sem annaðist milligöngu um þau viðskipti. Nefnd Brynja hafði keypt framangreinda fasteign af gagnstefnanda, Svanfríði, með kaupsamningi, dagsettum 24. ágúst 2004. III Málsástæður stefnanda í aðalsök. Stefnendur byggja kröfur sínar á hendur stefndu á fyrrgreindri matsgerð og telja að matsgerðin staðfesti að fasteignin hafi verið haldin leyndum og verulegum göllum er kaup áttu sér stað og að fasteignin hafi ekki verið haldin þeim kostum sem áskildir hafi verið við kaupin. Krafa stefnenda um skaðabætur og/eða afslátt tekur mið af framangreindu mati og samkomulagi sem gert var við eiganda eignarhluta merktum nr. 01-0101 þess efnis, að stefnendur skuli vera eigendur 60% af heildarkröfu samkvæmt matsgerðinni en eigendur eignarhluta 01-0101 eigandi að 40% kröfu. Stefnendur hafa sundurliðað kröfu sína með eftirgreindum hætti í stefnu: Kostnaður við úrbætur samkvæmt matsgerð kr. 1.373.400 Frádráttur vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts kr. 110.310 Samtals kr. 1.263.090 Gerð er krafa um 60% af kostnaði við úrbætur (2.289.000 x 60%) en samhliða máli þessu hafi eigandi matshluta 01-0101 höfðað mál á hendur stefndu, Svanfríði, til greiðslu afsláttar og/eða skaðabóta sem nemi 40% af úrbótum, samkvæmt matsgerðinni. Samkvæmt lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1998, eigi stefnendur rétt á endurgreiðslu 60% virðisaukaskatts sem þau kunni að greiða vegna vinnu manna á byggingarstað. Við kröfugerð í málinu hafi verið tekið tillit til framangreindrar endurgreiðslu sem nemi 110.310 krónum, þegar tekið hafi verið tillit til þess að stefnendur eru eigendur 60% af kröfunni samkvæmt matsgerðinni. Vegna fyrrgreindra galla á fasteigninni haldi stefnendur eftir af kaupverði 595.206 krónum. Er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnendum sé heimilt að skuldajafna hluta af kröfu sinni á móti eftirstöðvum kaupverðs samkvæmt kaupsamningi. Krafa stefnenda um skaðabætur og/eða afslátt af kaupverði byggir á því að fasteignin að Tröllaborgum 4 í Reykjavík hafi verið haldin verulegum og leyndum göllum og að fasteignin hafi ekki verið haldin þeim kostum sem áskildir voru. Þá byggja stefnendur á því að gallar þeir, sem ljóst sé að eru til staðar samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns, hafi verið leyndir og að stefnendur hafi ekki mátt gera sér grein fyrir þeim við skoðun. Byggja stefnendur á því að stefnda, Svanfríður, hafi með sviksamlegum hætti leynt upplýsingum um ástand fasteignarinnar við skoðun. Þá telja stefnendur að stefnda, Svanfríður, hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni, svo sem henni hafi verið skylt samkvæmt reglum kröfuréttar. Telja stefnendur útilokað, að stefnda, Svanfríður, sem ásamt eiginmanni sínum hafi annast gerð íbúðarinnar skömmu áður, hafi ekki haft vitneskju um hljóðbærni milli eignarhluta. Reyndar sé viðurkennt og staðfest í bréfi, dagsettu 4. maí 2006, sem undirritað sé af stefndu, Svanfríði, að henni hafi verið ljóst fyrir kaupin að hljóðbært væri milli íbúða. Því sé hins vegar ranglega haldið fram að upplýsingum um það hafi verið komið til stefnenda. Beri til þess að líta að hvergi sé getið um þennan galla í sölugögnum þrátt fyrir að stefndu hafi verið gallarnir að fullu ljósir. Byggja stefnendur á því, að augljóst sé að ágallar á eigninni rýri verulega verðmæti hennar og benda stefnendur m.a. á að viðurkennt sé að minna þurfi til svo galli teljist til staðar í nýbyggðri fasteign en þegar um gamlar eignir sé að ræða. Vísist í þessu sambandi til athugasemda við 18. gr. frumvarps er varð að lögum um fasteignakaup, nr. 40/2002. Þá liggi fyrir að stefnda, Svanfríður, annaðist byggingu fasteignarinnar og/eða breytingar á henni eða menn á hennar vegum. Beri hún af þeim sökum enn ríkari ábyrgð á frágangi fasteignarinnar, þ.m.t. að húsið hafi verið byggt í samræmi við gildandi reglur, teikningar og góða venju. Fyrir liggi mat sem staðfesti að svo hafi alls ekki verið. Í ljósi framangreinds hafi stefndu mátt vera fullkomlega ljóst ástand hússins, þ.m.t. að húsið væri ekki byggt í samræmi við lög, reglur, teikningar og góða venju. Enn fremur er á því byggt, að stefnda, Svanfríður, sem seljandi fasteignarinnar, ábyrgist ákveðna grundvallarkosti hennar. Einn af þeim kostum sé að frágangur á húsi, sérstaklega nýbyggingu, víki ekki að verulegu leyti frá því sem almennt tíðkist, auk þess að frágangur sé að öðru leyti forsvaranlegur, þ.m.t. í samræmi við lög, reglur og teikningar, en fyrir liggi að hljóðeinangrun sé undir þeim lágmarksgildum sem sett séu í reglugerð. Hafi við kaupin verið nánar áskilið sérstaklega að fasteignin uppfyllti ákvæði laga, reglugerða og væri í samræmi við samþykktar teikningar og góða venju. Krafa stefnenda á hendur stefndu, Svanfríði, byggi á því að fasteignin hafi verið haldin verulegum, leyndum göllum sem séu ekki þess eðlis að þeir komi fram við venjulega skoðun. Ljóst sé að stefnda, Svanfríður, hafi vitað af göllunum, eins og fyrr greinir. Þrátt fyrir þá staðreynd sé hvergi minnst á þá í söluyfirliti vegna eignarhlutans. Sama eigi við um söluyfirlit vegna neðri hæðar sem verið hafi til sölumeðferðar hjá Fasteignamiðlun Grafarvogs (Fasteignamiðlunin Múli). Sé því bæði rangt og ósannað að stefnendur hafi verið upplýst um galla á fasteigninni. Hins vegar sé viðurkennt af stefndu, Svanfríði, að hún hafi haft fulla vitneskju um gallann. Samkvæmt þessu hafi stefnda, Svanfríður, með saknæmum hætti vanrækt í verulegum atriðum upplýsingaskyldu sem hvíli á henni, m.a. samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002. Inntak upplýsingaskyldu seljanda sé að fasteign telst gölluð ef kaupandi hafi ekki fengið þær upplýsingar um hana sem hann hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Þá hafi verið veittar rangar upplýsingar í söluyfirlitinu, þar sem reitur ætlaður gallaútlistun hafi verið skilinn eftir auður. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 40/2002 teljist fasteign gölluð ef rangar upplýsingar séu gefnar um hana í auglýsingum, söluyfirliti eða öðrum sölu- eða kynningargögnum. Stefnendur kveðast ekki myndu hafa gert umræddan kaupsamning eða a.m.k. ekki fallist á umsamið kaupverð ef stefnda, Svanfríður, hefði upplýst þá réttilega um galla hússins. Krafa stefnenda á hendur stefndu, Ingólfi og Valhöll fasteignasölu, byggir á því að vegna vanrækslu stefnda, Ingólfs, á lögbundnum starfsskyldum fasteignasala, hafi kaupsamningur verið gerður um verulega gallaða eign, sem ekki hefði ella verið gerður eða a.m.k. um mun lægra kaupverð, ef stefnendur hefðu haft þær upplýsingar í höndum sem stefndu hafi vanrækt að afla og láta stefnanda í té. Stefnendur benda á að starfsmaður fasteignasölunnar hafi haldið því fram eftir kaupin að hafa haft upplýsingar um galla á fasteigninni áður en stefnendur festu kaup á eigninni. Fyrir liggi að þrátt fyrir það hafi starfsmaðurinn og fasteignasalinn vanrækt að tiltaka gallann í söluyfirliti og/eða samningum aðila, en starfsmaðurinn haldi því hins vegar ranglega fram nú að stefnendur hafi verið upplýst um gallann munnlega. Þeim fullyrðingum sé mótmælt sem röngum, því stefnendur hafi engar upplýsingar fengið um galla á eigninni fyrir kaupin. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 54/1997, um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, sem í gildi hafi verið við undirritun kaupsamnings, skuli fasteignasali, sem fengið hafi eign til sölumeðferðar, semja rækilegt yfirlit yfir þau atriði, sem máli geta skipt fyrir kaupanda við sölu eignarinnar, þ.m.t. ástand hennar og byggingarefni. Í 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998, um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit, sé þetta útfært nánar. Samkvæmt 3. tl. 2. gr. skuli í söluyfirliti greina frá ástandi eignar, þ.á m. um galla sem seljanda og/eða fasteignasala sé kunnugt um. Vegna vanrækslu á lögbundnum skyldum sínum beri stefndi, Ingólfur Gissurarson, fasteignasali hjá stefnda, Valhöll - fasteignasölu hf., skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Stefndi, Ingólfur, sé löggiltur fasteignasali hjá stefnda, Valhöll, og framkvæmdastjóri fasteignasölunnar og stjórnarmaður í félaginu. Beri stefndu ábyrgð á vanrækslu fasteignasalans sjálfs og/eða starfsmanna fasteignasölunnar á grundvelli reglna um vinnuveitendaábyrgð en fyrir liggi að gengið hafi verið þvert gegn fyrirmælum laga með því að ganga frá kaupsamningi án þess að upplýsingar um galla á fasteigninni kæmu fram í sölugögnum. Jafnframt sé á því byggt að fasteignasalanum eða starfsmanni hans hafi borið að gera sjálfstæða skoðun á því hversu víðtækur umræddur galli væri áður en gengið væri frá sölunni ef þeir hafi haft um hann upplýsingar á annað borð. Um sé að ræða mikilvægar upplýsingar fyrir kaupanda sem hefðu haft verulega þýðingu við ákvörðun stefnenda um kaup íbúðarinnar. Með þessu hafi stefndi, Ingólfur, vanrækt mikilvæga starfsskyldu sem á honum hvíli og að lögum beri hann bótaábyrgð á mistökum þessum ásamt fasteignasölunni sjálfri. Krafa stefnanda sé hin sama og á hendur stefndu, Svanfríði, enda beri stefndu, Ingólfur og fasteignasalan, ábyrgð á öllu tjóni sem leiði af hinni bótaskyldu háttsemi, þ.m.t. á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar. Stefnendur haldi nú eftir af kaupverði 649.353 krónum, sem þeim hafi borið að greiða hinn 1. mars 2005, sbr. framlagt uppgjör Valhallar fasteignasölu. Krefjast stefnendur gagnvart stefndu, Svanfríði, að viðurkenndur verði réttur þeirra til að skuldajafna kröfu að fjárhæð 649.353 krónur við kröfu hennar um greiðslu eftirstöðva kaupverðs fasteignarinnar sömu fjárhæðar, miðað við 1. mars 2005. Verði talið að krafa stefndu um greiðslu eftirstöðva kaupverðs sé hærri en 660.395 krónur sé þess krafist að hluti kröfu stefnenda, jafnhárri kröfu stefndu um greiðslu eftirstöðva kaupverðs, verði skuldajafnað við þá kröfu, miðað við 1. mars 2005. Um lagarök vísa stefnendur til reglna samninga- og kröfuréttar auk laga um fasteignakaup, þ.m.t. laga 40/2002. Þá vísa stefnendur til reglna kröfuréttar og ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar. Jafnframt vísa stefnendur til ákvæða skipulags- og byggingalaga, nr. 73/1997, og byggingareglugerðar, nr. 441/1998. Enn fremur vísa stefnendur til dómafordæma, m.a. Hrd. nr. 223/2002. Kröfu um dráttarvexti byggja stefnendur á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggja stefnendur á 21. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað byggja stefnendur á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyld og sé þeim því nauðsyn á að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu. IV Málsástæður stefndu í aðalsök. Stefnda, Svanfríður, heldur því fram, að stefnendur hafi fyrir kaupin skoðað umdeilda fasteign og oftar en einu sinni. Þá hafi þeim verið veittar margvíslegar upplýsingar um ástand eignarinnar, þ. á m. um að hljóðbært væri á milli hæða. Stefnda, Svanfríður, hafi margítrekað þetta við stefnendur í samtölum þeirra á milli. Þá hafi stefnendur fengið ítarlegar upplýsingar um ástand eignarinnar hjá Karli Halldórssyni, þáverandi leigjanda að íbúðarherbergi á neðri hæð. Jafnframt hafi starfsmaður stefndu, Valhallar fasteignasölu hf., upplýst stefnendur um þetta munnlega fyrir kaupin. Auk þess hafi stefnendur fengið lánaðan lykil að eigninni hjá stefnda, Ingólfi Gizurarsyni, löggiltum fasteignasala, nokkrum dögum fyrir kaupsamning, í nokkra daga, til að gera frekari úttekt á eigninni. Enn fremur hafi stefnda, Svanfríður, ítrekað upplýsingar um hljóðbærni í hinni seldu eign við undirritun kaupsamnings og hafi Viðar Welding, löggildur fasteignasali, þáverandi starfsmaður stefnda, Valhallar fasteignasölu hf., boðist til þess að setja athugasemd vegna þessa inn í kaupsamninginn, en stefnendur ekki talið þörf á því. Við verðlagningu hinnar seldu eignar hafi verið tekið mið af ástandi hennar, og hafi stefnendur fengið hana á lægra verði en ella vegna hljóðbærninnar. Stefnda, Svanfríður, hafi auglýst eignina til sölu hjá Fasteignasölunni Draumahúsum hinn 1. júní 2004 á 28.500.000 krónur. Stefnda heldur því og fram, að stefnendur hafi, eftir að kaupin voru um garð gengin, tjáð áðurnefndum Karli Halldórssyni, þáverandi leigjanda að íbúðarherbergi á neðri hæð, að þau teldu sig hafa gert góð kaup, en stefndu, Svanfríði, slæma sölu, vegna þess hversu lágt kaupverðið hafi verið. Um þann hluta kaupverðsins sem greiðast skyldi með peningum sé ákvæði í A-lið kaupsamningsins. Samkvæmt 3. tölulið A-liðar hafi stefnendur átt að greiða 3.000.000 króna hinn 1. nóvember 2004 og 2.990.079 krónur hinn 1. mars 2005. Fljótlega hafi komið á daginn að stefnendur hafi ekki getað staðið við skuldbindingar sínar, samkvæmt kaupsamningi aðila. Svo virðist raunar sem þau hafi allt frá upphafi verið algjörlega vanbúin til að efna samningsskyldur sínar og hafi einfaldlega ekki haft ráð á kaupunum, sem þau hafi alfarið fjármagnað með lánum. Stefnendur hafi því ekki getað staðið í skilum með greiðsluna sem átt hafi að greiða hinn 1. nóvember 2004. Að beiðni stefnenda hafi stefnda, Svanfríður, veitt veðleyfi í hinni seldu eign, eftir kaupin, fyrir 22.000.000 krónum gegn því að sú fjárhæð, sem ekki gengi til uppgreiðslu á yfirteknum lánum og lánum sem stefnendur hefðu sérstaklega tekið vegna kaupanna og komin hefðu verið í vanskil, svo og á vangreiddri kaupsamningsgreiðslu frá 1. nóvember 2004 ásamt dráttarvöxtum, yrði greidd stefndu, Svanfríði, sem fyrirframgreiðsla upp í lokagreiðsluna, sem átt hafi að fara fram hinn 1. mars 2005. Þetta skilyrði hafi stefnda, Svanfríður, sett vegna þess að hún hafi ekki, hagsmuna sinna vegna, getað fallist á að veita veðheimild sem rýrði það verðmæti í eigninni, sem stæði til tryggingar á ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs. Um þetta vísar stefnda til samnings aðila um uppgreiðslu lána og ráðstöfun láns, dagsett 2. desember 2004, og verðmats á eigninni sem gert hafi verið í tilefni þess, dagsett 28. október 2004. Á grundvelli framangreinds samkomulags hafi verið greiddar af hálfu stefnenda til stefndu, Svanfríðar, greiðslur í tvennu lagi. Annars vegar hafi verið greiddar 5.000.000 króna hinn 16. desember 2004. Þeirri greiðslu hafi stefnda, Svanfríður, ráðstafað til greiðslu á vangreiddri kaupsamningsgreiðslu, sem átt hafi að greiða hinn 1. nóvember 2004, 3.000.000 krónur, og á áföllnum dráttarvöxtum 65.625 krónur. Mismunurinn, 1.934.375 krónur, hafi því verið fyrirfram-greiðsla uppí lokagreiðsluna, sem greiða hafi átti 1. mars 2005. Hins vegar hafi af hálfu stefnenda verið greiddar til stefndu, Svanfríðar, 394.873 krónur hinn 4. janúar 2005. Hafi það líka verið fyrirfram greiðsla upp í áðurnefnda lokagreiðslu. Samtals hafi því stefnendur greitt 2.329.248 krónur fyrir fram, sem ganga hafi átt upp í lokagreiðsluna, sem greiða skyldi samkvæmt kaupsamningnum. Eftirstöðvar til greiðslu 1. mars 2005 hafi því verið 660.831 króna. Þá greiðslu hafi stefnendur vanefnt, þrátt fyrir að hafa fengið hina seldu eign afhenta í umsömdu ástandi á umsömdum afhendingartíma hinn 21. júní (íbúð og bílskúr) og 1. ágúst 2004 (íbúðarherbergi á neðri hæð). Af framangreindu leiði að stefnda mótmæli sem röngu að ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs séu eingöngu 595.206 krónur, eins og byggt sé á í stefnu og fram komi í drögum stefndu, Valhallar fasteignasölu hf., að uppgjöri vaxta og kostnaðar. Auk þess hafi stefnendur ekki endurgreitt þá fjárhæð, sem stefnda, Svanfríður, hafi greitt í fasteignagjöld vegna ársins 2004, en tilheyri stefnendum. Álagning ársins hafi numið 123.284 krónum og hafi stefnda, Svanfríður, þegar greitt þá fjárhæð alla, sbr. drög stefnda, Valhallar fasteignasölu hf., á uppgjöri vaxta og kostnaðar. Stefndu, Svanfríði, hafi einungis borið að greiða fyrir tímabilið 1. janúar 2004 til 21. júní 2004, sbr. 2. málslið 8. töluliðar á bakhlið kaupsamnings aðila og 13. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, eða 123.284 kr./ 365 dagar x 172 dagar = 58.095 krónur. Stefnendum beri því að endurgreiða stefndu 65.189 krónur. Greiðsluskylda stefnenda og fjárhæð þessi sé óumdeild í málinu. Til frádráttar skuld stefnenda við stefndu, Svanfríði, komi vextir af yfirteknum áhvílandi veðskuldum, sem stefnendur hafi yfirtekið samkvæmt kaupsamningi aðila, sbr. áðurnefnd drög stefndu, Valhallar fasteignasölu hf., á uppgjöri vaxta og kostnaðar. Annars vegar sé þar um að ræða vexti í 6 daga af láni áhvílandi á 1. veðrétti, fasteignaveðbréf (húsbréf), 7.031 króna. Hins vegar sé um að tefla vexti í 7 daga af láni áhvílandi á 2. veðrétti, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, 4.011 krónur. Samtals eru vextir til frádráttar því 11.042 krónur. Fjárhæð þessi sé óumdeild í málinu. Stefnendur hafi ekki sinnt ítrekuðum áskorunum stefndu, Svanfríðar, um greiðslu ógreiddra eftirstöðva kaupverðs og endurgreiðslu fasteignagjalda. Stefnendur hafi með ólögmætum hætti haldið eftir loka- og uppgjörsgreiðslu. Hafi stefnendur haldið því fram, að hin selda eign hafi verið afhent gölluð, vegna þess að hljóðbært hafi verið milli hæða. Af hálfu stefndu, Svanfríðar, hafi öllum staðhæfingum um meintar vanefndir og meinta galla verið mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnda, Svanfríður, byggir sýknukröfu sína á því, að stefnendur eigi engar fjárkröfur á hendur henni vegna meintra galla á hinni seldu eign. Öllum staðhæfingum um meintar vanefndir og meinta galla, hvort heldur leynda og verulega eða annars eðlis, er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Því er mótmælt sem röngu og ósönnuðu að áskilið hafi verið við kaupin að hin selda eign hefði einhverja lágmarks grundvallarkosti eða sérstaka kosti. Til vara er að þessu leyti mótmælt að eignina hafi skort einhverja þá kosti, sem kynnu að teljast hafa verið áskildir. Stefnda, Svanfríður, byggir á því að eignin hafi ekki verið haldin galla í viðskiptum aðila, í skilningi laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, eða almennra reglna kaupa- og kröfuréttar. Að minnsta kosti séu meintar gallakröfur fallnar niður, hafi þær einhvern tímann verið til staðar á annað borð. Stefnendur eigi því hvorki rétt til afsláttar né skaðabóta, og á stefnendum hvíli skilyrðislaus greiðsluskylda samkvæmt ákvæðum kaupsamnings aðila. Af framangreindu leiði að skilyrði stöðvunarréttar samkvæmt 44. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, hafi ekki verið eða séu ekki til staðar varðandi ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs, enda hin meinta gallakrafa óréttmæt. Stefnda mótmælir því og að skilyrði skuldajafnaðar hafi verið eða séu fyrir hendi. Stefnda mótmælir því sem ósönnuðu að hljóðbærni hafi verið meiri en leyfilegt er samkvæmt opinberum reglum á þeim tíma sem salan til stefnenda og eiganda íbúðar á neðri hæð (eignarhluti 01-0101) fór fram. Stefnda mótmælir því að framlögð matsgerð og skýrsla Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins sanni að svo hafi verið. Eftir kaupin hafi bæði stefnendur og eigandi íbúðar á neðri hæð framkvæmt breytingar á eignunum. Í íbúð stefnenda (eignarhluta 01-0201) hafi veggir milli stofu og eldhúss verið fjarlægðir að hluta, ásamt því að lagðar hafi verið steinflísar á eldhúsgólf, en þar hafi verið parket áður. Á sama hátt hafi verið gerðar breytingar á íbúð á neðri hæð eftir kaupin sem fólust í því, að veggir á baðherbergi hafi verið flísalagðir, innrétting verið sett á baðherbergisvegg og blöndunartækjum við vask hafi verið komið fyrir. Allar hafi þessar framkvæmdir verið gerðar af nýjum eigendum, stefnendum og kaupanda íbúðar á neðri hæð, og að þeirra frumkvæði og á þeirra ábyrgð, án vitneskju stefndu, Svanfríðar, eftir kaupin en áður en mælingar Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins voru gerðar hinn 20. janúar 2005. Á fyrri matsfundi hinn 25. október 2005 hafi lögmaður stefndu, Svanfríðar, óskað eftir því að bókað yrði um þessar framkvæmdir og þess óskað, að matsmaður tæki afstöðu til þess í forsendum sínum hvort framkvæmdirnar hefðu áhrif á niðurstöður, enda gæti hér verið um mögulega orsakaþætti að ræða. Þetta hafi matsmaður hins vegar ekki gert, heldur lagt skýrslu Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins, án fyrirvara, til grundvallar öllum ályktunum um hljóðbærni í húsinu. Í matsgerðinni sé ekki gerð nein tilraun til að meta möguleg áhrif umræddra framkvæmda og breytinga á íbúðum í húsinu. Matsgerðin sé því haldin sama annmarka og skýrsla Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins, að þessu leyti, þar sem hún miði við hljóðstigið eftir framkvæmdir og breytingar stefnenda sjálfra og eiganda neðri hæðar á íbúðunum. Ekki sé hægt að útiloka að umræddar framkvæmdir og breytingar hafi haft áhrif á hljóðbærni í húsinu til hins verra, sbr. það sem segi í matsgerð og skýrslu Rannsóknarstofnunar byggingar-iðnaðarins, hversu minniháttar frávikin frá leyfilegu hljóðstigi eru. Sönnunargildi matsgerðarinnar og skýrslu Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins sé því ekkert í máli þessu. Stefnda, Svanfríður, mótmælir því að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi og vanrækt upplýsingaskyldu sína sem seljandi og veitt rangar upplýsingar, og þannig gerst brotleg við ákvæði 26. og 27. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, eins og haldið sé fram í stefnu. Ef hljóðbærni verði sannanlega talin vera meiri en leyfilegt er, þá sé að minnsta kosti ljóst, að upplýsingaskylda um ástand eignarinnar hafi verið rækt með fullnægjandi hætti. Stefnda, Svanfríður, kveðst hafa veitt stefnendum allar þær upplýsingar sem hún, sem seljandi, hafi átt að veita, meðal annars með því að vekja ítrekað athygli á hljóðbærni milli hæða, fyrir kaup og einnig á kaupsamningsfundi. Þessar upplýsingar fengu stefnendur líka áður en kaupin tókust hjá stefnda, Ingólfi Gissurarsyni, löggiltum fasteignasala, og öðrum starfsmönnum stefndu, Valhallar fasteignasölu hf. Jafnframt hafi þau fengið ítarlegar upplýsingar um ástand eignarinnar hjá Karli Halldórssyni, þáverandi leigjanda íbúðarherbergis á neðri hæð. Einnig hafi stefnendur fengið lánaðan lykil að hinni seldu eign hjá stefnda, Ingólfi Gissurarsyni, löggiltum fasteignasala, til að skoða hana enn frekar fyrir kaupsamning, og hafi þau haft lykilinn í nokkra daga. Enn fremur hafi Viðar Welding, löggiltur fasteignasali hjá stefndu, Valhöll fasteignasölu hf., sem sá um kaupsamningsfund aðila, boðist til þess að setja ákvæði um þetta inn í kaupsamninginn sjálfan, en stefnendur ekki talið þess þörf, sbr. áðurnefnda yfirlýsingu, dags. 9. mars 2005. Þessi yfirlýsing þáverandi starfsmanns þessara aðila, Viðars Welding, löggilts fasteignasala, sé frá 9. mars 2005, eða u.þ.b. einu ári og þremur mánuðum fyrir stefnubirtinguna. Engin ástæða sé því til að vefengja efni yfirlýsingarinnar. Þar að auki sé hann ekki starfsmaður þessara stefndu í dag og hafi því enga hagsmuni af úrslitum dómsmálsins. Stefnda, Svanfríður, bendir og á að hún hafi aldrei búið á eigninni, sem byggð hafi verið árið 1999, heldur hafi hún verið leigð út. Þá bendir hún á, að vitneskja hennar um hinn meinta galla hafi ekki falið í sér annað og meira en það, að henni hafi verið kunnugt um að það væri hljóðbært. Ef talið verði að hljóðbærnin fari yfir leyfileg mörk í opinberum reglum, sé á því byggt að stefndu, Svanfríði, hafi hvorki verið né mátt vera kunnugt um það. Vitneskju um hljóðbærnina hafði hún haft frá þáverandi leigjendum. Órökstuddum staðhæfingum í stefnu um að hún hafi beitt svikum við söluna til stefnenda er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Því er jafnframt mótmælt að stefnda, Svanfríður, beri ríkari ábyrgð á meintum göllum vegna þess að eiginmaður hennar hafi annast byggingu eignarinnar, enda hafi stefnendur verið upplýstir um annmarka á eigninni. Þar sem stefnendur hafi verið upplýst um það áður en kaup tókust um íbúðina og síðar við undirritun kaupsamnings, að hljóðbært væri milli hæða, hafi þeim borið að láta skoða það mál nánar, áður en samningur komst á og frá honum var gengið, ef þau hafi ekki viljað sætta sig við það, eða gera áskilnað um sérstaka athugun og fyrirvara um greiðslu kaupverðs, að þessu leyti, eða um skaðabætur eða afslátt. Þar sem stefnendur hafi ekki gert neitt af þessu verði þau að bera hallann af því sjálf. Þau geta því engar kröfur gert á stefndu, Svanfríði, nú, sbr. 7. tölulið á bakhlið kaupsamnings aðila og 29. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Í þeim ákvæðum segi meðal annars, að kaupandi geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningurinn var gerður. Jafnframt segi, að hafi kaupandi skoðað fasteign, áður en kaup gerðust, eða án nægjanlegrar ástæðu látið undir höfuð leggjast að skoða hana, þótt seljandi skoraði á hann um það, geti hann ekki borið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Á því er byggt af hálfu stefndu, Svanfríðar, að ítrekaðar ábendingar hennar og upplýsingar annarra um hljóðbærnina hafi falið í sér áskorun til stefnenda um að rannsaka þennan annmarka nánar, ef stefnendur hafi ekki viljað sætta sig við hann eða verið í vafa um umfang hans. Stefnendur hafi hins vegar ekki séð neina ástæðu til að bregðast við og sætt sig við þetta, væntanlega með tilliti til verðs eignarinnar, sem verið hafi töluvert undir markaðsverði, sbr. áðurnefnt verðmat stefnda, Ingólfs Gissurarsonar, löggilts fasteignasala, dags. 28. október 2004. Í framangreindri háttsemi stefnenda felist að minnsta kosti samþykki þeirra við ástandi eignarinnar eða tómlæti við að halda fram meintum kröfum sínum, sbr. og 38. og 48. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002 og 10. tölulið á bakhlið kaupsamnings aðila. Í þeim ákvæðum sé lögð sú skylda á kaupanda að skoða fasteign svo fljótt sem verða má eftir afhendingu, á þann hátt sem góð venja sé, og tekið fram að kaupandi glati rétti til að bera fyrir sig vanefnd ef hann tilkynni seljanda ekki innan sanngjarns frests, eftir að hann varð eða mátti verða hennar var, um eðli og umfang hennar og að hann ætli að bera hana fyrir sig. Þetta hafi stefnendur ekki gert. Þannig hafi fyrst verið tilkynnt af hálfu stefnenda með bréfi, dagsettu 2. mars 2005, eða u.þ.b. 8 og ½ mánuði eftir afhendingu eignarinnar, að þeir gerðu athugasemdir við afhendingarástand hennar. Í því sambandi sé rétt að vekja athygli á því, að samkvæmt kaupsamningi hafi átt að gefa út afsal daginn áður, eða hinn 1. mars 2005. Hins vegar hafi legið fyrir að stefnendur hafi frá upphafi ekki getað staðið í skilum með kaupsamningsgreiðslur. Hvað sem framangreindu líði sé byggt á því, að stefnendur hafi orðið eða hafi mátt verða þess varir við skoðun á hinni seldu eign, að hljóðbært væri milli hæða í húsinu. Stefnda, Svanfríður, mótmælir, sem rangri og ósannaðri þeirri staðhæfingu í stefnu, að stefnendur hefðu ekki gert kaupsamninginn við stefndu, Svanfríði, eða að minnsta kosti ekki fallist á umsamið kaupverð, ef þeir hefðu haft upplýsingar um hljóðbærnina. Stefnda, Svanfríður, byggir á því, að við verðlagningu hinnar seldu eignar hafi verið tekið mið af ástandi hennar, þ.e. að stefnendur fengju hana á lægra verði en ella vegna hljóðbærninnar, sbr. það að hún hafi auglýst eignina til sölu hjá Fasteignasölunni Draumahúsum hinn 1. júní 2004 á 28.500.000 krónur. Verðmat stefnda, Ingólfs Gissurarsonar, löggilts fasteignasala, dagsett 28. október 2004, sem gert hafi verið í tengslum við skuldbreytingar áhvílandi lána á eigninni vegna vanskila stefnenda, sýni þetta einnig, þ.e. að eignin hafi verið seld stefnendum á undirverði vegna hljóðbærninnar. Samkvæmt verðmatinu, sem gert hafi verið u.þ.b. fjórum mánuðum eftir kaupin, sé eignin metin á 30.500.000 krónur, sem sé hvorki meira né minna en 6.000.000 króna hærra en í kaupsamningi aðila. Enn fremur vísar stefnda, Svanfríður, til staðfestingar Karls Halldórssonar, þáverandi leigjanda að íbúðarherbergi (0102) á neðri hæð. Ljóst sé, að þeir meintu annmarkar, sem stefnendur haldi fram að séu á eigninni, séu þess eðlis, ef þeir reynist sannanlega vera til staðar á annað borð, að þeir geta ekki talist rýra verðmæti eignarinnar svo nokkru varði, og teldist eignin því ógölluð allt að einu, sbr. 4. tölulið á bakhlið kaupsamnings aðila og 2. málslið 18. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Þannig sé kostnaður við meintar úrbætur ekki nema 5,15% af umsömdu kaupverði eignarinnar, ef miðað sé við stefnukröfuna og kostnaðinn samkvæmt matsgerð eins og stefnendur hafa skipt honum með sér og eiganda íbúðar á neðri hæð hússins, nr. 01-0101. Ef hins vegar sé miðað við þá fjárhæð sem matsmaður telji þurfa til að gera úrbætur á eignarhlutum stefnenda, nr. 01-0201 og 0102 nemi hinn meinti galli ekki nema 2,57% af umsömdu kaupverði. Væri miðað við heildareignina, sé samanlagður kostnaður við meintar úrbætur á efri og neðri hæð ekki nema 5,38% af umsömdu kaupverði alls hússins. Í öllum tilvikum hafi verið tekið tillit til þess, að samkvæmt reglugerð nr. 449/1990 fáist endurgreitt 60% af virðisaukaskatti, sem leggist á vinnu manna á byggingarstað. Byggt er á því af hálfu stefndu, Svanfríðar, að í öllum tilvikum sé um svo litla verðmætisrýrnun að ræða, að hún teljist ekki galli í skilningi áðurnefndra ákvæða. Í því sambandi skuli bent á, að hin selda eign sé ekki nýbygging, heldur notuð eign, byggð árið 1999, og frávikin frá byggingarreglugerð séu í reynd mjög lítil, ef miðað væri við hina framlögðu matsgerð, sem byggi á niðurstöðu Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins. Í þessum gögnum sé talið að það vanti 3-5dB upp á að svonefnt hljóðeinangrunargildi fyrir lofthljóð uppfylli lágmarksgildi, en 6-8dB upp á að leiðbeinandi gildi sé uppfyllt. Hins vegar sé lágmarksgildi fyrir svokallað högghljóðstigsgildi talið uppfyllt, en að 2dB vanti upp á að leiðbeinandi gildi sé uppfyllt. Hér sé því um minniháttar frávik að ræða, ef talið yrði að leggja bæri þessi gögn til grundvallar. Stefnda, Svanfríður, mótmælir því að hún hafi, sem seljandi fasteignarinnar, „ábyrgst ákveðna grundvallar kosti hennar“, og að einn af þeim kostum sé að „frágangur á húsi, sérstaklega nýbyggingu, víki ekki að verulegu leyti frá því sem almennt tíðkast auk þess [sem] frágangur sé að öðru leyti forsvaranlegur, þ.m.t. í samræmi við lög, reglur, og teikningar ...“, eins og haldið sé fram í stefnu. Er því mótmælt að slík almenn regla gildi í íslenskum rétti. Stefnda mótmælir því og, sem röngu og ósönnuðu að „nánar [hafi verið] áskilið sérstaklega við kaupin að fasteignin uppfyllti ákvæði laga, reglugerða og væri í samræmi við samþykktar teikningar og góða venju“, svo sem fullyrt sé án frekari skýringa í stefnu. Þar að auki sé hin selda eign ekki nýbygging, eins og áður hafi komið fram. Stefnda, Svanfríður, mótmælir sönnunargildi matsgerðar. Samkvæmt matsgerðinni sé kostnaður við meintar úrbætur á hinni seldu eign (eignarhlutar 01-0201 og 0102) vegna hinna meintu galla 628.919 krónur, þegar tekið hafi verið tillit til 60% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á byggingarstað (683.000 - 54.081 = 628.919). Kostnaður við meintar úrbætur á íbúð á neðri hæð (eignarhluti nr. 01-0101), sem sé ekki í eigu stefnenda, sé hins vegar 1.476.230 krónur, að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts (1.606.000 - 129.770 = 1.476.230). Meginhluti kostnaðar vegna meintra úrbóta sé því vegna íbúðar á neðri hæð. Fyrir liggi að stefnendur hafa skipt kostnaði við meintar úrbætur, samkvæmt matsgerð, með sér og eigenda íbúðar á neðri hæð (eignarhluti nr. 01-0101) með sérstöku samkomulagi, dagsettu 4. maí 2006. Samkvæmt því skulu stefnendur vera eigendur að 60% af gallakröfu samkvæmt matsgerð, og sé það stefnukrafan í málinu. Eigandi íbúðar á neðri hæð (eignarhluti 01-0101) skuli hins vegar vera eigandi að 40% af gallakröfu, samkvæmt matsgerð. Hér sé um að ræða aðra skiptingu kostnaðar en matsmaður gerir ráð fyrir. Með þessu samkomulagi og framsetningu stefnukröfunnar sé gerð tilraun til þess að flytja meginhluta kostnaðar við meintar úrbætur milli núverandi eigenda Tröllaborga 4, en eins og fram komi í stefnu hafi eigandi íbúðar á neðri hæð (eignarhluti 01-0101) einnig höfðað mál á hendur stefndu, Svanfríði, o.fl. aðilum vegna meintra galla sökum hljóðbærni. Með þessu verði kostnaður við meintar úrbætur á eignarhluta stefnenda miklu hærri en matsgerð geri ráð fyrir. Skiptingu á kostnaði við meintar úrbætur vegna meintra galla, milli stefnenda og eiganda íbúðar á neðri hæð, með þeim hætti sem stefnendur geri, mótmælir stefnda, Svanfríður, sem óheimilli gagnvart sér. Skiptingin feli í sér að reynt sé að gera óverulegan annmarka á eignarhlutum stefnenda verulegan, m.t.t. verðmætisrýrnunar. Þar að auki eigi ekki endilega sömu málsástæður við varðandi mat á meintum göllum á eignarhlutum stefnenda og eignarhluta á neðri hæð, sem sé í eigu annars aðila. Í báðum tilvikum reyni á upplýsingaskyldu seljenda og skoðunarskyldu kaupanda, svo að dæmi séu nefnd. Málsatvik séu hins vegar ekki hin sömu, aðilar ekki þeir sömu og ekki sama fasteignasala sem séð hafi um söluna. Sýkna eða sakfelling í öðru málinu myndi því ekki verða reist á sömu atvikum í hinu málinu. Þess vegna sé því mótmælt að heimilt sé að dæma stefndu, Svanfríði, til greiðslu hærri fjárhæðar af stefnukröfunni en sem nemi því að hámarki, sem matsgerð geri ráð fyrir að kosti að bæta úr varðandi meinta galla á eignarhluta stefnenda nr. 01-0201 og 0102, 628.919 krónur, að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts. Stefnda, Svanfríður, mótmælir því, að kostnaður vegna meintra úrbóta sé sameiginlegur kostnaður í fjöleignarhúsi í skilningi laga, eins og gengið sé út frá í stefnu og stefnendur byggi á í samkomulaginu frá 4. maí 2006. Ekkert liggi fyrir um að meint gallakrafa eiganda neðri hæðar Tröllaborga 4 (eignarhluta 01-0101) hafi verið framseld stefnendum, og raunar ekki á því byggt í stefnu. Verði talið að stefndi, Ingólfur Gissurarson, löggiltur fasteignasali, eða starfsmenn hans og stefnda, Valhallar fasteignasölu hf., hafi gerst brotlegir við starfsskyldur sínar með því að tilgreina ekki hljóðbærnina nægilega á söluyfirliti eða á annan hátt í tengslum við kaupin, sé byggt á því að gera verði skýran greinarmun á hugsanlegri bótaábyrgð þessara aðila og meintri ábyrgð stefndu, Svanfríðar. Hún hafi veitt stefnda, Ingólfi, og starfmönnum stefndu, Valhallar fasteignasölu hf., áður en kaupin tókust og einnig við kaupsamning, allar þær upplýsingar, sem hún hafi haft um eignina og telja mætti að máli hefðu skipt fyrir stefnendur sem kaupendur, þ.m.t. um hljóðbærnina. Stefnda, Svanfríður, hafi ekki löggildingarpróf í fasteignasölu og hafi því enga sérþekkingu á miðlun upplýsinga til kaupenda, hvort heldur í söluyfirlitum eða með öðrum hætti. Í því efni, sem og öðru sem viðkomi sölunni til stefnenda, hafi hún reitt sig á fagþekkingu stefnda, Ingólfs, og starfsmanna stefndu, Valhallar fasteignasölu hf. Ekkert sé fram komið um að stefnda, Svanfríður, hafi undirritað eða verið beðin um að undirrita söluyfirlit, sem dagsett er 21. júní 2004, sama dag og kaupsamningur hafi verið undirritaður. Ekkert tilefni hafi verið fyrir stefndu, Svanfríði, til að merkja við gallareit í söluyfirliti eða óska eftir því að það yrði gert, eins og byggt sé á í stefnu, enda hafi hún haft í hyggju frá upphafi að upplýsa væntanlegan kaupanda um annmarka á eigninni, sem hún hafi og gert. Byggir stefnda, Svanfríður, á því, að fullnægi seljandi þannig upplýsingaskyldu sinni, teljist annmarkarnir ekki galli, hvað sem söluyfirliti líði. Mótmælir hún að Hrd. í máli 223/2002, sem vísað er til í stefnu, hafi fordæmisgildi í máli þessu, enda séu atvik málanna ekki sambærileg, meðal annars að því leytinu til, að kaupendur í því máli hafi gert athugasemdir við annmarkann á eigninni (gólfhalla) í beinu framhaldi af því að fasteignasalinn upplýsti þá um hann. Stefnendur í þessu máli hafi hins vegar engar athugasemdir gert, ekki heldur við kaupsamning þegar Viðar Welding, löggiltur fasteignasali, hafi boðist til þess að setja ákvæði um þetta í samninginn sjálfan. Stefnendur hafi ekki framkvæmt frekari athuganir á eigninni, áskilið sér rétt eða kvartað vegna hins meinta galla fyrr en u.þ.b. mánuði eftir afhendingu eignarinnar. Allt renni þetta stoðum undir staðhæfingar stefndu, Svanfríðar. Auk þess hafi annmarkinn á eigninni í Hrd. í máli 233/2002 verið verulegur, en því sé ekki til að dreifa í þessu máli. Stefnda, Svanfríður, mótmælir því sérstaklega að skuldajöfnuður verði tekinn til greina fyrr en í fyrsta lagi þann dag þegar honum hafi fyrst verið lýst yfir af hálfu stefnenda, með bréfi lögmanns þeirra, dagsettu 7. febrúar 2006. Dráttarvaxtakröfu stefnenda er sérstaklega mótmælt. Því er sérstaklega mótmælt að atvik og skjöl varðandi sölu á íbúð á neðri hæð Tröllaborga 4, merkt nr. 01-0101, hafi eitthvert sönnunargildi í máli þessu. Jafnframt er því mótmælt að málsástæður, sem tengjast þeirri sölu, komist að í þessu máli. Á því er byggt af hálfu stefndu, Svanfríðar, að hvorki stefnendur né eigandi íbúðar á neðri hæð, Brynja K. Jósefsdóttir, eigi fjárkröfur á hendur henni vegna meintra galla á íbúð á neðri hæð (eignarhluta nr. 01-0101). Öllum staðhæfingum um meintar vanefndir og meinta galla á henni er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Af hálfu stefndu, Svanfríðar, er byggt á því að íbúðin á neðri hæð hafi ekki verið haldin galla í viðskiptum við Brynju K. Jósefsdóttur, a.m.k. séu meintar gallakröfur fallnar niður, hafi þær einhvern tímann verið til staðar á annað borð. Stefnendur eða Brynja K. Jósefsdóttir eigi því hvorki né hafi átt rétt til afsláttar eða skaðabóta, og á stefnendum og Brynju K. Jósefsdóttur hvíli skilyrðislaus greiðsluskylda samkvæmt ákvæðum kaupsamninga aðila. Af framangreindu leiðir að því er mótmælt að skilyrði stöðvunarréttar séu til staðar varðandi ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs, hvort heldur eignarhluta stefnenda eða Brynju K. Jósefsdóttur, og jafnframt að skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi til handa stefnendum og Brynju, en til vara í fyrsta lagi frá þeim degi sem honum hafi verið lýst yfir. Byggt er á því að stefnda, Svanfríður, hafi að öllu leyti rækt upplýsingaskyldu sína gagnvart stefnendum og eiganda neðri hæðar, sem á hinn bóginn hafi ekki rækt varúðarskyldu sína. Jafnframt er byggt á því, að hljóðbærni hafi verið eða mátt vera Brynju ljós við skoðun fyrir kaup. Auk þess hafi Brynja fengið upplýsingar um hljóðbærnina frá leigjanda neðri hæðar áður en kaupin tókust, sem og frá starfsmanni Fasteignamiðlunarinnar Múla ehf. (Fasteignamiðlunar Grafarvogs). Því er mótmælt að stefnda, Svanfríður, hafi beitt svikum gagnvart stefnendum eða Brynju K. Jósefsdóttur og jafnframt að hún hafi, sem seljandi, eða sérstaklega við kaupin, ábyrgst að hinar seldu eignir hefðu einhverja lágmarks grundvallarkosti. Byggt er á því, að gera beri skýran greinarmun á meintri ábyrgð stefndu, Svanfríðar, og hugsanlegri ábyrgð Sverris Kristjánssonar, löggilts fasteignasala, og Fasteignamiðlunarinnar Múla ehf., sem annast hafi sölu á neðri hæð Tröllaborga 4 til Brynju K. Jósefsdóttur. Stefnda, Svanfríður, hafi komið upplýsingum um hljóðbærnina til þeirra fyrir kaupin og aftur við undirritun kaupsamnings. Um lagarök vísar stefnda, Svanfríður, til laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, og meginreglna kaupa- og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnda á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnda, Svanfríður, sé ekki virðisaukaskattskyld og beri henni því nauðsyn til að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnenda, til þess að verða skaðlaus af málsókn þessari. Stefndu, Ingólfur og Valhöll fasteignasala hf., byggja aðalkröfu sína á því að þeir hafi að öllu leyti gætt þeirra starfsskyldna sem á þeim hvíldu að lögum, sbr. þágildandi lög nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu og reglugerð nr. 93/1998 um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit. Þannig hafi stefndu, Ingólfi og Valhöll fasteignasölu hf., eða starfsmönnum hennar, í engu verið kunnugt um þann ætlaða annmarka á eigninni sem mál þetta lúti að fyrr en meðstefnda, Svanfríður, hafi getið um hann hinn 21. júní 2004 við undirritun á nánari útfærslu á kaupsamningi sem þegar hafi komist á milli stefnenda og meðstefndu um eignina. Sá samningur hafi komist á við samþykkt stefnenda á gagntilboði meðstefndu hinn 26. maí 2004, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, en í því ákvæði segi að samningur um kaup á fasteign sé bindandi þegar skriflegt tilboð hafi verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Stefndu, Ingólfur og Valhöll fasteignasala hf., hafi því ekki vitað, og ekki getað vitað, um téðan annmarka á eigninni áður en samningar tókust um kaup á henni, eins og haldið sé fram í stefnu. Hafi þeir því í engu brotið gegn starfsskyldum sínum við það að geta ekki þessa annmarka í söluyfirliti, enda verði ekki gerð sú krafa á hendur fasteignasölum að þeir geti um annmarka í slíku yfirliti sem þeir vissu ekki um og gátu ekki vitað um. Stefndu hefði aldrei getað áttað sig á galla sem þessum við hefð-bundna skoðun fasteignasala á eign fyrir sölumeðferð. Ætlað tjón stefnenda, ef það er þá fyrir hendi, megi einvörðungu rekja til þess að meðstefnda hafi ekki gætt þeirrar skyldu sem á henni hvíldi á grundvelli 26. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, að greina stefnendum og hinum stefnda fasteignasala um gallann áður en bindandi kaupsamningur hafi komist á. Þá hafi sá aðili, sem hafi haft umsjón með undirritun hinnar nánari útfærslu á kaupsamningi milli aðila, hinn 21. júní 2004, fyrir hönd hinnar stefndu fasteignasölu, brugðist rétt við þegar hann hafi boðist til að setja athugasemd þá um þennan annmarka inn í samning aðila, enda hafi hann ekki getað gert það á fyrra tímamarki, þar sem honum og fasteignasölunni hafi verið alfarið ókunnugt um hann. Það hafi í engu verið á hans valdi eða fasteignasölunnar að hafa á þessum tímapunkti áhrif á það tjón sem þá var orðið við það að fasteignin var haldin hinum ætlaða annmarka sem meðstefnda, Svanfríður, hafi þá fyrst getið um. Stefndu árétta að sú ákvörðun Vátryggingafélags Íslands hf. að greiða kaupanda að fasteigninni á neðri hæð í þessu húsi (merkt 0101) skaðabætur úr starfsábyrgðartryggingu þeirrar fasteignasölu sem annaðist þau kaup, Fasteignamiðlunarinnar Múla ehf., geti engin áhrif haft í þessu máli enda séu þessi tvö mál ólík í höfuðatriðum. Beri þar einkum þess að gæta að svo virðist sem þeirri fasteignasölu hafi verið kunnugt um hljóðbærnisannmarka sem á fasteigninni var áður en bindandi kaupsamningur komst á með samþykkt kauptilboðs hinn 6. ágúst 2004. Grundvallarmunur sé því á málsatvikum í þessum málum tveimur sem valdi því að jafnvel þótt Fasteignamiðlunin Múli ehf. verði talin hafa verið bótaskyld gagnvart kaupanda neðri hæðar að Tröllaborgum 4 hafi það engin þau áhrif að stefndu, Ingólfur og Valhöll hf., verði talin bótaskyld í þessu máli gagnvart kaupanda efri hæðar í framangreindu húsi. Stefndu byggja sýknukröfu sína enn fremur á því að ósannað sé að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni sem stefndu, Ingólfur og Valhöll hf. fasteignasala, geti verið dæmd til að bæta. Þannig hafi matsgerð hins dómkvadda matsmanns, Helga S. Gunnarssonar frá 8. janúar 2006, ekkert sönnunargildi gagnvart stefndu, Ingólfi og Valhöll hf., enda hafi þau ekki verið aðilar að matinu og ekki gefinn kostur á að gæta réttar síns við framkvæmd þess og ritun matsgerðar. Þá sé sönnunargildi matsgerðarinnar jafnframt mótmælt á þeirri forsendu að ekki hafi af hálfu hins dómkvadda matsmanns verið gerðar sjálfstæðar mælingar á hljóðbærni heldur hafi hann látið við það sitja að vísa um þessar mælingar til niðurstöðu Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins sem gert hafði svonefnda hljóðtækniskýrslu vegna þessa húss, dagsetta 7. febrúar 2005. Þeirrar skýrslu hafi verið einhliða aflað af hálfu stefnenda. Þá verði ekki á matsgerðinni eða niðurstöðum Rannsóknarstofnunar byggingar-iðnaðarins byggt, þar sem framangreindar mælingar á hljóðbærni hafi verið gerðar eftir að ýmsar breytingar hafi verið gerðar bæði á efri og neðri hæð í húsinu Tröllaborgum 4 eftir kaupin. Ekki sé hægt að útiloka að þessar breytingar hafi haft áhrif á hljóðbærni í húsinu. Sýknukrafa stefndu er enn fremur byggð á því að skipting stefnenda og eiganda fasteignar á neðri hæð að Tröllaborgum 4 á metinni gallakröfu vegna hússins geti enga þýðingu haft fyrir stefndu. Samkvæmt matsgerð skiptist heildarkostnaður vegna úrbóta á þessum tveimur fasteignum þannig að kostnaður vegna úrbóta á fasteign stefnenda (merkt 0201) var metinn 683.000 krónur (628.919 krónur þegar tekið hefur verið tillit til 60% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á byggingarstað) en kostnaður vegna neðri hæðar (merkt 0101) nam 1.606.000 krónum (1.476.230 krónur vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts). Stefnendur séu bundnir við niðurstöður þessarar matsgerðar og geti ekki haggað henni svo áhrif hafi á réttarstöðu stefndu með samningum við eiganda neðri hæðar. Slíkt samkomulag hafi ekkert gildi gagnvart stefndu og geti ætluð skaðabótakrafa stefnenda á hendur stefndu því aldrei orðið hærri en 628.919 krónur. Þá sé byggt á því af hálfu stefndu að frá dæmdum skaðabótum skuli í öllum tilvikum draga fjárhæð sem stefnendum hafi borið að greiða meðstefndu, Svanfríði, samkvæmt kaupsamningi 1. mars 2005 en haldið eftir. Nemi sú fjárhæð a.m.k. 649.353 krónum. Stefnendur geti aldrei krafið stefndu, Ingólf og Valhöll hf. fasteignasölu, um hærri fjárhæð en sem nemi raunverulegu tjóni þeirra vegna þessara viðskipta og þar sem sú fjárhæð sem stefnendur hafi haldið eftir sé hærri en sem nemi hæstu mögulegri skaðabótakröfu stefnenda á hendur stefndu verði í öllum tilvikum að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Sýknukrafa stefndu sé loks á því byggð að hinn ætlaði annmarki á fasteigninni Tröllaborgum 4 (merkt 0201) geti ekki talist hafa rýrt verðmæti hennar svo nokkru varði, eins og áskilið er í 2. málsl. 18. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, svo að hún geti talist hafa verið gölluð. Varakröfu byggja stefndu, Ingólfur og Valhöll fasteignasala hf., á sömu sjónarmiðum og sem getið er um hér að ofan eftir því sem við eigi. Mótmæla stefndu, að krafa stefnenda geti undir nokkrum kringumstæðum borið dráttarvexti frá fyrra tímamarki en þegar mánuður var liðinn frá því að stefna var birt stefndu, Ingólfi Gissurarsyni og Valhöll hf. fasteignasölu, en það hafi verið gert 22. júní 2006. Samkvæmt því geti dráttarvextir í fyrsta lagi fallið á kröfu stefnenda á hendur framangreindum stefndu hinn 22. júlí 2006, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, enda hafi stefndu fyrst þá fengið vitneskju um ætlaða kröfu stefnenda á hendur sér. Um lagarök vísa stefndu til laga nr. 54/1997, um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, reglugerðar nr. 93/1998, um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit, fasteignakaupalaga, nr. 40/2002, og meginreglna skaðabótaréttarins um saknæmi, ólögmæti, orsakasamhengi, sönnunarbyrði og tjón. Um upphafstíma dráttarvaxta vísist til 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Málsástæður gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi byggir kröfu sína í gagnsök á því að eftirstöðvar til greiðslu 1. mars 2005, samkvæmt kaupsamningi aðila, hafi verið 660.831 krónur. Þá greiðslu hafi gagnstefndu vanefnt, þrátt fyrir að hafa fengið hina seldu eign afhenta í umsömdu ástandi á umsömdum afhendingartíma hinn 21. júní (íbúð og bílskúr) og 1. ágúst 2004 (íbúðarherbergi á neðri hæð). Myndi sú skuld stærstan hluta höfuðstóls gagnstefnufjárhæðarinnar. Af framangreindu leiði að mótmælt sé sem röngu að ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs séu eingöngu 595.206 krónur, eins og byggt sé á í stefnu í aðalsök og fram komi í drögum réttargæslustefnda í gagnsök, Valhallar fasteignasölu hf., að uppgjöri vaxta og kostnaðar. Að auki hafi gagnstefndu ekki endurgreitt þá fjárhæð, sem gagnstefnandi hafi greitt í fasteignagjöld vegna ársins 2004, en tilheyri gagnstefndu. Álagning ársins hafi numið 123.284 krónum og hafi gagnstefnandi þegar greitt þá fjárhæð alla, sbr. framlögð drög á uppgjöri vaxta og kostnaðar og framlagða greiðslukvittun og stöðuyfirlit. Gagnstefnanda beri einungis að greiða fyrir tímabilið 1. janúar 2004 til 21. júní 2004, sbr. 2. málslið 8. töluliðar á bakhlið kaupsamnings aðila, og 13. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, eða 123.284 kr./ 365 dagar x 172 dagar = 58.095 krónur. Gagnstefndu beri því að endurgreiða gagnstefnanda 65.189 krónur. Greiðsluskylda gagnstefndu og fjárhæð þessi séu óumdeildar í málinu. Bætist fjárhæðin við höfuðstól gagnstefnu-fjárhæðarinnar. Til frádráttar komi vextir af yfirteknum áhvílandi veðskuldum, sem gagnstefndu hafi yfirtekið, samkvæmt kaupsamningi aðila og framlögð yfirlit frá Íbúðalánasjóði og Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Annars vegar sé þar um að ræða vexti í 6 daga af láni áhvílandi á 1. veðrétti, fasteignaveðbréf (húsbréf), 7.031 króna. Hins vegar sé um að tefla vexti í 7 daga af láni áhvílandi á 2. veðrétti, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, 4.011 krónur. Samtals séu vextir til frádráttar höfuðstól gagnstefnufjárhæðar því 11.042 krónur. Höfuðstóll gagnstefnufjárhæðarinnar verði því 714.978 kr. (þ.e. 660.831 kr. + 65.189 kr. - 11.042 kr. = 714.978 krónur). Af hálfu gagnstefnanda sé á því byggt að gagnstefndu hafi með undirritun sinni undir kaupsamning aðila skuldbundið sig til þess að greiða kaupverð hinnar seldu eignar í samræmi við skilmála hans. Gagnstefndu hafa ekki sinnt ítrekuðum áskorunum gagnstefnanda um greiðslu ógreiddra eftirstöðva kaupverðs og endurgreiðslu fasteignagjalda. Dráttarvaxtakrafa gagnstefnanda miðist við fyrir fram umsaminn gjalddaga lokagreiðslunnar í 4. tölulið A-liðar kaupsamnings aðila, þ.e. hinn 1. mars 2005, sbr. og 11. tölulið á bakhlið kaupsamnings aðila. Samkvæmt 4. málslið 8. töluliðar á bakhlið kaupsamnings aðila skyldi gjalddagi uppgjörs endurgreiðslu vegna fasteignagjalda vera við undirritun afsals. Afsal hafi staðið gagnstefndu til boða gegn greiðslu lokagreiðslunnar frá framangreindum gjalddaga hennar. Gagnstefnandi byggir á því að gagnstefndu hafa með ólögmætum hætti haldið eftir loka- og uppgjörsgreiðslu. Í stað þess að inna þær af hendi, hafa gagnstefndu haldið því fram, að hin selda eign hafi verið afhent gölluð, vegna þess að hljóðbært hafi verið milli hæða. Gagnstefnandi hafi ætíð verið reiðubúinn til að gefa út afsal gegn fullnaðargreiðslu kaupverðs, endurgreiðslu fasteignagjalda, dráttarvaxta- og lögmannskostnaðar, og sé það enn. Gagnstefnandi skuldbindi sig, í samræmi við efni kaupsamnings aðila, til þess að gefa út afsal fyrir hinni seldu eign til gagnstefndu þegar þau hafi greitt dómkröfurnar, sem gagnstefnandi geri í gagnsakarmáli þessu, að því marki sem þeim beri endanleg skylda til. Aðalkrafa um skuldajöfnuð sé gerð ef svo ósennilega vildi til að fallist yrði á kröfur gagnstefndu í aðalsök að einhverju eða öllu leyti. Varakrafa um sjálfstæðan dóm um allar dómkröfur í gagnsök sé gerð ef svo ólíklega vildi til, eins og segir í gagnsakarstefnu, að ekki yrðu talin skilyrði til skuldajafnaðar með þeim hætti, sem aðallega sé krafist í gagnsök. Verði ekki fallist á að reikna beri þann þátt höfuðstólsins sem lúti að ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs sérstaklega með þeim hætti, sem byggt sé á að ofan í aðalkröfu, er byggt á því til vara að leggja verði til grundvallar, sem ógreidda fjárhæð lokagreiðslunnar, þá fjárhæð, sem tilgreind er í stefnu, 595.206 krónur, og viðurkennt sé af hálfu gagnstefndu að þau haldi eftir af kaupverðinu. Til viðbótar sé óumdeilt og viðurkennt af gagnstefndu að þau hafi ekki greitt gagnstefnanda 65.189 krónur vegna uppgjörs á fasteignagjöldum. Til frádráttar komi síðan vextir af áhvílandi lánum eins og tilgreint sé í umfjöllun um aðalkröfu, 11.042 krónur. Óumdeilt og viðurkennt sé því af gagnstefndu að ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs og uppgjörsgreiðslu vegna fasteignagjalda, að frádregnum vöxtum af áhvílandi lánum, nemi samtals 649.353 krónum. Byggt er á því að gagnstefndu beri a.m.k. að greiða gagnstefnanda þá fjárhæð, og sé höfuðstóll varakröfunnar þannig fundinn (595.206 kr. + 65.189 kr. - 11.042 kr. = 649.353 kr.). Að öðru leyti sé, varðandi varakröfuna, byggt á öllum sömu staðhæfingum um málsatvik, málsástæðum og lagarökum, og rakin eru að framan varðandi aðalkröfuna, að breyttu breytanda. Um lagarök vísar gagnstefnandi til grundvallarreglna samningaréttarins um skuldbindingargildi samninga og meginreglna kaupa- og kröfuréttarins um réttar efndir fjárskuldbindinga og laga nr. 40/2002, um fasteignakaup og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, byggir gagnstefnandi á III. kafla laga nr. 38/2001, og laga nr. 40/2002. Kröfu um málskostnað byggir gagnstefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir gagnstefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Gagnstefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá skattinn tildæmdan úr hendi gagnstefndu, til þess að verða skaðlaus af málsókn þessari. VI Málsástæður gagnstefndu í gagnsök. Gagnstefndu byggja kröfu sína í gagnsök á því, að þau eigi hærri skaðabóta- og/eða afsláttarkröfu á hendur gagnstefnanda, sem komi til skuldajafnaðar við kröfu gagnstefnanda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs og því beri að sýkna þau af öllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Krafa gagnstefndu um skaðabætur og/eða afslátt taki mið af framlagðri matsgerð og samkomulagi sem gert hafi verið við eiganda eignarhluta, merktum nr. 01-0101 þess efnis að gagnstefndu skuli vera eigendur 60% af heildarkröfu samkvæmt matsgerðinni, en eigandi eignarhluta 01-0101 eigandi að 40% kröfu. Gagnstefndu hafa sundurliðað kröfu sína í gagnsök með eftirgreindum hætti: Kostnaður við úrbætur skv. matsgerð kr. 1.373.400 Frádráttur vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts kr. 110.310 Samtals kr. 1.263.090 Gerð er krafa um 60% af kostnaði við úrbætur (2.289.000 x 60%). Vegna fyrrgreindra galla á fasteigninni haldi gagnstefndu eftir af kaupverði 649.353 krónum. Þess sé krafist að viðurkennt verði með dómi að gagnstefndu sé heimilt að skuldajafna hluta af kröfu sinni á móti eftirstöðvum kaupverðs samkvæmt kaupsamningi. Krafa gagnstefndu um skaðabætur og/eða afslátt af kaupverði byggi á því að fasteignin að Tröllaborgum 4 í Reykjavík hafi verið haldin verulegum og leyndum göllum og að fasteignin hafi ekki verið haldin þeim kostum sem áskildir voru. Þá byggja gagnstefndu á því að gallar þeir, sem ljóst sé að til staðar séu samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns, hafi verið leyndir og að gagnstefndu hafi ekki mátt gera sér grein fyrir þeim við skoðun. Þá byggja gagnstefndu á því að gagnstefnandi hafi með sviksamlegum hætti leynt upplýsingum um ástand fasteignarinnar við skoðun. Þá telja gagnstefndu að gagnstefnandi, Svanfríður, hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni, svo sem henni hafi verið skylt samkvæmt reglum kröfuréttar. Telja gagnstefndu útilokað, að gagnstefnandi, Svanfríður, sem ásamt eiginmanni sínum hafi annast gerð íbúðarinnar skömmu áður, hafi ekki haft vitneskju um hljóðbærni milli eignarhluta. Reyndar sé viðurkennt og staðfest í bréfi, dagsettu 4. maí 2006, sem undirritað sé af gagnstefnanda, Svanfríði, að henni hafi verið ljóst fyrir kaupin að hljóðbært væri milli íbúða. Því sé hins vegar ranglega haldið fram að upplýsingum um það hafi verið komið til gagnstefndu. Beri til þess að líta að hvergi sé getið um þennan galla í sölugögnum þrátt fyrir að gagnstefnanda hafi verið gallarnir að fullu ljósir. Á því sé byggt að augljóst sé að ágallar á eigninni rýri verulega verðmæti hennar og benda gagnstefndu m.a. á að viðurkennt sé að minna þurfi til svo galli teljist til staðar í nýbyggðri fasteign en þegar um gamlar eignir sé að ræða. Þá liggi fyrir að gagnstefnandi, Svanfríður, hafi annast byggingu fasteignarinnar og/eða breytingar á henni eða menn á hennar vegum. Beri hún af þeim sökum enn ríkari ábyrgð á frágangi fasteignarinnar, þ.m.t. að húsið hafi verið byggt í samræmi við gildandi reglur, teikningar og góða venju. Fyrir liggur mat sem staðfesti að svo hafi alls ekki verið. Í ljósi framangreinds hafi gagnstefnanda, Svanfríði, mátt vera fullkomlega ljóst ástand hússins, þ.m.t. að húsið væri ekki byggt í samræmi við lög, reglur, teikningar og góða venju. Enn fremur byggja gagnstefndu á því, að gagnstefnandi, Svanfríður, sem seljandi fasteignarinnar, ábyrgist ákveðna grundvallar kosti hennar. Einn af þeim kostum sé að sjálfsögðu að frágangur á húsi, sérstaklega nýbyggingu, víki ekki að verulegu leyti frá því sem almennt tíðkist auk þess að frágangur sé að öðru leyti forsvaranlegur, þ.m.t. í samræmi við lög, reglur og teikningar, en fyrir liggi að hljóðeinangrun sé undir þeim lágmarksgildum sem sett séu í reglugerð. Hafi við kaupin verið nánar áskilið sérstaklega að fasteignin uppfyllti ákvæði laga og reglugerða og væri í samræmi við samþykktar teikningar og góða venju. Krafa gagnstefndu á hendur gagnstefnanda, Svanfríði, byggi á því að fasteignin hafi verið haldin verulegum, leyndum göllum sem séu ekki þess eðlis að þeir komi fram við venjulega skoðun. Gagnstefndu hafi haldið 649.353 krónum eftir af kaupverði, sem þeim hafi borið að greiða hinn 1. mars 2005, sbr. framlagt uppgjör Valhallar fasteignasölu. Krefjast gagnstefndu gagnvart gagnstefnanda, Svanfríði, að viðurkenndur verði réttur þeirra til að skuldajafna kröfu að fjárhæð 649.353 krónur við kröfu hennar um greiðslu eftirstöðva kaupverðs fasteignarinnar, sömu fjárhæðar, miðað við 1. mars 2005. Gagnstefndu mótmæla því að krafa gagnstefnanda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs sé 714.978 krónur og vísa á bug forsendum gagnstefnanda fyrir þeirri kröfu. Gagnstefndu mótmæla m.a. kröfu gagnstefnanda um greiðslu dráttarvaxta og leggja áherslu á að gagnstefndu hafi greitt fyrir fram stóran hluta kaupverðs og beri þegar af þeirri ástæðu að hafna dráttarvaxtakröfu gagnstefnanda. Verði talið að krafa gagnstefnanda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs sé hærri en 660.395 krónur er þess krafist að hluta af kröfu gagnstefndu, jafnhárri kröfu gagnstefnanda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs, verði skuldajafnað við þá kröfu miðað við 1. mars 2005. Gagnstefndu mótmæla kröfu gagnstefnanda um upphafstíma dráttarvaxta og vísa því til stuðnings til 7. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Gagnstefndu byggja kröfu um skaðabætur, og/eða afslátt af kaupverði fasteignarinnar, á reglum samninga- og kröfuréttar, auk laga um fasteignakaup, þ.m.t. 40/2002. Um skuldajafnaðarkröfu sína vísa gagnstefndu til reglna kröfuréttar. Þá er vísað til ákvæða skipulags- og byggingalaga nr. 73/1997 og byggingareglugerðar, nr. 441/1998. Kröfu um vexti og verðtryggingu byggja gagnstefndu á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, þ.m.t. 1. mgr. 6. gr. og 7. gr. laganna. Kröfu um málskostnað byggja gagnstefndu á 21. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað byggja gagnstefndu á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. VII Með stefnu hafa aðalstefnendur höfðað mál á hendur gagnstefnanda, Svanfríði, til greiðslu skaðabóta og/eða afsláttar á grundvelli fasteignakaupalaga, nr. 40/2002, vegna kaupa á fasteigninni Tröllaborgum 4, efri hæð (íbúð 0201), en á hendur stefndu, Ingólfi og Valhöll fasteignasölu hf., til greiðslu skaðabóta á grundvelli laga nr. 54/1997, reglugerðar nr. 93/1998 og meginreglna skaðabótaréttar. Gagnstefnandi höfðaði síðan gagnsakarmál á hendur aðalstefnendum, þar sem krafist er greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs fasteignarinnar Tröllaborgum 4, sem og greiðslu á dráttarvöxtum og fasteignagjöldum. Ágreiningslaust er í máli þessu að aðalstefnendur hafa ekki greitt gagnstefnanda eftirstöðvar kaupverðs. Hafa aðalstefnendur haldið eftir greiðslunni, þar sem þau halda því fram að þau eigi kröfu á hendur gagnstefnanda vegna galla á fasteigninni. Eins og áður greinir fengu aðalstefnendur Rannsóknastofu byggingariðnaðarins til þess að mæla hljóðbærni. Liggur niðurstaða þeirrar mælingar frammi í málinu. Kemur þar fram að hljóðbærni fasteignarinnar er ekki í samræmi við opinberar reglur um hljóðeinangrun. Telst því sannað með opinberu vottorði að fasteignin fullnægir ekki ákvæðum byggingarlaga að þessu leyti og því ekki þörf á að gagnstefnandi eða stefndu, Ingólfur og Valhöll fasteignasala hf., væru viðstödd mælinguna til þess að niðurstaða hennar geti orðið grundvöllur skaðabótakröfu á hendur þeim. Er niðurstaða þessi lá fyrir var dómkvaddur matsmaður til þess að meta kostnað við úrbætur á fasteigninni, svo fullnægt væri ákvæðum byggingarlaga, byggingareglugerðar og mengunarvarnarreglugerðar. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002, telst fasteign gölluð ef hún stenst ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiðir af lögum og kaupsamningi. Notuð fasteign telst þó ekki gölluð, nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Samkvæmt framburði aðila, sem og framlagðri matsgerð, verður fallist á að fasteigninni sé ábótavant að því leyti sem krafist var að metið yrði með matsgerð. Umrædd íbúð var til sölumeðferðar hjá fasteignasölunni Valhöll fasteignasölu hf. og var í söluyfirliti sérstaklega tekið fram í dálki sem ber heitið „gallar“ að starfsmanni Valhallar hafi ekki verið bent sérastaklega á galla á eigninni. Samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002, telst fasteign gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Fyrir liggur að gagnstefnandi vissi að húsið var mjög hljóðbært og hefur hún fullyrt að hafa sagt kaupendum frá því fyrir söluna, a.m.k. við kaupsamningsgerðina. Hefur þáverandi starfsmaður fasteignasölunnar, sem annaðist gerð kaupsamnings, fullyrt að þar hafi gagnstefnandi upplýst um að húsið væri hljóðbært og hafi hann boðist til þess að setja athugasemdir þess efnis inn í kaupsamninginn, en því hafi aðalstefnendur hafnað. Kaupendur, aðalstefnendur málsins, hafa neitað að hafa fengið þessar upplýsingar frá gagnstefnanda eða að hljóðbærni fasteignarinnar hafi verið rædd við undirritun kaupsamningsins. Í framlögðu gagntilboði, sem gagnstefnandi gerði aðalstefnendum hinn 26. maí 2004 um kaup á íbúðinni að Tröllaborgum 4, var tekið fram að kaupandi hefði kynnt sér söluyfirlit vegna eignarinnar. Með samþykki aðalstefnanda á tilboðinu sama dag komst því á samningur milli aðilanna. Í skriflegum kaupsamningi, sem aðilar gerðu hinn 21. júní 2004, var á ný vísað til söluyfirlits, án þess að athugasemdir væru gerðar um það. Þess var í engu getið í kaupsamningi að aðalstefnendur hefðu fengið vitneskju um óeðlilega hljóðbærni hússins og sættu sig við hana, sem þó hefði verið eðlilegt til að firra gagnstefnanda ábyrgð. Er og ósönnuð sú fullyrðing gagnstefnanda, að aðalstefnendum hafi verið sagt af hljóðbærni fasteignarinnar við skoðun hennar bæði af gagnstefnanda og fyrrum leigjanda íbúðar í fasteigninni. Framburður starfsmanns fasteignasölunnar staðfestir fullyrðingar gagnstefnanda um að gagnastefnandi hafi við kaupsamningsgerð upplýst um að fasteignin væri hljóðbær. Kom fram hjá umræddum starfsmanni, við aðalmeðferð málsins, að honum hafi skilist að um væri að ræða minniháttar galla og að hljóðbærni hússins væri alls ekki svo mikil. Samkvæmt framburði starfsmanns fasteignasölunnar bar hljóðbærni fasteignarinnar á góma við kaupsamningsgerðina. Ber hann um það með gagnstefnanda, að þessu leyti. Sú frásögn leysir hins vegar ekki gagnstefnanda undan skyldunni að byggja í samræmi við byggingarlög- og reglur, en fyrir liggur að gagnstefnandi lét byggja fasteignina og hljóðbærni hennar reyndist umtalsvert yfir mörkum. Þá er alls ósönnuð sú fullyrðing gagnstefnanda, að hljóðbærnin hafi haft áhrif á verðmat fasteignarinnar. Samkvæmt því sem fram er komið voru síðbúnar upplýsingar gagnstefnanda til aðalstefnenda því ekki í neinu samræmi við þann galla sem á fasteigninni var og gáfu þær upplýsingar aðalstefnendum ekki tilefni til að ætla að um stórvægilegan galla væri að ræða, eins og raunin var. Verður því ekki talið að aðalstefnendur hafi vanrækt svo aðgæsluskyldu sína við skoðun á fasteigninni að þau geti ekki borið fyrir sig gallann. Með því að fasteignin var ekki byggð í samræmi við byggingalög- og reglugerðir og gagnstefnandi upplýsti aðalstefnendure ekki um þá galla á fasteigninni, sem henni átti þó að vera kunnugt um, bakaði gagnstefnandi sér skaðabótaábyrgð gagnvart aðalstefnendum, samkvæmt 43. gr. laga nr. 40/2002. Eins og að framan hefur verið lýst komu fram við undirritun kaupsamnings upplýsingar um ágalla á íbúðinni, sem að því er virðist höfðu ekki komið fram áður. Bar fasteignasala við þær aðstæður og í samræmi við 10. gr. laga nr. 54/1997, að liðsinna bæði kaupanda og seljanda og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Í ljósi þess hefði starfsmanni fasteignasölunnar borið að láta kanna umfang gallans áður en gengið var frá kaupsamningi. Þetta gerðu þeir ekki og var gengið frá kaupsamningi án þess að minnst væri á ágallann. Verður að telja að á þessari vanrækslu beri hin stefndu fasteignasala og fasteignasali ábyrgð og ber þeir fébótaábyrgð á tjóni aðalstefnenda vegna þessa gáleysis starfsmanns fasteignasölunnar. Við ákvörðun bóta til handa aðalstefnendum verður lögð til grundvallar framlögð matsgerð, sem er faglega unnin og byggir á rannsókn opinbers aðila. Þykir því ekki hafa þýðingu í máli þessu, að stefndu, Ingólfi Gissurarsyni og Valhöll fasteignasala hf., voru ekki matsþolar, enda hafa stefndu ekki bent á neina vankanta á matsgerðinni sem máli skiptir eða á nein þau atriði sem hefðu getað haft áhrif á niðurstöðu matsins. Svo sem áður greinir komst dómkvaddur matsmaður að þeirri niðurstöðu í matsgerð 8. janúar 2006 að kostnaður yrði samtals 2.289.000 krónur og sundurliðist og skiptist á eignir í fasteigninni þannig: Aðgerðir í íbúð 02-02, rými 01-02, samtals 683.000 krónur, og aðgerðir í íbúð 01-01, samtals 1.606.000 krónur. Var kostnaður miðaður við verðlag í desember 2005 og er hann þar tilgreindur með virðisaukaskatti. Krefja aðalstefnendur gagnstefnanda og aðalstefndu um 60% af þeirri fjárhæð. Fyrir liggur, samkvæmt matsgerð, að við hljóðeinangrun fasteignarinnar Tröllaborga 4, verður að framkvæma lagfæringar og breytingar á báðum eignarhlutum fasteignarinnar þannig að fullnægt sé ákvæðum byggingarlaga um hljóðvist. Verður því að líta svo á að þær aðgerðir sem gerðar eru á einum eignarhlutanum gagnist hinum einnig. Því sé rétt að skipta kostnaði við úrbætur á fasteigninni í samræmi við eignarhlutana og í samræmi við útreikning og kröfur aðalstefnenda í stefnu, en þar hefur m.a. verið tekið tillit til þess að unnt er að fá endurgreidd 60% af virðisaukaskatti af vinnu sem unnin er á verkstað. Samkvæmt framansögðu verður því gagnstefnandi og aðalstefndu, Ingólfur Gissurarson og Valhöll fasteignasala hf. dæmd til að greiða aðalstefnendum samtals 1.263.090 krónur. Er aðalstefnendum rétt að taka sér þá fjárhæð með skuldajöfnuði, svo sem þau gera kröfu um að viðurkennt verði, en þó eigi fyrr en 7. febrúar 2006, eða frá þeim degi, sem mánuður var liðinn frá dagsetningu matsgerðar og frá því að þau kynntu niðurstöðu hennar og lýstu yfir skuldajöfnuði. Er sú fjárhæð samtals 649.353 krónur, samkvæmt uppgjöri fasteignasölunnar, þar sem tekið hefur verið tillit til skiptingar fasteignagjalda sem og áhvílandi lána á fasteigninni. Fullyrðingar gagnstefnanda í gagnsök um aðra fjárhæð eru með öllu ósannaðar, enda hafði áður verið tekið tillit til þá áfallinna dráttarvaxta við greiðslur milli aðila og ekki gerður fyrirvari um að aðalstefnendum bæri að greiða dráttarvexti. Þrátt fyrir það eru ekki efni til að hafna kröfu þeirra um dráttarvexti af eftirstöðvum lokagreiðslu, sem verða því dæmdir þeim, eins og í dómsorði greinir, enda ber gagnkrafa gagnstefnanda á hendur þeim þá jafnframt dráttarvexti, sem taka verður tillit til við uppgjör aðilanna. Falla dráttarvextir á kröfu aðalstefnanda frá 7. mars 2006, eins og krafist er í stefnu, er mánuður var liðinn frá því að þau kynntu gagnstefnanda matsgerð dómkvadds matsmanns. Með fyrrgreindri niðurstöðu í aðalsök hefur verið fallist á varakröfu gagnstefnanda á hendur gagnstefndu í gagnsök. Rétt þykir að ákveða málskostnað í aðalsök og gagnsök í einu lagi. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma gagnstefnanda og aðalstefndu, Svanfríði Sigurþórsdóttur, Valhöll fasteignasölu hf. og Ingólf Gissurarson, in solidum til að greiða aðalstefnendum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til matskostnaðar, og kostnaðar við hljóðmælingu Rannsóknastofu byggingariðnaðarins, samtals að fjárhæð 177.412 krónur, sem og virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Frey Jóhannessyni tæknifræðingi og Ríkharði Kristjánssyni verkfræðingi. D Ó M S O R Ð : Gagnstefnandi, Svanfríður Sigurþórsdóttir og aðalstefndu, Valhöll fasteignasala hf. og Ingólfur Gissurarson, greiði in solidum aðalstefnendum, Elínu Viðarsdóttur og Gerd Hammerström, in solidum 1.263.090 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2006 til greiðsludags og 700.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur. Viðurkennd er heimild aðalstefnenda til að skuldajafna framangreindri kröfu við kröfu gagnstefnanda á hendur þeim samkvæmt kaupsamningi þeirra 21. júní 2004 að fjárhæð 649.353 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2005 til 7. febrúar 2006, er kröfurnar eru hæfar til að mætast. Sératkvæði Ríkharðs Kristjánssonar. Ég er ósammála meirihluta dómenda að því leyti, að ég tel að með því að sannað þykir, með framburði fyrrverandi starfsmanns fasteignasölunnar, að gagnstefnandi hafi upplýst aðalstefnendur um hljóðbærni í íbúðinni fyrir undirskrift kaupsamnings, hafi það gefið aðalstefnendum möguleika á að gera fyrirvara í endanlegum kaupsamningi eða óska eftir frekari upplýsingum og skilgreiningum á gallanum áður en endanlega væri gengið frá kaupsamningi. Með því að svo hafi ekki verið gert hafi aðalstefnendur vanrækt skoðunarskyldu sína hvað þetta atriði varðar og þar með fyrirgert rétti sínum til að hafa uppi kröfur þar að lútandi síðar. Skipti þá ekki máli hvort aðalstefnendur hafi beinlínis hafnað þeirri tillögu starfsmanns fasteignasölunnar um að geta ágallans í kaupsamningnum. Samkvæmt þessu beri því að sýkna aðalstefndu, Svanfríði Sigurþórsdóttur, af kröfum aðalstefnenda, Elínar Viðarsdóttur og Gerd Hammerström í aðalsök. Þá tel ég, að þar sem fyrir liggur, samkvæmt gögnum málsins, að aðalstefndu, Ingólfi Gissurarsyni og Valhöll fasteignasölu hf., var ekki gefinn kostur á að gæta réttar síns við framkvæmd mats dómkvadds matsmanns í málinu, hafi sú matsgerð ekki sönnunargildi gagnvart þeim stefndu og verði ekki á henni byggt í málinu. Beri því þegar af þeim sökum að vísa öllum kröfum aðalstefnenda, Elínar Viðarsdóttur og Gerd Hammerström, á hendur aðalstefndu, Ingólfi Gissurarsyni og Valhöll fasteignasölu hf., frá dómi. Ég er sammála niðurstöðu meirihluta dómenda um kröfur gagnstefnanda á hendur gagnstefndu. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma aðalstefnendur, Elínu Viðarsdóttur og Gerd Hammerström, til þess að greiða in solidum gagnstefnanda, Svanfríði Sigurþórsdóttur 400.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður milli aðalstefnenda, Elínar Viðarsdóttur og Gerd Hammerström, og aðalstefndu, Ingólfs Gissurarsonar og Valhöll fasteignasölu hf., fellur niður.
|
Mál nr. 668/2017
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfulýsing Málsástæða Tómlæti
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem O hafði lýst við slit L ehf. með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113 gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru19. október 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 2. nóvember sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2017, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfusóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa sín, aðallegaað fjárhæð 49.839.572 krónur en til vara 36.307.057 krónur, með vöxtum samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. október 2008til 3. nóvember 2008 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeimdegi til 22. apríl 2009 verði viðurkennd við slit varnaraðila með stöðu íréttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, en krafa um dráttarvexti frásíðastgreindum degi til greiðsludags verði viðurkennd við slitin með stöðusamkvæmt 114. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en tilvara að fjárhæð kröfu sóknaraðila verði lækkuð. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Fyrir Hæstarétti byggir sóknaraðili meðal annars á því að í greinargerð íhéraði hafi varnaraðili ekki borið fyrir sig að sóknaraðili hafi sýnt af sértómlæti um að gera athugasemdir um hvernig varnaraðili hafi staðið að framkvæmdviðskipta þeirra, sem málið á rætur að rekja til, en héraðsdómur hafi þráttfyrir það reist niðurstöðu sína á málsástæðu um þetta, sem varnaraðili hafifyrst haldið fram við munnlegan flutning málsins. Um þetta verður að gæta aðþví að í greinargerð í héraði staðhæfði varnaraðili ítrekað að myndast hafi umframkvæmd viðskiptanna nánar tiltekin venja, en sóknaraðili hafi ekki brugðistvið henni eða hreyft athugasemdum og yrði hann að bera af því halla. Ekki er unntað líta svo á að varnaraðili hafi haldið fram nýrri málsástæðu þótt hann hafi fyrstvið munnlegan flutning málsins sett þessi atvik berum orðum í samhengi viðmeginreglur fjármunaréttar um áhrif tómlætis. Að þessu virtu verður hinn kærðiúrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins oggreinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, OrkuveitaReykjavíkur, greiði varnaraðila, LBI ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2017.I. Dómkröfur aðila Varnaraðilivísaði máli þessu til dómsins 20. nóvember 2015 þar sem hann óskaði eftirúrlausn þess með vísan til 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti, sbr. einnig 171. gr. sömu laga. Málið var tekið til úrskurðar8. september 2017 að lokinni aðalmeðferð. Krafa sóknaraðila ímálinu er að fjárhæð 49.839.572 krónur ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 3. október 2008 til 3. nóvember2008 en með dráttarvöxtum frá 4. nóvember 2008 til 22. apríl 2009, verðiviðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá er þesskrafist að krafa um dráttarvexti frá 23. apríl 2009 til greiðsludags verðiviðurkennd sem eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991.Til vara krefstsóknaraðili þess að krafa hans að fjárhæð 36.307.057 krónur ásamt vöxtumsamkvæmt 1.mgr. 8.gr.laga nr. 38/2001 frá 3.október 2008 til 3.nóvember 2008 enmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 4. nóvember 2011 verðiviðurkennd sem almenn krafa við slit varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr.21/1991. Þá krefst sóknaraðili þess að honum verði dæmdur málskostnaður að matidómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi sóknaraðila. Þá er þesskrafist að krafa um dráttarvexti frá 23. apríl 2009 til greiðsludags verðiviðurkennd sem eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991.Varnaraðili krefst þessað öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðarúr hendi sóknaraðila að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi að teknu tilliti til þess að varnaraðili er ekkivirðisaukaskattskyldur.II. MálavextirHinn 14. apríl 2008veitti sóknaraðili tilteknum starfsmönnum Landsbanka Íslands hf., (hér eftirvarnaraðili) umboð til þess að vakta reikning nr. [...] og fyrirmæli um aðkaupa verðbréf í nafni sóknaraðila fyrir þá fjármuni sem væru fyrir „ofanumsamið gólf á hverju tímabili“. Ekki liggur fyrir í málinu hvert umsamið„gólf“ var samkvæmt umboðinu. Í umboðinu kom þó fram að „vöktun“ samkvæmtumboðinu merkti að starfsmenn varnaraðila skyldu „tryggja að fjármunir yrðufærðir í hagkvæmustu ávöxtunarleið með tilliti til áhættu (PeningabréfLandsbanka Íslands), dag hvern ásamt því að reikningur nr. [...] yrði aldreimeð neikvæða stöðu yfir nótt að því gefnu að eign væri til staðar íPeningabréfum Landsbankans.“Samkvæmt fyrirliggjandigögnum málsins, þ.e. yfirliti yfir verðbréfaeign sóknaraðila og yfirlitireiknings sóknaraðila nr. [...], og fullyrðingum varnaraðila sem ekki hefurverið mótmælt, höfðu starfsmenn varnaraðila það verklag við framkvæmd umboðsinsað kanna stöðu tilgreinds reiknings sóknaraðila við upphaf hvers viðskiptadagstil að athuga hvort þörf væri á að leysa inn hlutdeildarskírteini sóknaraðila íPeningabréfum Landsbankans, væri slík eign til staðar, til að mæta þá neikvæðristöðu reikningsins. Þá munu starfsmennirnir einnig hafa haft þann háttinn á aðkanna stöðu reikningsins síðdegis hvern viðskiptadag. Ef upphæð innstæðunnar áreikningnum var hærri en umsamið gólf á hverju tímabili var fjárfest fyrirsóknaraðila í Peningabréfum Landsbankans fyrir það sem umfram var. Í samræmi við tilgreintumboð um vöktun frá 14. apríl 2008 og samkvæmt því verklagi sem lýst hefurverið átti sóknaraðili í ítrekuðum viðskiptum, þ.e. kaup og innlausnir, meðhlutdeildarskírteini í sjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK á tímabilinu frá14. apríl 2008 til og með 1. október 2008. Af yfirlitinu má einnig sjá aðsóknaraðili hafði átt í viðskiptum með hlutdeildarskírteini í PeningabréfumLandsbankans ISK frá því 14. nóvember 2007. Af gögnum málsins verðurekki ráðið að sóknaraðili hafi gert athugasemdir við hvernig varnaraðili sinntiþessum viðskiptum á grundvelli vöktunarumboðsins á því tímabili sem hér umræðir, þ.e. 14. apríl til 1. október 2008. Á grundvelli umboðsins umvöktun reikningsins keypti sóknaraðili hlutdeildarskírteini í PeningabréfumLandsbankans ISK þann 1. október 2008 að fjárhæð kr. 159.000.000. Nánartiltekið þá var um að ræða kaup á 5.055.804,64 hlutum á genginu 31,449. Kaupinvoru endanlega frágengin í kerfum Landsbanka Íslands hf. kl. 16.12 þann dag.Samkvæmt kröfulýsingusóknaraðila nam eign hans í framangreindum peningamarkaðssjóði kr. 159.808.798,föstudaginn 3. október 2008. Þann sama dag var reikningur varnaraðila nr. [...]í neikvæðri stöðu að fjárhæð kr. 146.276.283. Með ákvörðun stjórnarLandsvaka hf. að morgni 6. október 2008 var lokað fyrir innlausnir úrpeningamarkaðssjóði. Samhliða því tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að lokaðyrði fyrir viðskipti með öll verðbréf útgefin af varnaraðila. Sóknaraðili riftii kjölfarið umboði um vöktun reiknings þann 7. október 2008. Hinn 29. október 2008 varöllum sjóðsfélögum Peningamarkaðssjóðs Landsbankans greitt út virði sínshlutar. Útgreiðsluhlutfall var 68,8% og fékk sóknaraðili útgreiddar kr.109.969.226 eða 49.839.572 krónum minna en nam innistæðu hans ípeningamarkaðssjóði 3. október 2008. Krafa sóknaraðila í málinu nemur þessarifjárhæð, auk vaxta.Sóknaraðili lýsti kröfu íbú varnaraðila hinn 22. október 2009. Í kröfulýsingunni var engin grein gerðfyrir á hvaða málsástæðum krafan væri byggð. Varnaraðili hafnaði kröfusóknaraðila með bréfi hinn 7. maí 2011 með þeim röksemdum að sóknaraðili hefðiekki sýnt fram á saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna varnaraðila.Sóknaraðili mótmælti þeirri afstöðu varnaraðila með bréfi hinn 11. maí 2011.Haldnir voru tveir fundir með sóknaraðila og varnaraðila 6. janúar 2015 og 6.október 2015 í því skyni að jafna ágreining aðila. Voru fundirnirárangurslausir og var málinu því skotið til héraðsdóms til úrlausnar. III. Málsástæður aðilaMálsástæður sóknaraðilaSóknaraðili byggir á þvíað starfsmenn varnaraðila hafi brotið gegn fyrirmælum umboðs, dags. 14. apríl2008, með því að hafa ekki innleyst Peningabréf Landsbanka Íslands 3. október2008 og ráðstafað andvirði þeirra samdægurs inn á reikning sinn nr. [...], semþá hafi verið í neikvæðri stöðu. Telur sóknaraðili að þessi saknæma vanrækslavarnaraðila hafi leitt til þess að reikningur hans var með neikvæða stöðu framtil 6. október 2008. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að hann hefði ekkiorðið fyrir tjóni því sem varð vegna lokunar á innlausnum úrPeningamarkaðssjóði Landsbankans að morgni 6. október 2008, ef varnaraðilihefði farið að fyrirmælum sóknaraðila samkvæmt umboðinu. Sóknaraðili bendir á aðumboð sóknaraðila til varnaraðila, dags. 14. apríl 2008, sé mjög skýrt að efnitil og feli í sér fyrirmæli til handa tilteknum starfsmönnum varnaraðila um aðvakta tiltekinn reikning sóknaraðila. Segi þar orðrétt að vöktun í umboðinumerki „að tryggja að fjármunir séu færðir í hagkvæmustu ávöxtunarleið með tillititil áhættu (Peningabréf Landsbankans) dag hvern ásamt því að ofangreindurreikningur verði aldrei með neikvæða stöðu yfir nótt að því gefnu að eign sétil staðar á móti í Peningabréfum Landsbankans.“ Sóknaraðili vísarjafnframt til þess að varnaraðili hafi samið og útbúið umboðið og sóknaraðilahafi verið gert að rita undir það. Það sé því með engu móti hægt að halda öðrufram en að varnaraðili hafi gert sér grein fyrir þeim skyldum sem fólust íframangreindum fyrirmælum. Telur sóknaraðili að starfsmenn varnaraðila hafibrugðist þessum skyldum sínum og þar með valdið honum því tjóni sem deilt er umí málinu. Sóknaraðili vísar tilþess að öll skilyrði þau er koma fram í umboðinu hafi verið uppfyllt. Þannighafi verið til staðar eign sóknaraðila að fjárhæð kr. 159.808.798 íPeningabréfum Landsbankans og var reikningur sóknaraðila hjá varnaraðila íneikvæðri stöðu að fjárhæð kr. 146.276.283. Telur sóknaraðili að varnaraðilahafi samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi aðila borið að innleysa eign þá sem var tilstaðar í Peningabréfum Landsbankans til þess að staða reiknings nr. [...] yrðiekki neikvæð yfir nótt. Sóknaraðili kveðurmálatilbúnað sinn í fyrsta lagi byggjast á almennum sjónarmiðumsamningaréttarins. Samið hafi verið um að varnaraðili skyldi vakta reikningsóknaraðila og aðhafast sérstaklega ef reikningur sóknaraðila var neikvæðristöðu áður en kom að lokun innlausnar, til þess að tryggja að reikningurinnyrði ekki í neikvæðri stöðu yfir nótt. Ýmsar ástæður hafi verið fyrirsamningnum, m.a. sú að ekki myndu reiknast yfirdráttarvextir á reikninginn.Byggir sóknaraðili á þeirri málsástæðu að varnaraðili hafi þverbrotið gegn þeimfyrirmælum sem fram komu í framangreindu umboði. Varnaraðili hafi því valdiðsóknaraðila tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti sem hafi bakað honumbótaskyldu gagnvart sóknaraðila. Þá byggir sóknaraðilikröfu sína á þeirri málsástæðu að varnaraðili hafi brotið gegn 18. gr. laga nr.108/2007, um verðbréfaviðskipti, um bestu framkvæmd. Vísar sóknaraðili til þessað í ákvæðinu sé kveðið á um skyldu fjármálafyrirtækis til að leita allra leiðatil að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína. Í ákvæðinusé jafnframt tilgreint að mæli viðskiptavinur fyrir um ákveðna framkvæmd skulifylgja fyrirmælum hans. Telur sóknaraðili að varnaraðili hafi ekki hugað aðbestri mögulegri niðurstöðu vegna fjármuna sóknaraðila. Óumdeilt sé að mikillórói var á fjármálamörkuðum þessa fyrstu viku októbermánaðar árið 2008 ogvarnaraðili hefði því átt að gæta öryggis í viðskiptum með fjármuni sóknaraðilaog minnka áhættu sóknaraðila með því að innleysa umrædd verðbréf. Það hafieinnig verið vilji sóknaraðila og varnaraðila hafi því borið að fylgjafyrirmælum sóknaraðila um þessa tilteknu framkvæmd. Þá er jafnframt byggt á 44.– 46. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd í þessu sambandi. Að auki kveðursóknaraðili byggt á 5. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Framangreind ákvæði kveði á um skyldu fjármálafyrirtækja tilþess að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti með hagsmuniviðskiptavina að leiðarljósi. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili hafibrotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum með því að hafa ekki fariðað skýrum fyrirmælum umboðsins sem varnaraðili lét útbúa sjálfur. Telursóknaraðili að varnaraðili hafi skarað eld að eigin köku með því að fylgja ekkiumræddum fyrirmælum í stað þess að gæta að hagsmunum sóknaraðila, líkt og honumvar skylt. Sóknaraðili telur sighafa orðið fyrir miklu tjóni sökum þess eins að varnaraðili fór ekki eftirfyrirmælum þeim sem komu fram í umboði aðila frá 14. apríl 2008. Telursóknaraðili að tjón hans nemi mismuninum á verðbréfaeign í peningamarkaðsbréfumLandsbankans þann 3. október 2008 (159.808.798 kr.) og þeirri fjárhæð semsóknaraðili fékk útgreiddar þann 28. október sama ár (109.969.226 kr.). Tjóniðhafi því numið 49.839.572 krónum. Sóknaraðili byggir á því að þessu tjóni hefðimátt forða ef starfsmenn varnaraðila hefðu farið eftir þeim fyrirmælum sem komufram í umboðinu. Að mati sóknaraðilavirðist varnaraðili byggja á því að einhvers konar venja hafi skapast íviðskiptum aðila, þannig að reikningur sóknaraðila hafi verið leiðréttur aðmorgni næsta dags, ef hann var í neikvæðri stöðu yfir nótt. Sóknaraðili hafnarþessu alfarið, enda hefði slík venja þýtt breytingu á skýrum fyrirmælum umboðssóknaraðila til varnaraðila, breytingu sem sóknaraðili hafði aldrei samþykkt.Ef varnaraðili taldi að breyta hefði átt framkvæmdinni með þessum hætti þá hafihonum borið að beina slíkum athugasemdum að sóknaraðila. Sú ákvörðunvarnaraðila að láta reikninginn standa í neikvæðri stöðu yfir nótt hafi þvíalgerlega verið á ábyrgð varnaraðila. Sóknaraðili byggir á þvíað engu breyti þótt áður hafi varnaraðili látið reikning sóknaraðila standa íneikvæðri stöðu yfir nótt. Hafi það gerst þá var sú framkvæmd einnig á ábyrgðvarnaraðila. Þótt ekki hafi hlotist tjón áður af því að varnaraðili kaus aðfara ekki eftir þeim fyrirmælum sem komu fram í samkomulagi aðila um vöktun þáréttlæti það ekki háttsemi varnaraðila. Þvert á móti verði varnaraðili að beraábyrgð á vanrækslu sinni að hafa ekki farið að skýrum fyrirmælum umboðsins. Sóknaraðili byggir kröfusína um viðurkenningu á vöxtum á því að sannanlegt tjón sóknaraðila hafi orðiðþann 3. október þegar varnaraðili lét reikning sóknaraðila standa í neikvæðristöðu yfir nótt, þrátt fyrir að eign væri inni á peningamarkaðssjóði. Nærvaxtakrafa sóknaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 til 22. apríl 2009þegar bankinn var tekinn til slitameðferðar og honum skipuð slitastjórn ísamræmi við ákvæði laga nr. 44/2009, um breytingu á lögum nr. 161/2002. Krafaum viðurkenningu á vöxtum frá þeim tíma byggist á 114. gr. laga nr. 21/1991. Um lagarök er vísað tillaga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 161/2002, laga nr.108/2007 og til almennra reglna skaðabótaréttar. Um vexti vísar sóknaraðili tillaga nr. 38/2001 en um málskostnað til til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður varnaraðilaVarnaraðili byggir á því að súafstaða slitastjórnar varnaraðila að hafna kröfu sóknaraðila 7. maí 2011 fáistaðist að öllu leyti. Telur varnaraðili því að hafna eigi kröfum sóknaraðila ímálinu. Varnaraðili mótmælir þvíað sóknaraðili hafi sýnt fram á bótaskylda háttsemi sem falli undir ábyrgðarsviðvarnaraðila. Þá er því jafnframt mótmælt að sýnt hafi verið fram á tjónsóknaraðila og enn síður að meint tjón hans hafi verið nægjanlega afmarkaðvegna þeirra atvika sem greinir í málatilbúnaði sóknaraðila.Varnaraðili bendir á aðsamkvæmt hreyfingaryfirliti yfir verðbréfaeign sóknaraðila þá hafihlutdeildarskírteini sóknaraðila í Peningabréfum Landsbankans ISK veriðinnleyst í 28 skipti frá því að umboð um vöktun reiknings var veitt þann 14.apríl 2008, þ.e. nánar tiltekið á tímabilinu frá 14. apríl 2008 til 1. október2008. Þær innlausnir hafi í öllum tilvikum verið framkvæmdar í samræmi viðákveðið verklag sem lýsti sér í því að varnaraðili kannaði stöðu á reikningisóknaraðila nr. 101-26-420 við upphaf hvers viðskiptadags til að athuga hvortþörf væri á innlausn hlutdeildarskírteina. Peningabréfum Landsbankans til aðmæta þá neikvæðri stöðu reikningsins í því tilviki. Þá hefði varnaraðili einnighaft það verklag að kanna stöðu reikningsins síðdegis hvern viðskiptadag. Efupphæð innstæðunnar var hærri en umsamið gólf á hverju tímabili þá hefðivarnaraðili fjárfest fyrir sóknaraðila í Peningabréfum Landsbankans fyrir þaðsem umfram var. Um þessa framkvæmd á efnivöktunarumboðsins vísar varnaraðili til kvittana vegna innlausna sóknaraðila átímabilinu frá 15. apríl 2008 til 1. október 2008. Varnaraðili vísar enn fremurtil yfirlits tilgreinds reiknings sóknaraðila vegna tímabilsins frá 14. apríl2008 til 2. október 2008. Byggir varnaraðili á því að yfirlitið staðfestiframangreinda framkvæmd vöktunarumboðsins og skorar á sóknaraðila að leggjaskjalið fram í málinu eða andmæla því ekki að varnaraðili leggi skjalið fram.Verði sóknaraðili ekki við áskorun varnaraðila að þessu leyti eða andmæli þvíað skjalið verði lagt fram byggir varnaraðili á því að leggja eigi lýsingu hansá skjalinu til grundvallar niðurstöðu þessa máls. Til þess að sýna fram áframkvæmd vöktunarumboðsins bendir varnaraðili á nokkrar hreyfingar ídæmaskyni. Þannig hafi reikningur sóknaraðila nr. 0101-26-420 í fyrsta lagiendað í neikvæðri stöðu að fjárhæð 303.378.152 krónur að kvöldi dags þann 14.apríl 2008. Að morgni næsta dags, þ.e. þann 15. apríl 2008, innleystivarnaraðili síðan hlutdeildarskírteini sóknaraðila í Peningabréfum LandsbankansISK á grundvelli umboðsins um vöktun reikningsins, að fjárhæð kr. 304.000.000.Eftir viðskiptin, sem voru endanlega frágengin í kerfum Landsbanka Íslands hf.kl. 11:14 þann 15. apríl 2008, var jákvæð staða á innstæðu reikningssóknaraðila.Í öðru lagi er bent á aðreikningur sóknaraðila endaði í neikvæðri stöðu að fjárhæð 2.942.485 krónur aðkvöldi miðvikudagsins 23. apríl 2008. Að morgni næsta viðskiptadags,föstudaginn 25. apríl 2008, en sumardaginn fyrsta bar upp fimmtudaginn 24.apríl 2008, voru hlutdeildarskírteini sóknaraðila í sjóðnum að fjárhæð3.000.000 krónur innleyst á grundvelli umboðsins. Eftir viðskiptin, sem voruendanlega frágengin í kerfum Landsbanka Íslands hf. kl. 10:32 25. apríl 2008,var staðan á innstæðu reiknings sóknaraðila jákvæð. Í þriðja og síðasta lagier bent á að reikningur sóknaraðila endaði í neikvæðri stöðu að fjárhæð53.875.426 krónur að kvöldi föstudagsins 8. ágúst 2008. Næsta viðskiptadag,þ.e. mánudaginn 11. ágúst 2008, voru hlutdeildarskírteini sóknaraðila í sjóðnumað fjárhæð 54.000.000 krónur innleyst á grundvelli umboðsins. Eftir viðskiptin,sem voru endanlega frágengin í kerfum Landsbanka Íslands hf. kl. 10:30 þann 11.ágúst 2008, var staðan á innstæðu reiknings sóknaraðila jákvæð.Varnaraðili telur þessaframkvæmd á umboði um vöktun reiknings sóknaraðila sýna fram á þá venju sem varmilli aðila og áður er lýst.Í málatilbúnaðisóknaraðila greinir að staða reiknings hans hafi verið neikvæð um 146.276.283krónur að kvöldi dags föstudaginn 3. október 2008. Varnaraðili byggir á að ísamræmi við framangreinda venju og framkvæmd á umboði um vöktun reikningsinshafi varnaraðila borið að innleysa eign sóknaraðila í PeningabréfumLandsbankans ISK að fjárhæð 147.000.000 krónur, að því gefnu að slík eign væritil staðar, að morgni næsta viðskiptadags á eftir, þ.e. mánudaginn 6. október2008. Til þess kom ekki þar sem lokað var fyrir viðskipti með peningabréfin aðmorgni mánudagsins 6. október 2008 eins og lýst er í málsatvikalýsingu aðframan. Eins og þar greinir áttu engar innlausnir sér stað í peningabréfumeftir lokun viðskipta föstudaginn 3. október 2008. Var varnaraðila þvíómögulegt að innleysa peningabréf sóknaraðila að morgni 6. október 2008 til aðmæta neikvæðri stöðu reiknings aðilans, í samræmi við efni umboðsins frá 14.apríl 2008.Varnaraðili mótmælir meðöllu að framangreind háttsemi hans gagnvart sóknaraðila hafi verið bótaskyldsem og að sóknaraðili hafi orðið fyrir bótaskyldu tjóni vegna meintrarsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna varnaraðila. Byggir varnaraðili áað það hafi staðið sóknaraðila nær að rifta tilgreindu umboði um vöktunreikningsins eða ljúka því með öðrum hætti, líkt og honum var heimilt samkvæmtumboðinu, ef víkja átti frá þeirri venju sem hafði skapast við framkvæmdumboðsins. Verði sóknaraðili að bera hallann af því að hafa látið það ógert.Auk alls framangreindsbendir varnaraðili á að bæði almennur og sérstakur ómöguleiki hafi komið í vegfyrir að varnaraðili gæti tryggt að reikningur sóknaraðila nr. [...] yrðialdrei með neikvæða stöðu yfir nótt, að því gefnu að eign væri til staðar ámóti í Peningabréfum Landsbankans. Vísar varnaraðili til þess að hinn almenniómöguleiki hafi stafað af því að sóknaraðili gat framkvæmt millifærslur aftilgreindum reikningi eftir lok viðskiptadags hjá varnaraðila. Færireikningurinn þannig í neikvæða stöðu eftir lok viðskiptadags varnaraðila varþað eðli málsins samkvæmt ekki á forræði eða á valdi varnaraðila að tryggjajákvæða stöðu reikningsins.Varðandi hinn sérstakaómöguleika vísar varnaraðili til þess að samkvæmt útboðslýsingu og reglum fyrirPeningabréf Landsbankans ISK var opið fyrir viðskipti í sjóðnum virka daga frákl. 10:00 – 16:00. Viðskipti með hlutdeildarskírteini í sjóðnum fóru þannigfram samdægurs bærist ósk um viðskipti fyrir kl. 16:00 (T+0). Samkvæmt því varsérstakur ómöguleiki á að innleysa eign sóknaraðila í sjóðnum eftir lokviðskiptadags til að mæta neikvæðri stöðu reiknings sóknaraðila eftir þanntíma.Á grundvelliframangreinds ómöguleika hafði því skapast sú venja sem áður er lýst, að staðareiknings sóknaraðila var könnuð að morgni hvers viðskiptadags til að tryggjajákvæða stöðu reikningsins, væri eign í peningabréfum til staðar. Bendirvarnaraðili á að sóknaraðili hafi aldrei gert athugasemdir við þessa framkvæmdá meðan samningssambandi aðila stóð. Varnaraðili mótmælir þvíjafnframt að sóknaraðili hafi sýnt fram á að varnaraðili hafi brotið gegnákvæðum laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki eða reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd, við framkvæmdviðskipta á grundvelli umboðsins. Er því sérstaklega mótmælt að varnaraðila„hafi borið að gæta öryggis í viðskiptum með fjármuni sóknaraðila og minnkaáhættu sóknaraðila með því að innleysa umrædd verðbréf“ í ljósi óróa áfjármálamörkuðum í byrjun október 2008, líkt og byggt er á í greinargerðsóknaraðila. Af þessu tilefni bendirvarnaraðili á að síðdegis þann 1. október 2008 var innstæða á reikningisóknaraðila nr. 0101-26-420 að fjárhæð 169.181.000 krónur. Á sama hátt og ífyrri skipti, þegar innstæða reikningsins var umfram umsamið gólf, fjárfestisóknaraðili þann dag í Peningabréfum Landsbankans ISK fyrir 159.000.000 krónureins og nánar er lýst í málsatvikalýsingu að framan. Eftir kaupin var innstæðareikningsins að fjárhæð 10.181.100 krónu. Varnaraðili vekur athygli á því aðsóknaraðili gerði engar athugasemdir við þessi viðskipti. Varnaraðili byggir á aðsamkvæmt umboði um vöktun reiknings sóknaraðila hafi varnaraðila verið skylt aðleggja fram pöntun um kaup í Peningabréfum Landsbankans ISK daglega, efinnstæða á reikningi sóknaraðila var fyrir ofan umsamið gólf á hverju tímabililíkt og að framan er rakið. Samkvæmt því bar varnaraðila skylda til að sinnahinum umþrættu viðskiptum á þann hátt sem gert var þann 1. október 2008 oghlaut sóknaraðila að vera ljóst að þau færu fram í samræmi við efni umboðsinsog fyrri venju við framkvæmd þess, gæfi hann ekki fyrirmæli um annað. Jafnframtmátti sóknaraðila vera það ljóst að innlausn myndi ekki fara fram fyrr en aðmorgni næsta viðskiptadags eftir að reikningur hans endaði í neikvæðri stöðu.Hafi sóknaraðili talið að inneign hans í Peningabréfum Landsbankans ISK fæli ísér áhættu fyrir sóknaraðila bar honum sjálfum að hafa frumkvæði af því aðinnleysa bréfin eða rifta tilgreindu umboði um vöktun reikningsins, líkt oghonum var heimilt samkvæmt umboðinu. Byggir varnaraðili á því að sóknaraðiliverði að bera hallann af því að hafa látið það ógert.Þá er þeirri málsástæðusóknaraðila sérstaklega mótmælt sem ósannaðri og vanreifaðri að varnaraðilihafi á einhvern hátt „skarað eld að eigin köku“ með framkvæmd umboðsins í staðþess að gæta að hagsmunum sóknaraðila, líkt og byggt er á í greinargerðsóknaraðila. Varnaraðili bendirjafnframt á að sóknaraðili er sameignarfyrirtæki sem starfar á grundvelli laganr. 136/2013 (áður á grundvelli laga nr. 139/2001) og er eitt af stærstufyrirtækjum landsins með yfirgripsmikla þekkingu á fjármálum. Telur varnaraðiliað taka verði tillit til þeirrar staðreyndar við úrlausn málsins.Fallist dómurinn á kröfusóknaraðila í málinu mótmælir varnaraðili því að fjárhæð kröfu hans verði tekintil greina. Bendir varnaraðili á að sóknaraðili miðar meint tjón sitt viðmismun á inneign hans í Peningabréfum Landsbankans ISK þann 3. október 2008,þ.e. 159.808.798 krónur, og þeirri fjárhæð sem hann hafi fengið greidda viðslit sjóðsins þann 28. október 2008, þ.e. 109.969.226 krónur. Telur sóknaraðilimeint tjón sitt því nema 49.839.572 krónum. Varnaraðili mótmælirþessari framsetningu á meintu tjóni sóknaraðila. Í fyrsta lagi er bent á aðsóknaraðili hafi ekki lagt fram gögn er sýni fram á útgreiðslu til hans íkjölfar slita peningamarkaðssjóða Landsvaka hf. þann 28. október 2008. Í öðrulagi mótmælir varnaraðili því að meint tjón sóknaraðila verði miðað við inneignhans í Peningabréfum Landsbankans ISK þann 3. október 2008 heldur verði að miðaþað við þá innlausn sem samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila hefði átt að farafram til að mæta neikvæðri stöðu á reikningi hans þann sama dag sem nam 146.276.283krónum samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila. Telur varnaraðili kröfu sóknaraðilavanreifaða að þessu leyti. Varnaraðili mótmælirsérstaklega kröfu sóknaraðila um vexti og dráttarvexti og telur að það séu ekkiforsendur til þess að miða upphafsdag vaxta við 3. október 2008, verði á annaðborð fallist á kröfu sóknaraðila.Í samræmi við alltframangreint mótmælir varnaraðili því að hann hafi valdið sóknaraðila tjóni semrekja megi til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna hans. Í samræmi viðþað er þess krafist að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað.Um lagarök vísarvarnaraðili til laga nr. 30/2003, áðurgildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti, laga nr. 108/ og laga nr. 161/2002, auk þeirra reglugerðasem settar hafa verið á grundvelli framangreindra laga og kunna að varða málþetta. Jafnframt vísarvarnaraðili til laga nr. 21/1991, laga nr. 91/1991, laga nr. 38/2001 og laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá er vísað tilalmennra meginreglna kröfuréttar og skaðabótaréttar. Einnig er vísað til reglnaum peningabréf, stjórnvaldsfyrirmæla og ákvarðana Fjármálaeftirlitsins. Málskostnaðarkrafavarnaraðila er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr.laga nr. 21/1991, sbr. einnig lög nr. 50/1998, um virðisaukaskatt, envarnaraðili er ekki virðisaukaskattskyldur.IV. Niðurstaða dómsinsMál þetta lýtur sem fyrrsegir að því hvort varnaraðili hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart sóknaraðilavegna þess að starfsmenn varnaraðila brutu gegn fyrirmælum um fjárfestingarfyrir sóknaraðila samkvæmt umboði sem veitt var 14. apríl 2008. Í umboðinu varkveðið á um að starfsmönnum varnaraðila bæði að tryggja að fjármunir yrðufærðir í hagkvæmustu ávöxtunarleið með tilliti til áhættu (PeningabréfLandsbanka Íslands), dag hvern ásamt því að reikningur nr. [...] yrði aldreimeð neikvæða stöðu yfir nótt að því gefnu að eign væri til staðar íPeningabréfum Landsbankans.“ Dómkröfur sóknaraðilabyggjast nánar tiltekið á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að starfsmönnumvarnaraðila hafi verið skylt að innleysa Peningabréf Landsbanka Íslands þann 3.október 2008 á grundvelli umboðsins frá 14. apríl 2008 og að þeirrar skylduhafi þeir ekki gætt. Telur sóknaraðili að þarna hafi verið um að ræða saknæmavanrækslu af hálfu starfsmanna varnaraðila sem leitt hafi til þess aðsóknaraðili hafi orðið fyrir tjóni. Þar sem varnaraðili hefur í greinargerðsinni ekki gert athugasemdir við kröfulýsingu sóknaraðila frá 22. október 2009heldur tekið til efnislegra varna mun dómurinn fjalla efnislega um kröfuraðila. Ímáli þessu er ekki ágreiningur um að frá því að sóknaraðili veitti umboð sitt14. apríl 2008 til starfsmanna varnaraðila fram til þess að hann rifti umboðinu7. október 2008 var þess ekki alltaf gætt af hálfu starfsmanna varnaraðila aðalltaf væru fjármunir til staðar inni á reikningi nr.[...], eins og áskilið varí umboðinu. Að sama skapi eru engináhöld um það að starfsmenn varnaraðila ákváðu að haga verklagi sínu viðfjárfestingar samkvæmt umboðinu með þeim hætti að kanna að jafnaði í upphafihvers viðskiptadags hvort þörf væri á að leysa inn hlutdeildarskírteini til aðafstýra neikvæðri stöðu á reikningnum. Síðan könnuðu þeir aftur síðdegis hvernviðskiptadag hvort innstæðan á reikningnum væri hærri en umsamið gólf á hverjutímabili og fjárfestu þá fyrir sóknaraðila í Peningabréfum fyrir það sem umframvar, ef sú var raunin. Endaþótt deila megi um hversu samviskusamlega starfsmenn varnaraðila fylgduorðalagi umboðsins um vöktun frá 14. apríl 2008 með því verklagi sem hér hefurverið lýst verður að sama skapi að horfa til þess að ekki verður ráðið annað afgögnum málsins en að sóknaraðili hafi látið þetta verklag viðgangast. Þannigverður hvorki séð að sóknaraðili hafi aðhafst sérstaklega né hreyft við neinum athugasemdumvegna þeirra 28 skipta sem starfsmenn varnaraðila áttu viðskipti fyrir hanshönd samkvæmt umræddu verklagi. Varnaraðili hefur í þessu sambandi lagt framyfirlit um hreyfingar á reikningi sóknaraðila til staðfestingar þessummálatilbúnaði og hefur sóknaraðili ekki borið brigður á sannleiksgildi þeirraupplýsinga sem þar koma fram. Ljóst er að sóknaraðilisýndi af sér verulegt tómlæti um að gera athugasemdir við varnaraðila vegnaviðskiptanna. Þegar tekin er afstaða til þess hvaða áhrif slíkt tómlæti hefur áréttarstöðu sóknaraðila verður ekki litið framhjá því að í dómaframkvæmd um verðbréfaviðskiptihefur margsinnis verið lagt til grundvallar að annarsamningsaðila geti samkvæmt meginreglum kröfuréttar glatað rétti til að berafyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekkihreyft af slíku tilefni án ástæðulausra tafa. Hefur þá um leið verið gengið útfrá því að tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila íverðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, enda geti hver dagur skipt máli fyrirverðmæti verðbréfa í slíkum viðskiptum. Þannig gætu rúmir frestir tilathugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið afupplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðariupplýsingum.Í ljósi þesssem að framan er rakið verður að telja að sóknaraðili hafi ekki gætt nægilegaað tillitsskyldu gagnvart viðsemjanda sínum. Varnaraðila verður af þeim sökumekki virt það til sakar þótt hann hafi ekki farið eftir umboði sóknaraðila íeinu og öllu. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að telja sóknaraðili hafaglatað hér rétti fyrir tómlæti og því verði að hafna kröfu hans um skaðabæturúr hendi sóknaraðila hvort sem hún byggist á almennum sjónarmiðumsamningaréttarins, 18. gr. laga nr. 108/2007 eða skyldum fjármálafyrirtækja tilað starfa í samræmi við eðlilega viðskiptahætti, sbr. 5. gr. laga nr. 108/2007og 19. gr. laga 161/2002, um fjármálafyrirtæki eða öðrum málsástæðum semsóknaraðili hefur vísað til.Í samræmi við framangreint verður að hafnakröfum sóknaraðila í máli þessu. Á grundvelli þessarar niðurstöðu verðursóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, sem þykir hæfilega ákveðin 600.000 krónur. Meðferðmálsins hefur tafist vegna leyfis dómara samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laga nr.68/2011, um rannsóknarnefndir. Kjartan BjarniBjörgvinsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð:Kröfumsóknaraðila, Orkuveitu Reykjavíkur, á hendur varnaraðila LBI ehf. er hafnað.Sóknaraðili greiði varnaraðila 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 833/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, GretaBaldursdóttir og Þorgeir Örlygsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 16. desember 2016 þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. desember 2016 klukkan 16 og einangrunmeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaðurskemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar er fallist á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi og einangrun meðan á þvístendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður þvístaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. desember2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þessfyrir dóminum í dag að X kt. [...],verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. desember nk. kl16:00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerðlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að lögreglan rannsaki nú meintanauðgun og frelsissviptingu í húsnæði við [...] í [...] laugardaginn 10.desember sl. Brotaþoli málsins lýsi atvikum á þann hátt að hún hefði farið meðX á dvalarstað hans við [...] í [...] að morgni 10. desember sl. Hafi vinur Xskutlað þeim á dvalarstað X þar sem þau hefðu stundað kynlíf með samþykkibeggja. Hafi Xsíðan orðið pirraður af því hann hafi ekki fengið sáðlát við samfarirnar.Brotaþoli hafi þá viljað fara heim til sín en X hafi þá orðið viðskotaillur ogekki leyft henni að fara. Brotaþoli hafi þá farið í bað. Þar sem hún var í baðihafi X gefið henni tvo kosti, annað hvort að "totta á honumtittlinginn" eða leyfa honum að "ríða sér í endaþarm". Brotaþolisegist hafa harðneitað kærða en hann brugðist illur við og rekið henni bylmingshögg á vangann, farið ofan í baðið til hennar, skellt brotaþola á fjórar fæturog haft við hana endaþarmsmök. Brotaþoli kvaðst hafa öskrað á kærða að hætta oggert honum grein fyrir að hún fyndi mikið til en hann hefði ekki hætt heldurhafi hann rifið fast í hár hennar. Brotaþoli hafi öskrað og grátið og kærðisagt henni að hætta að gráta og haldið áfram. Hann hafi síðan hætt án þess aðfá fullnægingu. Brotaþoli hafi sagst vilja fara heim en kærði neitað henni umþað og sagt að hún fengi ekki að fara fyrr en hann hefði fengið fullnægingu.Brotaþoli segi að kærði hafi þá tekið í hana og lyft henni á axlirnar á sér ogfarið með hana inn í svefnherbergi hans og lagt hana á rúmið þar sem hann hafiþvingað hana til kynmaka gegn hennar vilja. Brotaþoli kvaðst hafa öskrað oggrátið og beðið hann um að hætta en kærði hafi brugðist við með því að glotta,horft á hana gráta og beðið hana um að gráta hærra. Kærði hafi að lokum hætt ogbrotaþoli upplifað að kærði hafi áttað sig á því hvað hann væri að gera og hafihann þá haft munnmök við brotaþola. Hann hafi ítrekað spurt brotaþola hvorthenni fyndist sem hegðun hans væri nauðgun og hann síðan farið að gráta. Kærðihafi síðan fallist á að leyfa henni að fara heim klukkan 21 í gærkvöldi og hannþá fengið vin sinn til að skutla henni. Eftir að heim var komið hafi brotaþolihringt í systur sína sem hafi komið til hennar og þær farið saman áneyðarmóttöku landspítalans og í kjölfarið gefið skýrslu hjá lögreglu.Í samtali við rannsóknarlögreglumann á Neyðarmóttöku hafi brotaþoli lýstþví að eftirlitsmyndavélakerfi væri innií húsnæðinu. Í vottorði frá neyðarmóttöku Landspítalans komi fram að við skoðun hafibrotaþoli verið með áverka á endaþarmiog hún hafi einnig verið blá og marin á báðum hnjám.Snemma að morgni 12. desember hafi lögregla handtekið kærða á dvalarstaðhans og framkvæmt húsleit í kjölfarið. Við húsleitina hafi fundistbrjóstahaldari og hár á baði sem telja megi líklegt að sé af brotaþola. Þá hafiverið lagt hald á upptökuvél sem beint sé að svefnherbergi kærða, tölvur ognokkra síma en tækin séu talin geta varpað ljósi á málsatvik. Við húsleitina hafieinnig fundist rúmar 5.000.000 kr. í reiðufé, talsvert magn af ætluðumfíkniefnum og mikið magn stera. Tekin hafi verið skýrsla af kærða þar sem hann neiti sök að því er varðarnauðgunina og frelsissviptinguna og segi hann að það sem honum og brotaþola fórá milli hafi verið gert með samþykki þeirra beggja. Þá hafi kærði gefiðskýringar á þeim peningum sem fundust á heimili hans sem gefi tilefni tilfrekari rannsóknar, en taka þurfi skýrslur af einstaklingum og þá vitnum semhann segist tengjast þessum peningum, en kærði hafi sagt að 3.000.000 kr. hefðihann fengið að láni hjá nafngreindum manni en ekki hafi náðst í þann mann ogþví eigi enn eftir að taka skýrslu af honum. Þá hafi kærði lýst því að hannhafi fengið 2.500.000 kr. fyrir sölu á bifreið móður sinnar til vinar síns.Ekki hafi náðst í þann vin hans og enn eigi eftir að taka skýrslu af móður hansog vini hans vegna þessa. Þegar lögregla hafi óskaði eftir því við kærða að fáað skoða innihald þeirra tækja sem haldlögð voru á heimili hans hafi kærði sagtað hann veitti ekki heimild fyrir því og neitað því jafnframt við aðraskýrslutöku 14. desember s.l. Hvað varðar tölvur sem fundust á heimili kærða hafi hann sagt að hann gætiekki látið lögreglu hafa lykilorðin að þeim þar sem hann væri með þær í lánifrá vinum sínum, sem hann nafngreindi ekki og þyrfti að fá að ræða við þá tilað fá lykilorðin. Með úrskurðihéraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-[...]/2016 frá 12. desember s.l. hafi kærðiverið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008. Í niðurstöðu úrskurðar héraðsdóms komi fram aðeftir eigi að yfirheyra vitni, rannsaka muni og tæki sem haldlögð hafi verið áheimili kærða sem og bera upplýsingar sem í þeim kunni að felast undir kærða.Ljóst sé að sömu rannsóknarhagsmunir séu enn til staðar. Kærði hafi ítrekaðneitað því því að veita lögreglu aðgang að efni úr eftirlitsmyndavélakerfi semsé í húsnæðinu sem hið ætlaða brot átti sér stað að [...]. Tölvurannsóknardeild lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu vinni nú að því að ná myndefni úr kerfinu, en þar sem þeirhafi ekki lykilorð að kerfinu taki það langan tíma og sé talið að það takieinhverja daga. Erfiðlega hafi gengið að hafa upp á systur brotaþola og þvíhafi skýrsla ekki verið tekin af henni þegar krafan er gerð. Við skýrslutökuundir rannsókn málsins hafi kærði minnst á einstaklinga sem eiga að tengjastþeim peningaseðlum sem fundust á heimili kærða.Lögreglan hafi unnið sleitulaust að því að hafa uppi á vitnum. Það hafiekki tekist og því hafi vitni ekki verið boðuð til skýrslutöku. Kærði liggi undirrökstuddum grun um nauðgun, frelsissviptingu, fíkniefnalagabrot ogpeningaþvætti en framangreind brot geti varðað fangelsi allt að 16 árum.Rannsókn málsins sé ekki langt á veg komin. Kærði neiti sök. Ljóst sé aðbrotaþoli skýri frá grófu kynferðisofbeldi kærða í hennar garð og lýsi því að hafaverið haldið á heimili kærða gegn hennar vilja. Af gögnum frá neyðarmóttökumegi sjá að brotaþoli hafi reynst með umtalsverða áverka sem samræmist lýsingumbrotaþola af því ofbeldi sem kærði á að hafa beitt hana. Ljóst sé að ef kærðigengur laus þá geti hann haft mikil áhrif á rannsókn málsins m.a. með því aðsetja sig í samband við vitni sem tengjast málinu og komið undan sönnunargögnumsem lögreglan hafi ekki lagt hald á nú þegar. Þá þyki nauðsynlegt að bera undirkærða sjálfstætt þau gögn sem lagt hafi verið hald bæði að því er varðar meintanauðgun og fíkniefnabrotið. Samkvæmt framansögðu sé brýnt að verndarannsóknarhagsmuni málsins á þessu stigi og sé það mat lögreglu aðlagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrunsamkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga, er þess krafist að krafan nái framað ganga eins og hún er sett fram. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærðiundir rökstuddum grun um brot sem varða fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins erekki langt komin. Upplýst hefur verið að brotaþoli hafi viljað draga til bakaframburð sinn um að kærði hafi nauðgað henni. Með hliðsjón af áverkum brotaþolaog öðru í rannsóknargögnum málsins er kærði samt sem áður enn undir rökstuddumgrun um meint brot. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldaðrannsókn málsins, s.s. með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif ávitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laganr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra einsog hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Sandra Baldvinsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð:Kærði, X, sætigæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. desember 2016 klukkan 16.Kærði sætieinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 65/2007
|
Fasteign Leigusamningur
|
Aðilar málsins deildu um hvort áfrýjendur ættu afnotarétt að 13,2 ha lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar í Bláskógabyggð. Óumdeilt var í málinu að þáverandi ábúendur Heiðarbæjar hefðu gert samning við foreldra áfrýjanda K um leigu á lóð úr landi jarðarinnar undir sumarbústað þeirra. Í gögnum málsins lágu fyrir samningsdrög frá 1961 sem send hefðu verið af stefnda landbúnaðarráðuneytinu til umboðsmanns áfrýjenda. Í niðurstöðu Hæstaréttar kemur fram að ljóst væri að landbúnaðarráðuneytið hefði viðurkennt í verki að komist hefði á bindandi samningur um leigu lóðarinnar og hefði ráðuneytið farið með hann samkvæmt því efni sem fram kæmi í fyrrnefndum samningsdrögum. Einnig var litið til þess að landbúnaðarráðuneytið hefði aldrei nýtt sér þau vanefndaúrræði sem því hefðu verið tiltæk eða sagt samningnum upp. Að þessu virtu var viðurkenndur samningsbundinn afnotaréttur áfrýjenda að lóðinni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Óumdeilt er að árið 1941 eða 1942 gerðu þáverandi ábúendur ríkisjarðarinnar Heiðarbæjar í Þingvallasveit samning við Harald Árnason og eiginkonu hans um leigu á lóð úr landi jarðarinnar undir sumarbústað. Lóðin var síðar afmörkuð með girðingu og samkvæmt mælingu dómkvadds matsmanns reyndist hún vera 13,2 ha að stærð. Hjónin reistu bústað á lóðinni sem fullbúinn var 1943 og hefur hann síðan staðið athugasemdalaust á landinu. Við lát þeirra erfðu fimm börn þeirra bústaðinn sem þau munu hafa nýtt sameiginlega fram á sjöunda áratuginn, er tvær dætra þeirra, Erla og áfrýjandinn Kristín, keyptu hlut tveggja systkina sinna, en það þriðja seldi þeim systrum sinn hlut árið 1981. Við lát Erlu tóku börn hennar, áfrýjendurnir Arndís, Hildur og Ólafur Ágúst við eignarráðum á hennar hluta bústaðarins. Er hann nú í óskiptri sameign þeirra og Kristínar. Af gögnum málsins má ráða að ábúandi jarðarinnar hafi átölulaust af hálfu stefnda tekið við greiðslum lóðarleigu á árabilinu 1953 til 1960. Landbúnaðarráðuneytið mun hafa hlutast til þess á árinu 1961 að greiðslur af leigulóðum í Þingavallasveit skyldu renna í ríkissjóð, en ekki til ábúenda eins og verið hafði og reikningar sem lagðir hafa verið fram í málinu bera með sér. Sama ár voru útbúin á staðlað eyðublað frá ráðuneytinu drög að lóðarleigusamningi milli þess og eiginmanns Kristínar, Jóns Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, sem mun í umboði eigenda hafa annast umsýslu lóðarinnar. Kom þar fram að Jóni væri leigð lóð úr landi jarðarinnar til 50 ára frá fardögum 1961 og var stærð hennar tilgreind „sem næst 14 ha.“ Skyldi leigutaki greiða árlega 1.050 krónur í leigu til jarðeignadeildar ríkisins. Í skilmálum samningsdraganna kom meðal annars fram að samningsaðilum hafi hvorum um sig verið heimilt að krefjast breytinga á leigugjaldi á 10 ára fresti. Í desember 1981 tilkynnti ráðuneytið Jóni að hann skuldaði leigu vegna lóðarinnar. Var þess jafnframt getið að unnið væri að endurskoðun leigusamninga um lóðir í eigu ríkisins og stefnt að því að miða leigugjaldið við fasteignamat viðkomandi lóðar. Kom fram að leitað yrði samkomulags við hann um breytingu gjaldsins. Árið 1982 var endurgjaldi samkvæmt lóðarleigusamningum landbúnaðarráðuneytisins breytt og það miðað við 1% af fasteignamati lóða í stað fastrar fjárhæðar. Í kjölfar þess fékk Jón send ofangreind samningsdrög frá landbúnaðarráðuneytinu þar sem þess var farið á leit að samþykkt yrði að leigugreiðslan yrði framvegis 1% af fasteignamati lóðarinnar. Undirritaði Jón drögin 11. febrúar 1982 og endursendi ráðuneytinu. Hins vegar er óupplýst hvort þau voru jafnframt undirrituð af þess hálfu, en ljóst er að þau voru útbúin í ráðuneytinu. Með bréfi 30. september 1985 tilkynnti landbúnaðarráðuneytið leigutökum að frá og með „fardagaárinu 1985-1986“ yrði leiga fyrir jarðir, landspildur og aðrar eignir ríkisins innheimt með gíróreikningi. Vegna þessara breytinga hafi allir samningar verið yfirfarnir og færðir inn í tölvu og til þess að ganga úr skugga um að það hafi verið gert rétt væri útskrift af samningi leigutaka, eins og hann hafi verið skráður, sendur meðfylgjandi. Í slíkri útskrift úr eignaskrá ríkisins um skráningu leigusamnings varðandi lóð þá sem mál þetta snýst um kom fram að hún væri leigð Jóni Bjarnasyni samkvæmt samningi 1. júní 1961 til 1. júní 2011 og næmi stærð hennar 140.000 m2. Samkvæmt orðsendingu 6. maí 1992 frá nafngreindum starfsmanni landbúnaðarráðuneytisins til fasteignmats ríkisins á Selfossi voru þeirri stofnun sendar ljósritaðar forsíður lóðarleigusamninga úr landi Heiðarbæjar. Jafnframt var þess getið að ekki hafi fundist fjórir samningar sem skráðir væru í tölvu og fimm tilteknar lóðir væru skráðar í fasteignamatinu sem ekki væru til samningar fyrir hjá ráðuneytinu. Samningurinn um lóð áfrýjenda var ekki meðal samninga í þessari upptalningu og verður því ekki annað séð en að á þessum tíma hafi ráðuneytið talið að samningur hafi verið gerður um lóð áfrýjenda og hann skráður í tölvukerfi þess. Meðal ljósritanna sem send voru fasteignamatinu var forsíða af útfylltum drögum af lóðarleigusamningi ráðuneytisins og Jóns og stærð lóðarinnar þar sögð vera sem næst 14 ha, en aftan við þann texta hafði verið handritað „á að vera 1,4 ha.“ Er ekkert sem bendir til þess að athugasemdin hafi verið gerð með vitund eða vilja Jóns Bjarnasonar eða eigenda lóðarinnar og hefur hún því enga þýðingu við úrslit málsins. Með bréfi landbúnaðarráðuneytisins til Jóns 16. júní 1994 var honum tilkynnt að ráðuneytið hafi farið þess á leit við ríkisbókhald að felld yrði niður skuld hans sem skráð væri í innheimtukerfi ríkissjóðs „vegna álagningar lóðarleigugjalds eftir sumarbústaðarlóð úr landi Heiðarbæjar“, fardagaárin 1985 til 1986 og 1993 til 1994. Taldi ráðuneytið að álagning gjaldsins fengi ekki staðist „þar sem ekki er í gildi leigusamningur um lóðina og sumarbústaður sá er á lóðinni stendur, talin eign Erlu Haraldsdóttur skv. skrá Fasteignamats ríkisins, því lóðarréttindalaus.“ Af því sem rakið hefur verið hér að framan er ljóst að allar götur frá árinu 1981 að minnsta kosti hefur landbúnaðarráðuneytið viðurkennt í verki að komist hafi á bindandi samningur um leigu lóðarinnar og farið með hann samkvæmt því efni sem fram kemur í samningsdrögunum frá 1961 sem ráðuneytið sendi Jóni Bjarnasyni til undirritunar vegna áðurnefndra breytinga á leigugjaldi lóðarinnar. Þá hefur stefndi aldrei nýtt sér þau vanefndaúrræði sem honum hafa verið tiltæk eða sagt samningnum upp. Verður aðalkrafa áfrýjenda um samningsbundinn afnotarétt þeirra að lóðinni samkvæmt þessu tekin til greina eins og nánar er lýst í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkenndur er samningsbundinn afnotaréttur áfrýjenda, Arndísar Gísladóttur, Hildar Gísladóttur, Ólafs Ágústs Gíslasonar og Kristínar Haraldsdóttur, yfir 13,2 ha lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar í Bláskógabyggð, sem liggur milli Móakotsár að norðan og Torfadalslækjar að sunnan, og auðkennd er á uppdrætti frá punkti 1 (x-hnit 392582.397, y-hnit 414632.351) að punkti nr. 2 (x-hnit 392541.091, y-hnit 414163.329) frá þeim punkti að punkti nr. 3 (x-hnit 392676.455, y-hnit 414122.101) frá þeim punkti að punkti nr. 4 (x-hnit 392767.348, y-hnit 414259.203) frá þeim punkti að punkti nr. 5 (x-hnit 392846.195, y-hnit 414232.095) frá þeim punkti að punkti nr. 6 (x-hnit 392900.803, y-hnit 414352.772) frá þeim punkti að punkti nr. 7 (x-hnit 392950.515, y-hnit 414447.923) frá þeim punkti að punkti nr. 8 (x-hnit 392990.594, y-hnit 414472.774) frá þeim punkti að punkti nr. 9 (x-hnit 392989.757, y-hnit 414487.489) frá þeim punkti að punkti nr. 10 (x-hnit 392832.429, y-hnit 414618.014) frá þeim punkti að punkti nr. 11 (x-hnit 392780.601, y-hnit 414621.514) frá þeim punkti að punkti nr. 12 (x-hnit 392743.294, y-hnit 414592.708) frá þeim punkti að punkti nr. 13 (x-hnit 392723.085, y-hnit 414513.184) frá þeim punkti að punkti nr. 14 (x-hnit 392664.592, y-hnit 414547.824) og frá þeim punkti að punkti nr. 15 (x-hnit 392598.501, y-hnit 414627.127). Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjendum samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 21. september sl., er höfðað 15. febrúar 2005 af Arndísi Gísladóttur, Lindarseli 3, Reykjavík, Ólafi Ágústi Gíslasyni, Leirutanga 22, Mosfellsbæ, Hildi Gísladóttur, Miðtúni 90, Reykjavík, og Kristínu Haraldsdóttur Bergstaðastræti 44, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkenndur verði afnotaréttur stefnenda að lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar í Þingvallasveit. Lóðin er um 13,2 ha. og liggur milli Móakotsár að norðan og Torfadalslækjar að sunnan. Lóðin er þannig hnitmerkt: frá punkti nr. G01 (A-hnit 392583.16 - N-hnit 414632.09) að punkti nr. G02 (A-hnit 392541.91 - N-hnit 414163.44) og frá þeim punkti að punkti nr. G03 (A-hnit 392677.45 - N-hnit 414122.40) og frá þeim punkti að punkti nr. G04 (A-hnit 392768.28 - N-hnit 414259.15) og frá þeim punkti að punkti nr. G05 (A-hnit 392847.33 - N-hnit 414232.61) og frá þeim punkti að punkti nr. G06 (A-hnit 392901.68 - N-hnit 414352.80) og frá þeim punkti að punkti nr. G07 (A-hnit 392939.53 - N-hnit 414424.31) og frá þeim punkti að punkti nr. G08 (A-hnit 392938.90 - N-hnit 414460.99) og frá þeim punkti að punkti nr. G09 (A-hnit 392904.18 - N-hnit 414537.40) og frá þeim punkti að punkti nr. G10 (A-hnit 392781.48 - N-hnit 414621.47) og frá þeim punkti að punkti nr. Gll (A-hnit 392744.15 - N-hnit 414592.69) og frá þeim punkti að punkti nr. G12 (A-hnit 392723.95 - N-hnit 414513.41) og frá þeim punkti að punkti nr. G13 (A-hnit 392665.70 - N-hnit 414547.61) og frá þeim punkti að punkti nr. G14 (A-hnit 392599.77 - N-hnit 414626.92) og frá þeim punkti aftur að punkti nr. G01 (A-hnit 392583.16 - N-hnit 414632.09). Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi lögmanns stefnanda auk virðisaukaskatts. on, hrl. Dómkröfur stefnda eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málavextir Málavextir eru þeir að árið 1942 byggðu Haraldur Árnason, kaupmaður í Reykjavík, og eiginkona hans, Arndís Bartels sumarbústað í landi Heiðarbæjar í Þingvallasveit. Jörðin er kirkjujörð og talin meðal eigna íslenska ríkisins. Stefnendur halda því fram að Haraldur og Arndís hafi gert samning við þáverandi ábúendur jarðarinnar, Jóhannes og Einar Sveinbjörnssyni, um leigu á lóð úr landi jarðarinnar undir sumarbústaðinn. Hafi leiga samkvæmt samningnum verið greidd til ábúenda jarðarinnar. Skriflegur samningur liggur ekki fyrir um slíkt samkomulag. Stefnendur halda því jafnframt fram að samkvæmt samningi þeirra á milli hafi Einar girt lóðina af með gaddavírsgirðingu og hafi stærð lóðarinnar, innan þeirrar girðingar, verið sem næst 14 hekturum. Girðingar þessar hafi enn verið uppistandandi árið 1998 er þáverandi ábúandi jarðarinnar hafi látið fjarlægja þær án nokkurs samráðs við leigutaka. Stæði girðingarinnar sé þó enn auðrekjanlegt. Hafin var bygging sumarbústaðar árið 1942, og stóð hann fullbúinn vorið 1943. Næstu ár á eftir nýttu þau hjón bústaðinn ásamt börnum sínum, Árna, Jóhönnu, Kristínu, Erlu og Birni. Hjónin féllu frá árin 1949 og 1950, og féll þá bústaðurinn í arf til barna þeirra fimm, sem nýttu hann í sameiningu fram á sjöunda áratuginn, er Erla og Kristín keyptu hlut systkina sinna. Áttu þær systur bústaðinn í óskiptri sameign síðan þar til Erla lést og börn hennar, þau Hildur, Arndís og Ólafur Ágúst, tóku við eignarráðum eftir hana. Stefnendur halda því fram að árið 1961 hafi leigusamningurinn verið endurnýjaður að frumkvæði landbúnaðarráðuneytisins. Sé þar tilgreint að landbúnaðarráðuneytið leigi hrl. Jóni Bjarnasyni (en Jón sé tengdasonur þeirra hjóna Haraldar og Arndísar, og hafi verið umsýslumaður fyrir hönd systranna Erlu og Kristínar við gerð samningsins) lóð úr landi Heiðarbæjar undir sumarbústað og sé stærð lóðarinnar sem næst 14 hekturum. Hafi þessi samningur verið gerður í þremur eintökum, einu fyrir ráðuneytið, einu fyrir ábúanda og einu fyrir leigutaka. Þessi samningur liggur ekki fyrir undirritaður af landbúnaðarráðuneytinu en stefnendur hafa lagt fram ljósrit lóðarleigusamnings sem Jón Bjarnason hrl. hefur undirritað en hefur ekki verið undirritaður af hálfu landbúnaðarráðuneytisins eins og áður segir. Á þessu skjali segir m.a. að lega lóðarinnar og takmörk hennar séu sýnd á loftmynd er fylgi samningnum. Stærð lóðarinnar sé sem næst 14 ha. Lóðin er leigð til 50 ára frá fardögum 1961 að telja en lóðin fellur að þeim tíma liðnum aftur til ríkisins. Leigutaki skal greiða leigu í peningum ár hvert 1.050.00 krónur og greiðist leigan til Jarðeignadeildar ríkisins. Gjalddagi á leigu skal vera 1. júlí ár hvert. Stefnendur halda því fram að þessi samningur hafi verið framkvæmdur athugasemdalaust. Leiga samkvæmt samningnum hafi verið greidd skilvíslega í 21 ár, þar til landbúnaðarráðuneytið sendi Jóni Bjarnasyni í ársbyrjun 1982 eintak af samningnum, og fór þess á leit að samþykkt yrði að lóðarleigugreiðslan yrði framvegis 1% af fasteignamati lóðarinnar. Þær systur hafi samþykkt þessa tillögu ráðuneytisins, og hafi Jón undirritað samþykkisyfirlýsinguna fyrir þeirra hönd og endursent við svo búið samninginn til ráðuneytisins. Ber umrætt ljósrit af leigulóðarsamningi með sér undirritun Jóns Bjarnasonar undir yfirlýsingu, dags. 11. febrúar 1982, um samþykki þess að lóðarleiga reiknist framvegis 1% af fasteignamati lóðar. Á árinu 1992 sendi landbúnaðarráðuneytið Fasteignamati ríkisins á Selfossi, með óformlegri orðsendingu, upplýsingar um lóðarleigusamninga úr landi Heiðarbæjar í Þingvallahreppi. Í orðsendingunni er ekki getið um þá lóð sem um er deilt í máli þessu. Með orðsendingunni mun ráðuneytið hafa sent ljósrit af forsíðu lóðarleigusamnings frá 1961 sem áður er getið. Þar hefur verið slegið hring utan um stærð lóðarinnar og handfært inn á að stærð lóðarinnar eigi að vera 1,4 ha. og eru settir stafirnir G. Ö. við breytinguna en talið er að þeir vísi til Guðmundu Ögmundsdóttur, þáverandi starfsmanns ráðuneytisins, sem sendi orðsendinguna. Stefnendur benda á að tvær aðrar athugasemdir hafi, án samráðs við samningsaðila, verið skráðar á samninginn. Annars vegar sé skrifað á samninginn: Lóð Haraldar Árnasonar kaupmanns, tengdasonur hans. Hins vegar sé strikað yfir eldra heimilisfang Jóns Bjarnasonar að Hrefnugötu 5, og skrifað Bergstaðastræti 44. Stefndi bendir á í þessu sambandi að þessi orðsending og ljósrit af samningi hafi ekki verið send til nokkurs af stefnendum eða neins þess sem telur til réttar yfir lóðinni sem leigutaki. Hún skapi engan rétt fyrir stefnendur, enda ekki beint að þeim. Um sé að ræða upplýsingagjöf milli opinberra stofnana. Athygli veki þó að stærð þeirra lóða sem getið sé um í orðsendingunni sé víðsfjarri því að vera 14 ha. heldur sé sú stærsta tilgreind 1,3 ha. en aðrar minni. Þann 16. júní 1994 ritaði landbúnaðarráðuneytið Jóni Bjarnasyi bréf, þar sem tilkynnt var að ráðuneytið hefði sent Ríkisbókhaldi beiðni um niðurfellingu á skuld vegna álagningar lóðarleigugjalds eftir sumarbústaðarlóð úr landi Heiðarbæjar, fardagaárin 1985/86 til 1993/94. Væri það gert þar sem að áliti ráðuneytisins fengi álagningin ekki staðist þar sem ekki væri í gildi leigusamningur um lóðina og sumarbústaður sá sem á lóðinni stæði, talinn eign Erlu Haraldsdóttur samkvæmt skrá Fasteignamats Ríkisins, því lóðarréttindalaus. Stefnendur kveða þetta bréf hafa verið það fyrsta sem þau heyrðu um að svo virtist sem safnast hafi saman nokkurra ára lóðarleigugjöld. Kveða þau Jón Bjarnason þá þegar hafa farið á fund bréfritara, Jóns Höskuldssonar, og boðið fram greiðslu á skuldinni, en þeirri beiðni hafi verið hafnað á þeirri forsendu að ekki væri í gildi neinn lóðarleigusamningur um lóðina. Jón Bjarnason hafi hins vegar lýst því yfir að gerður hefði verið samningur við Harald Árnason og hann síðan endurnýjaður. Hafi fundi þeirra lokið svo að Jón kvaðst mundu leita að samningum þessum. Leitin hafi sóst seint og hafi ekki borið annan árangur varðandi fyrri samninginn en að Unnur Frímannsdóttir, ekkja Einars Sveinbjörnssonar, hafi tjáð honum að hún minntist þess að Haraldur Árnason hefði gert samning við Einar skömmu fyrir lýðveldishátíðina, en þrátt fyrir leit hafi hún ekki fundið samninginn í sínum fórum. Seinni samningurinn, frá 1961, hafi að lokum fundist í vörslu landbúnaðarráðuneytisins og hafi Jón fengið í hendur afrit ráðuneytisins af þeim samningi, sem sé sá sem fjallað sé um að framan og hafi verið sendur til Jóns árið 1982 til samþykktar um breytingu á leigugjaldi. Er sá samningur barst í hendur Jóns hafi hann farið á fund þáverandi landbúnaðarráðherra, Guðmundar Bjarnasonar, og rakið fyrir honum sögu málsins og beðið hann um að gengið yrði frá málinu við fyrstu hentugleika, þannig að hann gæti greitt þá fjárhæð sem hann skuldaði. Hafi hann einnig gengið á fund Guðna Ágústssonar er hann tók við embætti landbúnaðarráðherra en úrlausn málsins hafi ekki fengist. Í bréfi landbúnaðarráðuneytisins til Jóns Bjarnasonar, dags. 19. júlí 2000, sem ráðuneytið nefnir svar við beiðni hans um gerð lóðarleigusamnings undir bústað í landi Heiðarbæjar, eru færð fram sömu rök ráðuneytisins og áður um að ekki sé í gildi lóðarleigusamningur og að db. Erlu Haraldsdóttur sé skráður eigandi sumarbústaðarins samkvæmt skrám Fasteignamats ríkisins. Stefnendur benda á í þessu sambandi að þau hafi aldrei farið fram á að gerður yrði samningur um sumarbústaðarlóð, heldur aðeins farið fram á að ráðuneytið viðurkenni tilvist samninganna frá 1942 og 1961, sbr. framlögð bréf Jóns Bjarnasonar til ráðuneytisins. Í stefnu kemur fram að eftir að núverandi lögmaður stefnenda hafi komið að málum árið 2002 hafi verið haldnir allmargir fundir með starfsmönnum ráðuneytisins til að freista þess að leysa málið án atbeina dómstóla en þær viðræður hafi ekki leitt til árangurs sem að mati stefnenda sé ásættanlegur og sé þeim því nauðugur sá kostur að stofna til málareksturs þessa. Málsástæður stefnenda og lagarök Krafa stefnenda er á því byggð að í gildi sé leigusamningur á milli stefnenda og stefnda um lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar í Þingvallasveit. Á lóðinni hafi í rúm 60 ár staðið um það bil 120 m2 sumarhús sem sé í fullum eignarumráðum stefnenda og sem þau hafi nýtt í samræmi við tilganginn með byggingu þess allan þennan tíma. Húsið hafi í upphafi verið afar vandað að allri gerð og hafi verið haldið við og nýtt af stefnendum. Stefnendur telja að stefndi hafi í framkvæmd viðurkennt tilvist og efni leigusamnings aðila allt til þessa dags. Skriflegra gagna um upphaflegan leigusamning aðila njóti ekki við í málinu. Þannig sé óljóst á hvaða heimildum ábúendur Heiðarbæjar hafi byggt er þeir í öndverðu hafi afmarkað og leigt Haraldi Árnasyni og Arndísi Bartels hina umþrættu lóð. Staðreynd sé hins vegar að það hafi þeir gert og að á lóðinni var reist myndarlegt hús innan girðingar sem markaði umfang lóðarinnar og sem nútíma mælingatækni sýni að sé nær 14,3 ha. Með ráðstöfunum sínum síðar hafi stefndi fallist á þennan gerning og viðurkennt réttmæti hans. Þannig sé bersýnilegt að samningurinn frá 1961 sé gerður á samningsform stefnda. Það hafi verið stefndi sem sent hafi afrit þess samnings til samþykktar um breytt leigugjald 1982 og stefndi hafi um árabil innheimt lóðarleigu vegna lóðarinnar. Með bréfi stefnda til Jóns Bjarnasonar hrl. frá 16. júní 1994, hafi stefndi valið að synja fyrir tilvist samningsins en ekki að viðurkenna tilvist hans eða bera fyrir sig vanefndir. Þessi málatilbúnaður stefnda standist bersýnilega ekki. Samningur aðila hafi athugasemdalaust verið framkvæmdur um áratuga skeið. Sú frásögn ráðuneytisins að hann hafí aldrei verið til sé því augljóslega röng. Þá sýni bréfasendingar stefnda til Fasteignamats ríkisins 1992 að stefndi hafi talið samning aðila meðal þeirra samninga um lóðarleigu sem í gildi væru á vegum ráðuneytisins. Þá hafi ráðuneytið frá 1994, og þrátt fyrir að synja fyrir tilvist samningsins, í raun viðurkennt rétt stefnenda með því að engar ráðstafanir hafi verið gerðar til að hindra afnot þeirra af lóðinni. Stefnendur hafi ítrekað freistað þess að ná samkomulagi við ráðuneytið sem aðilar gætu við unað en ekki fengið fullnægjandi boð sem þau gætu sætt sig við. Fasteignagjöld vegna húseignarinnar hafi skilvíslega verið greidd allan tímann og eignin talin fram til skatts meðal eigna stefnenda frá öndverðu. Þá liggi fyrir í málinu gögn sem sýni að stefndi hafi innheimt lóðarleigu vegna lóðarinnar um árabil. Stefnendur byggja á því að telja verði, í ljósi þeirrar aðstöðu sem hér sé uppi, að löglíkur séu til þess að húsi stefnenda, sem athugasemdalaust hafi staðið í landi jarðarinnar Heiðarbæjar í 60 ár, hafí fylgt lóðarréttindi. Stefnendur telja einnig að jafnvel þótt ekki yrði talið að í gildi sé leigusamningur milli aðila hafi þau unnið afnotarétt að hinni umþrættu lóð fyrir hefð. Umráð og nýting lóðarinnar hafi verið í þeirra höndum og þeirra sem þau leiði rétt sinn frá óslitið í meira en sextíu ár. Stefnendur eigi hús sem varanlega hafi verið skeytt við hina umþrættu lóð allan þennan tíma og þau hafa nytjað lóðina og farið með hana á allan hátt sem sitt umráðasvæði á leigutímanum. Vísist um þetta til 7. gr. hefðarlaga nr. 46 frá 1905. Vísað er til hefðarlaga nr. 46/1905. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði með síðari breytingum. Vísað er til þess að stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir og beri því nauðsyn til að fá dæmt álag á málskostnað er nemi fjárhæð virðisaukaskatts. Vísist um þetta til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður stefnda og lagarök Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnendur hafi ekki lýst því hvaða heimildir ábúendur hafi upphaflega haft til að leigja Haraldi Árnasyni og konu hans lóð úr jörðinni, en byggt sé á því að um sé að ræða jörð í eigu ríkisins. Sé sá „samningur“ að auki fullkomlega óupplýstur um allt efni sitt og liggi ekkert fyrir um hann, hvorki efni hans, tímamörk eða nokkuð annað. Sé ófært að byggja á honum. Þá er af hálfu stefnda á það bent að stefnendur geri kröfu um að viðurkenndur verði afnotaréttur af umræddri lóð en engin takmörkun sé gerð um að afnotarétturinn verði afmarkaður í tíma eða gerð efnisleg takmörkun á afnotaréttinum, eins og þó sé í téðum „samningi“. Stefnendur byggi á því að í gildi sé „samningur“, sá sem lýst sé á dskj. nr. 3 (sic. en telja verður að stefndi eigi við dskj. nr. 4). Stefnukrafan gangi hins vegar mun lengra. Þess sé ekki krafist í stefnu að viðurkenndur verði afnotaréttur samkvæmt samningi frá 1942 eða frá 1961, heldur sé gerð mun víðtækari krafa. Krafan í stefnu eigi sér enga stoð, ef gengið sé út frá því að byggt sé á umræddum samningi. Ekki séu í stefnu boðnar fram leigugreiðslur eða gerður um það áskilnaður að viðurkenndur verði afnotaréttur gegn því að leigugreiðslur verði inntar af hendi. Sé gert ráð fyrir að afnotarétturinn komi til stefnenda án þess að þeim beri að greiða fyrir hann. Ekki sé gerð krafa um að viðurkennt verði að leigusamningur sé í gildi. Þannig sé ljóst að krafa stefnenda beinist að því að þeim verði viðurkenndur og játaður mun ríkari og meiri réttur en umræddur samningur myndi færa þeim. Þessu til viðbótar sé svo að nefna að „samningurinn“ geri ráð fyrir að lóðin sé leigð til ársins 2011, en stefnukröfur geri enga slíka takmörkun. Sé krafist sýknu þegar af þeirri ástæðu að krafist er mun ríkari réttar en „samningur“ frá 1942, eða „samningur“ frá 1961 eða þess vegna frá 1982, hefði fært leigutaka. Ekkert styðji það að stefnendur gætu átt meiri rétt en leiða mætti af „samningum“ sem þeir kveða hafa verið gerða. Hafi verið í gildi samningur frá 1961, eða þess vegna frá 1982, þá hafi stefnendur eða leigutakar fyrir löngum tíma fyrirgert öllum rétti sínum vegna greiðslufalls. Sé því mótmælt af hálfu stefnda að greitt hafi verið leigugjald og samkvæmt „samningi“ frá 1961 hafi leigutaki þannig fyrirgert öllum lóðarleigurétti sínum og jörðin fallið aftur til ríkisins. Séu mörg ár liðin síðan stefndi hafi áréttað þetta, sbr. bréf landbúnaðarráðherra, dags. 16. júní 1994, en því bréfi hafi verið beint til þess manns sem fram hafi komið fyrir hönd „leigutaka“ og hafi raunar verið tilgreindur sem leigutaki á „samningnum“. Því sé alfarið mótmælt af hálfu stefnda að hann hafi í framkvæmd viðurkennt tilvist og efni leigusamnings. Stefndi hafi ekkert haft að segja um byggingu þess húss sem á umræddri lóð standi og hafi þess vegna allt eins mátt gera ráð fyrir að það væri á vegum ábúenda Heiðarbæjar. Stefndi hafi ekki samþykkt neinn samning um lóðina, hvorki með orðum né athöfnum. Að „samningurinn“ frá 1961 hafi verið á eyðublaði frá ráðuneytinu segi ekkert til um það, en vel kunni að vera að um uppkast hafi verið að ræða. Stefndi hafi ekki innheimt leigugjald fyrir lóðina. Fyrir mistök hafi verið sendir út gíróseðlar vegna lóðarinnar, en stefnendum sé eða megi vera ljóst að um mistök hafi verið að ræða, enda sú afstaða stefnda löngu komin fram að enginn samningur væri fyrir hendi. Greiðsluseðlar sem áður voru sendir út hafi verið afturkallaðir og „skuld“ samkvæmt þeim felld niður. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að nokkurn tíma hafi verið greitt leigugjald fyrir téða lóð og sé öllum fullyrðingum stefnenda um það mótmælt sem ósönnuðum. Um langt árabil hafi sá háttur verið hafður á í ráðuneytinu að greiðsla leigugjalds fyrir lóðir í landi Heiðarbæjar var færð á samninginn sjálfan, þannig að samningarnir voru áritaðir um greiðslu líkt og skuldabréf. „Samningurinn“ frá 1961 beri engar slíkar áritanir. Hann sé að öðru leyti afar frábrugðinn hinum en það varði stærð lóðanna. Hinar lóðirnar séu allar mun minni, eða flestar minni en einn ha., en engin nái 2 ha. að stærð. Sendingar á gögnum milli landbúnaðarráðuneytisins og Fasteignamats ríkisins um téða lóð breyti engu. Þær sendingar séu ekki gagnvart stefnendum og skapi þeim engan rétt. Aðeins sé um að ræða sendingu gagna milli ríkisstofnana í upplýsingaskyni. Þá verði að hafa í huga að sú orðsending varði ekki umrædda lóð sérstaklega og sé hennar raunar alls ekki getið í orðsendingunni. Að fasteignagjöld vegna húseignarinnar hafi verið greidd skipti engu máli, en hér sé aðeins fjallað um lóðina og leigu vegna hennar. Húsið sjálft sé utan deilunnar og í sjálfu sér ekki bornar brigður á eignarrétt að því. Sama gegni um erfðafjárskýrslu og skattframtöl. Hvað stefnendur hafi talið og haldið breyti engu og síst um húsið sjálft sem á lóðinni standi, en það sé ekki ágreiningsefnið. Það að stefndi hafi ekki gert að því beinan reka að ryðja burt húsinu og lagt á um það að húsið skyldi fjarlægt verði ekki lagt honum til lasts. Aðeins sé um það að ræða að gæta mðalhófs í stjórnsýslu og fara með gát gagnvart verðmætum borgaranna. Hefur margsinnis komið fram sá skilningur ráðuneytisins að ekki sé fyrir hendi leigusamningur og langlundargeð ráðuneytisins gagnvart stefnendum skapi þeim hvorki leigu-, afnota- né eignarrétt. Sé þess jafnframt að gæta að margsinnis hafi verið fundað um þetta svo að ná megi lausn sem stefnendur og aðrir megi við una en það ekki tekist, þrátt fyrir vilja ráðuneytisins til að ljúka málinu á þann hátt sem tíðkist á þessum slóðum. Ekki virðast efni til að draga í efa að upp úr 1942 hafi verið girt land sem sé tæpir 14 ha., eða nákvæmlega 136370 m², en það sé samkvæmt korti unnu af Verkfræðistofu Suðurlands og séu hnitin tekin nákvæmlega upp eftir gamla girðingarstæðinu á hinu umþrætta landi. Það kort sé ekki í samræmi við það kort sem stefnendur hafi lagt fram. Þetta land sé hins vegar ekki girt í einu lagi heldur í minni einingum eins og sjáist. Verulegur hluti þess lands sé hestagirðing sem í áranna rás hafi verið nýtt af ábúendum Heiðarbæjar til beitar. Stefnendur hafi ekki nýtt þetta land. Hinn stóri hlutinn á kortinu sé nánast alfarið óræktaður og ekkert verið fyrir hann gert. Á kortinu sé svo sýnd stærð lóðar sem væri 1,4 ha. Sennilegt sé að Haraldur Árnason og kona hans hafí reist girðinguna fyrir ábúendur Heiðarbæjar, en það hafi verið skilyrði fyrir vilyrði um leigulóð. Einu not stefnenda og forvera þeirra sé trjáplöntun í skógræktarreit, bygging kofa undir aflagða díselrafstöð, bygging bátaskýlis sem nú sé horfið, og bústaðurinn sjálfur. Að öðru leyti hafi ekki verið um að ræða nýtingu eða ræktun landsins. Helstu nytjar alls þessa umþrætta lands séu frá ábúendum Heiðarbæjar. Hafi verið til leigusamningur í gildi, þá er því mótmælt af hálfu stefnda að lóðinni sé rétt lýst í stefnu, en stefndi vísi til þess hnitakorts sem hann hafi lagt fram. Sé ljóst að hestagirðingin hafi aldrei verið hluti leigulóðar. Þá sé því mótmælt að umrædd lóð hafi verið svo stór og sé 1,4 ha. mun raunhæfari stærð, en þá sé höfð hliðsjón af öðrum samningum á sama svæði. Sé ljóst að í ráðuneytinu hafi verið litið svo á að talan 14 ha. væri prentvilla. Sé ljóst að um langt árabil hafi spildan verið talin 1,4 ha. og stefnendur ekki gert við það athugasemdir. Takist stefnendum að sýna fram á að þeir hefðu greitt gjald af lóðinni þá verði að benda á að lóðarleigan skyldi samkvæmt „samningnum“ reiknast sem 1% af fasteignamati og fasteignamatið hafi um langt árabil gengið út frá því að lóðin væri 1,4 ha., en gjald samkvæmt því væri einungis lítið brot af gjaldi fyrir lóð sem væri 14 ha. Hafi ráðuneytið einhvern tíma ætlað sér að leigja stefnendum og forverum þeirra téða lóð þá sé bert að vilji ráðuneytisins hafi aldrei staðið til að leigja meira en 1,4 ha. og þetta megi stefnendum vera ljóst. Ekki geti stefnendur breytt kröfum sínum frá þeim hnitum sem þeir hafi lagt upp með í stefnukröfum sínum. Ef ætti að minnka kröfur um landið þá yrði að nefna til sögunnar ný hnit. Ekki sé aðeins um að ræða tiltekna stærð lands heldur verði jafnframt að afmarka legu þess. Veki athygli í stefnu að ekki skuli vísað til meginreglna samningaréttar um að samninga skuli halda fyrst byggt sé á því að gildir samningar séu um lóðarleiguna. Sé í málatilbúnaði einungis vísað til laga um hefð nr. 46/1905 en engum öðrum lagagrunni skotið undir kröfur stefnenda. Verði þeim grundvelli málsins ekki breytt. Tilvísun til hefðarlaga eigi hér ekki við og sé haldlaus. Í 2. gr. hefðarlaga segi berlega að skilyrði fyrir hefð á fasteign sé 20 ára óslitið eignarhald. Ekki sé því þó haldið fram að eignarréttur hafi nokkurn tímann skapast yfir lóðinni. Í 2. gr. laganna segi ennfremur að hafi hefðandi fengið hlutinn til láns eða leigu þá geti slík umráð ekki heimilað hefð. Stefnendur byggi á leigusamningi sem þeir kveða vera fyrir hendi. Í 7. gr. hefðarlaga segi að notkun með samsvarandi skilyrðum og gilda um eignarhefð skapi afnotarétt. Notkun á umræddri lóð skapi þannig ekki afhotarétt enda haldi stefnendur því fram að notkunin byggist á leigusamningi og girði það fyrir að hefð megi vinna. Kjarni málsins sé þannig að krafist sé viðurkenningar á afnotarétti, sem sé byggður á tilvist samnings sem ósannað sé að hafi verið til, um lóð sem ósannað sé hversu stór er. Krafíst sé rýmri réttar en „samningurinn“ hefði veitt. Hafi verið fyrir hendi samningur þá hafi leigutaki fyrirgert öllum rétti samkvæmt honum vegna eigin vanefnda, en stefnendur hafi ekki sýnt fram á að nokkurn tíma hafi verið greidd leiga fyrir lóðina. Vísað sé til hefðarlaga en slík afnot sem hér um ræði geti ekki skapað hefð. Ekki sé byggt á reglum samningaréttar eða öðrum lagasjónarmiðum en hefð. Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnenda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Niðurstaða Haraldur Árnason, kaupmaður í Reykjavík, og eiginkona hans reistu sér sumarbústað í landi Heiðarbæjar í Þingvallasveit á árinu 1942. Samkvæmt framburði Sveinbjörns Einarssonar, annars af núverandi ábúendum jarðarinnar og sonar fyrri ábúanda, fyrir dómi, var reist girðing umhverfis bústaðinn. Taldi Sveinbjörn föður sinn og bróður hafa reist girðinguna en Haraldur hafi kostað hana. Hafi girðingin verið tvískipt og innan girðingar hafi verið beitarhólf sem hafi verið afgirt og hafi ekki verið nýtt af eigendum sumarbústaðarins. Í matsgerð dómkvadds matsmanns segir að mjög greinilegt sé að girt hafi verið umhverfis landið kringum sumarbústaðinn en einnig greinilegt að landinu hafi verið skipt með girðingu milli punkta. Fylgdi matsmaður ummerkjum eftir girðingar, gerði uppdrátt og hnitsetti landið innan girðingar í samræmi við matsbeiðni. Niðurstaða matsmannsins er að lóðin sé 7,1 ha. án beitarhólfsins en 13,2 ha miðað við ystu mörk. Stefnendur gera kröfu til þess í málinu að viðurkenndur verði afnotaréttur þeirra að 13,2 ha. lóð í kringum sumarbústaðinn í samræmi við hnitmerkingar hins dómkvadda matsmanns. Kröfur sínar reisa stefnendur á því að í gildi sé leigusamningur á milli stefnenda og stefnda um þessa lóð og er málið höfðað til viðurkenningar á afnotarétti af henni. Telja verður að umræddur sumarbústaður hafi verið reistur í fullri sátt við ábúendur jarðarinnar á sínum tíma. Enginn skriflegur lóðarleigusamningur liggur fyrir frá þeim tíma sem sumarbústaðurinn var reistur, hvorki við ábúendur jarðarinnar né við íslenska ríkið. Liggur því ekkert fyrir um afnotarétt eigenda sumarbústaðarins af lóð á þessum tíma. Samkvæmt framburði Atla Más Ingólfssonar, deildarstjóra í landbúnaðarráðuneytinu, var ekki óalgengt hér áður fyrr að landeigendur heimiluðu aðilum að vera með lóð undir sumarbústað á landi sínu. Samningar sem ábúendur ríkisjarða gerðu í þessa veru, án samþykkis ríkisins, hafi verið virtir af ríkisins hálfu á þann hátt að ríkið hafi gert nýja leigulóðarsamninga við þessa aðila. Samkomulag hefur ekki náðst milli aðila þessa máls um gerð slíks samnings. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi með ráðstöfunum sínum fallist á að samningur væri til staðar. Þannig hafi stefndi sent stefnendum árið 1982 afrit leigulóðarsamnings til samþykktar um breytt leigugjald. Þá hafi stefndi jafnframt um árabil innheimt lóðarleigu vegna lóðarinnar. Fyrir liggur í málinu ljósrit af drögum að lóðarleigusamningi, sem ber ártalið 1961. Atli Már Ingólfsson, deildarstjóri í landbúnaðarráðuneytinu, bar fyrir dómi að hann teldi að skjalið hefði verið útbúið í ráðuneytinu. Í upphafi skjalsins segir: „Landbúnaðarráðherra gjörir kunnugt: Að ég leigi hér með hrl. Jóni Bjarnasyni til heimilis Hrefnugötu 5, Reykjavík lóð úr landi kirkjujarðarinnar Heiðarbæ í Þingvallasveit til byggingar sumarbústaðar.“ Þar kemur einnig fram að lega lóðarinnar og takmörk séu sýnd á loftmynd er fylgi samningnum. Stærð lóðarinnar sé sem næst 14 ha. Þá segir að lóðin sé leigð til 50 ára frá fardögum 1961 að telja en lóðin falli að þeim tíma liðnum aftur til ríkisins. Skjalið virðist hafa verið útbúið 1961 en var ekki undirritað þá, hvorki af hálfu ráðuneytisins né eigenda sumarbústaðarins. Samkvæmt því sem fram hefur komið voru Jóni Bjarnasyni, sem var umsýslumaður eigenda bústaðarins, send fyrrgreind drög að lóðarleigusamningi til samþykkta á því að lóðarleiga reiknist framvegis 1% af fasteignamati lóðar. Var þetta á árinu 1982. Engin gögn í málinu styðja þó að leiga hafi verið greidd af umræddri lóð fram að þeim tíma Hinn 11. febrúar 1982 undirritar Jón yfirlýsingu á skjalið um að hann samþykki að lóðarleiga reiknist framvegis 1% af fasteignamati lóðar. Á þessi samningsdrög ritar Jón Bjarnason einnig undir yfirlýsingu um að hann sé samþykkur samningnum og skuldbindi sig til að halda hann í öllum greinum. Ekki voru umrædd samningsdrög undirrituð af ráðinuneytinu 1982 eða síðar. Ekki er ágreiningur um það í málinu að Jón Bjarnason hrl. hafi verið umsýslumaður eigenda sumarbústaðarins og komið fram í máli þessu fyrir hönd þeirra gagnvart ráðuneytinu. Í skriflegri aðilaskýrslu stefnda kemur fram að gögn ráðuneytisins sýni að frá árinu 1986 til ársins 1993 hafi ekki verið greitt af umdeildu landi þrátt fyrir að þá hafi verið lagt á landið jarðarafgjald í ráðuneytinu, eða í 8 ár. Þessa skuld hafi ráðuneytið fellt niður, sbr. bréf ráðuneytisins til Jóns Bjarnasonar hrl., dags. 16. júní 1994. Í bréfi ráðuneytisins kemur fram að álagning þessi fáist ekki staðist þar sem ekki sé í gildi leigusamningur um lóðina og sumarbústaðurinn sé því lóðarréttindalaus. Til stuðnings fullyrðingum sínum um að lóðarleiga hafi verið greidd hafa stefnendur lagt fram ljósrit tveggja greiðsluseðla vegna lóðarleigu með gjalddaga 31. desember 1988 og 31. desember 1991. Hvorugur greiðsluseðlanna ber með sér að hafa verið greiddur. Í aðilaskýrslu stefnda kemur einnig fram að eftir 1994 hafi stefnendum ekki verið sendir reikningar vegna lóðarleigu. Árin 2003 og 2004 hafi þeim fyrir mistök verið sendir reikningar en sú álagning hafi einnig verið felld niður. Þegar virt er það sem fram hefur komið í málinu þykir stefnendum ekki hafa tekist að sýna fram á að í gildi sé milli málsaðila leigusamningur um afnot stefnenda af lóð í landi Heiðarbæjar, hvorki munnlegur né skriflegur. Þykir ekki sýnt fram á í málinu að stefndi hafi með ráðstöfunum sínum eða á annan hátt fallist á að slíkur samningur væri í gildi. Enda þótt ráðuneytið hafi lagt á landið jarðarafgjald eða lóðarleigu árin 1985 til 1994, skuld sem síðar var felld niður, þykir sú athöfn ráðuneytisins ekki verða túlkuð á þann veg að í henni felist viðurkenning á því að gildur samningur um afnotarétt stefnenda hafi þá verið kominn á milli aðila, enda hefur ekki verið sýnt fram á að lóðarleiga hafi verið greidd af umræddu landi. Ekki er fallist á að stefnendur geti byggt neinn rétt á bréfasendingum stefnda við Fasteignamat ríkisins. Enda þótt stefndi hafi ekki gripið til aðgerða við að fá bústaðinn fjarlægðan eða reynt að hindra afnot stefnenda af lóðinni verður það ekki túlkað sem viðurkenning stefnda á lóðarréttindum stefnenda. Stefnendur byggja einnig á því að þótt litið verði svo á að leigusamningur sé ekki í gildi milli aðila þá hafi þau unnið afnotarétt að hinni umþrættu lóð fyrir hefð og vísa til 7. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Þegar virt er það sem fram hefur komið í málinu þykja stefnendur ekki hafa sýnt fram á að þeir hafi nýtt umrætt land að öðru leyti en því að sumarbústaður hefur staðið þar frá 1942. Girðingum hefur ekki verið við haldið og samkvæmt framburði Sveinbjörns Einarssonar fyrir dómi hafa ábúendur í Heiðarbæ nýtt umrætt svæði síðustu áratugina fyrir beit vor og haust. Samkvæmt framansögðu þykja stefnendur ekki hafa sýnt fram á að þau eigi afnotarétt af lóð úr landi jarðarinnar Heiðarbæjar, hvorki samkvæmt samningi né á grundvelli hefðar. Ber því að sýkna stefnda af kröfum þeirra í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri kostnað sinn af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnenda, Arndísar Gísladóttur, Ólafs Ágústs Gíslasonar, Hildar Gísladóttur og Krístínar Haraldsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 219/2015
|
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M ehf. á hendur P, G ehf. og O var vísað frá dómi. M ehf. krafðist þess í málinu að ákvörðun P, þar sem fallist var á beiðni G ehf. um samþykki fyrir hlutafjáraukningu í G ehf. sem O átti að verða greiðandi að, yrði felld úr gildi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir að hlutafé G ehf. hefði verið hækkað samkvæmt ákvörðun hluthafafundar hefði M ehf. ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að krefjast ógildingar á umræddri ákvörðun, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. febrúar 2015 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eftir að hlutafé varnaraðilans Gagnaveitu Reykjavíkur ehf. var hækkað 28. mars 2014 hafði sóknaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af því, með skírskotun til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að krefjast ógildingar á þeirri ákvörðun varnaraðilans Póst- og fjarskiptastofnunar 24. sama mánaðar að fallast á beiðni varnaraðilans Gagnaveitu Reykjavíkur ehf. um samþykki fyrir hlutafjáraukningunni. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Míla ehf., greiði varnaraðilum, Póst- og fjarskiptastofnun, Gagnaveitu Reykjavíkur ehf. og Orkuveitu Reykjavíkur, hverjum um sig 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 48/1999
|
Börn Forsjá
|
K fór með forsjá barnanna E, fædds 1988, og H, fædds 1990, á grundvelli dómsáttar á árinu 1996 milli hennar og fyrrverandi eiginmanns, M. M krafðist þess að forsjá barnanna yrði breytt samkvæmt 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992 og honum fengin forsjá þeirra. Vísað var til þess, að talsverðar breytingar hefðu orðið á högum E og H frá því forsjá þeirra var ákveðin með dómsáttinni 1996, meðal annars þær, að H sem hafði dvalist hjá M, hafði haustið 1997 verið fluttur á vistheimili og dvalist hjá K síðan hann útskrifaðist þaðan. Einnig hafði K flust búferlum í annan landshluta. Álitsgerðir sérfræðinga þóttu skýrar um að K teldist heppilegri forsjáraðili, þótt bæði teldust hæf, og að best yrði fyrir þörfum E og H séð í hennar forsjá, en héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, hafði verið sammála þessu mati. Þrátt fyrir nýjar aðstæður, þótti ekkert komið fram í málinu, sem gæfi tilefni til að ætla annað en að sú skipan á forsjá sem verið hefði, væri heppilegust. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, að ekki væru réttmætar ástæður til þess að gera breytingu á forsjá E og H á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 og skyldi forsjá þeirra vera áfram hjá K.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 1999 og krefst hann þess að breytt verði forsjá tveggja sona málsaðila, H, fædds [...] 1988, og E, fædds [...] 1990, og hún fengin sér í hendur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 22. febrúar 1999 og krefst hún staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný skjöl. Meðal þeirra er greinargerð Sturlu Kristjánssonar sálfræðings, sem að ósk aðaláfrýjanda var dómkvaddur af Héraðsdómi Norðurlands eystra hinn 20. maí síðastliðinn til að gera athugun á aðstæðum drengjanna H og E. Skyldi þar fjallað um aðstæður á heimilum foreldra þeirra, um heimilisfólk á hvorum stað og tengsl við nánustu ættingja, um tækifæri til þátttöku í íþróttum og loks skyldi athuguð almennt staða drengjanna og líðan nú frá sjónarhóli foreldra. Samkvæmt áliti sálfræðingsins er ekkert það sérstakt við aðstæður er snýr að húsnæði, tómstundum eða skólagöngu, sem út af fyrir sig ætti að vera afgerandi um vistun. Á heimili gagnáfrýjanda búi auk hennar og drengjanna [...] systir þeirra og dóttir hennar. Hjá aðaláfrýjanda búi ráðskona ásamt dóttur og [...], elsti sonur málsaðila, þegar hann sé í leyfum frá skóla. Einnig sé þar oft á tíðum vinnumaður. Þá segir sálfræðingurinn að foreldrum beri saman um það að staða og líðan drengjanna sé mjög batnandi. Komi fram á báðum stöðum að þeim virðist líða vel. Áherslumunur sé milli foreldranna, sem sé eðlilegur og auðskilinn. Móðir segi frá stöðu H í skóla og íþróttum, en faðir tali um heimatengsl, einkum samband þeirra feðga, sem sé greinilega sterkt og náið. Það er mat sálfræðingsins þegar á heildina er litið að ekkert það komi fram í athugunum hans, sem mæli afgerandi með því að annað heimilið sé drengjunum hinu hollara. Hann varpar því hins vegar fram að meiri nálægð milli heimilanna myndi verða drengjunum hagstæðari og auðvelda samvistir þeirra við báða foreldra, hvernig svo sem forræði væri háttað. Fyrir liggur í málinu að á miðju ári 1998 keypti gagnáfrýjandi parhús á [...], þar sem hún býr nú. Í bréfi hennar til lögmanns síns 30. október 1999, sem lagt var fram í Hæstarétti, segir hún að samband sitt við eldri börn sín sé nú orðið mjög gott. Dóttirin EE búi hjá sér og drengjunum með dóttur á fjórða ári, sem mjög sé hænd að þeim bræðrum. Þá sé gott samband við [...], sem stundi nám í Reykjavík, en áður en hann fékk íbúð þar hafi hann búið hjá sér í fjórar vikur. Fram kom við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti, að fyrir skömmu gengu aðaláfrýjandi og ráðskona hans, sem er [...] að þjóðerni, í hjúskap. Hjá þeim er dóttir hennar, 9 ára að aldri. Þá kom það fram við munnlegan málflutning, að frá því að héraðsdómur gekk hefur umgengni drengjanna við föður sinn verið að mestu án vandkvæða. Dvöldust þeir meðal annars hjá honum í páskaleyfi og í nokkrar vikur á liðnu sumri. II. Synir aðila málsins, H og E, eru nú á tólfta og tíunda ári. Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins eru þeir greindir og vel þroskaðir miðað við aldur. Eins og segir í héraðsdómi hafa þeir báðir látið í ljós óskir um að búa hjá aðaláfrýjanda í [...]. Frá því að forsjá þeirra var ákveðin hjá móður með dómsátt í Héraðsdómi Norðurlands eystra 9. september 1996 hafa talsverðar breytingar orðið á högum þeirra. Móðir þeirra fluttist frá [...] til [...] og eldri drengurinn H, sem dvaldist hjá föður sínum að [...], var í september 1997 fluttur að tilhlutan barnaverndarnefndar [...] á vistheimilið [...]. Hefur hann dvalið hjá móður sinni síðan hann útskrifaðist þaðan í maí 1998. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá þeim álitsgerðum sérfræðinga, sem lagðar hafa verið fram í máli þessu. Við úrlausn þess þykja mestu skipta greinargerðir sálfræðinganna Álfheiðar Steinþórsdóttur og Sólveigar Ásgrímsdóttur, sem að tilhlutan héraðsdóms mátu annars vegar aðstæður og forsjárhæfni aðila málsins og hins vegar aðstæður drengjanna og þarfir þeirra með tilliti til forsjár. Verður að telja niðurstöður þessara tveggja sérfræðinga skýrar um það, að gagnáfrýjandi sé heppilegri forsjáraðili, þótt bæði teljist hæf, og að best yrði fyrir þörfum drengjanna séð í hennar forsjá. Í greinargerð og framburði Sólveigar Ásgrímsdóttur kom það fram varðandi óskir drengjanna, að meira frjálsræði hjá föður gerði heimili hans eftirsóknarverðara í þeirra augum en reglurnar á heimili móður. Taldi sálfræðingurinn rétt að létt yrði af þeim þeirri ábyrgð að taka afstöðu í þessum efnum. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var sammála framangreindu mati sérfræðinganna og taldi að líklegra væri að eðlileg og æskileg umgengni við foreldra kæmist á ef þeir yrðu áfram í forsjá gagnáfrýjanda. Er ljóst að slík umgengni er þeim mjög mikilvæg og forsenda fyrir góðri líðan þeirra. Af þeim gögnum, sem fyrir liggja, verður ráðið að vel sé fyrir þörfum drengjanna séð nú og að eðlilegra samband og umgengni hafi komist á innan fjölskyldu þeirra. Undanfarin ár hafa þeir búið við óæskilega togstreitu og óöryggi, sem brýnt er að linni. Er ekkert það fram komið í málinu, sem gefur tilefni til að ætla annað en að sú skipan á forsjá, sem verið hefur, sé heppilegust. Þrátt fyrir nýjar aðstæður þykja ekki réttmætar ástæður vera til þess, með tilliti til hags og þarfa drengjanna, að gera þar breytingu á, sbr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992. Að þessu athuguðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms, verður hann staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. nóvember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum flutningi þann 18. september s.l., er höfðað af M gegn K. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að breytt verði með dómi forsjá yfir tveimur sonum hans og stefndu, H, fæddum [...] 1988, og E, fæddum [...] 1990, og honum fengin forsjá þeirra. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum reikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær að kröfum stefnanda um breytta forsjá yfir sonum aðila, H og E, verði hrundið, og að dæmt verði að stefnda fari ein með forsjá þeirra í samræmi við dómsátt frá 9. september 1997 og bráðabirgðaákvörðun Héraðsdóms Norðurlands eystra frá 26. janúar 1998. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti. I. Samkvæmt fram lögðum skýrslum og gögnum gengu aðilar máls þessa í hjúskap árið 1972 og stofnuðu heimili að [...] í [...]. Stunduðu málsaðilar búskap, en ráku auk þess all fjölbreyttan atvinnurekstur á hjúskaparárum sínum. Þau eignuðust 5 börn; T, fæddan 1973, dáinn 1993, EE, fædda 1976, búsetta í Reykjavík, J, fæddan 1979, búsettan í Reykjavík og drengina H og E, sem mál þetta er risið af. Málsaðilar slitu samvistum haustið 1995 og fluttist stefnda þá ásamt drengnum E til [...]. Starfaði stefnda við kennslu veturinn 1995/1996, en drengurinn E stundaði tíðkanlegt grunnskólanám. Drengurinn H hélt áfram búsetu á heimili stefnanda og stundaði nám í [...]. Ágreiningur varð með aðilum um hjúskaparslitin, eignaskipti og forsjá barna og höfðaði stefnda dómsmál á hendur stefnanda með stefnu birtri í nóvembermánuði 1995. Hinn 19. desember það ár varð samkomulag með aðilum um að báðir drengirnir hefðu fasta búsetu hjá stefndu á [...] og stunduðu þar skólanám, en nytu reglubundinnar umgengni við stefnanda. Skyldi samkomulag þetta vara á meðan á forsjárdeilu þeirra stæði. Samkvæmt gögnum málsins leitaði stefnandi eftir aðstoð barnaverndarnefndar [...] við að koma eldri drengnum, H, á heimili stefndu eftir jólahátíðina 1995, en einnig eftir páskahátíðina 1996, og var borið við andstöðu drengsins við flutninginn. Undir rekstri nefnds dómsmáls voru kvaddir til sem sérfróðir matsmenn, sálfræðingarnir dr. Gyða Haraldsdóttir og Ingþór Bjarnason, og er álitsgjörð þeirra um hagi og aðstæður málsaðila og drengjanna dagsett 10. júní 1996. Samhengisins vegna og með hliðsjón af sakarefni máls þess sem nú er rekið millum aðila þykir rétt að rekja að nokkru matsgjörð þeirra. Í matsgjörðinni segir svo um drenginn H: „H er gerðarlegur 8 ára gamall drengur og án efa mjög vel greindur. Strax við fyrstu kynni er greinilegt að hann hefur töluvert skap, er ákveðinn, stífur á sínu og jafnframt var um sig. Þegar hann gefur sig að samskiptum og fæst til samræðna er augljóst að drengurinn er skarpur og býr yfir ýmiss konar þekkingu. Einnig ber hann augljóslega með sér að honum líður ekki vel og að hann tekur deilu foreldra sinna mjög nærri sér. Full ástæða er til að hafa áhyggjur af tilfinningalegu ástandi H og miklar líkur eru á að hann þurfi á sálfræðimeðferð að halda til að komast í betra jafnvægi. H er mikið á ferðinni og nokkur fyrirgangur í honum. Hann hikar ekkert við að láta í ljós álit sitt varðandi málið. Hann segir óspurður að leiðinlegt sé að vera á [...] og finnur því flest til foráttu. Hann virðist alfarið kenna móður sinni um hvernig komið er og er henni mjög reiður fyrir að láta sig vera á stað sem hann kærir sig ekki um. Þetta kemur bæði fram í beinum viðtölum og einnig óbeint í niðurstöðum fjölskyldutengslaprófsins. Fjölskyldutengslaprófið Bene-Anthony sýnir að af öllum fjölskyldumeðlimum beinir H jákvæðum tilfinningum yfirgnæfandi mest til föður síns. Móðir hans fær enga jákvæða umsögn í prófinu og gætir fremur neikvæðni í hennar garð. EE systir hans er sú sem næst kemur föðurnum hvað varðar jákvæðar tilfinningar en aðrir fjölskyldumeðlimir fá einnig jákvæðar umsagnir. Um fullnægingu þarfa fyrir aðstoð og hjálp höfðar hann mest til föður síns, EE og sjálfs sín, en ekki til móður samkvæmt prófinu. Afstaða drengsins er mjög skýr. Hann segir mjög ákveðið, bæði að hann vilji frekar vera hjá föður sínum en móður og einnig að hann vilji mun frekar búa í [...] en á [...]. Samkvæmt viðtölum við móður telur hún að slíkt tal hjá H beri vott um innrætingu frá föður annars vegar og ábyrgðartilfinningu drengsins gagnvart honum hins vegar. Ekki er ómögulegt að þessir þættir geti haft áhrif, hins vegar er greinilegt að hver sem ástaðan er, þá er þetta eindregin afstaða drengsins nú.“ Um drenginn E segir svo í skýrslu matsmannanna. „E er snaggaralegur 6 ára drengur. Hann virkar blíðlyndari og glaðlegri en H og er mun tilbúnari til að taka þátt í samvinnu og að spjalla. Hann virkar opinn og virðist eiga auðvelt með að aðlagast, kynnast og treysta fólki. Hann er eins og bróðir hans greinilega vel gerður og greindur drengur, sem reyndar kom fram í athugunum skólasálfræðings s.l. haust. E er jákvæðari gagnvart dvölinni á [...] en H, en segir þó að ekki sé eins skemmtilegt að búa á [...] og í [...]. Í orðum hans er þó minni sannfæringarkraftur en hjá H og tilfinning okkar var sú að í þessum yfirlýsingum væri hann jafnvel að bergmála skoðanir bróður síns. Fjölskyldutengslapróf endurspeglar mun jákvæðari og sterkari tengsl við móður en hjá H. Tengslin við föðurinn eru þó ekki síður sterk þar sem faðirinn fær heldur fleiri jákvæðar umsagnir en móðirin. Í prófinu gefur E H bróður sínum margar neikvæðar umsagnir, sem bendir til erfiðra tengsla milli þeirra bræðra. Tengsl E við EE er óræð, þ.e. bæði jákvæðar og neikvæðar tilfinningar koma fram í umsögnum hans en gagnvart HE, unnusta EE, og J bróður sínum er E jákvæður.“ Þá er samskiptum bræðranna lýst þannig í matsgjörðinni: „Í frásögnum þeirra sem vel þekkja til bræðranna og einnig í athugunum okkar kemur fram að oft kastast í kekki milli þeirra en einnig geta þeir verið góðir vinir á milli og leikið sér vel saman. Fram koma áhyggjur hjá viðmælendum okkar af því að E fái ekki að njóta sín sem skyldi vegna stjórnsemi og athyglisþarfar H og að E api eftir honum neikvæða hegðun. Hið síðarnefnda mátti glöggt sjá í samspili þeirra á heimili móður.“ Niðurstaða matsmannanna var svofelld: „Undirrituð telja af framkomnum upplýsingum að báðir foreldrar geti talist hæfir til að fara með forræði drengjanna H og E. Tilfinningatengsl foreldranna eru sterk til drengjanna beggja þar sem umhyggja og ástúð er í fyrirrúmi. Tilfinningatengsl yngri bróðurins E við báða foreldra sína eru sterk og hlý en tengsl hans við móðurina eru að okkar mati öllu meiri og dýpri en tengsl hans við föður sinn. Við mælum því með að móðurinni verði falið forræði Es. Hvað H varðar virðast tilfinningatengsl hans ótvíræð vera sterkari við föður en móður. Sjálfur tekur hann einnig mjög eindregna afstöðu um að vilja frekar búa hjá föður sínum. Hver svo sem ástæða þessa vals drengsins er verður að teljast mjög varhugavert að ganga fram hjá henni. Við teljum okkur sjá mikla reiði hjá drengnum gagnvart móður sinni, sem birtist m.a. í hve erfiður og mótþróafullur hann er við hana. Hætt er við að hann muni byggja upp hjá sér enn meiri reiði en fyrir er komi hann til með að verða hjá henni gegn vilja sínum. Þó að það sé ekki sanngjarnt gagnvart móðurinni að reiði H beinist nær eingöngu að henni vegna deilumála foreldranna teljum við samt nauðsynlegt að taka tillit til þessa. Því mælum við með að forræði H verði falið föður hans. Þetta teljum við nauðsynlegt til að sporna við áframhaldandi óheillavænlegri þróun varðandi skapofsaköst og hegðunarvandkvæði H sem að öðrum kosti gætu ágerst og jafnvel stofnað geðheilsu hans í hættu. Jafnframt geta þetta verið nauðsynlegar forsendur þess að hann geti unnið sig út úr erfiðum tilfinningum gagnvart móður sinni og byggt upp betra samband við hana. Að okkar mati er algjört skilyrði fyrir því að þetta geti gerst þó að M gefi mæðginunum frið til að vinna samband sitt upp aftur t.d. með því að tala ekki um móðurina á neikvæðan hátt í viðurvist H og halda honum utan við ágreining ef til slíks kæmi. Ennfremur leggjum við áherslu á mikilvægi þess að M setji H mun ákveðnari mörk í uppeldinu og forðist að leggja á hann óhóflega ábyrgð miðað við þroska og aldur. Við báða foreldra verður að undirstrika að samkomulag þeirra um umgengni við drengina verði rúmt á báða bóga, að það sé skýrt og að aðilar standi vel við allar tímasetningar.“ Framangreindu dómsmáli málsaðila lauk þann 9. september 1996 er undirrituð var dómsátt þess efnis að báðir drengirnir skyldu lúta forsjá móður, og að yngri drengurinn, E, skyldi eiga lögheimili hjá henni og ganga í skóla á [...], en að eldri drengurinn, H skyldi eiga lögheimili hjá föður til 1. júlí 1997 og ganga í skóla í Skútustaðahreppi skólaárið 1996/1997. Tiltekin skilyrði voru sett fyrir sáttinni, þ.á.m. um umgengnisrétt, um að faðirinn gæfi móðurinni og H frið til að styrkja samband sitt t.d. með því að tala ekki um móðurina á neikvæðan hátt í viðurvist drengjanna, að báðir foreldrarnir héldu drengjunum utan við ágreiningsmál sín, að foreldrarnir virtu umgengnisrétt og tímamörk og að foreldrarnir myndu í samræmi við matsgjörð dr. Gyðu Haraldsdóttur og Ingþórs Bjarnasonar leita eftir sálfræðiaðstoð fyrir eldri drenginn H. Loks var tekið fram í sáttinni að stæði maðurinn við sáttina og skilyrði hennar myndi konan sætta sig við að H héldi áfram búsetu sinni hjá föður eftir 1. júlí 1997. Í samræmi við framangreinda sáttargjörð hóf Már Vestmann Magnússon, sálfræðingur, viðtalsmeðferð við drenginn H í lok ársins 1996 á [...], en meðferðinni var hætt í byrjun árs 1997 er drengurinn mætti ekki til umgengni til stefndu. Vegna þessa leitaði stefnda, líkt og stefnandi, ítrekað eftir aðstoð frá barnaverndarnefnd [...] og ráðgjafadeildar félagsmálastofnunar [...], en að áliti starfsmanns barnaverndarnefndar, sem kannaði aðstæður og hagi drengsins á heimili stefnanda, var talið óráðlegt að þvinga drenginn til umgengni við stefndu. Varð að ráði þann 22. apríl 1997, í samráði við foreldra drengsins, að barnaverndaryfirvöld leituðu á nýjan leik til Más Vestmanns Magnússonar, sálfræðings, með þeirri ósk að hann ynni markvist að bættri umgengni drengsins við stefndu. Átti sálfræðingurinn í framhaldi af því 11 viðtöl við drenginn í heimabyggð stefnanda, á tímabilinu frá 2. maí til 10. júní 1997, en ritaði að því loknu minnisblað til barnaverndarnefndar [...] og er það dagsett 19. júní s.á. Í minnisblaði sálfræðingsins segir m.a.: „Ekki er annað að sjá en H sé afar illa staddur tilfinningalega. Meðan hann ræður ferðinni sjálfur virðist allt slétt og fellt, virkar kotroskinn, jafnvel fullorðinslegur. Þegar hins vegar þarf að ræða veruleikann sem hann býr við, nær afneitunin og reiði yfirhöndinni. H virðist taka allt það sem mótlæti, sem hann sjálfur ræður ekki atburðarrásinni í. Mótlætaþolið er hins vegar lítið og þegar það brestur, tekur við afneitun/flótti og reiði. Stjórnunarþörf hans er ekki hægt að túlka öðruvísi en viðbrögð við öryggisleysi. Fleiri hegðunarþætti má nefna, sem vísa til þess, t.d. fullkomnunartilhneigingu í samb. við sum skólaverkefni, hnýsni í fórur föður (lestur bréfa, hlustun á símsvara) og neitun/hik við þátttöku í leikjum, sem hann er ekki viss um að ráða við, helst vera bestur í. Ein afleiðing öryggisleysisins er síðan tortryggni, og virðist sem ekki sé langt í að H treysti engum lengur. Með stjórnunarhegðun sinni er H um leið að taka ábyrgð á því, sem gerist í kringum hann; ábyrgð, sem hann á ekki að hafa og stendur engan veginn undir. Í skilnaðarátökum foreldranna hefur H lent á milli í aðstæðum, sem hann er ofurseldur. Engu að síður hefur mátt sjá tilraunir hjá honum til að stjórna og bera ábyrgð á atburðarrás skilnaðarferilsins. Þannig hefur t.d. mátt sjá hann taka skýra afstöðu með öðru foreldrinu gegn hinu. Hér er spurningin ekki um það, hvort drengurinn sé nánari öðru foreldrinu en hinu. Í þeirri aðstöðu sem hann er í lít ég á afstöðu hans sem örvæntingarfulla tilraun að reyna að „vera heill“, að klofna ekki, í þeim átökum sem hann upplifir um sig og tilveru sína.“ Í greinargerð sem nefndur sálfræðingur ritaði dóminum undir rekstri málsins og dagsett er 9. desember sl. greinir hann frá því að áður en meðferðarvinna hans hófst með drengnum hefðu báðir málsaðilar látið það álit í ljós að þeir teldu að skilnaður þeirra væri ekki eina ástæðan fyrir vanlíðan sonar þeirra þar sem þar hefði einnig komið til fyrri áföll sem fjölskyldan hafði orðið fyrir, svo sem sjálfsvíg elsta sonarins árið 1993 svo og nokkurra ára hjónabandsörðugleikar þeirra. Í greinargerðinni er þess og getið að á fundum sem sérfræðingurinn hélt með barnaverndarnefnd og málsaðilum sumarið 1997 hefði hann áréttað mjög ákveðið að drengurinn þyrfti á meðferð að halda vegna tilfinningalegra erfiðleika og versnandi geðheilsu vegna mikillar afneitunar, afleiðinga ábyrgðartöku á framvindu skilnaðarins, lítils mótlætisþols og öryggisleysis og af þeim sökum þyrfti að taka ákvörðun um vistun drengsins utan heimabyggðar. Barnaverndarnefnd [...] leitaði eftir vist fyrir H á meðferðarheimili Barnaverndarstofu Íslands að [...]með umsókn dagsettri 4. júlí 1997 og var ástæðan tilgreind: Geðheilsa barns í hættu. Umsókninni fylgdi greinargerð um hagi og aðstæður málsaðila og drengsins. Beiðni barnaverndarnefndar var samþykkt þann 7. ágúst sama ár og var drengurinn fluttur án sérstaks samráðs við stefnanda á vistheimilið í septembermánuði. Samkvæmt gögnum málsins dvaldi H á vistheimilinu að [...] til loka maímánaðar sl., en fór þá á heimili stefndu á [...], en þangað hafði hún flutt ásamt syninum E á haustdögum 1997. Þá um veturinn hafði H notið helgarumgengni við stefndu, en takmarkaðrar umgengni við stefnanda. Af því tilefni var ítrekað úrskurðað af hálfu barnaverndarnefndar, Barnaverndarstofu og hjá sýslumannsembættinu á [...] um kröfur stefnanda um rýmkun á umgengni hans. Við aðalmeðferð málsins var hins vegar staðfest af málsaðilum að þeir hefðu náð samkomulagi um umgengni drengjanna við stefnanda fram yfir næstu áramót. Undir rekstri máls þessa var aflað allnokkurra gagna, þ.á.m. vottorða skólastjórnenda á [...],[...], [...] og [...], en einnig liggja fyrir umsagnir sálfræðinga vegna vistunar drengsins H á meðferðarheimilinu á [...]. Þá voru tilkvaddir tveir sérfróðir matsmenn til að kanna hagi og stöðu málsaðila annars vegar og hins vegar sona þeirra. Var síðarnefndi matsmaðurinn fenginn að verkinu að tilhlutan dómsins sbr. heimildarákvæði 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992. Var matsgerð Sólveigar Ásgrímsdóttur, sálfræðings, lögð fyrir dóminn þann 20. maí sl., en sérfræðingurinn ræddi við málsaðila, nefnda drengi svo og forstöðumenn á meðferðarheimilinu að [...] á tímabilinu frá 14. febrúar til 2. maí sl. Verður hér á eftir vikið að helstu atriðum í matsgjörðinni, en sérfræðingurinn var eins og áður sagði sérstaklega fenginn að málinu til að láta í té skriflegt og rökstutt álit um drengina. Í skýrslunni segir m.a. um drenginn H: „Skilnaður foreldra virðist vera aðaláhyggjuefni H fremur en að honum sé illa við móður sína. Ekki slök samskipti hans og móður að öðru leyti en því að hann gerir hana ábyrga fyrir skilnaðinum. Niðurstaða undirritaðrar er að reiði H í garð móður eigi í fyrstu rætur að rekja til þessa. Báðir foreldrar hafa gefið börnum sínum mikið tilfinningalega og H er barn sem tekur vel á móti ástúð og umhyggju. Í viðtali við H staðfesti hann það að honum þætti vænt um þau bæði. Þegar foreldrar skildu og móðir fór af heimili reiddist H henni fyrir að fara og virðist hafa kennt henni um skilnaðinn. Honum hefur hins vegar gengið illa að henda reiður á tilfinningum sínum ekki síst þar sem hann samsamaði sig með föður og gerði tilfinningar föður að sínum. Auk þess var H mjög á höttum eftir að fylgjast með málinu og virðist þá hafa komist í gögn sem barn í hans stöðu ætti ekki að sjá. Að H hafi hatað móður sína er ósannfærandi þar sem fátt er að sjá í fari hennar eða hans sem styður slíka túlkun á hegðun drengsins.“ Í skýrslu matmannsins segir svo um drenginn E: „Eins og H segist E vilja búa hjá föður. Hann gefur þær skýringar á því að það sé betra að búa í [...] en á [...] vegna þess að þar séu fleiri dýr. Einnig segist hann þekkja fleiri í [...] en á [...]. Hann talar líka um að pabbi banni ekki eins mikið og mamma og að pabba leiðist að vera einum. E var órólegur þegar rætt var um þessi viðkæmu mál og virðist lítið þurfa út af að bregða til að hann neitaði að ræða við athuganda. Þegar farið var að ræða önnur mál þá breyttist viðmót og hann varð mjög eðlilegur, sýndi stoltur hluti sem hann hafði búið til og virtist ánægður. E virðist í þessu máli hlíta forystu bróður síns og er það ekki óeðlilegt að yngri bróðir taki sömu afstöðu og sá eldri.“ Í niðurstöðukafla matsgjörðarinnar er lagt mat á eftirgreind álitaefni: Drengjunum E og H þykir vænt um báða foreldra sína. Þetta kemur fram í viðtölum við þá og sést þegar horft er á samskipti þeirra og foreldranna. Báðir drengirnir láta í ljósi þá ósk að búa hjá föður. Ástæður sem þeir gefa fyrir þessari ósk eru þær, að það sé gott að vera í [...]. Báðir telja að þeir séu frjálsari hjá föður en móður, ekki eins miklar reglur. E telur að föður muni leiðast að hafa þá ekki hjá sér. H segir að faðir sé þægilegur og þeir hafi svipuð áhugamál og H telur sig munu hafa betri tengsl við eldri systkinin búi hann hjá föður. Hvorugur þeirra nefnir að ástæða fyrir þessu vali sé sú að þeim líði ekki vel hjá móður. Varðandi þá andúð sem H hafði á því að fara til móður sinnar og kemur fram í fyrri matsgerð (matsgerð þeirra Ingþórs Bjarnasonar og Gyðu Haraldsdóttur) þá virðist undirritaðri að þá reiði megi rekja til þess að H er reiður móður sinni fyrir það að fara af heimilinu og hann kennir henni um skilnaðinn. Í viðtali við hann kemur fram að það er skilnaður foreldra sem veldur honum mestri sorg og það að móðir hans fer burt. Þar sem hann og móðir hans ná ekki að vinna sig út úr þessum erfiðleikum á eðlilegan hátt og sættast, eykst reiði drengsins. Við þessar aðstæður virðist hann samsama sig með föður sínum og taka síðan beina afstöðu með honum í þeirri deilu sem stendur milli þeirra foreldranna. B) Tilfinningalegt samband drengjanna innbyrðis og áhrif þess ef til kemur að þeir búi ekki á sama stað í framtíðinni. Þeir bræður E og H eru tengdir sterkum böndum. Þeir sækja styrk hvor til annars og eru góðir félagar. Þeir bera umhyggju hvor fyrir öðrum og þeir vilja vera saman. Búi þeir ekki saman er hætt við að þessi tengsl rofni. Sérstaklega er hætta á því ef foreldrar ná ekki sáttum. Í raun eru sættir foreldra, forsenda þess að drengirnir geti búið hjá sitt hvoru foreldri og jafnframt ræktað eðlileg tengsl sín á milli. Ef þeir eru aðskildir og foreldrar ná ekki sáttum, er mikil hætta á mikilli afbrýðisemi milli þeirra, eða að þeir geri deilu foreldranna að sinni. Með tilliti til sálarheilla drengjanna H og Es nú og í framtíðinni telur undirrituð að þar skipti mestu máli að þeir hafi sem best tengsl við báða foreldra sína. Það verður að tryggja að þeir geti umgengist báða foreldra sína og þess sé gætt að drengjunum sé haldið utan við deilur foreldranna. Þá er mikilvægt að drengirnir njóti verndar hinna fullorðnu bæði gegn beinum hættum og líka gagnvart því að dragast inn í deilur foreldra sinna og þá hvort heldur sem er að verða vitni að deilum eða hafa aðgang að skjölum sem tengjast þessum deilum. Einnig skiptir máli að drengirnir búi við eðlilega stjórn, þeim séu sett mörk og læri að hlíta reglum. Loks er mikilvægt að drengirnir geti umgengist og haldið tengslum við alla ættingja sína. Sérstaklega við systkini sín. Varðandi óskir drengjanna um að búa hjá föður, verður að hafa í huga ungan aldur þeirra. Telja verður að meira frjálsræði hjá föður geri heimili hans eftirsóknarverðara í augum þeirra en reglurnar á heimili móður. Einnig er ástæða til að ætla að drengirnir hafi áhyggjur af líðan föðurins og það móti að einhverju leyti þessar óskir þeirra. Kostir þess að K fari með forsjá bræðranna. Meiri líkur eru á að fari K með forsjá drengjanna sé betur tryggð umgengni þeirra við báða foreldra. Á heimili móður virðist einnig vera tryggð meira regla og betri agi heldur en ríkir hjá föður. Einnig eru mörkin milli stöðu barns og þess fullorðna skýrari hjá móður en á heimili föður. Skýr mörk milli barna og fullorðinna eykur öryggi barnanna og þá er minni hætta á að þau fari að taka á sig ábyrgð á hinum fullorðnu. K er meðvituð um og hefur áhyggjur af því að deilur þeirra M geti valdið drengjunum skaða. Í viðtölum við matsmenn gætti hún þess betur en M gerði að ræða ekki á neikvæðan hátt um fyrrverandi maka sinn meðan drengirnir voru viðstaddir. Kostir þess að M fari með forsjá bræðranna. Það sem mælir helst með því að M fari með forsjá er að báðir drengirnir vilja fremur búa hjá honum en hjá móður. Einnig virðast tengsl bræðranna við aðra ættingja, sérstaklega J bróður þeirra, tryggari fari faðir með forsjá. Loks lagði sérfræðingurinn mat á nauðsyn þeirrar meðferðar er drengurinn H fékk á Geldingalæk og lagði auk þess mat á áframhaldandi sérfræðimeðferð. Í skýrslunni segir þar um: Dvöl H á [...] hefur losað hann undan því að bera ábyrgð á því hvort hann hitti móður sína eða ekki og þar með að rjúfa tengsl sín við hana. Hann hefur einnig haft tækifæri til að byggja upp tengsl við hana og ná sáttum. Þetta allt er afar mikilvægt til að styrkja geðheilsu hans í framtíðinni. Það er ekki ólíklegt að H þurfi á frekari sálfræðimeðferð að halda í framtíðinni. Ástæður þessa eru að mikið hefur mætt á H á síðustu árum, skilnaður og illvígar deilur foreldra og bróðurmissir. Þegar fjölskyldubönd rofna eftir slíkan atburð er hætt við að það álag sem skilnaður ætíð er, bæði fyrir foreldra og börn, verði mun meira og geti valdið meiri skaða en ella væri. Ef H á að geta nýtt sér slíka meðferð er nauðsynlegt að hún sé í fullri sátt og á ábyrgð foreldra hans. Lokaorð sérfræðingsins voru þessi: Þeir H og E eru þroskavænleg og efnileg börn. Þeir hafa verið undir miklu álagi undanfarin ár, sem hefur valdið þeim miklu hugarangri. Forsenda þess að þeir geti unnið bug á afleiðingum þessa álags er að foreldrar nái þeim sáttum að geta staðið saman að því að styðja börn sín.“ Í samræmi við matsbeiðni var matsmanninum Álfheiði Steinþórsdóttur, sálfræðingi, falið að leggja mat á eftirfarandi atriði: 1. Hæfni foreldra til að fara með forsjá. 2. Félagslegar aðstæður foreldra. 3. Andleg og líkamleg heilsa foreldra og persónulegir eiginleikar þeirra. 4. Reglusemi foreldra. 5. Tilfinningalegt samband foreldra við drengina H og E. Athugun sérfræðingsins fór fram á tímabilinu frá 30. mars til 1. maí sl. og er skýrsla hennar byggð á viðtölum við málsaðila, en einnig á eftirgreindum sálfræðiprófum: Wechsler greindarpróf, munnlegur hluti, EPQ persónuleikapróf, MMPI persónuleikapróf og CQ forsjárhæfnipróf. Samantekt matsmannsins um málsaðila er svohljóðandi: „M er 48 ára, bóndi og atvinnurekandi, sem býr á eigin jörð að [...] I í [...]. Hann býr í óskiptu búi eins og er. M var kvæntur K frá 1972 og á með henni 5 börn, en af þeim eru nú fjögur á lífi. Í prófniðurstöðum kemur fram að M er ágætlega greindur einstaklingur. Hann er kraftmikill og atorkusamur og all sjálfráður í því sem hann tekur sér fyrir hendur. Erfitt er að meta reglusemi hans á áfengi þar sem fram kemur í gögnum og viðtölum að það hafi verið vandamál í hjónabandi en M segir að neysla sín sé mun minni eftir skilnaðinn. M hefur ágætan sjálfstyrk sem bendir til að hann geti aðlagað sig ágætlega að kröfum daglegs líf þegar sérstakt andstreymi er ekki fyrir hendi. Persónuleikapróf lýsa manni með sterka aðsóknarkennd gagnvart umhverfi sínu. Hann er tilfinningaríkur og viðkvæmur en getur verið ósveigjanlegur í afstöðu sinni. Hann virðist samkvæmt prófunum vera stjórnsamur, fylginn sér en finnur fljótt til tortryggni ef hann mætir hindrunum. Hann virðist eiga í vanda með skapstjórn, og getur misst stjórn á sér í mótlæti. Depurð er undir niðri og vanmáttur getur stundum tekið yfirhöndina. Forsjárhæfni M er í meðallagi. Hann er mikill fjölskyldumaður og elskar börn sín heitt. Hann hefur mikla þörf fyrir börn sín, tjáir tilfinningar sínar við þau og hlustar á þau. Hann getur boðið þeim að vera í umhverfi og við góðar aðstæður sem þau þekkja frá fæðingu og hefur góð og náin tengsl við föðurættingja þeirra. Hins vegar kemur fram í forsjárprófi að M virðist ekki hafa innsæi í nauðsyn þess að aðgreina vilja og tilfinningar barns frá sínum eigin og hann virðist ekki gefa skýr mörk í uppeldi. Hið nána og sterka tilfinningasamband sem M lýsir í athugun getur haft mikil áhrif á börnin, en áhrifin gætu verið óæskileg fyrir þau í erfiðum skilnaði foreldra. Afleiðingar gætu orðið þær að börnin, en einkum H sem virðist tengdastur honum, fyndi sig knúinn að aðlaga sig að líðan og vilja foreldrisins og héldu aftur af þeim löngunum eða skoðunum sem væru ólíkar foreldrisins. Þau gætu lagt fyrst og fremst áherslu á það sem þau ættu sameiginlegt með foreldrinu en forðast að segja eða gera það sem gæti sært það. Þannig gæti barn vart haft sjálfstæðan vilja gegn skoðunum foreldrisins en aðlagað sig, jafnvel gegn eigin þörfum, sem það myndi byrgja innra með sér. Sérstaklega er hætta á þessu ef foreldrið er stjórnsamt og hefur mjög afgerandi afstöðu og tilfinningar í garð annarra. M getur ekki dulið heift sína og sárindi í garð móður barnanna og verndar því ekki börn sín fyrir vanlíðan sem tengist skilnaðinum heldur gerir þau meðvitað eða ómeðvitað að bandamönnum. Þetta rýrir forsjárhæfni hans verulega á þeim tíma þegar rannsókn fer fram. M hefur sögu um að eiga í góðri samvinnu við þá sem sinna börnum hans frá því að þau bjuggu í [...] og er ekki ástæða til að halda að hann gæti ekki verið í slíku samstarfi ef á það reyndi.“ „K er 45 ára kona, [...] að mennt og býr á [...]. Hún var gift M frá árinu 1972 og á með honum 5 börn, en fjögur eru á lífi. K hefur annast börn sín frá fæðingu þeirra. Hún býr nú í leiguhúsnæði, þriggja herbergja íbúð enda er bú þeirra M enn óskipt. Í prófniðurstöðum kemur fram að K er vel greind og geðheilbrigði hennar er gott. Í viðtölum og gögnum málsins kemur fram að hún er reglusöm á vín. Hún virðist vera virk og kraftmikil manneskja sem hefur metnað til að standa sig í því sem hún tekur sér fyrir hendur. Í persónuleikaprófum kemur fram að hún er sjálfráð, hefur mikinn metnað og getur verið einstrengisleg og hörð á sínu ef hún ætlar sér. Í mótlæti eða streitu getur hún orðið viðkvæm, eirðarlaus, en sálrænar varnir eru all sterkar. K hefur ánægju af samskiptum og félagstengslum í góðra vina hópi en er í raun frekar hlédræg og getur verið seintekin í tengslum, jafnvel lokuð tilfinningalega. Forsjárhæfni K er mjög góð en hæstir mælast þeir þættir sem meta hæfni til að uppfylla tilfinningalega og líkamlega umhyggju, setja ramma og leiðbeina barni. Hún hefur einlæga ást á börnum sínum og getur verndað þau fyrir álagi og hún getur vel aðgreint þeirra þarfir og sínar eigin. Þannig kemur fram að hún gerir sér grein fyrir mikilvægi föðurins fyrir börn sín og gerir sér far um að segja ekki eða gera það sem gæti rýrt álit hans í augum þeirra. Hún virðist eiga góða samvinnu við aðra sem tengjast sonunum. K virðist þannig geta skapað sonum sínu traust og öryggi í uppeldi.“ Aðilar málsins gáfu skýrslu fyrir dómi. Lýstu þau bæði yfir ásetningi sínum um að virða eðlilegan umgengnistétt drengjanna fengju þau kröfum sínum fullnægt að fullu eða hluta. Á sama hátt kváðust þau hafa vilja til að rækja umgengniskyldur sínar við drengina skipuðust mál á annan veg. Fyrir dómi voru málsaðilar sammála um að drengirnir væru nokkuð ólíkir, en að tengsl þeirra hefðu styrkst með árunum. Var það álit þeirra að affarasælast væri fyrir drengina að þeir hefðu í framtíðinni sama dvalarstað. Fyrir dómi áréttaði stefnandi að hann hefði ítrekað leitað eftir aðstoð barnaverndaryfirvalda vegna andstöðu drengsins H við að fara til stefndu á árunum 1996 og 1997. Stefnandi kvaðst hins vegar alfarið hafa verið ósammála þeirri skoðun sérfræðinga að drengurinn hefði átt við andlega vanheilsu að stríða á nefndu tímabili, en staðhæfði að heilsu drengsins hefði hrakað við flutning og dvöl hans að Geldingalæk. Fyrir dómi upplýsti stefnandi að hann byggi einn á heimili sínu, en hefði haft vinnufólk sl. sumar. Þá kvaðst hann sem fyrr njóta dyggrar aðstoðar nærstaddra ættingja. Fyrir dómi upplýsti stefnda að hún hefði sl. sumar fest kaup á 100m² parhúsíbúð á [...], og héldi þar heimili ásamt sonum sínum H og E. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur matsmennirnir Ingþór Bjarnason, sálfræðingur, Sólveig Ásgrímsdóttir, sálfræðingur, og Álfheiður Steinþórsdóttir sálfræðingur. Þá gáfu og skýrslur fyrir dómi Már Vestmann Magnússon, sálfræðingur, Hólmfríður Guðmundsdóttir, skólastjóri, og Sigrún Sverrisdóttir, systir stefnanda. Í samráði við aðila máls og málflytjendur ræddu dómendur við drengina E og H með óformlegum hætti undir rekstri málsins. Málsástæður aðila. Í stefnu og munnlegum málflutningi byggir stefnandi dómkröfur sínar á því að skilyrðum 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992 um breytingu á forsjá sé fullnægt. Vísar stefnandi einkum til þess að synir hans, H og E, hafi báðir lýst einlægum vilja til þess að búa hjá honum og á heimili hans. Máli sínu til stuðnings bendir stefnandi á matsgjörðir Ingþórs Bjarnasonar og dr. Gyðu Haraldsdóttur frá árinu 1996, en einnig á matsgjörð Sólveigar Ásgrímsdóttur. Vilji drengjanna hafi þannig verið skýr þrátt fyrir takmarkaðar samvistir þeirra feðga á undanförnum misserum og harkalegar aðgerðir barnaverndaryfirvalda gagnavart eldri drengnum H, haustið 1997. Í þessu samhengi vísaði stefnandi einnig til samdóma álits matsmanna og skólastjórnenda um ágætan þroska drengjanna. Stefnandi vísar til þess að hann haldi heimili á síðasta sameiginlega heimili fjölskyldunnar og njóti stuðnings öflugs frændgarðs og eftir atvikum eldri barna. Tengsl drengjanna við eldri systkini væru og tryggari fengi hann forsjána. Þá væru drengirnir gjörkunnugir aðstæðum þar, og H hafi auk þess hafið skólagöngu sína þar og vegnað vel. Stefnandi telur og að hann geti frekar en stefnda tryggt drengjunum gott atlæti og félagslegt og fjárhagslegt öryggi. Þá hafi tengsl drengjanna styrkst með árunum, og yngri sonurinn, E, auk þess látið í ljós staðfastari vilja til búsetu hjá honum með árunum þrátt fyrir nær stöðuga dvöl hjá stefndu eftir skilnaðinn. Loks telur stefnandi að sonurinn H sé nú líklegri en áður til að þýðast umgengni við stefndu. Að öllu framangreindu virtu telur stefnandi réttlætanlegt og hag drengjanna fyrir bestu að forsjá þeirra verði breytt og honum fengin hún í hendur. Í greinargerð stefndu og munnlegum málflutningi byggir stefnda á því að skilyrðum 1. gr. 35. gr. barnalaga fyrir breyttri forsjárskipan sé ekki fullnægt. Breyting á forsjá sé andstæð hagsmunum drengjanna og vísar hún þar um til álitsgjörða matsmanna. Byggir stefnda kröfugerð sína þannig á því að það sé báðum drengjunum fyrir bestu að hún haldi forsjánni. Þá hafi hagur hennar vænkast að undaförnu og geti hún nú skapað drengjunum öruggt umhverfi í eigin íbúð, þrátt fyrir að opinber skipti á búi hafi dregist á langinn. Stefnda vísar til þess að yngri drengurinn, E, hafi fylgt henni frá skilnaðinum árið 1995, hann verið ánægður, sýnt fullnægjandi árangur í skóla og sé tengdari henni en stefnanda. Þá hafi hún farið með forsjá eldri sonarins, H, allt frá undirritun dómsáttarinnar árið 1996 og drengurinn dvalið á heimili hennar fyrri hluta árs 1996 og alfarið eftir að hann kom af vistheimilinu sl. vor. Stefnda vísar til þess að samkvæmt áliti sérfræðinga hafi andlegri heilsu H hrakað á meðan á dvöl hans hjá stefnanda stóð og telur hún að reynslan hafi sýnt að stefnanda sé ekki treystandi til að virða umgengnisrétt. Loks bendir stefnandi á umsagnir matsmanna um að hún hafi yfirburði fram yfir stefnanda sem forsjáraðili. Þannig hafi hún ávallt haft hagsmuni drengjanna að leiðarljósi og hafi betri skilning á þörfum þeirra og tilfinningum, standi við gerða samninga og blandi drengjunum ekki inn í skilnaðardeilurnar. Niðurstaða málsins geti og ekki byggst á afstöðu drengjanna þar sem vilji þeirra hafi mótast um of af erfiðum aðstæðum og ótta við stefnanda. Niðurstaða. Aðilar máls þessa gerðu með sér sátt sem undirrituð var á dómþingi þann 9. september 1996 að viðstöddum þáverandi lögmönnum þeirra. Í dómsáttinni fólst meðal annars að stefnda færi með forsjá drengjanna E og H, en að sá síðarnefndi hefði heimilisfesti hjá stefnanda að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Samkvæmt sifjabók sýslumannsembættisins á [...] var þessi forsjárskipan staðfest sama dag, en leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng millum aðila var gefið út af embættinu þann 5. nóvember sama ár. Það er meginregla barnalaga nr. 20/1992, að foreldrar semji um forsjá barna sinna við skilnað eða sambúðarslit. Byggist hún á því, að foreldrar séu best til þess fallnir að meta, hvar forsjáin sé best komin með tilliti til hagsmuna barnanna. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. barnalaga eru sett tvö skilyrði fyrir réttmæti forsjárbreytinga, sem bæði verða að vera uppfyllt; vegna breyttra aðstæðna foreldra og/eða barna og að breyting þjóni högum og þörfum barna. Frá því að áðurgreind dómsátt millum aðila var gerð haustið 1996 hafa aðstæður og hagir aðila og sona þeirra að því leyti breyst, að stefnda hefur fest kaup á eigin íbúð, í öðrum landsfjórðungi, í stað þess að dvelja í leiguhúsnæði, og að drengurinn H var fluttur af heimili stefnanda haustið 1997 á vistheimili fyrir tilstuðlan barnaverndarnefndar, en dvelur nú á heimili stefndu. Að áliti dómsins má á það fallast að hér séu um breyttar aðstæður að ræða, sem réttlætt geti breytingu á forsjá. Þá er til þess að líta að samkvæmt skýrslum matsmanna hafa báðir drengirnir látið í ljós vilja til að flytja á heimili stefnanda, en að öðru jöfnu vegur sú afstaða þungt við úrlausn mála, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Af gögnum málsins er ótvírætt að málsaðilar eru báðir hæfir til þess að fara með forsjá sona sinna. Það er þó mat sérfræðinga að stefnda sé almennt hæfari til að sjá um uppeldi drengjanna og að persónugerð hennar sé heppilegri við uppeldi þeirra. Núverandi aðstæður drengjanna hjá stefndu eru að mati sérfræðinga taldar góðar og er staðhæft að vel sé fyrir þeim séð að því er varðar atlæti, áhugamál og skólagöngu. Að áliti sérfræðinga eru drengirnir H og E góðum gáfum gæddir og vel þroskaðir miðað við aldur. Er það í samræmi við önnur gögn málsins og eigin athugun dómsins. Þegar tekin er afstaða til vilja drengjanna verður m.a. að líta til nefndra atriða, aldurs þeirra, en einnig verður að meta hvort viljayfirlýsing þeirra sé raunsönn og hvort líklegt sé að ósk drengjanna um dvöl í heimilissveit stefnanda sé að einhverju leyti viðleitni til að viðhalda óbreyttu ástandi frá því sem var fyrir skilnaðinn og loks hvort deila málsaðila hafi kallað þessa afstöðu fram. Í máli þessu er óumdeilt að málsaðilar og fjölskylda þeirra hafa á undanförnum árum orðið fyrir miklum áföllum vegna hjónabandsörðugleika, sem að lokum leiddu til skilnaðar, en ekki síður vegna sviplegs sonarmissis. Málsaðilum hefur gengið illa að vinna úr þessum erfiðleikum og áföllum og virðist ljóst að deilur þeirra hafi magnast stig af stigi. Að áliti sérfræðinga hefur sonurinn H lent á milli deiluaðila og tekið á sig meiri ábyrgð en hann gat staðið undir þrátt fyrir góðar gáfur og mikinn þroska miðað við aldur. Þá virðast deilur málsaðila hafa magnast eftir þá ákvörðun að skilja drengina að á haustdögum 1996. Að mati sérfræðinga versnaði og andleg líðan H, líkt og samskipti hans við stefndu, og leiddi þetta ástand til þess að barnaverndaryfirvöld gripu til aðgerða og vistuðu drenginn á sérhæfðu vistheimili. Ber sérfræðingum saman um að eftir vistunina hafi líðan drengsins farið batnandi, líkt og samskipti hans við stefndu, en að auki hafi tengsl hans við yngri bróður styrkst. Samkvæmt framansögðu er deila málsaðila orðin löng, flókin og hatrömm og er þess ekki að vænta að drengir á þessum aldri, þó bráðgerir séu, kunni sjálfir fótum sínum forráð við slíkar aðstæður. Sú reynsla H sem rakin er hér að ofan virðist renna stoðum undir þetta og ekki síst þegar litið er til þess að drengurinn þurfti snemma í ferlinu að taka afstöðu og dróst þannig inn í valdabaráttu foreldra sinna. Að ofangreindu virtu er það mat dómsins að vilji drengjanna, H og E, geti ekki ráðið úrslitum við úrlausn málsins. Dómurinn er sammála því áliti sérfræðinga að meiri líkur séu fyrir því að eðlileg og æskileg umgengni drengjanna við foreldra sína komist á beri stefnda höfuðábyrgð á uppeldi þeirra og umgengni og að þeir fái þannig óskir sínar uppfylltar um að dvelja hjá stefnanda, í heimabyggð hans, og geti þannig haldið tengslum við ættingja sína þar. Dómurinn er og sammála þeirri skoðun Sólveigar Ásgrímsdóttur, sálfræðings, að nauðsynlegt hafi verið að létta ábyrgð af eldri drengnum. Þá var það álit nefnds sérfræðings að ekki væri ólíklegt að drengurinn þyrfti á frekari viðtalsmeðferð að halda í framtíðinni, en samkvæmt gögnum málsins hefur stefnandi síður verið reiðubúinn til að fara að ráðleggingum fagfólks en stefnda, en auk þess hefur honum gengið ver að halda drengjunum utan við skilnaðardeilurnar. Að öllu framangreindu virtu er það álit dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að slíkar breytingar hafi orðið á aðstæðum málsaðila sem réttlætt geti breytingu á forsjá eða að það þjóni högum og þörfum drengjanna, H og E, að breyting verði gerð á forsjá þeirra og dvalarstað. Er því ekki unnt að verða við kröfum stefnanda og ber að sýkna stefndu af þeim. Samkvæmt þessu skal stefnda fara áfram með forsjá drengjanna. Eftir atvikum og að teknu tilliti til ákvörðunar dómsins undir rekstri málsins, sbr. 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992, skal kostnaður vegna matsgjörðar Sólveigar Ásgrímsdóttur, kr. 180.930,- greiðast úr ríkissjóði, en að öðru leyti þykir rétt að hvor aðili beri sinn málskostnað. Dráttur á uppkvaðningu dóms þessa stafar af önnum dómsformanns svo og vegna stuttrar dvalar annars meðdómandans erlendis, en ekki hefur þótt ástæða til að endurflytja málið, sbr. yfirlýsingar málflytjenda. D ó m s o r ð : Stefnda, K, skal fara með forsjá drengjanna H fædds [...] 1988 og E fædds [...] 1990. Kostnaður vegna öflunar sálfræðilegrar umsagnar Sólveigar Ásgrímsdóttur, sálfræðings, kr. 180.930,- greiðist úr ríkissjóði. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
|
Mál nr. 36/2000
|
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda
|
G, framkvæmdarstjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins GP, var ákærður fyrir brot gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem innheimtur hafði verið í nafni GP á árunum 1993, 1994 og 1995 og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna GP á árunum 1994 og 1995. Ekki var fallist á að mistök við rannsókn málsins vörðuðu frávísun þess frá héraðsdómi, enda ekki sýnt fram á að mistökin hefðu á einhvern hátt orðið G í óhag. Með því að í héraðsdómi var litið svo á að tilteknar innborganir hefðu verið látnar renna til greiðslu virðisaukaskatts, sem myndaðist eftir gildistöku laga nr. 42/1995, þar sem refsing við brotum á lögum um virðisaukaskatt hafði verið þyngd til muna, var talið að ákærði hefði verið látinn njóta þessara greiðslna eins og honum var hagfelldast. Mistök innheimtumanns ríkissjóðs við að þinglýsa fjárnámi í fasteign GP vegna vangoldins virðisaukaskatts þóttu ekki gera háttsemi G refsilausa og því engu skipta fyrir niðurstöðu málsins. Var kröfu G um frávísun málsins frá héraðsdómi hafnað. Ekki var fallist á þá sýknuástæðu G að huglæg skilyrði væru ekki uppfyllt til að honum yrði gerð refsing. Þótti G því hafa unnið sér til refsingar fyrir að hafa ekki skilað staðgreiðslu opinberra gjalda án tillits til þess hvort nægt fé hafði verið til þess hjá GP. Var héraðsdómur staðfestur um sakfellingu og refsingu G, en tekið var tillit til þess að brotin voru að hluta til framin fyrir gildistöku laga nr. 42/1995 og laga nr. 39/1995 um breytingar á almennum hegningarlögum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu, en að því frágengnu að refsing verði milduð. I. Í I. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með því að hafa ekki staðið skil á hluta virðisaukaskatts Gifspússningar ehf. frá árunum 1993, 1994 og 1995, samtals að fjárhæð 7.311.958 krónur. Um var að ræða vanskil vegna tveggja greiðslutímabila á árinu 1993, mars til apríl og nóvember til desember, eins tímabils á árinu 1994, mánuðina september og október, og fjögurra á árinu 1995, mánuðina janúar til febrúar, maí til júní, júlí til ágúst og september til október. Fjárhæð vangreidds skatts á einstökum greiðslutímabilum er tilgreind í hinum áfrýjaða dómi. Í héraðsdómi er getið bréfs tollstjórans í Reykjavík til ríkislögreglustjóra 27. maí 1999 um skuldastöðu Gifspússningar ehf. hjá hinum fyrrnefnda sem innheimtumanni virðisaukaskatts. Eins og rakið er í dóminum segir í bréfi innheimtumanns að með greiðslu 30. júní 1995 með tékka að fjárhæð 4.000.000 krónur hafi gjaldandinn greitt upp virðisaukaskattsskuld sína. Til þess hafi nægt 3.807.961 króna, en mismuninn, 192.039 krónur, leit héraðsdómarinn á sem inneign til greiðslu virðisaukaskatts á næsta gjalddaga 8. ágúst 1995 í stað þess að fjárhæðinni yrði ráðstafað inn á önnur gjöld, svo sem hermt var í bréfi innheimtumanns að hafi verið gert. Með þessu taldi héraðsdómari að greidd væri öll skuld vegna virðisaukaskatts, sem kunnugt var um fram til þess tíma, en virðisaukaskattsskýrslum fyrir greiðslutímabilin janúar til febrúar og mars til apríl 1995 hafði þá ekki verið skilað og var skattur ógreiddur, sem þeim tilheyrði. Skýrslur vegna beggja þessara tímabila munu hafa borist innheimtumanni 17. október 1995. Skattstjórinn í Reykjavík ákvað 25. september 1995 hvaða fjárhæð félagið skyldi greiða í virðisaukaskatt meðal annars fyrir tvö greiðslutímabil á árinu 1993, sem skýrslum hafði ekki verið skilað fyrir, mánuðina mars til apríl og nóvember til desember það ár. Hið sama var gert 27. júní 1996 vegna greiðslutímabilsins september til október 1994, en fram kemur í héraðsdómi hvað lagt var til grundvallar þessum ákvörðunum. Skattskuld fyrir þessi þrjú greiðslutímabil er ógreidd og hefur innborgunum gjaldandans eftir 30. júní 1995 ekki verið varið til að lækka hana, svo sem rakið er í héraðsdómi. Fram er komið að virðisaukaskattskýrslu var skilað í lok mars 1995, sem hafi átt að vera fyrir tímabilið nóvember til desember 1993. Var þá komið meira en eitt ár fram yfir lögbundinn skiladag skýrslu fyrir það tímabil. Af hálfu skattyfirvalda var skýrslan hins vegar talin eiga við sömu mánuði ársins 1994, en engri skýrslu hafði heldur verið skilað fyrir það tímabil. Verður ekki fallist á þá viðbáru ákærða að þetta hafi valdið slíkum mistökum við rannsókn málsins að varða eigi frávísun þess frá héraðsdómi, enda hefur hann ekki skotið neinum viðhlítandi stoðum undir að mistökin hafi á einhvern hátt orðið honum í óhag. Gifspússning ehf. innti af hendi nokkrar greiðslur eftir 30. júní 1995 til innheimtumanns, sem lét þær að hluta ganga til greiðslu á virðisaukaskatti, en að hluta tryggingagjaldi. Er skilmerkilega rakið í héraðsdómi hvaða greiðslur var um að ræða og hvenær þær bárust. Þar er einnig rakið hver staða félagsins var eftir hverja innborgun og hvern nýjan gjalddaga virðisaukaskatts á þessu tímabili fram til 5. desember 1995. Er í dóminum litið svo á að innborgun 17. nóvember 1995 hafi runnið til greiðslu á virðisaukaskatti en ekki tryggingagjaldi og allar greiðslur eru þar látnar ganga til greiðslu skatts, sem myndaðist eftir gildistöku laga nr. 42/1995 um breyting á refsiákvæðum nokkurra skattalaga, þar sem meðal annars refsing við brotum á lögum um virðisaukaskatt var þyngd til muna. Með þessu hefur ákærði verið látinn njóta þessara greiðslna eins og honum var hagfelldast. Innborgun 17. desember 1995 lét innheimtumaður ganga til að lækka skuld fyrir mars til apríl sama árs, en innborgun 17. janúar 1996 var látin ganga til greiðslu vegna tímabilsins janúar til febrúar 1995. Skýrslur vegna þessara tímabila bárust innheimtumanni sem áður segir 17. október 1995 og féll virðisaukaskattur samkvæmt þeim í gjalddaga eftir gildistöku laga nr. 42/1995, en ekki var ákært fyrir vanskil á skatti að þessu leyti. Staðhæfingar ákærða um frekari greiðslur til innheimtumanns eiga sér ekki stoð í gögnum málsins. Samkvæmt öllu þessu verður fallist á með héraðsdómi að ákærði hafi ekki staðið skil á 861.623 krónum af virðisaukaskatti ársins 1993 og 2.998.130 krónum vegna ársins 1994, en að því er varðar árið 1995 verður lagt til grundvallar að fjárhæðin sé 1.730.948 krónur. Til stuðnings kröfum sínum vísar ákærði jafnframt til þess að tollstjórinn í Reykavík hafi 8. mars 1996 fengið fjárnám fyrir virðisaukaskattsskuld Gifspússningar ehf. í íbúð að Engihjalla 19 í Kópavogi samkvæmt ábendingu fyrirsvarsmanns félagsins. Fjárnáminu hafi hins vegar ekki verið þinglýst. Hafi annar skuldheimtumaður félagsins í kjölfarið fengið fjárnám í sömu íbúð og þinglýst því, en þannig hafi hann komist fram fyrir tollstjóra í veðröð með sína kröfu. Af þessum sökum hafi ekkert fengist upp í virðisaukaskattskuldina af söluverði íbúðarinnar við nauðungarsölu. Varðandi þetta er bæði til þess að líta að hugsanleg mistök innheimtumanns í viðleitni til að tryggja kröfu sína geta ekki gert háttsemi ákærða refsilausa, auk þess sem ekki fæst séð að innheimtumaður hefði fengið kröfu sinni fullnægt þótt fjárnáminu hefði verið þinglýst í tæka tíð. Getur þessi viðbára ákærða engu skipt fyrir niðurstöðu málsins. II. Í II. kafla ákæru er ákærði talinn hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 með því að standa ekki skil á fé, sem haldið var eftir af launum starfsmanna Gifspússningar ehf. vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á árunum 1994 og 1995, samtals að fjárhæð 2.291.545 krónur. Er í héraðsdómi að finna yfirlit um skil félagsins á staðgreiðslu á þessum árum, en í niðurstöðu sinni lækkaði héraðsdómari fjárhæð samkvæmt ákæru vegna þess hluta innborgana, sem látinn var ganga til greiðslu vaxta og álags. Af hálfu ákæruvalds er þessari aðferð ekki andmælt í ljósi þess að aðeins sé krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði vísar sérstaklega til þess að hefði innheimta allra opinberra gjalda í Reykjavík á árunum 1993 til 1995 verið á hendi sama innheimtumanns, hefðu greiðslur gjaldandans umfram höfuðstól virðisaukaskatts verið látnar ganga til greiðslu á höfuðstól staðgreiðslu opinberra gjalda. Áður er rakið hvernig farið var með innborganir hans vegna virðisaukaskatts á árinu 1995. Getur engu máli skipt hvernig farið var að þessu leyti með innborganir fyrir þann tíma þegar áðurnefnt félag var í vanskilum bæði að því er varðaði höfuðstól og dráttarvexti af virðisaukaskatti. Er þessi varnarástæða, sem ákærði teflir fram til stuðnings aðalkröfu sinni um frávísun málsins, því haldlaus. III. Samkvæmt öllu því, sem rakið er að framan, verður hafnað aðalkröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi. Sýknukrafa ákærða, sem hann hefur öðrum þræði reist á sömu ástæðum og áður greinir, er að öðru leyti studd þeim rökum að huglæg skilyrði séu ekki uppfyllt svo að honum verði gerð refsing fyrir þær sakir, sem bornar eru á hann í málinu. Að því er varðar II. kafla ákæru er sérstaklega á því byggt að staðgreiðsla opinberra gjalda hafi í reynd aldrei verið dregin af launum, því fé til þess hafi ekki verið til. Um þessa röksemd verður að líta til þess að í fyrri dómum Hæstaréttar, þar sem ákært var fyrir brot á sömu lögum og um ræðir í þessu máli, hefur ítrekað verið komist að þeirri niðurstöðu að unnið sé til refsingar með því einu að láta ógert að skila umræddum gjöldum í ríkissjóð á réttum tíma, sbr. meðal annars dóm í dómasafni réttarins 1997, bls. 789. Verður ekki fallist á með ákærða að þessi varnarástæða sé tæk. Með háttsemi sinni hefur ákærði gerst sekur um brot á lögum um virðisaukaskatt, lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og almennum hegningarlögum nr. 19/1940, svo sem greinir í héraðsdómi. Við ákvörðun refsingar verður tekið tillit til þess að brot ákærða voru að hluta framin fyrir gildistöku laga nr. 42/1995 og laga nr. 39/1995 um breyting á almennum hegningarlögum. Að gættu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Guðmundur Davíðsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Péturs Þórs Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember. Ár 1999, miðvikudaginn 8. desember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 209/1998: Ákæruvaldið (Jón H. Snorrason) gegn Guðmundi Davíðssyni (Pétur Þór Sigurðsson hrl.) sem tekið var til dóms hinn 3. desember sl. Málið er höfðað með ákæru Ríkislögreglustjórans, dagsettri 27. febrúar 1998 á hendur ákærða, Guðmundi Davíðssyni, Krókamýri 78, Garðabæ, kennitala 100740-4789, "I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni Gifspússningar ehf. Hólabergi 36, Reykjavík, kt. 670588-1499, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni Gifspússningar ehf. á árinu 1993, 1994 og 1995 samtals að fjárhaeð 7.311.958 og sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50,1988, um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42,1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra ~jalda. Þá er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna Gifspússningar ehf. á árunum 1994 og 1995 samtals að fjárhæð kr. 2.291.545 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Telst þetta varða við l. mgr. 30. gr. sbr. 7. mgr. laga nr. 45,1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sjá nú 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45,1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42,1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. Þess er krafist að ákaerði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot". Mál þetta var dæmt útivistardómi 25. mars 1998 en með dómi Hæstaréttar 11. febrúar sl. var héraðsdómurinn ómerktur og málið sent til meðferðar að nýju. Af hálfu ákærða hefur þess verið krafist að málinu verði vísað frá dómi vegna þess að málið sé vanreifað, ekki fyllilega upplýst eða skýrt. Hafi þetta komið í ljós við þá gagnaöflun sem fram hafi farið fyrir dóminum. Á þetta verður ekki fallist því bæði er að sakarefni málsins er skýrt og rannsókn þess ítarleg. Ber að synja kröfu ákærða um að málinu verði vísað frá dómi. Málavextir. Ákærði var framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í fyrirtækinu Gifspússning ehf. á þeim tíma sem ákæran tekur til. Sá ákærði um alla daglega stjórn fyrirtækisins en auk hans voru í stjórn þess eiginkona hans, sonur og tvær dætur. Ákærði kveðst bera ábyrgð á skilum virðisaukaskatts og staðgreiðslufjár. Fyrirtæki þetta hafði með höndum undirverktöku í byggingariðnaði. Þegar á leið fór reksturinn að ganga illa. Telur ákærði það hafa orsakast af því að verkkauparnir hafi ekki getað greitt fyrirtækinu í peningum heldur hafi þeir látið íbúðir sem greiðslu í staðinn. Þessar fasteignir hafi svo selst seint og þá með stórtapi. Að lokum varð fyrirtækið að hætta rekstri þegar húsnæði þess var innsiglað vegna vanskila um áramótin 1995/6. Var það síðan tekið til gjaldþrotaskipta. Rannsókn málsins fór í fyrstu fram hjá embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins en að henni lokinni fór fram lögreglurannsókn. Eru sakargögnin allmikil að vöxtum. I. Virðisaukaskattur. Meðal þeirra gagna sem aflað var þegar skattrannsókn og lögreglurannsókn fóru fram í málinu eru virðisaukaskattskýrslur og árssamanburðarskýrslur varðandi tímabilið sem I. kafli ákærunnar tekur til. Virðisaukaskattskýrslum mun ekki hafa verið skilað fyrir tímabilin mars-apríl og nóvember-desember 1993 og hefur þess í stað verið stuðst við árssamanburðarskýrslur við rannsóknina. Hefur komið fram hjá ákærða að þessi gögn séu í samræmi við bókhald félagsins. Eru ekki efni til þess að vefengja það. Þá eru í málinu skilagreinar vegna staðgreiðslu opinbera gjalda af launum starfsmanna fyrirtækisins fyrir það tímabil sem II. kafli ákærunnar tekur til. Hefur komið fram hjá ákærða að skilagreinar þessar séu í samræmi við launabókhald félagsins. Eins og áður er vikið að hefur ákærði borið því við að hann hafi ekki getað staðið í skilum með virðisaukaskattinn og staðgreiðsluféð vegna þess að hann hafi ekki fengið greitt fyrir verkin nema í íbúðum sem selst hafi bæði seint og illa. Þá hafi hann tapað miklu á húsbréfaafföllum. Hann hefur ennfremur haldið því fram að fé sem hann greiddi innheimtumönnum ríkissjóðs hafi ekki allt gengið til þess að greiða af höfuðstól skuldanna, heldur hafi það einnig runnið til þess að greiða vexti og önnur opinber gjöld, svo sem vinnueftirlitsgjald. Telur hann sig ekki hafa átt að sæta þessu heldur hafi borið að ráðstafa greiðslum hans á þann hátt sem sé honum hagfelldastur. Þá hefur ákærði lagt fram afrit af kvittunum frá tollstjóraembættinu í Reykjavík fyrir kr. 11.720.000 svo og ljósrit af tveimur tékkum stíluðum á embættið, samtals 1.000.000 krónur, og tékka til Gjaldheimtunnar í Reykjavík að fjárhæð 500.000 krónur, sem hann kveðst hafa greitt án þess að þess sjái stað í rannsókn skattrannsóknarstjóra og lögreglu. Séu ekki öll kurl komin til grafar og hafi hann látið fleiri tékka til greiðslu á skuld sinni við ríkissjóð. Loks segir hann að hann hafi ætlað að láta íbúð sem hann hafi átt í Engihjalla í Kópavogi ganga til tollstjórans en það hafi ekki getað orðið af ástæðum sem honum verði ekki kennt um. Er því haldið fram af ákærða að skuld hans við ríkissjóð sé greidd að fullu og reyndar gott betur. Dómurinn hefur yfirfarið málsgögnin með hliðsjón af þessum viðbárum ákærða. Í eftirfarandi yfirliti er gerð grein fyrir öllum greiðslum ákærða inn á skuld hans við tollstjóraembættið í Reykjavík á því tímabili sem ákæran tekur til og hvernig þeim greiðslum var ráðstafað þar. Í ljós kemur að hluti af því fé sem ákærði greiddi var látinn renna til annars en þess að greiða af höfuðstól skuldanna, eins og fram kemur í yfirlitinu. Þess er þó að gæta að á því tímabili sem mál þetta tekur til greiddi ákærði aldrei virðisaukaskattinn á gjalddaga, eins og lögskylt er, sbr. þó hér á eftir, og ákært er einungis fyrir hluta af þeirri fjárhæð sem ákærði stóð ekki skil á. Breytir sá hluti af greiðslum ákærða sem ráðstafað var inn á annað en höfuðstól skuldarinnar engu um vanskil þau sem ákært er fyrir. Af yfirlitinu má sjá að ákærði greiddi 500.000 krónur í virðisaukaskatt 11. september 1995, 500.000 krónur sama dag og 500.000 krónur 27. desember sama ár. Þessum greiðslum var, eins og sést af yfirlitinu, ráðstafað til þess að greiða virðisaukaskatt vegna uppgjörstímabilsins mars-apríl 1995 svo og dráttarvexti, álag og kostnað. Meðal gagna málsins, sem ákæruvaldið hefur aflað og hefur ekki verið hnekkt, er bréf Tollstjórans í Reykjavík, dagsett 27. maí 1999 til Ríkislögreglustjórans um skuldastöðu ákærða gagnvart því embætti. Segir þar m.a. að ávísun að fjárhæð 500.000 krónur, sem ákærði greiddi með 17. nóvember 1995 og ljósrit er af í málinu hafi farið “inn sem greiðsla á ógreiddu tryggingagjaldi.” Þá segir ennfremur í bréfinu: “Með greiðslu 30. júní 95, ávísun dags 15.06.95 að upphæð 4.000.000,- fer gjaldandi á 0 í virðisaukaskatti með greiðslu að upphæð kr. 3.807.961,-. Mismunur hefur þegar farið inn á önnur ógreidd gjöld." Ekki er unnt að skilja þetta öðru vísi en svo að nú sé ákærði talinn hafa verið skuldlaus við tollstjóraembættið að því er tekur til virðisaukaskatts, eftir þessa greiðslu. Dómurinn telur að byggja verði á þessu í málinu. Jafnframt er það álit dómsins að þrátt fyrir ákvæði 27. og 28. gr. laga um virðisaukaskatt um álag og dráttarvexti beri í sakamáli að draga allar greiðslur ákærða frá höfuðstól skuldarinnar og telja að ákærði hafi frá 30. júní 1995 átt inni hjá tollstjóraembættinu 192.039 krónur sem borið hefði að draga frá virðisaukaskatti hans á næsta gjalddaga, þ.e. 8. ágúst. Samkvæmt því sem áður segir hafði ákærði greitt 500.000 krónur í virðisaukaskatt 10. júlí 1995. Ber þannig að sýkna ákærða alfarið af vanskilum fyrir uppgjörstímabilið maí-júní 1995. Var inneign hans hjá tollstjóraembættinu eftir þennan gjalddaga 491.226 krónur. Eftir innborgun ákærða 10. ágúst, 500.000 krónur, átti hann inni 991.226 krónur hjá tollstjóraembættinu þegar kom að næsta gjalddaga, 5. október. Ber að draga þá fjárhæð frá því sem þá gjaldféll og telja að vanskil hans vegna uppgjörstímabilsins júlí-ágúst hafi numið 457.370 krónum en ekki 1.448.596 krónum eins og í ákærunni segir. Innborgun ákærða 17. nóvember með 500.000 króna ávísun ber að skoða sem greiðslu á þeirri skuld og átti hann þannig inni 42.630 krónur þegar kom að næsta gjalddaga, 5. desember. Vanskil hans fyrir þetta síðasta tímabil ákærunnar námu þannig 1.730.948 krónum en ekki 1.773.578 krónum eins og í ákærunni segir. Ekki verður séð að ákærði hafi innt af hendi aðrar eða frekari greiðslur en fram hafa komið í málinu og vikið er að hér að framan, en að því er varðar íbúðina í Engihjalla getur hún ekki komið til álita sem greiðsla í þessu samhengi. Með því að standa Tollstjóranum í Reykjavík ekki skil á 861.623 krónum af virðisaukaskatti ársins 1993, 2.998.130 krónum af virðisaukaskatti ársins 1994 og 2.217.536 krónum af virðisaukaskatti ársins 1995 hefur ákærði gerst sekur um brot gegn 1. mgr., sbr 6. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50,1988, sbr. nú 3. gr. laga nr. 42,1995. Vanskil ákærða vegna uppgjörstímabilanna júlí - ágúst og september - október 1995 teljast vera stórfelld og varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. nú 1. gr. laga nr. 39,1995. II. Staðgreiðsla opinberra gjalda. Meðal gagna málsins eru skilagreinar um staðgreiðslu opinberra gjalda af launum starfsmanna ákærða á þeim tímabilum sem tilgreind eru í II. kafla ákærunnar. Hefur ákærði sagt að skilagreinarnar séu í samræmi við launabókhald fyrirtækis hans. Segir hann fé það, sem halda hefði átt eftir af launum starfsmannanna og skila gjaldheimtunni, hafi í rauninni aldrei komið inn í fyrirtækið og því verið ómögulegt að standa skil á því. Samkvæmt útskrift úr tölvubókhaldi innheimtuaðila sem er í málinu voru vanskil þessi vegna ársins 1994 734.187 krónur og vegna ársins 1995 1.557.358 krónur. Hér á eftir fer yfirlit yfir greiðslur ákærða á staðgreiðslufé á árunum 1993 - 1995 og hvernig greiðslum hans var varið. Af yfirlitinu sést að á árinu 1994 höfðu 256.422 krónur af greiðslum ákærða gengið upp í vexti og álag og á árinu 1995 hafði hann greitt 189.672 krónur upp í vexti og álag. Það er álit dómsins að þrátt fyrir ákvæði 28. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, varðandi álag og dráttarvexti, beri í sakamáli að draga allar greiðslur ákærða frá vanskilum hans, jafnt álag sem vexti. Ákærði telst þannig vera sannur að því að hafa ekki staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á 477.765 krónum af staðgreiðslufé ársins 1994 og 1.367.686 krónum af staðgreiðslufé ársins 1995, samtals 1.845.451 krónu en ekki 2.291.545 krónum eins og í ákærunni segir. Hefur hann með þessu orðið brotlegur við 1. mgr. 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45,1987 að því er tekur til ársins 1994 en að því er varðar árið 1995 telst brot hans vera stórfellt og varða við 2. mgr. 30. gr. sömu laga, sbr. lög nr. 42,1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 35,1995. Refsing og sakarkostnaður. Sakferill ákærða hefur ekki þýðingu fyrir mál þetta. Meðferð málsins hefur dregist verulega og verður ákærða ekki kennt um þann drátt. Er rétt að hafa hliðsjón af drætti þessum þegar ákærða er metin refsing í málinu. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Rétt þykir að fresta framkvæmd þeirrar refsingar og ákveða að hún falli niður að liðnu einu ári, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá ber að dæma ákærða til þess að greiða 9.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 8 mánaða fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan fjögurra vikna frá dómsuppsögu. Dæma ber ákærða til þess að greiða sakarkostnað að 4/5 hlutum, þar með talin 240.000 króna málsvarnarlaun til verjanda síns, Péturs Þórs Sigurðssonar hrl., en 1/5 hluta sakarkostnaðarins, þar með talin 60.000 króna málsvarnarlaun til verjandans, ber að greiða úr ríkissjóði. DÓMSORÐ: Ákærði Guðmundur Davíðsson sæti fangelsi í þrjá mánuði. Frestað er framkvæmd refsingarinnar og fellur hún niður að liðnu einu ári, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði 9.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi átta mánaða fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan fjögurra vikna frá dómsuppsögu. Ákærði greiði sakarkostnað að 4/5 hlutum, þar með talin 240.000 króna málsvarnarlaun til verjanda síns, Péturs Þórs Sigurðssonar hrl., en 1/5 hluti sakarkostnaðarins, þar með talin 60.000 króna málsvarnarlaun, greiðist úr ríkissjóði. Pétur Guðgeirsson.
|
Mál nr. 69/2010
|
Endurkrafa Bótanefnd skv. lögum nr. 69/1995 Málsástæða Fyrning
|
Með ákvörðun bótanefndar var Í gert að greiða tjónþolanum A bætur vegna líkamsárásar að fjárhæð 601.609 krónur. Í höfðaði mál á hendur B og X og krafði þá um greiðslu þessarar fjárhæðar auk vaxta að fjárhæð 86.234 krónur. Málið var fellt niður gegn X í héraðsdómi. Fyrir Hæstarétti bar B því við að hann hafi ekki notið andmælaréttar áður en bótanefndin tók ákvörðun sína. Talið var að þessi málsástæða, sem mótmælt var af hálfu Í, væri of seint fram komin og kæmist hún ekki að í málinu, sbr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Þá var ekki fallist á með B að krafa Í væri fjárkrafa sem fyrndist á fjórum árum, heldur væri um að ræða skaðabótakröfu með tíu ára fyrningarfrest. Í þessu sambandi var vísað til þess að ákvæði 19. gr. laga nr. 96/1995 yrði ekki skýrt á annan veg en svo að þegar ríkissjóður greiddi bætur til handa tjónþola í samræmi við ákvæðið gengi hann þar með inn í rétt tjónþola sem hann ætti gagnvart tjónvaldi. Var B gert að greiða umkrafðar skaðabætur að fjárhæð 601.609 krónur, en talið var að Í hefði ekki verið heimilt að færa fyrrgreinda vexti við höfuðstól á annan veg en mælt væri fyrir um í 12. gr. laga nr. 38/2001.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 7. mars 2003 var áfrýjandi ásamt öðrum manni sakfelldur fyrir að hafa 17. júní 2001 ráðist í félagi á A með þeim afleiðingum að brotaþoli hlaut nánar tilgreinda áverka. Bótanefnd samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota ákvað 19. desember 2003 að ríkissjóður skyldi greiða brotaþola skaðabætur vegna árásarinnar að fjárhæð 601.609 krónur, þar af 178.180 krónur í þjáningabætur, 275.925 krónur vegna varanlegs miska, eða samtals 454.109 krónur, auk 107.500 króna vegna kostnaðar vegna meðferðar hjá sálfræðingi og 40.000 króna í þóknun til lögmanns að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Vextir voru ákveðnir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 454.109 krónum frá 17. júní 2001 til greiðsludags. Bæturnar munu hafa verið greiddar brotaþola 16. eða 18. janúar 2004. Ríkissjóður endurkrafði áfrýjanda 22. janúar sama ár á grundvelli 19. gr. laganna um greiðslu þessa auk vaxta, 86.234 krónur, sem reiknaðir voru af þeim hluta fjárhæðarinnar sem tók til þjáningabóta og miska. Nam krafan þannig samtals 687.843 krónum, sem er stefnufjárhæðin í máli þessu. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu að öðru leyti en því að áfrýjandi mótmælir því að greiða vexti þá, sem stefndi lagði við höfuðstól kröfu sinnar. Málsatvikum og málsástæðum aðila er nánar lýst í héraðsdómi. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi borið því við að hann hafi ekki fengið nein gögn í hendur um kröfu brotaþola fyrr en við höfðun þessa máls og hann hafi því ekki notið andmælaréttar áður en nefndin tók áðurgreinda ákvörðun 19. desember 2003. Þessari málsástæðu var ekki haldið fram í héraði og hefur stefndi mótmælt að hún fái komist að fyrir Hæstarétti, en auk þess andmælir hann henni efnislega. Áfrýjanda var í lófa lagið að halda málsástæðunni fram fyrir héraðsdómi og er hún of seint fram komin. Að þessu gættu kemst hún ekki að í málinu, sbr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og henni var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi reisir kröfu sýna um sýknu meðal annars á því að krafan sé fyrnd, enda sé ekki um skaðabótakröfu að tefla heldur fjárkröfu, sem fyrnist á fjórum árum samkvæmt þágildandi 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. nú lög nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 69/1995 eignast ríkissjóður rétt tjónþola gagnvart tjónvaldi sem nemur fjárhæð bótanna greiði ríkissjóður bætur eftir lögunum. Verður ákvæðið ekki skýrt á annan veg en þann að greiði ríkissjóður bæturnar gangi hann inn í rétt tjónþola til skaðabóta, sem sá síðarnefndi átti á hendur tjónvaldi. Krafan fyrnist því á 10 árum eftir 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905, sbr. nú 1. mgr. 9. gr. og 28. gr. laga nr. 150/2007. Þegar framangreint er virt og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að áfrýjanda verði gert að greiða stefnda umkrafðar skaðabætur að fjárhæð 601.609 krónur. Þar sem ríkissjóður gengur inn í rétt tjónþola til skaðabóta, eins og fyrr segir, er stefnda ekki heimilt að færa vexti við höfuðstól á annan veg en mælt er fyrir um í 12. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi hefur ekki gert grein fyrir því hvernig þessi krafa hans samræmist ákvæðinu og verður því ekki á hana fallist. Verður áfrýjandi því dæmdur til að greiða stefnda 601.609 krónur með vöxtum, eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Bjarni Ragnar Guðmundsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 601.609 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 454.109 krónum frá 17. júní 2001 til 22. febrúar 2004, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna af 601.609 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. nóvember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 15. september sl., var höfðað 30. október 2008. Stefnandi er Ríkissjóður Íslands, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Stefndi er Bjarni Ragnar Guðmundsson, Sigtúni 43, Patreksfirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð, 687.843 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 687.843 krónum frá 22.01.2004 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi Bjarni Ragnar Guðmundsson krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði látinn niður falla. Upphaflega krafðist stefndi aðallega frávísunar málsins en hann féll frá þeirri kröfu undir rekstri málsins. Upphaflega var X einnig stefnt í máli þessu og þess krafist að hann og stefndi Bjarni Ragnar yrðu dæmdir in solidum til að greiða stefnukröfurnar. Við þingfestingu málsins 12. nóvember sl. féll stefnandi frá kröfum á hendur stefnda X. I. Í stefnu er atvikum lýst svo, að með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-3671/2002, sem kveðinn var upp 7. mars 2003, hafi stefndu verið dæmdir til refsingar fyrir líkamsárás, með því að hafa í félagi ráðist á A og slegið hann hnefahögg og síðan ráðist á hann liggjandi í götunni með spörkum og hnefahöggum í líkama og höfuð, allt með þeim afleiðingum að A missti meðvitund, hlaut heilahristing og skurð á hægri augabrún, glóðarauga vinstra megin og blæðingu inn í augnhvítuna, tönn í efra gómi hans vinstra megin brotnaði, hann hlaut áverka á hné og bólgnaði á vinstra þumalfingri. Háttsemin hafi verið talin varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. II. V. Samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 7. mars voru X og stefndi Bjarni Ragnar dæmdir sakfelldir og dæmdir til refsingar fyrir líkamsárás, með því að hafa í félagi ráðist á A og slegið hann hnefahögg og síðan ráðist á hann liggjandi í götunni með spörkum og hnefahöggum í líkama og höfuð, allt með þeim afleiðingum að A missti meðvitund, hlaut heilahristing og skurð á hægri augabrún, glóðarauga vinstra megin og blæðingu inn í augnhvítuna, tönn í efra gómi hans vinstra megin brotnaði, hann hlaut áverka á hné og bólgnaði á vinstra þumalfingri. Taldi dómurinn háttsemina varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Dóminum var ekki áfrýjað. Þar með er ótvírætt að tjón A varð vegna brota á almennum hegningarlögum og að skilyrðum 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 sé fullnægt til greiðslu bóta úr ríkissjóði. Samkvæmt niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur var því slegið föstu að um samverknað stefnda og X hafi verið að ræða í árásinni á A og óskipta sök þeirra. Sú niðurstaða stendur því óhögguð og sætir ekki endurskoðun í máli þessu. Verður hún því lögð til grundvallar í máli þessu, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, enda hefur annað ekki verið sannað við meðferð málsins hér fyrir dómi. Er sakarábyrgð þeirra á tjóni því sem A varð fyrir vegna árásarinnar því óskipt. Er kröfu um sýknu á þeim grundvelli að stefndi hafi ekki valdið því tjóni sem árásarþoli varð fyrir því hafnað.
|
Mál nr. 123/2010
|
Kærumál Vitni
|
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 28. janúar sl., er höfðað af Björgólfi T. Björgólfssyni, til heimilis í Bretlandi, með stefnum birtum 4. september 2009, á hendur Gunnari Erni Jónssyni, Rjúpufelli 5, Reykjavík og Óskari Hrafni Þorvaldssyni, Austurströnd 2, Seltjarnarnesi, til refsingar vegna meiðyrða, til ómerkingar ummæla, til greiðslu miskabóta og til greiðslu kostnaðar vegna birtingar á dómi og til greiðslu málskostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fá að leiða vitni fyrir dóm til að gefa skýrslu einslega fyrir dómara og votti í máli varnaraðila á hendur þeim og án þess að nafn vitnisins yrði tilgreint í dómi eða gefið upp öðrum en dómara og votti. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að framangreind krafa þeirra verði tekin til greina og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili höfðaði mál þetta 4. september 2009 til ómerkingar nánar tilgreindra ummæla, sem sóknaraðilar viðhöfðu hvor fyrir sitt leyti á vefmiðlinum visir.is, sjónvarpstöðinni Stöð 2 og útvarpsstöðinni Bylgjunni 27. og 28. júlí sama ár, auk þess sem varnaraðili krafðist þess að sóknaraðilar yrðu dæmdir til refsingar og greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í miskabætur og til að standa straum af kostnaði af birtingu dóms í málinu. Sóknaraðilar bera því við að þessi ummæli þeirra séu sannleikanum samkvæm og hafi verið studd við frásögn heimildarmanns, en sem fréttamenn megi þeir hvorki nafngreina hann né vilji þeir gera það. Þeir krefjast þess á hinn bóginn að fá að leiða þennan heimildarmann fyrir dóm til skýrslugjafar með þeim hætti, sem að framan greinir, en þá kröfu telja sóknaraðilar eiga sér stoð í lögjöfnun frá 8. mgr. 122. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þótt ráðgert sé í því lagaákvæði að gætt verði í undantekningartilvikum nafnleyndar um vitni, sem kemur fyrir dóm, er til þess að líta að sú heimild er því háð að dómari fallist á með málsaðila eða vitninu að lífi, heilbrigði eða frelsi þess eða náins vandamanns þess yrði stefnt í hættu ef það yrði gert uppskátt hvert vitnið sé. Því hefur ekki verið borið við í málinu að atvik séu hér með þeim hætti og verður fyrrgreindri réttarheimild þegar af þeirri ástæðu ekki beitt til stuðnings kröfu sóknaraðila. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 368/2016
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Réttindaröð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem J slf. hafði lýst við skipti á þrotabúi G. Með samningi J slf. og G í september 2010 tók J slf. að sér innheimtu á kröfu G á hendur þrotabúi I Ltd. Skyldi J slf. fá þóknun fyrir þá þjónustu sem yrði 5% af því sem fengist greitt upp í kröfuna. G framseldi síðan kröfu sína til K hf. og M ehf. gegn greiðslu á samtals 257.229.000 krónum. Hélt J slf. því fram að sér bæri að fá þóknun sem næmi 5% af þeirri fjárhæð. Í dómi Hæstaréttar var rakið að í samningi J slf. og G hefðu falist skilyrt kröfuréttindi til handa þeim fyrrnefnda. Ekki var fallist á að í samningnum hefði falist afsal G á nefndu hlutfalli kröfunnar og gæti hún því ekki notið stöðu í réttindaröð eftir 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var ekki séð að atvik málsins væru með þeim hætti að stofnast hefði til kröfu á grundvelli 110. gr. laga nr. 21/1991. Loks var ekki fallist á að greiðslufyrirmæli í samningi G við K hf. og M ehf. hefðu veitt J slf. tryggingarréttindi í kröfunni í skilningi 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar MárMatthíasson og Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 27. apríl 2016, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu kröfusem sóknaraðili lýsti við gjaldþrotaskipti á varnaraðila. Kæruheimild er í 1.mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefstþess að krafa sín að fjárhæð 12.861.450 krónur verði viðurkennd með stöðu íréttindaröð aðallega samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara 110. gr. sömulaga, en að því frágengnu 111. gr. laganna. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðiliþess að málskostnaður í héraði falli niður, en að sér verði dæmdurkærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.ISamkvæmt gögnum málsins gerðiGuðmundur A. Birgisson samning „um innheimtuþjónustu“ 14. september 2010 viðsóknaraðila, sem þar var nefndur „lögfræðistofan“. Í samningnum var kveðið á umað sóknaraðili tæki að sér að lýsa í þrotabú félags með heitinu ISIS InvestmentsLtd. á Mön kröfu í eigu Guðmundar, sem Arion banki hf. nyti veðréttar í, aðfjárhæð 1.800.002 sterlingspund. Ætti sóknaraðili að senda kröfulýsingu íþrotabúið og annast upp frá því öll samskipti við það uns skiptum yrði lokið.Samkvæmt samningnum átti sóknaraðili að fá fyrir þessa þjónustu þóknun, semyrði „samtals 5% af því fé sem greiðist upp í kröfu kröfuhafans“, og væri þáinnifalinn allur kostnaður sóknaraðila, en fengist „ekkert upp í kröfukröfuhafans, verður um enga þóknun lögfræðistofunnar að ræða.“ Tekið var framað semja yrði sérstaklega um frekari vinnu sóknaraðila, sem innt yrði af hendiog félli ekki undir samninginn en nauðsynleg yrði talin. Héraðsdómi Suðurlandsmun hafa borist 4. nóvember 2013 krafa um að bú Guðmundar yrði tekið tilgjaldþrotaskipta og var hún tekin til greina með úrskurði 20. desember sama ár,en samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila rann kröfulýsingarfrestur í þrotabúið út28. febrúar 2014.Varnaraðili kveðst hafa fengið um þaðvitneskju í ársbyrjun 2014 að Guðmundur A. Birgisson hafi gert samning sama dagog bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta við Kaupþing hf. og dótturfélag þessmeð heitinu Mön Investments ehf., þar sem Guðmundur hafi framselt tilviðsemjenda sinna áðurnefnda kröfu á hendur þrotabúi ISIS Investments Ltd. gegngreiðslu á samtals 257.229.000 krónum. Þessa fjárhæð hafi átt að greiða þannigað viðsemjendurnir myndu inna af hendi í fyrsta lagi til Kaupþings hf. innantíu daga 110.539.037 krónur til uppgjörs á skuldum Guðmundar samkvæmtafleiðusamningum, í öðru lagi til Guðmundar 128.614.500 krónur þegar annaðhvorthefði verið leitt í ljós að hann hefði náð samkomulagi við tvö nafngreinderlend félög um deilu sína við þau um ætluð tryggingarréttindi þeirra yfirkröfunni á hendur þrotabúi ISIS Investments Ltd. eða endanleg niðurstaðafengist á annan hátt um að krafan væri ekki háð slíkum réttindum og í þriðjalagi með því að leggja 18.075.463 krónur innan tíu daga á bankareikning í þáguGuðmundar. Í samningnum var sá bankareikningur nánar tilgreindur og tekið framað hann væri vörslureikningur í eigu sóknaraðila. Varnaraðili kveðurfyrstnefndu greiðsluna hafa verið innta af hendi 9. janúar 2014 til Kaupþingshf., en greiðslan að fjárhæð 18.075.463 krónur hafi borist varnaraðila samadag. Varnaraðili gerði síðan 21. ágúst 2014 samning við Kaupþing hf. og MönInvestments ehf. um breytingar á samningi þeirra við Guðmund frá 20. desember2013. Í þessum nýja samningi var meðal annars mælt svo fyrir að greiðslur tilGuðmundar samkvæmt upphaflega samningnum skyldu lagðar á tiltekinnbankareikning, sem væri á nafni lögmannsstofunnar sem skiptastjóri varnaraðilastarfaði við, svo og að greiðsla á 128.614.500 krónum, sem eftir upphaflegasamningnum var háð niðurstöðu í deilu Guðmundar við tvö erlend félög, skyldi inntaf hendi til varnaraðila.Með bréfi til skiptastjóravarnaraðila 17. desember 2014 lýsti sóknaraðili kröfu um þóknun samkvæmtáðurnefndum samningi sínum við Guðmund A. Birgisson frá 14. september 2010. Íkröfulýsingunni var vísað til þess að sóknaraðili hafi fullnægt skyldum sínumsamkvæmt samningnum með því að krafan á hendur þrotabúi ISIS Investments Ltd.hafi verið seld fyrir 257.229.000 krónur, en eftir honum hafi sóknaraðila boriðað fá í þóknun 5% af þeirri fjárhæð eða 12.861.450 krónur, sem krafist værigreiðslu á. Varnaraðili tilkynnti sóknaraðila í bréfi 26. janúar 2015 að krafaþessi yrði ekki viðurkennd við gjaldþrotaskiptin. Með því að ekki tókst aðjafna ágreining um þetta var honum beint til héraðsdóms 8. júlí 2015 og var málþetta þingfest af því tilefni 15. september sama ár. Eins og greinir í hinumkærða úrskurði ákvað héraðsdómari í þinghaldi 26. janúar 2016 að skiptasakarefninu á þann hátt að fyrst í stað yrði aðeins leyst úr því hvort krafasóknaraðila kæmist að við gjaldþrotaskiptin á varnaraðila með því að viðurkenntyrði að hún nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr., 110. gr. eða 111. gr.laga nr. 21/1991, en úrlausn um fjárhæð kröfunnar biði eftir atvikum annarsúrskurðar.IIÍ áðurgreindum samningi sóknaraðilavið Guðmund A. Birgisson 14. september 2010 var mælt fyrir um að sóknaraðilabæri þóknun fyrir þjónustu sína við innheimtu kröfu Guðmundar á hendur þrotabúiISIS Investments Ltd., sem yrði 5% af því sem fengist greitt upp í hana. Meðþessu var kveðið á um skilyrt kröfuréttindi sóknaraðila, en í texta samningsinsverður á hinn bóginn hvergi fundin stoð fyrir því að hann hafi falið í sérframsal Guðmundar á nefndu hlutfalli kröfunnar til sóknaraðila eða að stofnaðhafi verið á annan hátt til eignarréttar hans yfir kröfunni að þessu leyti.Þegar af þessum ástæðum getur krafa sóknaraðila um þóknunina ekki notið stöðu íréttindaröð eftir 109. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti á varnaraðila.Hvorki verður ráðið af fyrrnefndumsamningi, sem skiptastjóri varnaraðila gerði 21. ágúst 2014 við Kaupþing hf. ogMön Investments ehf., né af öðrum gögnum málsins að varnaraðili hafi meðyfirlýsingu eftir reglum XV. kafla laga nr. 21/1991 eða öðrum löggerningigengist undir ákvæði samnings sóknaraðila frá 14. september 2010 við Guðmund A.Birgisson. Eins og málið liggur fyrir verður heldur ekki séð að skiptastjórivarnaraðila hafi aðhafst nokkuð sem leitt gæti til þess að varnaraðili teldistí verki hafa tekið á sig skuldbindingar þrotamannsins gagnvart sóknaraðila eðahagnýtt sér á annan hátt þjónustuna, sem hann veitti, þannig að átt gæti undir3. tölulið eða önnur fyrirmæli 110. gr. laga nr. 21/1991.Að því er varðar þá kröfu, semsóknaraðili heldur fram til þrautavara, að fjárkröfu hans verði skipað íréttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 sökum þess að hann hafi notiðtryggingarréttinda fyrir henni í kröfu varnaraðila á hendur þrotabúi ISISInvestments Ltd., er þess að gæta að ekkert var kveðið á um slík réttindi í textasamningsins frá 14. september 2010. Þótt mælt hafi verið fyrir um það ísamningi Guðmundar A. Birgissonar við Kaupþing hf. og Mön Investments ehf. 20.desember 2013 um sölu á kröfu Guðmundar á hendur þrotabúi ISIS Investments Ltd.að greiðslur til hans skyldu lagðar á tiltekinn bankareikning á vegumsóknaraðila voru engar hindranir lagðar við því að þeim fyrirmælum yrði breytt,svo sem raun varð á í framhaldinu eins og áður var rakið. Þessigreiðslufyrirmæli gátu því ekki hafa veitt sóknaraðila tryggingarréttindi íkröfunni í skilningi 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991. Þá fékk sóknaraðilialdrei í hendur greiðslu á kröfunni, sem samningur hans við Guðmund 14.september 2010 snerist um, og getur því heldur ekki reynt á hvort hann hafi afeinhverjum sökum notið réttar til að taka sér þóknun af henni.Að virtu öllu framangreindu verðurniðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest á þann hátt sem segir í dómsorði.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og þargreinir.Dómsorð:Hafnað er kröfu sóknaraðila, Jurisslf., um að viðurkennd verði krafa að fjárhæð 12.861.450 krónur sem hann lýsti17. desember 2014 á hendur varnaraðila, þrotabúi Guðmundar A. Birgissonar.Ákvæði hins kærða úrskurðar ummálskostnað er staðfest.Sóknaraðili greiði varnaraðila350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 27.apríl 2016.Mál þetta var þingfest 15. september 2015 og var þálagt fram bréf skiptastjóra þrotabús Guðmundar A. Birgissonar, kt. [...], Núpum3, Sveitarfélaginu Ölfusi, móttekið 10. júlí sama ár, þar sem óskað var dómsmeðferðarvegna ágreinings um lýsta kröfu í bú varnaraðila. Skiptastjóri vísaði í bréfisínu til dómsins til 171. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr.2. mgr. 120. gr. sömu laga. Málið vartekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 31. mars 2016. Sóknaraðili er Juris slf., kt. [...], Borgartúni 26, Reykjavík, envarnaraðili er þrotabú Guðmundar A. Birgissonar, kt, [...], Borgartúni 26,Reykjavík.Dómkröfur sóknaraðila í máli þessu eru eftirfarandi: Aðallega er þess krafist að krafa á grundvelli samnings uminnheimtuþjónustu, dagsettur 14. september 2010, að fjárhæð 12.861.450 krónur,verði viðurkennd sem sértökukrafa samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Til vara er þess krafist að framangreind krafa verðiviðurkennd sem búskrafa eftir 110. gr. laga nr. 21/1991 og til þrautavara aðkrafan verði viðurkennd og njóti rétthæðar eftir 111. gr. laga nr. 21/1991. Íöllum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Dómkröfur varnaraðila eru eftirfarandi: Aðallega aðöllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Til vara krefst varnaraðili þess aðkröfur sóknaraðila verið lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafistmálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Samkomulag varð milli aðila um að skipta sakarefnimáls þessa á þann veg að fyrst yrði tekin afstaða til aðalkröfu varnaraðila. Íþessum þætti málsins krefst varnaraðili þess að öllum kröfum sóknaraðila verðihafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að matidómsins.Kröfur sóknaraðila í þessum þætti málsins eru þærsömu og dómkröfur hans, að því undanskildu að sóknaraðili krefst ekkimálskostnaðar úr hendi varnaraðila. MálsatvikUpphaf málsþessa má rekja til þess að þann 14. september 2010 gerðu Lögfræðistofan Jurisslf., sóknaraðili þessa máls, og Guðmundur A. Birgisson, kt. [...], Núpum 3,Sveitarfélaginu Ölfusi, hér eftir nefndur þrotamaður, með sér samning uminnheimtuþjónustu, hér eftir nefndur innheimtusamningur, þar sem sóknaraðilitók að sér að sjá um að lýsa kröfu þrotamanns í þrotabú ISIS Investment Ltd.,hér eftir nefnt ISIS, en krafa þrotamanns var að fjárhæð 1.800.002 bresk pund. Þann 18.desember 2013 var tekin fyrir í Héraðsdómi Suðurlands beiðni sýslumannsins áSelfossi um gjaldþrotaskipti á búi þrotamanns. Sótt var þing af hálfuþrotamanns sem óskaði eftir fresti. Skiptabeiðandi hafnaði frestbeiðni þrotamanns og var krafan tekin til úrskurðarað kröfu skiptabeiðanda. Þann 20. desember sama ár var bú þrotamanns tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands. Var úrskurðarorð lesið uppí dómnum að aðilum málsins fjarverandi. Þá var Erla S. Árnadóttir hrl., skipaðurskiptastjóri búsins, þ.e. varnaraðila þess máls. Fyrirliggur að þann 20. desember 2013, sama dag og bú þrotamanns var tekið tilgjaldþrotaskipta gerði þrotamaður samning við Mön Investments ehf., hér eftirnefnt Mön, sem kaupanda, og Kaupþing hf. Í samningnum er meðal annars kveðið áum kaup Manar á kröfum þrotamanns í þrotabú ISIS á verðinu 257.229.000krónur. Aðilarmálsins er sammála um að 8. og 9. janúar 2014 hafi skiptastjóri varnaraðila ogeinn eigenda sóknaraðila átt í tölvupóstsamskiptum vegna áðurnefndsinnheimtusamningsins og skiptastjóra varnaraðila hafi þá borist umræddursamningur. Innköllun íbúið birtist fyrst í Lögbirtingablaðinu 30. desember 2013 og rannkröfulýsingarfrestur út 28. febrúar 2014.Fyrsti skiptafundur var haldinn 14. mars 2014. Frestdagur við skiptinvar 4. nóvember 2013. Þann 10.janúar 2014 ritaði skiptastjóri varnaraðila skiptastjóra þrotabús ISIS bréfvegna krafna sem þrotamaður hafi lýst í þrotabú ISIS. Þar greinir skiptastjórivarnaraðila frá því að sama dag og bú þrotamanns hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta hafi þrotamaður gert samning um sölu krafna sinna í þrotabúiISIS til Manar og Kaupþings hf. Segir í bréfinu að skiptastjóri varnaraðila séað skoða efni og kringumstæður við gerð áðurnefnds samnings, m.a. hvortáðurnefndur samningur sé bindandi fyrir varnaraðila samkvæmt íslenskum lögum.Fyrir liggur að um vorið 2014 komst skiptastjóri varnaraðila að þeirriniðurstöðu að þrotabúið væri bundið af framangreindum samningi þrotamanns þarsem ekki hafi reynst unnt að sýna fram á grandsemi viðsemjenda þrotamanns umgjaldþrotaskiptin þegar samningurinn var gerður. Þann 21.ágúst 2014 gerði skiptastjóri varnaraðili annars vegar og Mön og Kaupþing hinsvegar, með sér viðauka við sölusamninginn frá 20. desember 2013. Með honum var gerð sú breyting að í staðviðskiptareiknings sóknaraðila kom umbjóðendareikningur lögmannsstofuskiptastjóra varnaraðila. Þá er einnig óumdeilt að hluti greiðslna samkvæmtsölusamningnum voru greiddar til varnaraðila 9. janúar og 3. október 2014.Með bréfisóknaraðila til varnaraðila, dagsettu 17. desember 2014, lýsti sóknaraðili aðallega sértökukröfu í bú þrotamanns,samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, að fjárhæð 12.861.450 krónur. Þá vísarsóknaraðili einnig til 2. og 3. tölul. 110. gr. áðurnefndra laga. Þessu hafnaði varnaraðili með bréfi dagsettu26. janúar 2015, sem sóknaraðili móttók þann 27. sama mánaðar. Á skiptafundi 4.febrúar 2015 lagði sóknaraðili fram mótmæli og athugasemdir við afstöðuskiptastjóra. Auk áðurnefndrar kröfugerðar vísaði sóknaraðili til þess aðkrafan félli undir 111. gr. laga nr. 21/1991. Ekki náðist að jafna ágreiningaðila á fundi 29. apríl 2015, sem skiptastjóri boðaði til með vísan til 2. mgr.120. gr. laganna. Íframhaldinu vísaði skiptastjóri varnaraðila ágreiningnum til dómsins, eins ogáður er rakið. Málsástæðurog lagarök sóknaraðila Aðalkröfusinni, sértökukröfu, til stuðnings vísar sóknaraðili til þess að með innheimtusamningnum, dags. 14. september2010, hafi sóknaraðili eignast 5% hlutdeild í fjárkröfu á hendur ISIS. Þá hafisóknaraðili, við sölu á kröfunni á hendur ISIS til Manar, átt að lögum 5% afendurgjaldinu á grundvelli áðurnefnds samnings. Vísar sóknaraðili í þvísambandi til þess að í sölusamningnum við Mön og Kaupþing hafi verið gert ráðfyrir krafan yrði greidd inn á reikning sóknaraðila. Hins vegar hafiskiptastjóri varnaraðila óskað eftir því að fjárhæðinni yrði ráðstafað meðöðrum hætti, þ.e. inn á reikning lögmannsstofu skiptastjóra varnaraðila, þ.m.t.þeim hluta hennar sem sóknaraðili eigi eignarrétt yfir. Vísar sóknaraðili tilþess að eðli málsins samkvæmt verði að leggja kröfu sóknaraðila um hlutdeild íendurgjaldinu að jöfnu við kröfu um skil á eign í vörslum þrotabús samkvæmt 1.mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Vísarsóknaraðili til þess að krafan sé ekki háð sérstakri kröfulýsingu, sbr. 4.tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991, auk þess sem skiptastjóri varnaraðila hafiverið upplýstur um innheimtusamninginn þegar hann tók við endurgjaldi vegnakröfunnar á hendur ISIS. Því hafi varnaraðila mátt vera vel kunnugt um að hannhafi tekið við fjármunum sem tilheyrðu og voru eign sóknaraðila. Tilstuðnings varakröfu sinni, búskröfu, vísar sóknaraðili til þess aðsölusamningurinn hafi verið afrakstur vinnu sóknaraðila um árabil, eða allt fráþví sóknaraðili gerði innheimtusamning við þrotamann árið 2010. Hafi vinnasóknaraðila bæði falist í því að lýsa kröfum í þrotabú ISIS og síðar ísamningaviðræðum við Kaupþing hf., og dótturfélag þess um sölu á kröfunni. Meðþví að varnaraðili hafi tekið við sölusamningnum sem sóknaraðili hafi komið ámilli þrotamanns og Manar hafi varnaraðili jafnframt tekið yfirinnheimtusamninginn sem þrotamaður gerði við sóknaraðila og þar með hafiþrotabúið skuldbundið sig til þess að greiða sóknaraðila hlutdeild hans ífjárkröfunni gegn ISIS. Hafi greiðsluskylda varnaraðila stofnast um leið ogvarnaraðili hafi fengið greitt með skuldajöfnuði. Með þessu hafi skiptastjórivarnaraðila ákveðið að njóta afraksturs af vinnu sóknaraðila, sem njóti verndar72. gr. stjórnarskrárinnar og hafi varnaraðili því í raun gert vinnusóknaraðila að sinni. Það sé mat sóknaraðila að komist hafi á samningur millisóknar- og varnaraðila, þ.e. slíkur samningur hafi komist á í framkvæmd, sbr.3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilibyggir þrautavarakröfu sína, þ.e. að krafan njóti réttarhæðar skv. 111. gr.laga nr. 21/1991, á því að hann hafi með innheimtusamningnum öðlasttryggingarrétt í fjárkröfunni og þar með þeim fjármunum sem fengust við sölu hennar.Vísar sóknaraðili í þessu sambandi til þess að hann hafi átt að taka viðgreiðslu vegna fjárkröfunnar og með þeim hætti væri tryggt að hann fengihlutdeild sína í innheimtuþóknun. Hins vegar hafi skiptastjóri varnaraðila, ánsamráðs við sóknaraðila, kosið að svipta sóknaraðila þessaritryggingarráðstöfun með því að láta ráðstafa greiðslunni beint til sín. Þráttfyrir þessar ráðstafanir skiptastjóra hafi tryggingarréttur sóknaraðila ífjárkröfunni haldist að lögum og sé því enn til staðar enda sé skýrt kveðið áum að greiða skuli kröfuna til sóknaraðila í sölusamningnum. Þetta hafiskiptastjóra varnaraðila mátt vera ljóst áður en greiðsla frá ISIS barst. Þáhafnar sóknaraðili fullyrðingu varnaraðila í bréfi til dómsstólsins um að hverskonar veðkrafa sé fallin niður vegna vanlýsingar sem og því að vanlýsing valdiþví að ekki sé unnt að nýta tryggingarrétt sem sé til staðar, jafnvel þótt ekkiværi unnt að öðru leyti að koma kröfunni að gagnvart þrotabúinu. Í því sambandivísar sóknaraðili til þess að almennt sé litið svo á að tryggingarréttur, semtelst til óbeinna eignarréttinda, haldist og veðhafi eigi rétt á að fá sinnskerf af andvirði eignar, sbr. t.d. 5. og 6. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungasölu. Eðli málsins samkvæmt þurfi skiptastjóri að virða veðtryggðréttindi við úthlutun úr búi með sama hætti og aðrir sem ráðstafa veðtryggðrieign án tillits til kröfulýsingar. Umlagarök vísar sóknaraðili til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.,einkum 109. - 111. gr. laganna og XV. kafla laganna, almennra reglan eigna- ogkröfuréttar og meginreglna skiptaréttar um úthlutun. Loks vísar sóknaraðili til72. gr. stjórnarskrárinnar. Varðandi kröfu um málskostnað vísar sóknaraðili til129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. Málsástæðurog lagarök varnaraðilaÍ þessum þætti málsins verður eingöngu gerð greinfyrir málsástæðum varnaraðila um aðalkröfu hans, þ.e. að aðal-, vara- ogþrautavarakröfum sóknaraðila verði hafnað. Sértökukrafa:Varnaraðili vísar annars vegar til þess að krafa sóknaraðila uppfylli ekkiskilyrði 109. gr. laga nr. 21/1991, þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að umeign sé ræða í skilningi ákvæðisins. Hins vegar vísar varnaraðili til þess aðumkrafin fjárhæð sé ekki í vörslu búsins. Varnaraðilivísar í fyrsta lagi til ákvæða 2., 3. og 4. gr. innheimtusamningsins og byggirá því að ljóst sé að þeir fjármunir sem greiddir hafi verið til varnaraðila séutilkomnir vegna sölusamningsins frá árinu 2013. Því verði þeir fjármunir semkomið hafi inn í búið og sóknaraðili geri nú tilkall til ekki raktir tilinnheimtuþjónustu sem skilgreind sé í 2. gr. innheimtusamningsins, enda hafiþjónustan eingöngu tekið til þess að senda kröfulýsingu í búið og sjá umsamskipti við búið og skiptastjóra þess. Með vísan til þess verði ekki séð aðsóknaraðili eigi nokkra kröfu til innheimtuþóknunar á grundvelli samningsinsvið Mön, hvað þá að um geti verið að ræða eign í skilningi 109. gr. laga nr.21/1991. Íöðru lagi byggir varnaraðili á því að sóknaraðili hafi í innheimtusamningnumeingöngu áskilið sér rétt til 5% þóknunar af því fé sem kynni að innheimtastupp í kröfu þrotamanns, en í engu hafi verið fjallað um það hvernig umræddhagsmunatenging ætti að koma til framkvæmda og með hvaða hætti fjármunir semkynnu að renna til þrotamanns ættu að færast til sóknaraðila. Í þriðja lagibyggir varnaraðili á því að einföld greiðslufyrirmæli, án frekari aðgerða afhálfu sóknaraðila, geti í engum tilvikum talist nægjanleg sönnun á eignarétti ískilningi 109. gr. laga nr. 21/1991, enda hafi Mön greitt það sem átt hafi aðkoma í hlut þrotamanns til varnaraðila án nokkurra athugasemda. Þá vísar varnaraðili til þess að gjaldþrotaskipti sésameiginleg fullnustugerð kröfuhafa þar sem meginreglan sé sú að kröfuhafarnjóti jafnræðis til úthlutunar af eignum búsins og sé 109. gr. laga nr. 21/1991frávik frá þeirri meginreglu sem beri að túlka þröngt. Ekki sé hægt að geraminni kröfur til stofnunar og sönnunar á eignarétti en veðrétti við þæraðstæður sem hér um ræðir. Krafa sóknaraðila sé fyrst og fremst krafa umendurgjald fyrir innheimtuþjónustu, þ.e. fjárkrafa vegna vinnu sem á hafa veriðinnt af hendi fyrir þrotamann. Slíkri kröfu hefði sóknaraðili mögulega getaðkomið að sem almennri kröfu við búskiptin, hefði henni verð lýst innankröfulýsingarfrests og færðar nægar sönnur fyrir grundvelli hennar og fjárhæð. Þá byggir varnaraðili á því eins og áður segir aðumkrafin fjárhæð sé ekki í vörslu búsins, eða a.m.k. sé hún ekki búinu tilfrjálsrar ráðstöfunar. Vísar varnaraðili til þess að af þeirri fjárhæð, semsamkvæmt sölusamningnum skyldi greidd fyrir réttindi þrotamanns í ISIS, hafi110.539.037 krónur verið varið tilgreiðslu skuldar við Kaupþing hf., þann 9. janúar 2014. Þá hafi Mön samkvæmtsölusamningnum átt að halda eftir 128.614.500 krónum þar til leyst hafi veriðúr ágreiningi við Pillar um veðréttindi fyrir hluta kröfunnar án nánariútfærslu. Hins vegar hafi skiptastjóri varnaraðila gert viðauka viðsölusamninginn þann 21. ágúst 2014, þarsem kveðið hafi verið á um að framangreind fjárhæð yrði greidd til varnaraðilameð því skilyrði þó að 112.405.437 krónum yrði haldið til haga og ekkiráðstafað fyrr en leyst hafi verið úr ágreiningi um veðrétt Pillar. Því hafiþann 3. október 2014 verið greiddar 128.614.500 krónur til varnaraðila, en þóþannig að aðeins 16.209.063 krónur hafi verið til frjálsrar ráðstöfunar fyrirvarnaraðila. Þá hafi þann 9. janúar 2014 verið greiddar 18.075.463 krónur tilvarnaraðila, þannig að samtals hafi varnaraðili getað ráðstafað 34.284.526krónur af þeim fjármunum sem um ræðir. Sú ráðstöfun, sem hafi að mestu leytiverið vegna skiptakostnaðar, hafi átt sér stað áður en sóknaraðili lýstisértökukröfu í samræmi við 117. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem varnaraðili hafihvorki í vörslum sínum sérgreinda fjárhæð né hafi búinu borið að halda slíkrifjárhæð sérgreindri, geti ekki verið um sértökukröfu í skilningi 1. mgr. 109.gr. laganna að ræða. Þá mótmælir varnaraðili því að sértökukrafasóknaraðila sé ekki háð sérstakri kröfulýsingu enda fái það ekki stoð í 4.tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991, og þá eigi undantekning 117. gr. lagannaekki við. Búskrafa: Varnaraðili hafnar því aðundantekningar í 1.- 6. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991, um skriflegakröfulýsingu í samræmi við 85. gr. laganna eigi hér við, enda verði að túlkaundantekningarnar þröngt. Kröfunni hafi ekki verið lýst án ástæðulausra tafa,þ.e. ekki fyrr en 17. desember 2014, eða um ári eftir upphaf skipta. Varnaraðili hafnar þeim málatilbúnaði sóknaraðila aðskiptastjóri hafi kosið að taka yfir sölusamninginn, sbr. 91. gr. laga nr.21/1991, og með því hafi varnaraðili tekið yfir skuldbindingar af hálfuþrotabúsins um að greiða sóknaraðila hlutdeild sína í áðurnefndri fjárkröfu,þ.e. tekið yfir innheimtusamninginn. Þá er því hafnað að skiptastjóri hafiákveðið að njóta afraksturs af vinnu sóknaraðila. Vísar varnaraðili í þvísambandi til þess að búið hafi verið bundið af sölusamningnum, sbr. 3. mgr. 74.gr. laga nr. 21/1991. Með því hafi þó ekki verið tekin nein afstaða tilinnheimtusamningsins enda hafi kröfu á grundvelli hans ekki verið lýst fyrr en17. desember 2014. Þá hafnar varnaraðili því að sölusamningurinn hafi veriðgagnkvæmur samningur í skilningi XV. kafla laga nr. 21/1991.Varnaraðili mótmælir því einnig að sóknaraðili getimeð einhverjum hætti byggt rétt á sölusamningnum enda hafi sóknaraðili engarsérstakar ráðstafanir gert til að tryggja að greiðsla til þrotamanns samkvæmtsamningnum yrði greidd til sóknaraðila, eingöngu hafi verð um að ræða einföldgreiðslufyrirmæli. Þá verði ekki framhjá því horft að sóknaraðili lýsti ekkikröfu í búið fyrr en um ári eftir upphaf skipta eins og áður segir. Veðkrafa: Varnaraðili vísar til þess aðsóknaraðili beri sönnunarbyrðina fyrir því að krafa hans skuli njóta stöðuveðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991. Auk þess sem sóknaraðili þurfi aðsýna fram á að um hafi verið að ræða gildan veðsamning milli aðila, sú eign semhann telur til veðréttar yfir verði að falla undir veðsamninginn sem og hafiþurft að afla veðinu réttarverndargagnvart þriðja manni. Vegna þess að engin framangreind skilyrði séu uppfyllt ímáli þessu beri að hafna kröfu sóknaraðila. Varnaraðili telur málatilbúnað sóknaraðila um þaðhvernig hann hafi öðlast tryggingaréttindi í fjárkröfu samkvæmtinnheimtusamningnum ekki standast. Byggir varnaraðili á því að samningurinngeti ekki talist gildur veðsamningur, enda hafi ekki verið tekið fram að umværi að ræða veðsamning og fjárkrafa sett að veði, aðeins hafi verið áskiliðsamtals 5% af því fé sem greiðist upp í kröfu þrotamanns sem þóknun. Þá hafiþeir fjármunir sem skiluðu sér verið tilkomnir vegna sölusamningsins en ekkiþjónustu sóknaraðila eins og hún sé skilgreind í innheimtusamningnum.Sóknaraðili hafi ekki gert neinar ráðstafanir til að tryggja meintum veð- eðatryggingaréttindi sínum réttarvernd gagnvart þriðja manni eins og lög geri ráðfyrir. Þá vísar sóknaraðili til þess að samkvæmt íslenskum rétti verðiveðréttindum í kröfuréttindum aðeins aflað réttarverndar með tilkynningu tilskuldara, sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 75/1997, en fyrir liggi að engar slíkarráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu sóknaraðila, hvorki með tilkynningu tilISIS eða Manar, né með öðru hætti. Byggir varnaraðili á því að jafnvel þó svo að taliðyrði að sóknaraðili gæti byggt rétt á samningi sem hann var ekki aðili að og aðfyrirmæli um greiðslureikning hefðu verið bindandi, þá hafi Hæstiréttur hafnaðþví að jafnvel skýr viljayfirlýsing aðila um að greiðslur fari inn á tiltekinnreikning, sem geymi skuldbindingu sem ekki verði breytt nema með samþykkigagnaðila, feli í sér að gagnaðilanum sé veitt veð eða önnur tryggingarréttindií umræddum greiðslum ef ekki sé tekið fram að um veðsamning sé að ræða ogfjárkrafa sett að veði. Því telur varnaraðili að tilgreining á reikningisóknaraðila í sölusamningnum geti ekki falið í sér veðréttindi til handasóknaraðila eða neins konar ígildi þess. Þá verði ekki framhjá því litið aðsóknaraðili sé lögmannsstofa sem eigi að búa yfir sérþekkingu varðandi stofnunveða og ráðstafana til að tryggja réttarvernd veðréttinda. Hafi meint veðkrafaeinhvern tíma verið fyrir hendi sé hún fallin niður vegna vanlýsingar og vísarvarnaraðili í þessu sambandi til 117. og 118. gr. laga nr. 21/1991, sbr. og 4.mgr. 116. gr. laganna. Um lagarök vísar varnaraðili til laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., sérstaklega 3. mgr. 74. gr., 109. gr., 110. gr., 111.gr., 116. gr., 117. gr., 118. gr. 171. gr. og XV. kafla laga nr. 75/1997 umsamningsveð, sérstaklega 2. gr. og 46. gr. laganna, auk almennra reglnagjaldþrotaréttar og veðréttar. Varðandi kröfu um málskostnaðar vísarsóknaraðili til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Sóknaraðili byggir aðal-, vara- og þrautavarakröfursínar á tveimur samningum sem þrotamaður, Guðmundur A. Birgisson, gerði. Annarsvegar innheimtusamningi sem þrotamaðurog sóknaraðili undirrituðu þann 14. september 2010. Í samningnum fólst aðsóknaraðili tók að sér að lýsa kröfu í eigu þrotamanns í þrotabú ISIS ogannast, fyrir hönd þrotamanns, öll samskipti við þrotabú ISIS og skiptastjóraþess frá og með undirritun samningsins til og með skiptaloka eða úthlutunar úrþrotabúinu eins og segir í 1. og 2. gr. samningsins. Í 3. gr. samningsins, semfjallar um þóknun, segir: „Í þóknun fyrirþá vinnu af hálfu lögfræðistofunnar sem skilgreind er í 2 gr. samnings þessa,áskilur stofan sér samtals 5 % af því fé sem greiðist upp í kröfu kröfuhafans.Í þessari þóknun felst allur kostnaður lögfræðistofunnar, þ.m.t. allur útlagðurkostnaður og öll opinber gjöld, þ.m.t. virðisaukaskattur. Greiðist ekkert upp íkröfu kröfuhafans, verður um enga þóknun lögfræðistofunnar að ræða.“ Þásegir í 4. gr. samningsins. „Aðilar skulusemja sérstaklega fyrir frekari vinnu af hálfu lögfræðistofunnar sem kann aðverða innt af hendi og sem ekki fellur undir samning þennan, en nauðsynlegt erað fari fram.“ Í 5. gr. samningsins kemur fram að frestur til að lýsa kröfuí þrotabúið var til 6. desember 2010. Hins vegarbyggir sóknaraðili á samningi frá 20. desember 2013 sem ber heitið „Agreement For sale and Purchase of Clames“og gerður var á ensku, en heitir í íslenskri þýðingu „Samningur um kaup og sölu á kröfum“. Enska útgáfa samningsinsliggur frammi í málinu. Þá lagði sóknaraðili fram þýðingu á völdum greinumsamningsins, þ.e. ákvæðum um aðild og aðdraganda, 1. gr., sem ber heitið „skilgreiningar og túlkun“, 2. gr., sember heitið „greiðsla kaupverðs“ og 3.gr., sem ber heitið „framsal seljanda“.Í upphafi samnings eru aðilar skilgreindir, þ.e. Mön sem kaupandi, Kaupþinghf., sem Kaupþing, og þrotamaður sem seljandi. Samkvæmt 2.gr. áðurnefnds sölusamnings skyldi kaupverðið, 257.229.000 krónur, greiðast íþremur hlutum. Í fyrsta lagi, samkvæmt grein 2.2, skyldi Mön, innan tíu virkradaga frá undirritun samningsins, greiða til Kaupþings, f.h. þrotamanns,110.539.037 krónur, sem fulla og endanlega greiðslu allra skuldbindingaþrotamanns gagnvart Kaupþingi að því er varðar afleiðuviðskipti, (svokölluðuppgjörsfjárhæð afleiðusamningsins). Í öðru lagi, samkvæmt grein 2.3, var Mönaðeins skylt að greiða 128.614.500 krónur (svokölluð skilyrtLúxemborgarfjárhæð) af kaupverðinu til þrotamanns að uppfylltum tveimur nánartilteknum skilyrðum, sem m.a. vörðuðudeilur þrotamanns við Pillar og Banque Havilland S.A., en ekki er ástæða til aðrekja þau skilyrði nánar. Í þriðja lagi, samkvæmt grein 2.4, skyldi kaupverð aðfrádreginni uppgjörsfjárhæð afleiðusamningsins og hinni skilyrtuLúxemborgarfjárhæð, 18.075.463 krónur, (svokallaðar eftirstöðvar) lagðar inn á„hinn tilgreinda reikning“, innan tíudaga frá undirritun. Tilgreindur reikningur er skilgreindur í 1. gr.samningsins sem íslenskur viðskiptareikningur lögfræðistofu þrotamanns, þ.e.sóknaraðila þessa máls. Eins ograkið er í málvaxtalýsingu undirrituðu skiptastjóri varnaraðila annars vegar ogMön og Kaupþing hins vegar þann 21. ágúst 2014 með sér viðauka viðsölusamninginn frá 20. desember 2013. Með viðaukanum var m.a. gerð sú breytingað í stað viðskiptareiknings sóknaraðila, sem var skilgreindur í 1. gr.sölusamningsins sem tilgreindur viðtökureikningur, kom umbjóðendareikningurlögmannsstofu skiptastjóra varnaraðila. Eins ograkið er í málavaxtalýsingu krafðist sóknaraðili þess í bréfi til varnaraðila,dagsettu 17. desember 2014, að eign sóknaraðila að fjárhæð 12.861.450 krónur,væri afhent úr búinu með vísan til 109. gr. laga nr. 21/1991. Með bréfinufylgdi reikningur sóknaraðila á hendur búinu, dagsettur sama dag, og er þarvísað til lögfræðiþjónustu samkvæmt samningi dagsettum 14. september 2010. Í 109. gr. laga nr. 21/1991, er mælt fyrir umrétthæstu kröfurnar á hendur þrotabúi. Þar segir að afhenda skuli eign eðaréttindi í vörslum þrotabús þriðja manni, ef hann sanni eignarrétt sinn aðþeim. Skilyrði þess að unnt sé að afhenda slík réttindi þriðja manni, eru þvíað þrotabúið hafi vörslur á eign eða réttindum og að þriðji maður sannieignarrétt þess sem krafist er. Eru framangreind skilyrði í samræmi við þanntilgang gjaldþrotaskiptalaga að tryggja jafnræði kröfuhafa við skiptin.Ágreiningur aðila hvað aðalkröfu sóknaraðilavarðar snýr því annars vegar að því hvort sóknaraðili sé eigandi kröfu áhendur varnaraðila á grundvelli áðurnefndra samninga og hins vegar hvort hlutigreiðslna, sem óumdeilt er að greiddar voru úr þrotabúi ISIS til varnaraðilaeftir töku þrotabúsins til skipta, hafi verið sérgreindar í vörslumvarnaraðila, en uppfylla þarf bæði framangreind skilyrði til þess að krafanjóti stöðu sértökukröfu samkvæmt lögunum.Eins og rakið hefur verið hér að framan tóksóknaraðili að sér tiltekna vinnu fyrir þrotamann, þ.e. að senda, fyrir höndþrotamanns, kröfulýsingu í þrotabú ISIS og annast öll samskipti við þrotabúiðog skiptastjóra þess. Sem þóknun fyrir þessi störf, áskildi sóknaraðili sér íinnheimtusamningnum sem heildargreiðslu fyrir þá vinnu, 5% af því fé semgreiðast myndi upp í kröfu þrotamanns. Í samningnum er hins vegar hvorki vikiðað því hvernig standa skyldi að greiðslu hinnar áskildu þóknunar tilsóknaraðila né áhrifa þess ef þrotamaður stæði sóknaraðila ekki skil áþóknuninni ef greiðslur bærust úr þrotabúi ISIS. Að mati dómsins felurinnheimtusamningurinn ekki með sér annað og meira en samkomulag milliþrotamanns og sóknaraðila um nánar skilgreinda þóknun til handa sóknaraðila. Sóknaraðili, sem hefur sérþekkingu á sviðisamningsgerðar, vísar til þess að hann hafi árum saman unnið að því að koma ásamningi milli Manar og Kaupþings annars vegar og þrotamanns hins vegar og hafisölusamningurinn frá 20. desember 2013 verið afrakstur þeirrar vinnu. Við mat áþví hvort sóknaraðili eigi sértökurétt á grundvelli samningsins er til þess aðlíta að sóknaraðili var hvorki aðili að sölusamningnum né var í samningnumvísað til samkomulags sóknaraðila og þrotamanns samkvæmt innheimtusamningnum.Þá er í sölusamningnum enginn fyrirvari gerður um ætluð réttindi eða kröfursóknaraðila á hendur þrotamanni eða með öðrum hætti vikið að samkomulagi þeirraum tiltekna þóknun til handa sóknaraðila fyrir vinnu við að lýsa kröfuþrotamanns í þrotabú ISIS. Þá er ekki fallist á það með sóknaraðila að einföldgreiðslufyrirmæli í sölusamningnum, þ.e. að viðskiptareikningur sóknaraðila erí samningnum skilgreindur sem viðtökureikningur hluta söluandvirðis eins ogáður hefur verið rakið, feli í sér að stofnast hafi til eignaréttar sóknaraðilaí skilningi 109. gr. laga nr. 21/1991. Þykir það engu breyta þó svo fyrir liggiað skiptastjóri varnaraðila hafi í upphafi árs 2014 verið kunnugt uminnheimtusamninginn. Að öllu framansögðu virtu hefur sóknaraðili ekki fært framsönnur þess að hann sé eigandi hinnar lýstu kröfu í skilningi 109. gr. laga nr.21/1991. Verður því staðfest sú ákvörðun skiptastjóra varnaraðila að hafnaaðalkröfu sóknaraðila.Varakröfu sinni til stuðnings vísar sóknaraðili tilþess að þar sem varnaraðili hafi tekið yfir sölusamninginn, sem sóknaraðilihafi komið á milli þrotamanns annars vegar og Manar og Kaupþings hins vegar,hafi varnaraðili jafnframt tekið yfir skuldbindingu þrotabúsins gagnvartsóknaðila með vísan til innheimtusamningsins og vísar sóknaraðili í því sambanditil 3. töluliðar 1. mgr. 110. gr. laga nr. 21/1991. Í 110. gr. laga nr. 21/1991 segir að næstar kröfumsamkvæmt 109. gr. gangi kröfur samkvæmt 1.-4. tölulið greinarinnar í þeirri röðsem þar segir, sbr. þó 3. mgr. 111. gr. Undir 3. tölulið falla kröfur sem hafaorðið til á hendur þrotabúinu eftir uppkvaðningu úrskurðar héraðsdómara um tökubúsins til gjaldþrotaskipta með samningum skiptastjóra eða vegna tjóns sem búiðbakar öðrum. Kröfur á grundvelli þessa ákvæðis eru t.d. samningsbundin útgjöld vegnaatvinnurekstrar þrotabús, s.s. vinnulaun starfsmanna, launatengd gjöld ogkröfur vegna kaupa á vörum eða öðrum aðföngum til rekstrarins. Eins og rakið er í umfjöllun um aðalkröfusóknaraðila hér að framan var sóknaraðili ekki aðili að sölusamningnum semþrotamaður gerði við Mön og Kaupþing. Þá var ekki í greiðslufyrirmælum 2. gr. samnings getið umáskilnað sóknaraðila til tiltekinnar þóknunar vegna vinnu í þágu þrotamanns eðameð öðrum hætti fjallað um kröfu sóknaraðila á hendur þrotamanni. Þá er ekkifallist á það með sóknaraðila að sú staðreynd að reikningur hans vartilgreindur í samningum, þ.e. að hluti kaupverðs skyldi greitt inn á reikningsóknaraðila, hafi falið í sér annað og meira en einföld greiðslufyrirmæli. Þáverður ekki séð að sóknaraðili hafi með nokkrum hætti gert viðsemjendumþrotamanns viðvart eftir að bú þrotamanns var tekið til gjaldþrotaskipta ogfyrir liggur að í kjölfar samningsins 21. ágúst 2014 bárust greiðslur frá Mönathugasemdalaust til varnaraðila. Er því ekki fallist á það með sóknaraðila aðhann hafi eignast kröfu á hendur varnaraðila á grundvelli 3. töluliðar 110. gr.laga nr. 21/1991, og er því varakröfu hans hafnað. Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að krafa hansum greiðslu 12.861.450 krónur verði viðurkennd sem veðkrafa samkvæmt 1. mgr.111. gr. laga nr. 21/1991. Af gögnum málsins má ráða að sóknaraðili settiframangreinda þrautavarakröfu fyrst fram á skiptafundi 4. febrúar 2015. Þáliggur fyrir að fjallað var um kröfu sóknaraðila á fundi 29. apríl sama ár, semhaldinn var vegna ágreinings sem mál þetta fjallar um. Verður málatilbúnaður sóknaraðila ekki skilinn áannan veg en þann að hann hafi, hvort heldur litið sé til innheimtusamningsinseða sölusamningsins, öðlast tryggingaréttindi í fjárkröfu þrotamanns á hendurISIS. Nánar rökstyður sóknaraðili ekki mál sitt og ekki er vikið að því ígreinargerð til hvaða flokks veðréttinda hann telji kröfu sína flokkast undir.Í munnlegum málflutningi vísaði sóknaraðili til haldsréttar, en þeirrimálsástæðu mótmælti varnaraðili sem of seint fram kominni. Vísað er til umfjöllunar hér að framan um efniinnheimtu- og sölusamninganna. Gögn málsins bera með sér að krafa sóknaraðilasé almenn fjárkrafa. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga um samningsveð nr. 75/1997,öðlast veðréttur í almennum kröfum réttarvernd við það að skuldari fær tilkynninguum veðsetningu annað hvort frá veðsala eða veðhafa og þarf slík tilkynning aðvera gerð með formlegum hætti. Í innheimtusamningnum er í engu getið um hinnætlaða veðrétt sóknaraðila og ekkert liggur fyrir í málinu um að þrotabúi ISIShafi verið tilkynnt um innheimtusamninginn eða kröfu sóknaraðila á hendurþrotamanni. Þó svo getið hafi verið um viðskiptareikning sóknaraðila semviðtökureikning í sölusamningnum uppfyllir slík tilgreining ekki þær kröfur semgera verður til réttarverndar tryggingaréttinda samkvæmt áðurnefndri lagagrein,enda er í sölusamningnum í engu getið um hinn ætlað veðrétt sóknaraðila. Þábera gögn málsins ekki með sér að Mön, kaupandi hinnar lýstu kröfu í þrotabúISIS, hafi borist tilkynning samkvæmt 46. gr. laga nr. 75/1997, og fyrir liggurað Mön undirritaði athugasemdalaust undir viðauka við sölusamninginn og greiddivarnaraðila í framhaldinu í samræmi við hann að teknu tilliti til breytinga semviðaukasamningurinn kvað á um viðtökureikningi greiðslna, eins og áður er rakið.Þykir sóknaraðili því ekki hafa sýnt fram á að með framangreindumsamningum hafi stofnast til gildsveðsamnings. Sóknaraðili, sem er lögfræðistofa og sem slík sérhæfð í stofnunveðsamninga og tryggingaráðstöfunum, verður að bera hallann af því að hafa ekkimeð fullnægjandi hætti gætt að réttindum sínum við alla samningagerð semtengdist vinnu hans í þágu þrotamanns. Að öllu framansögðu virtu erþrautavarakröfu sóknaraðila hafnað. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr.178. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., verður sóknaraðila gert aðgreiða varnaraðila málskostnað eins og greinir í úrskurðarorði. Ragnheiður Thorlaciushéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð:Staðfester sú ákvörðun skiptastjóra varnaraðila, þrotabús Guðmundar A. Birgissonar, að hafna því að krafa sóknaraðila, Jurisslf., komist að við skiptameðferð á þrotabúinu, sem sértöku-, bús- eðaveðkrafa. Sóknaraðili greiði varnaraðila1.100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 298/2017
|
Kærumál Samkeppni Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni B ehf. og N hf. um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á túlkun 53. gr. EES-samningsins í máli sem rekið er á milli félaganna og Í og S. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að með 10. gr. samkeppnislaga hefði 53. gr. EES-samningsins verið innleidd í íslenskan rétt og væru ákvæðin allt að því samhljóða. Hefði Hæstiréttur þegar skýrt 10. gr. samkeppnislaga í dómi sínum í máli nr. 360/2015 og þar með tekið afstöðu til þeirra álitaefna sem beiðni B ehf. og N hf. beindist að. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms, meðal annars með þeirri athugasemd að ekki yrði annað séð en að túlkun EFTA-dómstólsins á 53. gr. EES-samningsins, samrýmdist skýringu Hæstaréttar á 10. gr. samkeppnislaga í fyrrgreindum dómi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 27. apríl 2017 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að leitaðyrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum viðmál sem rekið er milli aðila vegna úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá28. september 2015. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflunálits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið.Sóknaraðilar krefjast þess að beiðni þeirra verði tekin til greina. Þá krefjastþeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði voruátta starfsmenn sóknaraðilans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. sakfelldir fyrirbrot gegn 41. gr. a. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 10. gr. laganna, með dómiHæstaréttar 1. desember 2016 í máli nr. 360/2015. Í dóminum var 1. mgr. 10. gr.samkeppnislaga, sem er sama efnis og 1. mgr. 53. gr. samnings um Evrópskaefnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, skýrð með þeim hætti að sú háttsemi, sem ákærtvar fyrir og er sú sama og mál þetta er sprottið af, hafi verið ólögmæt.Samkvæmt því hefur Hæstiréttur leyst á grundvelli viðeigandi íslenskra laga úrþeim álitaefnum sem sóknaraðilar krefjast að leitað skuli álits á fyrirEFTA-dómstólnum.Sóknaraðilar halda því meðal annars fram tilstuðnings kröfu sinni að önnur túlkun á 53. gr. samnings um Evrópskaefnahagssvæðið en skýring Hæstaréttar í fyrrnefndum dómi á 10. gr.samkeppnislaga hafi verið lögð til grundvallar af EFTA-dómstólnum, þar á meðalí dómi hans 22. desember 2016 í máli nr. E-3/16. Í þeim dómi vísar dómstóllinn aukannars til þess hvernig 53. gr. samningsins og samsvarandi ákvæði í sáttmálumEvrópubandalagsins og Evrópusambandsins hafi verið túlkuð í dómaframkvæmd.Samkvæmt henni sé augljóst að vissar tegundir samráðs milli fyrirtækja feli í eðlisínu í sér slíka röskun á samkeppni, svo sem vegna markmiðs samráðsins, að unntsé að slá því föstu að um sé að ræða brot án þess að þörf sé á að kanna hverjarafleiðingar þess hafi verið. Í ljósi þessara ummæla EFTA-dómstólsins verðurekki á það fallist að túlkun hans á 53. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðiðhafi ekki samrýmst þeirri afstöðu Hæstaréttar í fyrrnefndum dómi að háttsemin,sem þar var fjallað um, hafi samkvæmt markmiði sínu verið til þess fallin að raskasamkeppni í skilningi 10. gr. samkeppnislaga.Að þessu virtu og að öðru leyti með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilar greiði varnaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, Byko ehf. og Norvik hf.,greiði í sameiningu Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu hvoru fyrir sig200.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 27. apríl 2017.I.Mál þetta var tekið til úrskurðar 10. mars2017 að loknum munnlegum málflutningi. Þetta mál var upphaflega höfðað afSamkeppniseftirlitinu gegn stefndu, en í þinghaldi 22. september 2016 var máliðnr. E-683/2016, Byko ehf. og Norvik hf. gegn Samkeppniseftirlitinu og íslenskaríkinu, sameinað þessu máli. Verður því litið svo á að stefnendur séuSamkeppniseftirlitið, Borgartúni 26, 108 Reykjavík og íslenska ríkið, enstefndu séu Byko ehf. og Norvik hf., bæði félögin að Bíldshöfða 20, 110Reykjavík.Stefnandi Samkeppniseftirlitið krefst þessað stefnda Norvik hf. verði gert að greiða 650.000.000 króna sekt, er renni íríkissjóð, og að ógilt verði ákvæði í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála28. september 2015 í máli nr. 6/2015 um að stefndu skuli greiða sekt í ríkissjóðað fjárhæð 65.000.000 króna og að sektin skuli greiðast eigi síðar en einummánuði frá dagsetningu úrskurðarins. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendistefndu.Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllumkröfum stefnanda Samkeppniseftirlitsins en til vara að krafa stefnanda umgreiðslu sektar í ríkissjóð verði lækkuð stórlega. Þá er gerð krafa ummálskostnað úr hendi stefnanda. Stefndu gera aðallega þá kröfu á hendurstefnendum að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðar áfrýjunarnefndarsamkeppnismála dags. 28. september 2015 í máli nr. 6/2015, sem staðfesti aðhluta ákvörðun stefnanda Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 frá 15. maí 2015,um að stefndi Byko ehf. hefði brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 ogstefndu Byko ehf. og Norvik hf. var gert að greiða 65.000.000 króna ístjórnvaldssekt, svo og að felld verði úr gildi ákvörðun stefnandaSamkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 frá 15. maí 2015. Þá krefjast stefndu þessað stefnandi íslenska ríkið greiði stefndaNorvik hf. 65.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags.Til vara krefjaststefndu þess að ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr.6/2015 um að stefndu skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 65.000.000 krónaverði fellt úr gildi að öllu leyti eða sektarfjárhæðin lækkuð verulega; ogstefnandi íslenska ríkið greiði stefnda Norvik hf. mismun á 65.000.000 króna ogþeirri sekt sem ákvörðuð er með dómi, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi tilgreiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda.Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefndu um öflunráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Stefndu krefjast þess að aflað verðiráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í samræmi við beiðni þeirra. Stefnendurkrefjast þess að synjað verði um öflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins.II.Málavextir eru þeir að stefndi Byko ehf.rekur byggingavöruverslanir hér á landi og er stefndi Norvik hf. móðurfélagfyrrnefnda félagsins. Á árinu 2010 barst stefnanda Samkeppniseftirlitinu, semhér eftir verður nefndur stefnandi, ábending frá Múrbúðinni ehf. um mögulegbrot stefnda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. á ákvæðum samkeppnislaga nr.44/2005, í tengslum við sölu á svokölluðum grófvörum. Múrbúðin ehf. hafði þáskömmu áður hafið að selja grófvörur í samkeppni við stefnda Byko ogHúsasmiðjuna. Stefnandi hóf rannsókn á því hvort stefndiByko og Húsasmiðjan hefðu brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga. Stefandi lagðifram kæru til lögreglu vegna ætlaðra brota nánar tiltekinna starfsmannafélaganna á ákvæðum samkeppnislaga og hóf lögregla í kjölfarið rannsókn á þvíhvort starfsmennirnir hefðu brotið gegn samkeppnislögum. Við rannsókn málsinsaflaði lögregla símagagna og framkvæmdi símhlustanir sem leiddu í ljóssamskipti milli stefnda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar. Hinn 8. mars 2011 gerðilögregla, í samvinnu við stefnda, húsleit á starfsstöðvum stefnda Byko,Húsasmiðjunnar og Úlfsins lagerverslunar hf. þar sem lagt var hald á gögn. Samadag tók lögregla skýrslur af starfsmönnum þessara félaga og aftur 14. samamánaðar. Þann 2. maí 2014 sendi stefnandiandmælaskjal til stefndu þar sem gerð var grein fyrir frumniðurstöðu stefnandaum ætluð brot stefnda Byko og Húsasmiðjunnar og bauð stefndu að geraathugasemdir við andmælaskjalið. Eftir útgáfu andmælaskjalsins óskaðiHoltavegur 10 ehf., sem hafði rekið Húsasmiðjuna á ætluðu brotatímabili, eftirþví að gera sátt við stefnanda. Með sátt þess félags við stefnda 9. júlí 2014féllst félagið á að greiða 325.000.000 króna í sekt vegna brota á 10. gr.samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins. Stefndu sendu svo athugasemdir sínarvið andmælaskjalið 1. október 2014.Það var síðan 15. maí 2015 sem stefnandibirti ákvörðun sína í málinu. Stefnda Norvik hf. var þá gert að greiða 650milljóna króna sekt í ríkissjóð vegna brota stefnda Byko ehf. Í ákvörðuninnivar komist að þeirri niðurstöðu að samskipti stefnda Byko og Húsasmiðjunnar fránóvember 2008 fram í mars 2011 hefðu falið í sér skipulagt, markvisst ogsamfellt samráð til að takmarka verðsamkeppni fyrirtækjanna. Samskiptin hefðuvarðað um 105 grófvörur og hafi fyrirtækin skipst á upplýsingum sem hafi veriðgrundvöllur verðákvarðana. Þá hafi fyrirtækin gert samstilltar tilraunir til aðfá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í ólögmætum verðsamskiptum, símtal hafi áttsér stað 28. febrúar 2011 þar sem fyrirtækin hafi ákveðið að ráðast í átak tilað hækka verð og samráð hafi verið á vettvangi stjórna fyrirtækjanna umviðkvæmar viðskiptaupplýsingar. Þann 11. júní 2015 kærðu stefndu ákvörðunstefnanda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Með úrskurði 28. september 2015í máli nr. 6/2015 staðfesti áfrýjunarnefndin niðurstöðu stefnanda um brotstefnda Byko ehf. á 10. gr. samkeppnislaga að hluta, en taldi ekki sýnt fram ábrot gegn 53. gr. EES-samningsins. Nefndin taldi að brotin væru ekki jafnumfangsmikil, alvarleg og kerfisbundin og stefnandi hafði lagt til grundvallarog að álögð sekt væri úr hófi fram há og var fjárhæðin lækkuð í 65.000.000króna.Rannsókn lögreglu lauk með því að embættisérstaks saksóknara gaf út ákæru 23. apríl 2014 á hendur tilteknum starfsmönnumstefnda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. fyrir ætlað ólögmætt samráð í andstöðuvið 41. gr. a, sbr. 10. gr. samkeppnislaga. Með dómi Hæstaréttar Íslands 1.desember 2016 í máli nr. 360/2015 voru átta manns fundnir sekir. Stefnandi Samkeppniseftirlitið höfðaði þettamál á hendur stefndu með stefnu sem birt var 10. febrúar 2016. Þá höfðuðustefndu málið nr. E-683/2016 á hendur stefnendum með stefnu sem birt var 26.febrúar 2016. Stefnandi byggir á því í stefnu að stefndu hafi með þeim aðgerðumsem lýst er í ákvörðun stefnanda brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins. Sekt að fjárhæð 650.000.000 króna sé hæfileg þegar litið sétil alvarleika, umfangs og þess tíma sem samráðið stóð yfir, þess að samráðiðhafi átt sér stað á mikilvægum markaði þar sem samráðsfyrirtækin höfðu nálægt100% markaðshlutdeild, og að teknu tilliti til veltu og efnahagslegs styrkleikastefndu og annarra sjónarmiða sem vísað er til í ákvörðun stefnanda.Áfrýjunarnefndin hafi ekki haft tilefni til að lækka sektina á grundvelliþeirra sjónarmiða sem rakin séu í úrskurði nefndarinnar. Stefnandi telur að65.000.000 króna sekt samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndarinnar hafi ekkivarnaðaráhrif í samræmi við þær kröfur sem gerðar séu til viðurlaga fyrir brotgegn 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr. EES- samningsins. Þá sérökstuðningur með úrskurði áfrýjunarnefndarinnar ekki í samræmi við þær kröfursem gerðar séu til slíkra úrskurða.Stefndu byggja á því í stefnu að stefndi Bykoehf. hafi ekki brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Stefndu hafna því í fyrstalagi að í svonefndum verðkönnunarsímtölum hafi falist brot gegn ákvæðinu. Íþessum verðkönnunum hafi einungis verið gefin upp verð samkvæmt verðlista.Veiting og öflun upplýsinga um gildandi smásöluverð, sem sé skylt að hafaopinber, geti ekki falið í sér brot gegn ákvæðinu. Túlka beri ákvæðið í samræmivið 53. gr. EES-samningsins sem sé túlkuð til samræmis við 101. gr.EB-sáttmálans. Niðurstaða stefnanda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála sé íandstöðu við rétta túlkun þessara greina. Í öðru lagi mótmæla stefndu því aðráða megi af dagbókarfærslu þáverandi forstjóra stefnda Byko ehf. frá 19.febrúar 2010 að Byko hafi fengið viðskiptaupplýsingar frá Húsasmiðjunni. Íþriðja lagi andmæla stefndu því að stefndi Byko ehf. hafi í október 2010 fengiðupplýsingar um fyrirhugaðar breytingar á verðstefnu Húsasmiðjunnar með þeimhætti að brjóti gegn 10. gr. samkeppnislaga. Í fjórða lagi hafna stefndu því aðstefndi Byko hafi brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með símtali starfsmannsfélagsins við starfsmann Húsasmiðjunnar 28. febrúar 2011. Stefndu telja einnigað rannsókn málsins hafi verið haldin verulegum annmörkum og réttur þeirra tilréttlátrar málsmeðferðar hafi ekki verið virtur. Brotið hafi verið gegnréttindum stefndu sem séu vernduð með ákvæðum 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6.og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Kæra stefnanda til lögreglu hafi veriðólögmæt, enda hafi kæran byggst á upplýsingum sem forsvarsmenn Múrbúðarinnar ehf.hafi veitt stefnanda munnlega án nokkurra gagna því til stuðnings. Þá hafiverið brotið gegn réttindum stefndu við framkvæmd húsleitar, sem stefnandiframkvæmdi ásamt lögreglu, og eftirfarandi rannsókn haldlagðra gagna. Loks hafií rannsókn stefnanda falist alvarlegt brot gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, þar sem ekki hafi verið gætt hlutlægni. Þá byggir stefnandinn Norvikhf. á því að óheimilt hafi verið að leggja á hann sekt. III. Í beiðni stefndu er þess óskað aðhéraðsdómur afli ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins og leggi eftirfarandispurningar fyrir dómstólinn: „1. Geta upplýsingaskipti milli samkeppnisaðila umgildandi, opinber verð, falið í sér brot gegn 53. gr. EES-samningsins? 2. Efsvarið við spurningu 1 er játandi, við hvaða aðstæður? Hvað þurfasamkeppnisyfirvöld að sýna fram á til að um brot geti verið að ræða? 3. Teljastverðupplýsingar sem birtar eru á heimasíðu fyrirtækis, opinberlegaaðgengilegar, sbr. spurningu 1 um inntak ákvæðis 53. gr. EES-samningsins?“Í beiðninni er rakið að ein af málsástæðumstefnanda sé sú að stefndi Byko ehf. hafi brotið gegn 53. gr. EES-samningsins.Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ranglega komist að þeirri niðurstöðu að ekkiværi sýnt fram á að svo væri. Í greinargerð stefnanda, vegna kröfu stefndu um ógildinguá umræddum úrskurði áfrýjunarnefndar, sé byggt á því að upplýsingaskiptistefnda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar um verðupplýsingar hafi brotið gegn bæði10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. gr. EES-samningsins, en stefndu hafniþví að svo hafi verið og byggi meðal annars á því að samskiptin hafi einungistekið til gildandi verða sem hafi verið opinberlega aðgengileg. Með dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 360/2015, sem fjalli að stórum hluta um þaumálsatvik sem þetta mál taki til, virðist stefndu að lagt sé til grundvallar aðtúlka beri 10. gr. samkeppnislaga með þeim hætti að upplýsingaskipti umgildandi opinber verð geti brotið gegn greininni, jafnvel þótt verðupplýsingarhafi verið birtar á heimasíðu viðkomandi fyrirtækis. Stefndu byggi á því að túlka beri 53. gr.EES-samningsins með þeim hætti að upplýsingaskipti um gildandi, opinber verðgeti hvorki haft það að markmiði að raska samkeppni né haft slík áhrif. Þá beriað túlka umrætt ákvæði með þeim hætti að upplýsingar sem komi fram á heimasíðufyrirtækis teljist opinberar. Eftir því sem stefndu best viti liggi ekki fyrirfordæmi innan EB- eða EES-réttar þar sem upplýsingaskipti milli samkeppnisaðilaum gildandi, opinber verð hafi verið talin brjóta gegn 53. gr. EES-samningsinseða þágildandi 81. gr. Rómarsáttmálans, nú 101. gr. EB-samningsins. Þar semstefnandi byggi þrátt fyrir það á því að brotið hafi verið gegn 53. gr.EES-samningsins sé stefndu nauðsynlegt að leita ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um túlkun ákvæðisins. Ekki hafi verið tilefni til þess aðleita álits fyrr en framangreind túlkun Hæstaréttar á 10. gr. samkeppnislagahafi legið fyrir. Stefndu telji að með túlkun sinni hafi Hæstiréttur lagt tilgrundvallar nokkuð aðra túlkun á inntaki 10. gr. samkeppnislaga við þessaraðstæður en fræði og framkvæmd um túlkun 53. gr. EES-samningsins gefi tilkynna. Við mat á því hvort leita skuli ráðgefandi álits beri að líta til þessað málið snúist um verulega hagsmuni stefndu, þar sem krafa stefnanda um álagðastjórnvaldssekt nemi svo verulegri fjárhæð að hún teljist til refsingar ískilningi 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Fram kom hjá lögmanni stefndu við munnleganflutning málsins að samkvæmt dómaframkvæmd væru þrjú skilyrði sett fyrir því aðleitað yrði ráðgefandi álits. Í fyrsta lagi yrði að vera til staðar vafi umskýringu EES-reglu, í öðru lagi yrði ráðgefandi álit að hafa þýðingu og íþriðja lagi yrðu staðreyndir máls að vera skýrar. Ekki væru gerðar strangarkröfur til þess að svör hefðu þýðingu. Stefndu leiti eftir ráðgefandi áliti umhvort túlkun Hæstaréttar á 10. gr. samkeppnislaga í málinu nr. 360/2015 sé ísamræmi við 53. gr. EES-samningsins. Hæstiréttur hafi slegið því föstu aðstefndi Byko ehf. hafi brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og stefnandi telji aðstefndi hafi einnig brotið gegn 53. gr. EES-samningsins. Það hafi því verulegaþýðingu að fá skorið úr um túlkun á 53. gr. EES-samningsins. IV. Fram kom hjá lögmanni stefnenda viðmunnlegan flutning málsins að stefnendur telji tilgangslaust að afla ráðgefandiálits EFTA-dómstólsins. Íslenskir dómstólar líti til 53. og 54. gr.EES-samningsins og sambærilegra ákvæða Rómarsáttmálans við beitingu á 10. og11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Þessi ákvæði séu ekki túlkuð óháð hvertöðru. Þá hafi Hæstiréttur með dómi sínum í máli nr. 360/2015 tekið afstöðu tilþess hvort háttsemi stefndu félli undir 10. gr. samkeppnislaga. Rétturinn hafitalið að hin tíðu og reglubundnu samskipti milli stefnda Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar hafi falið í sér samstilltar aðgerðir sem hafi haft að markmiðiað raska samkeppni milli fyrirtækjanna og því brotið gegn 1. mgr. 10. gr.samkeppnislaga. Hæstiréttur sé því búinn að taka afstöðu til skýringar 10. gr.samkeppnislaga, sbr. 53. gr. EES-samningsins. Dómstólar geti aflað ráðgefandiálits að eigin frumkvæði en Hæstiréttur hafi ekki talið það nauðsynlegt ímálinu. Þá hafi Hæstiréttur í fjölda dóma hafnað því að leita ráðgefandi álits,hafi rétturinn í fyrri úrlausnum sínum þegar tekið afstöðu til þeirra álitaefnasem beiðni um ráðgefandi álit lúti að. Loks sé ekki nauðsynlegt að afla ráðgefandiálits um það hvort upplýsingaskipti um gildandi, opinber verð geti talist brotgegn 53. gr. EES-samningsins. Í ákvörðun stefnanda sé lagt til grundvallar aðhin tíðu og reglubundnu samskipti hafi falið í sér samstilltar aðgerðir semhafi haft það að markmiði að raska samkeppni. Sama geri Hæstiréttur í málinunr. 360/2015. Þá hafi EFTA-dómstóllinn í dómi 22. desember 2016 í máli nr.3/2016 sérstaklega tekið fram að háttsemi sem felist í því að skiptast áverðupplýsingum teljist meðal þeirra brota sem hafi það að markmiði að raskasamkeppni. Í dóminum sé ekki gerður fyrirvari um hvort slíkar upplýsingar séuopinberar eða ekki, enda sé markmið hinna samstilltu aðgerða að raskasamkeppni.V.Samkvæmt 1. mgr. 1. gr.laga nr. 21/1994 getur dómari í samræmi við 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna umEvrópska efnahagssvæðið, bókanir með honum, viðauka við hann eða gerðir, sem íviðaukunum er getið, kveðið upp úrskurð um að leitað verði ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um skýringu á samningi um Evrópska efnahagssvæðið sé mál rekiðfyrir héraðsdómstóli þar sem taka þarf afstöðu til skýringar á samningnum á þvíatriði málsins áður en málinu er ráðið til lykta. Í athugasemdum með frumvarpiþví, er varð að nefndum lögum, segir að tilefni geti verið til að leitaráðgefandi álits EFTA-dómstólsins ef vafi er um skýringu á samningi um Evrópskaefnahagssvæðið og á vafaatriðið reynir við úrlausn dómsmáls hér á landi. Þvíverður litið svo á að ekki skuli leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins nema þörfsé á því, við úrlausn á máli, að taka afstöðu til skýringar á EES-samningnum,bókunum með honum, viðaukum við hann eða gerðum sem þar er getið. Ber þvíaðeins að leita slíks álits ef ætla má að túlkun tiltekinna ákvæðaEES-samningsins eða viðkomandi gerða Evrópusambandsins geti að einhverju eðaöllu leyti breytt niðurstöðu í því ágreiningsmáli sem til meðferðar er. Þegarafstaða er tekin til beiðni um að leitað verði ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins er því óhjákvæmilegt að dómari taki að einhverju leyti afstöðutil þess hvaða þýðingu röksemdir aðila um beitingu EES-samningsins eigi aðhafa, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands 16. febrúar 2012 í máli nr. 77/2012 og 10.maí 2013 í máli 306/2013. Telji dómari að niðurstaða þess ágreinings sem umræðir ráðist af réttarreglum landsréttar, sem séu svo afdráttarlausar að álitEFTA-dómstólsins um túlkun EES-réttar geti ekki haft áhrif á beitingu þeirra ímálinu, er engin þörf á að slíks álits sé aflað, sbr. dóm Hæstaréttar 24. janúar2013 í máli nr. 10/2013.Með 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga nr.44/2005 er lagt bann við öllum samningum ogsamþykktum milli fyrirtækja, hvort heldur þær eru bindandi eða leiðbeinandi, ogsamstilltum aðgerðum sem hafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í vegfyrir samkeppni, hún sé takmörkuð eða henni raskað. Þá eru talin upp í fimmstafliðum í 2. mgr. sömu greinar samningar, samþykktir og samstilltar aðgerðirsem falla undir þetta bann. Með 10. gr. samkeppnislaga er innleidd 1. mgr. 53.gr. EES-samningsins, en ákvæðin eru allt að því samhljóða, a.m.k. efnislega. Stefndu byggja málatilbúnað sinn meðalannars á því að með dómi sínum í máli nr. 360/2015 hafi Hæstiréttur Íslandslagt til grundvallar nokkuð aðra túlkun á inntaki 10. gr. samkeppnislaga enfræði og framkvæmd um túlkun 53. gr. EES-samningsins gefi til kynna. Í dóminumvar tekið fram að með 10. gr. sé ekki lagt bann við því að fyrirtæki kanni verðhjá keppinautum sínum á markaði, enda séu slíkar verðkannanir snar þáttur ívirkri samkeppni milli aðila. Hins vegar komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðuað hin tíðu og reglubundnu samskipti milli stefnda Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar, sem um var fjallað í málinu og eru þau hin sömu og tekist er aðmestu leyti á um í þessu máli, hafi falið í sér samstilltar aðgerðir sem hafihaft það að markmiði að raska samkeppni milli fyrirtækjanna og hafi því brotiðgegn 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga. Stefndu telja að túlka beri 53. gr.EES-samningsins þannig að upplýsingaskipti um gildandi, opinber verð getihvorki haft það að markmiði að raska samkeppni né haft þau áhrif, enupplýsingar sem komi fram á heimasíðu fyrirtækis teljist vera opinberar. Bendastefndu þessu til stuðnings á dóm EFTA-dómstólsins í máli nr. E-3/2016. Þarhafi verið komist að þeirri niðurstöðu að til þess að samningur fæli í sérmarkmið um að hindra samkeppni í skilningi 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins yrðisamningurinn að fela í sér nægilega hindrun á samkeppni (e. sufficient degreeof harm to competition), en ekki væri nægilegt að samningur væri fær um aðhindra samkeppni. Dómurinn sér ekki betur en að í öðrum úrlausnum dómstólsinssé það talið nægjanlegt að háttsemi aðila á markaði geti falið í sér brot gegnákvæðinu ef hún getur haft skaðleg áhrif, þ.e. er til þess fallin, þó að hún hafiraunverulega ekki haft slík áhrif, sbr. og orðalag í 1. mgr. 53. gr. umaðgerðir sem „geta haft áhrif á viðskipti milli samningsaðila“. Ekki verður ogannað ráðið en að í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 360/2015 sé þessu slegiðföstu, þ.e. að aðgerðir aðila í þessu máli haft haft það að markmiði að raskasamkeppni. Ákvæði 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga ermatskennt ákvæði sem felur í sér að stefnanda, Samkeppniseftirlitinu, ogáfrýjunarnefnd samkeppnismála er falið vald til þess að meta það hverju sinni hvortsamningar, samþykktir og samstilltar aðgerðir hafi að markmiði eða af þeim leiði að komið sé í veg fyrir samkeppni,hún sé takmörkuð eða henni raskað. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópskaefnahagssvæðið, skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, tilsamræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Dómurinn telur aðþetta hafi Hæstiréttur nú þegar gert varðandi 10. gr. samkeppnislaga, sbr. 1.mgr. 53. gr. EES-samningsins, sbr. dóm réttarins í málinu nr. 360/2015. Þvíhefur margsinnis verið slegið föstu að hafi Hæstiréttur tekið afstöðu til þessálitaefnis sem beiðni um ráðgefandi álit beinist að, verður ekki leitað slíksálits, sbr. til dæmis dóm frá 13. janúar 2017 í máli nr. 3/2017, dóm frá 3.september 2002 í máli nr. 291/2002, dóm frá 30. nóvember 2012 í máli nr.669/2012 og dóm frá 24. janúar 2013 í máli nr. 10/2013. Ef rétturinn í máli nr.360/2015 hefði talið nauðsynlegt að leita eftir ráðgefandi áliti hefði hannvafalaust gert það enda dómstólum frjálst að óska slíks álits án tillits tilafstöðu aðila máls. Því verður beiðni stefnda um að leitað verðiráðgefandi álits EFTA-dómstólsins hafnað. Rétt þykir að ákvörðun málskostnaðar vegnaþessa þáttar málsins bíði efnisdóms. Dregist hefur fram yfirfrest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 að kveða upp úrskurð í máliþessu. Dómari og aðilar töldu ekki efni til þess að endurflytja mál umágreininginn.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐKröfu stefndu, Byko ehf. og Norvik hf., umöflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, er hafnað. Málskostnaður vegna þessa þáttar málsins bíðurefnisdóms.
|
Mál nr. 483/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Í greinargerð lögreglu kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík rannsaki ætluð brot gegn almennum hegningarlögum er varði stórfelldan innflutning sterkra fíkniefna til landsins. Málið hafi sætt rannsókn um nokkra mánaða skeið, símar sakborninga hafi verið hlustaðir og fylgst hafi verið með ferðum þeirra. Á rannsóknartímabilinu hafi verið lagt hald á mikið magn fíkniefna í mismunandi sendingum. Málið sé umfangsmikið og þáttur einstakra sakborninga sé talinn mismunandi umfangsmikill og í einhverjum tilvikum er hann talinn afmarkaður við einstaka sendingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru, sem barst héraðsdómi 6. desember 2004 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 14. janúar 2005 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fallist er á að fyrir hendi sé sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot, sem að lögum geta varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Brotið er þess eðlis að telja verður gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 484/2009
|
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Meðlag
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að M hefði forsjá sonar málsaðila til bráðabirgða þar til dómur gengi í forsjármáli milli þeirra, sem og niðurstaða um skyldu K til að greiða meðlag.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 4. ágúst 2009, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um forsjá sonar þeirra til bráðabirgða og greiðslu meðlags. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um forsjá drengsins til bráðabirgða og meðlag verði hafnað. Hún krefst þess einnig aðallega að henni verði ákvörðuð forsjá barnsins til bráðabirgða og að varnaraðila gert að greiða henni einfalt meðlag frá uppsögu dóms, en til vara að hafnað verði kröfu um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár meðan forsjármál er til meðferðar fyrir dómi. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að lögheimili drengsins verði hjá varnaraðila þar til endanlegur dómur gengur. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Að gengnum hinum kærða úrskurði beindi varnaraðili samdægurs þeirri kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur að ákvörðun um bráðabirgðaforsjá hans yfir syni aðila yrði komið á með aðför, en um lagaheimild var vísað til 45. gr. barnalaga. Á þetta úrræði reyndi þó ekki, en drengurinn mun hafa verið afhentur varnaraðila með samkomulagi aðilanna 7. ágúst 2009 og dvalið hjá honum síðan. Gögn málsins veita ekki nægilegt hald fyrir þeirri ályktun, sem fram kemur í úrskurði héraðsdóms, að geta sóknaraðila til að eiga samræður við drenginn sé að einhverju leyti takmörkuð vegna tungumálaörðugleika. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 202/1999
|
Kærumál Vitni
|
Læknirinn B hafði ekki sinnt sérfræðilegri rannsókn á rannsóknarstigi opinbers máls samkvæmt 70. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þótti skýrslugjöf hans fyrir dómi því ekki geta helgast af ákvæðum VIII. kafla laga nr. 19/1991 um vitnaskýrslur, en því var ekki haldið fram að B hefði reynt af eigin raun einhverja þá atburði, sem lágu til grundvallar ákæru í málinu. Þá hafði B ekki verið dómkvaddur sem mats- eða skoðunarmaður í málinu. Þótti því bresta skilyrði til að verða við kröfu um að B yrði leiddur fyrir dóm til að gefa skýrslu sem vitni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 1999, þar sem sóknaraðila var heimilað að leiða Birgi Guðjónsson lækni sem vitni við aðalmeðferð máls sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og kröfu sóknaraðila um vitnaleiðsluna hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinnar kærðu ákvörðunar. I. Varnaraðili sætir ákæru fyrir ólögmætan innflutning vefaukandi lyfja eins og nánar greinir í henni. Við þingfestingu málsins 14. apríl 1999 kvað varnaraðili verknaðarlýsingu ákæru rétta, en mótmælti því jafnframt að háttsemi hans hefði verið ólögmæt. Tók hann sérstaklega fram að það magn lyfja, sem hann flutti til landsins, hefði verið innan þeirra marka, er lög heimiluðu honum. Við meðferð málsins í héraði var lagt fram af hálfu sóknaraðila bréf Birgis Guðjónssonar 4. maí 1999, þar sem svarað var fyrirspurn sóknaraðila um notkun og verkun karlkynshormóna á líkamsstarfsemi. Einnig er þar tilgreint hversu margir dagskammtar felist í magni þeirra lyfja, sem ákæra tilgreinir með hliðsjón af læknisfræðilegri nauðsyn. Framlagningu þessa skjals var mótmælt af hálfu varnaraðila. Vísar sóknaraðili meðal annars til þess að nauðsynlegt sé að spyrja Birgi um tiltekin atriði varðandi efni skjalsins fyrir dómi. II. Af ákvæðum VIII. kafla laga nr. 19/1991, sbr. lög nr. 36/1999, verður ráðið að aðilum opinbers máls sé almennt heimilt að leiða vitni fyrir dóm til þess að færa sönnur á málsatvik, enda sé slík sönnunarfærsla ekki sýnilega þarflaus til að upplýsa málið, sbr. 4. mgr. 128. gr. laganna. Samkvæmt þessu er vitnaleiðsla í opinberu máli heimil að því marki, sem hún er til þess fallin að leiða málsatvik í ljós. Leiðir af þessu að skýrsla manns, sem ekki getur borið af eigin raun um atvik máls, er almennt þarflaus. Samkvæmt 63. gr. laga nr. 19/1991 getur dómari hins vegar, eftir ósk aðila eða af sjálfsdáðum, dómkvatt kunnáttumenn einn eða fleiri til að framkvæma mats- eða skoðunargerðir í opinberu máli. Miðar slík gagnaöflun þannig að því að leita sérfræðilegs álits á tilteknum staðreyndum hjá mönnum, sem ekki hafa reynt atvik af eigin raun. Lýtur gagnaöflun sem þessi og sérstökum reglum um öflun mats og hæfi mats- og skoðunarmanna, sbr. 64. gr. og 65. gr. laga nr. 19/1991 og IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991 ber mats- og skoðunarmanni að kröfu aðila að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingar á matsgerð og um atriði, sem tengjast henni. Samkvæmt 70. gr. laga nr. 19/1991 leitar rannsóknari til kunnáttumanna, þegar þörf er á sérfræðilegri rannsókn vegna opinbers máls. Getur slík rannsókn á málsatvikum verið nauðsynleg til þess að ákveða hvort sækja skuli mann til sakar og afla nauðsynlegra gagna til undirbúnings málsmeðferðar, sbr. 67. gr. laganna. Af þessu leiðir einnig að nauðsynlegt kann að vera að kveðja þann, er veitt hefur slíka sérfræðilega aðstoð, sem vitni fyrir dóm til þess að skýra þau gögn málsins, er frá honum stafa eða atriði, sem þeim tengjast. Verður að telja slíka vitnaleiðslu sérfræðings heimila, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991. III. Af gögnum málsins verður ráðið að álits Birgis Guðjónssonar hafi verið aflað eftir að rannsókn málsins var lokið og ákæra gefin út. Framkvæmdi Birgir því ekki sérfræðilega rannsókn að beiðni sóknaraðila á rannsóknarstigi málsins samkvæmt 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1991. Að þessu virtu getur skýrslugjöf hans fyrir dómi ekki helgast af ákvæðum VIII. kafla laga nr. 19/1991 um vitnaskýrslur, en sóknaraðili heldur því ekki fram að Birgir geti af eigin raun borið um þá atburði, sem liggja til grundvallar ákæru. Birgir Guðjónsson hefur ekki verið dómkvaddur sem mats- eða skoðunarmaður í málinu samkvæmt 63. gr. laga nr. 19/1991. Verður hann því ekki að óbreyttu leiddur fyrir dóm, sbr. 3. mgr. 65. gr. laganna og 65. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framangreindu brestur skilyrði til að verða við kröfu sóknaraðila um að fá að leiða Birgi Guðjónsson fyrir dóm til að gefa vitnaskýrslu. Verður þessari kröfu því hafnað. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila um að Birgir Guðjónsson læknir gefi skýrslu fyrir dómi sem vitni í máli sóknaraðila gegn varnaraðila.
|
Mál nr. 316/2005
|
Sjúkrahús Læknir Börn Skaðabætur Líkamstjón Gjafsókn
|
S fæddist á fæðingardeild Landspítalans 10. september 1992 eftir 32ja vikna meðgöngu. Skömmu fyrir fæðinguna hafði móðir S þrívegis leitað til spítalans vegna blæðinga og blóðleitrar útferðar auk þess sem hún óttaðist að hún væri að missa legvatn. Eftir fæðinguna kom í ljós að S hafði orðið fyrir súrefnisskorti eða blóðflæðitruflunum sem leiddu til heilalömunar. Krafðist S bóta úr hendi Í og byggði á því að mistök hefðu verið gerð af hálfu starfsmanna spítalans við meðferð móður hans á síðustu dögum meðgöngu eða við fæðingu hans. Fyrir héraðsdómi voru staðhæfingar um mistök starfsmanna spítalans ekki reistar á sérfræðilegum gögnum. Með ítarlegri umfjöllun í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var komist að þeirri niðurstöðu að vinnubrögð starfsmanna spítalans við þær skoðanir, sem fram fóru dagana fyrir fæðinguna, hefðu verið eðlileg og þær rannsóknir, sem þá voru gerðar, hefðu ekki gefið til kynna að legvatn hefði þá verið farið. Þá var í héraðsdómi talið að ekki hefðu verið gerð mistök við fæðinguna og að S hefði fengið alla þá umönnun og læknishjálp, sem unnt var að veita, eftir hana. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að niðurstöðu héraðsdóms hefði ekki verið hnekkt með matsgerð dómkvaddra manna eða á annan hátt og að S þyrfti að bera sönnunarbyrðina fyrir því að starfsmönnum spítalans hefði orðið á þau mistök, sem haldið væri fram af hans hálfu að gerð hefðu verið. Af þessum sökum varð að sýkna Í af kröfu S með vísan til forsendna héraðsdóms.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2005. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 37.472.578 krónur, en til vara 27.479.892 krónur, með nánar tilgreindum ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. september 1997 til 1. júlí 2001, vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 19. febrúar 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. síðarnefndu laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Eins og nánar greinir í héraðsdómi fæddist áfrýjandi á fæðingardeild Landspítalans 10. september 1997. Móðir hans, sem þá var á 32. viku meðgöngu, hafði leitað 6. sama mánaðar til kvennadeildar spítalans vegna blæðinga eða blóðleitrar útferðar og aftur þann 7. vegna ótta um að hún væri að missa legvatn. Bæði skiptin var hún skoðuð af lækni og voru gerðar á henni athuganir. Hinn 9. sama mánaðar fór hún að eigin frumkvæði í aukaskoðun hjá mæðraeftirliti spítalans og þá aftur vegna ótta um legvatnsleka, en í það sinn var hún skoðuð af ljósmóður. Að endingu kom hún á fæðingardeild eftir hádegi 10. september, en fæðingarhríðir voru þá hafnar. Fæddist áfrýjandi að kvöldi þess dags og var þá færður á vökudeild spítalans, þar sem hann dvaldist til 17. október 1997. Meðan á vist hans þar stóð voru gerðar á honum rannsóknir, sem leiddu í ljós að hann hafi orðið fyrir heilaskaða vegna súrefnisskorts eða blóðflæðitruflana og hafi það valdið heilalömun eða „cerebral palsy“. Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að þetta verði rakið til mistaka starfsmanna Landspítalans við meðferð móður hans á síðustu dögum meðgöngu, sem að framan er getið, eða við fæðingu hans. Í málinu leitar áfrýjandi skaðabóta af þessum sökum, en fyrir Hæstarétti hefur hann fallið frá kröfu, sem gerð var fyrir héraðsdómi um bætur að fjárhæð 20.000.000 krónur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns. Fyrir héraðsdómi voru staðhæfingar áfrýjanda um mistök starfsmanna Landspítalans ekki reistar á sérfræðilegum gögnum. Í hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp með sérfróðum meðdómsmönnum, var því hafnað með ítarlegri umfjöllun að um slík mistök hafi verið að ræða. Þeirri niðurstöðu hefur áfrýjandi ekki hnekkt með matsgerð dómkvaddra manna eða á annan hátt, en sönnunarbyrði verður hann að bera fyrir því að starfsmönnum spítalans hafi orðið á þau mistök, sem hann heldur fram. Af þessum sökum verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að staðfesta niðurstöðu hans um annað en gjafsóknarkostnað áfrýjanda, en um gjafsóknarkostnað hans í héraði og fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en gjafsóknarkostnað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Margeirs Þórs Haukssonar, í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans á báðum dómstigum, samtals 1.200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. maí 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 8. apríl sl., var höfðað 1. apríl 2004 af Jóhönnu Margeirsdóttur, Skipholti 66, Reykjavík, vegna ólögráða sonar hennar, Margeirs Þórs Haukssonar, sama stað, á hendur íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi greiði honum 57.472.578 krónur, en til vara 47.479.892 krónur. Þess er einnig krafist aðallega að stefndi greiði stefnanda vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af höfuðstól aðalkröfu eða varakröfu frá 10. september 1997 til 28. ágúst 2000 og dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags, en til vara er krafist vaxta samkvæmt sömu lagagrein frá sama upphafsdegi til 19. febrúar 2004 og dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál með hliðsjón af gjaldskrá lögmanns stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti, en stefnandi fékk gjafsókn 21. maí 2003. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn falla niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi fæddist 10. september 1997 á fæðingardeild Landspítalans eftir tæplega 32 vikna meðgöngu. Meðgangan var fyrsta meðganga móður. Hún var almennt hraust með enga sérstaka áhættuþætti m.t.t. meðgöngu og fæðingar nema hafði farið í keiluskurð á leghálsi 1995. Móðir stefnanda leitaði til kvennadeildar spítalans að morgni 6. september að eigin sögn vegna smá blæðinga eða blóðleitrar útferðar. Fram kemur í gögnum málsins að sérfræðingur í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp skoðaði hana og sá svolitla blóðleita útferð en ekki sáust separ eða blæðingarstaðir á leghálsi sem var lítill eftir keiluskurð. Móðirin hafði enga verki og fósturhreyfingar voru góðar og fór hún heim eftir skoðun. Næsta dag leitaði hún aftur til kvennadeildarinnar, en í gögnum málsins kemur fram að þá hafi verið grunur um farið legvatn. Deildarlæknir skoðaði hana og lýsir því þannig að ekki hafi verið sjáanlegt að vatn rynni, en þunnfljótandi útferð hafi verið í leggöngum. Tekið var strok í ræktun. Bráðabirgðaniðurstöður lágu fyrir 10. september og sýndu vöxt af Gardnerella og endanlegt svar 11. sama mánaðar sýndi vöxt af Gardnerella, blandaðri legganga flóru og eðlilega legganga flóru. Tekin var prufa með pinna sem hefði átt að litast ef um legvatn hefði verið að ræða en svo var ekki. Einnig var sýni skoðað í smásjá en þar komu engin einkenni fram um legvatn sem hefði átt að sjást af kristallamyndun. Móðir stefnanda fór í mæðraskoðun 9. september, en þá skoðaði ljósmóðir hana. Ljósmóðirin mun hafa þreifað kviðinn/legið og mælt legbotnshæðina. Skráð er að móðirin hafi fundið enn einhvern „leka” en þó minna og hún hafi ekki fundið fyrir kláða eða lykt. Allt virtist eðlilegt og sagði ljósmóðirin móðurinni að þrýstingur gæfi til kynna að nóg legvatn væri í belgnum. Legbotnahæð var einnig mæld þennan dag og var eðlileg miðað við meðgöngulengd. Móðir stefnanda kom á fæðingardeildina um klukkan 1425 miðvikudaginn 10. september vegna samdráttarverkja. Hún talaði um flensulík einkenni með vægum hita og að vatn hafi runnið frá sér. Við skoðun Hildar Harðardóttur læknis sást að legvatn var í leggöngum, sem hafði ekki sést áður, pinni litaðist og kristallar sáust við smásjárskoðun. Það var því ljóst að rof væri í belgjum. Líkamshiti móður var 37.3˚C og á blóðprófi var CRP 91 sem bendir enn frekar til bólgusvars í líkamanum. Við ómskoðun sást lítið sem ekkert legvatn, barn var af þokkalegri stærð miðað við meðgöngulengd og barnið virtist rétt skapað, þar á meðal heili. Það var mat læknisins að legvatn væri farið við tæpar 32 vikur, lítið vatn væri eftir kringum barnið og sterkur grunur væri um sýkingu í fósturbelgjum. Fósturrit benti ekki til fósturstreitu og var ákveðið að stefna að fæðingu um leggöng með því framkalla hana með gjöf oxytocin sem hvetur samdrætti og gefa móður sýklalyf en ekki barkstera vegna sýkingarhættu. Fæðingin gekk greiðlega miðað við að móðir var frumbyrja og við 31-32 vikna meðgöngu og fæddist drengur klukkan 2135. Dýfa kom í rit klukkan 1630 sem jafnaði sig vel. Grunnlína hækkaði lítillega en var þó innan eðlilegra marka og breytileiki hélst góður. Rétt fyrir fæðingu komu fram djúpar dýfur. Hiti móður hækkaði og var 38.3˚C klukkan 1840. Stefnandi var í þokkalegu ástandi við fæðingu og fékk 5 í APGAR eftir 1 mínútu og 7 eftir 5 mínútur. Hins vegar átti stefnandi frá byrjun í öndunarerfiðleikum og var honum strax komið í hendur á barnalæknum á vökudeild. Þar var hann strax settur í öndunarvél og honum gefin sýklalyf. Fyrsta skráning á öndunarvélaraðstoð á vökudeild er klukkan 2150. Samkvæmt gögnum málsins er ljóst að stefnandi þurfti litla öndunarvélaraðstoð sem gekk áfallalaust og hægt var að ljúka henni u. þ. b. sólarhring síðar. Við ómskoðun á heila stefnanda 24. september og 2. og 14. október 1997 sást víkkun á hliðarhólfum í heila og merki um ákveðinn heilasjúkdóm og heilalömun. Stefnandi hefur einkenni um skerta heilastarfsemi sem talin er stafa af blóðflæðitruflunum í heila og súrefnisskorti á meðgöngu eða í fæðingu. Eins og fram kemur í gögnum málsins er stefnandi hreyfihamlaður vegna þessa, en hann getur ekki stjórnað hreyfingum og þarf ýmis hjálpartæki. Hann þarf mikla umönnun og aðstoð við allar daglegar athafnir. Í örorkumatsgerð Jónasar Hallgríms-sonar læknis 21. október 2003 kemur meðal annars fram að stefnandi sé nánast hjálparvana líkamlega til allra athafna daglegs lífs, en hann geti hvorki gengið né setið nema með stuðningi. Færni handa hans sé mikið skert. Hjálpartæki gagnist honum ekki í framtíðinni nema á mjög takmarkaðan hátt. Andlegir hæfileikar hans virtust mikið skertir og vafasamt að hann komi til með að njóta þeirra nema að mjög takmörkuðu leyti í mannlegum samskiptum og í námi. Ekki verði séð að hann muni nokkurn tímann geta komist til launaðra starfa og hann komi til með að vera háður öðrum í flestu tilliti. Varanlegur miski stefnanda er í matsgerðinni talinn vera 90% og varanleg örorka 100%. Af stefnanda hálfu er því haldið fram að tjón hans verði rakið til mistaka starfsmanna stefnda á Landspítalanum. Móðir hans hafi ekki fengið þá umönnum og aðhlynningu sem hún hafi þurft á að halda, en ekki hafi verið brugðist rétt við þegar hún leitaði til starfsmanna spítalans. Ekki hafi heldur verið brugðist rétt við þegar stefnandi fæddist, hvorki í fæðingunni sjálfri né eftir hana, þegar stefnandi hafi þurft viðeigandi læknismeðhöndlun sem hann hafi ekki fengið. Af stefnda hálfu er því mótmælt að nokkur mistök hafi verið gerð sem varði bótaábyrgð. Auk þess séu lýsingar stefnanda á þeirri háttsemi sem hann telji hafa leitt til bótaskyldu allt of almennar og ónákvæmar til þess að unnt verði að byggja á þeim sem bótagrundvelli. Stefndi hafnar því bótaskyldu. Málsástæður og lagarök stefnanda Af stefnanda hálfu er málsatvikum lýst þannig að móðir stefnanda hafi orðið þunguð snemma í febrúar 1997. Á meðgöngunni hafi hún farið reglulega í mæðraskoðun á kvennadeild Landspítalans og hafi allt verið eðlilegt. Hún hefði farið í meðalstóran keiluskurð árið 1995 á Landspítalanum og hafi skurðurinn verið eini áhættuþátturinn við fæðinguna. Upplýsingar um hann hafi verið fyrir hendi á deildinni. Stefnandi hafi fæðst 10. september 1997 á fæðingardeild Landspítalans eftir tæplega 32 vikna meðgöngu. Eftir fæðinguna hafi komið í ljós að hann hefði orðið fyrir súrefnisskorti og sé hann síðan alger öryrki vegna spastiskrar lömunar. Hann hafi verið á vökudeild spítalans vegna þessa frá fæðingu til 17. október sama ár. Þá hafi hann verið útskrifaður en hann var áfram til eftirlits á göngudeild vökudeildarinnar. Móðir stefnanda hafi fyrst leitað til kvennadeildar spítalans að morgni 6. september vegna smáblæðingar og blóðleitrar útferðar, en hún hafi talið að legvatnið væri að fara. Hún hafi verið sett í svonefndan mónitor og skoðuð af tveimur læknum um klukkan 730. Þeir hafi gert lítið úr þessu og sagt að annar læknir kæmi á vakt klukkan 800 og myndi hann setja hana í „sónar”. Við komu hans, sem hafi verið loks klukkan 930, hafi hins vegar ekki orðið af því, heldur hafi hann skoðað og þreifað leghálsinn. Hann hafi ekki séð orsökina fyrir hinni blóðleitu útferð og hafi sent móðurina heim. Móðir stefnanda hafi farið aftur á spítalann um hádegisbil daginn eftir þar sem hún hafi talið legvatnið vera að fara hægt og rólega. Aftur hafi hún verið sett í „mónitorinn” og ljósmóðir eða hjúkrunarfræðingur hafi sagt henni að alltaf væri hætta, sem fylgdi skoðun eins og þeirri sem gerð var deginum áður, ef leghálsinn væri slappur. Sérstaklega hafi mátt búast við því vegna aðgerðar á leghálsi árið 1995, en hún auki líkur á fyrirburafæðingu. Aðstoðarlæknir hafi svo komið, skoðað hana og tekið sýni. Ekkert legvatn hafi komið á því augnabliki og hafi hún verið send heim með þeirri skýringu að þetta væri svo mikil og þunn útferð. Fyrirspurn hennar um hvort útferðin gæti verið svo mikil að það dropaði niður hafi ljósmóðirin svarað játandi. Hún hafi hins vegar enga þörf séð á að kanna eða láta rannsaka tengsl útferðarinnar og slapps legháls. Móðir stefnanda hafi pantað aukaskoðun hjá mæðraeftirliti spítalans og farið í hana 9. september 1997, en þá hafi hún enn haft áhyggjur af legvatnsleka. Hún hafi verið rannsökuð og hafi þá meðal annars verið ýtt á kúluna og hafi rannsakandinn sagt nóg legvatn vera til staðar. Aðstoðarlæknir hafi verið kallaður til. Hann hafi sagt að hann gæti skoðað hana en sama kæmi örugglega út úr því og úr fyrri skoðun. Hún hafi farið heim við svo búið og tekið því mjög rólega allan daginn. Morguninn eftir hafi hún vaknað við beinverki og með hita og fljótlega hafi fæðingarhríðar hafist. Hún hafi því farið þennan dag um klukkan 1430 á spítalann í fjórða sinn og hafi þá loks fengist staðfest að legvatnið var allt farið og einnig hafi verið komin sýking í blóðið. Stefnandi hafi ekki verið tekinn með keisaraskurði þótt svo væri komið heldur hafi hann fæðst með „venjulegum” hætti klukkan 2135 um kvöldið. Með bréfi 21. apríl 1998 hafi móðir stefnanda komið á framfæri við landlækni kvörtun vegna sjúkraþjónustu og læknismeðferðar við fæðingu stefnanda. Landlæknisembættið hafi með bréfi 7. desember sama ár tilkynnt að athugun þess á málinu væri lokið. Álit sérfræðings, sem hafi farið yfir málið, sé á þá leið að honum virtist sem farið hefði verið „eftir öllum venjulegum viðteknum reglum og fyrirmælum í sambandi við fyrirburafæðingar og farið legvatn”. Sjúkdómurinn „periventriculer leukomalacia” sé af völdum súrefnisskorts sem gæti hafa byrjað löngu fyrir fæðingu. Fósturrit í fæðingunni telji hann innan eðlilegra marka að undantekinni einni dýfu klukkan 1650, sem hafi jafnast fljótt, og nokkru hröðum hjartslætti síðar, sem hann telji að geti hafa stafað af hitahækkun hjá konunni. Að áliti hans hafi ekki verið um neinar grófar sjúklegar breytingar á hjartsláttarriti að ræða, sem á þeim tíma hafi gefið tilefni til frekari aðgerða. Niðurstaða embættisins hafi verið sú að fötlun stefnanda stafi af heilasjúkdómi sem komið hafi í kjölfar súrefnisskorts. Ekki sé hægt að fullyrða hvenær sá skaði varð, en að áliti sérfræðings embættisins hafi tilhlýðilega verið staðið að aðgerðum í sambandi við fæðinguna. Af stefnanda hálfu sé vísað til greinargerðar Reynis Tómasar Geirssonar prófessors og forstöðulæknis kvennadeildar Landspítalans sem samin hafi verið í tilefni af kvörtun móður stefnanda 14. maí 1999 til nefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu. Þar segi að hún hafi komið í skoðun á kvennadeildina 6. september 1997, „sem var laugardagur”. Lýsi Þórður Óskarsson sérfræðingur skoðun svo að móðirin hafi ekki haft verki. Fósturhjartsláttarrit hafi verið eðlilegt og “reaktíft”. Læknirinn hafi gert venjubundna skoðun um leggöng og lýsi svolítilli blóðlitaðri útferð, en ekki sæjust separ eða blæðingastaðir. Móðirin hafi síðan farið heim. Ekki hafi samkvæmt þessu þótt ástæða til frekari aðgerða, þar sem einkenni hafi verið lítil og ekki annað að sjá en framangreint. Í greinargerðinni komi enn fremur fram að móðirin hafi komið aftur næsta dag og hafi þá verið skoðuð af lækni „vegna gruns um farið legvatn”. Skoðuninni hafi læknirinn lýst þannig að ekki rynni legvatn, en þunnfljótandi útferð væri í leggöngum. Strok hafi verið tekið af útferðinni í ræktun og jafnframt hafi verið settur upp legvatnspinni, sem sé næmur fyrir sýrustigsbreytingum, þar sem legvatn hafi annað sýrustig en venjuleg útferð úr leggöngum, en litur pinnans hafi ekkert breyst. Tekið hafi verið strok á smásjárgler, sem látið er þorna til þess að skoða hvort kristallamyndun verði í sýninu, en það gerist við legvatnsleka. Slík myndun hafi ekki sést og grunur um legvatnslekann hafi því ekki fengist staðfestur. Því hafi væntanlega verið talið að ekki væri nein ástæða til frekari aðgerða. Í greinargerðinni segi síðan að móðirin hafi næst verið skoðuð á göngudeild 9. september af ljósmóður sem hafi annast hana í mæðraskoðuninni. Allt hafi þá verið talið eðlilegt, m.a. legbotnshæð, sem hafi mælst 31 cm, sem svari til rúmra 31 viku meðgöngulengdar. Bendi það til þess að legvatn hafi annað hvort ekki verið farið eða að leki hafi aðeins tekið til hluta legvatnsins. Hafi ljósmóðirin skrifað að móðirin væri enn með einhvern „leka” í gegnum leggöng en þó minni og engin einkenni hafi virst vera til staðar. Þá segi í greinargerðinni að 7. september hefði verið tekið strok úr leggöngum í bakteríuræktun og hafi þar fundist Gardnerella vaginalis og blandaðar loftfælnar bakteríur, en einnig eðlileg vaginal flóra. Ekki sé víst að þessi skoðun hafi legið fyrir við skoðunina 9. september. Í greinargerðinni segi síðan svo: „Þannig var fram til 9. september, að mati þriggja reyndra heilbrigðisstarfsmanna, ekki nein örugg vísbending um legvatnsleka, eins og þá var unnt að staðfesta það með þeim venjubundnu skoðunum sem til þess eru ætlaðar.” Læknirinn greini síðan frá því að 10. september hafi móðirin komið á fæðingadeildina klukkan 1425 vegna verkja á fimm mínútna fresti sem augljóslega hafi verið samdráttarverkir. Við komuna hafi fundist spenna á leginu og um tvær mínútur hafi verið milli samdrátta. Móðirin hafi talið sig vera með flensueinkenni, en líkamshiti hennar hafi verið 37,3˚C og púls nokkuð hraður en blóðþrýstingur eðlilegur. Aðstoðarlækni hafi verið gert viðvart og hafi hann gert athugasemd um að hún „hefði komið 7. september vegna gruns um farið vatn, en þá hafi ekki verið hægt að staðfesta það”. Við skoðun hafi komið í ljós legvatnspollur í leggöngum og legvatnspinni hafi litast svartur sem merki um að legvatnið væri líklega farið. Blóðrannsóknir hafi sýnt merki um sýkingu. Stuttu síðar hafi sérfræðingur skoðað móðurina. Hjartsláttarrit af fóstrinu hafi sýnt eðlilega grunnlínu og eðlilegan breytileika, en ekki hraðanir. Ómskoðun þessa læknis hafi sýnt að nær ekkert legvatn hafi verið til staðar og fósturvöxtur hafi verið aðeins undir meðallagi. Skoðun á heilavef og höfði hafi ekki leitt neitt óeðlilegt í ljós. Ákveðið hafi verið að hafa móðurina fastandi, fylgjast með barninu í síritun, gefa henni vökva og koma fæðingu af stað með því að hvetja sóttina með hormóninu oxytocin. Ekkert hafi mælt gegn fæðingu um leggöng sem sé í tilvikum sem þessum viðurkennd og hefðbundin meðferð. Við keisaraskurð þurfi að fara inn í sýkta vefi sem geti verið hættulegt fyrir móðurina. Með tilliti til heilsufars hennar hafi fæðing verið betra úrræði en keisaraskurður og fæðingin eigi ekki að breyta neinu fyrir barnið. Þá greini forstöðulæknirinn frá því að hann hafi farið í gegnum hjartsláttarrit barnsins frá 6. til 10. september og sé ekki hægt að segja að þau séu óeðlileg. Engin breyting sé á milli þessara tímapunkta og þar af leiðandi ekki sjáanleg nein streita hjá barninu miðað við það sem vænta mátti 6. september þegar móðirin hafi komið fyrst. Ritið hafi síðan haldist alveg eðlilegt í fæðingunni nema hvað aðeins hafi herst á hjartslættinum eftir að gangsetningartilraun byrjaði og ein allstór dýfa hafi virst vera til staðar stuttu eftir að ritunin hófst en hjartslátturinn eðlilegur eftir það. Dýfan hafi staðið í um 13 mínútur. Um 25 mínútum áður en barnið fæddist hafi farið að bera á breytilegum dýfum og 15 mínútum áður hafi farið að bera á nokkuð hraðari hjartslætti. Síðasti lesanlegi hluti ritsins sé klukkan 230 eða fimm mínútum áður en barnið fæddist og „virðist þá sá hluti vera innan eðlilegra marka, þótt erfitt sé að túlka það.” Jón Hilmar Alfreðsson sérfræðingur hafi skoðað móðurina um klukkan 1900. Höfuð barnsins hafi staðið vel niður en líkamshiti hafði hækkað í 38,3 gráður sem skýri að nokkru hvers vegna hjartslátturinn var aðeins hraðari, en þó með góðum breytileika áfram. Þá hafi verið rætt við barnalækna og ákveðið að halda áfram með fæðinguna eins og til hafði staðið. Rafskaut hafi verið sett á koll barnsins klukkan 2040 til að fylgjast með hjartslætti þess. I. stig fæðingarinnar hafi staðið yfir tæpar sjö klukkustundir, sem geti ekki talist óhóflega langt, og II. stig fæðingarinnar hafi aðeins tekið 20 mínútur. Undir lok fæðingarinnar hafi ljósmóðir lýst hjartsláttardýfum í hríðunum, sem hafi jafnað sig vel á milli, og hafi móðirin fengið súrefnisgjöf. Þetta hafi verið eðlilegur framgangsmáti í fæðingu af þessu tagi. Líkamshiti móðurinnar hafi dottið niður nær strax eftir fæðinguna, en sýkingin í legholi og legvöðvanum hafi lagast að nokkrum tíma liðnum svo sem vænta mátti. Stefnandi vísi til þess sem fram komi í áliti forstöðulæknisins í sömu greinargerð um að móðirin virtist hafa fengið fullnægjandi skoðun á meðgöngunni og einnig, þegar hún leitaði til sjúkrahússins 6. og 7. september. Ekki hafi þá verið ástæða til að framkvæma ómskoðun, þegar klínísk skoðun staðfesti ekki grun um legvatnsleka og legstærð hafi verið eðlileg. Slímkennd útferð, oft vökvakennd, sé algeng í meðgöngu án þess að nokkuð sé að. Keiluskurður hefði getað gefið aðvörun um að líklegra væri en ella að fyrirburafæðing gæti orðið eða að legvatn gæti lekið eftir sýkingu eða belgjarof, en við skoðun hafi ekkert bent til slíks. Öllum hafi verið fullljóst 6. september að móðirin hafði farið í keiluskurð og að þessi hætta vofði yfir. Um athugasemdir hennar varðandi skoðun á göngudeildinni 9. september sé erfitt að dæma, en læknirinn telji fullvíst að ljósmóðirin hefði látið skoða hana betur ef henni hefði fundist vera ástæða til samkvæmt skoðun þá. Eftir að móðirin kom inn á deildina hafi meðhöndlun verið í einu og öllu eins og eðlilegt var. Í bréfi barnalækna varðandi stefnanda 19. nóvember 1997 komi fram að hann hafi haft respiratoriska acidosa (öndunarblóðsýringu) í byrjun eftir að hann fæddist og það sé merki um tiltölulegan vægan súrefnisskort alveg í lok fæðingarinnar eins og sjá megi af þeim hlutum hjartsláttarritsins sem til eru og dæma megi af lýsingu ljósmóður í fæðingunni. Mjög ólíklegt sé að slíkur skortur, sem sé aðeins hlutfallslegur, geti valdið nokkrum bráðum eða varanlegum skaða. Stefnandi hafi verið meðhöndlaður með tilliti til þessa og sýkingar strax eftir fæðinguna. Fæðing með keisaraskurði hafi ekki komið til greina við þessar aðstæður, enda ekki vanalegt að slíkt sé gert. Vandleg skoðun Hildar Harðardóttur læknis á fóstrinu hafi ekki sýnt neitt athugavert, einkum ekki á heilavef. Á kvennadeildinni sé allt gert til að reyna að viðhafa fagleg vinnubrögð og tryggja að barnið komi í heiminn í sem bestu ástandi. Telji læknirinn að ekkert bendi til þess að hér hafi verið brugðið út af viðurkenndum stöðlum varðandi meðferð móðurinnar í fæðingunni og m.t.t. hagsmuna hins ófædda barns fyrir og meðan á fæðingunni stóð. Með öllu sé óvíst hvort það hefði breytt nokkru um meðferð eða framgang málsins þó með vissu hefði uppgötvast fyrr að legvatn hafi verið farið. Slíkt hefði í mesta lagi getað orðið 4 dögum fyrr, en þar sem konan hafi þá verið verkjalaus og ekki með nein augljós sýkingareinkenni, hefði verið beðið átekta. Eini munurinn hefði verið sá að konan hefði sennilega samkvæmt venju hér á deildinni verið innlögð á Kvennadeild Landspítalans. Engar rannsóknir bendi hins vegar til þess að slík innlögn bæti útkomu þungana svo neinu nemi. Þegar verkir byrjuðu og hiti kom til hefði fæðingin verið hvött með sama hætti og gert var og sýklalyf gefin. Ekki hafi verið ástæða til að gera keisaraskurð. Ólíklegt verði að teljast að væg respíratorisk blóðsýring hafi orsakað spastíska lömun barnsins. Í kvörtun til nefndar um ágreiningsmál um heilbrigðisþjónustu hafi móðir stefnanda gert þá kröfu að nefndin mæti hvort heilsutjón stefnanda mætti rekja til rangrar meðferðar, mistaka eða dráttar á viðeigandi meðferð eða einhvers annars, sem viðkomandi sjúkrastofnun bæri ábyrgð á. Niðurstaða nefndarinnar hafi verið sú að hugsanlega hefði mátt skoða móðurina betur þegar hún leitaði í þriðja sinn á spítalann og kvartaði yfir leka um leggöng. Nefndin hafi þó ekki talið unnt að fullyrða að bein tengsl væru á milli þess tjóns sem barnið varð fyrir og þess að legvatn var farið fyrir fæðinguna. Nefndin hafi enn fremur talið ekkert í framkomnum gögnum benda til að starfsfólki spítalans hafi orðið á mistök við fæðingu stefnanda og „fellst ekki á þá skoðun að eðlilegt hafi verið að framkvæma keisaraskurð við þessar aðstæður”. Sama kvöld og stefnandi fæddist hafi verið beðið um rannsókn á öndunarfærum hans vegna öndunarörðugleika. Í umsögn sinni daginn eftir segi Einar H. Jónmundsson m.a. að þétting sé í hægri lungnatoppi aðlægt miðmæti, sennilega samfall á lungnavef og dálítið gróft niður frá hægra lungnahliði, sennilega léleg loftfylling. Striklaga þéttingar séu út frá vinstra lungnahliði en lungað vel loftfyllt þar fyrir utan. Í samantekt sinni 10. september 1997 á sjúkrasögu stefnanda segi Herbert Eiríksson að stefnandi hafi verið lagður inn „með öndunarörðugleika, farið vatn í 4 sólarhringa og móðir komin með hita”. Ómskoðun hafi farið fram á heila stefnanda 2. október 1997. Þá hafi sést ofanvert og hliðlægt við aðalhluta hliðarheilahólfa ómsnauðir flekkir, sá stærsti allt að 0,5 cm að stærð. Rannsakandinn, Sigurður V. Sigurjónsson, segi í umsögn sinni að sennilega sé um hvítefnissjúkdóm/gisnun að ræða, líklega breytingar af völdum súrefnisskorts. Við skoðun Péturs Lúðvíkssonar á stefnanda 10. október sama ár hafi komið fram að vægt víð heilahólf og hvítefnisbreytingar umhverfis þau bendi til hvítefnissjúkdóms umhverfis heilahólfin með vefjatapi og þar með nokkurri áhættu á taugafræðilegum eftirköstum, t.d. síkrampa tvílömun. Álit hans sé að líklegar orsakir þessara breytinga séu blóðflæðistruflanir í tengslum við streituástand fyrir og kringum fæðingu, og að merki um brátt nýrna-pípludrep og hugsanlega einnig hratt batnandi vanöndun á fyrstu sólarhringum tengist þessu. Í bréfi sínu til landlæknisembættisins 20. júlí 1998 segi Hörður Bergsteinsson læknir að orsakir breytinganna á heila stefnanda séu taldar blóðflæðitruflanir í sambandi við stress ástand fyrir og/eða í kringum fæðinguna. Í niðurlagi bréfsins segi að það komi „hins vegar fram í læknabréfi og okkar gögnum að við teljum orsökina fyrir periventricular malaciu og þar með hans klínisku einkennum vera súrefnisskort sem að hefur átt sér stað fyrir eða í fæðingu”. Jónas Hallgrímsson læknir hafi verið beðinn um álit sitt á örorku stefnanda, „sem hann býr við, og gögn benda til að rekja megi til súrefnisskorts”. Í matsgerð 21. október 2003 sé það niðurstaða hans að varanlegur miski stefnanda vegna þessa sé 90% og varanleg örorka 100%. Móðir stefnanda, sem fari ein með forsjá hans, reki framangreind örkuml og örorku hans til sakar starfsmanna spítalans, sem komið hafi að málinu, en stefndi beri ábyrgðina sem vinnuveitandi þeirra. Hún hafi leitað eftir afstöðu ríkislögmanns til bótaskyldu vegna þessa með bréfi 28. júlí 2000, en með bréfi hans 25. september s.á. hafi henni verið hafnað. Sú afstaða hafi verið áréttuð 23. janúar 2004. Stefnandi byggi á því að viðkomandi starfsmönnum spítalans hafi orðið á mistök við fæðingu stefnanda, aðdraganda hennar frá 6. september 1997 og eftirmeðferð með athöfnum sínum og aðgerðum sem og aðgerðarleysi sem leitt hafi til hins alvarlega heilsutjóns stefnanda. Því sé einnig haldið fram og á því byggt að sönnunarbyrðin sé öfug, þ.e. að stefnda beri að sýna fram á að umræddir starfsmenn spítalans hafi í öllu, frá 6. september 1997 þar til heilaskaði stefnanda varð staðreyndur, framkvæmt starfa sinn eins og þeim hafi framast verið unnt og til var ætlast og beitt fullnægjandi aðferðum í hvívetna. Honum beri jafnframt að sýna fram á að allur nauðsynlegur og fullnægjandi aðbúnaður hafi verið til staðar. Sönnunarbyrðina fyrir því að skaðinn og tjónið hefðu orðið þó að engin mistök hefðu verið gerð beri að leggja á stefnda. Athafnir starfsmannanna hafi verið flausturslegar og ófullnægjandi og ákvarðanir þeirra ómarkvissar og rangar. Þeir hafi brugðist starfsskyldum sínum. Fyrir vikið sé af þeirra hálfu ekki hægt að fullyrða að framangreindur heilaskaði stefnanda hafi verið óumflýjanlegur. 1. Fyrir 6. september 1997 hafi legið fyrir vitneskja um að hætta gat verið á ótímabærri fæðingu stefnanda. Tilefni komu móður hans á fæðingadeildina hefði þess vegna átt að kalla á og fram allt önnur og betri vinnubrögð og verklag, en þá var beitt. Full ástæða hafi verið fyrir starfsmennina að vera vel á verði og haga sér samkvæmt því með viðeigandi ráðstöfunum og meðferð til þess að minnka líkur á heilsutjóni stefnanda í stað þess að gera lítið úr hlutunum og senda hana heim. Þarna hafi þeim orðið á alvarleg mistök. 2. Það sama gildi um endurkomur hennar 7. og 9. september. Umkvörtunum hennar og vandamálum hafi verið tekið með léttúð, skeytingarleysi og vanvirðingu í stað alvöru, ábyrgðar og réttrar meðhöndlunar. Fyrir vikið hafi hún fyllst kvíða, ótta, óöryggi og annarri vanlíðan í stað þess að geta treyst því fullkomlega að hljóta þá bestu viðeigandi umönnun og meðferð sem völ hafi verið á. Þessir annmarkar og mistök hafi aukið áhættuna á þeim skaða sem stefnandi varð fyrir. 3. Sama hafi komið skýrlega í ljós þegar móðir stefnanda leitaði til spítalans 10. september 1997 vegna samdráttarverkja og lasleika. Miðað við forsögu hennar hafi fæðingarhjálpin og læknismeðferðin þá einkennst af streitu, ónákvæmni og andvaraleysi í stað yfirvegunar, vandvirkni og réttrar meðhöndlunar. Dýfan, sem varð á hjartsláttarritinu skömmu eftir að taka þess hófst, hafi átt að vera áminning og hvatning til viðkomandi um að bregðast skjótt við með viðeigandi aðgerðum. Það hafi brugðist þá sem fyrr og allt þetta hafi eðlilega haft mikil áhrif á móður stefnanda og þá ekki síður á hann sjálfan, heilsu hans og velfarnað. 4. Þá hafi skort, af óskýrðum ástæðum, mikilsverðar upplýsingar af sírita af síðustu fimm mínútunum fyrir fæðinguna og sé því ekkert þá vitað um ástand stefnanda. Þetta kunni að hafa verið afdrifaríkar mínútur fyrir hann. Stefndi beri hallann af þessum upplýsingaskorti. Sama gildi um hvers kyns vanfærslur í sjúkraskrár í umrætt sinn, hverju nafni sem nefnist. Öll slík vanræksla sé á ábyrgð stefnda. 5. Ekki hafi verið staðið að meðhöndlun stefnanda og umönnun eftir fæðinguna með réttum og fullnægjandi hætti miðað við ástand hans, þegar hann kom í heiminn. Ekki sé unnt að útiloka að stefnandi hafi þá orðið fyrir hinum afdrifaríka súrefnisskorti. Stefndi geti samkvæmt framanrituðu ekki sýnt fram á að rétt og/eða fullnægjandi vinnubrögð hafi verið viðhöfð eða réttri og/eða viðhlítandi meðferð beitt. Bótaskylda hans sé því tvímælalaust til staðar. Lagarök stefnanda séu almennar reglur skaðabótaréttar um sök og húsbónda- og vinnuveitendaábyrgð. Dómkröfur sínar byggi stefnandi og á skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996. Stefnandi sundurliði bótakröfu sína í aðalkröfu þannig: 1. Sjúkrakostnaður og annað fjártjón samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga 20.000.000 króna 2. Miskabætur með 50% álagi samkvæmt 4. gr. sömu laga miðað við lánskjaravísitölu í apríl 2004, 4555 stig. 7.494.516 krónur 3. Örorkubætur samkvæmt þágildandi 8. gr. laganna 29.978.062 krónur Samtals 57.472.578 krónur. Sjúkrakostnað og annan kostnað skýri stefnandi þannig að hann þurfi stöðugrar umönnunar, sem móðir hans hafi veitt frá upphafi, en fyrir vikið hafi hún ekki getað stundað launaða atvinnu. Hún hafi helgað sig meðferð hans og kappkostað að hann fengi og fái þá bestu faglegu umönnun, sérkennslu, þjálfun og endurhæfingu, sem völ sé á. Húsnæði þeirra mæðginanna hafi að nokkru verið breytt og lagað að þörfum hans, getu og þroska. Kostnaður vegna alls þessa sé alls ekki ofáætlaður nema síður sé með 20.000.000 króna. Varakrafa stefnanda sé miðuð við að örorkubæturnar samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga séu fjórfaldar miskabætur án 50% álagsins. Nemi þær þá 19.985.376 krónum í stað 29.978.062 krónum. Að öðru leyti sé þessi kröfugerð óbreytt tölulega og samtala hennar því 47.479.892 krónur. Aðalkrafa stefnanda um vexti frá 10. september 1997 til 28. ágúst 2000 byggðist á 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Aðalkrafan um dráttarvexti frá síðastnefndum degi til 1. júlí 2001 byggðist á 3. kafla sömu laga og 3. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001. Á upphafsdegi dráttarvaxtanna, 28. ágúst 2000, hafi mánuður verið liðinn frá áðurnefndu bréfi til ríkislögmanns, þar sem tilkynnt hafi verið af hálfu stefnanda að skaðabótakrafa yrði höfð uppi. Varakrafa stefnanda um vexti frá 10. september 1997 til 19. febrúar 2004 og dráttarvaxtakrafan frá þeim degi byggðist á sömu lögum. Þessi krafa taki mið af því að þann dag hafi mánuður verið liðinn frá bréfi stefnanda til ríkislögmanns, þar sem hann hafi áréttað bótakröfu sína og sundurliðað hana tölulega. Krafan um málskostnað sé byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málskostnaðinn sé gerð samkvæmt lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að mæðraskoðun á Kvennadeild Landspítala við sex vikna og 13 vikna meðgöngu hafi verið eðlileg. Allar venjulegar blóð- og þvagrannsóknir við fyrstu komu hafi verið eðlilegar. Skoðun við 18-19 vikna ómskoðun hafi verið eðlileg, fylgja á framvegg og ekki lágsæt. Þessar skoðanir hafi verið gerðar af reyndu starfsfólki Landspítalans. Móðir stefnanda hafi komið til skoðunar 21. júlí 1997, gengin 26 vikur, og hafi allt verið eðlilegt, en hún hafi þá verið skoðuð af sérfróðum lækni og ljósmóður. Aftur hafi hún komið í skoðun 18. ágúst við rúmlega 28 vikur og hafi þá allt verið eðlilegt. Þannig hafi verið um að ræða eðlilega tíðni skoðana hjá heilbrigðri konu, en eini áhættuþátturinn, sem um hafi verið að ræða, hafi verið keiluskurður. Þegar móðir stefnanda kom í skoðun 6. september sama ár á kvennadeild, þá gengin 31 viku og 1 dag samkvæmt ómskoðun, hafi hún verið skoðuð af reyndum lækni. Hann hafi lýst athugun sinni svo að hún hafi ekki haft verki og hafi hreyfingar verið eðlilegar, framveggsfylgja, sem ekki hafi verið lágsæt, hafði sést við ómskoðun og fósturhjartsláttarrit hafi verið eðlilegt og reaktíft. Læknirinn hafi gert venjubundna skoðun um leggöng og hann hafi lýsti svolítilli blóðlitaðri útferð, en að ekki sæjust separ eða blæðingastaðir. Leghálsinn hafi verið lítill eftir keiluskurð. Ekki hafi verið talin ástæða til frekari aðgerða þar sem um lítil einkenni hafi verið að ræða og hafi móðirin verið send heim. Engin gögn væru um að læknar hafi áformað að hún yrði sett í sónar þennan dag, enda hafi það ekki verið niðurstaða læknisins, sem meðhöndlaði hana, og engin ástæða hafi verið til þess við þessar aðstæður. Daginn eftir hafi móðir stefnanda komið og þá hafi hún verið skoðuð af reyndum deildarlækni á kvennadeild. Skoðunin hafi verið vegna gruns um að legvatn væri farið. Gerð hafi verið skoðun um leggöng og lýsi læknirinn henni þannig að ekki rynni legvatn en þunnfljótandi útferð væri í leggöngum. Tekið hafi verið strok úr útferðinni í ræktun. Læknirinn hafi notað legvatnspinna til að gera greinarmun á legvatni og venjulegri útferð, en litur pinnans hafi ekki breyst og þannig hafi ekki komið svörun um farið legvatn. Þá hafi verið tekið strok á smásjárgler til að skoða hvort kristallamyndun yrði í sýninu, en það varð ekki og því ekki staðfestur grunur um legvatnsleka. Þannig hafi ekki verið talin ástæða til frekari aðgerða. Hvergi sé stoð fyrir því að hætta hafi fylgt þeirri skoðun sem fram fór daginn áður. Þá hafi engin þörf verið til að rannsaka tengsl útferðarinnar og slapps legháls sem ekki sé vitað að hafi verið fyrir hendi. Hvergi hafi komið fram að rætt hafi verið um mikinn leka umrætt sinn. Fullyrðingar af hálfu stefnanda um þetta eigi sér því enga stoð. Allt hafi verið eðlilegt er móðirin kom næst til skoðunar 9. september s.á. hjá þeirri ljósmóður sem hafi séð hana í mæðraskoðuninni. Legbotnshæð hafi bent til þess að legvatn hafi annað hvort ekki verið farið eða að leki hefði aðeins tekið til hluta legvatnsins. Þannig hafi verið merki um eðlilegt legvatnsmagn. Skráð hafi verið að hún hefði enn verið með einhvern leka um leggöng, en þó minna og engin einkenni, svo sem kláði eða vond lykt, virtust til staðar. Niðurstöður úr rannsóknum á sýnum, sem tekin voru 7. september, hafi sennilegt legið fyrir við skoðunina 9. september þar sem ekki hafi verið gerð athugasemd við hana. Þannig hafi á þessum tíma ekki verið nein örugg vísbending um legvatnsleka að mati þriggja sérfræðinga eins og þá hafi verið unnt að staðfesta með venjubundnum skoðunum. Í öllum tilvikum hafi verið beitt þeim aðferðum sem eðlilegar gátu talist og viðurkenndar. Móðir stefnanda hafi komið á Fæðingardeild Landspítalans 10. september 1997 klukkan 1425 vegna verkja. Hún hafi þá verið gengin 31 viku og 5 daga. Í greinargerð yfirlæknis kvennadeildar sé komu hennar og aðgerðum lýst. Hún hafi talið sig hafa flensueinkenni en líkamshiti hafi verið 37,3 gráður og púls nokkuð hraður. Aðstoðarlækni hafi verið gert viðvart. Við skoðun hafi komið í ljós legvatnspollur í leggöngum og strok tekið í ræktun. Settur hafi verið upp legvatnspinni, sem hafi gefið merki um að legvatn væri líklega farið, en það hefði ekki verið unnt að staðfesta áður. Blóðrannsóknir hafi sýnt merki um sýkingu. Sérfræðingur hafi einnig komið til, en hann hafi farið yfir sögu móðurinnar og skoðaði hana. Legháls hafi virst að mestu lokaður og hjartsláttarrit hafi sýnt eðlilegan breytileika, en ekki hraðanir. Ritið hafi talist eðlilegt. Ómskoðun síðar, sem sérfræðingur hafi gert, hafi sýnt að nær ekkert legvatn hafi verið til staðar og fósturvöxtur hafi aðeins verið undir meðallagi. Skoðuð hafi verið sérstaklega innri líffæri stefnanda en sérfræðingurinn, sem hafi sérstaka reynslu af meðhöndlun áhættumeðgangna og í ómskoðunum, hafi tekið fram að skoðun á heilavef og höfði hafi verið alveg eðlileg. Hjartsláttarrit sem tekin hafi verið 6., 7., 9. og 10. september hafi þannig ekki verið óeðlileg og engin sjáanleg streita á barninu. Lögð hafi verið áhersla á að ekkert hafi verið talið mæla gegn fæðingu um leggöng. Ákveðið hafi verið að hafa móðurina fastandi, fylgst yrði með barninu í síritun, móður yrði gefinn vökvi og fæðingu komið af stað með því að hvetja sóttina með oxytocins gjöf. Ekki hafi verið gefnir barksterar vegna sýkingarhættu, en gefin sýklalyf. Ekkert hafi komið fram sem gefið hafi tilefni til annars inngrips svo sem keisaraskurðar, en engin streita hafi fundist hjá stefnanda. Í fæðingunni hafi ritið haldist eðlilegt utan þess að aðeins hafi herst á hjartslættinum á næstu klukkutímum eftir að gangsetningartilraun byrjaði og ein stór dýfa virtist til staðar stuttu eftir að ritun hófst. Eftir það hafi hjartsláttur verið eðlilegur. Dýfan hafi staðið í 13 mínútur en jafnað sig. Um 25 mínútum áður en stefnandi fæddist hafi farið að bera á breytilegum dýfum og síðan stundarfjórðungi áður en hann fæddist hafi farið að bera á hraðari hjartslætti. Síðasta ritunin áður en stefnandi fæddist um klukkan 2130 hafi verið innan eðlilegra marka og hafi hann síðan fæðst um fimm mínútum síðar. Í gögnum komi einnig fram að sérfræðingur hefði skoðað móðurina um klukkan 19. Höfuð barnsins hafi staðið vel niður en líkamshiti hafði hækkað í 38,8 gráður, sem skýri að nokkru hraðari hjartslátt, sem þó hafi verið með góðum breytileika. Rætt hafi verið við barnalækna og ákveðið að halda áfram fæðingunni. Móðirin hafi fengið verkjalyf og rafskaut hafi verið sett á klukkan 2040 til að fylgjast með hjartslætti. Útvíkkun hafi lokið klukkan 2115 og hafi fyrsta stig fæðingarinnar ekki verið talið óhóflega langt. Annað stig hafi verið um 20 mínútur. Ljósmóðir hafi lýst hjartsláttardýfum undir lok fæðingarinnar sem hafi jafnað sig vel á milli og hafi móðirin fengið súrefnisgjöf. Gangur fæðingarinnar hafi því verið eðlilegur. Fylgjufæðing hafi verið eðlileg og eftirlit með fæðingunni og móðurinni eftir hana eðlileg. Sýking hafi svarað sýklagjöf vel og hafi móðirin jafnað sig hratt og vel. Stefnandi hafi fæðst um klukkan 2135 umræddan dag. Hann hafi tekið vel við sér, hafi haft apgargildi 5 eftir 1. mínútu og 7 eftir 5 mínútur. Hann hafi strax verið færður á vökudeild þar sem barnalæknar hafi tekið við honum og meðhöndlað hann vegna öndunarerfiðleika. Hann hafi meðal annars verið settur í öndunarvél og á sýklalyf. Hann hafi verið til meðhöndlunar dagana á eftir. Hann virtist jafna sig vel á öndunarerfiðleikum og hafi verið extuberaður, en sýklagjöf haldið áfram. Málatilbúnaður í stefnu geymi almennar fullyrðingar sem ekki séu rökstuddar að marki. Þessi framsetning geri stefnda erfitt fyrir við að meta hvar í ferlinu sé rétt að bera niður og hversu stóran hluta þess beri að útlista. Stefndi mótmæli einhliða frásögnum móður stefnanda um tilsvör starfsmanna stefnda sem ekki eigi sér stoð í gögnum málsins og sé ætlað að vera stefnda í óhag. Það sé rangt að læknar eða ljósmæður hafi gert lítið úr lýsingum móður stefnanda. Þvert á móti hafi starfsfólk spítalans rannsakað allt það sem tilefni gafst til með viðurkenndum aðferðum og brugðist rétt við. Stefnandi byggi á því að starfsmönnum Landspítala hafi orðið á mistök við fæðingu stefnanda, aðdraganda hennar frá 6. september 1997 og eftirmeðferð með athöfnum sínum og aðgerðum sem og athafnaleysi. Í stefnu sé því haldið fram að mistök hafi valdið hinu alvarlega heilsutjóni stefnanda. Einnig að öll sönnunarbyrði í málinu sé öfug þannig að stefndi verði að sanna að starfsmenn hans hafi staðið tilhlýðilega að verki með fullnægjandi aðferðum og aðbúnaði. Byggt sé á því í stefnu að stefndi beri einnig sönnunarbyrði fyrir því að skaðinn og tjónið hefði orðið þótt engin mistök hefðu verið gerð. Frekari málsástæður fyrir dómkröfum stefnanda séu síðan raktar í fimm liðum, en þær séu í algeru ósamræmi við undanfarandi lýsingu málavaxta. Stefndi mótmæli málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum. Engri saknæmri eða ólögmætri háttsemi sé til að dreifa af hálfu starfsmanna stefnda. Þá sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að heilsutjón stefnanda sé um að kenna háttsemi starfsmanna stefnda. Hvergi hafi verið til að dreifa saknæmum eða ólögmætum mistökum af þeirra hálfu sem geti orðið grundvöllur bótaábyrgðar. Málavaxtalýsing í stefnu hafi að verulegu leyti verið unnin upp úr samantekt Reynis Tómasar Geirssonar yfirlæknis og prófessors og lýst sé álitum lækna sem komið hafi að meðhöndlun stefnanda og vegna kvartana móður hans til landlæknis. Einnig sé greint frá áliti landlæknis og nefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990. Málsástæður í stefnu séu almenns efnis en hvergi sé að marki reynt að gagnrýna meðhöndlun móður stefnanda eða meðhöndlun hans með læknisfræðilegum eða efnislegum rökum. Þar séu aðeins fullyrðingar, sem á köflum séu ómálefnalegar, en í öllum tilvikum órökstuddar og haldlausar. Af hálfu stefnanda sé byggt á því að athafnir starfsmanna hafi verið „flausturslegar og ófullnægjandi og ákvarðanir þeirra ómarkvissar og rangar“ auk þess sem þeir hafi brugðist starfsskyldum sínum. Starfsmenn hafi átt að viðhafa „önnur og betri vinnubrögð“, þeim hafi orðið á „alvarleg mistök“, vandamálum móðurinnar hafi verið tekið af „léttúð, skeytingarleysi og vanvirðingu í stað alvöru, ábyrgðar og réttrar meðhöndlunar“. Einnig sé því borið við að fæðingarhjálpin og læknismeðferðin hafi einkennst af „streitu, ónákvæmni og andvaraleysi í stað yfirvegunar, vandvirkni og réttrar meðhöndlunar“. Í þessu sambandi sé nefnd „dýfan“ sem hafi orðið á hjartsláttarritinu skömmu eftir að taka þess hófst og að hún hefði átt að verða „áminning og hvatning til viðkomandi um að bregðast skjótt við með viðeigandi aðgerðum“, en það hafi brugðist og haft áhrif á móður stefnanda og hann sjálfan, heilsu hans og velfarnað. Öllum fullyrðingum þessa efnis mótmæli stefndi. Ekkert sé nánar rökstutt hvað stefnandi telji að gera hefði átt og fullyrðingar þessar séu ekki studdar sönnun, læknisfræðilegum rökum eða gögnum. Engin gögn liggi fyrir til sönnunar fullyrðingum af hálfu stefnanda um að starfsfólki stefnda hafi orðið á saknæm mistök með aðgerðum eða aðgerðarleysi. Beri móðir stefnanda fyrir hans hönd alla sönnunarbyrði um þessar fullyrðingar, en slík sönnun hafi hvergi komið fram. Þegar af þessum ástæðum sé krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Er móðir stefnanda kom á kvennadeild 6. og 7. september 1997 hafi hún fengið fullnægjandi skoðun eins og í meðgöngunni fyrr. Ekki hafi verið ástæða til að gera ómskoðun í umrædd skipti þegar klínísk skoðun var gerð bæði af sérfræðingi og reyndum aðstoðarlækni sem ekki hafi staðfest grun um legvatnsleka og legstærð hafi verið eðlileg. Slímkennd, vökvakennd útferð sé algeng í meðgöngu án þess að nokkuð sé að. Ekki hafi verið sjáanlegt að vatn rynni, þótt þunnfljótandi útferð væri. Strok hafi verið tekið í ræktun sem hafi aðeins sýnt eðlilegra vaginal flóru. Indikator pinni fyrir legvatni hafi verið settur upp en hann hafi ekki litast svartur eins og hann hefði átt að gera ef legvatn var farið. Smásjárskoðun hafi ekki sýnt einkenni um kristallamyndun. Þannig hafi verið leitað eins vandlega og unnt var með klínískri skoðun að því hvort legvatn væri farið en enginn ákveðinn grunur hafi komið fram fyrir því. Skoðun á göngudeild 9. september hafi einnig verið fullnægjandi. Fyrir liggi sérfræðileg álit á því að erfitt sé að dæma um legvatnsleka með ómskoðun, einkum þegar um lítinn leka sé að ræða. Engin stoð sé fyrir því að móðirin hafi kvartað um kvíða, ótta eða þess háttar vanlíðan og ekki fái staðist að slíkt hafi aukið hættuna á skaða stefnanda. Skoðun með tilliti til legvatns hafi verið fullnægjandi fyrir 10. september og þann dag einnig en þá hafi móðirin sjálf talið að legvatnið væri ekki farið. Móðirin hafi ekki komið þann dag vegna gruns um legvatnsleka. Hún hafi verið með samdráttarverki og taldi sig hafa flensueinkenni en hiti hafi verið 37,3˚C. Sérfræðingur hafi þá talið að líklega væri ekkert legvatn til staðar, eins og ráða hafi mátt af stroki. Miðað við skoðun á útliti fósturs, einkanlega heilavef, hafi sérfræðingur talið allt eðlilegt. Nýtt strok hafi verið tekið þar sem aðeins hafi sést eðlileg vaginal flóra. Móðirin hafi verið höfð fastandi og gefið sýklalyf, en síðan skipt yfir í „Augmentin gjöf“. Belgjarof hafi síðan verið staðfest. Þannig hafi verið um fullnægjandi skoðun að ræða, fyrst vegna tiltölulega lítilla einkenna en þegar þau urðu meiri hafi ástandið strax verið greint og viðeigandi meðferð veitt. Sónarskoðun fyrr hefði hvorki verið nauðsynleg né líkleg til árangurs, enda klínísk skoðun nægjanleg. Stefndi mótmæli því að dýfa á hjartslætti, sem varð skömmu eftir að ritun hófst, hafi átt að vera áminning og hvatning til starfsmanna stefnda um að bregðast skjótt við, en að það hafi brugðist sem haft hafi afleiðingar fyrir heilsu móður stefnanda og hann. Einnig mótmæli hann þeirri tilgátu í málatilbúnaði stefnanda að skort hafi mikilsverðar upplýsingar af sírita síðustu fimm mínútur fyrir fæðinguna og þar sem ekkert hafi þá verið vitað um líðan hans kunni þetta að hafa haft afdrifaríkar afleiðingar. Ekki séu þessar tilgátur rökstuddar nánar og mótmæli stefndi þeim. Engin ástæða sé til að ætla að á þessum tíma hafi nokkuð komið fram sem hafi gefið tilefni til frekara inngrips eða aðgerða. Enn fremur mótmæli stefndi að sjúkraskrár hafi ekki verið færðar en hvergi hafi komið fram að skráningum í þær hafi verið ábótavant. Málsástæður þessar séu því með öllu haldlausar og órökstuddar. Enginn fræðilegur grundvöllur sé fyrir því að síðustu fimm mínútur fyrir fæðingu stefnanda kunni að hafa verið afdrifaríkar. Engin sú breyting hafi getað orðið á fimm mínútum sem hefði getað valdið skaða stefnanda. Fæðingarrit sýni að fæðingin sjálf hafi gengið hratt og vel fyrir sig og hafi í engu tekið óeðlilega langan tíma. Annað stig fæðingarinnar hafi aðeins verið 15 mínútur. Engin sjáanleg streita hafi verið merkjanleg 10. september. Ritið hafi haldist eðlilegt í fæðingunni utan þess að aðeins hafi herst á hjartslættinum á næstu klukkutímum eftir að gangsetningartilraun byrjaði og ein allstór dýfa hafi reynst til staðar stuttu eftir að ritunin hófst, en hjartsláttur hafi jafnað sig og verið eðlilegur eftir það. Þannig hafi dýfan ekki gefið tilefni til frekari aðgerða eða inngrips. Um 25 mínútum áður en að stefandi fæddist hafi farið að bera á breytilegum dýfum og síðan stundarfjórðungi áður en hann fæddist hafi farið að bera á nokkuð hraðari hjartslætti. Síðasti hluti ritsins, sem sé læsilegur, hafi verið innan eðlilegra marka. Fyrsta stig fæðingarinnar hafi ekki verið óhóflega langt og annað stig hafi verið stutt. Ljósmóðir hafi lýst undir lok fæðingarinnar hjartsláttardýfum í fæðingunni sem hafi jafnað sig vel á milli og móðirin hafi fengið súrefnisgjöf. Stefndi telji þetta eðlilegan framgangsmáta í fæðingunni og ekki óeðlilega staðið að fæðingarhjálp. Fylgjufæðing hafi verið eðlileg og eftirlit með móðurinni eftir fæðinguna með eðlilegum hætti. Sýking í legholi hafi lagast á eðlilegum tíma og líkamshiti hafi dottið niður nær strax eftir fæðinguna. Af eðlilegum ástæðum séu rit ekki eins nákvæm rétt undir lok fæðingar og breytingar á hjartslætti þá fullkomlega eðlilegar. Engar grófar sjúklegar breytingar hafi verið á hjartsláttarritinu sem gefið hafi tilefni til frekari aðgerða. Undir fimmta lið byggi stefnandi á því að „ekki hafi verið staðið að meðhöndlun hans og umönnun eftir fæðinguna með réttum og fullnægjandi hætti miðað við ástand hans, þegar hann kom í heiminn“. Sett sé fram sú tilgáta að ekki sé unnt að útiloka að stefnandi hafi þá orðið fyrir hinum afdrifaríka súrefnisskorti. Stefndi mótmæli þessum málsástæðum stefnanda sem röngum og órökstuddum, en þær séu engum sérfræðilegum rökum eða gögnum studdar. Fyrir liggi í málinu að barnalæknar hafi tekið við stefnanda strax eftir fæðingu og hann hafi verið fluttur á vökudeild. Þar hafi stefnandi verið í öndunarvél og hafi vel verið fylgst með öllum lífsmörkum allan tímann. Samkvæmt gögnum málsins hafi hann fengið viðhlítandi læknishjálp, reglulegt eftirlit og eðlilega hjúkrun. Réttilega hafi verið staðið að meðgöngueftirliti, mæðraskoðun og annarri læknishjálp gagnvart móður stefnanda allan tímann og við fæðingu stefnanda og stefnandi hafi fengið tilhlýðilega læknishjálp í samræmi við viðurkenndar aðferðir og þekkingu. Fyrir liggi í málinu álit landlæknis þar sem niðurstaðan hafi verið á þann veg að fötlun stefnanda sé talin stafa af heilasjúkdómi sem komið hafi í kjölfar súrefnisskorts. Ekki sé hægt að fullyrða hvenær sá skaði hafi orðið, en niðurstaða landlæknis, studd áliti sérfræðings, hafi verið sú að tilhlýðilega hafi verið staðið að aðgerðum í sambandi við fæðinguna. Samkvæmt áliti sérfræðings hafi verið farið eftir öllum venjulegum viðteknum reglum og fyrirmælum í sambandi við fyrirburafæðingar og farið legvatn. Fósturrit í fæðingunni hafi verið innan eðlilegra marka að undantekinni einni dýfu klukkan 1650, sem hafi jafnað sig fljótt og nokkuð hröðum hjartslætti síðar, sem stafa kunni af hitahækkun hjá móður. Í álitinu sé síðan tekið fram að engar grófar, sjúklegar breytingar á hjartsláttarriti hafi komið fram sem á þeim tíma hafi gefið tilefni til frekari aðgerða. Álit sérfræðingsins frá 27. nóvember 1998 liggi fyrir í málinu auk viðbótar frá 22. júní 1999. Í hinu fyrrnefnda segi að það einasta sem svolítið sé óvíst í sambandi við meðferð konunnar sé það að ekki hafi tekist að sýna fram á að legvatn væri farið fjórum dögum fyrir komu. Álit hans hafi engu að síður verið á þá lund að þeir sem skoðað hefðu móðurina áður en hún kom inn 10. september 1997 hefðu beitt þeim aðferðum sem eðlilegar máttu teljast. Fyrir liggi einnig álitsgerð nefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu í tilefni af kvörtun móður stefnanda. Nefndin hafi talið að hugsanlega hefði mátt skoða álitsbeiðanda betur þegar hún leitaði í þriðja sinn á spítalann og kvartaði yfir leka um leggöng. Engu að síður hafi stefndi sýnt fram á og stutt álitum sérfræðinga að skoðun öll skiptin hafi verið fullnægjandi og í samræmi við viðurkenndar aðferðir. Nefndin hafi ekki talið unnt að fullyrða að bein tengsl væru milli þess tjóns, sem stefnandi varð fyrir, og þess að legvatn var farið fyrir fæðinguna. Hún hafi talið að ekkert í framkomnum gögnum benti til þess að starfsfólki spítalans hefðu orðið á mistök við fæðingu stefnanda og hafi ekki fallist á að eðlilegt hefði verið að framkvæma keisaraskurð við þessar aðstæður. Hvergi sé komið fram að orsakir fötlunar og skaða stefnanda sé að finna í hátterni starfsmanna stefnda og engin sönnun komin fram um það. Sérfræðingur hafi gefið það álit að sjúkdómurinn (periventriculer leukomalacia) sé vegna súrefnisskorts (asphyxia) og þær orsakir gætu hafa byrjað löngu fyrir fæðingu. Af þeim ástæðum hafi hann talið vonlaust að svara því hvort stefnanda hefði vegnað betur ef gripið hefði verið fyrr inn í fæðingarferlið. Í áliti landlæknis hafi ekki verið talið hægt að fullyrða hvenær skaði stefnanda hafi komið til. Í áliti nefndar um ágreiningsmál hafi verið lagt til grundvallar að ekki yrði fullyrt um það hvenær stefnandi hefði á meðgöngu eða við fæðingu orðið fyrir súrefnisskaða. Í áliti yfirlæknis hafi verið vísað til álits barnalækna um það að stefnandi hefði haft merki um tiltölulega vægan súrefnisskort alveg í lok fæðingarinnar. Slíkur skortur, sem aðeins sé hlutfallslegur, geti mjög ólíklega hafa valdið nokkrum bráðum eða varanlegum skaða. Stefnandi hafi verið meðhöndlaður með tilliti til þessa og sýkingarinnar strax eftir fæðinguna. Fæðing með keisaraskurði hefði ekki komið til greina við þessar aðstæður. Nákvæm skoðun sérfræðings á fóstrinu þegar móðirin kom hafi ekkert athugavert sýnt, einkum ekki á heilavef. Móðir stefnanda beri fyrir hans hönd ótvírætt sönnunarbyrði fyrir því að bótaskilyrðum sé fullnægt, þ.á m. fyrir ætlaðri sök og ólögmætri háttsemi starfsmanna stefnda, orsakatengslum og sennilegri afleiðingu. Ekkert í málinu gefi tilefni til þess að vikið sé frá almennum reglum þess efnis að sönnunarbyrðin hvíli á tjónþola. Meiri líkur séu til þess að skaði stefnanda hafi komið til fyrir komu móður hans 6. til 9. september og þannig einnig fyrir fæðingu. Verði ekki á það fallist sé allt að einu ljóst og stutt sérfræðilegum álitum að vonlaust sé að tímasetja orsakir skaðans, en stefnandi hafi verið fyrirburi. Engin tengsl séu milli athafna starfsfólks stefnda og skaða stefnanda og vonlaust að svara því hvort einhverjar annars konar aðferðir hefðu breytt einhverju, en af hálfu stefnanda hafi ekki verið bent á hverjar þær hefðu átt að vera. Á öllum stigum hafi verið beitt tilhlýðilegum og réttum aðferðum. Engar líkur eru á að það hefði breytt nokkru um meðferð eða framgang málsins þótt með vissu hefði uppgötvast fyrr að legvatn var farið. Hefði slíkt í mesta lagi getað orðið fjórum dögum fyrr, en þar sem móðirin var þá verkjalaus og ekki með nein augljós sýkingarmerki hefði verið beðið átekta. Eini munurinn samkvæmt áliti yfirlæknis kvennadeildar hefði verið sá að móðirin hefði sennilega verið innlögð á kvennadeild spítalans. Engar rannsóknir bendi til þess að slík innlögn bæti útkomu þungana svo neinu nemi. Þegar verkir byrjuðu og hiti kom til hefði fæðingin verið hvött með sama hætti og gert var og sýklalyf gefin. Ekki hafi verið ástæða til að gera keisaraskurð og hefði það verið óeðlilegt, meðal annars vegna sýkingarinnar. Stefndi mótmæli bótakröfum stefnanda sérstaklega. Í örorkumati Jónasar Hallgrímssonar læknis sé tekið fram að matið lúti ekki að ástæðum fötlunar stefnanda, hvort um saknæma háttsemi hafi verið að ræða eða hvort bótaskilyrði séu uppfyllt. Stefndi mótmæli kröfulið stefnanda um sjúkrakostnað og annað fjártjón að fjárhæð 20.000.000 króna. Þessi liður sé órökstuddur og án nokkurra sönnunargagna. Þá sé óljóst hverjum þessi liður sé ætlaður en þar sé blandað saman óljóst hagsmunum móður stefnanda og hans. Rökstuðningur í stefnu virtist eiga við um ætlaðan tekjumissi móður, en einungis sé krafist bóta til handa stefnanda og engar sjálfstæðar kröfur gerðar af hálfu móður hans og verði ekki séð að hún eigi sóknaraðild að málinu. Kröfum sem varði hagsmuni móðurinnar sé mótmælt samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Meðferð stefnanda hafi verið kostuð af almannafé og muni svo verða að miklu leyti lögum samkvæmt, sbr. einkum lög um almannatryggingar og félagslega aðstoð nr. 116 og 117/1993. Einnig njóti stefnandi réttar samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Engra gagna njóti við um kostnað vegna breytinga á húsnæði og sé þeim kröfulið því mótmælt í heild sinni. Stefndi mótmæli einnig kröfum um miskabætur. Kæmi til bótaskyldu ættu við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og þau hafi verið fyrir breytingu með lögum nr. 37/1999, en breytingalögin gildi einungis um tjón sem orðið hafi eftir gildistöku laganna 1. maí 1999, sbr. 15. gr. breytingalaganna. Engin stoð sé því fyrir að beita heimildarákvæði 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga eins og þeim hafi verið breytt með lögum nr. 37/1999. Þótt það ákvæði kæmi til álita hafi enginn rökstuðningur verið færður fram á hvaða grundvelli beita ætti ákvæðinu, þ.e. að „sérstaklega standi á“. Stefndi mótmæli einnig þeim lið sem nefndur sé „örorkubætur samkvæmt þágildandi 8. gr. laganna“ að fjárhæð 29.978.062 krónur sem röngum og órökstuddum. Fjárhæðin sé augljóslega reiknuð sem fjórfaldar þær miskabætur að fjárhæð 7.494.516 krónur sem krafist sé ranglega sé miðað við áðurgildandi skaðabótalög. Umræddur kröfuliður vegna örorkubóta sé því að sama skapi rangur og án stoðar í þágildandi skaðabótalögum, meðal annars vegna þess að ranglega hafi verið tekið inn í útreikninginn 50% álag án lagastoðar. Hvað sem líði lagaskilum þessum og þótt fallist yrði á beitingu álags vegna varanlegs miska nái sú heimild ekki til að auka við bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli 8. gr. skaðabótalaga fyrir gildistöku laga nr. 37/1999. Varakröfum stefnanda sé mótmælt með sömu rökum og framan greini að breyttu breytanda. Til stuðnings varakröfu stefnda um stórfellda lækkun sé byggt á öllum framangreindum málsástæðum til stuðnings sýknukröfu, þ.á m. mótmælum við fjárkröfum sérstaklega. Komi til bótaskyldu beri að lækka bætur þannig að stefndi yrði ekki gerður bótaábyrgur fyrir öðrum skaða en ótvírætt mætti með lögfullri sönnun rekja til sakar starfsmanna stefnda. Af hálfu stefnda sé vaxta- og dráttarvaxtakröfum mótmælt sem ódómhæfum þar sem vaxtaviðmiðanir vanti í kröfugerð. Dráttarvaxtakröfu sé sérstaklega mótmælt, einkum upphafstíma þeirra, sbr. 15. gr. eldri vaxtalaga nr. 25/1987 og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Verði ekki miðað við annað en dómsuppkvaðningu í fyrsta lagi, en þótt töluleg kröfugerð hafi fyrst komið fram við málshöfðun feli hún á engan hátt í sér fullnægjandi upplýsingar eða rökstuðning sem byggjandi væri á. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað sé vísað í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Óumdeilt er að heilaskaði stefnanda verður rakinn til súrefnisskorts og/eða blóðflæðitruflana í heila á meðgöngutímanum eða í fæðingunni, sem leitt hefur til ástands stefnanda í dag, sem kallast CP (cerbral palsy, á íslensku heilalömun samkvæmt Íðorðasafni lækna). Um er að ræða heilaskemmd hjá nýbura, sem rekja má til minnkaðs súrefnisflæðis. Skemmdin í sjálfu sér hvorki eykst né minnkar eftir að skaðinn er skeður, en afleiðingar hans koma æ betur í ljós eftir því sem einstaklingurinn eldist og stækkar. Við úrlausn málsins verður að líta til þess að einn aðal áhættuþáttur fyrir CP er að fæðast fyrir 32 vikna meðgöngu. Áhættan eykst einnig þegar fæðingarþyngd er undir 10% að meðalþyngd nýbura miðað við sömu meðgöngulengd. Einnig er ljóst að sýking hjá móður og barni eru áhættuþættir. Fyrri keiluskurður þrefaldar áhættu á fyrirburafæðingu. Súrefnisskortur, sem getur stafað af lækkuðu súrefnismagni í blóði, minnkaðs flæðis af full súrefnismettuðu blóði, eða hvoru tveggja, einn sér hjá frumum leiðir til frumudauða. Minnkað súrefni í blóði fósturs getur komið til vegna minnkaðs súrefnisflutnings til og yfir fylgju eða hindrun á blóðfæði til fósturs um naflastreng. Truflanir á blóðflæði til líffæra eða svæða í líffærum getur leitt til súrefnisskorts á takmörkuðum svæðum, t.d. ef blóðþrýstingur fellur. Vefjasvæði eru mismundi næm fyrir blóðrásartruflunum vegna uppbyggingu æðakerfisins. Einnig eru frumur misnæmar fyrir súrefnisskorti, þ.e. hversu vel þær geta aðlagað efniskipti sín að minnkuðu súrefni. Heilavefur er sérlega háður súrefni og viss svæði í heila eru næmari en önnur fyrir blóðrásartruflunum sem skýrir að ekki skemmist allur heilavefur á sama hátt við súrefnissnauð. Svæði kringum heilahólfin, þar sem taugabrautir frá heilaberki til búksins og útlima liggja, eru sérlega næm að þessu leyti og skýrir sú lega þeirra samband CP stefnanda og “periventriculer” hvítefnissjúkdóms, sem aftur er afleiðing súrefnisskortsins. Seinni tíma rannsóknaraðferðir hafa gert kleift að stundum er hægt að segja til um hvort slík skemmd hafi orðið en ekki hvenær hún varð. Ómskoðun Hildar Harðardóttur læknis á þunga móður stefnanda 10. september 1997 leiddi ekki í ljós neina slíka skemmd á heila stefnanda, en útilokar þó ekki að hún hafi þegar getað verið til staðar. Mál þetta snýst um það hvort mögulegt hafi verið að koma í veg fyrir að stefnandi hlyti þann heilaskaða, sem tíminn hefur leitt í ljós að hann hefur orðið fyrir, en af stefnanda hálfu er byggt á því að ekki hafi verið brugðist rétt við vandamálum, sem lýst hefur verið af hálfu málsaðila og rakin eru hér að framan, þegar móðir stefnanda leitaði til kvennadeildar Landspítalans 6., 7. og 9. september 1997 svo og í fæðingu og eftir hana. Í gögnum málsins eru ítarlegar lýsingar á því hvernig læknismeðferð og öðrum aðgerðum var háttað af hálfu starfsmanna Landspítalans gagnvart stefnanda og móður hans. Þar kemur fram hver vandamálin voru hverju sinni í sambandi við meðgöngu, fæðingu og meðhöndlun stefnanda eftir fæðinguna svo og hvernig starfsmennirnir brugðust við þeim. Dómurinn telur að ekki verði litið svo á að skráningum af hálfu starfsmanna spítalans hafi verið áfátt, enda koma fram í þeim allar upplýsingar sem unnt hefur verið að afla og skrásetja um atvikin sem hér skipta máli. Í fyrstu komu móðurinnar 6. september var umkvörtunarefnið smávægileg blóðleit útferð. Í stefnu er því haldið fram að þá hafi verið kominn fram grunur um legvatnsleka en það er hvergi staðfest í gögnum málsins og þá ekki heldur með framburði móðurinnar fyrir dóminum. Hefðbundin skoðun þennan dag leiddi ekkert óeðlilegt í ljós og hún gaf heldur ekkert tilefni til annarra aðgerða en skoðunar. Algengt er að þungaðar konur leiti á fæðingardeildir vegna blæðinga eða blóðleitrar útferðar. Slíkt getur verið merki um fylgjulos, fyrirsætafylgju, byrjandi fæðingu með opnun á leghálsi, sepa á leghálsi, illkynja sjúkdóm eða blæðingu frá annars eðlilegum leghálsi með ectropion, þ.e. viðkvæmri húð innan á leghálsi sem verpist út á hann. Góð saga og skoðun er því mikilvæg. Saga móðurinnar benti ekki til fæðingar og hreyfingar voru góðar. Skoðunarlæknir bendir á að fyrri ómskoðun hafi ekki sýnt fyrirsæta fylgju. Ekki voru merki um fylgjulos og mónitorrit benti til að barninu liði vel og þar hefðu sést samdrættir hefðu þeir verið til staðar. Við leggangaskoðun sást lítill legháls eftir keiluskurð en ekki separ eða blæðingarstaður. Því verður það að teljast eðlileg og venjuleg ráðstöfun læknis við þessar aðstæður að senda sjúkling heim. Næsta dag kom móðir stefnanda aftur á kvennadeildina, eins og rakið hefur verið, og voru þá gerðar allar viðeigandi rannsóknir með tilliti til þess að hugsanlega hefði legvatn farið. Þær rannsóknir gáfu ekkert slíkt til kynna. Án þess að læknisfræðileg rök liggi fyrir því heldur stefnandi því fram að ómskoðun hefði átt að fara fram vegna gruns um legvatnsleka við komu 6. september. Þó grunur hefði verið um legvatnsleka þann dag og daginn eftir getur ómskoðun ekki skorið úr um hvort legvatnsleki sé til staðar eða ekki. Ómskoðun getur sýnt hvort legvatn er eðlilegt, mikið eða lítið. Ef legvatn er lítið er legvatnsleki ein möguleg skýring en þá eru önnur merki um lekann til staðar. Því er mikilvægast að taka góða sjúkrasögu og gera leggangaskoðun. Saga um vatnsgusur, sem leka niður læri, er mikilvægt einkenni. Aðspurð fyrir dómi sagði móðir stefnanda að „lekinn” hefði ekki komið í gusum heldur hafi smá vætlað niður en þó verið meira en raki. Þessa lýsingu telja hinir sérfróðu meðdómsmenn ekki veita tilefni til að vekja sterkan grun um leka. Sá læknir sem skoðaði móður stefnanda beitti öllum þremur aðferðum sem tiltækar eru til að kanna legvatnsleka, þ.e. skoðaði hvort pollur sæist, notaði sýrustigspinna, sem hefði átt að litast við breytt sýrustig samfara legvatnsleka, og strauk vökva/útferð á gler í leit að kristöllum í smásjá. Skoðunin var því mjög vönduð og ekkert var hægt að gera frekar til að leita eftir legvatnsleka. Þar með er ekki fallist á þau rök stefnanda að ef allt hefði verið reynt þá hefði legvatnslekinn komið í ljós eða að læknir hafi ekki sýnt vandvirkni og þar með vanrækslu þennan dag. Skoðunarlæknir taldi að um útferð væri að ræða. Hér ber að hafa í huga að útferð í leggöngum er oft mjög mikil á meðgöngu og alls ekki er fátítt að konur leiti til fæðingalækna vegna þessa og óttist legvatnsleka. Sjaldnast er nokkuð sértækt gert við þessari útferð enda gagnast sýklalyf illa eða ekki. Það að móðir stefnanda hafði farið í keiluskurð breytir í engu hvaða úrræðum hefði átt að beita við þessar aðstæður. Tekin var ræktun þar sem sást Gardnerella og blanda af loftfirrðum bakteríum ásamt eðlilegri leggangaflóru. Þetta eru vel þekktir sýklar í leggöngum og geta verið merki um svokallaða legganga sýklun, en hins vegar er ekki sannað að meðferð með sýklalyfjum minnki líkur á fyrirburafæðingum sem þessu ástandi eru samfara. Það er athyglisvert í þessu ljósi að ræktun tekin 10. september sýndi hins vegar aðeins eðlilega legganga flóru. Það er álit hinna sérfróðu meðdómsmanna að ekki hafi verið þörf á að kanna nánar ástand móðurinnar eða stefnanda, enda er ekkert sem bendir til þess að það hafi þá verið á nokkurn hátt alvarlegt. Mjög ólíklegt verður að telja að legvatnið hafi verið farið þá enda er ekkert sem bendir til að svo hafi verið. Þegar móðirin kom í mæðraskoðun 9. september kannaði ljósmóðir hvort legvatn væri enn til staðar. Þrýstingur og legbotnshæð bentu til að nóg væri af legvatni og legbotnshæð svaraði til 31 vikna meðgöngu. Ekki verður séð af gögnum málsins að ástæða hafi verið til að bregðast við á annan hátt en gert var þessa daga eða að annmarkar eða mistök hafi átt sér stað varðandi umönnun og meðferð sem móður stefnanda var veitt af þessu tilefni á Landspítalanum. Hinum sérfróðu meðdómsmönnum þykir engu breyta í því sambandi þótt nefnd um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990 hafi talið að hugsanlega hefði mátt skoða móðurina betur 9. september. Telja verður að þar sé um persónubundið álit að ræða sem ekki er byggt á því að það hefði átt að gera samkvæmt venju eða almennum vinnureglum sem beitt sé við slíkar aðstæður. Þegar móðirin kom á kvennadeildina 10. september um klukkan 1425 hafði hún hita og var með fæðingarhríðir. Hún hefur lýst atvikum þannig að hún hafi vaknað þann dag með hita og beinverki og fljótlega hafi hún fengið fæðingarverki. Á deildinni voru strax gerðar viðeigandi rannsóknir og var að mati dómsins réttilega brugðist við niðurstöðum þeirra. Móðirin fékk viðeigandi lyf vegna sýkingar sem hinir sérfróðu meðdómsmenn telja að hafi verið hárrétt viðbrögð. Þeir telja hins vegar að ekkert verði fullyrt um hvort sýking hafi komið því til leiðar að legvatnið fór eða hverjar voru ástæður þess að fæðingin fór af stað fyrir eðlilegan meðgöngutíma. Keiluskurður þrefaldar líkur á fyrirburafæðingum en hins vegar er ekki sannað að sértækar forvarnaráðstafanir svo sem sýklalyfjagjöf eða leghálssaumur minnki þær líkur. Því verður að telja að brugðist hafi verið á viðeigandi hátt við þeim vandamálum sem upp komu eins og gert hafði verið fram að þessu. Þar sem móðir stefnanda var með sannanlega farið vatn, samdrætti og merki um sýkingu í belgjum var það að mati dómsins rétt ákvörðun vegna hættu á útbreiðslu sýkingar að ljúka skyldi meðgöngu. Þótt komið hafi fram merki í blóði um bólgusvar (hækkað CRP) þá hefur það væntanlega verið vegna sýkingar í belgjunum nálægt leghálsinum. Hvort barnið var sýkt er erfitt að meta en engin merki eru um slíkt af ritinu að dæma, þ.e. ekki hraður hjartsláttur. Því verður að telja að sjálfsagt hafi verið að reyna framköllun fæðingar. Eftir fæðinguna voru merki um öndunarerfiðleika hjá barninu, en legvatn kemst auðveldlega í lungu fyrir fæðingu. Samkvæmt gögnum málsins var bólgusvörun hjá barninu strax eftir fæðingu mjög lítil, eða CRP 16, sem ekki er hægt að túlka sem afgerandi sönnun sýkingar þótt það kunni að vekja slíkan grun. Þar sem barnið sýndi ekki merki um streitu eða sýkingu er keisaraskurður hættulegri móður við þessar aðstæður en fæðing um leggöng. Það var því rétt ákvörðun að flýta fyrir fæðingu með oxytocin sídreypi, en dómurinn telur að hvorki hafi verið um aðra betri kosti að ræða miðað við þessar aðstæður né að við hafi átt að beita öðrum úrræðum en gert var og hér hefur verið lýst. Þá verður að telja að eftir fæðinguna hafi stefnandi fengið alla viðeigandi umönnun og læknishjálp sem unnt var að veita við þessar aðstæður. Honum var strax komið í hendur á barnalæknum á vökudeild og var meðhöndlun stefnanda þar á allan hátt eðlileg og eins og við er að búast við aðstæður sem þessar. Hvergi kemur fram í gögnum málsins að stefnandi hafi verið í alvarlegum öndunarörðugleikum. Hann var strax settur í öndunarvél og fylgst var með honum í samræmi við hefðbundnar venjur sem byggðar eru á langri reynslu í meðhöndlun fyrirbura. Orðalag barnalæknis við innlögn í samantekt aftan við sjúkrasögu og skoðun 10. september “farið legvatn í 4 sólarhringa” er ekki unnt að túlka sem óyggjandi vitnisburð um að legvatn hefði farið fyrir fjórum sólarhringum. Farið legvatn merkir yfirleitt að allt eða a.m.k. meiri hluti legvatns sé runninn, en legvatnsleki merkir að rof, oftast lítið, hefur orðið á fósturbelgjum og eitthvað af legvatni seytlar. Slíkt eykur hættu á sýkingu hjá barni sem þarf þó ekki að vera til staðar. Fremur ber að líta á þetta sem vinnugreiningu læknisins, þ.e.a.s. að hann geri ráð fyrir verstu hugsanlegu möguleikum og meðhöndli samkvæmt því. Fyrsta skráning í öndunarvél klukkan 2150, 15 mínútum eftir að barnið fæðist, sýnir að súrefnismettun var 98%. Um svipað leyti, klukkan 2149, eru mæld blóðgös og sýnir margumtalaða öndunarblóðsýringu með lækkuðum pH í blóði, hlutaþrýstingi á súrefni nálægt eðlilegum mörkum en hækkaðan hlutaþrýsting á koltvísýrlingi og tvíkarbonati svo sem við er að búast. Næsta skráning er um 50 mínútum síðar, en þá er vélin að rétta af sýringuna. Síðari skráningar sýna að vélaraðstoð var auðveld og tiltölulega létt enda var hægt að ljúka henni um sólarhring síðar. Af gögnum málsins er ljóst að stefnandi hefur sjúkdóm sem rekja má til þess að súrefnisskortur hefur orðið á umræddum svæðum í heila stefnanda í fósturlífi og/eða við eða strax eftir fæðingu. Hins vegar er ekki hægt að segja til um það með hvaða hætti eða hvenær hann varð. Súrefnismettun í blóði stefnanda eftir fæðingu mældist alltaf eðlileg. Sú öndunarblóðsýring sem áður hefur verið gert grein fyrir er afleiðing vægrar vanöndunar stefnanda á þessum tíma. Við henni var brugðist á réttan hátt og af henni verður hvorki dregin sú ályktun að mistök hafi verið gerð við framgang fæðingar hans né að hún sé orsök heilalömunar stefnanda. Dómurinn telur að af gögnum málsins megi skýrlega ráða svo og þeim forsendum sem hér hafa verið raktar að öllum hefðbundnum aðferðum hafi verið fylgt við læknisfræðilegar aðgerðir og aðra meðhöndlun sem stefnandi og móðir hans fengu á Landspítalanum í umræddu tilviki. Verður því ekki fallist á að tjón stefnanda verði rakið til mistaka eða annarra saknæmra athafna eða athafnaleysis starfsmanna Landspítalans er þeir veittu stefnanda og móður hans læknismeðhöndlun og aðra aðstoð í sambandi við meðgöngu, fæðingu og meðhöndlun stefnanda eftir fæðinguna eins og hér hefur verið haldið fram. Skilyrði bótaskyldu eru því ekki fyrir hendi og ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, sem þykir hæfilega ákveðinn 679.000 krónur, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, Guðmundar Kristjánssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 600.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er vegna þingfestingar 3.500 krónur, birtinga 4.500 krónur og matsgerðar 71.000 krónur, samtals 79.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Alexander Smárasyni fæðingalækni og Magnúsi Stefánssyni barnalækni. DÓMSORÐ: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Margeirs Þórs Haukssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 679.000 krónur, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, Guðmundar Kristjánssonar hrl., 600.000 krónur.
|
Mál nr. 62/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt. [...], til að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málum hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 3. mars 2010 kl. 16.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 3. mars 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 232/2000
|
Líkamsárás Miskabætur
|
A var ákærður fyrir stórfellda líkamsárás, með því að hafa sparkað í höfuð E og stungið hann með hnífi í bak og brjóstkassa. Talið var sannað að A hefði brotið gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu staðfest og A dæmdur til fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. maí 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing, sem ákærða var ákveðin í héraðsdómi, verði þyngd, svo og að honum verði gert að greiða Einari Birni Ingvasyni 350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 3. janúar 2000 til greiðsludags. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfu Einars Björns Ingvasonar verði vísað frá dómi, en til vara að honum verði dæmd lægri fjárhæð en í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Aðalsteinn Guðlaugur Aðalsteinsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2000. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 4. febrúar sl. gegn ákærða Aðalsteini Aðalsteinssyni, kt. 170561-4309, Ljósheimum 14a, Reykjavík, “fyrir stórfellda líkamsárás, með því að hafa að kvöldi þriðjudagsins 5. október 1999 á heimili sínu að Ljósheimum 14a, íbúð 42, sparkað í enni Einars Björns Ingvasonar, kennitala 160373-3189, í forstofu íbúðarinnar og því næst, á svölum fyrir framan íbúðina, stungið Einar Björn með hnífi í bak og brjóstkassa, allt með þeim afleiðingum að hann hlaut mar á miðju enni við hársvörð, grunnt stungusár neðarlega hægra megin á baki og stungusár í hægri geirvörtu er náði niður á rif og hlaust af því loftbrjóst. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Einar Björn Ingvason krefst miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 350.000 auk dráttarvaxta frá 3. janúar 2000 til greiðsludags og þóknunar vegna réttargæslu með álögðum virðisaukaskatti, samtals kr. 49.800.” I. Málavextir. Um kl. 21.30 að kvöldi þriðjudagsins 5. október sl. var lögregla kvödd að slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur vegna tilkynningar um að Einar Björn Ingvason hefði komið þangað með tvö stungusár. Hann var með stungusár á brjósti og hægri síðu aftanverðu. Samkvæmt upplýsingum frá slysadeild hafði hann komið þangað um kl. 20.23. Í frumskýrslu Stellu Mjallar Aðalsteinsdóttur lögreglumanns, sem hún hefur staðfest fyrir dómi, er haft eftir Einari að hann hafi farið um kl. 20.00 þetta kvöld með Karli Jökli Karlssyni að heimsækja ákærða á heimili hans, Ljósheima 14a íbúð. Ákærði hafi farið að rukka sig um símareikning sem hann skuldaði honum frá síðastliðnu sumri. Hann hafi sagt að hann gæti ekki borgað þetta strax og hafi ákærði þá brugðist hinn versti við og haft í hótunum við sig. Hann hafi þá ákveðið að yfirgefa íbúðina þar sem ákærði hafi verið mjög æstur og farið fram í forstofu ásamt Karli. Hann hafi verið að reima skóna sína er ákærði hafi sparkað í andlit sitt og sagst ætla að drepa hann. Hann hafi farið út á svalir en þar hafi ákærði ráðist á sig og stungið sig með hníf, fyrst í brjóstið og svo í bak. Karl hafi komist á milli þeirra og þeir farið á brott með leigubifreið á slysadeild. Lögreglumenn höfðu einnig tal af Karli og og bar hann á sama veg og Einar. Á vettvang fór einnig Svanur Elísson frá Tæknideild lögreglu og ljósmyndaði vettvang. Lögreglumennirnir fóru frá slysadeild ásamt áhöfn tveggja annarra lögreglubifreiða að heimili ákærða og höfðu þar tal af honum. Kom ákærði til dyra og var handtekinn kl. 22.15 og færður skömmu síðar til töku blóð- og þvagsýnis í þágu rannsóknar málsins. Sýnin voru tekin kl. 23.02 og 23.10. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknarstofu í lyfjafræði mældist alkóhól ekki í blóði eða þvagi. Magn amfetamíns í þvagi var 0,7 míkróg/ml., en var ekki í mælanlegu magni í blóði. Í niðurstöðu rannsóknarinnar segir að niðurstöðutölur staðfesti, að hlutaðeigandi hafi tekið amfetamín innan u.þ.b. 2-3 sólarhringa áður en sýnið var tekið, en hins vegar ekki verið undir áhrifum amfetamíns þegar sýnið var tekið. Fram kemur í frumskýrslum og skýrslu tæknideildar að ákærði hafi aðspurður sagst hafa hent hníf fram af svölum á bakhlið hússins, sem er 8 hæða fjölbýlishús með 56 íbúðum, 8 íbúðum á hverri hæð. Ákærði býr á 4. hæð, íbúð nr. 406. Fyrir framan hana er opinn stigagangur og svalir fyrir framan íbúðirnar. Snýr framhliðin í austur en afturhliðin og garðurinn í vestur. Skipuleg leit var gerð að hnífnum, en hann fannst ekki þrátt fyrir ítrekaða leit. Farið var með ákærða á ný að húsinu en hann vildi ekki fara út og benda á hvar hnífurinn gæti hafa lent, þar sem hann vildi ekki að fólk í húsinu bæri kennsl á sig í fylgd lögreglu. Einnig höfðu lögreglumenn tal af sambýliskonu, ákærða, Helenu Kristínu, sem sagði að hún hafi verið heima ásamt börnum sínum tveimur er Einar og Karl komu í heimsókn. Fram kemur í skýrslunni að á vegg sem snýr í austur við hlið útidyra hafi verið lítilsháttar blóðslettur. Önnur merki um átök hafi ekki verið greinileg á vettvangi. Tæknideild lögreglu ljósmyndaði vettvang þetta sama kvöld, meðal annars íbúð ákærða og vettvang fyrir framan útidyrahurð, en þar sést meðal annars að gengið er inn af svölum í íbúðina. Samkvæmt vettvangslýsingu Svans Elíssonar rannsóknarlögreglumanns og ljósmyndum af íbúðinni er fyrst komið inn í forstofu/gang þar sem er fatahengi. Síðan er gengið inn í eldhús sem er á hægri hönd. Inn af eldhúsi er stofa og stór svalahurð á vestur hlið hússins. Sjá hafi mátt þrjá litla blóðbletti á milli eldhúsglugga og útidyrahurðar. Ekki hafi verið unnt að sjá nein merki um átök í íbúðinni. Ljósmyndir voru einnig teknar daginn eftir af ákærða, sem sýndu áverka á hálsi, mar á vinstri hendi og rist, rispur á hægri handlegg og vinstri hendi, og áverkabletti á hægri síðu og neðarlega á baki fyrir neðan vinstra herðablað. Einnig var ljósmyndaður blóðugur fatnaður, sem Einar var í umrætt sinn. Rannsóknarlögregla var kvödd á slysadeild til að hafa tal af Einari í tilefni áverka hans. Samkvæmt frumskýrslu Gísla Kristins Skúlasonar rannsóknarlögreglumanns hitti hann Einar þar kl. 21.45. Var hann með umbúðir á brjóstkassa og neðarlega á baki hægra megin. Hann var einnig með sár á enni. Gísli hafði einnig tal af Karli Jökli Karlssyni á slysadeild, sem hafði fylgt Einari á slysadeild. Er haft eftir Einari í þeirri skýrslu að hann hafi farið heim til ákærða, sem hafi stungið hann í bakið og síðan í brjóstkassann. Annað sem eftir honum er haft í skýrslunni um aðdraganda þessa er í samræmi við framburð hans, sem síðar verður rakinn. Fram kemur í skýrslu Gísla að Einar hafi sagt að þeir Karl Jökull hafi tekið einhvern leigubíl á slysadeildina. Þá kemur þar fram að Gísli hafi haft tal af Brynhildi Eyjólfsdóttur lækni og að hennar sögn hafi stungan á brjóstkassanum farið í gegn og gert gat á annað lungað. Hafi myndast loftrönd fyrir utan lungað. Stungan aftan á bakinu hafi verið grunn og rétt í gegnum húðina. Gísli fór af slysadeild ásamt Karli Jökli og tók af honum skýrslu. Tekið var bóðsýni af Einari Birni kl. 23.54 umrætt kvöld á sjúkrahúsi Reykjavíkur til alkóhóls- og lyfjarannsóknar. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar rannsóknastofu Háskólans í lyfja- og eiturefnafræði var hvorki alkóhól né amfetamín í mælanlegu magni í blóðinu. Í málinu liggur frammi vottorð Gunnar Pétursson, aðstoðarlæknis skurðlækningadeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur, dags. 5. október sl., en vottorðið gefur hann f.h. Tryggva B. Stefánssonar, sérfræðings á deildinni. Fram kemur í vottorðinu að Einar Björn hafi komið með félaga sínum í leigubíl og er eftir honum haft að hann hafi verið stunginn í brjóstkassa og bak í heimahúsi. Samkvæmt vottorðinu var strax kallað úr „akutteymi” spítalans. Segir nánar í vottorðinu: „Við skoðun strax við komu sést stungusár framan á brjóstkassa ca. 2 cm lateralt við hægri brún sternum í hæð við geirvörtur og annað stungusár hægra megin á baki í hæð við neðstu rif fyrir miðju hægri hluta baks. Er strax farið yfir almennt ástand, barki er í miðlínu og mettar hann 97%. Brjóstkassi er symmetriskur og lyftist jafnt við öndun, öndunarhljóð symmetrisk og eins beggja vegna. Öndunarhljóð eru yfir öllu lunga bilateralt. Fengið var bedside röntgen sem sýndi ekki pneumothorax. Voru sárin þá exploreruð með sondu og í sári framanvert á brjóstkassa er komið niður á rif. Sár á baki er explorerað og reynist það mjög grunnt. Er báðum sárum lokað með 4/0 Ethilon, tvö spor í hvort sár. Deyft var með Lidocain. Við komu kl. 20:25 var blóðþrýstingur 150/90, púls 140/mín, var hann stabill í lífsmörkum. Í sögu kemur fram að hann er aktivur eiturlyfjaneytandi með greindan hepatitis C. Almennt hefur hann verið hraustur. Við nánari skoðun kemur í ljós mar á enni fyrir miðju við hársvörð. Smá sár er á efri vör miðlægt. Segir hann þann sem hafi stungið sig hafi sparkað í andlit hans. Hjartahlustun er eðlileg og kviður er mjúkur og eymslalaus, góð garnahlóð. Hann er með gips á vinstri fæti, en hann er með neglt brot og á að mæta í endurmat þann 12. næstkomandi. Var hann sendur upp í kontrol röntgenmynd fljótlega eftir komu og kom þá í ljós vægur pneumothorax hægra megin ca. 1 cm. Var hann lagður inn á gæsludeild og sett er upp infusion RA 100 ml/klst, og fyrr fékk hann Phenergan 50 mg og Librium 25 mg. Settur á Parkódín Forte 2x4 og insertio Thoradol 30 mg x3. Fer í control röntgenmynd í fyrramálið. Gæsludeild mun hafa samband strax ef ástand breytist.” Þá hefur einnig verið lagt fram annað vottorð frá Tryggva B. Stefánssyni 14. desember 1999, en þar segir: „Einar kom á bráðadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur kl. 20:27 þ. 05.10.1999. Hann kom með félaga sínum í leigubíl og gaf upp að hann hefði verið stunginn í brjóstkassa og í bak með hnífi í heimahúsi. Sárið framan á brjóstkassanum var 2 cm til hliðar við hægri brún brjóstbeins í hægri geirvörtu. Á baki var stungusár hægri megin á bakinu í hæð við neðstu rif fyrir miðju hægri hluta baksins. Lungnamynd sem tekin var á bráðamóttökunni var eðlileg. Sárin voru skoðuð og kom í ljós að sárið framanvert á brjóstkassa náði niður á rif en sárið á baki náði ekki gegnum undirhúðsfitu. Sár voru þá saumuð saman og sjúklingur innlagður til eftirlits. Við aðra röntgen mynd. 05.10.99 kom í ljós loftbrjóst í hægra brjóstholi með ca 1 cm loftrönd. Daginn eftir komu sýnir lungnamynd að loftröndin er horfin og hann er útskrifaður til heimilis. Einar mætti á göngudeild Sjúkrahúss Reykjavíkur til eftirlits þ. 12.10.99. Lungnamynd þá sýndi að loftröndin var horfin en smávægilegur vökvi sást í brjóstholinu hægra megin. Sárin voru vel gróin. Áverkinn sem Einar hefur fengið með hnífstungu framan á brjóstkassa er alvarlegur áverki. Það er ekki hægt að segja að hann sé lífshættulegur þar sem það þurfti ekki að gera neina aðgerð til að laga loftbrjóstið. Þessi áverki hefði lagast og gróið af sjálfu sér. Áverkinn vegna hnífsstungu í bakið er minni háttar og gaf eingöngu yfirborðssár. Það eru ekki líkur á því að hann hafi neitt framtíðarmein af áverkanum.” II. Einar Björn Ingvason var yfirheyrður við rannsókn málsins og meðferð þess. Hann kvaðst hafa verið á heimili Karls Jökuls, í blokk gegnt blokk þar sem ákærði býr, og farið þaðan um kvöldmatarleytið ásamt Karli í heimsókn til ákærða. Þeir hafi ekki farið þangað af neinu sérstöku tilefni. Einar kvaðst hafa kynnst ákærða fyrir mörgum árum, er þeir voru báðir í fangelsi á Litla-Hrauni. Þeir hafa lítið umgengist, en fyrir u. þ.b. ári hann hafi búið í 2-3 vikur hjá ákærða. Þeir Karl hafi knúið dyra hjá ákærða á 4. hæð hússins. Sambýliskona ákærða, Helena Kristín, hafi opnað dyrnar og boðið þeim inn. Þeir hafi sest inn í stofu, en ákærði var þar ásamt tveimur börnum. Ákærði hafi farið að rukka hann um greiðslu símareiknings, frá þeim tíma er hann dvaldi hjá honum ári áður. Ákærði hafi haldið því fram að hann skuldaði sér 15.000 krónur fyrir afnot af símanum. Hafi ákærði af og til verið að rukka hann um þessa fjárhæð. Við rannsókn málsins kannaðist hann ekki við að skulda ákærða þessa peninga. Fyrir dómi sagði hann að þeir hafi ætlað að deila með sér greiðslu símareikningsins. Þeir hafi ekki verið á eitt sáttir um það hvort hann hafi gert upp sinn hluta kostnaðarins. Er þeir Karl komu inn hafi ákærði strax farið að rukka hann um 15.000 krónur, en hann hafi sagt ákærða að hann ætti enga peninga. Ákærði hafi brýnt raustina og kvaðst Einar þá hafa svarað ákærða í sömu mynt og sagt honum að hann gæti ekki greitt þetta. Ákærði hafi þá heimtað að hann myndi bjarga honum um hass eða „spítt” (amfetamín). Við meðferð málsins sagði Einar að hann hafi aðeins nefnt hass í þessu sambandi. Hann hafi hins vegar gefið ákærða amfetamín „í nös” nokkrum dögum áður. Einar kvaðst hafa neitað að útvega ákærða hass. Ákærði hafi þá sagt að hann vissi að Einar gæti „reddað þessu á krít” einhvers staðar og beðið hann um þetta. Hann hafi neitað aftur. Þeir hafi „talað hastarlega” við hvorn annan eða í „háum tónum” og ákærði sagt eitthvað á þessa leið: „Ert þú með einhver hortugheit út í mig”. Einar kvaðst hafa neitað því og sagt að hann væri að svara í sömu mynt og sagt: „Ég kem fram við þig, eins og þú ert að koma fram við mig núna.” Ákærði hafi þá spurt hvort þeir ættu að koma út fyrir og kvaðst Einar hafa játað því. Um þetta atriði sagði Einar fyrir dómi að þeir Karl hafi ákveðið að fara út og þeir gengið fram í anddyri til að fara í skóna. Hann hafi farið fram í anddyrið og beygði sig niður, klætt sig í skóna og verið að reima þá þegar ákærði hafi sparkað fyrirvaralaust í ennið á sér. Hann hafi fengið töluvert högg og vankast við það. Hann hafi ráfað inn í eldhús og munað eftir sér er hann var kominn út fyrir dyrnar á íbúðinni. Hann þvertók fyrir að einhver átök eða stympingar hafi verið milli sín og ákærða inni í íbúðinni. Hann kannaðist heldur ekki við að hann hefði farið úr jakkanum og ráðist á ákærða; hann hafi hins vegar farið út yfirhöfn eftir að hann kom inn og settist í sófann í stofunni. Hann neitaði því að hann hefði farið úr yfirhöfninni til að slást eða að slagsmál hafi verið í aðsigi, enda hafi hann ekki hafa getu til þess að slást vegna fótbrots. Einar sagði í lögregluyfirheyrslu að í framhaldi þess að ákærði hafi sparkað í ennið á honum í forstofunni hafi hann reist sig upp, ákærði ætt á móti sér og þeir farið að fljúgast á. Ákærði hafi náð að snúa hann niður og lagst ofan á hann. Í þessi hafi Helena komið og heimtað að þeir Karl færu út. Ákærði hafi þá sleppt honum og staðið upp. Karl og ákærði hafi svo farið út á pallinn fyrir framan útidyrnar og hann haldið á eftir þeim. Þegar hann var kominn út á pallinn hafi Helena öskrað: „Diddi, ef þú gerir þetta, þá kemurðu ekki inn aftur.” Hún hafi svo skellt hurðinni aftur. Einar sagði að eftir að þeir voru komir út á pallinn fyrir framan íbúðina hafi hann verið „þrælvankaður”. Þeir ákærði hafi verið að kasta á hvorn annan orði og hafi hann þá séð glitta í hnífsblað í annarri hendi ákærða. Kvaðst hann hafa sagt við ákærða eitthvað á þessa leið: „Þú dregur upp hníf, ætlar þú að nota þetta á mig eða ætlar þú að stinga mig með þessu.” Ákærði hafi játað því. Karl Jökull hafi staðið á milli þeirra og hafi ákærði kastað honum í burtu og ráðist á sig og ýtt við sér. Hann hafi verið í gifsi upp að hné og strax misst jafnvægið. Á leiðinni í fallinu niður hafi hann fundið högg koma aftan á bakið á sér og í brjóstið. Hann hafi ekki strax áttað sig á því að hann hafi verið stunginn. Í raun hafi hann ekki gert það fyrr en á leiðinni niður í lyftunni. Einar kvaðst hafa verið útskrifaður af sjúkrahúsinu daginn eftir. Hann kvaðst vera af og til með verki í brjóstinu og sagðist hafa ör eftir stungurnar. Vitnið Guðrún Stella Gunnarsdóttir býr í íbúð nr. 406 á 4. hæð að Ljósheimum 14. Hún kom fyrir dóminn og lýsti því að hún hafi heyrt hávaða fyrir utan utna íbúð ákærða og litið út um glugga sem snýr að svölunum/ganginum og séð ákærða í slagsmálum eða stympingum við tvo menn. Annar þeirra hafi verið í gifsi. Þeir hafi ýtt hver í annan. Mikill hávaði hafi stafað af þeim og ákærði hafi verið að reyna að ýta þeim frá sér og segja þeim að fara. Hún hafi orðið hrædd og æst því dóttir hennar, 6 ára, hafi heyrt hávaðann. Kvaðst vitnið því hafa opnaði hurðina og kallaði á ákærða og reynt að fá þá til að hætta. Ákærði hafi ýtt þeim í gifsinu og við það hafi báðir mennirnir dottið. Hún hafi ekki séð ákærða því hann hafi staðið í skoti við hurð íbúðar sinnar og ekki orðið þess vör að hann væri með hníf eða að hann hefði stungið annan manninn. Hún kvaðst ekki hafa fylgst með stympingunum allan tímann. Hún hafi farið aftur inn í íbúð sína og komið aftur fram þar sem látunum linnti ekki. Guðrún Stella kvaðst síðan hafa séð menninga ganga að lyftunni. Kvaðst hún ekki hafa séð að neitt væri að þeim. Sá í gifsinu hafi svo snúið sér við og gengið aftur að hurð íbúðar ákærða og hrækt á hana og við svo búið hafi þeir gengið að lyftunni. Við yfirheyrsluna fyrir dómi var vitninu bent á að haft er eftir vitninu í upplýsingaskýrslu lögreglu að hún hafi séð ákærða hrinda þeim í gifsinu út í grindverkið þannig að hann hafi dottið. Hann hafi staðið upp, en þá hafi hún farið inn. Hún hafi heyrt þá eiga einhver orðaskipti og hafi hún heyrt ákærða segja: „Ég veit hvar ég get náð í þig”, eða eitthvað í þá áttina, Hún hafi síðan heyrt svakalegt öskur og heyrt hinn náungann segja: „Þú er geðveikur.” Þá hafi hún litið út um gluggann og séð hvar náungarnir tveir gengu á brott og hafi sá í gifsinu verið studdur. Vitnið benti á að lögregla hafi rætt við hana tveimur dögum eftir atburðinn og hún þá munað þetta betur. Staðfesti hún að hafa viðhaft þessi ummæli í viðtalinu við lögreglumanninn. Helena Kristín Ragnarsdóttir, sambýliskona ákærða, var yfirheyrð við rannsókn málsins og fyrir dómi. Hún kvaðst hafa verið heima ásamt ákærða með tveimur börnum þeirra er Einar Björn og Karl Jökull komu þangað í heimsókn. Hún hafi hleypt þeimm inn. Einar hafi viljað fara í tölvuleik. Henni hafi fundist það dónalegt þar sem hún hafi verið að horfa á teiknimynd með börnunum og hann viljað taka myndbandið úr tækinu. Einar hafi komið til þeirra nokkrum dögum áður og þá hafi hann og ákærði samið um að næst þegar hann kæmi myndi hann borga þeim skuld vegna ógreidds símareiknings. Ákærði hafi á komið inn í stofuna og spurt Einar hvort hann væri búinn að fá peninga hjá Félagsmálastofnun. Einar hafi sagt að hann ætti eftir að fá læknisvottorð vegna fótbrots og fara með til Félagsmálastofnunar. Ákærði hafi sótt símareikning og hafi Einar sagt að hann myndi ekki greiða hann allan. Ákærði hafi þá sagt að þeeoir ættu eftir að ræða um bílinn. Einar hafi svarað á þá leið að þeir skyldu ræða það síðar. Hann hafi komið nokkrum dögum áður og verið að hreykja sér yfir því að hann gæti fengið fíkniefni „á krít” hér og þar. Ákærði hafi því sagt við Einar hvort hann gæti ekki reddað sér þessum fíkniefnum út „á krít” eins og hann hefði verið að hreykja sér af og selt þau og komið og borgað skuldina. Þeir hafi svo farið að rífast og ákærði hafi annað hvort sagt hvort þeir ættu að koma út fyrir eða að þeir ættu að fara út. Einar hafi tekið því þannig að ákærði væri að „bjóða honum upp í slag”. Einar hafi rifið af sér jakkann og skilið hann eftir í sætinu og rokið upp úr sætinu með látum. Einar hafi S.J.F: Eru það þá Aðalsteinn og Einar Björn? V: Já, og ég slít þá í sundur og ýti þeim út úr íbúðinni hverjum á fætur öðrum. Ég auðvitað átti ekkert að ýta Aðalsteini út en ég var bara öskureið yfir því að þeir skildu vera að slást þarna allir heima hjá mér. Svo skelli ég hurðinni á þá alla. S.J.F: Skelltir þú í lás? V: Ég gáði ekkert að því, örugglega hún er alltaf í lá svo rokið fram og sagt að hann skyldi koma með ákærða út fyrir. Hann hafi verið ógnvekjandi á svip og í látæði og hún verið hrædd við hann. Hún hafi þá sagt að ef þeir ætluðu að fara að slást skyldu þeir fara út og alveg niður, þeir skyldu ekki fara að slást heima hjá henni. Þeir hafi svo allir farið fram í forstofu. Hún hafi heyrt einhver læti frammi og farið þangað. Ákærði og Einar hafi legið í faðmlögum á gólfinu í eldhúsinu við hlið forstofunnar og hún skilið þá að, ýtt þeim öllum þremur út úr íbúðinni og skellt hurðinni á eftir þeim. Hún hafi verið öskureið yfir því að þeir væru að slást á heimili hennar. Hún hafi heyrt í þeim úti og heyrt „voðalega hátt” í handriðinu og ákærði hafi sagt þeim að koma sér í burtu. Hún hafi hækkað í sjónvarpinu til að hún og börnin heyrðu ekki hávaðann og hugsað hvað hún ætti að gera. Eftir langan tíma, að henni fannst, hafi henni svo komið í hug að rétt væri að hringja á lögregluna. Hún hafi farið út með símann í hendinni og sagst mundu hringja á lögguna. Þá hafi Einar legið eða setið á afturendanum og Karl hafi stumrað yfir honum til að hjálpa honum að standa upp. Þeir hafi allir verið mjög skrýtnir á svipinn. Ákærði hafi svo komið inn í íbúðina og beðið hana að hringja ekki á lögreglu. Hann hafi sagt að þeir hafi báðir verið að lemja sig og hún yrði að standa með sér í því að verja heimili þeirra. Hún hafi svo litið út en þá hafi þeir Einar og Karl verið farnir. Hún kvaðst ekki hafa séð ákærða með hníf í íbúðinni eða fyrir utan hana og ekki vitað að ákærði hafi beitt hníf í stympingunum fyrir utan íbúðina fyrr en hún frétti það síðar. Við yfirheyrslu lögreglu er haft eftir vitninu að ákærði hafi verið mjög fúll undanfarna daga og taldi hún það vera vegna hasskorts síðustu daga og eftirköst eftir sveppaát nokkrum dögum áður. Sagði hún að ákærði væri einnig þunglyndur að eðlisfari. Hún leiðrétti þennan framburð fyrir dómi og bar að hún hafi haldið að ákærði hefði etið sveppi, en það hafi verið misskilningur. Vitnið Karl Jökull Karlsson kom ekki fyrir dóminn, en hann er talinn búsettur í Thailandi. Gerð var árangurslaus tilraun til að hafa upp á honum til að taka af honum skýrslu í síma við aðalmeðferð málsins. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 6. og 7. október sl. Hann hefur skýrt svo frá að Helena Kristín hafi farið til dyra er þeir Einar Björn og Karl Jökull komu í heimsókn. Hann hafi kynnst Einari er þeir voru báðir að taka út refsingu á Litla-Hrauni. Þeir hafi lítið umgengist, en Einar hafi dvalið á heimili ákærða haustið 1998. Þeir hafi átt óuppgerðar sakir vegna símareiknings sem Einar skuldaði honum á meðan hann dvaldi þar. Einar hafi einnig skemmt bíl Helenar Kristínar, sem hann hafi fengið að láni á meðan hann dvaldi hjá þeim. Hann hafi ekki greitt tjónið. Kvaðst ákærði ekki hafa kært sig um að Einar kæmi með óboðinn gest með sér, en ákærði kvaðst kannast við Karl. Þeir hafi komið inn og sest inn í stofu án þess að bera upp erindi eða yrða á hann. Ákærði kvaðst hafa verið að teikna í stofunni. Hann hafi ekki yrt á Einar og Karl, enda hafi framkoma þeirra verið fremur ruddaleg þar sem þeir hafi komið óboðnir og sest niður án þess að vera boðið inn í stofu. Honum hafi fundist að Einar hafi getað beðið konu sína afsökunar á því að hann hafi skemmt bifreið hennar, en Einar hafi ekki minnst á það og beðið um að fá að fara í tölvuleik. Ákærði kvaðst þá hafa verið nóg boðið, staðið upp og rétt Einari símareikninginn og spurt hvort hann ætlaði ekki að greiða reikninginn eða hluta hans. Einar hafi sagt að hann ætti enga peninga og gæti því ekki greitt skuldina. Ákærði kvaðst þá hafa sagt við Einar að fyrst hann ætti ekki peninga þá skyldi hann koma sér út úr íbúðinni. Aðspurður um það hvort hann hefði beðið Einar um hass eða amfetamín upp í skuldina neitaði ákæri því og sagði að hann hafi sagt við Einar að honum fyndist skrýtið að hann gæti ekki borgað Helenu, þar sem hann gæti fengið eiturlyf „út á krít” út um allan bæ. Einar hafi reiðst verulega þegar hann rak hann út. Einar hafi gengið að anddyrinu og farið að klæða sig í skó. Ákærði sagði við yfirheyrsluna 6. október, að viðstöddum verjanda sínum, að hann hafi þá sparkað í höfuðið á Einari þegar hann var að klæða sig í skóna og hafi Einar látið sig falla aftur á bak og lent á barnastól. Ákærði kvaðst ekki geta útilokað að Einar hefði fallið vegna sparksins. Þeir hafi svo tuskast eitthvað á í anddyrinu. Einar hafi síðan staðið upp og spurt ákærða hvort að hann vildi slást úti, en Einar hafi hlaupið út fyrir dyrnar. Helena hafi þá sagt að ef þeir ætluðu að slást þá skyldu þeir gera það úti. Aðspurður um hvers vegna hann hafi sparkað í höfuð Einars sagði ákærði að Einar hafi lítilsvirt hann og fjölskyldu hans er hann dvaldi hjá ákærða árið áður. Einar hafi þá verið með „hörð” fíkniefni á heimili hans, en á þeim tíma hafi þau Helena einungis neytt hass, og þau hafi verið því mótfallin að Einar væri með hörð efni inni á heimilinu. Einar hafi einnig oft sýnt þeim ruddalega framkomu. Mælirinn hafi verið fullur, hann reiðst heiftarlega og því sparkað í höfuð hans. Ákærði sagði í yfirheyrslu daginn eftir að hann hafi rokið út á ganginn/svalirnar í því skyni að fara að slást við Einar. Karl hafi gengið að honum aftan frá og haldið taki á peysu hans. Karl hafi sagt Einari að hætta þessari vitleysu, en Einar hafi þá slegið sig í andlitið með krepptum hnefa. Honum hafi þá fundist að þeir Einar og Kal hafi ætlað að ráðast í sameiningu á sig. Hann hafi því tekið vasahníf, með um 4-5 cm blaði, upp úr hægri vasa, rifið blaðið upp, haldið á hnífnum í hægri hendi, þannig að 2-3 cm blaðsins stóðu út. Hann hafi dregið upp hnífinn í því skyni að fá þá til að fara í burtu. Um leið og hann tók upp hnífinn hafi Karl öskrað: „Ekki þetta, ekki þetta.” Einar hafi ætt á móti honum, haldið honum frá með vinstri hendi og slegið hann í neðri kjálka. Hann hafi hrint Einari frá sér og við það hafi Einar fallið á bakið á pallinn. Einar hafi reynt að sparka í hann, en hann hafi getað varið sig með vinstri hendi. Hann hafi síðan stungið Einar í brjóstið, en ekki ætlað að meiða hann. Eftir þetta hafi þeir Karl og Einar farið í burtu, en hann farið inn í íbúðina til Helenar. Þegar hann var kominn inn í íbúðina haft Helena viljað hringja í lögregluna, en hann varnað því, farið út á svalir og hent hnífnum út í garð í hugsunarleysi. Hann hafi svo verið handtekinn seinna um kvöldið. Hann kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum vímuefna umrætt sinn, en fengið sér hass eftir atburðinn, áður en lögregla handtók hann. Við yfirheyrslu 6. október kvaðst hann vera aumur í tám á hægra fæti, rispaður vinstra megin á baki og klóraður á hálsi eftir átökin. Daginn eftir bætti ákærði því við fyrri framburð sinn að þeir Einar hafi tekið hvorn annan hálstaki þegar þeir voru að tuskast í forstofunni. Helena og Karl hafi tekið hann ofan af Einari og þá hafi Einar farið út. Karl hafi svo skotist út og ákærði á eftir honum og þá hafi Helena lokað útidyrahurðinni. Fyrir dómi var frásögn ákærða um atburði í kjölfar rifrildis þeirra um skuld Einars nokkuð á annan veg en við rannsóknina. Hann sagði að Einar hafi verið með skæting við sig og kvaðst ákærði þá hafa sagt að ef hann væri með einhvern kjaft skyldi hann fara út. Örskömmu síðar hafi Einar stokkið upp, „grýtt” jakkanum af sér og ætlað í ákærða inni í íbúðinni. Hann hafi verið mjög illur og æstur, ennþá æstari en ákærði. Einar hafi ætt fram í forstofu og kvaðst ákærði hafa elt hann þangað og rifið í hann. Þeir hafi reynt að slá hvorn annan, en það ekki tekist; þetta hafi verið vindhögg. Þeir hafi svo velst um á gólfinu frammi í gangi og í anddyrinu, en Helena komið að þeim, skilið þá í sundur og komið þeim út úr íbúðinni. Einar og Karl hafi staðið ógnandi við hurðina og ekkert fararsnið á þeim og Karl hafi slökkt útiljósið. Hann (ákærði) hafi ekki komist inn í íbúðina aftur því hurðin hafi verið læst og verið orðinn verulega smeykur. Hann hafi sagt þeim að koma sér í burtu en þeir hafi ekki sinnt því. Þeir Einar hafi farið að slást og honum hafi fundist Karl vera að koma nær. Hann hafi því staðið upp og hörfað upp að glugganum. Þá hafi hann fundið að hann var með vasahníf, um 5-10 cm langan, sem hann hafði notað fyrr um daginn er hann var að gera við bíl sinn. Hann hafi tekið hnífinn upp, opnað hnífsblaðið og sett fingurna yfir það. Hafi smáhluti blaðsins staðið fram úr fingrunum. Um leið hafi hann sagt við Einar að hann myndi „pikka” þessu í hann ef þeir færu ekki. Einar hafi bara brosað að þessu og hann hafi þá ýtt eða hrint Einari frá sér með hinni hendinni. Einar hafi þá fallið aftur fyrir sig á bakið á grindverkið og dottið. Taldi ákærði að þá hafa hann stokkið að Einari. Einar hafi verið hálfvegis á grúfu og kvaðst ákærði þá hafa sparkað í síðuna á honum og rispað hann með hnífnum í bakið, ekki stungið. Ákærði bar ekki brigður á að afleiðingarnar hafi verið þær að Einar fékk grunnt sár neðarlega í bakið. Hins vegar neitaði hann alfarið að hafa stungið Einar Björn í brjóstkassann með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæru. Einnig neitaði hann því við aðalmeðferð málsins að hann hefði sparkað í enni hans, en ákærði játaði hins vegar þennan verknað bæði við rannsókn málsins og þingfestingu þess. Er honum var ítrekað bent á þetta misræmi í framburði sínum og spurður að hví hann hefði játað þetta fyrir lögreglu kvaðst hann minnast þess að hafa sagt að hann hefði gert þetta; hann hafi ekki verið í andlegu jafnvægi og þurft áfallahjálp. Þetta gæti hins vegar verið rétt, þó hann minntist þess ekki að hafa gert þetta. III. Ákærði hefur einnig játað að hann hafi beitt hníf sem hann tók upp eftir að hann, Einar og Karl Jökull voru komir fram á ganginn fyrir utan íbúð ákærða. Hann viðurkennir að hafa rispað Einar með hnífnum neðarlega hægra megin á baki, en neitar því að hafa stungið hann með hnífnum. Í framangreindum læknisvottorðum Tryggva B. Stefánssonar kemur fram að á baki Einars hafi verið stungusár hægra megin á bakinu í hæð við neðstu rif fyrir miðju hægri hluta baksins, en sárið hafi verið mjög grunnt. Sá framburður ákærða að hann hafi rispað Einar í bakið með hnífnum stenst því ekki og telst fyllilega sannað að hann hafi stungið hann í bakið en ekki rispað hann. Frásögn ákærða um það að hnífurinn hafi verið vasahnífur verður hins vegar að leggja til grundvallar, enda fannst hann ekki við rannsókn málsins og ekkert er fram komið um það að um stærri hníf hafi verið að ræða. Þá verður einnig að leggja til grundvallar að ákærði hafi verið í handalögmálum við Einar eftir að hann fór með þeim Einari og Karli út úr íbúðinni, enda fær sú frásögn hans stoð í ljósmyndum sem teknar voru af honum 6. október sl. og vætti Guðrúnar Stellu Gunnarsdóttur, sem kvaðst hafa séð ákærða í stympingum við tvo menn og mikill hávaði hafi verið fyrir utan íbúð ákærða. Verður ekkert um það fullyrt hver hafi átt upptökin, þar sem ákærði og Einar bera hvorn annan sökum um að hafa átt frumkvæðið. Ákærði hefur hins vegar sagt að þegar hann var kominn út fyrir íbúðina hafi honum staðið stuggur af þeim Karli og Einari þegar þeir vildu ekki fara á brott. Þessi framburður hans hefur ekki verið hrakinn, enda verður ákæruvaldið að bera hallann af því að vitnið Karl kom ekki fyrir dóm við meðferð málsins og gat ekki staðfest framburð sinn við skýrslugjöf hjá lögreglu. Verður eins og hér er háttað að taka tillit til þessa framburðar ákærða. Eins og að framan getur bar ákærði þess merki að hann hafi lent í ryskingum, en ekki var um aðra áverka að ræða en mar, rispur og áverkabletti. Hefur ekkert fram komið í málinu sem réttlætt getur þann verknað ákærða að beita hnífi í stympingunum. Fram kemur í framangreindum læknisvottorðum að Einar hlaut 2 cm stungusár við hægri brún brjóstbeins, í hægri geirvörtu, sem náði niður á rif og hlaust af því loftbrjóst, sem var þó skammvinnt. Með framburði Einars, sem er í samræmi við áverka sem lýst er í læknisvottorðum, ljósmyndum af vettvangi og blóðugum fötum Einars, þykir einnig fyllilega sannað að ákærði hafi í greint sinn stungið Einar í brjóstkassa, eins og nánar er lýst í ákæru með þeim afleiðingum sem þar greinir. Þegar litið er til þess að ákærði stakk Einar í tvígang með eggvopni og áverkinn eftir stungu í brjóst var alvarlegur, þó ekki lífshættulegur, verður verknaður hans færður undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Á árunum 1979 til 1994 hlaut ákærði 15 refsidóma fyrir ýmis auðgunarbrot, nytjastuld, umferðarlagabrot, skjalafals og líkamsárásir. Síðast hlaut hann með dómi Hæstaréttar, 8. desember 1994, 8 mánaða fangelsi fyrir nytjastuld, en með þeim dómi voru dæmdar með 60 daga eftirstöðvar reynslulausnar. Hann hefur tvisvar áður hlotið dóm fyrir líkamsárás, árið 1985, en þá var hann dæmdur í 10 mánaða fangelsi fyrir það brot auk fíkniefnabrots og auðgunarbrota, og í febrúar 1992, en þá var hann dæmdur í 30 daga fangelsi, einnig fyrir þjófnað. Í bæði skiptin var brot hans fellt undir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Brotaferill ákærða var með litlum eða engum hléum fram til byrjun ársins 1994, er hann framdi það brot, sem hann var dæmdur fyrir með dóminum 8. desember 1994. Ákærði hóf handalögmálin með því að sparka í enni kæranda. Sú atlaga hans að stinga hnífi í brjósti Einars var hættulegt þar sem hann beitti eggvopni og hending gat ráðið að ekki fór verr. Þá stakk hann Einar í tvígang, þótt stungan í bakið hafi verið grunn og hættulítil. Varanlegt mein hlaust hins vegar ekki af atlögunni, en læknir sá er skoðaði Einar taldi áverkann hættulegan, en þó ekki lífshættulegan. Til refsiþyngingar horfir einnig að ákærði hefur tvívegis áður gerst sekur um líkamsárás, þótt ekki sé um ítrekað brot að ræða. Hins vegar ber við ákvörðun refsingar hans að vísa til 3. mgr. 218. gr. a almennra hegningarlaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 20/1981. Þegar allt framangreint er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Kristján Stefánsson hæstaréttarlögmaður, sem tilnefndur var réttargæslumaður Einars Björns Ingvasonar við rannsókn málsins, hefur lagt fram þá bótakröfu á hendur ákærða fyrir hönd skjólstæðings síns, að ákærði greiði honum miskabætur að fjárhæð 350.000 ásamt dráttarvöxtum frá 3. janúar 2000. Krafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá krefst lögmaðurinn þess að ákærði greiði þóknun sína vegna réttargæslustarfans, 40.000 krónur, auk virðisaukaskatts. Ljóst er að kærandi varð fyrir miska, sem ákærða ber að bæta honum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Þykja bæturnar hæfilega ákveðnar 200.000 krónur ásamt vöxtum, eins og í dómsorði greinir. Ákærði er loks dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steinars Þórs Guðgeirssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur, og með vísan til 164. gr. a laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sbr. 35. gr. laga nr. 35/1999, kostnað réttargæslumanns Einars Björns Ingvasonar, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, krónur 40.000. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Aðalsteinn Aðalsteinsson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði Einari Birni Ingvasyni, kt. 160373-3189, 200.000 krónur í miskabætur ásamt almennum vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. janúar 2000 til 11. febrúar sama ár, en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steinars Þórs Guðgeirssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur, og kostnað réttargæslumanns Einars Björns Ingvasonar, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttar- lögmanns, 40.000 krónur.
|
Mál nr. 666/2009
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
|
X var ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa slegið lögreglumann í andlitið, sem var að sinna skyldustarfi sínu. Héraðsdómur vísaði ákærunni frá dómi þar sem talið var að embætti lögreglustjórans á Eskifirði hafi verið vanhæft til rannsóknar málsins og staðfesti Hæstiréttur þann úrskurð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 13. nóvember 2009, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 10. nóvember 2009, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 5. október 2009, á hendur X, kt. [...],[...], „fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa laugardaginn 25. júlí 2009, að M, slegið A, lögreglumann, sem þar var að sinna skyldustörfum, í andlitið með flötum lófa. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 25/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Við þingfestingu málsins 3. nóvember sl. gerði dómari kunnugt að hugsanlega væru efnisannmarkar á rannsókn málsins sem leiða kynnu til frávísunar þess af sjálfsdáðum. Var málið tekið til úrskurðar 10. nóvember sl., eftir að fulltrúi ákæruvaldsins hafði tjáð sig um formhlið málsins. Samkvæmt rannsóknargögnum lögreglustjórans á Eskifirði var lögregla kölluð að M að kvöldi laugardagsins 25. júlí sl., að beiðni sambýliskonu ákærða. Á vettvang fóru tveir lögreglumenn og er ákærða gefið að sök að hafa slegið annan þeirra með flötum lófa í andlit. Hinn lögreglumaðurinn ritaði frumskýrslu um málið. Ákærði var handtekinn og vistaður í fangageymslu til morguns, en þá var tekin skýrsla af honum af varðstjóra á lögreglustöðinni á [...]. Í úrdrætti úr hljóðritaðri skýrslu ákærða hjá lögreglu er haft eftir honum að hann kalli þetta ekki „löðrung“ sem hann hafi veitt lögreglumanninum A, heldur megi fremur lýsa þessu sem klappi á kinn, en ákærði hafi einungis verið að sýna lögreglumanninum hvað hann hafi gert við konuna sína. Frekari rannsókn fór ekki fram og var málið að svo búnu sent ríkissaksóknara, sem tók ákvörðun um saksókn, gaf út ákæru og fól lögreglustjóranum á Seyðisfirði að fara með málið af ákæruvaldsins hálfu fyrir dómi. Samkvæmt 5. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, skal dómari, eftir að ákæra hefur verið gefin út, vísa máli frá dómi, annað hvort að eigin frumkvæði eða samkvæmt kröfu aðila, ef hann telur að ákærandi hafi verið vanhæfur til að höfða málið eða lögreglustjóri vanhæfur til að rannsaka það. Samkvæmt 7. mgr. 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 mega lögreglustjórar og aðrir þeir sem fara með lögregluvald ekki rannsaka brot ef þeir eru vanhæfir til þess samkvæmt stjórnsýslulögum, en starfsmenn þess lögreglustjóra, sem vanhæfur er, geta þó rannsakað mál undir stjórn annars lögreglustjóra nema þeir séu sjálfir vanhæfir til að fara með málið samkvæmt stjórnsýslulögum. Þá er í 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 kveðið á um skyldu þeirra sem fara með rannsókn sakamáls til að gæta hlutlægni. Í dómi Hæstaréttar frá 11. janúar 2002 í máli nr. 2/2002 féllst rétturinn ekki á að þau atvik ein að háttsemi ákærða, sem ákærður var fyrir brot á lögreglusamþykkt, hafi beinst að undirmönnum lögreglustjórans í Reykjavík eða þeirri bifreið, sem þeir óku í umrætt sinn, gætu valdið því að lögreglustjórinn yrði með réttu talinn vanhæfur til meðferðar málsins. Í dóminum var tekið fram að ákærða væri ekki gefið að sök að hafa brotið gegn ákvæðum laga, sem veiti lögreglumönnum sérstaka réttarvernd sem opinberum starfsmönnum. Niðurstaða réttarins var þó að úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins var staðfestur, en á öðrum grundvelli. Í dómi Hæstaréttar frá 26. mars 2009 í máli nr. 581/2008, var um að ræða ákæru fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga og var rannsókn málsins í höndum sama lögreglustjóraembættis og lögreglumaður sá sem ætlað brot beindist að starfaði hjá. Rétturinn taldi, eðli málsins samkvæmt og í ljósi þeirrar meginreglu að hlutlægni skuli gætt við rannsókn sakamála, sbr. nú 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, aðfinnsluvert að lögreglurannsókn málsins hefði ekki verið falin öðru embætti. Þar sem málsatvik þóttu einföld og bæði lögreglumenn og vitni höfðu gefið skýrslu fyrir dómi þóttu þessir ágallar á rannsókn málsins þó ekki eiga að varða frávísun frá héraðsdómi. Í máli því sem hér er til umfjöllunar er, líkt og í máli því sem til umfjöllunar var í dómi Hæstaréttar nr. 581/2008, ákært fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga, ákvæði sem veitir opinberum starfsmönnum, þ.á m. lögreglumönnum, sérstaka réttarvernd. Líkt og í fyrrgreindu máli fór rannsókn þessa máls fram undir stjórn sama lögreglustjóra og ætlaður brotaþoli starfaði fyrir og var rannsóknin í höndum samstarfsmanna hans. Málin eiga það einnig sameiginlegt að við rannsókn þeirra var ekki tekin skýrsla af ætluðum brotaþola, viðkomandi lögreglumanni. Verður þó að telja að framburður ákærða hjá lögreglu í því máli sem hér er til umfjöllunar hafi gefið fullt tilefni til þess að það yrði gert. Ekkert liggur fyrir um að lögreglumenn þeir sem komu að rannsókn málsins hafi í reynd litið vilhallt á málið. Dómurinn telur engu síður að þegar til rannsóknar er brot af því tagi sem hér um ræðir, kunni óhlutdrægni þeirra lögreglumanna sem að rannsókn koma að vera dregin í efa, sérstaklega þegar horft er til þess að í hlut á fámennt lögreglustjóraembætti. Er það mat dómsins að fyrir hendi hafi verið aðstæður sem til þess hafi verið fallnar að óhlutdrægni starfsmanna embættis lögreglustjórans á Eskifirði yrði með réttu dregin í efa, sbr. 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga. Hafi starfsmenn þess embættis því ekki mátt rannsaka málið heldur hafi borið að koma stjórn rannsóknar þess í hendur öðrum lögreglustjóra, sbr. 7. mgr. 8. gr. lögreglulaga. Skal hér einnig vísað til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 581/2008, en sá dómur verður ekki skilinn öðru vísi en svo að rétturinn hafi talið embætti viðkomandi lögreglustjóra vanhæft til rannsóknar málsins af þeirri ástæðu einni að ætlaður brotaþoli var starfsmaður þess. Málsatvik í því máli sem hér er til umfjöllunar eru í sjálfu sér einföld, líkt og í máli því sem til umfjöllunar var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 581/2008. Dómurinn telur hins vegar ekki verða hjá því litið að átalið var í dómi Hæstaréttar að lögreglurannsókn málsins skyldi ekki falin öðru embætti. Þótt ekki hafi verið talin ástæða til að vísa málinu frá héraðsdómi verður að líta til þess að aðstaða Hæstaréttar til að taka afstöðu til þess hvort ómerkja skuli niðurstöðu málsmeðferðar sem þegar hefur farið fram fyrir dómi er önnur en héraðsdómara þar sem málsmeðferð fyrir dómi hefur enn ekki farið fram. Þá telur dómurinn að líta verði til þess að þegar atvik þess máls sem til umfjöllunar var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 581/2008 áttu sér stað, og rannsókn þess og málsmeðferð fyrir héraðsdómi fór fram, höfðu ekki tekið gildi áður rakin ákvæði 7. mgr. 8. gr. lögreglulaga, þar sem sérstaklega er kveðið á um vanhæfi lögreglustjóra og afleiðingar þess. Ennfremur höfðu ný lög um meðferð sakamála, nr. 88/2008, ekki tekið gildi, en í 5. mgr. 26. gr. þeirra laga er nú sérstaklega kveðið á um að vísa skuli máli frá dómi ef dómari telur að lögreglustjóri hafi verið vanhæfur til að rannsaka mál og var með því breyting gerð frá orðalagi samsvarandi ákvæðis 3. mgr. 30. gr. eldri laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, þar sem einungis var kveðið á um að vísa skyldi máli frá dómi ef dómari teldi hlutaðeigandi ákæranda vanhæfan til að fara með það. Með vísan til alls framanritaðs er það niðurstaða dómsins að embætti lögreglustjórans á Eskifirði hafi verið vanhæft til rannsóknar máls þessa og því beri að vísa ákæru málsins frá dómi, sbr. 5. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008. Halldór Björnsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 847/2017
|
Ráðningarsamningur Laun Ársreikningur Bókhald Einkahlutafélag Tómlæti Sönnun Vanreifun
|
Þ höfðaði mál á hendur Þ ehf. og krafðist greiðslu fjárhæðar sem hann kvað annars vegar til komna vegna vangoldinna launa og hins vegar vegna fjármuna sem hann hefði lánað félaginu og lagt út fyrir í störfum sínum hjá því á nánar tilgreindu tímabili. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms að Þ hefði sakir tómlætis glatað ætluðum rétti sínum til vangoldinna launa úr hendi Þ ehf. Hvað varðaði kröfu Þ um endurgreiðslu þeirra fjármuna sem hann kvaðst hafa lánað Þ ehf. og lagt út fyrir í störfum sínum hjá félaginu, vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að hún byggði fyrst og fremst á færslum í hreyfingarlista í bókhaldi Þ ehf. Hins vegar hefði Þ ekki lagt fram nein gögn að baki þeim bókhaldsfærslum, svo sem samninga, samþykktir stjórnar eða aðrar sambærilegar heimildir. Þá hefði Þ engin gögn lagt fram um að þeir ætluðu fjármunir sem hann væri að krefjast endurgreiðslu á, hefðu komið úr hans hendi. Að öllu virtu taldi Hæstiréttur því ósannað að stofnast hefði til lögvarinnar kröfu Þ á hendur Þ ehf. að þessu leyti. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms um sýknu Þ ehf. af kröfum Þ.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Árni Kolbeinssonfyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 29. desember 2017. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 22.501.501 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. mars 2016 til greiðsludags.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.ILíkt og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var stefndi stofnaður áárinu 1969 og hefur með höndum fólksflutninga á landi sem aðalstarfsemi. Eráfrýjandi einn af hluthöfum í stefnda og starfaði jafnframt lengi hjá félaginusem bifreiðastjóri, auk þess sem hann mun hafa sinnt þar störfum tengdumviðhaldi. Þá sat áfrýjandi um árabil í stjórn stefnda og fór með prókúru aukþess sem hann gegndi starfi framkvæmdastjóra til 4. júní 2015. Þann 4. júní 2015 gerðu áfrýjandi, ásamt tilgreindu einkahlutafélagi,kaupsamning um 12 hluti í eigu fimm annarra hluthafa í stefnda. Reis fljótlegaágreiningur milli aðila um efndir samningsins og var úr honum leyst með dómi Hæstaréttar21. júní 2018 í máli nr. 618/2017 þar sem forkaupsréttur áfrýjanda að hlutunumvar viðurkenndur. Mál það sem hér er til úrlausnar höfðaði áfrýjandi aftur ámóti á hendur stefnda til heimtu skuldar, sem áfrýjandi kveður nema dómkröfu ímálinu og sé til komin vegna vangoldinna launa og fjármuna sem hann hafi ýmistlánað stefnda eða lagt út fyrir í störfum sínum hjá honum á árunum 2012 til2015.IIVerulega skorti á það í stefnu máls þessa í héraði að áfrýjandi legðifullnægjandi grundvöll að málinu. Um málavexti var vísað til þess að dómkröfurværu tilkomnar vegna „peningalána stefnanda til stefnda“ og „vangoldinna launafrá árinu 2012.“ Um tilurð og efni ætlaðra krafna var eingöngu vísað tilfærslna í lista úr bókhaldi stefnda sem bar heitið „Hreyfingar lánardrottna.“Um lagagrundvöll var síðan vísað til „meginreglna samninga- og kröfuréttar umefndir og gjalddaga fjárskuldbindinga.“ Af hálfu stefnda var krafist frávísunarmálsins á grundvelli vanreifunar og þá sérstaklega vísað til þess að málatilbúnaðuráfrýjanda væri ekki í samræmi við áskilnað e., g. og h. liða 1. mgr. 80. gr.,sbr. 95. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með úrskurði héraðsdóms 14.október 2016 var kröfu stefnda um frávísun hafnað. Með gagnaframlagningu, meðalannars á grundvelli áskorana áfrýjanda og skýrslutökum, hefur málatilbúnaðuráfrýjanda skýrst nokkuð undir rekstri málsins og með hliðsjón af því að stefndihefur ekki uppi kröfu um frávísun þess fyrir Hæstarétti eru ekki alveg næg efnitil þess að vísa málinu frá héraðsdómi.IIIÍ málinu liggja hvorki fyrir ráðningarsamningur við áfrýjanda, bókanir úrfundargerðum stjórnar eða önnur skrifleg gögn um laun og önnur starfskjör hans.Þá verður ekki skýrlega ráðið af málatilbúnaði áfrýjanda hvort rekja megi launakröfuhans eingöngu til starfa hans sem framkvæmdastjóra eða jafnframt starfs bifreiðastjórahjá stefnda. Hvað sem því líður hefur áfrýjandi borið því við að vegnafjárskorts stefnda á árinu 2012 hafi laun hans ekki verið borguð út og krafahans, að fjárhæð 5.048.388 krónur, þannig stofnast. Fær staðhæfing hans þessaefnis nokkra stoð í framburði Nínu Þórsdóttur sem starfaði sem bókari hjástefnda á árunum 2010 til 2015. Aðspurður hvers vegna ætluð skuld hafi ekkiverið gerð upp við hann á árunum þar á eftir þegar lausafjárstaða stefnda leyfðisvaraði áfrýjandi því til að tímaskortur hans hefði staðið því í vegi. Í ársreikningum stefnda fyrir árin 2012, 2013, 2014 og 2015 eruskammtímaskuldir í öllum tilvikum greindar í „Viðskiptaskuldir“ annars vegar og„Ógreitt vegna starfsfólks“ hins vegar. Öll árin eru fjárhæðir tilgreindarundir síðarnefnda liðnum lægri en nemur kröfu áfrýjanda um ógreidd laun fráárinu 2012. Samkvæmt framburði fyrrnefndrar Nínu og Ásgeirs ErlingsGunnarssonar, sem færði bókhald fyrir stefnda, voru ógreidd laun áfrýjanda færðundir liðinn „Viðskiptaskuldir“ í ársreikningnum. Stöðu sinnar vegna bar áfrýjandi ábyrgð á því að bókhald stefnda værifært í samræmi við lög og venjur, sbr. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög, og að í ársreikningi væri efnahagsreikningur þannigsundurliðaður að hann gæfi skýra mynd af eignum, skuldum og eigin fé í árslok,sbr. fyrirmæli 4. mgr. 23. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 22. gr., sbr.5. gr. sömu laga. Það var hann ekki og engar skýringar að finna í athugasemdummeð honum. Framangreind tilgreining í ársreikningi á ætlaðri launaskuldbindingustefnda uppfyllti ekki þær lögbundnu kröfur. Ennfremur liggur fyrir að hvorki ífyrrnefndum kaupsamningi frá 4. júní 2015 né fylgigögnum hans var getið umkröfur sem áfrýjandi taldi sig eiga á hendur stefnda. Hafði áfrýjandi því fyrstuppi kröfu af þessu tilefni með bréfi 9. febrúar 2016. Var þá liðið á fjórða árfrá því að til ætlaðra skuldbindinga átti að hafa stofnast. Verður því þegar afþeirri ástæðu staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandi hafi sakirtómlætis glatað ætluðum rétti sínum til vangoldinna launa úr hendi stefnda,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. nóvember 2016 í máli nr. 144/2016.IVKrafa áfrýjanda um endurgreiðslu fjármuna sem hann kveðst ýmist hafalánað stefnda ellegar lagt út fyrir í þágu starfsemi hans á árunum 2012 til2015 nemur samtals 17.453.113 krónum. Krafan byggist fyrst og fremst áfyrrnefndum hreyfingalista úr bókhaldi stefnda. Af hálfu áfrýjanda hafa á hinnbóginn ekki verið lögð fram í málinu nein gögn að baki þeim bókhaldsfærslum eðaum heimild stefnda til slíkrar lántöku, svo sem samningar, samþykktir afvettvangi stjórnar eða aðrar sambærilegar heimildir. Þá bendir ekkert til þessað gætt hafi verið ákvæða 48. gr. laga nr. 138/1994 við hinar ætluðulánveitingar. Áfrýjandi hefur heldur ekki lagt fram nein gögn til stuðningsþeirri fullyrðingu sinni að þeir ætluðu fjármunir sem hann krefst endurgreiðsluá hafi komið úr hans hendi. Var það þó þeim mun mikilvægara í ljósi þess að umverulega háar fjárhæðir var að ræða, sem áfrýjandi kvaðst hafa ráðstafað tilstefnda að mestu leyti á tímabili sem hann að eigin sögn var launalaus. Þá beraársreikningar stefnda á árunum 2012, 2013, 2014 og 2015 ekki sérstaklega meðsér að til slíkrar skuldar hafi verið stofnað við áfrýjanda sem framkvæmdastjóraog stjórnarmann í félaginu en slíkrar tilgreiningar var ekki síst þörf í ljósiþess að áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að stjórn stefnda á umræddum tíma hafiverið upplýst um ætlaðar lánveitingar hans og fyrirgreiðslu af þessum toga. Að ölluþessu virtu er ósannað að stofnast hafi til lögvarinnar kröfu áfrýjanda áhendur stefnda framangreinds efnis.Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms umsýknu stefnda af kröfu áfrýjanda.Enginefni eru til þess að verða við þeirri kröfu áfrýjanda, sem hann gerði undirrekstri málsins fyrir Hæstarétti, að lögmanni stefnda verði gerð réttarfarssektá grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991.Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað hér fyrir dómi eins og í dómsorðigreinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu málier rekið annað samkynja mál. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Þór Ingvarsson, greiðistefnda, Þingvallaleið ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2017.Mál þetta, sem dómtekið var 7.september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu sem var birt29. mars 2016 af Þór Ingvarssyni, Stigahlíð 56, 105 Reykjavík, á hendurÞingvallaleið ehf., Skógarhlíð 10, 105 Reykjavík.Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 22.501.501 kr. aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af 194.105 kr. frá 1. mars 2012 til 1. apríl 2012, af 621.105kr. frá 1. apríl 2012 til 1. maí 2012, af 1.048.105 kr. frá 1. maí 2012 til 1.júní 2012, af 1.541.262 kr. frá 1. júní 2012 til 1. júlí 2012, af 1.981.344 kr.frá 1. júlí 2012 til 1. ágúst 2012, af 2.421.426 kr. frá 1. ágúst 2012 til 1.september 2012, af 2.861.508 kr. frá 1. september 2012 til 1. október 2012, af3.408.228 kr. frá 1. október 2012 til 1. nóvember 2012, af 3.954.948 kr. frá 1.nóvember 2012 til 1. desember 2012, af 4.501.668 kr. frá 1. desember 2012 til31. desember 2012, af 5.048.388 kr. frá 31. desember 2012 til 9. mars 2016, af22.501.501 kr. frá 9. mars 2016 til greiðsludags. Þákrefst stefnandi málskostnaðar, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndikrefst þess að hann varði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndimálskostnaðar. Ígreinargerð krafðist stefndi þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, enmeð úrskurði dómsins uppkveðnum 14. október 2016 var hafnað kröfu stefnda umfrávísun málsins.II.MálsatvikHiðstefnda félag var stofnað árið 1969 og annast farþegaflutninga á landi. Hinn 4.júní 2015 var ritað undir kauptilboð um hlutafé í stefnda. Tilboðsgjafisamkvæmt kauptilboðinu voru stefnandi og KÖS ehf. fyrir hönd óstofnaðseinkahlutafélags, en tilboðshafar voru Elín Ingvarsdóttir, Ingvar Mar Jónsson,Sigríður Ingvarsdóttir, Sigurður Ingvarsson og Þóranna Jónsdóttir. Samkvæmtkauptilboðinu skyldi tilboðsgjafi eignast 18 hluti í stefnda, en heildarhlutaféstefnda var 20 hlutir, annars vegar með því að kaupa samtals 12 hluti aftilboðshöfum en hins vegar skyldi stefnandi leggja sex hluti inn ítilboðsgjafa. Stefndi skyldi hins vegar eiga áfram tvo eigin hluti. Samadag voru gerðar breytingar á bæði stjórn og framkvæmdastjórn stefnda. Stefnandihafði fram að þeim degi verið framkvæmdastjóri stefnda um árabil, prókúruhafiog stjórnarmaður. Á hluthafafundi sama dag voru Bjarni Karlsson, Ingvar MarJónsson, Sigríður Ingvarsdóttir, Þóranna Jónsdóttir og stefnandi kjörin ístjórn. Jafnframt var Konráð Örn Skúlason ráðinn framkvæmdastjóri stefnda.Fyrir 4. júní 2015 höfðu stefnandi, Ingvar Mar Jónsson og Róbert Þór Þórssonsetið í stjórn stefnda. Samkvæmtkauptilboðinu skyldi uppgjör viðskipta eiga sér stað eigi síðar en 4. janúar2016. Á fundi sem haldinn var þann dag varð ágreiningur milli stefnanda og KÖSehf. um efndir kauptilboðsins. Varð því ekki af því að stefnandi legði sínahluti inn í félagið SPV 25 ehf., sem KÖS ehf. hafði stofnað í þeim tilgangi aðvera tilboðsgjafi. Dómsmál var rekið um þann ágreining fyrir HéraðsdómiReykjavíkur og var kveðinn upp dómur í málinu 30. júní sl.Stefnandikveður að stefndi skuldi honum fé vegna ógreiddra launa frá árinu 2012, fyrirmánuðina mars til desember það ár. Þá kveðst stefnandi hafa lánað stefnda fé áárunum 2012, 2013 og 2014 auk þess sem hann hafi lagt út fyrir kostnaði í þágustefnda á árunum 2013, 2014 og 2015. Meðinnheimtubréfi, dags. 2. febrúar 2016, krafði stefnandi stefnda um greiðsluþeirra krafna sem mál þetta lýtur að. Með bréfi, dags. 19. febrúar 2016,hafnaði stefndi greiðsluskyldu með vísan til þess að ekki hefði verið sýnt framá tilvist, efni eða fjárhæðir umræddra krafna. Málþetta höfðaði stefnandi eins og að framan er rakið með stefnu sem var þingfest7. apríl 2016.III.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi rekurað krafa hans sé til komin vegna peningalána stefnanda til stefnda ogvangoldinna launa frá árinu 2012. Stefndi hafi greitt skatta og öll gjöld vegnalaunanna. Lánin hafi verið nýtt í rekstri stefnda auk þess sem stefnandi hafilánað stefnda fyrir kaupum á bifreiðunum UF949, LT569, OD950 og UX358. Enginnskriflegur gerningur hafi verið gerður vegna þessara lána, en krafan byggi áupplýsingum úr bókhaldi stefnanda. Samkvæmt viðskiptamannareikningi stefnandahjá stefnda standi skuldin nú í 22.501.501 krónu án dráttarvaxta. Þar af séu5.048.388 krónur vegna vangreiddra launa. Í kröfugerð stefnanda sé tekið tillittil innborgana sem séu sérstaklega merktar ákveðnum greiðslum til stefnanda. Þásé einnig búið að ráðstafa óskilgreindum innborgunum sem áttu sér stað 31.desember 2013 að fjárhæð 634.500 kr., 28. febrúar 2014 að fjárhæð 80.866krónur, 22. júlí 2014 að fjárhæð 4.063 krónur, 26. september 2014 að fjárhæð103.919 krónur og 26. janúar 2015 að fjárhæð 10.810 krónur eða alls að upphæð834.158 krónur, inn á launakröfur stefnanda, dags. 1. janúar 2012, 1. febrúar 2012og 1. mars 2012.Stefnandisundurliðar kröfu sína á svofelldan hátt:Nr. Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 1.01.03.2012 01.03.2012 194.105 kr. 2.01.04.2012 01.04.2012 427.000 kr. 3.01.05.2012 01.05.2012 427.000 kr. 4.01.06.2012 01.06.2012 493.157 kr. 5.01.07.2012 01.07.2012 440.082 kr. 6.01.08.2012 01.08.2012 440.082 kr. 7.01.09.2012 01.09.2012 440.082 kr. 8.01.10.2012 01.10.2012 546.720 kr. 9.01.11.2012 01.11.2012 546.720 kr. 10.01.12.2012 01.12.2012 546.720 kr. 11.31.12.2012 31.12.2012 546.720 kr. 12.31.01.2012 09.02.2016 3.000.500 kr. 13.31.03.2012 09.02.2016 1.500.000 kr. 14.23.04.2012 09.02.2016 1.500.000 kr. 15.14.05.2012 09.02.2016 1.500.000 kr. 16.02.06.2013 09.02.2016 46.638 kr. 17.04.06.2013 09.02.2016 70.400 kr. 18.06.06.2013 09.02.2016 51.200 kr.19.29.09.2013 09.02.2016 63.600 kr. 20.31.12.2013 09.02.2016 4.200.000 kr.21.18.07.2014 09.02.2016 21.057 kr. 22.21.07.2014 09.02.2016 853 kr.23.29.10.2014 09.02.2016 100 kr. 24.04.05.2012 09.02.2016 1.700.000 kr. 25.27.11.2014 09.02.2016 100 kr. 26.24.06.2015 09.02.2016 507.700 kr. 27.11.11.2015 09.02.2016 5.850 kr.28.16.11.2015 09.02.2016 25.600 kr. 29.23.11.2015 09.02.2016 122.007 kr.30.03.05.2013 09.02.2016 320.000 kr.31.03.06.2013 09.02.2016 510.110 kr.32.05.06.2013 09.02.2016 12.800 kr. 33.07.08.2013 09.02.2016 25.898 kr.34.02.11.2013 09.02.2016 18.200 kr.35.08.05.2014 09.02.2016 500 kr.36.01.02.2012 09.02.2016 2.250 kr.Stefnandi hafikrafist greiðslu skuldarinnar með bréfi, dags. 9. febrúar 2016 og sé þvídráttarvaxta krafist þegar liðinn var mánuður frá því stefndi var sannanlegakrafinn um greiðslu skuldarinnar af öðrum kröfum en launum, sem beri dráttarvextifrá gjalddaga.Við aðalmeðferðmálsins vísaði lögmaður stefnanda til þess að kröfur stefnenda fengju stoð íframburði vitna og skjölum sem stefndi hefði sjálfur lagt fram undir rekstrimálsins. Ekki væri tölulegur ágreiningur með aðilum. Ekkert lægi fyrir um aðstefnandi hefði tekið fé út úr hinu stefnda félagi og stefndi hafi engagagnkröfu gert á hendur stefnanda. Ný stjórn stefnda hefði undirritaðársreikninga vorið 2016 án fyrirvara og ekki heldur gert athugasemdir viðbókhald stefnda. Stefnandi mótmæli því að sönnunarbyrði hans sé þyngri vegnaþeirrar stöðu sem hann gegndi hjá stefnda. Það sé stefndu að sanna að skuldirstefnda við stefnanda séu óskuldbindandi fyrir stefnda. Uppgjör annarra skuldastefnda við stefnanda skipti ekki máli. Því sé mótmælt með vísan tilársreikninga að handbært fé stefnda hefði dugað til að greiða skuldir viðstefnanda. Þá sé ósannað að stefndi hafi haft viðskiptamannareikning hjá Bláalóninu vegna þeirra viðskipta sem stefnandi hafi lagt út fyrir. Fyrirkomulagviðskipta stefnda við Bláa lónið sé sambærilegt eftir að Konráð Örn Skúlasonhafi tekið við sem framkvæmdastjóri stefnda. Varahlutur auðkenndur fyrirbifreiðar af gerðinni Audi sé varahlutur sem passi í bæði bifreiðar af gerðunumAudi og Volkswagen, en stefndi eigi bifreiðar af síðarnefndu gerðinni. Því séhafnað að stefnandi hafi ekki haft heimild til að semja við sjálfan sig. Launstefnanda hafi verið ákveðin á sambærilegan hátt og annarra starfsmanna. Einnigþurfi að sýna fram á eitthvað óvenjulegt. Slíkt sé ekki sannað, enda séóumdeilt að stefnandi hafi innt vinnu af hendi fyrir stefnda. Þá sé því mótmæltað stefnandi hafi ekki haft heimild til lántöku fyrir hönd stefnda. Stefnandihafi haft prókúruumboð fyrir stefnda og það hafi ekki verið takmarkað meðneinum hætti. Prókúra veiti prókúruhafa mjög víðtækt umboð. Það falli einniginnan heimilda framkvæmdastjóra að taka fé að láni til að fjármagna dagleganrekstur til þess að bjarga rekstrinum. Hagsmunum stefnda hafi verið beturborgið með lánum stefnanda, enda hafi þau verið vaxtalaus. Þáverandi stjórnhafi vitað af þessu og engar athugasemdir gert. Stjórn stefnda hafi ekki heldurgert athugasemdir við bifreiðakaup stefnanda. Tilgangur reglna umeinkahlutafélög sé að vernda félagið gegn öflun ótilhlýðilegra hagsmuna.Kröfur stefnandaséu ófyrndar. Stefndi hafi viðurkennt kröfurnar með ársreikningi. Stefndi geriekki greinarmun á fyrningartíma launa og peningalána. Peningalán fyrnist á tíuárum. Heimilt sé að ráðstafa innborgunum til greiðslu á elstu skuldum, nema skýrfyrirmæli séu gefin um annað. Stefndi hafi sýnt af sér tómlæti. Núverandi ogfyrrverandi stjórnarmenn í stefnda hafi verið kunnugt um skuldir stefnda viðstefnanda. Ekki hafi verið tekið fram í kauptilboði um hlutafé í stefnda aðfélagið væri skuldlaust. Athugasemdir hefðu fyrst verið gerðar viðviðskiptamannareikning stefnanda þremur til fjórum árum eftir stofnun skulda.Loks væri dráttarvöxtum ekki mótmælt sérstaklega.Um lagarök vísarstefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndir og gjalddagafjárskuldbindinga. Varðandi kröfur um vexti er vísað til 12. gr. og 1. mgr. 6.gr. sbr. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðaribreytingum. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991, ummeðferð einkamála.Málsástæðurog lagarök stefnda Þingvallaleiðar ehf. Stefndivísar í fyrsta lagi til þess aðkröfur stefnanda séu ósannaðar. Stefnunni fylgi engin gögn um einstakakröfuliði stefnanda, utan svokallaðs viðskiptamannareiknings sem sé almennseðlis. Af honum verði ekki, nema að afar takmörkuðu leyti, ráðið hvað hverkröfuliður varði. Ekki sé gerð tilraun til að greina frá grundvelli hverskröfuliðar með gögnum, svo sem með því að leggja fram kvittanir, lánssamninga,ráðningarsamninga, launayfirlit o.s.frv. Þá sé framlagðurviðskiptamannareikningur bersýnilega ekki tæmandi um lögskipti aðila. Enga umfjöllun sé að finna ístefnu um einstaka kröfuliði. Það standi stefnanda mun nær en stefnda að geragrein fyrir einstökum kröfuliðum þar sem stærstur hluti þeirra eigi upprunasinn frá þeim tíma þegar stefnandi var framkvæmdastjóri stefnda og áður eneigendaskipti urðu að stefnda. Á þessu tímabili hafi eiginkona stefnanda,Ólafía Jóna Ólafsdóttir, haft umsjón með greiðslu reikninga stefnda. Árið 2012hafi verið bókari í starfi hjá stefnda, Nína Þórsdóttir, og hafi hún haft meðhöndum bókhald stefnda, þar á meðal viðskiptamannareikning stefnanda. Í byrjunárs 2013 hafi Ásgeir Erling Gunnarsson, skoðunarmaður stefnda, tekið viðbókhaldinu. Eiginkona stefnanda hafi séð um að koma reikningum og fylgiskjölumtil Nínu og síðar Ásgeirs sem hafi fært bókhald stefnda. Í stefnu er ranglegahermt að framlagður tölvupóstur stafi frá endurskoðanda stefnda. Hið rétta séað um er að ræða skoðunarmann stefnda sem sé viðskiptafræðingur og hafi hvorkiyfirfarið viðskiptamannareikninginn né staðreynt aðra reikninga félagsins, sbr.ummæli í ársreikningum stefnda 2012, 2013 og 2014. Í ljósi framangreinds meðalannars hafi verið sérstök ástæða fyrir stefnanda til að reifa einstakakröfuliði í stefnu. Varðandi kröfu stefnanda umvangoldin laun vísar stefndi til þess að í stefnu sé ekki fjallað meðal annarsum hver launakjör stefnanda hafi verið, hvernig þau hafi þróast og hver hafisamið við hann hvert sinn. Nauðsynlegt sé að greina frá þessu þar sem stefnandigeti ekki einhliða ákveðið laun sín og samið þannig við sjálfan sig fyrir höndstefnda, sbr. grunnreglu 48. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Þaðveki sérstaka athygli að allar kröfur stefnanda vegna vangoldinna launa stafifrá árinu 2012. Hafi stefnandi fengið greidd laun árin 2013, 2014 og 2015, afhverju hafi þá ekki verið búið að gera upp við hann vegna vangoldinna launa fráárinu 2012 ef krafa hans er raunveruleg? Samkvæmt ársreikningum virðist hafaverið til handbært fé hjá stefnda á þessum árum. Ótrúverðugt sé að krafastefnanda sé raunveruleg og að eðlilegur viðskiptatilgangur búi að baki því aðstefnandi hafi sem framkvæmdastjóri stefnda fengið greidd laun að fullu árin2013, 2014 og fyrri hluta árs 2015 en að ekki sé búið að gera upp við hannvangoldin laun frá árinu 2012. Í stefnu sé ekki vikið að tilurðog grundvelli einstakra kröfuliða vegna meintra peningalána stefnanda tilstefnda. Ekki sé vikið að því af hverju stefnandi telji að hann hafi haftheimild til að skuldbinda stefnda gagnvart sjálfum sér. Það sé nauðsynlegtþegar haft sé í huga annars vegar að framkvæmdastjóra sé óheimilt að taka þáttí meðferð máls um samningsgerð milli félagsins og hans, sbr. 48. gr. laga nr.138/1994, og hins vegar að hinar meintu ráðstafanir hafi verið óvenjulegar írekstri félagsins og því fyrir utan heimilar ráðstafanir framkvæmdastjóra, sbr.2. mgr. 44. gr. sömu laga. Ekki sé vikið að því af hverjustefnandi hafi talið nauðsynlegt eða hagkvæmt að lána stefnda. Ársreikningarstefnda árin 2012, 2013 og 2014 beri með sér að handbært fé stefnda hafi þessiár verið slíkt að ekki hafi verið nauðsynlegt fyrir stefnda að fá lánaðafjármuni frá stefnanda. Í skýringum með umræddum ársreikningum sé hvergi vikiðað lánum við tengda aðila, eins og eðlilegt hefði verið að gera. Í stefnu sé ekki lýst af hverjustefnandi stofnaði til hinna meintu skuldbindinga í nafni stefnda gagnvartsjálfum sér. Stór hluti, ef ekki allur, af færslunum í umræddumviðskiptamannareikningi sé einfaldlega óútskýrður og vanreifaður. Það veki tildæmis athygli að stefnandi telji sig eiga kröfur á hendur stefnda vegnabifreiða af tegundinni Audi en stefndi hafi ekki átt bifreið af þeirri tegund.Þá telji stefnandi sig eiga kröfur á hendur stefnda vegna aðgangseyris að Bláalóninu en stefndi hafi um árabil verið með viðskiptamannareikning þar. Telji dómurinn að tilvist ogefni krafna stefnanda sé sannað byggir stefndi í öðru lagi á því að kröfurnar séu ekki skuldbindandi fyrir stefndaþar sem stefnandi hafi hvorki haft umboð fyrir hönd stefnda til að taka lán frásjálfum sér né til að semja við sjálfan sig um launakjör. Þá hafi enginn þartil bær aðili tekið ákvörðun fyrir hönd stefnda um lántöku frá stefnanda, enstefnandi hafi heldur ekki byggt á því að svo hafi verið. Hið sama eigi við umákvörðun launa stefnanda hjá stefnda. Jafnframt séu einstök peningalán vegnaráðstafana sem hafi ekki varðað rekstur stefnda og því sé stefndi ekkiskuldbundinn til að greiða slíkar kröfur. Samkvæmt grunnreglu 48. gr. laganr. 138/1994 og óskráðri trúnaðarskyldu framkvæmdastjóra sé framkvæmdastjóraóheimilt að taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli félags og hans. Þarsem stefnandi hafi verið framkvæmdastjóri stefnda hafi hann ekki haft umboð tilað skuldbinda stefnda með því að gera við sjálfan sig lánssamninga ográðningarsamninga. Þegar af þeirri ástæðu séu kröfur stefnanda ekkiskuldbindandi fyrir stefnda og beri því að sýkna stefnda af kröfum þessa máls. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laganr. 138/1994 hafi framkvæmdastjóri ekki umboð til að gera ráðstafanir sem eruóvenjulegar. Allar þær kröfur sem mál þetta varðar byggi á óvenjulegumráðstöfunum stefnanda fyrir hönd stefnda. Í því sambandi megi í fyrsta lagiítreka að ótrúverðugt sé að um raunverulega kröfu sé að ræða og að eðlilegurviðskiptatilgangur búi að baki henni, hafi stefnandi sem framkvæmdastjóristefnda fengið greidd laun að fullu árin 2013, 2014 og fyrri hluta árs 2015 enekki sé búið að gera upp við hann vangoldin laun frá árinu 2012 og hann svofjórum árum síðar krefjist innheimtu þeirra með fullum dráttarvöxtum. Í öðrulagi megi ítreka að ársreikningar stefnda árin 2012, 2013 og 2014 beri með sérað handbært fé stefnda hafi þessi ár verið slíkt að ekki hafi verið nauðsynlegtfyrir stefnda að fá lánaða fjármuni frá stefnanda. Við þær aðstæður hafilántaka hjá stefnanda verið óvenjuleg ráðstöfun og ekki innan umboðsframkvæmdastjóra. Í þriðja lagi megi nefna aðstefndi hefur um árabil verið með viðskiptamannareikning hjá Bláa lóninu. Þvísé óeðlilegt og óvenjulegt að stefnandi hafi lagt út fyrir aðgangseyri í Bláalónið þegar hann gat einfaldlega skuldfært á viðskiptamannareikninga stefndahjá Bláa lóninu. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi haft heimild til aðvíkja frá því eðlilega ferli. Í öllu falli hefði hann átt að vera meðkreditkort í nafni stefnda og greiða þannig fyrir aðgangseyri að Bláa lóninuhafi verið einhver sérstök ástæða fyrir því að hann gat ekki nýtt viðskiptamannareikningfélagsins. Í því sambandi megi taka fram að viðskiptamannareikningi stefnda hjáBláa lóninu fygldu afsláttarkjör. Þá hafi jafnframt veriðóvenjulegt að stefnandi, sem framkvæmdastjóri stefnda, hafi einhliða ákveðiðhver laun sín væru og hvernig þau væru gerð upp, eða öllu heldur ekki gerð upp. Verði talið að tilvist og efnihinna meintu krafna stefnanda sé sannað byggir stefndi kröfu sína um sýknu íþriðja lagi á því að kröfur stefnanda séu fyrndar og fallnar niður fyrirtómlæti. Almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda sé fjögur ár, sbr. 3. gr. laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Af þessu leiði að allar kröfurstefnanda sem eru upprunnar fyrir 29. mars 2012 séu fyrndar. Samkvæmt umræddumviðskiptamannareikningi séu það fimm kröfuliðir, þ.e. frá 1. janúar 2012, 31.janúar 2012, tveir frá 1. febrúar 2012 og 1. mars 2012. Samanlagt nemi fjárhæðþessara krafna 6.278.763 krónum. Af stefnu megi ráða að stefnandi hafiráðstafað óskilgreindum innborgunum að fjárhæð 834.158 krónur inn á fyrndarkröfur. Þar sem þess sé krafist að stefndi verði sýknaður af fyrndum kröfum séjafnframt farið fram á að umræddum innborgunum verði ráðstafað inn á ófyrndakröfuliði. Stefndi byggir einnig á því aðallir kröfuliðir stefnanda séu fallnir niður fyrir sakir tómlætis. Langur tímisé liðinn frá því að stofnað var til krafnanna og geti stefnandi ekki að öllumþessum tíma liðnum haft uppi kröfu um efndir án þess að hafa haldið rétti sínumtil laga. Stefnandi hafi verið aðili að áðurnefndu kauptilboði sem varundirritað 4. júní 2015. Þar sem kröfur stefnanda hafi hvorki verið gerðar uppné tilgreindar í kauptilboðinu geti hann ekki krafist efnda á þeim að öllumþessum tíma liðnum þegar nýr aðili hafi eignast meirihluta í stefnda. Hafikröfurnar því jafnframt fallið niður fyrir traustfang hins nýja eiganda 60%hlutafjár í stefnda. Verðitalið að tilvist og efni hinna meintu krafna stefnanda sé sannað byggir stefndikröfu sína um sýknu í fjórða lagi á því að hann eigigagnkröfu á hendur stefnanda. Gagnkrafa stefnda eigi rætur sínar að rekja tillangvarandi fjárdráttar stefnanda sem stefndi telji sig nýlega hafa komist ásnoðir um. Stefndi hafi farið þess á leit við PricewaterhouseCoopers ehf. aðfélagið yfirfari reikninga og bókhald stefnda undanfarin ár og taki samanskýrslu um fjárreiður stefnda og hvort mögulegur fjárdráttur hafi átt sér stað.Stefndi áskilji sér allan rétt til að hafa uppi gagnkröfu til skuldajafnaðarog/eða eftir atvikum gagnkröfu til sjálfstæðs dóms, komi í ljós að framangreindskýrsla staðfesti grunsemdir stefnda, sbr. 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnda byggiá 130 gr. laga nr. 91/1991. Um lagarök byggi stefndi á ákvæðum laga nr.91/1991, einkum 28. gr., 80. gr., 95. gr. og XXI. kafla, lögum nr. 138/1994, umeinkahlutafélög, einkum 44. gr. og 48. gr., lögum nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, og meginreglna einkamálaréttarfars, fjármunaréttarog félagaréttar, þ. á m. trúnaðarskyldu framkvæmdastjóra.IV.Niðurstaða Viðaðalmeðferð málsins kom stefnandi fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Einnig komufyrir dóminn vitnin Konráð Örn Skúlason, Ásgeir Erling Gunnarsson, NínaÞórsdóttir og Þóranna Jónsdóttir. Jafnframt gáfu vitnin Ingvar Mar Jónsson,Sæmundur Tryggvi Sigmundsson og Ásmundur Sigurðsson símaskýrslu. Verður vitnaðtil framburðar þeirra eftir því sem þurfa þykir.Krafa stefnanda byggir í fyrstalagi á launum frá árinu 2012 sem stefnandi kveður ógreidd. Meðal gagna málsinser viðskiptamannareikningur stefnanda hjá stefnda. Þar eru skráðarlaunagreiðslur til stefnanda á árinu 2012. Færslurnar eru dagsettar 1. janúar2012 að fjárhæð 174.263 krónur, 1. febrúar 2012 að fjárhæð 427.000 krónur, 1.mars 2012 að fjárhæð 427.000 krónur, 1. apríl 2012 að fjárhæð 427.000 krónur,1. maí 2012 að fjárhæð 427.000 krónur, 1. júní 2012 að fjárhæð 493.157 krónur,1. júlí 2012 að fjárhæð 440.082 krónur, 1. ágúst 2012 að fjárhæð 440.082krónur, 1. september 2012 að fjárhæð 440.082 krónur, 1. október 2012 að fjárhæð546.720 krónur, 1. nóvember 2012 að fjárhæð 546.720 krónur, 1. desember 2012 aðfjárhæð 546.720 krónur og 31. desember 2012 að fjárhæð 546.720 krónur. Samtalseru þessar launagreiðslur að fjárhæð 5.882.546 krónur. Að sögn stefnanda hefurfimm innborgunum verið ráðstafað inn á launakröfu stefnanda, nánar tiltekiðinnborgunum 31. desember 2013 að fjárhæð 634.500 krónur, 28. febrúar 2014 aðfjárhæð 80.866 krónur, 22. júlí 2014 að fjárhæð 4.063 krónur, 26. september2014 að fjárhæð 103.919 krónur og 10. janúar 2015 að fjárhæð 10.810 krónur, eðasamtals 834.158 krónur. Stefnandi gerir kröfu um laun fyrir tímabilið frá 1.mars 2012 til 31. desember 2012 og verður að skilja málatilbúnað hans þannig aðhann telji laun fyrir janúar og febrúar 2012 uppgreidd og að borgað hafi verið inná launakröfu vegna mars 2012.Fram kom hjá stefnanda og NínuÞórsdóttur við aðalmeðferð málsins að fjárskortur stefnda á árinu 2012 hafivaldið því að laun stefnanda hafi ekki verið borguð út. Samkvæmt framburðistefnanda og Nínu voru opinber gjöld og framlög í lífeyrissjóð dregin frálaunum stefnanda, þannig að umræddar upphæðir séu það sem stefnandi hafi átt aðfá útborgað. Þá kvaðst stefnandi ekki hafa gengið eftir því að fá launin greiddsíðar vegna tímaskorts, en hann hefði unnið alla daga frá því snemma að morgnitil kvölds. Hann hefði þó vænst þess að fá launin greidd. Ekki er lagður framráðningarsamningur við stefnanda og er ekki upplýst hvort skriflegurráðningarsamningur hafi verið gerður við hann. Ekki er þó ágreiningur um aðstefnandi var ráðinn sem framkvæmdastjóri stefnda og vann hjá félaginu. Í málinu eru lagðir framársreikningar stefnda fyrir árin 2012, 2013 og 2014. Undir liðnum,,Skammtímaskuldir“ í öllum ársreikningunum eru tilgreindar annars vegar,,Viðskiptaskuldir“ og hins vegar ,,Ógreitt vegna starfsfólks“. Þær fjárhæðirsem greinir undir liðnum ,,Ógreitt vegna starfsfólks“ eru lægri í öllumársreikningunum en sem svarar launakröfu stefnanda. Aðspurð sagði Nína íframburði sínum fyrir dóminum að laun stefnanda hefðu verið færð undir liðinn,,Viðskiptaskuldir“ í ársreikningunum. Stefnandi bar, semframkvæmdastjóri og stjórnarmaður stefnda ásamt öðrum stjórnarmönnum félagsins,ábyrgð á samningu ársreiknings fyrir félagið vegna hvers reikningsárs, sbr. 2.mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006, um ársreikninga. Hann bar því, ásamt öðrumstjórnarmönnum, samkvæmt 1. mgr. 5. gr. sömu laga ábyrgð á því að ársreikningargæfu glögga mynd af afkomu stefnda og efnahag félagsins, sbr. einnig 3. mgr.44. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Ef hann taldi sig eiga kröfu ástefnda vegna ógreiddra launa var honum skylt að sjá til þess að slíkrar kröfuværi getið í bókhaldi og ársreikningum vegna rekstraráranna 2012, 2013 og 2014.Þessa gætti hann ekki, en tilgreining undir liðnum ,,Viðskiptaskuldir“ án nánariskýringar á því hvort krafa stefnanda væri þar innifalin getur ekki talist gefaglögga mynd af afkomu stefnda og efnahag. Í kaupsamningi um hlutafé ístefnda, dags. 4. júní 2015, þar sem stefnandi og KÖS ehf. voru tilboðsgjafaren Elín Ingvarsdóttir, Ingvar Mar Jónsson, Sigríður Ingvarsdóttir, SigurðurIngvarsson og Þóranna Jónsdóttir voru tilboðshafar, var ekki getið um aðstefnandi teldi sig eiga kröfu á hendur stefnda vegna ógreiddra launa. Þáliggur fyrir að stefnandi hlutaðist ekki til um að laun hans yrðu greidd, þótthann væri í aðstöðu til þess vegna starfs síns sem framkvæmdastjóri stefnda til4. júní 2015 og laust fé væri til hjá stefnda. Þá var krafan ekki tilgreind íársreikningum stefnda vegna rekstraráranna 2012, 2013 og 2014, eins og áðurgreinir. Stefnandi hafði fyrst uppi kröfu um greiðslu launa með bréfi tilstefnda 2. febrúar 2016. Þegar allt þetta er virt verður að fallast á það meðstefnda að stefnandi hafi með tómlæti sínu fyrirgert rétti sínum til ætlaðravangreiddra launa, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands 3. nóvember 2016 í máli nr.144/2016 og 2. febrúar 2017 í máli nr. 312/2016. Verður stefndi því sýknaður afþessum lið í kröfu stefnanda.Stefnandi byggir í öðru lagi áþví að hann hafi veitt stefnda peningalán og í þriðja lagi byggir hann á því aðhann hafi lagt út fyrir útgjöldum í þágu stefnda. Stefnandi varframkvæmdastjóri og einn stjórnarmanna stefnda á þeim tíma sem hann kveðst hafaveitt stefnda umrædd peningalán og greitt útgjöld í hans þágu. Samkvæmt 2. mgr.44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög annast framkvæmdastjóri daglegan rekstur félagsins og skal íþeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem félagsstjórn hefur gefið.Hinn daglegi rekstur tekur ekki til ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikilsháttar og getur framkvæmdastjóri aðeins gert slíkar ráðstafanir samkvæmtsérstakri heimild frá félagsstjórn nema ekki sé unnt að bíða ákvarðanafélagsstjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins og í slíkumtilvikum skal félagsstjórn tafarlaust tilkynnt um ráðstöfunina. Þá mástjórnarmaður eða framkvæmdastjóri samkvæmt 48. gr. laganna ekki taka þátt ímeðferð máls um samningsgerð milli félagsins og hans ef hann hefur þarverulegra hagsmuna að gæta sem kunna að fara í bága við hagsmuni félagsins.Lánveitingarstefnanda til stefnda féllu tvímælalaust ekki undir daglegan rekstur félagsins.Hið sama gildir um greiðslu stefnanda á útgjöldum í þágu stefnda, enda hefðistefnanda verið í lófa lagið að vera með greiðslukort í nafni stefnda. Barstefnanda því að afla sérstakrar heimildar frá stjórn félagsins, nema ekki væriunnt að bíða ákvörðunar stjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemifélagsins. Ekkert liggur fyrir um að ákvörðun hafi verið tekin á stjórnarfundumstefnda um að taka lán hjá stefnanda eða heimila honum að greiða útgjöld vegnafélagsins. Skiptir ekki máli þótt einstökum stjórnarmönnum stefnda kunni aðhafa verið kunnugt um lánveitingar og útgjöld stefnanda, enda er stjórneinkahlutafélags lögbundin stjórnareining sjálfstæðs lögaðila sem tekurákvarðanir fyrir hönd félagsins á fundum í samræmi við lögin og samþykktirþess. Viðhorfum, vitneskju eða aðgerðum eins eða fleiri stjórnarmanna verðurþví almennt ekki samsamað við ákvarðanir eða vitneskju stjórnareinkahlutafélags, sbr. dóm Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013.Þá hefur stefnandi ekki fært rök fyrir því að ekki væri unnt að bíða ákvörðunarstjórnar stefnda vegna verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Voruþessar lánveitingar stefnanda og greiðsla útgjalda því í andstöðu við 2. mgr.44. gr. laga nr. 138/1994. Ekki verður annað séð af málatilbúnaði stefnanda enað hann hafi einhliða ákveðið að veita stefnda umrædd lán og greiða útgjöld íþágu félagsins. Var sú tilhögun jafnframt í andstöðu við 48. gr. laga nr. 138/1994,enda voru þær fjárhæðir sem um ræðir samanlagt slíkar að stefnandi hafðiverulegra hagsmuna að gæta. Voru þessar ráðstafanir stefnanda því ólögmætar. Þessutil viðbótar verður að fallast á það með stefnda að stefnandi hafi sýnt af sértómlæti við að halda fram kröfu vegna lána til stefnda og útgjalda í hans þágu,enda var kröfunnar í engu getið í áðurnefndum kaupsamningi um hlutafé ístefnda, sem stefnandi var aðili að. Var það þó brýnt í ljósi fjárhæðarkröfunnar, sem er afar há í hlutfalli við verðmat á stefnda samkvæmtkaupsamningnum. Verður stefndi því sýknaður af þessum liðum í kröfustefnanda. Í samræmi við framangreint erstefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Ísamræmi við þessa niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 450.000krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar var tekið tillit til málsinsnr. E-1149/2017, sem var flutt samhliða máli þessu. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kvað upp dóminn.D Ó M S O R Ð :Stefndi, Þingvallaleið ehf., ersýknaður af kröfu stefnanda, Þórs Ingvarssonar.Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 91/2000
|
Sameignarfélag Skattur Jafnræðisregla Stjórnarskrá
|
Árið 1987 stofnuðu S og M sameignarfélagið T og var félagið sjálfstæður skattaðili. Á árinu 1993 seldi M hlut sinn, en Ó eignaðist 10% hlut í félaginu. Þá var nafni félagsins breytt og fyrir árslok eignaðist G, eiginkona S, helming hlutar hans í félaginu. Þann 7. desember 1996 afsalaði Ó sínum hluta í félaginu til S og G og var yfirlýsing þar um afhent sýslumanni og færð í firmaskrá. Um leið tilkynntu S og G að þau flyttu félagið og breyttu nafni þess í GF. Í tilkynningu um nafnbreytingu kom fram að S og G væru eigendur og stjórnarmenn félagsins og ættu þau 50% eignarhlut hvort. GF skilaði ekki skattframtali 1997 innan framtalsfrests og áætlaði skattstjóri gjaldstofna til álagningar á því gjaldári. Í kjölfarið var skilað skattframtali fyrir GF. Í bréfi frá skattstjóra, sem var sent í kjölfarið kom fram að með afhendingu framtalsins væri litið svo á að GF hefði kært álagningu opinberra gjalda á því ári. Þá sagði einnig í bréfinu að frá 7. desember 1996 fullnægði GF ekki skilyrðum til þess að teljast sjálfstæður skattaðili, þar sem hjón ein gætu ekki myndað slíkt sameignarfélag skv. lokamálslið 3. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Í svarbréfi GF kom fram að G og S hefðu 7. desember 1996 framselt 10% félagsins til ÓS, en misfarist hefði að tilkynna það til firmaskrár, en bætt hefði verið úr því með tilkynningu í október 1997 og væri GF því sjálfstæður skattaðili. Skattstjóri og síðar yfirskattanefnd höfnuðu því að leggja skattframtal GF til grundvallar álagningu og höfðaði GF mál til að fá úrskurði yfirskattanefndar hnekkt. Talið var að virða yrði að vettugi tilkynningu um breytt eignarhald að GF, sem afhent var í október 1997. Því var talið að G og S hefðu orðið einu eigendur GF í desember 1996 og skilyrði fyrir sjálfstæðri skattaðild félagsins hefðu þá liðið undir lok. Voru því ekki talin skilyrði til að hnekkja úrskurði yfirskattanefndar og var íslenska ríkið sýknað af kröfum GF.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. mars 2000. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Stefndi kveður Steinar Stefánsson hafa á árinu 1987 stofnað ásamt öðrum nafngreindum manni sameignarfélagið Trésel. Tilgangur þess hafi aðallega verið verktakastarfsemi. Tilkynningu um stofnun félagsins hafi verið beint til firmaskrár Reykjavíkur 16. júní 1987 og þess getið að það skyldi vera sjálfstæður skattaðili. Steinar hafi 17. ágúst 1993 keypt hlut upphaflegs sameiganda síns í félaginu, en um leið hafi Ólafur Lárusson gerst eigandi að 10% hlut. Um líkt leyti hafi starfsemi félagsins verið flutt til Selfoss og nafni þess breytt í Efnalaugina Gullfoss sf. til samræmis við nýjan tilgang þess. Fyrir lok ársins 1993 hafi Steinar jafnframt selt eiginkonu sinni, Guðrúnu Ólafsdóttur, helming hluta síns í félaginu, þannig að hvort þeirra hafi upp frá því átt 45% þess, en Ólafur 10%. Á öllu þessu tímabili hafi gjöld verið lögð á félagið sem sjálfstæðan skattaðila. Hafi því og verið fram haldið allt til ársins 1997, eins og nánar greinir hér á eftir. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing Ólafs Lárussonar, sem dagsett er 7. desember 1996, þar sem segir að hann afsali Steinari Stefánssyni og Guðrúnu Ólafsdóttur 10% eignarhlut sínum í Efnalauginni Gullfossi sf. Yfirlýsing þessi var afhent sýslumanninum á Selfossi og hún færð 11. mars 1997 í firmaskrá. Um leið tilkynntu þau Steinar og Guðrún til firmaskrár að þau flyttu félagið frá nánar tilgreindu heimilisfangi á Selfossi að Réttarseli 10 í Reykjavík. Voru báðar þessar tilkynningar birtar í Lögbirtingablaði 26. mars 1997. Þá liggur jafnframt fyrir í málinu svohljóðandi tilkynning, sem var dagsett 7. desember 1996 og afhent sýslumanninum í Reykjavík 11. mars 1997: „Hér með tilkynnist til firmaskrár Reykjavíkur að við undirrituð f.h. Efnalaugarinnar Gullfoss s/f kt. 560687-1769 Réttarseli 10 109 Reykjavík, höfum breytt nafni félagsins í Gullfoss verktakar s/f. Tilgangur félagsins verður framvegis almenn verktaka, byggingastarfsemi og rekstur verkstæðis. Ennfremur kaup og sala fasteigna, rekstur fasteigna, lánastarfsemi og nauðsynleg umsvif í því sambandi. Eigendur og í stjórn félagsins eru: Steinar Stefánsson ... 50% eignarhlutur Guðrún Ólafsdóttir ... 50% eignarhlutur.“ Aðalefni þessarar tilkynningar var birt í Lögbirtingablaði 25. júlí 1997. Fram er komið í málinu að stefndi skilaði ekki skattframtali 1997 innan framtalsfrests og áætlaði því skattstjóri gjaldstofna til álagningar á því gjaldári. Skattframtal fyrir stefnda var í kjölfarið afhent skattstjóranum í Suðurlandsumdæmi 21. júlí 1997 og framsendi hann það skattstjóranum í Reykjavík 8. september sama ár. Ritaði sá síðastnefndi bréf til stefnda 16. október 1997, þar sem fram kom að litið væri svo á að hann hafi með afhendingu skattframtals kært álagningu opinberra gjalda á því ári. Í bréfinu var vakin athygli á því að samkvæmt tilkynningum til firmaskrár 7. desember 1996 hafi Steinar Stefánsson og Guðrún Ólafsdóttir orðið einu eigendur stefnda. Samkvæmt lokamálslið 3. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt geti hjón ein sér ekki myndað sameignarfélag, sem verði sjálfstæður skattaðili. Hafi stefndi af þessum sökum ekki fullnægt skilyrðum til að njóta þeirrar stöðu eftir áðurgreindan dag. Var því óskað eftir að hann legði fram nýja ársreikninga, annars vegar fyrir tímabilið frá 1. janúar til 7. desember 1996, þegar hann teldist hafa verið sjálfstæður skattaðili, og hins vegar fyrir tímabilið eftir það til loka ársins, en þeir reikningar ættu að fylgja persónulegu skattframtali eigenda félagsins. Af hálfu stefnda var framangreindu erindi skattstjóra svarað með bréfi 22. október 1997. Þar sagði meðal annars að Steinar Stefánsson og Guðrún Ólafsdóttir hefðu tekið yfir eignarhlut Ólafs Lárussonar í stefnda 7. desember 1996, en sama dag framselt hann Óla Svavari Ólafssyni. Tilkynning um þetta hafi verið gerð á sama tíma og fyrrgreindar tilkynningar varðandi Ólaf Lárusson og hún átt að sendast til skráningar í firmaskrá degi síðar, en „á einhvern óskiljanlegan hátt“ hefði það misfarist. Úr því hefði hins vegar verið bætt og þannig ljóst að stefndi væri sem fyrr sjálfstæður skattaðili. Fyrir liggur í málinu tilkynning til firmaskrár, dagsett 7. desember 1996 en árituð um móttöku hjá sýslumanninum í Reykjavík 22. október 1997. Hún er í öllum atriðum samhljóða þeirri tilkynningu, sem er tekin orðrétt upp hér að framan, að því frátöldu að í niðurlagi hennar segir að Steinar og Guðrún eigi hvort um sig 45% í stefnda, en Óli Svavar Ólafsson 10%. Með úrskurði 24. febrúar 1998 hafnaði skattstjórinn í Reykjavík að leggja áðurnefnt skattframtal stefnda til grundvallar álagningu opinberra gjalda 1997. Þann úrskurð kærði stefndi 14. mars 1998 til yfirskattanefndar, sem hafnaði með úrskurði 27. nóvember sama ár kröfu hans um að álagning umræddra gjalda yrði reist á skattframtalinu. Í málinu leitast stefndi við að fá hnekkt þessum úrskurði yfirskattanefndar. II. Eins og áður greinir liggja fyrir í málinu tvær tilkynningar varðandi stefnda til sýslumannsins á Selfossi, sem voru dagsettar 7. desember 1996. Í annarri lýsti Ólafur Lárusson yfir framsali eignarhluta síns til Steinars Stefánssonar og Guðrúnar Ólafsdóttur, en í hinni kváðust þau síðastnefndu óska eftir „flutningi á fyrirtæki okkar“ frá Selfossi til Reykjavíkur. Í þessum tilkynningum, sem að sögn stefnda voru fyrst afhentar til skráningar í firmaskrá 11. mars 1997, sjást engin merki þess að aðrir en Steinar og Guðrún hefðu þá um þriggja mánaða skeið verið eigendur að stefnda. Í áðurgreindri tilkynningu til firmaskrár Reykjavíkur, sem einnig var dagsett 7. desember 1996 og afhent sýslumanni 11. mars 1997, var lýst breytingu á nafni stefnda og tilgangi. Þar var sem fyrr segir tekið fram að þau Steinar og Guðrún ættu hvort helmingshlut í félaginu. Fjórða tilkynningin, þar sem hins vegar kom fram að Óli Svavar Ólafsson væri orðinn eigandi að 10% hlut í stefnda, var að sögn stefnda gerð um leið og allar áðurnefndu tilkynningarnar. Hana átti þó ekki að afhenda til skráningar í firmaskrá fyrr en degi á eftir þeim og hafi það misfarist. Um þessa tilkynningu verður að líta til þess að hún barst ekki sýslumanninum í Reykjavík fyrr en forráðamönnum stefnda var orðið kunnugt um þá skoðun skattyfirvalda að félagið fullnægði ekki lengur skilyrðum til að teljast sjálfstæður skattaðili. Í henni segir í öllum atriðum það sama og í tilkynningunni, sem var afhent sýslumanninum í Reykjavík 11. mars 1997, um breytingar á heiti stefnda og tilgangi, en á þeim var sá munur einn að í niðurlagi þeirra var með ólíkum hætti greint frá eignarhaldi að félaginu. Þegar þetta er virt verður að telja með ólíkindum að tilkynningarnar tvær geti hafa verið gerðar á sama tíma með það í huga að þær yrðu afhentar með dags millibili til sömu stofnunar gegn greiðslu á gjaldi fyrir hvora um sig. Að öllu þessu gættu verður við úrlausn málsins að virða að vettugi efni tilkynningarinnar til firmaskrár, sem var afhent sýslumanninum í Reykjavík 22. október 1997. Verður þannig lagt til grundvallar að 7. desember 1996 hafi Steinar og Guðrún orðið einu eigendurnir að stefnda. III. Engin efni eru til að fallast á þá málsástæðu stefnda að brotið sé gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, með því að ákvæði 3. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 girði fyrir að sameignarfélag í eigu hjóna einna geti verið sjálfstæður skattaðili. Samkvæmt síðastnefndu ákvæði laga nr. 75/1981 verður að koma fram við skráningu sameignarfélags í firmaskrá ef óskað er eftir að litið verði á það sem sjálfstæðan skattaðila. Þótt þetta sé áskilið varðar sjálfstæð skattaðild hvorki tilvist sameignarfélags né stöðu þess að einkarétti. Er stefnda því ekkert hald í þeirri málsástæðu að ekki hafi verið unnt að breyta sjálfstæðri skattaðild hans án þess að félaginu yrði slitið. Eftir hljóðan 3. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 lúta atriðin, sem þar greinir, að skilyrðum fyrir því að sameignarfélag geti í öndverðu fengið stöðu sjálfstæðs skattaðila. Þótt reglur um stöðu sameignarfélags að þessu leyti séu settar fram á þennan hátt, leiðir af eðli máls að þær fela um leið í sér skilyrði, sem fullnægja verður til að sjálfstæð skattaðild slíks félags verði áfram fyrir hendi. Ef brestur verður á síðari stigum á einhverju þar greindu skilyrði er þannig óhjákvæmilegt að það valdi því sjálfkrafa að sjálfstæð skattaðild líði undir lok. Líta verður og til þess að lögum samkvæmt ræðst réttarstaða gjaldanda, jafnt einstaklings sem félags, að því er varðar bæði skattskyldu og skatthæð af margvíslegum atriðum, sem tengjast stöðu hans, högum og öðrum aðstæðum. Þótt á einhverju slíku atriði verði breyting, sem reynst gæti gjaldanda í óhag, er hvergi í lögum nr. 75/1981 lögð skylda á skattyfirvöld til að beina til hans aðvörun eða gefa honum frest til að gera úrbætur. Slík regla verður heldur ekki leidd af ákvæði 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður því ekki fallist á með stefnda að skattstjóranum í Reykjavík hafi haustið 1997 borið að benda honum á að skilyrði væru brostin fyrir sjálfstæðri skattaðild hans eða gefa honum að öðru leyti ráðrúm til að ráða bót á því. Svo sem fyrr segir verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að Steinar Stefánsson og Guðrún Ólafsdóttir hafi ein verið orðin eigendur stefnda 7. desember 1996. Þótt tilkynningar, sem unnt var að ráða þetta af, hafi ekki borist til færslu í firmaskrá fyrr en 11. mars 1997, voru skilyrði fyrir sjálfstæðri skattaðild stefnda í raun liðin undir lok á áðurnefndum degi í desember 1996. Verður það að ráða stöðu stefnda og eigenda hans í þessum efnum. Samkvæmt því standa engin rök til að hnekkja úrskurði yfirskattanefndar frá 27. nóvember 1998, sem um ræðir í málinu. Áfrýjandi verður þannig sýknaður af kröfum stefnda. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnda, Gullfoss verktaka sf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 24. nóvember s.l. er höfðað með stefnu sem þingfest var 9. mars sl. Stefnandi er Gullfoss verktakar sf., kt. 560687-1769, Réttarseli 10, Reykjavík. Stefndi er Geir H. Haarde, fjármálaráðherra, kt. 080451-4749, fyrir hönd íslenska ríkisins. Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður yfirskattanefndar nr. 1118, dags. 27. nóvember 1998, verði felldur úr gildi og opinber gjöld félagsins gjaldárið 1997 vegna tekna á árinu 1996 og eigna í árslok þess árs endurákvörðuð eins og það sé sjálfstæður skattaðili í samræmi við innsent skattframtal dags. 21. júlí 1997. Þá krefst hann málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi máls þessa er sameignarfélag og var stofnað árið 1987 af Sigurbirni Guðbjörnssyni og Steinari Stefánssyni og í tilkynningu til firmaskrár 16. júní 1987 var því lýst yfir að félagið væri sjálfstæður skattaðili. Var félagið rekið undir heitinu Efnalaugin Gullfoss sf. Með tilkynningu dagsettri 17. ágúst 1993 var firmaskrá tilkynnt að Steinar Stefánsson hefði yfirtekið hluta Sigurbjörns Guðbjörnssonar og síðan afsalað 10% eignarhluta til Ólafs Lárussonar. Jafnframt var tekið fram að félagið skyldi áfram vera sjálfstæður skattaðili. Með tilkynningu til firmaskrár dagsettri 7. desember 1996 sem birt var 26. mars 1997 í 32. tölublaði 90. árgangs Lögbirtingablaðsins tilkynnti Ólafur Lárusson að hann hefði afsalað 10% eignarhlut sínum í félaginu til Steinars Stefánssonar og Guðrúnar Ólafsdóttur, en þau munu vera hjón. Í sama blaði birtist einnig tilkynning um að þau Steinar og Guðrún óskuðu eftir flutningi á fyrirtækinu frá Selfossi að Réttarseli 10 í Reykjavík. Þá var í 77. tölublaði 90. árgangs Lögbirtingablaðsins tilkynning frá Steinari og Guðrúnu þess efnis að nafni félagsins hefði verið breytt í Gullfoss verktakar sf. Í tilkynningu þeirra er hvort um sig talið eiga 50% hlut í félaginu. Stefnandi taldi ekki fram til skatts innan tiltekins frests árið 1997 og sætti því áætlun skattstofna við álagningu opinberra gjalda. Skattframtal stefnanda barst skattstjóra 21. júlí 1997 og var það tekið sem kæra á álögðum opinberum gjöldum gjaldárið 1997. Með bréfi dagsettu 16.október 1997 skoraði skattstjóri á stefnanda og forsvarsmenn hans að gefa skýringar á breyttri eignaraðild sameignarfélagsins, en samkvæmt 3. ml. 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt geti hjón ein sér ekki myndað sameignarfélag er sé sjálfstæður skattaðili. Því uppfylli stefnandi ekki lengur skilyrði til að vera sjálfstæður skattaðili eftir 7. desember 1996 og var óskað eftir nýjum ársreikningum vegna rekstrarársins 1996, annars vegar meðan félagið var sjálfstæður skattaðili, þ.e. frá 1. janúar 1996 til 7. desember sama ár og hins vegar þann tíma sem félagið var einkarekið, þ.e. frá 8. desember sama ár til 31. desember sama ár. Stefnandi svaraði fyrirspurn skattstjóra með bréfi 22. október sama ár og kemur fram í bréfinu að Ólafur Lárusson hafi viljað ganga úr sameignarfélaginu sökum vanheilsu og hafi það verið tilkynnt 7. desember fyrra ár. Guðrún og Steinar hafi yfirtekið eignarhlut Ólafs 7. desember og framselt hann sama dag til Óla Svavars Ólafssonar. Tilkynningar um inngöngu Óla í félagið hafi verið útbúnar um leið og tilkynningar um Ólaf Lárusson og hafi átt að senda tilkynningu varðandi Óla degi síðar til firmaskrár. Á einhvern óskiljanlegan hátt hafi sú tilkynning misfarist og ekki borist réttum aðilum, en rétt tilkynning um inngöngu Óla í sameignarfélagið frá og með 7. desember 1996 hafi nú verið send firmaskrá. Þá var því lýst yfir í bréfinu að ljóst sé að Steinar og Guðrún hafi einungis haft milligöngu um yfirfærslu á 10% eignarhlut frá Ólafi Lárussyni til Óla Svavars og sé félagið því nú sem fyrr sjálfstæður skattaðili. Skattstjórinn í Reykjavík kvað síðan upp úrskurð 24. febrúar 1998 þar sem kröfu stefnanda um að innsent skattframtal yrði lagt til grundvallar álagningu opinberra gjalda 1997 var synjað. Með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum þótti þó mega lækka áætlun skattstjóra á tekjuskattstofni úr kr. 1.000.000 í kr. 0. Þessi úrskurður var kærður til yfirskattanefndar 14. mars 1998 sem með úrskurði upp kveðnum 27. nóvember sama ár hafnaði kröfum stefnanda í málinu. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir á því í fyrsta lagi að ákvæði lokamálsliðar 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 brjóti í bága við jafnréttisreglu stjórnarskrárinnar og sé því ólögmætur. Umrætt lagaákvæði hafi verið lögfest með lögum nr. 30/1971 og kveði svo á að hjón ein sér geti ekki myndað sameignarfélag er sé sjálfstæður skattaðili. Telur stefnandi þetta lagaákvæði grundvallast á þeirri reglu áðurgildandi skattalaga að tekjuskattur og eignarskattur hafi verið lagður á hjón sameiginlega. Með gildistöku núgildandi skattalaga hafi verið tekin upp sérsköttun hjóna sem meginregla og hafi ákvæðið því misst gildi sitt. Almennt sé því ekki meiri ástæða til að hafna því að sameignarfélög hjóna geti verið sjálfstæðir skattaðilar frekar en hlutafélög í eigu hjóna. Sé því um mismunun að ræða sem ekki sé lengur hægt að rökstyðja með vísan til skattalegra sjónarmiða. Mismununin verður ekki heldur rökstudd með vísan til félagaréttarlegra sjónarmiða svo sem varðandi ótakmarkaða ábyrgð hjóna á skuldbindingum sameignarfélaga, þar sem hjón geti myndað sameignarfélag sem ekki er sjálfstæður skattaðili. Í öðru lagi telur stefnandi ekki unnt að afnema skattskyldu sameignarfélaga sem eru sjálfstæðir skattaðilar og breyta því í sameignarfélag sem ekki er sjálfstæður skattaðili nema slíta félaginu fyrst og úthluta eignum þess til eigendanna á markaðsvirði. Þetta stafi einkum af mismunandi reglum í sambandi við ákvörðun hagnaðar af sölu eignarhluta þeirra. Þá sé almennt ekki unnt að flytja eignir frá einum skattaðila til annars nema tekjufæra úttektina, a.m.k. þegar um fyrnanlegar og niðurfæranlegar eignir sé að ræða. Sama gildi um eignir sem ekki hafa verið eignfærðar í félagi sem breytt er, svo sem aflahlutdeild og viðskiptavild. Í þriðja lagi telur stefnandi skattyfirvöldum á grundvelli meðalhófsreglu stjórnsýslunnar óheimilt að afnema sjálfstæða skattskyldu sameignarfélaga þótt þau missi einhver skatthæfisskilyrði sín um stund nema tilkynna viðkomandi það fyrst og gefa honum tækifæri á að bæta úr því sem á skortir um fullkomið skatthæfi. Stefnandi bendir á sem dæmi 2. tl. 1. mgr. 107. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög sem fjallar um þær aðstæður þegar hluthafar verða færri en tveir, en þá skal slíta félaginu enda sé eigi bætt úr innan þriggja mánaða. Stefnandi vísar einnig til 2. mgr. 150. gr. sömu laga. Í fjórða lagi telur stefnandi enga breytingu hafa orðið á skattalegri stöðu sinni 7. desember 1996 er réttlæti afnám sjálfstæðrar skattskyldu hans. Hjónin Steinar og Guðrún hafi keypt 10% eignarhluta Ólafs Lárussonar og í tilkynningu þessa efnis til firmaskrár komi hvergi fram að ætlunin sé að breyta skattalegri stöðu stefnanda. Samhliða þessu hafi þau selt Óla Svavari 10% eignarhlut í stefnanda og sé tilkynning þessa efnis dagsett 7. desember 1996 og móttekin hjá firmaskrá 22. október 1997 og komi hvergi fram í henni að ætlunin sé að breyta skattalegri stöðu stefnanda. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu firmaskrár um að stefnandi hafi misst skatthæfi sitt vegna dráttar á afhendingu umræddra tilkynninga. Fyrri tilkynningin hafi verið birt í Lögbirtingablaðinu 26. mars 1997 og hin síðari 24. desember 1997. Í fimmta lagi telur stefnandi að þar sem engar athugasemdir hafi verið gerðar við tilkynningar um breytingar á eignaraðild hans af hálfu firmaskrárritara, sem annast hafi um birtingar þeirra athugasemdalaust í Lögbirtingablaðinu, sé skattstjóri bundinn af þeim. Hafi honum því verið óheimilt að afnema sjálfstæða skattskyldu stefnanda án þess að vefengja þær fyrst og krefjast breytinga á þeim. Þeirri kröfu hefði átt að beina að firmaskrárritara. Auk framangreindra lagatilvitnana vísar stefnandi til 40. gr., 65. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, B-liðar 7. gr., og 11.-18. gr. skattalaga, 3. gr., 6. gr., 21. gr. og 23. gr. laga um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð, 12. gr. stjórnsýslulaga, 82. gr. og 124. gr. laga um einkahlutafélög, 83. gr. samvinnufélagalaga, 67. gr. laga um viðskiptabanka og sparisjóði og 33. gr. laga um verðbréfasjóði. Stefnandi vísar um málskostnað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi heldur því fram að 7. desember 1996 hafi hjónin Steinar Stefánsson og Guðrún Ólafsdóttir orðið einu eigendur að stefnanda. Því til stuðnings er vísað til tilkynninga sem dagsettar voru 7. desember 1996 og birtar voru í Lögbirtingablaðinu þar sem Ólafur Lárusson afsalaði þeim 10% eignarhluta sínum í félaginu. Samkvæmt annarri tilkynningu dagsettri sama dag hafi verið tilkynnt um breytingu á nafni stefnanda og tilgangi félagsins. Komi þar skýrt fram að tilgreindur eignarhluti hvors hjóna um sig sé 50%. Í þessum tilkynningum sé Óla Svavars Ólafssonar hvergi getið. Þá sé ætlaðra kaupa hans á eignarhlutanum ekki getið á skattframtali hans. Eignarhluta hans sé fyrst getið eftir að forsvarsmenn stefnanda fengu bréf frá skattyfirvöldum þar sem bent var á að stefnandi uppfyllti ekki lengur skilyrði til að vera sjálfstæður skattaðili. Verði því að telja að engin rök séu til annars en að stefnandi sé einkafyrirtæki hjónanna en samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 geti hjón ein sér eða með ófjárráða börnum sínum ekki myndað sameignarfélag sem er sjálfstæður skattaðili. Því hafi stefnanda borið að skila framtali miðað við tímabilið 1. janúar 1996 til og með 7. desember sama ár. Framtal vegna tímabilsins frá 8. desember til áramóta hafi átt að fylgja einkaframtölum hjónanna. Stefndi svarar málsástæðum stefnanda þannig í fyrsta lagi að almenna löggjafanum sé ekki meinað að skipa málum hinna ýmsu félagaforma á ákveðinn hátt. Um sameignarfélög gildi ákveðnar reglur, bæði að því er varðar ábyrgð eigenda á skuldbindingu félagsins og skattlagningu. Öll skattskyld hjón á landinu verði að hlíta þessum reglum og hafi samanburður við aðra hópa því ekki þýðingu. Sé því ekki um brot á jafnréttisreglu stjórnarskrárinnar að ræða. Hefði félagið verið rekið í öðru félagsformi hefðu aðrar skattlagningarreglur gilt. Forsvarsmenn stefnanda hafi átt valið sem var á þeirra ábyrgð. Í öðru lagi byggir stefndi á því að það sé að sjálfsögðu á forræði og ábyrgð forsvarsmanna stefnanda að slíta félaginu og gera þær ráðstafanir sem þurfa þyki uppfylli félagið ekki kröfur um sjálfstæða skattskyldu. Fyrirtækið sé rekið á ábyrgð forsvarsmanna en ekki á ábyrgð skattyfirvalda. Ákvæði 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 kveði aðeins á um skilyrði þess að sameignarfélag geti verið sérstakur skattaðili. Glati félagið einhverjum þessara skilyrða hafi það ekki afleiðingar félagaréttareðlis heldur einungis skattaréttarlegar. Í þriðja lagi hafnar stefndi því að skattyfirvöld þurfi að tilkynna viðkomandi skattaðila það sérstaklega að ekki séu uppfyllt skilyrði um sjálfstæða skattaðild og gefa skattaðila tækifæri á að bæta úr því sem á skorti. Ógerningur sé fyrir skattyfirvöld að vita um hverja og eina ráðstöfun hjá skattaðilum. Framtali stefnanda hafi ekki verið skilað fyrr en níu mánuðum eftir að breyting á eignaraðild stefnanda var gerð og þennan tíma hafi stefnandi samkvæmt lögum um tekju- og eignarskatt ekki verið sjálfstæður skattaðili. Einhver umþóttunartími eftir það til að breyta skilyrðum til sjálfstæðrar skattaðildar gat ekki virkað afturvirkt. Í fjórða og fimmta lagi byggir stefndi á því að í lögum nr. 42/1903 sé hvergi að finna ákvæði þess efnis að firmaskrárritara beri að meta skattaleg réttindi og skyldur, enda slíkt á valdsviði skattyfirvalda samkvæmt lögum nr. 75/1981. Stefndi vísar um málskostnað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort sjálfstæðri skattaðild stefnanda hafi lokið 7. desember 1996 eða ekki en samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 með síðari breytingum geta hjón ein sér eða með ófjárráða börnum ekki myndað sameignarfélag er sé sjálfstæður skattaðili. Eins og mál þetta er vaxið ber fyrst að leysa úr því hvort tilkynningar til firmaskrár 7. desember 1996 hafi leitt til þess að hjónin Steinar Stefánsson og Guðrún Ólafsdóttir hafi ein orðið eigendur að stefnanda og jafnframt hvaða gildi hin síðbúna tilkynning um eignaraðild Óla Svavars Ólafssonar hafði. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrá, firmu og prókúruumboð með síðari breytingum, skulu sýslumenn halda verslanaskrár í öllum lögsagnarumdæmum og skal í þær rita tilkynningar þær, er um getur í lögunum. Samkvæmt 3. gr. laganna skal þeirri tilkynningu vísað frá sem ekki er lögum samkvæm, eða ef í henni stendur eitthvað sem eigi er lagaheimild fyrir að setja á skrá. Í 6. gr. laganna segir að þyki einhverjum tilkynning, sem rituð er í verslanaskrá vera sér skaðleg, liggur það undir úrskurð dómstólanna hvort afmá skuli tilkynninguna. Samkvæmt 7. gr. laganna skal það sem skrásett hefur verið samkvæmt lögunum og birt í Lögbirtingablaði talið kunnugt almenningi, nema atvik séu svo vaxin að álíta megi að menn hvorki hafi haft vitneskju um það né til þess verði ætlast af þeim. Hafi birtingin eigi farið fram hefur tilkynningin eigi þýðingu gagnvart öðrum nema sannað verði að þeir hafi haft vitneskju um hana. Samkvæmt 21. gr. laganna skal tilkynna svo fljótt sem unnt er breytingar á því sem ritað er í verslanaskrá og samkvæmt 23. gr. laganna varðar vanræksla á því sektum. Samkvæmt gögnum málsins var birt í Lögbirtingablaði, sem út kom 24. desember 1997, tilkynning frá forsvarsmönnum stefnanda, dagsett 7. desember 1996, þar sem getið er 10% eignarhluta Óla Svavars Ólafssonar. Óumdeilt er að þessi tilkynning var ekki send firmaskrá fyrr en 22. október 1997, en stefnanda hafði þá nokkrum dögum áður borist fyrirspurn frá skattyfirvöldum þar sem fullyrt var að sameignarfélagið uppfyllti ekki skilyrði til þess að vera skattlagt sem sjálfstæður skattaðili eftir 7. desember 1996. Skattyfirvöldum var þegar gerð grein fyrir því að hjónin Steinar og Guðrún hefðu samdægurs framselt nefndan eignarhluta til Óla Svavars og hefði tilkynning til firmaskrár þar að lútandi misfarist. Við þessar skýringar forsvarsmanna stefnanda verður að una. Þá er til þess að líta að firmaskrárritari tók við hinni síðbúnu tilkynningu án nokkurra athugasemda að því er séð verður. Þar sem umræddri skráningu hefur ekki verið hnekkt með lögformlegum hætti verður að telja að skattyfirvöldum hafi, að fengnum skýringum forsvarsmanna stefnanda, borið að byggja á henni við úrlausn á skattkæru stefnanda, enda er úrskurður skattstjórans í Reykjavík kveðinn upp tveimur mánuðum eftir að tilkynningin birtist í Lögbirtingablaðinu. Ber þegar af þessari ástæðu að taka kröfur stefnanda til greina. Eftir þessum úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 100.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Úrskurður yfirskattanefndar nr. 1118, dags. 27. nóvember 1998, er felldur úr gildi. Opinber gjöld stefnanda gjaldárið 1997 vegna tekna á árinu 1996 og eigna í árslok þess árs skulu endurákvörðuð eins og stefnandi sé sjálfstæður skattaðili í samræmi við innsent skattframtal dags. 21. júlí 1997. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Gullfoss verktökum sf., 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 251/2007
|
Hjón Lögskilnaður Skilnaðarsamningur
|
M og K fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng 9. desember 2004. Samkvæmt samningi þeirra um skilnaðarkjör fékk M allar eignir og tók að sér tíu tilgreindar skuldir, þar á meðal lán við Lífeyrissjóð sjómanna. Með bréfi 14. janúar 2005 óskaði K eftir því við Lífeyrissjóð sjómanna að taka yfir umrætt lán M og undirritaði M jafnframt bréfið um samþykki fyrri greiðanda. Dró K síðar þessa ósk sína til baka og leitaði í framhaldinu eftir lögskilnaði við M. M kom fyrir sýslumann og samþykkti lögskilnað með þeim fyrirvara að fjárskiptasamningi milli þeirra yrði breytt og vísaði til „samkomulags“ sbr. fyrrnefnt bréf K til Lífeyrissjóðs sjómanna. Vegna ágreinings K og M um þetta atriði vísaði sýslumaður beiðni K um lögskilnað frá í mars 2006. Í framhaldinu höfðaði M mál og krafðist lögskilnaðar sbr. 1. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 41. gr hjúskaparlaga nr. 31/1993og þess að skilnaðarsamningi hans og K yrði breytt á þá leið að K yrði gert að taka yfir fyrrnefnt lán við Lífeyrissjóð sjómanna. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að samkvæmt 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga skuli fjárskiptasamningur, sem hjón gera í tengslum við skilnað, vera skriflegur, undirritaður af þeim og staðfestur fyrir sýslumanni eða dómara. Eðli máls samkvæmt yrði það sama að gilda um samning, sem síðar væri gerður til breytingar á fjárskiptasamningi. Fyrrgreint bréf K uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga og því var ekki fallist á með M að skilnaðarsamningi þeirra frá 2004 hefði verið breytt með þessari ráðstöfun svo að skuldbindandi væri fyrir K. Jafnframt sagði um þann málatilbúnað M fyrir Hæstarétti, að fá samningnum hnekkt á grundvelli 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að ekkert hald væri fyrir þeim kröfum M að því leyti, sem þær lytu að fjárskiptasamningi þeirra, en eins og málið lægi fyrir yrði ekki séð á hvaða grunni haga hefði mátt fjárslitum K og M á annan hátt, sem hagfelldari hefði verið fyrir M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2007. Hann krefst þess að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um lögskilnað málsaðila, en fjárskiptasamningi þeirra 9. desember 2004 „verði breytt á þann veg að stefndu verði gert að yfirtaka lán Lífeyrissjóðs sjómanna nr. 706253, upphaflega að fjárhæð kr. 1.500.000.- útgefið af áfrýjanda hinn 24.10.2002, áhvílandi á eigninni [...], Kópavogi, þinglesin eign [...].“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins komu áfrýjandi og stefnda, sem gengu í hjúskap 27. nóvember 1976, fyrir sýslumanninn í Reykjavík 9. desember 2004 og óskuðu eftir skilnaði að borði og sæng. Á sama tíma undirrituðu þau fjárskiptasamning vegna hjónaskilnaðar. Samkvæmt honum voru eignir þeirra svonefndur búseturéttur yfir íbúð að [...] í Reykjavík að verðmæti 1.857.000 krónur, bifreið, sem ekki var greint nánar frá, að andvirði 1.000.000 krónur og ⅛ hluti í íbúð að [...] í Kópavogi, en verðmæti eignarhlutans var sagt vera „óvíst“. Þessar eignir runnu allar til áfrýjanda, sem tók jafnframt að sér tíu tilgreindar skuldir að fjárhæð samtals 8.841.098 krónur, þar á meðal við Lífeyrissjóð sjómanna samkvæmt skuldabréfi nr. 706253 að eftirstöðvum 1.434.179 krónur. Stefnda fékk engar eignir í sinn hlut, en tók að sér skuld vegna yfirdráttar á bankareikningi að fjárhæð 350.000 krónur. Aðilunum var veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng 16. desember 2004. Með bréfi 14. janúar 2005 beindi stefnda ósk til Lífeyrissjóðs sjómanna um að „yfirtaka lán“ til áfrýjanda samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi, sem hafi verið gefið út 24. október 2002 og upphaflega að fjárhæð 1.500.000 krónur. Áfrýjandi undirritaði jafnframt bréf þetta um „samþ. fyrri greiðanda“. Lífeyrissjóðurinn tilkynnti áfrýjanda 6. maí 2005 að stefnda hafi „dregið til baka ósk sína“, sem fram kom í bréfinu 14. janúar sama ár, og yrðu því „greiðsluseðlar vegna afborgana af láninu ... sendir þér þar sem K hefur afturkallað beiðni sína um að greiða af láninu. Tekið skal fram að þú hefur ávallt verið ábyrgur sem útgefandi skuldabréfsins á greiðslu lánsins.“ Stefnda leitaði til sýslumanns 16. júní 2005 með ósk um lögskilnað við áfrýjanda og yrðu þá sömu skilmálar látnir gilda og við skilnað að borði og sæng. Áfrýjandi kom fyrir sýslumann 6. júlí sama ár og samþykkti lögskilnað, en krafðist breytinga á fjárskiptasamningi til samræmis við „samkomulag sem gert var og undirritað þann 14. janúar sl.“, sem áfrýjandi lagði þá fram. Stefnda mætti á ný til sýslumanns 18. október 2005 og ítrekaði kröfu sína um að upphaflegir skilnaðarskilmálar yrðu látnir standa óbreyttir. Vegna ágreinings aðilanna um þetta vísaði sýslumaður frá sér 27. sama mánaðar beiðni stefndu um lögskilnað. Áfrýjandi leitaði síðan 16. desember 2005 fyrir sitt leyti til sýslumanns með ósk um lögskilnað við stefndu á grundvelli 2. mgr. 36. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, en krafðist sem fyrr að skilnaðarskilmálum frá 9. desember 2004 yrði breytt samkvæmt „samningi aðila um yfirtöku maka á láni, dags. 14. janúar 2005.“ Stefnda sinnti ekki ítrekuðum boðunum, sem sýslumaður beindi til hennar vegna þessa erindis áfrýjanda, og vísaði sýslumaður því loks frá sér 15. mars 2006. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 22. júní 2006 og gerði fyrir héraðsdómi sömu kröfur og hann gerir nú fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu. II. Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisir áfrýjandi kröfu um lögskilnað á því að „meira en ár er liðið frá skilnaði að borði og sæng og hann eigi því rétt á að fá lögskilnað frá stefndu með dómi sbr. 1. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 41. gr. hjúskaparlaga.“ Eftir þessum röksemdum áfrýjanda hefði með réttu átt að vísa um lagastoð fyrir kröfu hans til 2. mgr. 36. gr. hjúskaparlaga, en dómstólar eru bærir um að veita lögskilnað á grundvelli þess ákvæðis, sbr. 2. mgr. 41. gr. laganna. Með þessari athugasemd verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um kröfu áfrýjanda um lögskilnað, sem stefnda hefur ekki andmælt. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga skal fjárskiptasamningur, sem hjón gera í tengslum við skilnað, vera skriflegur, undirritaður af þeim og staðfestur fyrir sýslumanni eða dómara. Eðli máls samkvæmt verður það sama að gilda um samning, sem síðar er gerður til breytingar á fjárskiptasamningi. Fyrrgreint bréf stefndu til Lífeyrissjóðs sjómanna 14. janúar 2005, þar sem hún lýsti yfir ósk um að „yfirtaka lán“, sem áfrýjanda hafði verið veitt þar, var hvorki samkvæmt efni sínu samningur milli aðilanna um breytingu á fjárskiptasamningi né var það staðfest á þann hátt, sem áskilinn er í 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Þegar af þessum ástæðum verður ekki fallist á með áfrýjanda að samningi þeirra frá 9. desember 2004 hafi verið breytt með þessari ráðstöfun svo að skuldbindandi sé fyrir stefndu. Í 45. gr. hjúskaparlaga er mælt fyrir um að skilnaðarskilmálar, sem hjón koma sér saman um í tilefni af skilnaði að borði og sæng, skuli einnig gilda eftir að lögskilnaður er fenginn nema annars hafi verið getið þegar skilnaður að borði og sæng var veittur. Fyrirvari var ekki gerður um þetta þegar aðilunum var veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng 16. desember 2004 og hófst því frestur samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganna til að höfða mál til ógildingar fjárskiptasamnings þeirra þann dag. Þótt sá frestur hafi verið liðinn þegar áfrýjandi höfðaði mál þetta getur hann samkvæmt lokamálslið síðastnefnds lagaákvæðis enn leitast við að fá samningnum hnekkt með stoð í reglum um fjármunaréttarsamninga, svo sem hann gerir í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti, en í þeim efnum vísar hann til 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum. Um þetta er til þess að líta að samkvæmt 3. mgr. 109. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. gildir sú regla við fjárslit milli hjóna vegna skilnaðar að hvort þeirra eigi aðeins rétt á að fá eignir í sinn hlut á móti skuldum sínum að því marki, sem eignir þess sjálfs hrökkva þar til, en að því leyti, sem eignir þess hjóna nægja ekki fyrir skuldum þess, verður ekki tekið tillit til skuldanna, sem umfram eru, nema þau ákveði bæði annað. Samkvæmt fjárskiptasamningi aðilanna fékk stefnda engar eignir í sinn hlut, en tók að sér eina skuld. Áfrýjandi tók til sín allar eignir og bar að öðru leyti allar skuldir. Ekkert hefur komið fram um að hann hafi með þessu tekið að sér skuldir, sem hvíldu á öðrum en honum sjálfum. Eins og málið liggur fyrir verður því ekki séð á hvaða grunni haga hefði mátt fjárslitum aðilanna á annan hátt, sem hagfelldari hefði verið áfrýjanda, nema stefnda hefði tekið þar að sér byrðar umfram þær, sem henni bar. Þegar af þessari ástæðu er ekkert hald fyrir kröfum áfrýjanda að því leyti, sem þær lúta að fjárskiptasamningi aðilanna. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, M, greiði stefndu, K, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 13. febrúar sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af M, [...], á hendur K, [...], Reykjavík, með stefnu birtri 22. júní 2006 . Dómkröfur stefnanda eru þær, að lögskilnaður skuli fara fram á milli stefnanda og stefndu og að skilnaðarsamningi stefnanda og stefndu verði breytt á þann veg að stefndu verði gert að yfirtaka lán Lífeyrissjóðs sjómanna, nr. 706253, upphaflega að fjárhæð 1.500.000 krónur, útgefnu af stefnanda hinn 24. október 2002, áhvílandi á fasteigninni [...], Kópavogi, þinglesinni eign B, kt. [...]. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað að mati dómsins, auk virðisaukaskatts. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af kröfu stefnanda um að skilnaðarsamningi stefnanda og stefndu verði breytt á þann veg að stefndu verði gert að yfirtaka lán Lífeyrissjóðs sjómanna, nr. 706253, upphaflega að fjárhæð 1.500.000 krónur, útgefnu af stefnanda hinn 24. október 2002, áhvílandi með veði á fasteigninni [...], Kópavogi, þinglesinni eign [...]. Einnig krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu. Með úrskurði dagsettum 10. janúar 2007 var frávísunarkröfu stefndu hafnað. Hinn 9. desember 2004 rituðu aðilar undir fjárskiptasamning hjá sýslumanninum í Reykjavík, er þau sóttu um leyfi til skilnaðar að borði og sæng. Samkvæmt fjárskiptasamningi skyldi stefnandi taka að sér allar skuldir aðila fyrir utan yfirdráttarskuld stefndu við KB banka, að fjárhæð 350.000 krónur. Jafnframt tók stefnandi við eignum aðila, sem metnar voru á 2.857 krónur auk 1/8 eignarhluta í íbúð móður stefnanda, að [...], Kópavogi. Yfirteknar skuldir námu 8.841 krónu, samkvæmt fjárskiptasamningnum. Skilnaðarleyfi var síðan gefið út hinn 16. desember 2004. Skömmu síðar, eða 14. janúar 2005, skrifaði stefnda undir yfirlýsingu til Lífeyrissjóðs sjómanna, þar sem hún óskar eftir að yfirtaka lán hjá sjóðnum, upphaflega að fjárhæð 1.500.000 krónur, útgefið af stefnanda hinn 24. október 2002, með veði í [...], Kópavogi. Síðar afturkallaði stefnda yfirtöku sína á láninu og var stefnanda tilkynnt um það með bréfi sjóðsins, dagsettu 15. maí 2005. Í sama mánuði óskaði stefnda eftir lögskilnaði, sem stefnandi féllst á með þeim skilyrðum að fjárskiptasamningi yrði breytt þannig að stefnda yfirtæki ofangreint lán. Stefnandi byggir kröfu sína um lögskilnað á 1. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 41. gr. hjúskaparlaga. Stefnandi byggir kröfu sína um breytingu á fjárskiptasamningi á því, að er fjárskiptasamningurinn hafi verið gerður hafi aðilar ekki verið í nógu góðu andlegu jafnvægi. Er nokkuð var liðið frá skilnaðinum hafi aðilar orðið sammála um að skipting eigna og skulda væri ekki réttlát og eðlileg miðað við eignir og skuldir aðila, sem og tekjur þeirra. Af þeim sökum hafi stefnda yfirtekið áðurgreint lán við Lífeyrissjóðinn. Byggir stefnandi á því, að sú skipting sem fram komi í skilnaðarsamningnum hafi verið bersýnilega ósanngjörn, sem hafi leitt til yfirtöku stefnda á margnefndu láni. Vísar stefnandi til 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Fyrir liggi að aðilar hafi samið um yfirtöku stefndu á láninu, og sent tilkynningu til lífeyrissjóðsins þar um. Hafi stefnda greitt af því í a.m.k. 4 mánuði, þ.e.a.s. febrúar, mars, apríl og maí árið 2005, en þá hafi hún hætt að greiða af láninu og farið fram á það við stjórn sjóðsins, að stefnandi yrði skráður skuldari lánsins. Byggir stefnandi á því, að stefnda hafi viðurkennt greiðsluskyldu sína með þessum athöfnum og vísar til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja átt frumkvæði að efni og gerð fjárskiptasamningsins. Stefnandi hafi sjálfur ritað samninginn og stefnda hafi hvergi komið þar nærri. Samningurinn sé að auki ekki ósanngjarn í garð stefnanda. Til þess beri að líta að stefnandi hafi fengið allar eignir búsins eftir 28 ára búskap, en stefnda hafi tekið að sér að greiða yfirdráttarskuld hjá KB-banka, að fjárhæð 350.000 krónur. Vandséð sé því hvernig unnt sé að fullyrða að samningurinn sé bersýnilega ósanngjarn fyrir stefnanda og þá allra síst þegar til hans var stofnað. Kveður stefnda að meðallaun stefnanda á árunum 1997-2003 hafi verið um 6,5 milljónir króna en stefndu 1,6 milljónir. Stefnda kveðst hafa tekið að sér að greiða af láni hjá Lífeyrissjóði sjómanna, en ekki hafa yfirtekið lánið. Einungis hafi verið um að ræða tímabundin greiðslutilmæli til Lífeyrissjóðs sjómanna, sem henni hafi verið heimilt að afturkalla hvenær sem var. Ekki hafi verið um að ræða breytingu á fjárskiptasamningi frá 9. desember 2004, sem fái stoð í yfirlýsingu Lífeyrissjóðsins, sem ávallt hafi talið stefnanda vera ábyrgan, sem útgefanda skuldabréfsins. Stefnda telur því ekkert gefa tilefni til að breyta upprunalega fjárskiptasamningi aðila. Stefnda byggir og á því, að skuldaraskipti geti ekki orðið án ótvíræðs samþykkis kröfuhafa. Samkvæmt íslenskum kröfurétti sé það ekki talið jafngilda samþykki um skuldaraskipti þótt kröfuhafi hreyfi ekki andmælum við tilkynningu um nýjan skuldara. Jafnvel það að kröfuhafi taki athugasemdalaust við greiðslum frá öðrum en skuldara sé ekki talið fela í sér samþykki um nýjan skuldara og að upprunalegi skuldarinn losni þar með undan skyldum sínum. Einnig byggir stefnda á því, að hún hafi ekki verið andlega hæf á þeim tíma sem hún samþykkti greiðslutilmælin og því hafi hinn svokallaði samningur aldrei öðlast gildi. Ljóst sé að stefndu hafi skort gerhæfi á þeim tíma er stofnað var til umrædds gernings og hún alls ófær um að takast á hendur ofangreinda samningsgerð. Stefnda telur það óheiðarlegt af stefnanda að bera umræddan samning fyrir sig. Ótrúlegt sé að stefnandi hafi ekki áttað sig á því að stefnda, sem verið hafi eiginkona hans í tæplega 29 ár, hafi verið svo illa stödd andlega að hún væri ekki fær um að gera slíkan samning. Hafi stefnandi, með því að láta hana rita undir skjalið á þessum tímapunkti, sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Hafi stefnanda átt að vera það ljóst að það væri óforsvaranlegt að láta hana rita undir skjalið. Í vottorði Snorra Ingimarssonar, læknis, en stefnda hafi leitað til hans í byrjun árs 2005, um svipað leyti og stefnandi hafi fengið hana til að rita undir skjalið, komi fram það mat hans, að stefnda hafi á þeim tíma sem hún undirritaði skjalið, ekki gert sér grein fyrir málavöxtum og afleiðingum þeirra á persónulega hagi sína. Stefnda telur það rýra gildi skjalsins að ekki hafi verið kallaðir til vottar og sé einsýnt að stefnandi verði að bera hallann af því. Um lagarök vísar stefnda til hjúskaparlaga nr. 31/1933, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfur stefnanda í máli þessu eru annars vegar um að honum verði veittur lögskilnaður frá stefndu og hins vegar, að skilnaðarsamningi þeirra verið breytt. Stefnda hefur fallist á kröfu um lögskilnað, en krefst sýknu af kröfu stefnanda um breytingu á skilnaðarsamningi. Fyrir liggur að aðilum var veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng hinn 16. desember 2004. Í 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1933 segir: „Nú hafa hjón vegna væntanlegs skilnaðar að borði og sæng eða lögskilnaðar gert samning um fjárskipti sín og er þá unnt að fella hann úr gildi að nokkru eða öllu með dómi ef hann var bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma er til hans var stofnað. Dómsmál skal höfða innan árs frá fullnaðardómi til skilnaðar eða frá útgáfu leyfisbréfs til skilnaðar. Tímafrestir þessir eiga þó ekki við ef freistað er að hnekkja samningi með stoð í reglum um fjármunaréttarsamninga.“ Frestur til höfðunar máls þessa, samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993, byrjaði því að líða frá útgáfu leyfis til skilnaðar að borði og sæng hinn 16. desember 2004. Stefna í máli þessu var birt stefndu 22. júní 2006. Var því löngu liðinn sá eins árs málshöfðunarfrestur, sem greinir í 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993, er stefnandi höfðaði mál þetta. Koma því kröfur stefnanda, er byggja á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993, því ekki frekar til álita. Hins vegar má skilja málatilbúnað stefnanda svo að hann freisti þess einnig að hnekkja samningi aðila með stoð í reglum um fjármunaréttarsamninga, samkvæmt heimild í 2. mgr. 95. gr. i.f., þar sem aðilar hafi komist að samkomulagi um breytta skipan fjárskipta. Virðist stefnandi byggja á því að stefnda hafi með undirritun sinni um að hún tæki að sér greiðslu á láni hjá Lífeyrissjóði sjómanna, eftir að fjárskiptasamningur var gerður, breytt fjárskiptasamningnum sem gerður milli aðila við skilnað að borði og sæng. Stefnda hefur hafnað því að hún hafi með þessari undirritun sinni verið að breyta gildandi samningi og í raun hafi hún einungis viljað gera þetta fyrir stefnanda, en hann hafi borið sig mjög aumlega. Hafi hún og ætlað að stefnandi hygðist hætta við skilnaðinn. Stefnandi hefur ekki, eins og mál þetta liggur fyrir dómnum, sýnt fram á að tímabundin yfirtaka stefndu á láni hjá Lífeyrissjóði sjómanna hafi verið hluti af skilnaðaruppgjöri aðila. Af því sem fram er komið verður ekki litið svo á að um breytingu á skilnaðarsamningi aðila hafi verið að ræða, enda samningurinn ekki endurskoðaður af aðilum. Þá ber og að líta til þess að ekki verður séð að skipting eigna búsins að öðru leyti hafi verið ósanngjörn í garð stefnanda enda tók hann allar eignir búsins auk þorra skulda þess. Enda þótt skuldirnar kunni að hafa verið ívið hærri en eignir búsins á þeim tíma, fór stefnda algerlega slipp og snauð úr hjónabandinu og tók að auki að sér greiðslu yfirdráttarláns. Samkvæmt framansögðu ber því að veita málsaðilum lögskilnað, en báðir aðilar hafa krafist þess, með þeim skilmálum sem kveðið var á um við skilnaða að borði og sæng. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Málsaðilum, M og K, er veittur lögskilnaður. Stefnda, K er sýkn, af kröfu stefnanda M, um að skilnaðarsamningi stefnanda og stefndu verði breytt á þann veg að stefndu verði gert að yfirtaka lán Lífeyrissjóðs sjómanna, nr. 706253, upphaflega að fjárhæð 1.500.000 krónur, útgefnu af stefnanda hinn 24. október 2002, áhvílandi með veði á fasteigninni [...], Kópavogi, þinglesinni eign B. Stefnandi greiði stefndu 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 446/2004
|
Líkamsárás Skilorð
|
Ó var sakfelldur fyrir tvær líkamsárásir á árinu 2001. Fallist var á með héraðsdómi að báðar árásirnar hefðu verið fólskulegar og tilefnislausar, en þær voru heimfærðar undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í ákæru. Þessi brot Ó voru framin áður en tveir síðustu dómar á hendur honum voru kveðnir upp. Var skilorð síðari dómsins tekið upp og Ó gert að sæta fangelsi samtals í 18 mánuði. Tekið var fram að brot Ó hefðu verið framin fyrir fjórum árum og að rannsókn hefði dregist hjá lögreglu, án þess að fullnægjandi skýringar hefðu verið gefnar á þeim drætti. Þá hefðu hagir Ó breyst til hins betra frá því sem áður var. Þótti því mega fresta fullnustu 15 mánaða af refsingunni. Þá var Ó gert að greiða 200.000 krónur í miskabætur vegna annarrar árásarinnar auk bóta vegna kostnaðar af því að kröfunni var haldið fram.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. nóvember 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu hans og að honum verði gert að greiða miskabætur að fjárhæð 700.000 krónur, auk staðfestingar á tildæmdum bótum vegna lögmannskostnaðar brotaþola, allt með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. febrúar 2003 til greiðsludags. Ákærði krefst mildunar á refsingu og að fjárhæð dæmdra bóta verði lækkuð. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir tvær líkamsárásir, annars vegar aðfaranótt laugardagsins 5. maí 2001 en hins vegar aðfaranótt sunndagsins 17. júní sama ár. Í fyrra tilvikinu veittist ákærði að A og skallaði hann í andlitið með þeim afleiðingum að hann bólgnaði á nefi, hlaut lítinn skurð við nefrót og blóðnasir. Í síðara tilvikinu sló hann B með bjórkönnu í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut skurð á vinstri augabrún, sár vinstra megin á enni, á vinstri kinn, vinstra megin á hálsi og framanvert vinstra eyra. Fallist er á með héraðsdómi að báðar árásirnar hafi verið fólskulegar og tilefnislausar, en í ákæru eru þær heimfærðar undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Sakaferill ákærða er rakinn í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar kemur fram hefur hann margoft áður verið sakfelldur fyrir sams konar brot og ákæra í málinu tekur til. Hann hlaut sinn fyrsta dóm 3. október 1996 vegna líkamsárásar sem hann framdi áður en hann varð 18 ára gamall. Þau brot sem nú eru til meðferðar voru framin áður en tveir síðustu dómar, 3. júlí 2001 og 5. mars 2002, voru kveðnir upp. Með síðarefnda dóminum var tekinn upp skilorðsbundni hluti fyrrnefnda dómsins og hann dæmdur með. Þá hafði ákærði staðið skilorð dóms frá 10. mars 1998 er rannsókn hófst á þeim brotum sem nú um ræðir. Ber að taka upp skilorð dómsins 5. mars 2002 og ákveða ákærða refsingu í einu lagi samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. og 78. gr. sömu laga. Er refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Brot ákærða voru framin fyrir fjórum árum og dróst rannsókn hjá lögreglu nokkuð á langinn, án þess að fullnægjandi skýringar hafi verið gefnar á þeim drætti. Þá er fram komið að hagir ákærða hafa breyst til hins betra frá því sem áður var. Þykir því mega fresta fullnustu 15 mánaða af refsingunni og skal sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þegar litið er sérstaklega til afleiðinga árásar ákærða á B, er hlaut marga skurði í andlit sem sauma þurfti saman, eru miskabætur ákveðnar 200.000 krónur. Þá er staðfest niðurstaða héraðsdóms um bætur vegna kostnaðar sem B hafði af því að halda fram kröfu sinni, allt með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði, en ekki er ágreiningur um upphafstíma dráttarvaxta. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Týr Hreggviðsson, sæti fangelsi í 18 mánuði, en fresta skal fullnustu 15 mánaða af refsingunni og skal sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði B 262.863 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. febrúar 2003 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Rúnars Jóhannssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2004. Mál þetta var höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 4. febrúar 2003 á hendur Ólafi Hreggviðssyni, [kt], Malarási 11, Reykjavík, fyrir eftirgreindar líkamsárásir í Reykjavík á árinu 2001: I. Aðfaranótt laugardagsins 5. maí: a) Veist að A [kt], á bensínstöð Essó við Geirsgötu, og skallað hann í andlitið með þeim afleiðingum að hann bólgnaði á nefi, hlaut lítinn skurð við nefrót og blóðnasir. (M.010-2001-10675) b) [...] II. Aðfaranótt sunnudagsins 17. júní á skemmtistaðnum Vegamótum við Vegamótastíg veist að B [kt.], og slegið hann með bjórkönnu í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut skurð á vinstri augabrún, sár vinstra megin á enni, á vinstri kinn, vinstra megin á hálsi og framanvert á vinstra eyra. (M.010-2001-14992) Teljast þessi brot varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981 og 110. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá krefst B þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu bóta að fjárhæð 841.963 kr. auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 17. júní 2001 til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins komi til málflutnings lögmanns hans við aðalmeðferð málsins. Ákærði játaði sakargiftir samkvæmt a) lið I. kafla og samkvæmt II. kafla ákærunnar en neitað sök samkvæmt b) lið I. kafla. Af hálfu ákærða er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa. Jafnframt er þess krafist aðallega að skaðabótakröfunni verði vísað frá dómi en til vara er krafist lækkunar hennar. Verjandi ákærða krefst hæfilegra málsvarnarlauna. Ákæruliður I. a. Aðfaranótt laugardagsins 5. maí árið 2001 kom A á lögreglustöðina Hverfisgötu og kvaðst hafa orðið fyrir líkamsárás. Kvaðst hann hafa verið á gangi ásamt D þegar maður sem þau ekkert þekktu hafi gengið að honum og verið með dólgslæti. Hafi hann ekkert viljað ræða við manninn en þá hafi maðurinn gengið alveg að honum og skallað hann í andlitið. Síðan hafi hann farið af vettvangi en A kvaðst hafa heyrt að maðurinn héti Ólafur Hreggviðsson. Samkvæmt skýrslu lögreglu dagsettri 5. maí staðfesti D frásögn A en fram kemur að þau hafi hvorug verið undir áhrifum áfengis. Þá kemur fram í skýrslunni að A hafi leitað aðhlynningar á sysadeild vegna áverka á nefi. Mánudaginn 7. maí 2001 lagði A fram kæru á hendur ákærða fyrir líkamsárás. Í málinu liggur frammi læknisvottorð Hrafnkels Óskarssonar, læknis á Landspítala háskólasjúkrahúsi. Þar segir að A hafi komið á slysamóttöku hinn 5. maí 2001 kl. 3:48. Kvaðst hann hafa lent í pústrum í miðbænum og fengið högg á nefið. Á miðju nefi hafi sést 2 mm stór skurður sem blæddi úr. Þá voru væg eymsli yfir skurðinum og bólga en engar skekkjur hafi sést á nefinu. Sárinu hafi verið lokað með límplástri og settar á umbúðir. Ákærði játaði sök samkvæmt þessum ákærulið bæði fyrir lögreglu og hér fyrir dómi. Skýlaus játning ákærða er í samræmi við gögn málsins og er þannig sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum ákærulið. Brotið er þar rétt fært til refsiákvæða. Ákæruliður 1. b. [...] Ákæruliður II. Aðfaranótt sunnudagins 17. júní 2001 var lögreglan send að veitingastaðnum Vegamótum við Vegamótastíg. Þar hittist fyrir B og var hann blóðugur í andliti og hélt þerripappír við vinstra gagnaugað. Þá var hann með skurð á vinstra eyra og á enni vinstra megin auk þess sem sjá mátti nokkra smáskurði á vinstri hlið höfuðsins. Kom sjúkrabifreið á vettvang og flutti hann á slysadeild. I unnusta B tjáði lögreglu að ákærði hafi gripið um hana aftanfrá á dansgólfi staðarins og hafi B beðið hann um að hætta því. Ákærði hafi þá gengið í burtu en kom skyndilega aftur og hélt þá á bjórkönnu. Hafi hann slegið B fyrirvaralaust með könnunni á vinstra gagnaugað en við það hafi bjórkannan brotnað. Eftir þetta hafi hann farið út af staðnum. J staðfesti þessa frásögn og kvaðst kannast við ákærða. Þá voru tekin tali tvö vitni sem sáu B eftir árásina og ákærða hraða sér út af staðnum. Þriðjudaginn 19. júní 2001 lagði B fram kæru hjá sýslumanninum á Siglufirði vegna ofangreindrar líkamsárásar. Kvaðst hann hafa verið að skemmta sér ásamt unnustu sinni I og hafi maður sem þau ekki þekktu farið að kássast utan í henni. B hafi gengið til mannsins sem var ljóshærður, stuttklipptur og þrekvaxinn og bað hann um að láta þau í friði. Maðurinn hafi síðan komið á eftir þeim og pikkað í öxl B. Þegar hann hafi snúið sér við hafi maðurinn fyrirvaralaust lamið hálfslítra bjórglasi framan í hann. Hafi hann náð að víkja sér líttillega undan en bjórglasið hafi lent vinstra megin á andlitinu og brotnað. Kvað hann 20 spor hafi verið saumuð í andlit sitt, aðallega við eyra en einnig við gagnauga og á kinn. Þá kvaðst hann vita til þess að maðurinn sem sló hann væri kallaður Óli Hregg. Samkvæmt læknisvottorði Arnbjörns H. Arnbjörnssonar, læknis á slysa- og bráðamóttöku Landspítala í Fossvogi, kom B á slysamóttökuna 17. júní 2001 kl. 3:30. Við skoðun hafi komið í ljós smávegis sár efst á enninu vinstra megin sem úr blæddi og 1/2 cm langur skurður á vinstri augabrún. Þá hafi einnig verið lítið sár á vinstri kinn og sömuleiðis á hálsinum vinstra megin. Sár hafi verið á eyra framanverðu þar sem nokkrir flipar voru lausir. Hafi B hins vegar verið laus við eymsli í höfði og hnakka. Voru sár hans hreinsuð og saumuð í staðdeyfingu og var saumataka ráðgerð eftir fimm daga. Ákærði játaði sök samkvæmt þessum ákærulið bæði fyrir lögreglu og hér fyrir dómi. Skýlaus játning ákærða er í samræmi við gögn málsins og er þannig sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessari ákæru. Brotið er þar rétt fært til refsiákvæða. Refsiákvörðun Ákærði sem fæddur er árið 1978 á að baki nokkurn sakarferil. Frá 18 ára aldri hefur hann hlotið sex refsidóma þar af fjóra vegna líkamsárása. Þá hefur hann einnig hlotið refsingu fyrir fíkniefnabrot, auðgunarbrot og brot á umferðarlögum. Brot þau sem ákærði er nú dæmdur fyrir eru framin fyrir uppkvaðningu dóms Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðinn 3. júlí 2001, en þá hlaut ákærði sjö mánaða fangelsi þar af fimm mánuði skilorðsbundna til fjögurra ára fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr., 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og umferðarlagabrot, og dóm Héraðsdóms Austurlands uppkveðinn 5. mars 2002 en þá hlaut ákærði þrettán mánaða skilorðsbundna refsingu til fjögurra ára fyrir fíkniefnabrot. Refsing sem ákærði hefur nú unnið til er hegningarauki við framangreinda dóma, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga verður skilorðsdómurinn frá 5. mars 2003 tekinn upp og ákærða gerð refsing fyrir brot það sem hann var dæmdur fyrir í þeim dómi og þau sem hann er nú sakfelldur fyrir. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærði hefur ítrekað gerst sekur um líkamsárásir og voru líkamsárásir þær, sem ákærði er nú sakfelldur fyrir, fólskulegar og tilefnislausar. Talsvert langt er síðan brot ákærða voru framin. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Rétt þykir að fresta framkvæmd tólf mánaða af refsingunni og ákveða að hún falli niður að liðnum 4 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Skaðabótakrafa Af hálfu B er krafist skaðabóta að fjárhæð 841.963 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. júní 2001 til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Krafan er sundurliðuð þannig: 1. Þjáningabætur, fótaferð, 9 d. x 920 kr. 7.360,- 2. Miskabótakrafa kr. 700.000,- 3. Tímabundið atvinnutjón kr. 69.240,- 4. Lögmannskostnaður kr. 50.000,- 5. Vsk. á lögmannskostnað kr. 12.863,- Samtals kr. 841.963,- 1. Með gögnum málsins hefur ekki verið sýnt fram á að brotaþoli hafi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga þá níu daga sem krafist er þjáningabóta. Verður kröfunni því vísað frá dómi. 2. Ákærði er bótaskyldur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga en árás hans olli brotaþola líkamlegu tjóni auk þess sem hún er til þess fallin að valda ákærða andlegum þjáningum. Miskabætur til brotaþola eru ákvarðaðar 150.000 krónur. 4. Brotaþoli á rétt á lögmannskostnaði fyrir að halda kröfu sinni fram og er á hann fallist. Samkvæmt ofanrituðu skal ákærði greiða brotaþola 212.863 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 10. febrúar 2003 en þann dag er mánuður liðinn frá því að ákærða var kynnt bótakrafan til greiðsludags. Eftir niðurstöðu málsins þykir rétt að ákærði greiði 2/3 hluta alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jóhannesar R. Jóhannssonar hrl., en 1/3 hluta ber að greiða úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jóhannesar R. Jóhannssonar hrl., ákvarðast 120.000 krónur. Dagmar Arnardóttir fulltrúi lögreglustjóra flutti málið fyrir ákæruvaldið. Arnfríður Einarsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Ólafur Hreggviðsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Frestað er framkvæmd 12 mánaða af refsingunni og fellur hún niður að liðnum 4 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði B 212.863 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 10. febrúar 2003 til greiðsludags. Ákærði greiði 2/3 hluta alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, en 1/3 hluti alls sakarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jóhannesar R. Jóhannssonar hrl., ákvarðast 120.000 krónur.
|
Mál nr. 81/2004
|
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur Þjáningarbætur Sakarskipting Gjafsókn
|
G slasaðist þegar hann var að aðstoða vinnufélaga sinn, sem var að saga stórar plastplötur í hjólsög á verkstæði H ehf. Féll G um rör, sem lá frá söginni þvert yfir gangveginn, er hann var að bera allþunga plötu frá söginni. Rörið, sem var um 10 cm í þvermál, var í 4-7 cm hæð frá gólfi og var samlitt gólfinu. Hafði G áður unnið við sambærilegt verk og skömmu áður átt þátt í að flytja fyrirtækið á þann stað, þar sem það var starfrækt á umræddum tíma. Talið var að lega rörsins í gangvegi þeirra, sem þurftu að fara um verkstæðið, meðal annars með þungar byrðar, hafi almennt verið til þess fallin að skapa slysahættu og hafi H ehf. borið að fara eftir 6. gr. reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, sbr. 38. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Var H ehf. talið bera skaðabótaábyrgð á slysi G. Óhjákvæmilegt væri hins vegar að líta til þess að G hafði áður unnið við þessar aðstæður og átti því að þekkja þær. Verkið sem hann vann að hafi verið einfalt og með eðlilegri aðgæslu hafi hann getað komið í veg fyrir slysið. Þótti hann því sjálfur eiga talsverða sök á slysinu og eðlilegt að hann bæri tjón sitt að hálfu. Aftur á móti var ekki fallist á kröfu H ehf. um að lækka þjáningabætur til G á grundvelli sérstakrar heimildar lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. febrúar 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti lýsti lögmaður áfrýjanda því yfir, að eins og málið lægi fyrir yrði að byggja á frásögn stefnda um það, hvernig slys það atvikaðist, er hann varð fyrir í vinnu sinni hjá áfrýjanda 25. ágúst 1998. Samkvæmt þessu verður á því byggt að stefndi hafi umrætt sinn verið að aðstoða vinnufélaga sinn, sem var að saga stórar plastplötur í hjólsög og hafi stefndi fallið um rör, sem lá frá söginni þvert yfir gangveginn, er hann var að bera allþunga plötu frá söginni. Rörið, sem var um 10 cm í þvermál, var í 4-7 cm hæð frá gólfi og var samlitt gólfinu samkvæmt frásögn stefnda fyrir dómi. Fram kom hjá stefnda og vinnufélaga hans að hann hafði áður unnið við sambærilegt verk og einnig að hann hafði skömmu áður átt þátt í að flytja fyrirtækið á þann stað, þar sem það var starfrækt á þessum tíma. Þegar málsatvik eru virt verður að telja að lega umrædds rörs í gangvegi þeirra, sem þurftu að fara þarna um, meðal annars með þungar byrðar, hafi almennt verið til þess fallin að skapa slysahættu og bar áfrýjanda að fara eftir 6. gr. reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, sem settar voru samkvæmt heimild í 38. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Að þessu leyti verður áfrýjandi talinn bera skaðabótaábyrgð á slysi stefnda. Óhjákvæmilegt er hins vegar að líta til þess að stefndi hafði áður unnið við þessar aðstæður og átti því að þekkja þær. Verkið sem hann vann að var einfalt og með eðlilegri aðgæslu hefði hann getað komið í veg fyrir slysið. Þykir hann því sjálfur eiga talsverða sök á slysinu og er eðlilegt að hann beri tjón sitt að hálfu. Ekki er ágreiningur um fjárhæðir í málinu að öðru leyti en því að áfrýjandi krefst lækkunar á þjáningarbótum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um það atriði. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 3.937.691 krónu með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Dæma ber áfrýjanda til að greiða 600.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Staðfest verður gjafsóknarákvæði héraðsdóms en gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Háborg ehf., greiði stefnda, Garðari Sveinbirni Ottesen, 3.937.691 krónu með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 25. ágúst 1998 til 2. ágúst 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði 600.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarákvæði hins áfrýjaða dóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2004. I Mál þetta, sem dómtekið var 23. janúar 2004, var höfðað 21. mars 2003. Stefnandi er Garðar Sveinbjörn Ottesen, kt. 031259-5259, Laugarnesvegi 106, Reykjavík en stefndi er Háborg ehf., kt. 700686-2059, Skútuvogi 4, Reykjavík og er Vátryggingafélagi Íslands, kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, stefnt til réttargæslu. Þann 4. september 2003 var þingfest framhaldsstefna í málinu. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 7.875.383 krónur með vöxtum samkvæmt þágildandi 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 25. ágúst 1998 til 2. ágúst 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. Til vara gerir hann þær dómkröfur að sök verði skipt í málinu og málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Á hendur réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar og hann gerir engar kröfur í málinu. Stefnandi varð fyrir slysi við vinnu sína hjá stefnda þann 25. ágúst 1998. Atvik voru þannig að stefnandi var að aðstoða Michael Sigurjónsson, starfsmann stefnda, í vélasal verkstæðisins. Var stefnandi að bera stóra plastplötu er hann datt um rör sem lá frá sög sem notuð var til að saga plöturnar. Við fallið hlaut stefnandi meiðsl á vinstra hné. Aðilum ber ekki alls kostar saman um málavexti. Óumdeilt er að stefnandi var í mars 1998 ráðinn til sölu- og markaðsstarfa hjá Nýborg ehf. Nýborg ehf. var á þeim tíma staðsett í Ármúla en fyrirtæki stefnda var í Skútuvogi 4. Á tímabilinu maí til júní 1998 voru bæði fyrirtækin flutt undir sama þak að Skútuvogi 6. Af gögnum málsins verður ráðið að fyrirtækin tengdust innbyrðis og voru í eigu sömu aðila að hluta eða öllu leyti og hafði Nýborg ehf. með höndum rekstur verslunar með byggingavörur og húsgögn en stefndi var framleiðslufyrirtæki. Ekki er ágreiningur um það í málinu að stefndi sé réttur aðili málsins sem vinnuveitandi stefnda. Stefnandi heldur því fram að eftir að Nýborg ehf. flutti undir sama þak og stefndi hafi hann einstaka sinnum starfað á verkstæði stefnda í íhlaupum en aðalstarf hans hafi alla tíð verið sölu- og markaðsstörf. Hann hafi verið óvanur að starfa á verkstæðinu en unnið þar meðal annars til að kynna sér þær vörur sem þar voru framleiddar til að vera betur í stakk búinn að selja þær. Stefndi heldur því hins vegar fram að stefnandi hafi, vegna lélegrar íslenskukunnáttu, ekki verið nothæfur í það starf sem hann var ráðinn til í upphafi og hafi honum verið boðið starf á verkstæðinu og hafi hann verið búinn að vinna þar í tæpa fimm mánuði þegar slysið varð eða frá því í apríl 1998. Hafi starf hans aðallega verið fólgið í vinnu við sög, plötuburð og tiltekt á lager og verkstæði og hafi hann verið kominn með góða reynslu í þeim störfum. Hann hafi meðal annars séð um að setja plötur í rekka og taka þær úr rekkunum til vinnslu á sög. Hafi stefnandi margoft tekið umrætt rör frá söginni við vinnslu og sett það aftur í samband við hana að vinnslu lokinni. Í kjölfar slyssins kveðst stefnandi hafa leitað á bráða- og slysamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur og þar sem röntgenmyndir hafi sýnt slit hafi hann verið sendur til Arnbjörns Arnbjörnssonar bæklunarskurðlæknis. Vegna gruns um rifinn liðþófa var gerð speglun á vinstra hné stefnanda þann 11. september 1998. Komu í ljós talsverðar slitbreytingar á innanverðu hnénu og slit niður á bein. Auk þess var ytri liðþófinn rifinn og þurfti að fjarlægja aftari helming hans. Þann 24. september 1998 tilkynnti stefnandi lögreglu um slysið og þann 29. september 1998 tilkynnti stefndi Vinnueftirliti ríkisins um slysið. Vinnueftirlitið fór á vettvang 25. febrúar 2000. Stefnandi kveðst hafa verið lengi að ná sér eftir aðgerðina þann 11. september 1998 og þrátt fyrir meðferð sjúkraþjálfara og inntöku bólgueyðandi lyfja hafi hann þjáðst verulega af verkjum eftir aðgerðina og var hún endurtekin þann 29. apríl 1999. Þá kom í ljós að innri liðþófann vantaði nær alveg og voru slitbreytingar sjáanlegar sem og lækkun á liðbrjóski með fram liðbrúnum í framanverðu hnénu. Í kjölfar síðari aðgerðarinnar var stefnandi metinn 75% öryrki hjá Tryggingastofnun ríkisins þann 24. september 1999. Þar sem stefnandi fékk ekki nægan bata þrátt fyrir aðgerðirnar var honum vísað til Stefáns Carlssonar bæklunarlæknis sem framkvæmdi vinkilmælingar á hnjám hans. Mælingar, sem og röntgenmyndir, sýndu slit sem og óhagstæðan álagsvinkil á vinstra hné stefnanda. Vegna þessa framkvæmdi Gunnar Brynjólfur Gunnarsson bæklunarskurðlæknir á honum aðgerð þar sem álagsvinkli hnésins var breytt. Eftir aðgerðina hefur stefnandi verið í reglubundnu eftirliti hjá Gunnari Brynjólfi allt til dagsins í dag ásamt því að vera í endurhæfingarmeðferð hjá sjúkraþjálfara. Stefnandi kveðst hafa verið óvinnufær frá því slysið varð og sé enn. Lögmaður stefnanda ritaði réttargæslustefnda bréf 6. mars 2000 þar sem krafist var viðurkenningar á bótaábyrgð stefnda. Réttargæslustefndi hafnaði bótaábyrgð fyrir hönd stefnda með bréfi dagsettu 27. september 2001. Stefnandi fékk leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins þann 28. nóvember 2002 til gjafsóknar í máli þessu. Stefnandi óskaði dómkvaðningar matsmanna vegna líkamstjónsins sem hann varð fyrir í umræddu slysi og voru Júlíus Valsson gigtarlæknir og Páll Sigurðsson lagaprófessor dómkvaddir til verksins þann 7. febrúar 2003 og er matsgerð þeirra dagsett 26. júní 2003. Í niðurstöðu matsgerðarinnar segir að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt þann 17. mars 2001 og eftir þann tímapunkt hafi ekki verið að vænta frekari bata. Þá er það niðurstaða matsmanna að stefnandi hafi verið veikur í skilningi skaðabótalaganna fram til 17. mars 2001 en eftir þann tímapunkt hafi hann verið orðinn vinnufær að nýju að minnsta kosti til léttra starfa. Varanlegur miski stefnanda á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga er að mati matsmanna 15% og varanleg örorka hans á grundvelli 5. gr. skaðabótalaganna 20%. Meginágreiningur aðila lýtur að því hvort stefndi beri ábyrgð á tjóni stefnanda en ekki er ágreiningur um afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda. Fyrir dómi gáfu skýrslu stefnandi, fyrirsvarsmaður stefnda, Hjalti Sigurðsson og vitnin, Michael K. Sigurjónsson og Sváfnir Hermannsson. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að stefndi beri ótvíræða bótaábyrgð á vinnuslysi stefnanda. Grundvallist sú ábyrgð á almennu skaðabótareglunni og reglunni um húsbónda-ábyrgð sem og reglum um aukna ábyrgð atvinnurekanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar sem og á ófullnægjandi verkstjórn. Sé á því byggt að aðbúnaður starfsmanna stefnda hafi verið óforsvaranlegur og stefndi hafi vanrækt að tryggja stefnanda öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi eins og kveðið sé á um í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Eins og fram komi í umsögn Vinnueftirlits ríkisins hafi umbúnaður við sög þá sem stefnandi var að vinna við ekki verið fullnægjandi og jafnframt hafi Vinnueftirlitið gert þá kröfu um úrbætur að plaströr það sem lá frá bakhlið sagarinnar yrði allt málað í skærgulum lit til að vara við hindrun. Hafi forsvarsmönnum stefnda mátt vera fullljóst að stórfelld hætta stafaði af rörinu og hafi þeim borið að bregðast við til samræmis við það. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefndi, með því að aðhafast ekkert þrátt fyrir hættulegt vinnuumhverfi, bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda. Þá er af hálfu stefnanda einnig á því byggt að verkstjórn hjá stefnda hafi verið ábótavant. Í því sambandi verði að líta til þess að stefnandi hafi verið ráðinn til sölu- og markaðsstarfa og því verið óvanur vinnu á verkstæði. Í ljósi reynsluleysis stefnanda verði að gera meiri kröfur en ella um fullnægjandi verkstjórn. Þegar óskað hafi verið eftir aðstoð stefnanda á verkstæðinu hafi honum ekki verið gefnar neinar leiðbeiningar um hvernig hann skyldi bera sig að við verkið hvað þá að honum hafi verið leiðbeint um þær hættur sem leyndust á verkstæði stefnda. Megi í því sambandi geta þess að stefnandi hafi einn verið látinn bera stórar plötur frá söginni en hver plata hafi verið um það bil fimmtán til tuttugu kíló. Telur stefnandi það óforsvaranlegt verklag hjá stefnda að láta hann einan um að bera plöturnar. Vegna vanrækslu á að gefa stefnanda nægar leiðbeiningar og upplýsa hann um þá hættu sem af rörinu stafaði hafi stefndi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda. Þá kveður stefnandi að stefndi hafi vanrækt þá skyldu sína sem atvinnurekandi að tilkynna slysið til lögreglustjóra og Vinnueftirlits ríkisins svo fljótt sem unnt var og eigi síðar en innan sólarhring frá því slysið átti sér stað, eins og skylt hafi verið samkvæmt reglum um tilkynningu vinnuslysa nr. 612/1989 sem settar séu á grundvelli laga nr. 46/1980. Hafi verið full ástæða til þess enda hafi stefnandi strax í kjölfar slyssins leitað til bráða- og slysamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur auk þess sem hann hafi verið óvinnufær í kjölfar slyssins. Slysið hafi því ekki verið rannsakað með fullnægjandi hætti og sé það tekið fram í umsögn Vinnueftirlits ríkisins að það teldi ógerlegt að veita markvissa umsögn um orsök slyssins og aðrar aðstæður þar sem það hafi ekki verið réttilega tilkynnt eftirlitinu samkvæmt gildandi reglum. Beri stefndi því hallann af því að rúmur mánuður hafi liðið frá slysdegi þar til slysið var tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins enda væri málið að fullu upplýst ef það hefði verið tilkynnt og rannsakað í kjölfar slyssins. Málsókn sína styður stefnandi við reglur skaðabótaréttar um ábyrgð atvinnurekanda á vanbúnaði á vinnustað sem og ófullnægjandi eftirliti. Í því sambandi vísar hann jafnframt til ákvæða laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Krafan sé grundvölluð á skaðabótalögum nr. 50/1993. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfuna um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styður hann við lög nr. 50/1988. Sýknukröfu sína kveðst stefndi byggja á því að stefndi og starfsmenn hans hafi ekki að neinu leyti sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi varðandi slys stefnanda, sem að öllu leyti megi rekja til gáleysis stefnanda sjálfs svo og óhappatilviljunar. Íslenskur skaðabótaréttur byggi á sakarreglunni og verði aðili ekki látinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni annars nema tjónið verði rakið til sakar hans. Sönnunarbyrðin fyrir því að stefndi sé skaðabótaskyldur að íslenskum lögum hvíli á stefnanda og sé því hafnað sem ósönnuðu að rekja megi slysið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda. Stefndi mótmælir því að aðbúnaður starfsmanna hafi verið óforsvaranlegur og að stefndi hafi vanrækt að tryggja stefnanda öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi. Hafi Vinnueftirlit ríkisins ekki gert aðrar athugasemdir en þær, að mála þyrfti umrætt rör í skærari litum. Stefnanda hafi verið vel kunnugt um staðsetningu rörsins og margoft gengið yfir það, tekið það frá söginni og komið því fyrir aftur, eftir því hvað hentaði hverju sinni. Stefndi mótmælir enn fremur að verkstjórn hjá stefnda hafi verið ábótavant. Stefnandi hafi ekki reynst hafa þá kunnáttu sem þurfti í það starf sem hann var upphaflega ráðinn til og hafi hann því fengið starf á verkstæði stefnda. Hafi stefnandi starfað á verkstæðinu í tæpa fimm mánuði þegar slysið varð og verið fullkunnugt um sitt verksvið og aðstæður á vinnustað. Hafi starf hans falist í vinnu við sög, plötuburð og tiltekt á lager og verkstæði. Hafi hann verið kominn með góða reynslu af þessum störfum er slysið varð. Þá geti það vart talist óforsvaranlegt verklag að láta mann á besta aldri bera 15-20 kg plötur enda hafi hann margoft áður borið sams konar plötur og aldrei gert neinar athugasemdir. Hefði stefnanda verið í lófa lagið að óska eftir aðstoð samstarfsmanns síns við að bera plöturnar, teldi hann þær of þungar fyrir sig. Þá hafi stefnanda verið fullkunnugt um rörið, þar sem hann hafi margoft tekið það frá söginni við vinnslu og sett það aftur í samband við hana, að vinnslu lokinni. Verði ekki fallist á sýknukröfu kveðst stefndi reisa varakröfu sína á því að slysið verði að stærstum hluta rakið til eigin sakar stefnanda og óhappatilviljunar með vísan til þeirra röksemda sem reifaðar séu varðandi sýknukröfu og verði stefnandi að bera tjón sitt sjálfur í hlutfalli við það. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna skaðabóta- og vátryggingarréttar og laga um vátryggingarsamninga nr. 20/ 1954. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91 / 1991 um meðferð einkamála, einkum þó 1. mgr. 130. gr. Eins og rakið hefur verið lýtur megin ágreiningur aðila að því hvort stefndi beri ábyrgð á tjóni stefnanda vegna vinnuslyss er hann varð fyrir 25. ágúst 1998 en ekki er ágreiningur um afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda. Þá er heldur ekki deilt um niðurstöðu matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna, Júlíusar Valssonar og Páls Sigurðssonar, um bótagrundvöll og hefur stefndi lýst því yfir að ekki sé tölulegur ágreiningur í málinu, komi til þess að stefndi verði dæmdur bótaskyldur, nema að því leyti að stefndi telur að lækka beri kröfu stefnanda um þjáningarbætur. Aðilar deila meðal annars um hvert hafi verið starfssvið stefnanda. Ekki liggur fyrir skriflegur ráðningarsamningur milli aðila svo sem stefnda bar að gera samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins nr. 91/533/EBE og auglýsingu nr. 503.1997, en tilskipunin varðar skyldu vinnuveitanda til að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi. Þar sem stefndi sinnti ekki þessari skyldu sinni verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti sem sú vanræksla kann að hafa í för með sér. Eins og fram er komið heldur stefnandi því fram að hann hafi verið ráðinn í sölu- og markaðsstarf og hafi stundum tekið að sér að vinna á verkstæði stefnda þegar þannig hafi staðið á. Stefndi hins vegar heldur því fram að stefnandi hafi verið ónothæfur í sölu- og markaðsstarf vegna tungumálaerfiðleika og því hafi hann verið fluttur til í starfi og hafi starf hans frá apríl 1998 verið á verkstæði stefnda. Þrátt fyrir meinta tungumálaerfiðleika stefnanda, sem hefðu varla farið fram hjá þeim sem réð hann, var hann ráðinn til starfans. Þá hefur vitnið, Sváfnir Hermannsson, sem var forveri stefnanda í starfi, borið að hann hafi ekki orðið var við annað en að stefnandi væri fullfær um að sinna þessu starfi. Þá hefur komið fram hjá stefnda að í júlí 1998 hafi stefnandi, þrátt fyrir meinta tungumálaerfiðleika, verið settur í sölumannsstarfið aftur meðan beðið hafi verið eftir nýjum starfsmanni og dregur það úr trúverðugleika þeirrar fullyrðingar stefnda að stefnandi hafi verið ónothæfur til sölumannsstarfa. Þá fær sú staðhæfing stefnanda, að hann hafi einungis unnið á verkstæðinu í einstaka tilvikum en verið sölumaður að aðalstarfi, stoð í framburði vitnisins, Michaels Sigurjónssonar, auk þess sem fyrirsvarsmaður stefnda undirritaði sjálfur tilkynningu um vinnuslys 29. september 1998 þar sem fram kemur á tveim stöðum að stefnandi sé sölumaður. Þykir því ljóst að aðalstarf stefnanda hjá stefnda var sölumennska en störf hans á verkstæðinu íhlaupavinna. Þegar slys ber að höndum á vinnustað skal atvinnurekandi án ástæðulausrar tafar tilkynna slíkt til Vinnueftirlits ríkisins verði starfsmaður af þeim sökum óvinnufær í einn eða fleiri daga sbr. 79. gr. laga nr. 46/1980 sbr. og reglugerð nr. 612/1989 þar sem segir í 3. mgr. 1. gr. að verði slys eða eitrun á vinnustað skuli atvinnurekandi eða fulltrúi hans tilkynna það lögreglu og Vinnueftirliti ríkisins símleiðis eða með öðrum hætti svo fljótt sem verða má og eigi síðar en innan sólarhrings. Þá ber atvinnurekanda einnig að tilkynna lögreglu eða umboðsmanni hans um slys sem ætla má að sé bótaskylt sbr. 23. gr. laga nr. 177/1993. Ljóst er að stefnandi var frá vinnu lengur en einn dag vegna slyssins og stefndi sinnti ekki framangreindri tilkynningarskyldu sinni fyrr en eftir að stefnandi hafði sjálfur tilkynnt um það til lögreglu 24. september 1998, en stefndi tilkynnti ekki um slysið til Vinnueftirlits ríkisins fyrr en 29. september 1998 og sama dag tilkynntu aðilar málsins sameiginlega til Tryggingastofnunar ríkisins um slysið. Breytir það engu í þessu sambandi að stefndi taldi að slys stefnanda hefði verið lítilvægt enda kom strax í ljós að stefnandi var óvinnufær í kjölfar slyssins og því ófrávíkjanleg skylda atvinnurekanda að tilkynna um slysið. Í tilkynningu stefnda til Vinnueftirlits ríkisins segir að tildrög slyssins hafi verið þau að stefnandi hafi verið að bera stóra plastplötu og hafi hann hrasað um rör sem legið hafi frá sög að ryksugu sem taki spæni frá söginni. Rörið hafi verið í 4 cm hæð frá gólfi. Vinnueftirlitið fór ekki á vettvang fyrr en 25. febrúar 2000 eftir hafa borist bréf lögmanns stefnanda 18. febrúar 2000. Kemur fram í umsögn Vinnueftirlitsins að við rannsókn á slysstað og í samtali við fyrirsvarsmann stefnda hafi komið fram að aðstæður á slysstað væru mikið breyttar frá slysinu og væri skipulag á vinnustað og uppsetning véla gjörbreytt. Þá kemur fram að þar sem allar aðstæður á slysstað væru mjög breyttar sé ógerlegt fyrir Vinnueftirlitið að veita markvissa umsögn um slysið við takmarkaða úttekt. Það virðist þó ljóst að hinn slasaði hafi hrasað um 100 mm plaströr sem notað hafi verið til að draga spæni og ryk frá umræddri sög. Ef grafast eigi nánar fyrir um orsök slyssins, meta aðstæður og vinnutilhögun, verði að fara fram ítarlegri rannsókn þar sem skipulag vinnustaðarins, uppröðun véla og framkvæmd vinnu verði leidd í ljós. Þá kemur fram í umsögn Vinnueftirlitsins að við takmarkað eftirlit hafi komið í ljós að frá hjólsög, sem notuð sé til að efna niður plastplötur, liggi 100 mm plaströr, sem sett sé saman úr tveimur lengjum, grárri og rauðgulri að lit, á gólfi frá bakhlið sagarinnar út að vegg. Vegna þess að stefndi brást þeirri skyldu sinni að tilkynna um slysið til hlutaðeigandi fór engin rannsókn fram á vettvangi fyrr en löngu eftir að slysið varð og þá höfðu aðstæður breyst frá því sem þær voru er slysið bar að höndum. Er því ekki við annað að styðjast en framburði aðila og vitna og verður stefndi að bera hallann af þeim sönnunarskorti sem af þessu kann að leiða um aðstæður á slysstað. Fyrirsvarsmaður stefnda, Hjalti Sigurðsson, kveðst hafa verið vitni að umræddu slysi þar sem bílskúrshurð, sem var á milli verslunar og verkstæðis, hafi verið opin og hann staðið stutt frá henni og horft á þetta gerast. Stefnandi heldur því hins vegar fram að eingöngu hann og umræddur Michael hafi verið á vettvangi umrætt sinn. Fær sá framburður hans stoð í vitnisburði Michaels og töldu báðir að umrædd bílskúrshurð hafi verið lokuð þar sem mikill hávaði sé frá söginni og því sé hurðin oftast lokuð. Þá kemur fram í tilkynningu fyrrgreinds Hjalta til Tryggingastofnunar ríkisins að eini sjónarvotturinn að slysinu hafi verið umræddur Michael. Nefnir hann ekki sjálfan sig þar og þykir sú skýring hans ótrúverðug, að hann hafi ekki talið nauðsynlegt að tilgreina sjálfan sig sem sjónarvott þar sem hann væri sá sem tilkynnti. Stefnandi hefur borið að hann hafi verið að aðstoða umræddan Michael við að taka á móti stórri plastplötu sem Michael hafði verið að saga og hafi hann þurft að fara yfir umrætt rör með plötuna til að koma henni fyrir á sínum stað. Þessi framburður hans fær stoð í framburði vitnisins, Michaels, og þar sem ljóst þykir að þeir einir eru til frásagnar um hvað gerðist verður við það miðað að aðstæður hafi verið með þeim hætti sem þeir lýsa. Þá liggur fyrir að umrætt rör lá á gólfinu en samkvæmt því sem fram kom hjá fyrirsvarsmanni stefnda var það einungis þannig til bráðabirgða og var verið að vinna í því að setja það upp í loft og taka það þannig af gólfinu. Þá kom fram hjá Vinnueftirliti ríkisins að, eins og aðstæður voru á þeim tíma sem þeir komu á staðinn, hafi þótt nauðsynlegt að lita allt rörið í skærgulum lit til að vara við hindrun. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður að telja að fyrrgreindur frágangur rörsins hafi verið óforsvaranlegur og til þess fallinn að skapa hættu og þar sem þessi frágangur aftraði umferð hefði þurft að vara sérstaklega við þeirri hættu sem af þessu stafaði. Þá verður einnig til þess að líta að stefnandi var að vinna starf sem hann var ekki vanur að vinna og þekkti ekki vel til aðstæðna á staðnum. Þá hafði fyrirtækið einungis verið rekið á þessum stað frá því í byrjun júlí og stefndi hefur sjálfur hefur borið að stefnandi hafi verið við sölumannsstörf allan júlímánuð. Er það því niðurstaða máls þessa að orsök slyss stefnanda verði rakin til framangreinds óforsvaranlegs frágangs á röri því sem hann féll um. Þegar af þeirri ástæðu ber stefndi ábyrgð á tjóni hans en stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að verkstjórn stefnda hafi verið á einhvern hátt ábótavant eða að það hafi verið óforsvaranlegt verklag að láta hann einan um að bera stórar plötur enda ekkert fram komið í málinu um að það hafi orsakað slysið. Stefnandi hefur sjálfur borið að hann hafi komið nokkuð að vinnu við umrædda sög og mátti honum því vera kunnugt um hvernig frágangur var á rörinu. Af þeim sökum bar honum að sýna sérstaka aðgæslu þar sem hann var í umrætt sinn að bera þungar byrðar. Þykir stefnandi hafa sýnt aðgæsluleysi umrætt sinn og því eiga sjálfur nokkra sök á því tjóni sem hann varð fyrir og þykir rétt að stefnandi verði sjálfur látinn bera ¼ hluta tjóns síns en stefndi beri ¾ hluta þess. Sá hluti kröfugerðar stefnanda sem lýtur að þjáningarbótum er að fjárhæð 876.460 krónur sem er vegna þess að hann hafi verið rúmliggjandi í 3 daga eða 1.770 krónur fyrir hvern dag og í 917 daga hafi hann verið batnandi eða 950 krónur fyrir hvern dag. Stefndi telur með vísan til niðurlags 1. mgr. 3. gr. þágildandi skaðabótalaga að lækka beri bætur þessar þar sem veikindatímabil stefnanda sé óvenju langt. Krafa stefnanda byggir á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna sem ekki hefur verið hnekkt, en stefnda hefði verið í lófa lagið að óska eftir yfirmatsgerð. Þá hefur stefndi ekki rökstutt að atvik séu hér með svo sérstökum hætti að efni séu til að beita heimild í lokamálslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga til að lækka kröfu stefnanda að þessu leyti. Þegar allt framangreint er virt verður stefndi dæmdur til greiðslu 5.906.537 króna með vöxtum eins og greinir í dómsorði en vaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið mótmælt. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 739.529 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Herdísar Hallmarsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 662.340 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sá útlagði kostnaður sem þegar hefur verið greiddur nemur 37.189 krónum og hæfileg vitnaþóknun til vitnisins, Michaels Sigurjónssonar, er ákvörðuð 40.000 krónur. Samkvæmt 4. mgr. 128. gr. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða 554.646 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Af hálfu stefnanda flutti málið Herdís Hallmarsdóttir hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Sigurður Arnalds hdl. Dóminn kveður upp Greta Baldursdóttir héraðsdómari. Stefndi, Háborg ehf., greiði stefnanda, Garðari Sveinbirni Ottesen, 5.906.537 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. þágildandi skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 25. ágúst 1998 til 2. ágúst 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 739.529 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Herdísar Hallmarsdóttur hdl., 662.340 krónur. Stefndi greiði 554.646 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð.
|
Mál nr. 155/2006
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 27. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þrotabúinu Móum hf., Hafnarstræti 20, Reykjavík, á hendur Stofnunga sf. Bændahöllinni við Hagatorg, Reykjavík. Stefnan var birt 16. ágúst 2004 og sakaukastefna í október 2005.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2006, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 141. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 617/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Verði á hvorugt fallist krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 69/2002
|
Banki Verðbréfaviðskipti Samningur Hlutafé
|
Í tók að sér sölu hluta í W á ákveðnu gengi og samið var um að kaupendur skyldu greiða álag á hvern seldan hlut tækist W að uppfylla tiltekin skilyrði. W, sem taldi sig hafa uppfyllt öll skilyrðin, krafðist síðar bóta úr hendi Í á þeim grundvelli að ekki hefði verið innheimt umrætt álag úr hendi kaupenda. Að atvikum málsins virtum þótti sýnt að W hefði ekki á umsömdum tíma lagt fram gögn því til staðfestu að hann hefði uppfyllt samning aðila um fyrrgreind skilyrði. Af 1. mgr. 15. gr. laga nr. 113/1996 um verðbréfaviðskipti var talið leiða, að Í hefði verið rétt og skylt að gefa þeim sem fjárfestu í hlutafé W allar upplýsingar um það hvernig gekk að uppfylla skilyrði samningsins og ekki var talið eins og á stóð, að Í hefði borið að reyna innheimtu viðbótargreiðslunnar. Var Í samkvæmt þessu sýknaður af kröfum W.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. febrúar 2002. Hann gerir þá kröfu að stefndi greiði sér 28.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júlí 2000 til 30. júní 2001, en III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að dómkröfur verði verulega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram krefst áfrýjandi efndabóta af stefnda og reisir þá kröfu á samningi aðila 12. apríl 2000 um milligöngu stefnda um sölu hlutafjár fyrir sig að nafnvirði allt að 3.887.366 krónum. Gengi hlutanna var 10 krónur fyrir hverja einingu nafnverðs hlutafjár en auk þess áttu kaupendur að greiða 8 krónur til viðbótar fyrir hverja einingu nafnverðs tækist áfrýjendum að uppfylla þrjú nánar greind skilyrði fyrir 30. júní 2000. Samkvæmt málflutningi aðila hafði stefndi milligöngu um sölu hluta að nafnvirði 3.500.000 krónur, sem greitt var fyrir á genginu 10 krónur samkvæmt samningi aðila. Stefndi heldur því hins vegar fram að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrðum fyrir viðbótargreiðslunni hafi verið fullnægt og hann því ekki innheimt hana heldur kynnt kaupendum að skilyrðin hafi ekki verið efnd fyrir tilsettan tíma. II. Niðurstaða máls þessa ræðst af framangreindum samningi. Skilyrði hans fyrir viðbótargreiðslum fyrir hverja einingu nafnverðs hlutafjár voru þrjú og átti áfrýjandi að uppfylla þau öll fyrir 30. júní 2000, svo sem að framan greinir. Samkvæmt fyrsta skilyrðinu átti áfrýjandi að semja við einhvern nánar tilgreindra erlendra knattspyrnumanna um uppsetningu heimasíðu viðkomandi á vef áfrýjanda. Átti að fá knattspyrnumanninn til að leggja nafn sitt við auglýsingar á vefnum og taka þátt í kynningu á honum. Áfrýjandi hefur til staðfestingar þess að hann hafi efnt þetta skilyrði lagt fram samning frá 13. apríl 2000 við brasilíska knattspyrnumanninn Rivaldo Vitor Borba Ferreira. Samkvæmt samningum átti áfrýjandi meðal annars að leggja fram bankaábyrgð til tryggingar efndum sínum fyrir 1. júní 2000 en hann að öðrum kosti að falla niður. Óumdeilt er að bankaábyrgðin var ekki lögð fram á réttum tíma. Áfrýjandi heldur því fram að hann hafi fengið frest til þess að setja ábyrgðina og hefur því til styrktar lagt fram í málinu yfirlýsingu umboðsmanns knattspyrnumannsins frá 12. júlí 2000. Þetta breytir því ekki að 30. júní 2000 lá bankaábyrgðin ekki fyrir og hafði stefndi á þeim tíma ekkert í höndum því til staðfestu að hún myndi verða sett. Ábyrgð þessi hefur ekki enn verið verið lögð fram og hefur umboðsmaðurinn rift samningnum. Annað skilyrðið varðaði saming milli áfrýjanda og UWin Network Operations Limitied um að það fyrirtæki legði fram tækniþekkingu við að gera heimasíðu áfrýjanda. Samningur þessi var ekki í höfn 30. júní 2000, en 11. júlí það ár var undirritaður samningur milli aðilanna, sem gilda átti aftur í tímann eða frá 29. júní. Samningur þessi byggðist á minnisblaði um „gagnkvæman skilning“ samningaðila frá 9. júní. Þótt svo ætti að heita að gengið hefði verið frá samningi 11. júlí átti eftir að semja um ýmis atriði og þeirra getið í viðauka við samninginn. Samningur þessi var því ekki frágenginn fyrr en eftir 30. júní 2000 og verður hann auk þess varla talinn fullfrágenginn í þeirri mynd sem hann er lagður fram. Þriðja skilyrðið var að undirritaður yrði samningur við annaðhvort tveggja fyrirtækja um að ganga til samstarfs við áfrýjanda. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður samningur um „Joint Venture Agreement“ milli dótturfélags áfrýjanda og Arete Global Sports Inc., sem var annað af þessum fyrirtækjum, um að stofna sameiginlegt félag til að setja upp vef áfrýjanda á portúgölsku og viðhalda honum. Áfrýjandi og stefndi deila um hvort samningur þessi uppfylli efnisskilyrði samnings þeirra. Af framansögðu leiðir að áfrýjandi hafði ekki 30. júní 2000 lagt fram gögn því til staðfestu að hann hefði uppfyllt samning aðila um skilyrði fyrir viðbótargreiðslunum. Samkvæmt lokaákvæði 1. mgr. 44. gr. laga nr. 113/1996 um viðskiptabanka og sparisjóði gilda ákvæði laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti um þessi viðskipti bankans. Samningur aðila var gerður í samræmi við 17. gr. þeirra laga, en eftir 1. mgr. 15. gr. laganna skulu fyrirtæki í verðbréfaþjónustu gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart viðskiptamönnum sínum og haga störfum sínum þannig að viðskiptamenn njóti jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör. Af lagaákvæði þessu leiðir að stefnda var rétt og skylt að gefa þeim sem fjárfestu í hlutafé áfrýjanda allar upplýsingar um það hvernig gekk að uppfylla skilyrði samningsins og verður ekki talið eins og hér stóð á að stefnda hafi borið að reyna innheimtu viðbótargreiðslunnar. Ber þegar af þessum ástæðum að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms og sýkna stefnda af kröfu áfrýjanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður nema um málskostnað. Áfrýjandi, WSC eignarhaldsfélag hf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., alls 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 11. maí sl. og tekið til dóms 31. október sl. Stefnandi er WSC eignarhaldsfélag hf., Brautarholti 8, Reykjavík. Stefndi er Íslandsbanki FBA hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 28.000.000 króna auk dráttarvaxta frá 1. júlí 2000 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar. Málavextir eru þeir að með samningi 12. apríl 2000 tók Fjárfestingarbanki atvinnulífsins hf., er síðar varð hluti af stefnda, að sér að hafa milligöngu um sölu hlutafjár stefnanda að nafnvirði allt að 3.887.366 krónur. Gengi hlutabréfanna var 10 krónur fyrir hverja einingu nafnverðs hlutafjár en kaupendur bréfanna áttu þó að greiða 8 krónur til viðbótar fyrir hverja einingu nafnverðs ef stefnanda tækist að uppfylla þrjú skilyrði fyrir 30. júní 2000. Fyrsta skilyrðið var að gerður yrði samningur við einn af nánar tilgreindum níu knattspyrnumönnum um að opinber heimasíða hans á internetinu yrði sett upp á vef stefnanda og að viðkomandi knattspyrnumaður legði nafn sitt við auglýsingar á vef stefnanda og tæki þátt í kynningu á honum. Annað skilyrðið var að undirritaður yrði samningur á milli stefnanda og UWIN, sem er veðfyrirtæki, um að það legði fram tækniþekkingu við að koma veðbanka á heimasíðu stefnanda þar sem stefnandi nyti hlutfallslegs ávinnings af ágóða allra veðmála. Þriðja skilyrðið var svo að undirritaður yrði samningur við T1 New Media um að T1 New Media gerðist samstarfsaðili stefnanda í Þýskalandi, setti upp vef stefnanda á þýsku og viðhéldi honum í a.m.k. þrjú ár eða að undirritaður yrði samningur við Arete Global Sports um að það gerðist samstarfsaðili stefnanda í Brasilíu, setti upp vef stefnanda á portúgölsku og viðhéldi honum í a.m.k. þrjú ár. Stefnandi kveður sig hafa uppfyllt þessi skilyrði. Þannig hafi samningur verið undirritaður við knattspyrnumanninn Rivaldo 13. apríl 2000. Sá samningur hefði gert ráð fyrir að knattspyrnumanninum yrði sett bankaábyrgð fyrir 2 milljónum bandaríkjadala fyrir 1. júní 2000. Þetta hafi stefnandi ekki gert, enda legið fyrir og stefnda um það kunnugt, að knattspyrnumaðurinn hafði fallið frá þessari kröfu og breytt henni á þann veg að ábyrgðin þyrfti að liggja fyrir fyrir 1. ágúst 2000. Þetta hafi verið staðfest í bréfi umboðsmanns hans 12. júlí 2000. Bankaábyrgðin hafi aldrei verið forsenda þess að samningurinn tæki gildi heldur aðeins hluti af þeim skilmálum sem stefnandi hafi orðið að mæta svo ekki yrði beitt vanefndaúrræðum samningsins. Hefði stefnandi ekki mætt þessari kröfu hefði hann átt það á hættu að knattspyrnumaðurinn segði samningum upp. Sú hafi ekki orðið raunin fyrr en 12. febrúar 2001 en þá hafi umboðsmaður hans tilkynnt um uppsögn samningsins frá og með 15. mars 2001 ef ekki yrði gengið frá gjaldföllnum greiðslum og öðrum atriðum, sem hann taldi þá vanefnd. Ekkert hafi þar verið vikið að bankaábyrgðinni en stefnandi hafi ekki getað mætt þessum kröfum og sé hann því núna fyrst án samnings við knattspyrnumanninn. Samningur við UWIN hafi legið fyrir þegar um miðjan júní 2000 og hafði starfsmönnum stefnda verið kunnugt um hann og efni hans. Af ástæðum, sem lutu að innri málefnum UWIN hafi hins vegar ekki verið hægt að undirrita samninginn fyrr en 11. júlí 2000. Gildistíminn hafi hins vegar verið frá 29. júní 2000. Varðandi samninginn við T1 New Media eða við Arete Global Sports þá kveður stefnandi óumdeilt að þessu skilyrði hafi verið mætt. Stefnandi kveður að þrátt fyrir að stefndi hafi vitað um það að öllum skilyrðum samningsins hafi verið mætt þá hafi hann ekki hirt um að innheimta yfirverð fyrir selda hluti. Stefndi hafi selt hluti að nafnverði 3.500.000 krónur og hafi kaupendur þeirra átt að greiða til stefnda fyrir hönd stefnanda, auk upphaflega kaupverðsins, 8 krónur á hvern hlut eða 28.000.000 króna þann 1. júlí 2000 og er þetta stefnufjárhæð málsins. Af hálfu stefnda eru ekki gerðar aðrar athugasemdir við framangreinda málavaxtalýsingu en að benda á það, að þegar kom að því að stefnandi skyldi vera búinn að uppfylla ofangreind skilyrði og innheimta skyldi viðbótarkaupverðið, hafði stefnandi ekki sýnt fram á að öllum ofangreindum skilyrðum væri fullnægt. Samningurinn við knattspyrnumanninn, sem áskilinn var í samningi aðila, hafi verið fallinn úr gildi og samningur milli stefnanda og UWIN hafi ekki legið fyrir. Þessu til viðbótar hafi ýmsum öðrum skilyrðum ekki verið fullnægt. Stefndi kveðst af þessum ástæðum ekki hafa innheimt viðbótarkaupverðið og tilkynnt stefnanda um þessa afstöðu sína 11. júlí 2000. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að samkvæmt framangreindum samningi hafi stefndi tekið að sér sölu hluta í stefnanda á genginu 10 krónur á hlut og innheimtu söluverðs hlutanna að viðbættu 8 króna álagi á hvern seldan hlut að vissum skilyrðum uppfylltum. Fyrir þennan starfa hafi stefndi áskilið sér 5% þóknun auk endurgreiðslu á kostnaði. Stefndi hafi selt hluti að nafnverði 3.500.000 krónur til hóps fjárfesta, m.a. til eigin sjóðs sem hafi verið stærsti kaupandinn. Stefndi hafi innheimt grunnverð hinna seldu hluta og skilað því til stefnanda að frádreginni þóknun og kostnaði. Stefndi hafi hins vegar ekki hirt um að innheimta umsamið álag á kaupverðið úr hendi kaupenda sem kræft hafi verið 1. júlí 2000 þar sem stefnandi hafði 30. júní s.á. mætt öllum skilyrðum samningsins við stefnda. Með þessu hafi stefndi í raun leyst kaupendurna undan skyldu þeirra til greiðslu álagsins. Með þessu hafi stefndi vanefnt samningsskyldu sína og í raun farið að vinna gegn hagsmunum stefnanda án þess að segja nokkru sinni samningi sínum við stefnanda upp. Með þessu framferði hafi stefndi valdið stefnanda tjóni, annað hvort af ásetningi eða af stórkostlegu gáleysi, og beri honum því að bæta stefnanda tjón hans samkvæmt ákvæði í samningi aðila. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann geti ekki fengið hina umdeildu viðbótarþóknun greidda vegna háttsemi stefnda. Þrátt fyrir að stefndi hafi með samningi tekið að sér milligöngu um sölu á hlutabréfum þá hafi hann á engan hátt ábyrgst greiðslu frá væntanlegum kaupendum. Þegar stefnandi taldi öllum skilyrðum fyrir viðbótargreiðslu hafa verið fullnægt hafi hann beint staðfestingarbréfi beint til kaupenda þar sem hann hafi skorað á þá að greiða viðbótarkaupverðið. Eðlilegt hefði því verið, með hliðsjón af málatilbúnaði stefnanda nú, að fylgja þeirri kröfu eftir með frekari aðgerðum þar sem greiðslur hafi ekki borist frá kaupendum. Stefnandi hafi ekki krafið þá um greiðslur og sé því á engan hátt hægt að fullyrða hvort og þá að hve miklu leyti stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna neitunar stefnda á innheimtu viðbótarkaupverðs. Stefndi hafi á engan hátt leyst kaupendurna undan hugsanlegri skyldu til greiðslu viðbótarkaupverðs þrátt fyrir að hann hafi, fyrir sitt leyti, talið að skilyrði til greiðslu þess hafi ekki verið uppfyllt. Ekkert af hálfu stefnda hafi hindrað stefnanda í að innheimta greiðslu viðbótarkaupverðs hjá kaupendunum og verði þess vegna að sýkna stefnda, ef ekki alfarið þá í öllu falli að svo stöddu. Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að honum hafi eigi verið skylt að innheimta viðbótarkaupverðið þar sem skilyrðum fyrir greiðslu þess hafi ekki verið fullnægt eins og áskilið var í samningi aðilanna. Þessum skilyrðum hafi enn þann dag í dag ekki verið fullnægt. Samkvæmt 1. gr. samningsins bar stefnanda að gera samning við þar til greinda aðila fyrir ákveðinn tíma. Þau skjöl sem stefnandi hafi lagt fram því til sönnunar að þessum skilyrðum hafi verið fullnægt bera öll með sér að stefnandi eigi ekki aðild að þeim. Allir þeir samningar, sem lagðir hafa verið fram í málinu, bera það með sér að þeir voru gerðir við WSC, Inc., félag sem er skráð í Kaliforníu. Eins og sjá megi af efni þessara samninga séu þeir óframseljanlegir og þau réttindi, sem fylgdu þeim, tilheyrðu því sannanlega ekki stefnanda málsins. Þegar af þessari ástæðu sé augljóst að skilyrðum fyrir greiðslu viðbótarkaupverðs hafi ekki verið fullnægt fyrir 30. júní 2000. Verði ekki fallist á sýknu af framangreindum ástæðum þá bendir stefndi á að í samningi aðila hafi verið tilgreint að gera þyrfti samning fyrir 30. júní 2000 við einn af þeim knattspyrnumönnum, sem upp voru taldir í samningnum. Ekki sé um það deilt að 13. apríl 2000 hafi verið gerður samningur við knattspyrnumanninn Rivaldo. Þessi samningur hafi hins vegar fallið einhliða niður 1. júní sama ár þar sem stefnandi hafði ekki lagt fram bankaábyrgð eins og áskilið var í samningnum. Samningurinn hafi þannig verið fallinn úr gildi 30. júní 2000 og vegna þessa verði að telja að skilyrði í samningi aðila hafi ekki verið uppfyllt að þessu leyti. Þessu til viðbótar er á því byggt að samningurinn hefði þurft að vera skilyrðislaus hvað gildistöku varðar. Endanlegur samningur hafi ekki getað komist á milli stefnanda og Rivaldo fyrr en öllum gildisskilyrðum hafi verið fullnægt en þessu gildisskilyrði hafi aldrei verið fullnægt. Þá bendir stefndi á að ekki hafi legið fyrir samningur á milli UWIN og stefnanda fyrir 30. júní 2000 eins og áskilið hafi verið í samningi aðila. Ekki sé unnt að fallast á þá túlkun stefnanda að hann hafi uppfyllt þetta skilyrði með því að gera samning þann, sem liggur fyrir í málinu og gerður var 11. júlí 2000 með gildistíma frá 29. júní sama ár. Þegar samningurinn var undirritaður, hafi skuldbinding til að greiða fyrrgreinda viðbót fyrir hverja einingu hlutafjár í stefnanda verið fallin niður og breyti afturvirk ákvæði í öðrum samningi engu þar um. Slíkur samningur geti ekki talist uppfylla skilyrði í samningi aðila þar sem hann lá ekki fyrir áður en umsaminn frestur leið. Þá er og byggt á því að samningur stefnanda og UWIN uppfylli ekki þau skilyrði sem áskilin séu í samningi aðila. Loks er byggt á því að samningur stefnanda við Arete Global Sports fullnægi ekki þeim skilyrðum sem samningur aðila um sölu hlutafjár setti fram. Í því sambandi er einkum bent á að samkvæmt efni samningsins sé ekki gert ráð fyrir að Arete Global Sports setji upp vef stefnanda og viðhaldi honum í a.m.k. 3 ár. Samkvæmt samningnum sé gert ráð fyrir að sett verði á stofn sérstakt “joint venture” fyrirtæki á milli stefnanda og Arete Global Sports sem eigi að sjá um reksturinn á þessum vef en jafnframt geti samningstíminn orðið mun styttri en gert sé ráð fyrir í samningi aðila um milligöngu sölu hlutafjár. Enn fremur byggir stefndi á því að skuldbinding hans um innheimtu á viðbótarkaupverði hafi verið tímabundið loforð sem einungis hafi verið ætlað að gilda kæmi til þess að skilyrði til viðbótargreiðslu væri uppfyllt fyrir 30. júní 2000. Réttaráhrif loforðs um innheimtu viðbótargreiðslu hafi þannig fallið niður á framangreindum tíma þar sem frestsskilyrði það, er mælt var fyrir um í samningi aðila, hafi ekki verið komið fram og réttaráhrif loforðsins um innheimtuna þannig fallin niður. Loks er á því byggt að ekki sé um það að ræða að stefndi hafi verið umboðsmaður stefnanda í hefðbundnum skilningi. Stefndi hafi einungis verið að inna af hendi þjónustu sem honum sé heimil samkvæmt ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti og laga um viðskiptabanka og sparisjóði. Sú skylda hvíli á fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu að gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart viðskiptamönnum sínum hverju sinni og gæta þess að aðilar njóti jafnræðis um upplýsingar, verð og viðskiptakjör. Stefndi hafði því ekki einungis ríkar skyldur gagnvart stefnanda heldur jafnframt gagnvart þeim aðilum sem voru kaupendur að þeim hlutabréfum sem hann hafði milligöngu um sölu á. Þar sem óumdeilanlegt var að stefnandi hafði ekki uppfyllt öll skilyrði fyrir viðbótargreiðslu var stefnda rétt og skylt að halda að sér höndum og láta kaupendur og seljanda leysa úr þeim ágreiningi sem upp var kominn. Eins og að framan hefur verið gerð grein fyrir hafi starfsmönnum stefnda verið kunnugt um að skilyrði fyrir viðbótargreiðslu var ekki fullnægt. Hefði stefndi hafið innheimtu á viðbótargreiðslunum hefði það verið gegn betri vitund hans og slík innheimta hefði getað bakað honum skaðabótaábyrgð gagnvart kaupendum þegar síðar hefði komið í ljós að viðbótargreiðslan hefði verið innheimt án þess að skilyrðum hennar væri fullnægt. Komi til þess að kröfur stefnanda verði teknar til greina krefst stefndi skuldajafnaðar með kröfu sem hann kveðst eiga á hendur stefnanda vegna bakfærslu á viðskiptum með hlutabréf. Stefnandi og Fjárfestingarbanki atvinnulífsins hf. sömdu um það 12. apríl 2000 að bankinn tæki að sér milligöngu um sölu hlutafjár í stefnanda að nafnvirði 3.887.366 krónur. Bankinn sameinaðist síðar Íslandsbanka hf. og úr því varð stefndi í máli þessu. Gengi hlutabréfanna var 10 krónur "fyrir hverja einingu nafnverðs hlutafjár, en kaupendur bréfanna munu þó greiða 8 krónur til viðbótar fyrir hverja einingu nafnverðs hlutafjár, þá og því aðeins að WSC hafi uppfyllt öll neðangreind skilyrði fyrir 30. júní 2000" eins og segir orðrétt í samningnum. Fyrsta skilyrðið var að stefnandi gerði samning við einn af níu tilgreindum knattspyrnumönnum um að opinber heimasíða hans á Internetinu yrði sett upp á vef stefnanda og að knattspyrnumaðurinn legði nafn sitt við auglýsingar á vef stefnanda og tæki þátt í kynningu á vef hans. Eins og að framan var rakið byggir stefnandi á því að honum hafi tekist að uppfylla þetta ákvæði samningsins með samningi við knattspyrnumanninn Rivaldo frá Brasilíu. Þessu hefur stefndi hafnað og er þetta atriði því fyrst til úrlausnar í málinu. Það er ágreiningslaust að 13. apríl 2000 gerði stefnandi samning við Rivaldo, sem átti að uppfylla framangreint fyrsta skilyrði samnings stefnanda og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. Í samningnum við Rivaldo var ákvæði þess efnis að stefnandi yrði að setja umboðsmanni hans bankaábyrgð eigi síðar en 1. júní 2000 að fjárhæð tvær milljónir bandaríkjadala. Upplýst er í málinu að þessi ábyrgð var ekki sett. Meðal gagna málsins er bréf umboðsmannsins til stefnanda frá 12. júlí 2000 þar sem fram kemur að umboðsmaðurinn framlengir frestinn til að setja ábyrgðina, til 1. ágúst 2000. Í samningi stefnanda og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. er ákvæði um að í milligöngu bankans um sölu hlutafjárins felist m.a. að innheimta greiðslur vegna sölu hlutabréfanna. Viðbótarverð hlutafjárins áttu kaupendur því aðeins að greiða að uppfyllt væru öll skilyrðin fyrir 30. júní 2000. Stefnanda tókst ekki að setja umboðsmanni Rivaldo bankaábyrgð fyrir tilskilinn tíma og hafði því samningur þeirra frá 13. apríl 2000 ekki öðlast gildi 30. júní sama ár. Stefnandi hafði þannig ekki uppfyllt fyrsta skilyrðið í samningi sínum og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. Af þessu leiddi að stefnda var rétt að innheimta ekki viðbótarverð hlutafjárins hjá kaupendum þess. Samningar stefnanda og Rivaldo eftir 30. júní 2000 breyta ekki þessari niðurstöðu, enda breyta þeir í engu samningi stefnanda og bankans frá 12. apríl 2000. Þegar af þessari ástæðu verður að sýkna stefnda af kröfu stefnanda og dæma stefnanda til að greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Íslandsbanki FBA hf., er sýknaður af kröfu stefnanda, WSC eignarhaldsfélags hf., og skal stefnandi greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 165/2007
|
Hjón Skilnaðarsamningur Ógilding Gjafsókn
|
M og K gerðu með sér samning um fjárskipti vegna skilnaðar að borði og sæng sem staðfestur var hjá sýslumanni í september 2004. Með samningnum var vikið frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist ógildingar samningsins þar sem hann hefði verið bersýnilega ósanngjarn. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna, var tekið fram að fulltrúi sýslumanns hefði leiðbeint K um helmingaskiptaregluna en honum virst sem hún vildi ganga frá fjárskiptum á þann veg sem samningurinn kvað á um. Í ljósi yfirlýsingar aðila, sem dagsett var 1. september 2002, um vilja þeirra til að hlutdeild í nánar tilgreindri jörð yrði haldið utan skipta ef til skilnaðar kæmi, var talið að með fjárskiptasamningnum hefðu þau einungis verið að staðfesta það sem þegar hafði verið ákveðið um ráðstöfun þeirrar eignar. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til efnis samningsins að öðru leyti um ráðstöfun eigna og skulda var ekki fallist á að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma sem hann var gerður, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Þá var ekki fallist á að víkja bæri samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. M var því sýknaður af kröfu K.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. mars 2007. Hún krefst þess að samningur málsaðila um skilnaðarkjör vegna skilnaðar að borði og sæng, sem undirritaður var í viðurvist fulltrúa sýslumannsins í Borgarnesi [...] 2004, verði felldur úr gildi að öllu leyti. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 128. gr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað eins og í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, K, greiði 420.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hans 420.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 9. janúar 2007. Mál þetta var höfðað 13. maí 2005 og dómtekið 12. desember 2006. Stefnandi er K, [...] í Reykjavík, en stefndi er M, [...] í Borgarnesi. Stefnandi gerir þá kröfu að samningur um fjárskipti málsaðila vegna skilnaðar að borði og sæng frá [...] 2004 verði felldur úr gildi að öllu leyti. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda og að henni verði gert að greiða málskostnað eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál. I. Málsaðilar hófu sambúð á árinu 1980 og gengu í hjúskap árið 1996. Aðilar eignuðust þrjú börn og eru tvö þeirra upp komin en það yngsta er á nítjánda ári. Stefnandi flutti af sameiginlegu heimili hjónanna í júlí 2004. Hinn [...] 2004 gaf sýslumaðurinn í Borgarnesi út leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng á milli hjónanna. Í leyfisbréfinu var tekið fram að samkomulag væri um fjárskipti vegna skilnaðarins samkvæmt samningi sama dag. Sá samningur er svohljóðandi um fjárskiptin: Eignir búsins eru eftirtaldar: 1. Parhúsið að V, Borgarnesi. 2. Sumarbústaður Þ, Borgarbyggð. 3. Eignarhluti (16,6666%) í jörðinni X, Borgarbyggð, (hluti í landi, ræktun, hlunnindum og útihúsum). 4. Eignarhluti (20%) í íbúðarhúsi í Y, Borgarbyggð. 5. Bifreiðin Æ, [...]. 6. Innbú og heimilistæki. 7. Hlutafé í Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf., 500.000 kr. Samkomulag er um að eignum og skuldum verði skipt þannig: Í hlut M komi eftirtaldar eignir: 1. Parhúsið að V, Borgarnesi. M tekur að sér að greiða áhvílandi veðskuldir sem eru þessar: Íbúðarlánasjóður, tvö lán hvort að höfuðstól 12.000 kr., eftirstöðvar um 45.000 kr. Sparisjóður Mýrasýslu, höfuðstóll 1.700.000 kr. eftirstöðvar 516.092 kr. KB banki hf., Borgarnesi, höfuðstóll 3.900.000 kr., eftirstöðvar 6.299.267 kr. 2. Bifreiðin Æ, [...]. 3. Hluti innbús og heimilistækja samkvæmt samkomulagi. 4 Hlutafé í Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf. Í hlut K koma eftirtaldar eignir: 1. Hluti innbús og heimilistækja samkvæmt samkomulagi. Meðan á hjúskap stóð höfðu undirrituð gert samkomulag um að kæmi til skilnaðar myndi sumarbústaður í Þ og eignarhluti í jörðinni X ekki koma til skipta heldur alfarið tilheyra M. Með samningi þessum er þetta staðfest og því er í raun ekki verið að skipta þessum hluta hjúskapareigna okkar. Önnur atriði: A. M greiði K með peningum kr. 1.000.000 þann 1. október 2004. B. Ekki verður um greiðslu framfærslueyris né lífeyris að ræða meðan á skilnaði að borði og sæng stendur, né þegar til lögskilnaðar kemur. C. M greiði skuld við Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf. að eftirstöðvum um kr. 5.000.000 (var að eftirstöðvum um kr. 2.700.000 í árslok 2002) M og K eru í sjálfskuldarábyrgðum vegna skulda Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf. hjá Sparisjóði Mýrasýslu kr. 1.984.830 vegna skuldabréfs og vegna yfirdráttar að fjárhæð kr. 1.200.000 (yfirdrátturinn er nú um kr. 2.510.000 en K er í ábyrgðum samkvæmt víxli að fjárhæð kr. 1.200.000). M tekur þessar ábyrgðir alfarið á sig svo og aðrar ábyrgðir sem kunna að vera til staðar í þágu fyrrgreinds einkahlutafélags og verða þær K því óviðkomandi. D. M greiði yfirdrátt hjá KB banka hf., Borgarnesi, um kr. 200.000 E. Opinber gjöld sem verða lögð á aðila eftir undirritun samnings þessa greiðir hvor aðili fyrir sig. F. Hvort hjóna ber ábyrgð á öðrum fjárskuldbindingum sem þau hafa stofnað til hvort um sig, þ.e. fjárskuldbindingar sem kunna að vera til staðar en hafa ekki verið tíundaðar í samningi þessum. G. Hvor aðili um sig heldur áunnum lífeyrisréttindum. Samningurinn var undirritaður af báðum málsaðilum. Auk þess var samningurinn áritaður af fulltrúa sýslumannsins í Borgarnesi um að aðilar hefðu í viðurvist fulltrúans undirritað samninginn. Einnig var tekið fram í árituninni að aðilar hefðu staðfest að samningurinn hefði að geyma vilja þeirra. II. Hinn 4. desember 1998 var stefnda afsalað 1/6 hluta jarðarinnar X í Borgarbyggð, ásamt öllu sem tilheyrði jarðarhlutanum, þar með talið sama hlutfall allra eyja og skerja, sem og öll réttindi önnur. Undanskilið var íbúðarhús í eyjunni [...], en útihús féllu undir afsalið. Afsalsgjafar voru systkinin A, B, C og D. Í afsalinu var tekið fram að stefnda væri ekki heimilt að veðsetja eignarhluta sinn nema með samþykki seljenda og ekki selja hann nema bjóða seljendum forkaupsrétt. Einnig var tekið fram í afsalinu að sumarbústaður stefnda á eigninni félli ekki undir sameign að jörðinni. Málsaðilar undirrituðu yfirlýsingu, dagsetta 1. september 2002, um að þau hefðu ákveðið, kæmi til skilnaðar að borði og sæng eða lögskilnaðar, að hlutdeild í fasteigninni Y kæmi ekki til skipta heldur tilheyrði að öllu leyti stefnda. Þetta tæki einnig til sumarbústaðar ásamt tilheyrandi lóð, sem væri þinglýst eign beggja aðila, svo og hlutdeildar í jörðinni og annars sem kynni að vera í eigu þeirra á jörðinni. Í yfirlýsingunni var tekið fram að hún væri óafturkallanleg nema með samþykki beggja. Yfirlýsingin var vottuð af E og F um undirritun, rétta dagsetningu og fjárræði. Hinn [...] 2004 var yfirlýsingunni þinglýst á jörðina. Stefnandi heldur því fram að dagsetning umræddrar yfirlýsingar hafi misritast, en hún hafi ekki verið gerð árið 2002 heldur í september 2004, nokkru áður en gengið var frá samningi um fjárskipti og leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng var gefið út 16. þess mánaðar. Af hálfu stefnda er því andmælt að ársetning yfirlýsingarinnar hafi misritast og því haldið fram að yfirlýsingin hafi verið gerð þann dag sem skjalið greinir. III. Samkvæmt fjárskiptasamningi málsaðila vegna skilnaðar að borði og sæng frá [...] 2004 kom hlutafé í Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf. að nafnverði 500.000 krónur í hlut stefnda. Þetta félag var stofnað um rekstur verkstæðis sem upphaflega var í eigu föður stefnda en stefndi tók síðan við. Starfaði stefnandi einnig hjá fyrirtækinu við bókhald þar til rekstrinum var hætt árið 2004 vegna veikinda stefnda. Helsta eign sem tilheyrði rekstrinum var iðnaðarhúsnæði að Ý í Borgarnesi. Með samþykktu kauptilboði [...] 2004 var fasteignin seld Sparisjóði Mýrasýslu og var kaupverðið 15.500.000 krónur. Þar af voru 6.921.553 krónur greiddar með yfirtöku á láni frá KB banka hf., en samtals 6.276.148 krónum af kaupverðinu var ráðstafað til greiðslu skulda hjá Sparisjóðnum. Eftirstöðvar kaupverðsins að fjárhæð 2.302.299 krónur voru síðan greiddar í reiðufé þegar gengið var frá kaupsamningi nokkru síðar. Í málinu liggur fyrir að verulegur hluti af kaupverði iðnaðarhúsnæðisins, sem ráðstafað var til greiðslu skulda við Sparisjóðinn, var vegna lána stefnda. Samkvæmt hreyfingarlista úr bókhaldi Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf. nam skuld stefnda við félagið 15. ágúst 2004 vegna úttekta á því ári 3.574.954 krónum. Þá kom fram í vætti E, starfsmanns Z., sem annaðist reikningshald fyrir félagið, að stefndi hafi yfirtekið 2,4 milljónir króna af skuldum þess í árslok 2003 vegna fjárúttekta úr fyrirtækinu. Svo sem komið hefur fram var skuld við félagið áætluð 5 milljónir króna í fjárskiptasamningi málsaðila. Eins og fram kemur í fjárskiptasamningnum voru aðilar í ábyrgðum fyrir Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf. Fyrir liggur að stefnandi hefur verið leyst undan þeim ábyrgðum í samræmi við samninginn. IV. Hinn 24. október 2004 fór stefnandi þess á leit að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta til söluverðs eignarhluta stefnda í jörðinni X, sumarhús á jörðinni og fasteignina að V í Borgarnesi. Var þess óskað að eignir yrðu metnar miðað við verðlag í september 2004. Til að taka saman matsgerðina var G, löggiltur fasteignasali, dómkvaddur 24. nóvember sama ár. Matsmaður skilaði matsgerðinni 27. apríl 2006 og er þar að finna lýsingu á eignunum án þess að efni séu til að rekja það nánar. Niðurstaða matsmannsins um verðmæti eigna var eftirfarandi: 1. Eignarhluti í jörðinni X kr. 7.000.000 2. Sumarhús í Þ kr. 4.000.000 3. V kr. 12.000.000 Í matsgerðinni er tekið fram að eignir séu metnar í samræmi við matsbeiðni miðað við verðlag í september 2004. V. Stefnandi reisir kröfu sína um ógildingu fjárskiptasamnings málsaðila vegna skilnaðar að borði og sæng frá [...] 2004 á því að samningurinn hafi bersýnilega verið ósanngjarn, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993. Til stuðnings þessu bendir stefnandi á að nánast allar eignir þeirra hjóna hafi komið í hlut stefnda. Einnig bendir stefnandi á að töluvert af skuldum hafi stafað af fyrirtækjarekstri stefnda og því ekki átt að teljast hluti af fjárskiptum málsaðila. Stefnandi heldur því fram að allar eignir hafi ekki verið taldar fram við fjárskiptin. Þannig hafi til að mynda verið skráður á nafn stefnda hraðbátur, sem keyptur var í Bandaríkjunum meðan á hjónabandinu stóð. Einnig telur stefnandi hugsanlegt að fleiri eignir hafi verið fyrir hendi sem hún hafi ekki vitað um. Í því sambandi bendir stefnandi á að hún hafi ekki haft aðgang að fyrrum heimili málsaðila til að afla upplýsinga þar að lútandi. Stefnandi telur að yfirlýsing milli málsaðila um að hlutdeild í jörðinni X og sumarbústaður í landi jarðarinnar skyldi koma óskipt í hlut stefnda við skilnað hafi ekkert gildi. Hér sé ekki um kaupmála að ræða þar sem verðmæti hafi verið gerð að séreign stefnda og því hafi ekki átt að leggja yfirlýsinguna til grundvallar í fjárskiptasamningi aðila. Einnig heldur stefnandi því fram að í aðdraganda skilnaðarins hafi hún þurft að þola hótanir í sinn garð frá stefnda, en það hafi meðal annars valdið því að hún hafi verið í miklu andlegu ójafnvægi þegar gengið var frá yfirlýsingunni í [..] 2004. Það sama eigi einnig við um ástand hennar 16. sama mánaðar þegar hún samþykkti skilnaðarkjör með fjárskiptasamningi aðila og leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng var gefið út. Hafi hún í raun ekki gert sér neina grein fyrir að hún var að semja af sér með því að víkja verulega frá meginreglu hjúskaparlaga um helmingaskipti. Loks heldur stefnandi því fram að forsendur fyrir fjárskiptasamningi aðila hafi brostið vegna eftirfarandi aðgerða stefnda sem falist hafi í því að hann neitaði stefnanda um að sækja persónulegar eigur sínar og muni úr innbúi sem henni hafi borið samkvæmt samkomulagi aðila. Telur stefnandi að þetta hafi breytt grundvelli samningsins þannig að hann teljist ósanngjarn vegna atvika sem síðar komu til, sbr. 36. gr. samningalaga. VI. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1991, sé ekki fullnægt, enda hafi með engu móti verið leitt í ljós að fjárskiptasamningur aðila vegna skilnaðar að borði og sæng hafi bersýnilega verið ósanngjarn á þeim tíma sem til hans var stofnað. Þvert á móti hafi samningurinn verið tekinn saman af lögmanni í þágu beggja málsaðila og í samræmi við fyrirmæli þeirra. Við samningsgerðina hafi stefnandi virt fyrri skuldbindingu sína frá 1. september 2002 um að eign stefnda í X og Þ yrði haldið utan skipta. Hafi þetta helgast af því að stefndi fékk þessa eign frá skyldmennum sínum gegn því að jarðarhlutinn yrði í eigu stefnda og skyldmenna hans. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi gengist undir skiptin vitandi að ekki væri um helmingaskipti að ræða og því geti hún ekki borið fyrir sig nú að samningurinn hafi af þeim sökum verið bersýnilega ósanngjarn þegar til hans var stofnað. Strangar kröfur séu gerðar til að krafa þess efnis verði tekin til greina og hvíli sönnunarbyrði á stefnanda um þau atriði sem valdið geta því að samningurinn teljist ósanngjarn. Stefndi mótmælir fullyrðingum í þá vera að skuldir, sem hann yfirtók við fjárskiptin, hafi verið stefnanda óviðkomandi. Þvert á móti hafi verið um að ræða sameiginlegar skuldir málsaðila, sem þeir hafi verið einhuga um að kæmu undir skiptin og hefðu áhrif á þann búshluta sem kæmi í hlut hvors um sig. Þá bendir stefndi á að fram hafi komið í málinu að skuldirnar, sem féllu á hann, hafi í raun verið hærri en lagt hafi verið til grundvallar í fjárskiptasamningi aðila og því hafi hann komið verr út úr skiptunum sem því nemur. Stefndi andmælir því að forsendur samningsins um fjárskiptin hafi brostið og kannast ekkert við að hafa neitað stefnanda um aðgang að heimili sínu til að sækja innbú og heimilistæki. Þvert á móti hafi hún sótt allnokkurt magn muna, auk þess sem stefndi hafi boðið henni að koma og sækja það sem hún teldi sig þurfa. Hafi stefnandi á hinn bóginn ekki lengur áhuga á búslóðinni sé það hennar mál og geti með engu móti haggað gildi samningsins þannig að 36. gr. samningalaga geti átt við í málinu. VII. Hinn [...] 2004 gerðu aðilar með sér samning um fjárskipti vegna skilnaðar að borði og sæng. Sama dag var samningurinn staðfestur af sýslumanninum í Borgarnesi og leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng gefið út. Með málsókninni freistar stefnandi þess að fá samninginn felldan úr gildi samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, og var málið höfðað innan málshöfðunarfrests í sömu lagagrein. Einnig reisir stefnandi málatilbúnað sinn á 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógildi löggerninga, nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Samkvæmt fjárskiptasamningnum komu allar eignir í hlut stefnda gegn því að hann yfirtæki allar skuldir og greiddi stefnanda 1.000.000 króna. Þegar samningurinn er virtur í heild sinni í ljósi matsgerðar um verðmæti helstu eigna, sem samningurinn tekur til, fer ekki milli mála að hann felur í sér verulegt frávik frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga. Hér gildir hins vegar reglan um samningsfrelsið og því er hjónum heimilt að ráðstafa hagsmunum sínum við fjárslit vegna skilnaðar eins og þau sjálf kjósa. Þessu frelsi eru þó takmörk sett ef samningur er bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma þegar til hans var stofnað, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, auk þess sem ógildingarreglur samningaréttar geta átt við. Hvort samningur hjóna um fjárskipti vegna skilnaðar telst bersýnilega ósanngjarn verður ekki eingöngu metið eftir hlutlægum mælikvarða um verðmæti þess búshluta sem hvort hjóna ber úr býtum við skiptin. Verður jafnframt að virða samninginn með hliðsjón af aðdraganda að gerð hans, stöðu aðila og annarra atvika máls. Stefnandi heldur því fram að í aðdraganda skilnaðarins hafi stefndi haft í hótunum við sig og beitt miklum þrýstingi til að hún samþykkti að gengið yrði frá skiptunum á þann veg sem gert var í fjárskiptasamningi aðila. Þetta hafi valdið miklu andlegu ójafnvægi hjá stefnanda og haft áhrif á hana þegar samningurinn var gerður. Hafi stefnandi ekki séð sér annað fært á þessum tíma en að ganga að þessum afarkjörum, auk þess sem stefnandi hafi í raun ekki gert sér grein fyrir að hún væri að semja af sér. Í málinu liggur fyrir að H, héraðsdómslögmaður í Borgarnesi, ritaði samninginn. Fyrir dómi lýsti lögmaðurinn því að hann hefði eingöngu tekið að sér að setja upp samninginn í samræmi við fyrirmæli aðila. Þannig hefði lögmaðurinn ekki ætlað að neinu leyti að hafa áhrif á efni samningsins og var á honum að skilja að hann hefði ekki tekið að sér að gæta hagsmuna annars hvors aðila við skilnaðinn. Þá sagðist H ekki vita til að stefnandi hafi verið undir óeðlilegum þrýstingi af hálfu stefnda á þessum tíma. Hjá sýslumanninum í Borgarnesi fór I, löglærður fulltrúi sýslumanns, með skilnaðarmál aðila. Í vitnisburði fulltrúans fyrir dómi kom fram að stefnandi hefði við skilnaðinn verið æst og greinilega undir álagi, eins og algengt væri hjá fólki við þessar aðstæður. Hins vegar taldi fulltrúinn að ekkert hefði komið fram sem benti til að stefndi hefði reynt að hafa óeðlileg áhrif á stefnanda. Þá sagðist fulltrúinn hafa rætt við stefnanda um að á hana hallaði í samningnum og leiðbeint henni um helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Taldi fulltrúinn að stefnandi hefði gert sér fulla grein fyrir þessu og sagt að þannig vildi hún ganga frá fjárskiptum við skilnaðinn. Að því virtu sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að stefnandi hafi sýnt fram á að stefndi hafi haft í hótunum við hana eða á einn eða annan veg beitt stefnanda óeðlilegum þrýstingi til að fallast á fjárskiptasamning aðila. Þá hefur löglærður fulltrúi sýslumanns lýst því fyrir dómi að rækilega hafi verið gætt leiðbeiningarskyldu gagnvart stefnanda þegar samningurinn var staðfestur hjá sýslumanni, en þar fyrir utan hafði stefnandi aðgang að þeim lögmanni sem tók saman samninginn og var í lófa lagið að leita sér ráðgjafar annars staðar, ef hún taldi þess þörf. Verður heldur ekki hjá því litið að stefnandi hefur áralanga reynslu af störfum við fjármál og mátti vera fyllilega ljóst hvað fólst í þeim samningi sem hún gekkst undir. Fyrir skilnað höfðu málsaðilar undirritað yfirlýsingu um að hlutdeild í jörðinni X og sumarbústað í landi jarðarinnar yrði haldið utan skipta og félli í hlut stefnda kæmi til skilnaðar. Þessi yfirlýsing gat vissulega ein og sér ekki haft þau réttaráhrif að farið yrði með þessar eignir sem séreign stefnda, líkt og kaupmáli hefði verið gerður í samræmi við ákvæði XII. kafla hjúskaparlaga. Með því að staðfesta yfirlýsinguna í fjárskiptasamningi aðila gekkst stefnandi á hinn bóginn með samningnum sjálfum undir þá skuldbindingu sem fólst í efni yfirlýsingarinnar. Yfirlýsingin er dagsett 1. september 2002 og er hún vottuð af tveimur vitundarvottum um undirritun aðila og rétta dagsetningu. Þetta hafa báðir vottarnir staðfest fyrir dómi. Að þessu gættu verður ekki talið að stefnandi hafi sannað að yfirlýsingin hafi verið gerð á öðrum tíma en skjalið sjálft greinir. Getur engu breytt í því tilliti þótt yfirlýsingunni hafi ekki verið þinglýst fyrr en liðlega tveimur árum eftir að hún var gerð. Samkvæmt þessu verður ekki miðað við að yfirlýsingin hafi verið gefin vegna yfirvofandi skilnaðar aðila og því verður lagt til grundvallar að hjónin hafi með samningi um fjárskiptin eingöngu verið að staðfesta það sem áður hafði verið ákveðið. Hefur þetta áhrif við mat á fjarskiptasamningi aðila. Þegar samningur aðila um fjárskiptin er virtur verður heldur ekki hjá því litið að stefndi tók á sig allar skuldir. Var þar um að ræða lán að eftirstöðvum um 6,8 milljónir króna áhvílandi á fasteign, sem var þinglýst eign stefnanda, en af hennar hálfu hefur ekki verið vefengt að þar hafi verið um að ræða sameiginlegar skuldir. Einnig var um að ræða skuld við Bifreiða-/járnsmiðju Ragnars ehf., en fram kom í aðilaskýrslu stefnanda fyrir dómi að fjárúttektir úr fyrirtækinu hafi í einhverjum mæli runnið til heimilisins. Um þá skuld er þess jafnframt að gæta að hún virðist hafa verið varlega áætluð 5 milljónir króna í skilnaðarsamningnum, en nærri lætur að skuldin hafi verið 6 milljónir króna samkvæmt vætti E, starfsmanns Z., sem annaðist reikningshald fyrir félagið. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður ekki fallist á það með stefnanda að samningur aðila um fjárskipti vegna skilnaðar að borði og sæng hafi bersýnilega verið ósanngjarn á þeim tíma sem til hans var stofnað, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Þá geta engu breytt í þessu tilliti fullyrðingar stefnanda um að stefndi hafi haldið eignum utan skipta, enda hefur stefnandi ekki varpað neinu ljósi á þetta eða andvirði þessara eigna sem eru ótilgreindar ef frá er talinn bátur til að komast út í eyjar sem tilheyra X. Stefnandi hefur jafnframt reist málatilbúnað sinn á því að forsendur samningsins um fjárskiptin hafi brostið þar sem stefndi hafi neitað að afhenda stefnanda persónulegar eigur sínar og muni úr innbúi í samræmi við samkomulag aðila. Því beri að víkja samningnum til hliðar samkvæmt 36. gr. samningalaga. Þessu hefur stefndi neitað en þar fyrir utan hefur stefnandi með engu móti lýst því hvaða muni hér er um að ræða. Þessi málsástæða er því með öllu haldlaus. Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda um að samningur aðila um fjárskipti vegna skilnaðar að borði og sæng frá 16. september 2004 verði felldur úr gildi. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefndi hefur gjafsókn í málinu og greiðist gjafsóknarkostnaður hans úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, sem þykir hæfilega ákveðin svo sem í dómsorði greinir. D Ó M S O R Ð: Stefndi, M, er sýknaður af kröfu stefnanda, K. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Valborgar Þ. Snævarr, hrl., 747.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 504/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. ágúst 2017,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 10. ágúst 2017, þar sem varnaraðila var gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 7. september 2017 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Eins og greinir í hinum kærðaúrskurði hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi frá 28. apríl 2017, fyrst ágrundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, enmeð stoð í 2. mgr. sömu lagagreinar frá 19. maí sama ár. Ákæra var gefin út ímálinu 10. júlí 2017, þar sem varnaraðila og öðrum manni er gefið að sökstórfellt fíkniefnalagabrot samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940 með því að þeir hafi staðið saman að innflutningi á 2.963,64 g af MDMA,sem hafði að meðaltali 80% styrkleika, ætluðu til söludreifingar hér á landi íágóðaskyni. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður staðfest að fullnægt sé skilyrðum til þess að varnaraðili sætiáfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinnkærði úrskurður því staðfestur, en þar sem varnaraðili sætir gæsluvarðhaldi erbrýnt að málinu verði hraðað eins og kostur er, sbr. 1. mgr. 171. gr. laga nr.88/2008, 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. samnings umverndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 10. ágúst 2017 Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að X, fd. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi áfram, allt til fimmtudagsins 7. september nk. kl. 16. Í greinargerð lögreglustjórasegir að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknar mál ervarði innflutning fíkniefna hingað til lands. Lögreglu hafi borist upplýsingarþess efnis að til stæði að flytja inn mikið magn af sterkum fíkniefnum hingaðtil lands með ferjunni Norrænu. Lögreglan hafi því verið með eftirlit átollsvæðinu á Seyðisfirði þegar ferjan hafi komið hingað til lands 25. aprílsl. Bifreiðin [...] hafi vakið athygli lögreglu og tollvarða og verið tekin tilfrekari skoðunar. Ökumaður bifreiðarinnar hafi verið X og hafi afskiptilögreglu og tollvarða af honum og bifreiðinni leitt til þess að grunsemdir hafivaknað um að í bifreiðinni væru falin fíkniefni. Lögreglan hafi í framhaldinufengið heimild héraðsdóms Reykjaness til að koma fyrir eftirfararbúnaði oghljóðupptöku í bifreiðinni sem og í farsíma X. Bifreiðinni hafi síðan veriðfylgt eftir til Reykjavíkur og hafi henni verið ekið sem leið liggur tilKeflavíkur þar sem X hafi sótt kærða Y á flugvöllinn. Þeir hafi síðan ekið aðgistiheimilinu [...] fyrir austan þar sem þeir hafi átt pantað herbergi. Hinn 27. apríl sl. hafi þeir Xog Y ekið í verslunina [...] og keypt þar topplyklasett, sexkanta, nælonhanska,skrúfjárn og vigt. Hafi lögregla talið að ætlunin væri að nota þessi verkfæritil að ná fíkniefnum úr bifreiðinni. X og Y hafi verið handteknir síðdegis 27.apríl sl. á gistiheimilinu [...] með rúmlega eitt kg af MDMA. Þegar þeir hafiverið handteknir hafði kærði Y sett um helming efnanna inn á vasa á yfirhöfnsinni. Við leit í bifreiðinni [...] hafi fundist um tvö kg af MDMA, en þaufíkniefni hafi verið í eins pakkningum og fíkniefnin sem áður höfðu fundist íherberginu á gistiheimilinu. Það sé ætlun lögreglu að kærðu hafi ætlað aðafhenda efnin einhverjum óþekktum aðila. Samkvæmtniðurstöðu Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði sé ummjög sterkt efni að ræða, en styrkur fíkniefnisins MDMA í sýninu hafi verið80-81%, sem samsvari 95-96% af MDMA-klóríði. X og Y hafi báðir neitað sök.Rannsókn lögreglu sé nú lokið og gefin hafi verið út ákæra í málinu 10. júlí.Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá 28. aprílsl. og á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála frá 19. maí sl. Í ljósi ofangreinds og þeirragagna sem lögreglan hafi aflað sé það mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinuað kærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi á miklu magni afsterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé að fíkniefnin hafi verið ætluðtil sölu og dreifingar hér á landi. Með hliðsjón af alvarleika sakarefnis ogþess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menn gangi ekki lausir þegarsvo stendur á sé þess krafist að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldimeðan mál hans er til meðferðar fyrir dómi.Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 séþess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram.Eins og að framan greinir hefurkærði sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 28. apríl sl., fyrst vegnarannsóknarhagsmuna, en frá 19. maí sl. á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008. Kærði er undir sterkum grun um brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaganr. 19/1940, sem varðað getur fangelsi allt að 12 árum. Nauðsynlegt þykir meðtilliti til almannahagsmuna að kærði sæti gæsluvarðhaldi áfram á grundvelli 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákæra var gefin út í málinu 10. júlí sl. ogbárust málsgögn héraðsdómi 13. sama mánaðar. Verður málinu úthlutað til dómaraá næstu dögum. Ekki er fallist á með kærða að verulegur dráttur hafi orðið ámeðferð málsins fyrir dómi. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfulögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði.Ragnheiður Bragadóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði, X, fæddur [...], sætigæsluvarðhaldi áfram, allt til fimmtudagsins 7. september nk. klukkan 16.
|
Mál nr. 14/2018
|
Kærumál Frávísun frá héraðsdómi Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti Sakarkostnaður Lögjöfnun
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að vísa máli ákæruvaldsins á hendur X frá dómi. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að skýra yrði kæruheimild í a. lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 á þann hátt að úrskurður Landsréttar gæti sætt kæru til Hæstaréttar ef þar hefði verið tekin ákvörðun um að vísa máli frá héraðsdómi, sem ekki hefði fyrr verið gert, en ekki ef þar hefði verið staðfestur úrskurður héraðsdóms um frávísun. Brast því heimild til að kæra úrskurð Landsréttar í málinu og var því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Garðar Gíslason setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 17. maí 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 15. maí 2018, þar sem staðfesturvar úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar sama ár, en með honum var málisóknaraðila á hendur varnaraðila vísað frá dómi. Um kæruheimild vísar sóknaraðilitil a. liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verðivísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þákrefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði.Samkvæmt a. lið 1. mgr. 211. gr.laga nr. 88/2008 er heimilt að kæra til Hæstaréttar úrskurði Landsréttar ef þarhefur verið mælt fyrir um „frávísun frá héraðsdómi eða Landsrétti eðaniðurfellingu máls að hluta eða að öllu leyti fyrir héraðsdómi eða Landsrétti.“Heimildir þessar verður að skoða í ljósi þeirrar meginreglu að baki ákvæðum 5.þáttar laga nr. 88/2008 að úrlausnaratriði, hvort sem það varðar efni máls eðaform, geti ekki komið til meðferðar á þremur dómstigum nema í því tilviki aðHæstiréttur hafi veitt leyfi til áfrýjunar á dómi Landsréttar, sbr. 215. gr.sömu laga. Að þessu gættu verður að skýra áðurnefndan a. lið 1. mgr. 211. gr.laganna eftir orðanna hljóðan og þá á þann hátt að úrskurður Landsréttar getisætt kæru til Hæstaréttar ef þar hefur verið tekin ákvörðun um að vísa máli fráhéraðsdómi, sem ekki hefur fyrr verið gert, en á hinn bóginn ekki ef þar hefurverið staðfestur úrskurður héraðsdóms um frávísun, svo sem hér er um að ræða.Samkvæmt þessu brestur heimild til að kæra úrskurð Landsréttar í máli þessu ogverður því vísað frá Hæstarétti.Samkvæmt lögjöfnun frá 3. mgr.237. gr. laga nr. 88/2008 verður kærumálskostnaður felldur á ríkissjóð, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda varnaraðila, sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessuer vísað frá Hæstarétti.Allurkærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjandavarnaraðila, Reimars Péturssonar lögmanns, 620.000 krónur.Úrskurður Landsréttar15. maí 2018.LandsréttardómararnirJón Finnbjörnsson, Ragnheiður Bragadóttir og Þorgeir Ingi Njálsson kveða uppúrskurð í máli þessu.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaSóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 26. febrúar2018, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 1. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23.febrúar 2018 í málinu nr. S-[...]/2014 þar sem vísað var frá dómi málisóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í t-lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. 2Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.3Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Málsatvik 4Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hófskattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á skattskilum varnaraðila 31. janúar2011 og gaf varnaraðili skýrslu 16. júní sama ár. Þá var 6. júlí sama ár tekinskýrsla af endurskoðanda sem annaðist skattframtöl varnaraðila. Að framkomnumathugasemdum varnaraðila í bréfi lögmanns hans 2. desember 2011 laukskattrannsóknarstjóri rannsókn sinni með skýrslu 29. sama mánaðar. Samdægursvar mál varnaraðila sent ríkisskattstjóra til meðferðar samkvæmt 6. mgr. 103.gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. 5Ríkisskattstjóri boðaði endurákvörðun álagðra gjaldavarnaraðila með bréfi 9. júlí 2012. Varnaraðili mótmælti fyrirhuguðumbreytingum með bréfi 30. ágúst sama ár. Með úrskurði 11. september 2012endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld varnaraðila gjaldárin 2007 til2010 auk þess sem hann lagði á varnaraðila álag samkvæmt heimild í 1. og 2.mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003.6Varnaraðili skaut úrskurði ríkisskattstjóra tilyfirskattanefndar með kæru 11. desember 2012. Í úrskurði 6. nóvember 2013 féllstnefndin á kröfu varnaraðila um frádrátt kostnaðar við uppgjör afleiðusamningaen staðfesti niðurstöðu ríkisskattstjóra að öðru leyti. 7Með bréfi23. febrúar 2012 beindi skattrannsóknarstjóri máli varnaraðila til rannsóknarhjá embætti sérstaks saksóknara. Bréfinu fylgdi fyrrgreind skýrslaskattrannsóknarstjóra ásamt fylgiskjölum. Sérstakur saksóknari hóf rannsóknsína 1. mars 2013 með skýrslutöku af varnaraðila. Þá var varnaraðili á nýkvaddur til skýrslutöku hjá embættinu 14. júní sama ár. Að auki voru teknarskýrslur af þremur vitnum í maí 2013 og eitt þeirra gaf skýrslu að nýju 9.ágúst sama ár.8Mál þetta var höfðað áhendur varnaraðila með ákæru sérstaks saksóknara 9. júlí 2014, sem birt varvarnaraðila 21. ágúst sama ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um tekjuskatt nr.90/2003. Við fyrirtöku málsins 2. september 2014 var bókuð ákvörðun um aðfresta því í ótiltekinn tíma vegna íslensks máls sem þá var rekið fyrirMannréttindadómstól Evrópu. Lá fyrir að þar myndi reyna á svipuð álitaefni ogþau sem um ræðir í þessu máli og varnaraðili telur að leiða eigi til frávísunarmálsins frá héraðsdómi. Héldu kærendur því fram að þeir hefðu verið saksóttirtvisvar fyrir sama brot með álagningu viðbótarálags á skatta og í framhaldinuhöfðun refsimáls í andstöðu við 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmálaEvrópu. Féllst dómstóllinn með dómi 18. maí 2017 í máli Jóns ÁsgeirsJóhannessonar og fleiri gegn Íslandi á sjónarmið kærenda. Á þessu tímabili varmál þetta tekið fyrir þrisvar sinnum, 21. desember 2016 og 8. mars og 12. apríl2017. Í síðastnefnda þinghaldinu ákvað héraðsdómari að fresta því þar til fyrirlægi dómur Hæstaréttar í máli ákæruvaldsins gegn X þar sem krafist hafði verið frávísunar á sama grunni og í þessumáli. Dómur í því var kveðinn upp 21. september 2017. Var kröfu ákærða umfrávísun málsins hafnað og hann sakfelldur fyrir þau skattalagabrot sem hannvar ákærður fyrir. Við fyrirtöku þessa máls 8. nóvember 2017 var ákveðið aðmunnlegur málflutningur um frávísunarkröfu varnaraðila færi fram 8. febrúar2018. Var fallist á þá kröfu hans með hinum kærða úrskurði. 9Um málsatvik að öðru leytivísast til hins kærða úrskurðar. Niðurstaða 0Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7.samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu skal eins og segir í íslenskriþýðingu málsgreinarinnar enginn sæta lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáliinnan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eðasakfelldur um með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandiríkis. 1Svo sem greinir í úrskurðihéraðsdóms og með vísan til dóms Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr.283/2016, þar sem stuðst var við dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu,verður lagt til grundvallar að meðferð máls varnaraðila hjá skattyfirvöldum,sem vísað er til hér að framan, hafi verið sakamál í skilningi 1. mgr. 4. gr.7. samningsviðaukans og enn fremur að með rekstri þess annars vegar og rannsóknsérstaks saksóknara, ákæru og málsmeðferð fyrir héraðsdómi hins vegar hafiverið rekin tvö aðskilin mál á hendur varnaraðila vegna sama brots í skilningiákvæðisins. 2Hvað sem framangreindu líðurog svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði hefur verið litið svo á að sú reglamannréttindasáttmálans, sem hér reynir á og nefnd hefur verið ne bis in idem,standi því ekki í vegi að fjallað sé um sama brot annars vegar hjáskattyfirvöldum, sem leitt getur til endurákvörðunar skatta og beitingar álags,og hins vegar fyrir dómstólum í sakamáli sem leitt getur til refsingar vegnasömu eða sambærilegra atvika. Á hinn bóginn er ljóst að ákveðnum skilyrðum þarfað vera fullnægt svo ekki sé með því fyrirkomulagi brotið gegn reglunni. Svosem fram kemur í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í málinu A og B gegn Noregifrá 15. nóvember 2016 og Hæstiréttur studdist meðal annars við í framangreindumdómi sínum þarf rekstur málanna tveggja að vera nægilega tengdur að efni til ogí tíma til að úr verði samþætt heild, allt í því skyni að meðalhófs sé gætt oghin samþætta málsmeðferð leggi ekki óhóflegar byrðar á viðkomandi. Við mat áþví hvort málsmeðferð teljist nægilega samþætt að efni til beri í fyrsta lagiað líta til þess hvort meðferð seinna málsins hafi verið til fyllingar eðaviðbótar meðferð hins fyrra, í öðru lagi hvort hin tvíþætta málsmeðferð hafiverið fyrirsjáanleg afleiðing þeirrar háttsemi sem um ræðir, í þriðja lagihvort leitast hafi verið við af fremsta megni að forðast endurtekna öflun ogmat sönnunargagna og í fjórða lagi hvort í síðari málsmeðferðinni hafi verið tekiðtillit til þeirra viðurlaga sem áður voru á lögð. Við mat á því hvort reksturmálanna teljist nægilega samþættur í tíma sé ekki gerð krafa um að meðferðbeggja mála hafi farið fram samhliða frá upphafi til enda en þó þurfi tímalegtengsl að vera nægilega náin til að koma í veg fyrir óhóflegt óhagræði, óvissuog tafir vegna málareksturs sem dregst yfir lengri tíma. Jafnframt var þvíslegið föstu að þrátt fyrir að orðalag ákvæðisins gæfi til kynna að umendanlega ákvörðun þyrfti að vera að ræða í fyrra málinu, en það hefur íframkvæmd mannréttindadómstólsins verið metið með tilliti til þess hvort kæru-eða málshöfðunarfrestir séu liðnir, væri í málum af þessu tagi ekki nauðsynlegtað taka afstöðu til þess hvort eða hvenær ákvörðun er orðin endanleg þar semþað hafi ekki áhrif á mat á því hvort nægileg tengsl, í framangreindumskilningi, séu á milli meðferðar málanna.3Við mat á efnislegum tengslum mála varnaraðila er til þess aðlíta að þau viðurlög sem honum var gert að sæta hjá skattyfirvöldum og sem standafyrir dyrum, verði hann sakfelldur í sakamálinu fyrir dómstólum, vorufyrirsjáanleg sem úrræði samkvæmt íslenskum rétti vegna brota á skattalögum. Þáhafði varnaraðili á öllum stigum málsins vitneskju frá skattyfirvöldum um íhvaða farveg mál hans væru lögð. Jafnframt leiðir af 109. gr. laga nr. 90/2003að við ákvörðun refsingar í sakamálinu skuli tillit tekið til þess álags semvarnaraðili hefur sætt hjá skattyfirvöldum. 4Í framangreindum dómi Hæstaréttar 21. september 2017 var lagttil grundvallar að hvað hina lagalegu umgjörð varðar hefði sakamálið verið tilfyllingar eða viðbótar málsmeðferð skattyfirvalda að efni til. Í málinu reyndiá málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 90/2003. Því var jafnframt slegið föstu að þaðgæti verið hluti af efnislega samþættri málsmeðferð sem standist kröfur 4. gr.7. viðauka við mannréttindasáttmálann þegar rannsókn lögreglu byggir á rannsóknskattrannsóknarstjóra, en nauðsynlegt reynist að afla viðbótargagna umeinhverja þætti máls sem ekki hafa verið rannsakaðir nægilega afskattyfirvöldum. Þá yrði ekki séð að sú rannsókn sem sérstakur saksóknari ákvaðað ráðast í hefði verið ónauðsynleg endurtekning fyrri málsmeðferðar, heldurhefði verið um að ræða rekstur tveggja aðskilinna mála sem mynduðu að efni tileina samþætta heild. Að virtum gögnum þessa máls þykir mega leggja tilgrundvallar að sama aðstaða sé að þessu leyti uppi í því. 5Með vísan til þess sem að framan er rakið telst fullnægtskilyrðinu um nauðsynlega efnislega samþættingu mála varnaraðila hjá annarsvegar skattyfirvöldum og hins vegar ákæruvaldi og dómstólum. 6Við úrlausn um það hvort skilyrðinu um samþættingu í tímahafi verið fullnægt við rekstur mála skattyfirvalda og ákæruvalds á hendurvarnaraðila er áréttað það markmið þess að tryggja að skattþegninn sem í hlut ásé ekki settur í óþarfa óvissu og tafir vegna málareksturs sem dregst yfirlengri tíma. Þá þarf að leggja mat á framvindu málsmeðferðar út frá viðmiðumsamkvæmt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar ogfleiri gegn Íslandi og A og B gegn Noregi og dómi Hæstaréttar 21. september2017 í máli ákæruvaldsins gegn X sem áður er getið. Var skilyrðinu umnægjanlega samþættingu í tíma talið fullnægt í seinni málunum tveimur en ekki íþví fyrstnefnda. 7Heildartími sem rekstur beggja mála varnaraðila hefur þegartekið er rétt rúm sjö ár og er þá miðað við tímann frá þvískattrannsóknarstjóri hóf rannsókn sína 31. janúar 2011 þar til hinn kærðiúrskurður um frávísun málsins var kveðinn upp 23. febrúar 2018. Þá er til þessað líta að frestun á málsmeðferð á meðan beðið var dóms mannréttindadómstólsinsí máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri, það er frá 2. september 2014 til21. desember 2016, getur ekki talist vera á ábyrgð varnaraðila enda þótt hannhafi ekki lýst sig mótfallinn henni. 8Frá uppkvaðningu úrskurðar yfirskattanefndar þar til ákæravar gefin út 9. júlí 2014 liðu átta mánuðir og við það verður að miða aðvarnaraðili hafi ekki haft um hana vitneskju fyrr en hún var birt honum 21.ágúst sama ár. 9Þegar virtur er sá tími sem rekstur mála varnaraðila varsamhliða hjá skattyfirvöldum og lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum kemur í ljósað málin voru rekin samhliða í átta mánuði, það er frá 1. mars 2013 þegarvarnaraðili gaf fyrst skýrslu sem sakborningur hjá sérstökum saksóknara og til6. nóvember 2013 þegar úrskurður yfirskattanefndar var kveðinn upp. Stafarþessi skörun einvörðungu af því að varnaraðili nýtti sér rétt sinn til að kæratil nefndarinnar úrskurð ríkisskattstjóra frá 11. september 2012. Þá hefursakamálið verið rekið eitt og sér frá 6. nóvember 2013.20Í ljósi heildarmats allra tímaþátta, en jafnframt meðsérstakri vísan til þess sem rakið er hér að framan um einstaka þætti, þykirmega fallast á það með varnaraðila að skilyrðinu um nauðsynlega samþættingu ítíma hafi ekki verið fullnægt við rekstur mála hans hjá skattyfirvöldum annarsvegar og ákæruvaldi og dómstólum hins vegar. Samkvæmt því hefur með rekstrimálanna verið brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukamannréttindasáttmálans, sbr. lög nr. 62/1994. Af því leiðir að staðfesta berhinn kærða úrskurð. 21Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Reimars Péturssonar lögmanns, sem ákveðinverður að teknu tilliti til virðisaukaskatts svo sem í úrskurðarorði greinir.Úrskurðarorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda varnaraðila, Reimars Péturssonarlögmanns, 496.000 krónur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2018.Mál þetta, sem tekiðvar til úrskurðar 8. febrúar 2018, var höfðað með ákæru sérstaks saksóknara,dags. 9. júlí 2014, á hendur X, kt. [...], [...], [...], fyrir meiri háttarbrot gegn skattalögum, en samkvæmt ákæru lét ákærði undir höfuð leggjast aðtelja fram á skattframtölum sínum, vegna gjaldáranna 2007 til og með 2010,fjármagnstekjur samtals að fjárhæð 911.256.860 krónur, sem voru tekjur ákærðaaf 648 framvirkum samningum sem gerðir voru við Glitni banka hf., LandsbankaÍslands hf. og Straum – Burðarás Fjárfestingabanka hf., sem sundurliðast nánarí ákæru, og skattskyldar voru skv. 3. tl. C-liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 8. gr.laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, og hafa með því komið sér undan greiðslufjármagnstekjuskatts samtals að fjárhæð 91.125.686 krónur, sem nánarsundurliðast í ákæru.Framangreind brotákærða teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998, sbr. 1. mgr. 109.gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, með síðari breytingum. Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Í þessum þætti málsinskrefst ákærði þess að málinu verði vísað frá dómi og að allur sakarkostnaðurvegna málsins verði greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðsverjanda hans.Af hálfu ákæruvaldsinser þess krafist að kröfu ákærða um frávísun verði hafnað.I.Forsaga málsins er súað 31. janúar 2011 hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á skattskilumákærða vegna tekjuáranna 2005 til og með 2009. Beindist hún einkum að vantöldumfjármagnstekjum ákærða og þar á meðal vantöldum tekjum af framvirkum samningumsem hann gerði við Glitni banka hf., Landsbanka Íslands hf. og Straum –Burðarás Fjárfestingabanka hf. umrædd ár. Vegna rannsóknarinnar kom ákærði tilskýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra 16. júní 2011 og var skýrsla tekin 6.júlí sama ár af endurskoðanda sem annast hafði skattframtöl ákærða.Með bréfi 7. október2011 sendi skattrannsóknarstjóri ákærða skýrslu um rannsóknina sem dagsett var5. sama mánaðar og gaf honum kost á að tjá sig um efni hennar og koma áframfæri athugasemdum ef þurfa þætti. Í bréfi 2. desember 2011 gerði ákærðitilteknar athugasemdir við skýrslu skattrannsóknarstjóra sem í framhaldi af þvítók saman nýja skýrslu 29. sama mánaðar. Í henni var fjallað um andmæli ákærðaog tekið fram að þau hefðu gefið tilefni til breytinga á skýrslunni frá upprunaleguhorfi. Í skýrslunni var að finna samandregnar niðurstöður þar sem fram kom aðákærði hefði staðið skil á efnislega röngum skattframtölum vegna tekjuáranna2006 og 2007. Hefði hann þar meðal annars vanrækt að gera grein fyrirskattskyldum tekjum vegna jákvæðs mismunar af framvirkum gjaldmiðlasamningum ogframvirkum samningum með undirliggjandi skuldabréf. Þá hefði ákærði vanrækt aðstanda skil á skattframtölum vegna tekjuáranna 2008 og 2009.Skattrannsóknarstjórisendi ríkisskattstjóra mál ákærða til meðferðar með bréfi 29. desember 2011,sbr. 6. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Var ákærða með bréfi samadag tilkynnt um lok rannsóknar skattrannsóknarstjóra og að málið hefði ágrundvelli fyrirliggjandi gagna verið sent ríkisskattstjóra sem myndi takaákvörðun um hugsanlega endurálagningu. Í bréfinu sagði að fyrir lægi af hálfuskattrannsóknarstjóra að taka ákvörðun um refsimeðferð málsins í samræmi viðákvæði 110. gr. laga nr. 90/2003. Þar sem ákærði kynni að hafa bakað sérrefsiábyrgð vegna þeirra brota á lögum sem upplýst hefðu verið við rannsókninagæfist honum kostur á að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð. Refsimeðferð gætifalist í því að skattrannsóknarstjóri gæfi ákærða kost á að ljúka henni meðsektargerð, eða að máli hans yrði vísað til sektarmeðferðar hjá yfirskattanefndeða til rannsóknar lögreglu. Var ákærða veittur 30 daga frestur til að tjá sigum fyrirhugaða refsimeðferð.Ákærði fór þess á leitmeð bréfi 26. janúar 2012 til skattrannsóknarstjóra að málið yrði fellt niðurþar sem rannsóknin hefði leitt í ljós að saknæmisskilyrðum væri ekki fullnægt.Skattalög væru ekki skýr og ótvíræð um ágreiningsefnið. Auk þess væri ljóst aðengin ástæða væri til að ætla að ákærði hefði skilað efnislega röngumskattframtölum af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi. Yrði ekki fallist ániðurfellingu rannsóknar væri þess krafist að málinu lyki með sektarmeðferð hjáskattyfirvöldum.Ríkisskattstjóri kvaðstí bréfi til ákærða 9. júlí 2012 hafa í hyggju að endurákvarða áður álögðopinber gjöld hans gjaldárin 2007 til og með 2010 með vísan til 6. mgr. 103.gr. og 96. gr. laga nr. 90/2003. Skýrsla skattrannsóknarstjóra fylgdi með ogvísaði ríkisskattstjóri til þess að líta bæri á hana sem hluta forsendnaboðaðra breytinga og væri af þeim sökum ekki tilefni til ítarlegrar umfjöllunarum efni hennar. Í niðurstöðukafla bréfsins greindi frá því að ríkisskattstjórihygðist hækka stofn ákærða til útreiknings fjármagnstekjuskatts gjaldárin 2007,2008, 2009 og 2010, en samkvæmt þágildandi 3. mgr. 66. gr. laga nr. 90/2003skyldi tekjuskattur af fjármagnstekjum einstaklinga utan rekstrar vera 10% afþeim tekjum. Þær breytingar myndu leiða til hækkunar á stofni ákærða tilútreiknings fjármagnstekjuskatts um 82.238.388 krónur gjaldárið 2007, vegnatekjuársins 2006, um 195.805.171 krónu gjaldárið 2008, vegna tekjuársins 2007,um 596.559.679 krónur gjaldárið 2009, vegna tekjuársins 2008, og um 90.650.632krónur gjaldárið 2010, vegna tekjuársins 2009. Stofn gjaldanda til útreikningsauðlegðarskatts var svo ákveðinn 160.941.112 krónur vegna ákærða. Þá var tekiðfram að ríkisskattstjóri hygðist nýta heimild 1. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003og bæta 15% álagi á vanframtalinn stofn til fjármagnstekjuskatts gjaldárin 2009og 2010 og auðlegðarskatts gjaldárið 2010. Álag á stofn ákærða tilfjármagnstekjuskatts samkvæmt því varð 85.997.834 krónur gjaldárið 2009 og10.490.824 krónur gjaldárið 2010. Álag á stofn ákærða til auðlegðarskatts varð24.141.170 krónur. Einnig var tekið fram að ríkisskattstjóri hygðist nýtaheimild 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 og bæta 25% álagi á vantalinn stofntil fjármagnstekjuskatts gjaldárin 2007 og 2008. Álag á stofn ákærða tilfjármagnstekjuskatts samkvæmt því varð 20.559.597 krónur gjaldárið 2007 og48.951.293 krónur gjaldárið 2008. Þá sagði: „Vantaldar tekjur teljast svostórfelldur annmarki á skattframtali gjaldanda að ekki eru efni til annars enað beita umræddu álagi enda hefur ekkert komið fram um það að gjaldanda verðiekki kennt um annmarka þessa á skattframtali hans. Sé það skoðun gjaldanda erhann hér með hvattur til þess að færa fram slíkar röksemdir og styðja þærgögnum í andmælum við bréfi þessu.“ Var ákærða veittur frestur til 25. samamánaðar til að gera athugasemdir vegna skýrslunnar eða fyrirhugaðrarendurálagningar. Yrði endurákvörðun framkvæmd að fresti liðnum og tekið tillittil athugasemda kæmu þær fram innan frests og gæfu tilefni til breytinga. Sáfrestur var síðar framlengdur að beiðni ákærða til 1. september 2012.Með bréfi 31. ágúst2012 mótmælti ákærði fyrirhuguðum breytingum ríkisskattstjóra. Í andmælunum komfram að ákærði gæti ómögulega sætt sig við boðaðar breytingar. Galli hefðiverið á málsmeðferð hjá skattrannsóknarstjóra enda hefði hlutlægni ekki veriðgætt við hana. Þá hefði verið horft fram hjá framtalsmáta ákærða sem hefðiverið í samræmi við framkvæmd sem tíðkast hefði og verið átölulaus um árabil.Þannig hefði ákærði í raun talið fram allar sínar tekjur miðað við þá framkvæmdsem hefði tíðkast í málum af þessum toga. Þá væri ekki unnt að líta fram hjá efnislegumraunveruleika þeirra viðskipta sem um ræddi, en afkoma þeirra gæti aðeinsráðist með því að reikna tap á móti hagnaði samninganna sem um ræddi, svo semákærði hefði gert. Eins var vísað með almennum hætti til fyrri andmæla í bréfi2. desember 2011 til skattarannsóknarstjóra. Að endingu mótmælti ákærðibeitingu álags í málinu, hann hefði haft fulla ástæðu til að ætla að skattskilhans væru fullnægjandi, hann hefði notið aðstoðar fagmanna í skattskilum sínumog væri einstaklingur. Ríkisskattstjóri hrattáður boðuðum breytingum, í bréfi embættisins til ákærða 9. júlí 2012, íframkvæmd og endurákvarðaði opinber gjöld ákærða með úrskurði 11. september2012. Vegna andmæla ákærða tók ríkisskattstjóri fram að þau gæfu ekki tilefnitil að falla frá beitingu álags á vanframtaldar tekjur. Eins lægi fyrir aðákærði hefði ekki skilað skattskýrslum fyrir tekjuárin 2008 og 2009 fyrr eneftir að rannsókn skattrannsóknarstjóra hefði hafist. Ákærði hefði því ekkihaft neina ástæðu til að telja skattskil sín fullnægjandi vegna þeirra ára ogþá væri ákærði sjálfur ábyrgur fyrir eigin skattskilum og gæti ekki velt þeirriábyrgð yfir á aðra. Þá teldist vanþekking ekki vera gild ástæða til að fallafrá beitingu álags enda hefði ákærða verið í lófa lagið að leita upplýsinga hjáembætti ríkisskattstjóra um skattlagningu umræddra tekna.Ákærði skaut úrskurðiríkisskattstjóra til yfirskattanefndar 11. desember 2012. Þar var þess krafistað hækkun ríkisskattstjóra á stofni til fjármagnstekjuskatts gjaldárin 2007 tilog með 2010 yrði hnekkt. Þá var þess krafist að álag yrði fellt niður, þar meðtalið á auðlegðarskattsstofn. Einnig var þess krafist að innsend skattframtölgjaldárin 2009 og 2010 yrðu lögð til grundvallar álagningu opinberra gjalda þauár, að teknu tilliti til síðari leiðréttinga og athugasemda í bréfi 2. desember2011. Í úrskurðiyfirskattanefndar 12. desember 2013 var sagt að fyrir lægi að við endurákvörðunhefði ríkisskattstjóri ekki tekið tillit til kostnaðar vegna þóknana semGlitnir banki hf. og Straumur – Burðarás Fjárfestingarbanki hf. hefðu haldiðeftir við uppgjör afleiðusamninga á tekjuárunum 2007, 2008 og 2009. Samkvæmtgögnum málsins hefði fjárhæð slíkra þóknana af samningum sem gerðir voru uppmeð jákvæðum mismun numið 593.777 krónum tekjuárið 2007, 17.318.121 krónutekjuárið 2008 og 1.657.416 krónum tekjuárið 2009. Yrði að ganga út frá því aðákærði hefði verið skuldbundinn til að greiða umræddar þóknanir á lokunardegisamninga og bæri því að lækka stofn til fjármagnstekjuskatts um síðastgreindarfjárhæðir frá því sem ríkisskattstjóri hefði ákveðið. Þá var tekið fram að ekkiþættu efni til að falla frá beitingu álags, enda hefði hvorki verið sýnt fram áað atvikum væri svo farið að 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 ætti við né aðtilefni væri til að falla frá álagsbeitingu að öðru leyti. Í úrskurðarorðisagði að stofn til fjármagnstekjuskatts lækkaði um 593.777 krónur gjaldárið2008, 17.318.121 krónu gjaldárið 2008 og 1.657.416 krónur gjaldárið 2009 fráþví sem ríkisskattstjóri hefði ákveðið en að öðru leyti væri kröfum ákærðahafnað.II.Með vísan til ákvæða 4.mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003, 35. gr., sbr. 38. gr. reglugerðar nr. 373/2001,um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna, og 2. gr. reglugerðar nr.804/2007, um rannsókn og saksókn efnahagsbrota, beindi skattrannsóknarstjórimeð bréfi 23. febrúar 2012 máli ákærða til rannsóknar hjá embætti sérstakssaksóknara. Kom þar fram að málið væri sent til lögreglurannsóknar á grundvellifyrirliggjandi gagna um rannsókn skattrannsóknarstjóra á skattskilum ákærða,sbr. skýrslu 29. desember 2011, og annarra gagna málsins sem með fylgdu. Hefðiákærði staðið skil á efnislega röngum skattframtölum til skattyfirvalda vegnatekjuáranna 2006 og 2007 og hefði vanrækt að skila skattframtölum vegna tekjuáranna2008 og 2009 og með því vanrækt að gera grein fyrir tekjum að fjárhæð911.850.637 krónur. Kynni sú háttsemi að varða ákærða refsingu samkvæmt 1. mgr.109. gr. laga nr. 90/2003 og eftir atvikum 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Bréfi skattrannsóknarstjóratil sérstaks saksóknara fylgdu í ljósriti í fyrsta lagi skýrslan frá 29.desember 2011 ásamt fylgiskjölum, í öðru lagi bréf skattrannsóknarstjóra tilríkisskattstjóra sama dag vegna heimilda ríkisskattstjóra til endurákvörðunaropinberra gjalda, í þriðja lagi bréf skattrannsóknarstjóra til ákærða sama dagþar sem tilkynnt var um lok rannsóknar og framsendingu máls tilríkisskattstjóra og boðuð fyrirhuguð ákvörðun um refsimeðferð, í fjórða lagisvarbréf ákærða 26. janúar 2012 og í fimmta lagi bréf skattrannsóknarstjóra 23.febrúar 2012 þar sem ákærða var tilkynnt um vísun málsins til rannsóknarlögreglu.Hinn 1. mars 2013, eðatólf mánuðum og sex dögum eftir að skattrannsóknarstjóri vísaði máli ákærða tilembættis sérstaks saksóknara mætti ákærði þar til skýrslutöku. Í upphafiskýrslunnar kom fram að ákærða, sem hefði stöðu sakbornings, hefði verið kynntsakarefnið sem byggði á kæru skattrannsóknarstjóra. Þá sagði að ákærði hefðiverið spurður hvort hann hefði fengið afhenta skýrslu skattrannsóknarstjóra ogkynnt sér efni hennar og hann kveðið svo vera. Í framhaldinu var ákærði meðalannars spurður um atriði sem vörðuðu hann sjálfan, skattframtöl hans vegnatekjuáranna 2006 til og með 2009, meintar vanframtaldar fjármagnstekjur oghvers vegna hann hefði ekki skilað skattframtölum vegna tekjuáranna 2008 og2009 innan lögmælts tíma. Þá var ákærði spurður ítarlega út í eðli og uppgjörviðskipta með framvirka samninga á árunum 2006 til og með 2009, sem ogsamskipti við þau fjármálafyrirtæki sem ákærði hefði átt í viðskiptum við.Ákærði mætti aftur til skýrslutöku hjá sama embætti 14. júní 2013. Þar varákærði meðal annars spurður um samskipti hans við fagaðila sem önnuðustframtalsgerð fyrir ákærða og eiginkonu hans á umræddu tímabili, upplýsingagjöftil þeirra og þekkingu hans á viðskiptum með framvirka samninga.Auk ákærða voru í maí2013 kvaddir til skýrslutöku hjá embætti sérstaks saksóknara sem vitni A,endurskoðandi, B, endurskoðandi og eigandi C ehf., og D, viðskiptafræðingur,sem áður starfaði sem fulltrúi hjá C ehf. Vitnaskýrsla var að nýju tekin af B14. ágúst 2013 hjá sama embætti. Með ákæru sérstaks saksóknara 9. júlí 2014 var mál þettahöfðað á hendur ákærða. Með bréfi sérstaks saksóknara til HéraðsdómsReykjavíkur sama dag og ákæran var gefin út var þess krafist að málið yrðitekið til dómsmeðferðar í samræmi við ákæru.Mál ákæruvaldsins áhendur ákærða var þingfest 28. ágúst 2014 en ákærði var ekki viðstaddur þaðþinghald. Næst var málið tekið fyrir 2. september sama ár og neitaði ákærði þásök. Bókað var að málinu yrði frestað ótiltekið enda væri að vænta dómsMannréttindadómstóls Evrópu í kringum næstu áramót þar á eftir. Málið var næsttekið fyrir 21. desember 2016 og hafði því þá verið úthlutað til nýs dómara.Ákveðið var að halda málinu áfram enda hefði málið verið í fresti í rúm tvö árán þess að umræddur dómur Mannréttindadómstóls Evrópu lægi fyrir. Í bókuninni vartekið fram að verjandi gerði ekki athugasemdir við ákvörðunina en krefðistfrávísunar málsins. Þegar málið var tekið fyrir síðastnefndan dag var því afturfrestað og nú til 3. mars 2015 þar sem dómur Mannréttindadómstóls Evrópu láekki fyrir. Næst var málið tekið fyrir 8. mars 2017 og var þá flutt umfrávísunarkröfu ákærða. Kröfu ákærða var samdægurs hafnað með úrskurði dómsinsog var ákærða veittur frestur að skila greinargerð í málinu. Málið var næsttekið fyrir í þeim tilgangi 12. apríl 2017. Þar krafðist ákærði sýknu og tóktil efnisvarna en hélt frávísunarkröfu einnig til haga á síðari stigum máls eftilefni gæfist til. Málinu var frestað ótiltekið í því þinghaldi með vísan tilmáls ákæruvaldsins gegn [...] nr. 283/2016 fyrir Hæstarétti, sem hefðifordæmisgildi vegna málsástæðna ákærða í máli þessu. Málið var næst tekið fyrir8. nóvember 2017, en þá lá fyrir dómur Hæstaréttar í máli nr. 283/2016 frá 21.september 2017. Með vísan til niðurstöðu þess dóms var máli þessu frestað tilnýs flutnings um frávísunarkröfu ákærða til 8. febrúar 2018, en vegna dagskrárverjanda var ekki unnt að hafa þann málflutning fyrr.III.Krafa ákærða umfrávísun málsins frá héraðsdómi er reist á því að efnismeðferð og sakfelling ímálinu fari í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka MannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en sú grein ber fyrirsögnina: Réttur til að veraekki saksóttur eða refsað tvívegis. Samkvæmt því sem segir í íslenskri þýðingu1. mgr. 4. gr. samningsviðaukans skal enginn sæta lögsókn eða refsingu að nýjuí sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar veriðsýknaður af eða sakfelldur um með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfariviðkomandi ríkis. Er hér um að ræða reglu þá sem nefnd hefur verið ne bis inidem. Ákærði vísar einnig kröfu sinni til stuðnings til 70. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Ákæruvaldið kveðstmótmæla kröfu ákærða á þeim grunni að Hæstiréttur hafi í nýlegum dómum ekkitalið það fara gegn banni við tvöfaldri málsmeðferð að stjórnvöld geri manni aðgreiða skatt af álagi á skattstofn og sama manni séu síðan í öðru máli gerðviðurlög vegna sama brots. Málinu verði því ekki vísað frá héraðsdómi á þessumgrundvelli.IV.Lagt verður tilgrundvallar úrlausn þessari, svo sem óumdeilt er í málinu, að meðferð ákærðahjá skattyfirvöldum og beiting álags af hálfu skattyfirvalda vegna brota ákærðaá skattalögum sé sakamál í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka viðMannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Eins verður litið svo á aðhvort tveggja, annars vegar beiting álagsins hjá skattyfirvöldum og hins vegarrannsókn sérstaks saksóknara og ákæra í máli því sem hér er til meðferðar, séreist á sömu annmörkum á skattframtölum ákærða. Umrædd mál ákærða taka að aukitil sama tímabils og varða í aðalatriðum sömu fjárhæðir. Að því sögðu verðurlitið til þess að Hæstiréttur hefur í framkvæmd sinni lagt til grundvallar að1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu standi því ekki ívegi að rekin séu tvö aðskilin mál á hendur sama aðila vegna skattalagabrots.Það hefur Hæstiréttur meðal annars gert með skírskotun til dómaframkvæmdarMannréttindadómstóls Evrópu um beitingu umrædds lagaákvæðis, sem leggur bannvið tvöfaldri refsimeðferð. Ákveðin skilyrði þurfa hins vegar að vera uppfylltþannig að ekki verði litið svo á að um endurtekna refsimeðferð sé að ræða, sembrýtur í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu.Þannig þarf að sýna fram á að rekstur mála sé nægjanlega samþættur eðasamtengdur, hvort tveggja í efni og tíma, þannig að úr verði ein samþætt heild.Í því felst ekki aðeins að markmiðin sem að er stefnt og aðferðirnar við að náþeim séu í reynd hvor annarri til fyllingar eða viðbótar, heldur einnig aðafleiðingar þess fyrirkomulags séu fyrirsjáanlegar og fullnægi áskilnaði ummeðalhóf við rekstur málanna beggja.Í dómi meirihlutaHæstaréttar frá 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 var því slegið föstu aðmálarekstur hjá skattyfirvöldum hefði að markmiði að leiða í ljós annað en þaðsem lögregla rannsakar og dómstólar dæma um vegna sama skattalagabrots. Að aukiværu viðurlögin ólík og skilyrðin fyrir beitingu þeirra mismunandi. Samkvæmtþví var lagt til grundvallar að meðferð sakamáls, sem leitt getur tilsakfellingar skattþegns, sé samkvæmt viðmiðum Mannréttindadómstóls Evrópu, hvaðefni varðar, til fyllingar eða viðbótar málsmeðferð skattyfirvalda. Við rannsóknstjórnvalda á skattalagabrotum gilda ákveðnar reglur um málsmeðferð sem eiga aðtryggja réttaröryggi skattþegnsins, þar á meðal reglur um andmælarétt og rétttil málskots innan stjórnsýslunnar. Rannsókn lögreglu og meðferð máls fyrirdómi lúta og reglum sem eiga að tryggja réttaröryggi þess sem sætirlögreglurannsókn, ákæru og dómsmeðferð. Gögn málsins bera ekki annað með sér enað ákærði hafi við rekstur beggja málanna notið þess réttaröryggis og hann nýttsér tiltæk réttarúrræði. Að gættu öllu því semhér var rakið verður lagt til grundvallar að fullnægt hafi verið skilyrðinu umnauðsynlega efnislega samþættingu mála ákærða hjá annars vegar skattyfirvöldumog hins vegar ákæruvaldi þannig að úr hafi orðið ein samþætt heild. Í þvífelst, eins og áður segir, að seinni málareksturinn hafði ekki í för með sér ónauðsynlegaendurtekningu hvað varðar öflun gagna og mat á þeim til sönnunar. Þá áréttardómurinn að samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 ber, eftir atvikum, viðákvörðun fésektar í efnisdómi vegna skattalagabrota, að taka tillit til álagssem skattþegn hefur sætt hjá skattyfirvöldum.Kemur þá til úrlausnarhvort skilyrðinu um nauðsynlega samþættingu í tíma hafi verið fullnægt viðrekstur mála skattyfirvalda og ákæruvalds á hendur ákærða. Markmið þessskilyrðis er að tryggja að skattþegninn sem í hlut á sé ekki settur í óþarfaóvissu og tafir vegna málareksturs sem dregst yfir lengri tíma.Heildartíminn semrekstur beggja mála ákærða hefur tekið er rúm sjö ár og er þá miðað við tímannfrá því að skattrannsóknarstjóri hóf rannsókn sína 31. janúar 2011 og þar tilmálið var flutt um frávísunarkröfu ákærða 8. febrúar 2018. Við umfjöllun umheildartímann verður að líta til þess tíma sem meðferð málsins fyrir héraðsdómidróst á meðan sammæli var um að bíða dóms Mannréttindadómstóls Evrópu íkærumáli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar o.fl. Sú frestun var viðvarandi fráþinghaldi 28. ágúst 2014 fram að þinghaldi 21. desember 2016, þá er málinuhafði verið úthlutað til nýs dómara. Dómara þótti þá rétt að halda málinu áframenda liðin rúm tvö ár frá því að ákvörðun um frestun hafði verið tekin, endaþótt dómur hefði þá ekki enn legið fyrir í hinu íslenska kærumáli. Var málinufrestað til málflutnings um frávísunarkröfu ákærða sem fram fór 8. mars 2014.Þeirri kröfu ákærða var, sem fyrr segir, hafnað sama dag og fékk ákærði fresttil að skila greinargerð til 12. apríl 2017. Í þinghaldi þann dag var málinu aðnýju frestað ótiltekið á meðan beðið væri dóms Hæstaréttar í máli nr. 283/2016.Að dómi í því máli gengnum var boðað til fyrirtöku sem fram fór 8. nóvember2017. Í því þinghaldi krafðist ákærði að nýju frávísunar málsins með tillititil dóms meirihluta Hæstaréttar í máli nr. 283/2016. Í sama þinghaldi varákveðið, með tilliti til anna verjanda ákærða, að málinu yrði frestað tilflutnings um frávísunarkröfu ákærða til 8. febrúar 2018. Til samanburðar skalþess getið að heildarmeðferðartíminn í Hæstaréttarmáli nr. 283/2016 var sex árog fjórir mánuðir, og er þá miðað við tímann frá því að skattrannsóknarstjórihóf rannsókn sína í því máli 3. maí 2011 og þar til málið var flutt í Hæstarétti4. september 2017, en hann var níu ár og þrír mánuðir í kærumáli Jóns ÁsgeirsJóhannessonar o.fl. sem lauk með dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 18. maí 2017.Þar var fallist á þau sjónarmið kærenda að þeir hefðu sætt tvöfaldrirefsimeðferð í andstöðu við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við MannréttindasáttmálaEvrópu.Næst er að líta tilþess hve lengi stjórnsýslumál ákærða var til meðferðar hjá skattyfirvöldum.Meðferðin tók tvö ár og rétt rúma ellefu mánuði, það er frá 31. janúar 2011,þegar rannsókn skattrannsóknarstjóra hófst, og til 12. desember 2013, þegarúrskurður yfirskattanefndar lá fyrir. Til samanburðar er þess að geta aðsamkvæmt sömu viðmiðum stóð meðferð skattyfirvalda Hæstaréttarmáli nr. 283/2016í þrjú ár og tíu mánuði en í þrjú ár og níu mánuði í kærumáli Jóns ÁsgeirsJóhannessonar o.fl.Rekstur sakamálsins áhendur ákærða, eftir lok stjórnsýslumálsins, hefur staðið yfir í fjögur ár ogtæpa tvo mánuði og er þá miðað við tímann frá því að úrskurðuryfirskattanefndar lá fyrir 12. desember 2013 og þar til málflutningur umfrávísunarkröfu ákærða fór fram 8. febrúar 2018. Verður hér sem fyrr að lítatil tímans sem rekstur máls ákæruvaldsins hefur dregist fyrir dómi, í samtalstvö ár og rúma þrjá mánuði á meðan beðið var dóms Mannréttindadómstólsins íkærumáli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar o.fl. og síðan í tvö ár og rúma fjóramánuði á meðan beðið var dóms Hæstaréttar í máli nr. 283/2016. Til samanburðarskal nefnt að rekstur sakamálanna í Hæstaréttarmáli nr. 283/2016, eftir lokstjórnsýslumáls, tók þrjú ár og sex mánuði, en fimm ár og fimm mánuði fyriríslenskum dómstólum í kærumáli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar o.fl. Þegar virt ertímalengdin frá endanlegri ákvörðun í stjórnsýslumálinu til útgáfu ákæru kemurí ljós að í máli þessu var ákæra gefin út 9. júlí 2014, eða sex mánuðum og 27dögum eftir að úrskurður yfirskattanefndar 12. desember 2013 var kveðinn upp.Með hliðsjón af rökstuðningi meirihluta Hæstaréttar í máli nr. 283/2016 er réttað hafa hér í huga að sá úrskurður varð endanlega bindandi að liðnum sexmánaða málshöfðunarfresti samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/1992 umyfirskattanefnd, eða tæpum mánuði áður en ákæra var gefin út. Til samanburðarvar ákæra í Hæstaréttarmáli nr. 283/2016 gefin út tveimur mánuðum og níu dögumeftir lok stjórnsýslumálsins og þar af leiðandi tæplega fjórum mánuðum áður enúrskurður yfirskattanefndar varð endanlegur, en í kærumáli Jóns ÁsgeirsJóhannessonar o.fl. hafði liðið eitt ár og tæpir fjórir mánuðir frá því aðúrskurður yfirskattanefndar lá fyrir og þar til ákæra var gefin út.Næst er að skoðatímalengdina frá útgáfu ákæru 9. júlí 2014 til þess er málflutningur fór framum frávísunarkröfu ákærða 8. febrúar 2018, sem er þrjú ár og tæpir sjö mánuðir.Verður hér sem fyrr að hafa í huga þann tíma sem meðferð málsins hefur dregistfyrir dómstólum á meðan beðið hefur verið dóms í Hæstaréttarmáli nr. 283/2016og dóms Mannréttindadómstólsins í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar o.fl. ÍHæstaréttarmálinu liðu þrjú ár og tæpir fjórir mánuðir frá útgáfu ákæru tilmálflutnings fyrir Hæstarétti en í kærumáli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar o.fl.var þessi tími fjögur ár og tæpir tveir mánuðir.Loks þarf í þessusambandi að skoða þann tíma sem rekstur beggja mála ákærða var samhliða hjáskattyfirvöldum og lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum. Í tilviki ákærða vorumálin rekin samhliða í rúma tíu mánuði, það er frá 1. mars 2013, þegar ákærðigaf fyrst skýrslu sem sakborningur hjá sérstökum saksóknara, og til 12.desember 2013, þegar úrskurður yfirskattanefndar var kveðinn upp. Í Hæstaréttarmálinr. 283/2016 voru málin rekin samhliða hjá yfirvöldum samkvæmt sama viðmiði íellefu mánuði en í tólf mánuði í tilvikum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar o.fl.Samkvæmt því sem hérvar rakið um tímalengd við rekstur mála ákærða, og með hliðsjón af áherslummeirihluta Hæstaréttar í máli nr. 283/2016, skortir á að fullnægjandi tengslséu í tíma á milli aðskilinnar meðferðar sakamála á hendur ákærða hjáskattyfirvöldum og þess máls sem hér er til úrlausnar. Í því heildarmati allratímaþátta sem fram hefur farið er einkum tekið mið af því, í ljósi forsendnameirihluta Hæstaréttar í máli nr. 283/2016, að í máli ákærða var ákæra gefin útsex mánuðum og 27 dögum eftir úrskurð yfirskattanefndar. Var úrskurðuryfirskattanefndar í máli ákærða því orðinn endanlega bindandi tæpum mánuði áðuren ákæran á hendur honum var gefin út. Að því sögðu er það mat dómsins að þaðfæri í bága við almennan tilgang að baki málskotsrétti innan stjórnsýslunnar,sem er að stuðla að auknu réttaröryggi borgaranna með því að veita aðilumstjórnsýslumála færi á að fá endurskoðun stjórnvaldsákvarðana, yrði litið svo áað það kæmi niður á réttarstöðu ákærða í sakamáli þessu, með tilliti til 1.mgr. 4. gr. 7. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, að hann hafi nýtt sérkæruleiðina til yfirskattanefndar. Með framangreint í hugaer til þess litið að þó að Hæstiréttur hafi, í máli nr. 283/2016, lagt tilgrundvallar að rekstur tveggja aðskilinna mála þurfi ekki að vera algjörlegasamhliða frá upphafi til enda verður eftir sem áður að taka nægilegt tillit tilhagsmuna málsaðila, þannig að málin séu rekin áfram af skilvirkni ogfyrirsjáanleika, með réttaröryggi borgara að leiðarljósi. Einkum á þetta við íljósi þess að mannréttindaákvæði, á borð við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka viðMannréttindasáttmála Evrópu, eru sett til verndar einstaklingum, ekkistjórnvöldum. Það verður einvörðungu gert með því að setja stjórnvöldum mörksem taka mið af meðalhófi og hagsmunum borgaranna af fyrirsjáanleika viðmeðferð refsimála, út frá eðlilegum framgangi réttvísinnar og í ljósi ólíkrasamfélagslegra hagsmuna. Þar af leiðandi verðureinnig tekið mið af heildartíma reksturs málanna beggja til þessa, hjáskattyfirvöldum og lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum, sem er rúm sjö ár, svosem hér að framan er rakið. Það verður óhjákvæmilega að gera með hliðsjón afúrlausn Mannréttindadómstólsins í kærumáli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar o.fl.gegn íslenska ríkinu, þar sem heildartími beggja málsmeðferða í íslenskuréttarkerfi nam níu árum og þremur mánuðum og þá að gengnum efnisdómi íHæstarétti. Að öllu þessu virtuverður ekki annað séð en að við rekstur málanna á hendur ákærða hafi veriðfarið á svig við skilyrði um meðalhóf, sem krafa er gerð um að gætt sé viðrekstur tveggja sakamála samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka viðMannréttindasáttmála Evrópu, eins og ákvæðið hefur verið túlkað af dómstólum.Hefur ákærði þar með verið settur í óhæfilega óvissu um réttarstöðu sína aukþess sem óþarfa tafir urðu á málarekstri hans hjá ákæruvaldinu, án þess aðnokkrar skýringar væru gefnar á því. Er niðurstaðan því sú að sakamálin tvö áhendur ákærða, annars vegar hjá skattyfirvöldum og hins vegar íréttarvörslukerfinu, séu það ótengd í tíma að ítrekuð málsmeðferð, með því málisem hér er til úrlausnar, fari í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka viðMannréttindasáttmála Evrópu, eins og ákvæðið hefur verið skýrt af Hæstarétti,m.a. í ljósi dóma Mannréttindadómstóls Evrópu.Samkvæmt þessu verðurfallist á aðalkröfu ákærða og málinu vísað frá héraðsdómi. Um greiðslumálsvarnarlauna verjenda ákærðu fer svo sem í úrskurðarorði greinir.Sigríður Hjaltestedhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Máli þessu er vísað frádómi.Úr ríkissjóði greiðastmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Reimars Péturssonar lögmanns, 1.264.800krónur
|
Mál nr. 585/2006
|
Líkamsárás
|
G var sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa veist að X á heimili hans, slegið hann að minnsta kosti tvisvar í höfuðið og tvisvar í fót með stálkylfu, og bitið hann í löngutöng hægri handar, með þeim afleiðingum að X hlaut kúlu og skurð á hnakka, sár á löngutöng og mar á fæti. Í málinu lá fyrir að til átaka hafði komið milli G og X við heimili X í kjölfar þess að þeim varð sundurorða. Hins vegar var ekkert fram komið um að X hefði gefið G tilefni til að veitast að honum með hættulegri stálkylfu. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að árás G var fólskuleg, framin á heimili X þar sem stödd voru kona X og börn, og að við árásina beitti G hættulegu vopni sem hann beindi m.a. að höfði X. Þá rauf G með broti sínu skilorð eldri dóms þar sem hann var dæmdur í þriggja mánaða fangelsi. Með vísan til þessa var refsing G hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða X nánar tilgreindar skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. október 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu. Þá er þess krafist að ákærða verði gert að greiða X 807.568 krónur í skaðabætur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu X verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð. Í málinu er fram komið að ákærða og X varð sundurorða áður en til átaka milli þeirra kom. Hins vegar er ekkert fram komið um að X hafi gefið ákærða tilefni til að veitast að honum á heimili hans með hættulegri stálkylfu eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæða. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur, útlagðan kostnað og lögmannskostnað verða staðfest. Krafa hans um þjáningabætur er vanreifuð þar sem læknisfræðileg gögn vantar og verður henni því vísað frá héraðsdómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um vexti og dráttarvexti verða staðfest með þeim hætti sem greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málflutningslaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Guðmundar Þóris Kristjánssonar. Kröfu X um þjáningabætur er vísað frá héraðsdómi. Ákærði greiði X 292.556 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 200.000 krónum frá 16. október 2005 til 5. janúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 292.556 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 249.920 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 18. júlí 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 30. júní sl., höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 6. janúar 2006 á hendur ákærða, Guðmundi Þóri Kristjánssyni, kt. 091263-3869, til heimilis að Sunnuflöt 1, Garðabæ; „fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa síðdegis sunnudaginn 16. október 2005, ráðist á X [kennitala], á heimili hans að [...], og slegið hann þrjú högg í hnakka og tvö í vinstri fót með stálkylfu og bitið hann í löngutöng hægri handar. X hlaut af atlögunni kúlu og skurð aftan á hnakka, sár á löngutöng hægri handar, mar á læri og kálfa vinstri fótar. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreint brot. X gerir kröfu um að ákærði verði dæmdur til að greiða sér, skaða- og miskabætur, að fjárhæð kr. 807.568 ásamt 4,5% vöxtum frá 16. október til 25. desember 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9., sbr. 1 .mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.“ Skipaður verjandi ákærða, Hilmar Ingimundarson hrl., gerir aðallega þær kröfur fyrir hönd ákærða í refsiþætti málsins að ákærði verði sýknaður, en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er af hálfu ákærða þess jafnframt krafist aðallega að bótakröfu X verði vísað frá dómi, en til vara að ákærði verði sýknaður af kröfunni. I. Samkvæmt rannsóknargögnum lögreglu barst lögreglunni á Akranesi tilkynning símleiðis frá fjarskiptamiðstöð lögreglu, sunnudaginn 16. október 2005, um kl. 16:55, þess efnis að aðstoðar væri óskað að [...] vegna líkamsárásar. Kom fram í tilkynningunni að ætlaður árásarþoli væri á leið á sjúkrahús en meintur árásarmaður á leið til Reykjavíkur í bifreiðinni OK-165. Fóru lögreglumenn þegar að [...]. Á vettvangi tók A á móti lögreglu og tjáði hún henni að tveir menn, ákærði í máli þessu og B, hefðu komið að heimili hennar og X og ákærði ráðist að X með barefli í anddyri hússins. Ákærði og félagi hans hefðu síðan yfirgefið vettvang á bifreiðinni OK-915. Eftir að hafa rætt við A komu lögreglumenn á vettvangi upplýsingum um rétt bifreiðarnúmer til fjarskiptamiðstöðvar lögreglu. Stuttu síðar, eða laust fyrir kl. 17:30, handtók lögreglan í Reykjavík ákærða í Mosfellsbæ og var hann í kjölfarið færður á lögreglustöðina á Akranesi þar sem hann var vistaður í fangaklefa. Jafnframt lagði lögregla hald á barefli sem fannst í bifreiðinni OK-915. X leitaði aðhlynningar á slysadeild í kjölfar framangreindra atburða. Í málinu liggur fyrir áverkavottorð C aðstoðarlæknis vegna áverka X, dags. 28. október 2005. Um niðurstöðu skoðunar á X segir eftirfarandi í vottorðinu: „Talsvert er af storknuðu blóði aftan á hnakka sjúklings og niður með hálsi vinstra megin og niður á bringu. Er hann í rifnum bol um hálsmál. Talsvert stór kúla eða hematom er aftan á hnakka, ca. 3x3 cm í þvermál. Þykkt kúlu sjálfsagt um ½ cm. Eymsli eru við þreifingu þar og í kring. Einnig er aftan á hnakka vinstra megin skurður ca. 3 mm í þvermál, frekar hringlaga. Hætt er að blæða úr honum við komu en greinilegt að þar hefur blætt talsvert. Eymsli eru við þreifingu þar í kring. Á löngutöng hægri handar yfir DIP lið bæði medialt og lateralt eru tannaför eftir mannabit og nær það í gegnum húð. Hreyfigeta er þó góð í liðnum og ekki eymsli við palperingu þar. Ekki blæðir úr við skoðun en það hefur greinilega gert það áður. Á vinstri fæti er upphleypt svæði bæði á miðju læri lateralt sem og á miðjum kálfa lateralt sem gæti passað eftir högg af stálbarefli. Er upphleypta svæðið ca. 3 mm á breidd en ca. 10 cm að lengd. Ekki er að sjá merki um aðra áverka. “ II. Ákærði sagði aðdraganda málsins þann að X hefði haft í vörslum sínum mótorhjól sem verið hefðu í eigu ákærða en skráð á nafn X. Hefði þetta fyrirkomulag helgast af fjárhagsstöðu ákærða á þessum tíma. Um tengsl þeirra X bar ákærði að X hefði unnið fyrir hann um hríð. Var á ákærða að skilja að milli hans og X hefði komið upp ágreiningur tengdur hjólunum og ákærða verið tekið að lengja eftir að fá þau til sín. Nokkru fyrir 16. október 2005, sennilega viku áður, kvaðst ákærði hafa beðið félaga sinn, B, um að hafa símasamband við X. Hefði B borið það erindi upp við X að hann hefði áhuga á að skoða eitt hjólanna, sem ákærði hefði auglýst til sölu. X hefði þá svarað því til að hjólið væri ónýtt og hann í framhaldinu farið ófögrum orðum um ákærða. Þegar ákærði hefði fengið fréttir af samtali B og X hefði honum þótt nóg vera komið „af þvælunni“. Ákærði hefði í framhaldinu fengið B til að fara með sér á sendiferðabíl upp á Akranes í þeim tilgangi að ná í eigur sínar. Aðspurður kannaðist ákærði við að eiga og hafa tekið með sér í ferðina kylfu þá sem lögregla haldlagði við rannsókn málsins. Kylfuna sagðist ákærði hafa tekið með sér þar sem hann hefði vitað að X væri vopnaður, „það er hans háttur“. Þegar upp á Akranes var komið sagði ákærði þá B hafa farið að heimili X þar sem þeir hefðu hitt fyrir son hans sem verið hefði úti á tröppum hússins. Ákærði kvaðst hafa heilsað stráknum sem síðan hefði hlaupið inn og náð í föður sinn. X hefði komið í dyrnar og til orðaskipta komið milli hans og ákærða. X hefði lýst því yfir að ákærði ætti ekkert tilkall til hjólanna og hann síðan ausið svívirðingum yfir ákærða. Í kjölfarið hefði komið til handalögmála þeirra á milli. Aðspurður um hvor þeirra hefði átt upptökin að handalögmálunum kvaðst ákærði ekki geta sagt til um það en tók fram að áður en til þeirra kom hefði X verið búinn að hrækja framan í sig og ota glóandi sígarettu að andliti sínu. Einnig hefði hann sagt þeim B að hundskast í burtu. Handalögmálum þeirra X lýsti ákærði nánar svo að um hefði verið að ræða tog og tusk. Vísaði ákærði til þess að forstofan sé mjög lítil og svigrúm til átaka því ekki mikið. Á einhverjum tímapunkti sagði ákærði X hafa ætlað að rífa út úr kjaftinum á sér „þá verður þetta bit til“. Í átökunum sagðist ákærði hafa tekið áðurnefnda kylfu fram en gat ekki nákvæmlega borið um hvenær það hefði verið. Kylfuna kvaðst hann aðspurður hafa geymt í buxnavasa. Ákærði viðurkenndi að hafa beitt kylfunni í átökunum og hefðu höggin komið ofarlega í X, sennilega í höfuðið á honum. Einnig kom fram hjá ákærða að kona X hefði einhvern þátt tekið í átökunum. Átökunum sagði ákærði hafa lokið með því að hann hefði hlaupið af vettvangi, með X á hælunum, og inn í sendibifreiðina. X hefði síðan látið tvö högg dynja með kylfu á rúðum bifreiðarinnar áður en B hefði náð að aka henni á brott. Aðspurður kannaðist ákærði við að X hefði, á meðan á orðaskiptum þeirra stóð, farið í skó. Hann kvað hins vegar alrangt að hann hefði þá slegið X, eins og X hefði borið fyrir lögreglu. B sagði ákærði hafa yfirgefið vettvang þegar þeir X voru komnir „í hár saman“. III. X bar fyrir dómi að árið 2004 hefði hann unnið hjá ákærða. Kom fram hjá vitninu að ákærði hefði á þeim tíma verið að reyna að koma að nýju undir sig fótunum fjárhagslega og vitnið veitt honum nokkra aðstoð í því sambandi. Sagði vitnið ákærða standa í verulegri skuld við hann í dag vegna vangreiddra launa og næmi sú skuld rúmlega 2 milljónum króna. Vitnið kvaðst hafa verið haldið „mótorhjóladellu“ er þeir ákærði kynntust og það átt mótorhjól. Vitnið hefði síðan keypt sér annað mótorhjól sem þeir ákærðu hefðu notað saman og ákærði í þeim tilgangi keypt sér hjálm og galla. Einhverju síðar kvaðst vitnið hafa keypt sér eitt hjól til viðbótar, svokallaðan krossara, og síðar hefðu þeir ákærði keypt annað slíkt hjól saman. Enn eitt hjólið hefði félag, D, sem stofnað hefði verið til utan um áðurnefndan atvinnurekstur, sem ákærði og vitnið hefðu átt saman, keypt handa syni vitnisins og hefði þar verið um fjórhjól að ræða. Þau kaup hefðu því í raun verið fjármögnuð af þeim ákærða í félagi. Á þeim tíma sem nefnd hjól voru keypt kvaðst vitnið hafa verið búsett í Reykjavík. Vitnið sagði aðstæður sínar hafa breyst er komið var fram á árið 2005. Elsti sonur vitnisins hefði flust heim til þess og þá hefði kona vitnisins verið orðin vanfær. Ákærði hefði því fengið annan aðila til að starfa með sér og sagði vitnið samstarfi þeirra ákærða hafa lokið með leiðindum í maí 2005. Er þar var komið sögu kvað vitnið ákærða hafa skuldað sér talsvert fé. Um sama leyti kvaðst vitnið hafa flutt búferlum upp á Akranes. Eftir það hefði vitnið ekki heyrt neitt af ákærða þess utan að hann hefði komið í sumarbústað til móður vitnisins með töluverðum látum og viljað taka áðurnefnt fjórhjól af henni. Þá hefði vitnið um viku áður en þau atvik gerðust, sem í ákæru er lýst, fengið símhringingu frá B nokkrum sem tjáð hefði vitninu að hann væri búinn að kaupa öll hjólin af ákærða. Sunnudaginn 16. október 2005 sagði vitnið ákærða hafa komið að heimili þess að [...] við annan mann, sem vitnið kvaðst ekki hafa þekkt. Ákærði hefði barið að dyrum og kona vitnisins farið til dyra og síðan kallað vitnið til. Ákærði hefði tjáð vitninu að hann væri að sækja „dótið“ sem hann ætti. Vitnið hefði þá sagt ákærða að hann ætti einungis lítilræði hjá því sem yrði hjá vitninu áfram þar til þeir hefðu gert upp sín mál. Þeir ákærði hefðu síðan þrætt um stund. Hefði ákærði meðan á því stóð staðið í dyragættinni en félagi hans reglulega stigið inn í forstofuna og ögrað vitninu. Vitnið sagðist aftur á móti hafa forðast að ögra ákærða og neitaði alfarið ásökunum ákærða um að það hefði hrækt á hann eða otað að honum glóandi sígarettu. Vitnið kvaðst ítrekað hafa óskað eftir því við ákærða og félaga hans að þeir færu á brott, en án árangurs. Í þeim tilgangi að ná þeim frá húsinu, sem í hefðu verið börn, meðal annars eitt tveggja vikna gamalt, kvaðst vitnið hafa ákveðið að reyna að láta mennina elta sig að bifreið þeirra. Vitnið hefði því beygt sig niður til að klæða sig í skó en þá fengið mikið högg í höfuðið. Fullyrti vitnið að engir pústrar eða hrindingar hefðu áður gengið á milli sín og ákærða. Í kjölfarið hefði vitnið hlotið eitt eða tvö högg til viðbótar. Vitnið hefði náð að standa upp og grípa um hönd ákærða og þá séð að hann hélt á kylfu, er vitnið bar kennsl á fyrir dómi sem hina haldlögðu kylfu. Vitnið kvaðst því næst hafa gripið um hálsmál ákærða og ýtt honum upp að útidyrahurðinni og við það hefði rúða í hurðinni brotnað. Ákærði hefði náð að losa höndina og haldið áfram að berja vitnið, í kviðinn og lærin. Með einhverjum hætti hefði fingur vitnisins farið upp í ákærða sem bitið hefði í fingurinn. Vitnið kvaðst við það hafa rekið upp öskur og hundur sem vitnið eigi þá komið á vettvang og stokkið á ákærða. Við það hefði ákærði sleppt fingrinum, dottið og öskrað: „Komum okkur“. Þegar ákærði hefði stokkið af stað í burtu sagðist vitnið hafa hlaupið inn í svefnherbergi sitt og náð í barefli, sem það hefði vitað af þar, og því næst hlaupið út úr húsinu og út á götu og í veg fyrir bifreið ákærða og félaga hans. Vitnið hefði síðan barið í framrúðu bifreiðarinnar sem brotnað hefði við höggið. Aðspurt sagði vitnið konu sína hafa komið á vettvang í forstofunni þegar atgangurinn var hafinn og hefði hún reynt að toga í ákærða. Fósturdóttir vitnisins hefði einnig verið á vettvangi öskrandi, sem og sonur vitnisins. Um það hvar félagi ákærða hefði verið meðan á átökunum stóð bar vitnið að sér fyndist eins og hann hefði verið kominn hálfur inn í forstofuna og verið að reyna að toga sig niður. Fram kom hjá vitninu að fingur þess hefði verið „í rúst“ eftir átökin. Þá hefði það verið með mjög stóra kúlu á höfðinu, skurð á hnakka og einnig mar og hefðu áverkarnir samrýmst því að vitnið hefði fengið þrjú mikil högg á höfuðið. Aðspurt kvaðst vitnið ekki minnast þess að hafa í átökunum við ákærða skollið með höfuð í gólf eða veggi. Þá bar vitnið að það hefði jafnframt verið með marbletti á læri. Kvaðst vitnið hafa verið óvinnufært um hríð og átt í afleiðingunum árásar ákærða í á annan mánuð. Að lokum kom fram hjá vitninu að greinst hefði mar á heila þess og frumubreytingar í framhaldi af því. Hafði vitnið það eftir læknum að tíminn einn myndi leiða í ljós hverjar afleiðingar þessa yrðu fyrir vitnið, en tók fram að því fyndist afleiðingar árásarinnar ekki há því lengur. A greindi svo frá fyrir dómi að sunnudaginn 16. október 2005 hefði hún setið inni í stofu á heimili sínu er henni hefði verið litið út um gluggann og hún þá komið auga á ákærða stíga út úr bifreið fyrir utan húsið ásamt öðrum manni sem hún hefði ekki kannast við. Mennirnir hefðu gengið upp að húsinu og barið að dyrum. Líklega hefði dóttir vitnisins farið til dyra en X síðan farið fram. Vitnið sagðist í fyrstu hafa staðið í holinu og horft fram í forstofuna en síðan sest aftur inn í stofu með tveggja vikna gamalt barn þeirra X í fanginu. Einhverju síðar kvaðst vitnið hafa heyrt brothljóð. Það hefði þá hálfpartinn fleygt barninu frá sér, hrópað á dóttur sína 14 ára að taka við því, en síðan hlaupið fram og opnað hurðina fram í forstofu. Vitnið hefði þá séð hvar ákærði og X voru í stympingum og hefði blóð lekið niður hálsinn á X. Félaga ákærða sagði vitnið hins vegar hafa staðið á pallinum framan við útihurðina. Vitnið sagði einn fingur X hafa verið uppi í ákærða. Vitnið kvaðst hafa reynt að ganga á milli, en tók fram að atburðarásin væri öll þokukennd í huga sínum. Skyndilega hefði ákærði hlaupið í burtu og X þá farið inn í herbergi, náð í hafnaboltakylfu sem hann eigi og geymd hafi verið uppi í skáp, og hlaupið út á eftir ákærða. Ákærði og félagi hans hefðu síðan ekið á brot með miklum látum. B lýsti málsatvikum svo að umræddan dag hefði hann farið frá Reykjavík og upp á Akranes ásamt ákærða þeirra erinda að sækja mótorhjól í eigu ákærða, sem X hefði tekið með sér upp á Akranes er hann flutti þangað og neitað að skila. Sagði vitnið hafa komið til tals milli þess og ákærða að erfitt gæti reynst að fá hjólin afhent. Valdbeiting hefði hins vegar ekki komið til tals í því sambandi og tók vitnið skýrt fram hefði ekki verið ætlan þeirra ákærða að taka hjólin af X með valdi. Rak vitnið minni til þess að þeir ákærði hefðu rekist á son X fyrir utan heimili hans. Þeir hefðu síðan bankað uppá, X komið og ákærði beðið hann um að afhenda hjólin. X hefði neitað og borið því við að ákærði skuldaði honum peninga. Vitnið sagði í kjölfarið hafa komið til snarpra orðaskipta milli ákærða og X sem staðið hefðu hvor á móti öðrum úti á palli fyrir framan útidyrahurðina. Hefði X gert í því með orðum og ögrandi framkomu að æsa ákærða upp í þeim tilgangi að fá hann til að ráðast á sig. Á meðan á þessu stóð kvaðst vitnið hafa staðið til hliðar við tvímenningana. Um það hvor þeirra ákærða og X hefði átt upptökin að líkamlegum átökum kvaðst vitnið ekki geta um það borið, það hefði litið til hliðar og skyndilega hefði allt verið komið „í bál og brand“ og ryskingar hafnar milli tvímenninganna. Kom fram hjá vitninu að það hefði hörfað undan niður tröppurnar og um það leyti hefði sambýliskonu X borið að. Vitnið hefði því næst gengið að bifreið þeirra ákærða og ákærði komið hlaupandi á eftir. X hefði síðan komið hlaupandi á eftir ákærða með hafnaboltakylfu og hefði hann brotið framrúðu bílsins og beyglað hliðar hans. Aðspurt um hvort það hefði séð ákærða með kylfu í hendi meðan á átökum hans og X stóð svaraði vitnið því játandi en gat hins vegar ekki borið um með hvaða hætti ákærði hefði beitt kylfunni. Eftir að vitnið og ákærði yfirgáfu heimili X kvað vitnið þá hafa ekið sem leið lá til Reykjavíkur en í Mosfellsbæ hefðu þeir verið stöðvaðir af lögreglu. Þar hefði ákærði verið handtekinn og færður upp á Akranes. Staðfesti vitnið að í kjölfar handtöku ákærða hefði hin haldlagða kylfa verið afhent lögreglu. E skýrði svo frá fyrir dómi að 16. október 2005 hefði hann orðið var við mikinn gauragang á neðri hæð hússins að Suðurgötu 17. A hefði síðan komið og lamið á útihurðina á íbúð vitnisins. Vitnið hefði þá rokið út á svalir og séð Econoline bifreið æða á brott og hefði X þá staðið nærri bifreiðinni. Vitnið kvaðst strax hafa hlaupið niður og strax veitt athygli brotinni rúðu. Þá kvaðst vitnið hafa séð áverka á X. Hann hefði verið blóðugur aftan á hnakka og með áverka á fingri. IV. Fyrir liggur að síðdegis sunnudaginn 16. október 2005 fór ákærði ásamt B frá Reykjavík til Akraness þeirra erinda að sækja mótorhjól sem X hafði í sínum vörslum en ákærði taldi sig eiga. Samkvæmt framburði ákærða hafði hann stálkylfu meðferðis. Einnig er upplýst með framburði ákærða, X og B að til snarpra orðaskipta kom á milli ákærða og X í og við innganginn á heimili þess síðastnefnda að [...] eftir að hann neitaði að afhenda ákærða hjólin. Enn fremur liggur fyrir að í kjölfarið kom til átaka milli ákærða og X, þó svo tvímenninganna greini á um eðli átakanna og hver upptök þeirra hafi verið. Viðurkenndi ákærði fyrir dómi að hafa beitt áðurnefndri stálkylfu í átökunum og þá er upplýst að í þeim hlaut X talsvert stóra kúlu aftan á hnakka, 3x3 cm í þvermál, skurð vinstra megin á hnakka, bitsár á löngutöng hægri handar og mar á læri og kálfa vinstri fótar, sbr. áverkavottorð C aðstoðarlæknis, dags. 28. október 2005. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki geta sagt til um það hvor þeirra X hefði átt upptökin að átökum þeirra. Hann tók hins vegar fram að áður en til þeirra kom hefði X verið búinn að hrækja framan í hann og ota glóandi sígarettu að andliti hans. Átökunum lýsti ákærði svo að um hefði verið að ræða tog og tusk. Í þeim hefði X ætlað að rífa út úr kjaftinum á ákærða „þá verður þetta bit til“. Á einhverjum tímapunkti kvaðst ákærði hafa tekið stálkylfuna úr buxnavasa sínum og beitt henni í átökunum. Sagði hann höggin hafa komið ofarlega í X, sennilega í höfuðið á honum. X lýsti upptökum átaka þeirra ákærða hins vegar svo að þegar hann hefði beygt sig niður til að klæða sig í skó hefði hann fengið mikið högg í höfuðið. Fullyrti X að engir pústrar eða hrindingar hefðu áður gengið á milli hans og ákærða. Í kjölfarið hefði ákærði veitt honum eitt eða tvö högg til viðbótar. Hann hefði náð að standa upp og grípa um hönd ákærða og þá séð að hann hélt á kylfu. X kvaðst því næst hafa gripið um hálsmál ákærða og ýtt honum upp að útidyrahurðinni en ákærði náð að losa höndina og haldið áfram að berja hann, í kviðinn og lærin. Þá hefði í fingur hans með einhverjum hætti farið upp í ákærða í átökunum og ákærði þá bitið í fingurinn. Svo sem rakið hefur verið nýtur einungis framburða ákærða og X um upptök átaka þeirra. Við mat á framburðunum þykir mega líta til þess að ákærði fór, án þess að gera boð á undan sér, við annan mann að heimili X með stálkylfu í fórum sínum, sem hann síðan beitti gegn X. Einnig þykir mega líta til þess að X hafði eftir átökin áverka á hnakka, talsvert stóra kúlu og skurð, en aftur á móti verður ekki af gögnum málsins ráðið að ákærði hafi hlotið áverka í átökunum. Telja verður áverkana á hnakka X vera eindregið til stuðnings þeim framburði hans að ákærði hafi ráðist að honum að óvörum með þeim hætti sem að framan er rakið. Að þessu og öðru framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að veita megi framburði X svo mikið vægi að með honum teljist nægjanlega sannað, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum að ákærði hafi á þeim stað og tíma sem í ákæru greinir fyrirvaralaust veist að X og slegið hann a.m.k. tvisvar í höfuðið og tvisvar í vinstri fót með stálkylfu, og bitið hann í löngutöng hægri handar, með þeim afleiðingum sem í ákæru er lýst, sbr. framlagt læknisvottorð. Með þeirri háttsemi braut ákærði gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. V. A. Í málinu krefst brotaþoli, X, þess að ákærði verði dæmdur til að greiða honum skaða- og miskabætur, samtals að fjárhæð 807.568 krónur ásamt 4,5% vöxtum frá 16. október til 25. desember 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9., sbr. 1 .mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Brotaþoli kveðst hafa orðið fyrir mjög alvarlegri líkamsárás af hendi ákærða á heimili sínu. Árás ákærða hafi verið tilefnislaus og gróf. Skaða- og miskabótakröfu sína segir brotaþoli styðjast við almennar reglur skaðabótaréttar, einkum sakarregluna, en samkvæmt þeim skuli tjónvaldur bæta tjónþola allt það tjón hans sem af saknæmri háttsemi hins fyrrnefnda hafi leitt. Í fyrsta lagi krefst brotaþoli 30.000 króna vegna útlagðs kostnaðar, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í öðru lagi krefst brotaþoli þjáningabóta í 38 daga, samtals að fjárhæð 39.900 krónur. Hann kveðst hafa orðið fyrir andlegu og líkamlegu áfalli við árásina og þjáðst af stöðugum höfuðverk frá árásardegi. Hann eigi rétt á þjáningarbótum fyrir tímabilið frá því að árásin átti sér stað og þar til ástand hans var orðið stöðugt. Í þriðja lagi krefst brotaþoli miskabóta að fjárhæð 600.000 krónur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en með umræddri árás hafi ákærði gerst sekur um ólögmæta meingerð gegn friði og persónu brotaþola. Vísar brotaþoli til þess að árás ákærða hafi verið tilefnislaus, stórhættuleg, fólskuleg og niðurlægjandi. Þá hafi hún verið gerð með hættulegu vopni og inni á heimili brotaþola að viðstöddum konu hans og börnum. Árásin hafi verið til þess fallin að valda kæranda verulegum skaða, ótta og þjáningum. Enn fremur vísar brotaþoli til þess að ákærði hafi bitið hann í fingur sem mögulega hefði getað borið smit einhverra sjúkdóma til brotaþola. Óvissan um slíkt smit hafi valdið brotaþola vanlíðan og erfiðleikum. Þá gerir brotaþoli að endingu kröfu um lögmannskostnað með virðisaukaskatti, samtals að fjárhæð 137.668 krónur, sbr. 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. B. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði verið sakfelldur fyrir að hafa slegið og bitið brotaþola á áðurgreindum stað og tíma með þeim afleiðingum sem í ákæruskjali greinir. Er það niðurstaða dómsins að ákærði beri skaðabótaábyrgð á því tjóni brotaþola sem rekja má til hinnar refsiverðu háttsemi. Krafa brotaþola um greiðslu 30.000 króna útlagðs kostnaðar er studd reikningum að hluta. Verður ekki annað séð en útlagður kostnaður, sem studdur er reikningum, að fjárhæð 12.566 krónur, falli undir ákvæði 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ber því að dæma ákærða til að greiða þá fjárhæð. Umræddur kröfuliður er að öðru leyti engum gögnum studdur og verður þegar af þeirri ástæðu ekki frekar á hann fallist. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga skal greiða þjáningabætur fyrir tímabilið frá því að tjón varð þar til heilsufar tjónþola er orðið stöðugt, 1.300 kr. fyrir hvern dag sem hann er rúmfastur og 700 kr. fyrir hvern dag sem hann er veikur án þess að vera rúmfastur. Þegar sérstaklega stendur á er heimilt að greiða þjáningabætur þótt tjónþoli sé vinnufær. Nefndar fjárhæðir eru vísitölutengdar, sbr. 15. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt orðum 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga og dómaframkvæmd er það meginregla að tjónþoli fær ekki greiddar þjáningabætur þegar hann er vinnufær. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið með vissu um óvinnufærni brotaþola eftir árás ákærða. Þá þykja að gögnum málsins virtum ekki vera efni til að dæma brotaþola þjáningabætur á grundvelli 2. ml. 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Kröfu brotaþola um þjáningabætur er því hafnað. Brotaþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða vegna árásarinnar á grundvelli 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við ákvörðun bótanna þykir verða að líta til þess að árás ákærða var gróf, hún var gerð með hættulegu vopni og á heimili brotaþola þar sem stödd voru kona hans og börn þeirra. Að þessu virtu þykja miskabætur til handa brotaþola hæfilega ákvarðaðar 200.000 krónur. Bótakrafa brotaþola var kynnt ákærða 5. desember 2005 samkvæmt framlagðri lögregluskýrslu. Krafan ber því dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá 5. janúar 2006 til greiðsludags. Með vísan til alls framangreinds dæmist ákærði til að greiða brotaþola 212.556 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. október 2005 til 5. janúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laganna frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála á brotaþoli rétt til bóta vegna lögmannskostnaðar sem hann hefur haft af því að halda fram kröfu sinni í málinu. Bætur til brotaþola á grundvelli nefnds ákvæðis þykja hæfilega ákveðnar 80.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. VI. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins var ákærði dæmdur til fangelsisvistar í einn mánuð 1993 fyrir þjófnað, en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Í apríl 2001 gekkst hann undir sektargerð lögreglustjóra þess efnis að hann greiddi 80.000 króna sekt fyrir umferðar- og fíkniefnalagabrot. Með dómi 2. maí sama ár var ákærði dæmdur í 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir nytjastuld. Í október 2002 gekkst hann undir sektargerð lögreglustjóra fyrir þjófnað þess efnis að hann greiddi 25.000 króna sekt. Með dómi 16. júní 2003 var ákærði dæmdur til greiðslu 25.000 króna sektar fyrir vopnalagabrot. Þá var hann 7. apríl 2004 dæmdur í þriggja mánaða fangelsi fyrir húsbrot og eignaspjöll, en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Var dómurinn frá 2. maí 2001 dæmdur með í því máli. Með broti því sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir rauf hann skilorð dómsins frá 7. apríl 2004. Með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber að taka skilorðsdóminn upp og dæma hann með í máli þessu og ákvarða ákærða refsingu í einu lagi að teknu tilliti til 77. gr. laganna. Svo sem rakið hefur verið var árás ákærða fólskuleg. Var hún framin á heimili brotaþola þar sem stödd voru kona hans og börn þeirra. Við árásina beitti ákærði hættulegu vopni og beindi henni meðal annars að höfði brotaþola. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 12 mánaða fangelsi. Vegna sakaferils ákærða og að broti hans virtu þykir ekki fært að skilorðsbinda refsinguna að neinu leyti. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála dæmist ákærði til að greiða allan kostnað sakarinnar. Með vísan til framlagðs sakarkostnaðaryfirlits dæmist ákærði til að greiða 21.010 krónur vegna áverkavottorðs. Ákærði dæmist jafnframt til að greiða útlagðan kostnað vegna starfa tilnefnds verjanda á rannsóknarstigi, 31.227 krónur Að auki verður hann dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda, sem hæfilega teljast ákveðin 199.200 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og enn fremur ferðakostnað verjanda 27.770 krónur. Ákærði greiði því sakarkostnað samtals að fjárhæð 279.207 krónur. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Guðmundur Þórir Kristjánsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði X 212.556 krónur auk vaxta af þeirri fjárhæð skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. október 2005 til 5. janúar 2006, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af nefndri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags og 80.000 krónur í lögmannskostnað. Ákærði greiði 279.207 krónur í sakarkostnað, en þar af eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 199.200 krónur.
|
Mál nr. 633/2009
|
Kærumál Samkeppni Gagn Hald Kæruheimild
|
V kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum hans um að S yrði gert að aflétta haldi á átján tilgreindum gögnum, sem tekin voru við húsleit hjá V, og að öllum afritum sem tekin voru af gögnunum yrði sannarlega eytt. Í dómi Hæstaréttar segir að kröfur V snúi í reynd að því einu að S verði gert að eyða afritum gagnanna. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr., sbr. 3. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 sé V heimilt að leita úrlausnar dómstóla um þá kröfu. Fram kemur að V hafi í málatilbúnaði sínum rökstutt í einstökum liðum að umrædd gögn varði ekki efnisatriði rannsóknar S. Hefði því S ekkert verið að vanbúnaði að taka rökstudda afstöðu til þess hvort aðrar rannsóknarnauðsynjar gæti staðið til þess að S fengi haldið afritum þessara gagna að einhverju leyti eða öllu. Var krafa V um eyðingu gagnanna því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2009, þar sem hafnað var kröfum varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að aflétta haldi á tilgreindum gögnum, sem tekin voru við húsleit hjá varnaraðila 1. júlí 2009, og að öllum afritum sem tekin voru af gögnunum yrði sannanlega eytt. Um kæruheimild vísar varnaraðili til g. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hann krefst þess fyrrgreindar kröfur hans verði teknar til greina og sóknaraðila gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili fékk með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2009 heimild til leitar í tilteknum húsakynnum varnaraðila, svo og til að leggja þar hald á muni og gögn og taka afrit af gögnum á tölvutæku formi, vegna rannsóknar á því hvort varnaraðili hefði með misnotkun markaðsráðandi stöðu brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, en rannsókn þessi mun hafa átt rætur að rekja til kæru, sem sóknaraðila hafði borist frá Borgun hf. Húsleit á grundvelli þessa úrskurðar mun hafa farið fram 1. júlí 2009. Varnaraðili kveður sóknaraðila hafa þar meðal annars tekið afrit af öllum gögnum, sem hafi farið um og verið vistuð á svokölluðum póstþjóni í tölvum varnaraðila. Ekki verður séð að hann hafi gert athugasemdir við að sóknaraðili framkvæmdi á þennan hátt rannsóknaraðgerðir á grundvelli fyrrnefnds dómsúrskurðar. Af gögnum málsins verður ráðið að sóknaraðili hafi ekki hafið könnun á tölvutækum gögnum, sem afrituð voru við húsleitina, fyrr en 30. september 2009 og hafi fulltrúi varnaraðila verið þar viðstaddur. Vegna þeirrar könnunar reis ágreiningur milli aðilanna, sem leiddi til þess að varnaraðili krafðist með bréfi 2. október 2009 að sóknaraðili léti af frekari athugun þessara gagna og eyddi að auki afritum átján nánar tiltekinna tölvupóstsendinga og fylgigagna með þeim. Þessu hafnaði sóknaraðili 6. október 2009 og lagði varnaraðili 7. sama mánaðar kröfu fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur um að sóknaraðila yrði með úrskurði gert að aflétta haldi á þeim gögnum, sem áður er getið, og að öllum afritum, sem tekin hafi verið af þeim, „hvort sem er rafrænum eða í áþreifanlegu formi, verði sannanlega eytt“. Þessari kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði. Líta verður svo á að kröfur varnaraðila snúi í reynd að því einu að sóknaraðila verði gert að eyða afritum þeirra gagna, sem áður er getið. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr., sbr. 3. mgr. 69. gr., laga nr. 88/2008 er varnaraðila heimilt að leita úrlausnar dómstóla um þá kröfu, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 3. maí 2002 í máli nr. 178/2002 og 19. janúar 2004 í máli nr. 487/2003, og er heimild til kæru úrskurðar héraðsdóms um þetta efni í d. og g. liðum 1. mgr. 192. gr. laganna. Aðalkröfu sóknaraðila um að málinu verði vísað frá dómi er því hafnað. Varnaraðili hefur í málatilbúnaði sínum rökstutt í einstökum liðum að gögnin, sem krafa hans beinist að, varði ekki efnisatriði rannsóknarinnar, sem mun standa yfir hjá sóknaraðila og var grundvöllur heimilda hans samkvæmt áðurnefndum dómsúrskurði 30. júní 2009. Þessu hefur sóknaraðili í engu hnekkt. Hann hefur í nærri fimm mánuði haft undir höndum afrit tölvutækra gagna, sem hann tók við húsleitina, og eru nú tæpir tveir mánuðir frá því að varnaraðili krafðist þess að átján tilteknum gögnum úr því safni afrita yrði eytt. Sóknaraðila hefur því ekkert verið að vanbúnaði að taka rökstudda afstöðu til þess hvort aðrar rannsóknarnauðsynjar geti staðið til þess að hann fái haldið afritum þessara gagna að einhverju leyti eða öllu. Hann hefur ekki hreyft því í málatilbúnaði sínum að svo geti verið. Eru því ekki efni til annars en að taka kröfu varnaraðila til greina. Um málskostnað í héraði og kærumálskostnað fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, Samkeppniseftirlitinu, er skylt að eyða öllum afritum þeirra gagna, sem talin eru upp í töluliðum 1. til 18. í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Valitor hf., samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Mál þetta var tekið til úrskurðar hinn 20. október sl., að loknum munnlegum málflutningi. Með beiðni, dagsettri 7. október sl., beiddist sóknaraðili, sem er Valitor hf., Laugavegi 77, Reykjavík, að varnaraðila, Samkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26, Reykjavík, verði gert skylt að aflétta haldi á eftirgreindum gögnum, sem hald var lagt á í húsleit í höfuðstöðvum sóknaraðila að Laugavegi 77, hinn 1. júlí 2009, og að öllum afritum sem tekin hafa verið af neðangreindum gögnum, hvort sem er rafrænum eða í áþreifanlegu formi, verði sannanlega eytt: Kröfur varnaraðila, Samkeppniseftirlitsins, eru þær aðallega, að kröfum sóknaraðila verði vísað frá dómi, en til vara að þeim verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila, samkvæmt mati dómsins. Hinn 30. júní 2009, var varnaraðila, með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, veitt heimild til leitar og haldlagningar á munum og gögnum hjá sóknaraðila, auk þess að taka afrit af gögnum sem geymd væru í tölvutæku formi. Á grundvelli þess úrskurðar var gerð húsleit hjá sóknaraðila hinn 1. júlí 2009 og afrit tekin af tölvugögnum. Hinum haldlögðu gögnum og skjölum var skilað hinn 8. júlí 2009, en hin afrituðu gögn eru geymd á einangruðu staðarneti, að sögn varnaraðila, og aðgangur að þeim verndaður með lykilorðum. Sóknaraðili kveður að hald hafi verið lagt á mikið magn af gögnum og m.a. tekin afrit af öllum þeim gögnum sem hefðu farið um og verið vistuð á póstþjóni sóknaraðila, þ.á m. tölvupóstsamskipti allra starfsmanna sóknaraðila, ótilgreint. Athugun á hinum afrituðu tölvugögnum hafi hafist 30. september sl. og hafi fulltrúum varnaraðila verið gefinn kostur á því að fylgjast með opnun og skoðun gagnanna, sem hann nýtti sér. Hinn 2. október 2009 ritaði lögmaður sóknaraðila varnaraðila bréf og gerði athugasemdir við að haldlögð hefðu verið gögn, sem ekki tengdust þeim brotum sem til rannsóknar væru. Gerði sóknaraðili jafnframt þá kröfu að frekari skoðun yrði stöðvuð þar til varnaraðili tæki afstöðu til lögmætis framkvæmdarinnar. Var og krafist að varnaraðili skilaði og eyddi tilteknum gögnum. Með bréfi, dagsettu hinn 6. október 2009, hafnaði varnaraðili kröfum sóknaraðila. Í kjölfarið gerði sóknaraðili fyrrgreinda kröfu fyrir dómi. II Sóknaraðili byggir kröfu sína annars vegar á því, að haldlagning þessara gagna hafi verið umfram það sem heimilað var í úrskurði héraðsdóms og hins vegar að eyða beri öllum afritum hinna tilgreindu gagna þar sem hald þeirra sé ekki lengur þarft. Byggir sóknaraðili á því, að ekki sé heimilt að leggja hald á önnur gögn en tengjast þeirri rannsókn sem úrskurður um húsleit var grundvallaður á. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 178/2002 hafi haldlagning á póstþjóni í heilu lagi hins vegar verið heimiluð með svohljóðandi rökstuðningi: „Þótt ætla verði að sóknaraðili hafi með þessu tekið í vörslur sínar mikið af gögnum, sem geta ekki varðað rannsókn hans, verður ekki horft fram hjá því að athugun allra tölvutækra gagna á vettvangi hefði bersýnilega tekið langan tíma og truflað mjög starfsemi varnaraðila. Að þessu gættu er ekki unnt að líta svo á að aðgerðir sóknaraðila hafi farið úr hófi, enda helgaðist heimild hans til húsleitar af því að á skrifstofum varnaraðila kynni að mega finna gögn, sem vörðuðu rannsókn hans, þar á meðal í tölvutæku formi.“ Heimild varnaraðila til að leggja hald á póstþjón sóknaraðila í heilu lagi hafi helgast af nauðsyn þess að trufla ekki starfsemi sóknaraðila. Hún geti hins vegar ekki náð til þess að haldleggja í kjölfarið fjölda gagna sem á engan hátt tengist rannsókn þess, af þeirri einu ástæðu að leggja hafi orðið hald á póstþjóninn í heilu lagi vegna tímaskorts. Byggir sóknaraðili á því að varnaraðila beri í kjölfar svo umfangsmikillar haldlagningar að fara yfir hin haldlögðu gögn, og skila eða eftir atvikum eyða þeim gögnum sem ekki varði rannsókn þess. Byggir sóknaraðili á því að varnaraðili hafi því enga heimild til að skoða eða leggja hald á gögn sem bersýnilega tengist ekki rannsókn hans. Bendir sóknaraðili í þessu samhengi á úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 17/1997, þar sem áfrýjunarnefndin hafi fjallað um gagnaöflunarheimildir samkeppnis-yfirvalda. Hafi áfrýjunarnefndin talið að Samkeppnisstofnun hefði ekki takmarkað gagnaöflunarbeiðni við þann grundvöll málsins sem stofnunin hefði afmarkað og hafi gagnaöflunin því verið talin ólögmæt. Af þessum úrskurði verði að draga þá ályktun að samkeppnisyfirvöld verði að takmarka gagnaöflunarbeiðni við þau meintu brot sem séu til rannsóknar. Með þetta í huga verði að skoða heimild Samkeppniseftirlitsins til þess að rannsaka mál með húsleit. Eðli málsins samkvæmt og í samræmi við aðrar rannsóknarheimildir Samkeppniseftirlitsins verði sú rannsókn sem fylgi í kjölfar húsleitar að vera innan þess ramma sem húsleit sé afmarkaður í upphafi. Að öðrum kosti sé eftirlitinu veittar rýmri heimildir þegar um sé að ræða húsleitir en á grundvelli annarra rannsóknarúrræða sem sé í hæsta máta óeðlilegt með tilliti til þess hversu íþyngjandi gagnaöflunarheimild húsleit sé. Sóknaraðili telur því að ekki séu efni til að túlka 20. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 þannig að hún veiti víðtækari heimild til gagnaöflunar en 19. gr. sömu laga. En hún takmarki sérstaklega heimild til gagnaöflunar við allar upplýsingar sem nauðsynlegar þyki við athugun einstakra mál. Þá bendir sóknaraðili á, að sama takmörkun gildi á heimildum framkvæmdastjórnar EB til gagnaöflunar og húsleitar í EB samkeppnisrétti. Þannig sé framkvæmdastjórninni ekki heimilt að leggja hald á önnur gögn en tengjast rannsóknarefninu, eins og það hafi verið afmarkað í húsleitarbeiðni. Bendir sóknaraðili á að Samkeppniseftirlitið hafi ítrekað slegið því föstu í ákvörðunum sínum að túlka verði íslenskan samkeppnisrétt til samræmis við EB-samkeppnisrétt. Sú rannsókn varnaraðila sem húsleitarúrskurður grundvallist á hafi verið afmörkuð á þann hátt í kröfu að um hafi verið að ræða ætluð brot sóknaraðila á 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 í formi verðlagningar sem sérstaklega hafi beinst að félaginu Borgun hf. Sóknaraðili byggir á því, að varnaraðila beri að eyða þeim afritum sem hann hafi tekið af gögnum sem bersýnilega varði ekki þá rannsókn. Telur sóknaraðili að meðal þeirra gagna séu hin tilgreindu gögn í kröfugerð, en þau séu bæði vistuð á tölvu varnaraðila og hafi verið prentuð út, en sóknaraðila sé ekki kunnugt um hvernig vistun hinna prentuðu eintaka sé háttað. Hin tilgreindu gögn í kröfugerð geti ekki með nokkrum hætti varðað rannsókn varnaraðila, sem hér segi: Þar sem ekkert ofangreindra gagna geti með nokkru móti tengst þeirri rannsókn varnaraðila sem úrskurður um húsleit hafi byggst á, telur sóknaraðili, að varnaraðila beri að eyða öllum afritum af þeim þegar í stað. Þannig hafi hann í fyrsta lagi enga heimild til haldlagningar þeirra og í öðru lagi hafi hann skoðað efni þeirra. Með þeirri skoðun hafi varnaraðili átt að sjá þegar í stað, að þau gætu ekki tengst rannsókn hans og því hafi hann átt að eyða afritum af þeim, en það verði að telja þátt í afléttingu halds á gögnum, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Auk þess telur sóknaraðili að gögn sem tilgreind séu nr. 1, 10 og 18 í dómkröfum, varði samskipti sóknaraðila við utanaðkomandi lögmenn sína. Samkvæmt 2. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008, sé óheimilt að leggja hald á muni ef þeir hafi að geyma upplýsingar um það sem sakborningi og verjanda hans hafi farið á milli, svo og upplýsingar sem 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008, taki til. Byggir sóknaraðili á því, að fylgja skuli ákvæðum ofangreindra laga þar sem við framkvæmd húsleitar varnaraðila, sbr. 20. gr. samkeppnislaga, séu ekki efni til að túlka ofangreint ákvæði við meðferð leitar á grundvelli samkeppnislaga á annan hátt en þann, að ákvæðið taki til samskipta sóknaraðila við lögmenn sína. Þá byggir sóknaraðili á því, að 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008, taki m.a. til upplýsinga um einkahagi manns, sem lögmanni hafi verið trúað fyrir og trúnaðarskylda fylgi, sbr. b-lið greinarinnar. Lögmenn beri ríka trúnaðar- og þagnarskyldu, sbr. ákvæði 22. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Um samskipti lögmannanna og sóknaraðila, sé lögmennirnir bundnir þagnarskyldu, sbr. fyrrgreint ákvæði. Trúnaðar- og þagnarskylda lögmanna séu grundvallarreglur sem gildi í öllum réttarríkjum. Þær séu forsenda fyrir störfum lögmanna yfirleitt. Byggir sóknaraðili á því að þessar skyldur séu varðar af stjórnarskrá um friðhelgi einkalífs og um réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Sóknaraðili byggir og á því, að túlka verði heimildir varnaraðila til haldlagningar að einhverju leyti með hliðsjón af reglum EB réttar, en varnaraðili hafi ítrekað slegið því föstu í ákvörðunum sínum að beita beri slíkri túlkun. Byggir sóknaraðili á því að reglur EB réttar heimili ekki haldlagningu á samskiptum við utanaðkomandi lögmenn við meðferð samkeppnismála, sbr. dóm Evrópudómstólsins í máli nr. 155/79. Um lagarök vísar sóknaraðili til 3. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Um málsmeðferð vísar sóknaraðili til XXVII. kafla sömu laga. Um réttindi sóknaraðila vísar hann til 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008, sbr. einnig b-lið 2. mgr. 119. gr. sömu laga. Einnig vísar sóknaraðili til 1. mgr. 72. gr. laga nr. 88/2008, 20. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, 22. gr. laga nr. 77/2998, um lögmenn, og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, einkum 70. og 71. gr. III Varnaraðili byggir aðalkröfu sína á því, að afritun tölvugagna teljist ekki haldlagning gagna og útprentun slíkra gagna feli ekki í sér haldlagningu í skilningi samkeppnislaga nr. 44/2005 og laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. athugasemdir við 2. mgr. 68. gr. í frumvarpi til þeirra laga. Öllum gögnum, sem haldlögð hafi verið, hafi verið skilað 8. júlí sl. og því verði ágreiningsefnið ekki borið undir dómara samkvæmt 3. mgr. 69. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. R-321/2006 og dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 268/2009. Líti dómurinn svo á að afrituð tölvugögn séu haldlagning í skilningi laga byggir varnaraðili á því, að haldlagningin sé fullkomlega lögmæt og í samræmi við úrskurð héraðsdóms og gildandi lög. Jafnframt sé því mótmælt að haldlagningin á umræddum gögnum sé ekki lengur nauðsynleg. Af þessum ástæðum beri að hafna kröfum sóknaraðila. Í úrskurði héraðsdóms komi fram að varnaraðila hafi borist óformlegar ábendingar um að sóknaraðili hafi með ýmsum hætti leitast við að hamla samkeppni með ólögmætum hætti. Rannsókn varnaraðila snúi að því hvort sóknaraðili hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og eftir atvikum hvort hann hafi brotið gegn fyrirmælum samkvæmt ákvörðun varnaraðila nr. 4/2008. Í ákvörðun varnaraðila nr. 4/2008 hafi sóknaraðili fallist á að hlíta níu tölusettum skilyrðum að viðlögðum stjórnvaldssektum. Af þessu leiði að fleiri aðgerðir sóknaraðila en þær sem beinlínis kunni að beinast gegn Borgun hf., sem borið hafi fram formlega kvörtun til varnaraðila, séu til rannsóknar. Því telji varnaraðili nauðsynlegt að skoða öll afrituð gögn sóknaraðila og meta hvort og hvaða þýðingu þau hafi við rannsókn málsins. Í þessu sambandi beri að hafa í huga að varnaraðila sé heimilt að skoða afrituð tölvugögn fyrirtækja til að leggja mat á hvort þau tengist máli sem til rannsóknar sé hverju sinni, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 178/2002. Samkvæmt áðurgreindum úrskurði héraðsdóms hafi heimild varnaraðila náð til leitar og haldlagningar og til að taka afrit gagna sem geymd séu á tölvutæku formi. Hvorki í úrskurðinum né heimildarákvæði 20. gr. samkeppnislaga sé að finna fyrirvara um eða takmarkanir á hvers konar gögn megi haldleggja eða afrita. Vegna eðlis hluta tölvupósts sem hér um ræði sé rétt að benda á að trúnaðar- og þagnarskylda í sérlögum komi almennt ekki í veg fyrir að varnaraðili fái gögn í hendur, sbr. ákvæði 19. gr. samkeppnislaga og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í málinu nr. 3/2001. Ákvæði 2. málsliðs 1. mgr. 68. gr. laga um meðferð sakamála eigi ekki við í máli þessu þar sem sóknaraðili teljist ekki sakborningur í skilningi laga um meðferð sakamála enda fari rannsókn þessa máls eftir ákvæðum samkeppnis- og stjórnsýslulaga. Brot á 11. gr. samkeppnislaga, og eftir atvikum skilyrðum ákvörðunar varnaraðila nr. 4/2008, varði eingöngu stjórnvaldssektum á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja samkvæmt samkeppnislögum. Því séu umræddir lögmenn sem eigi í þessum tölvupóstssamskiptum við sóknaraðila ekki skipaðir eða tilnefndir verjendur samkvæmt lögunum um meðferð sakamála. Varnaraðili mótmælir því að túlka beri heimildir hans til haldlagningar með hliðsjón af EB rétti. Þó svo að það kunni að vera mismunandi reglur um húsleitir og haldlagningu gagna á Íslandi og í EB rétti sé engin krafa um það í samningi um evrópska efnahagssvæðið, eða í öðrum samningum, sem lagagildi hafa hér á landi að samræma beri löggjöf aðildarríkja um rannsóknir í samkeppnismálum. V Eins og að framan greinir krafðist varnaraðili þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 30. júní 2009, að sér yrði heimilað að gera leit í húsnæði varnaraðila til leitar og haldlagningar á munum og gögnum í húsnæðinu og læstum hirslum og til að taka afrit gagna sem geymd voru á tölvutæku formi, vegna rannsóknar á ætluðu broti sóknaraðila á 11. gr. samkeppnislaga. Vísaði varnaraðili til þess að sér hefði nýlega borist kæra frá Borgun hf., sem gæfi ríkar ástæður til að ætla að sóknaraðili hefði með alvarlegum hætti brotið gegn samkeppnislögum á greiðslumarkaðinum, þ.e. einkum á mörkuðum fyrir færsluhirðingu og leigu á posum, en sóknaraðili og forveri þess fyrirtækis hefði lengi haft yfirburði á markaðinum. Héraðsdómur veitti varnaraðila umbeðnar heimildir með úrskurði uppkveðnum 30. júní 2009. Húsleit var síðan gerð 1. júlí 2009 hjá sóknaraðila á grundvelli úrskurðar héraðsdómara og lagt hald á ýmis skjöl og jafnframt tekin afrit nánar tilgreindra gagna. Samkvæmt því sem fram er komið var hinum haldlögðu skjölum og gögnum skilað 8. júlí sl. Athugun varnaraðila á gögnunum hófst síðan 30. september sl. Með bréfi, dagsettu 7. október sl., leitaði sóknaraðili úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um afléttingu haldlagningar gagna við framangreinda húsleit, en um heimild til þess vísaði sóknaraðili til 3. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Samkvæmt 3. mgr. 69. gr. fyrrgreindra laga getur eigandi eða vörsluhafi munar, sem hald er lagt á, og ekki vill hlíta þeirri ákvörðun, borið ágreiningsefnið undir dómara. Krafa um að aflétta haldi frestar því þó ekki. Samkvæmt þessu ákvæði verður að telja að leita megi úrlausnar dómstóla í máli, sem rekið er með stoð í 69. gr. laga nr. 88/2008, á því hvort leggja hafi mátt hald á einstök gögn svo og hvort farið hafi verið fram úr hófi við haldlagningu gagna og hvort farið hafi verið fram úr hófi við afritun einstakara gagna án þess að leggja mat á sönnunargildi þeirra. Verður að líta svo á að með þessu sé sóknaraðili í raun að leita úrlausnar dómstóla um hvort varnaraðila hafi verið heimilt að leggja hald á gögn og muni, sem hann tók í vörslur sínar við húsleitina og hvort honum beri eftir atvikum að skila þeim aftur til sóknaraðila, að því leyti sem það hefur ekki þegar verið gert. Í ljósi þess, sem áður greinir, verður að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi ekki enn kannað efni gagna sem hann afritaði við húsleit hjá sóknaraðila. Samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur var veitt heimild til þess að leita að og finna gögn, sem hald skyldi lagt á í þágu rannsóknar á meintum brotum sóknaraðila. Var varnaraðila því rétt, vegna rannsóknar sinnar og í skjóli húsleitarheimildar, að taka afrit af gögnum í tölvubúnaði sóknaraðila í þágu rannsóknar á meintum brotum og leggja hald á gögn í þágu rannsóknarinnar. Varnaraðili kveðst ekki hafa lokið skoðun allra þeirra gagna sem afrituð voru og því ekki geta gert sér grein fyrir þýðingu þeirra fyrir rannsókn málsins. Eins og áskilið er hafði varnaraðili aflað sér dómsúrlausnar fyrir leitinni og naut hann þannig, eins og áður greinir, lagaheimildar til að leggja þar hald á gögn sem og afrita skjöl og tölvutæk gögn. Þó svo að ekki verði horft fram hjá því að varnaraðili kunni að hafa tekið í vörslur sínar gögn sem í ljós gæti komið að ekki varði rannsókn hans hefur ekki verið sýnt fram á í máli þessu að varnaraðili hafi farið út fyrir heimild sem honum var veitt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 30. júlí sl. Þá verður ekki talið að sóknaraðili sé sakborningur í skilningi 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008, enda fer um rannsókn málsins eftir samkeppnislögum. Er því ekki fyrir hendi sú aðstaða sem um ræðir í 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008. Þá verður heldur ekki talið að tilvitnuð ákvæði stjórnarskrár standi þessari niðurstöðu í vegi. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður kröfu sóknaraðila, Valitors hf., hafnað, en ekki þykja efni til að kveða á um málskostnað. Úrskurðinn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kröfu sóknaraðila, Valitors hf., er hafnað.
|
Mál nr. 196/2004
|
Frávísun frá héraðsdómi Samaðild Forkaupsréttur Gjafsókn
|
Hreppurinn S höfðaði mál gegn H og O þar sem hann krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur sinn til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Á vegna kaupsamnings V og H um jörðina, en H seldi í framhaldi af því O jörðina. Þá krafðist S þess að felldur yrði úr gildi úrskurður landbúnaðarráðuneytisins í máli S og H þar sem ákvörðun S um að neyta forkaupsréttarins var felld úr gildi. Málinu var vísað frá héraðsdómi með vísan til þess að V, seljanda jarðarinnar, hafi ekki verið stefnt í málinu við hlið kaupandans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. maí 2004. Hann krefst þess að viðurkenndur verði með dómi réttur sinn til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum í Svínavatnshreppi og að felldur verði úr gildi úrskurður landbúnaðarráðuneytisins 4. júní 2003 í máli stefnda Hauks og sín. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, stefnda Oddný, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Í forkaupsrétti að eign felst heimild rétthafa til að ganga inn í kaupsamning um eignina, þannig að rétthafinn komi í stað kaupanda í tvíhliða réttarsambandi hans við seljanda. Ekki verður dæmt um slíkan rétt án aðildar seljanda viðkomandi eignar. Í þessu máli krefst áfrýjandi viðurkenningar á forkaupsrétti sínum vegna kaupsamnings í janúar 2003 um jörðina Ása í Svínavatnshreppi, þar sem eigandi jarðarinnar Víðir Freyr Guðmundsson seldi hana stefnda Hauki. Með því að seljanda eignarinnar var ekki stefnt til að þola dóm í málinu við hlið kaupandans er óhjákvæmilegt að vísa kröfum áfrýjanda frá héraðsdómi. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er ákvörðun héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu Oddnýjar staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu Oddnýjar greiðist úr ríkissjóði svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu Oddnýjar Maríu Gunnarsdóttur fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 16. febrúar 2004. Mál þetta, sem tekið var til dóms 20. janúar sl., er höfðað af Svínavatnshreppi, Austur-Húnavatnssýslu með stefnu birtri 29. ágúst 2003 á hendur Hauki Pálssyni, Röðli, Torfalækjarhreppi, Austur-Húnavatnssýslu og á hendur Oddnýju Maríu Gunnarsdóttur, Brekkubyggð 12, Blönduósi með stefnu birtri 25. september 2003. Dómkröfur. Stefnandi gerir sömu kröfur á hendur báðum stefndu og krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum í Svínavatnshreppi og um leið verði hrundið ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins er felldi úr gildi ákvörðun stefnanda um að neyta forkaupsréttar að nefndri jörð. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu. Báðir stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en stefnda Oddný María krefst málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Eftir dómtöku málsins sendi lögmaður stefndu Oddnýjar Maríu dóminum bréf þar sem gerð var krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun hennar þar sem hún sé ekki virðisaukaskattskyld. Á bréfið ritaði lögmaður stefnanda að hann gerði ekki athugasemdir við að skjalið komist að í málinu. Málavextir. Jörðin Ásar í Svínavatnshreppi Austur-Húnavatnssýslu telst til svokallaðra Bakásajarða en það eru þær jarðir í hreppnum kallaðar sem eiga land vestanmegin að Blöndu í Langadal. Jörðin var gerð að ættaróðali á árinu 1953. Á árinu 1986 tók Erlingur Ingvarsson við óðalinu af bróður sínum. Erlingur átti að einnig og á enn í dag jörðina Hamar sem er næsta jörð norðan við Ása og nytjaði um tíma báðar jarðirnar. Á árinu 1989 taldi Erlingur að hann gæti ekki lengur setið óðalið með sómasamlegum hætti og seldi hann þá bróður sínum Guðmundi Ingvarssyni jörðina enda lá þá fyrir að ekkert barna Erlings vildi taka við óðalinu. Á árinu 2000 seldi Guðmundur stefnda Hauki Pálssyni jörðina en sú sala náði ekki fram að ganga vegna ákvæða jarðalaga um óðöl. Með kaupsamningi dagsettum 17. maí 2002 seldi Guðmundur syni sínum Víði Frey jörðina. Þann 12. desember 2002 leysti landbúnaðarráðherra jörðina úr óðalsböndum og sama dag gaf Guðmundur út afsal fyrir jörðinni til Víðis sonar síns. Í janúarmánuði 2003 seldi Víðir Freyr stefnda Hauki jörðina Jörðin hafði þá verið í eyði í um árabil og byggingar allar í niðurníðslu en stefndi Haukur hafði í nokkur ár verðið með jörðina á leigu til beitar fyrir hross. Á fundi þann 17. febrúar 2003 ákvað sveitarstjórn stefnanda að neyta forkaupsréttar að jörðinni. Á fundi sveitarstjórnarinnar var bókað að fyrir lægi bréf frá stefnda Hauki þar sem hann gerir grein fyrir áformum sínum varðandi jörðina. Einnig að fyrirliggjandi væri bréf frá Erlingi Ingvarssyni, Hamri í Svínavatnshreppi sem óskaði eftir því að sveitarstjórn neytti forkaupsréttar að jörðinni með það í huga að endurselja honum jörðina til skógræktar. Stefndi Haukur undi ekki þessari ákvörðun stefnanda og með bréfi dagsettu 11. mars 2003 til landbúnaðarráðuneytisins krafðist hann þess að ákvörðuninni yrði hnekkt. Með úrskurði ráðuneytisins uppkveðnum þann 4. júní 2003 var ákvörðun stefnanda um að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum felld úr gildi. Þann 28. júlí 2003 seldi stefndi Haukur stefndu Oddnýju Maríu jörðina og var samningur um kaupin sendur jarðanefnd stefnanda með bréfi dagsettu 30. júlí 2003. Sama dag var kaupsamningurinn sendur sveitarstjórn stefnanda og þess óskað að stefnandi upplýsti hvort hann hygðist neyta forkaupsréttar. Í bréfinu tók stefnda fram að hún ætlaði að stunda skógrækt á jörðinni. Nokkrum dögum síðar barst stefnda Hauki bréf frá lögmanni stefnanda dagsett 31. júlí þar sem upplýst er að stefnandi ætli að frá úrskurði ráðuneytisins hnekkt. Á fundi í sveitarstjórn þann 12. ágúst 2003 var erindi stefndu Oddnýjar Maríu tekið fyrir en afgreiðslu þess frestað án þess að afstaða væri tekin til forkaupsréttar. Stefnda Oddný María afhenti kaupsamninginn og afsalið til þinglýsingar hjá sýslumanninum á Blönduósi þann 23. september 2003 og voru skjölin færð í þinglýsingabók þann 24. september 2003 með athugasemd um að mál hafi verið höfðað þar sem þess er krafist að viðurkenndur verði réttur sveitarfélagsins til að neyta forkaupsréttar að jörðinni. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir á því að mál þetta snúist einkum um túlkun á 1. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Í nefndri grein segi að tilgangur laganna sé að tryggja að nýting lands utan skipulagðar þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem landbúnað stunda. Í þessari grein og 6. og 30. gr. laganna felist að sveitarstjórn sé falið að meta hvað sveitarfélaginu sé fyrir bestu. Í sveitarfélagi þar sem íbúar hafa viðurværi sitt af landbúnaði vegi landbúnaðarsjónarmið þyngra en nokkuð annað. Stefnandi heldur því fram að ákvæði 1., 6. og 30. gr. jarðalaga þrengi að samningsfrelsinu og hinni almennu jafnræðisreglu. Sveitarstjórn sé falið að stýra á grundvelli mats að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélagsins og þeirra sem landbúnað stunda. Til þess að víkja lagaákvæðum sem mæla skýrt á um tilteknar takmarkanir á samningsfrelsi til hliðar þurfi að liggja fyrir að ákvæðin séu brot á stjórnarskrá. Mat sem þetta verði alltaf huglægt en í jarðalögum séu engin huglæg skilyrði sett fyrir því að sveitarstjórn megi neyta forkaupsréttar. Þvert á móti segi t.d. í 2. mgr. 6. gr. laganna svo: ,,Nú telja sveitarstjórn og jarðanefnd, að ráðstöfun fasteignar sé andstæð hagsmunum sveitarfélagsins, og er þá rétt að synja um áformaða ráðstöfun eignarinnar.” Stefnandi hafnar því að meta þurfi hvort hagsmunir sveitarfélagsins að baki beitingu forkaupsréttarins hafi þurft að vera brýnir líkt og fullyrt sé í úrskurði ráðuneytisins. Ef svo sé þá liggi ekki fyrir hver eigi að meta hvort hagsmunir sveitarfélagsins séu brýnir eða ekki. Er það hlutverk sveitarstjórnar að meta þetta meðal þeirra þátta sem hún á mat um eða verður hún að sanna að aðili sá sem kaupir jörð sé verri kostur fyrir sveitarfélagið þegar fram líða stundir en einhver annar. Þar fyrir utan séu hagsmunir sveitarfélags augljóslega brýnir af því að sem best sé búið á jörðum sem enn eru í byggð. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að í úrskurði ráðuneytisins sé ranglega byggt á því að sveitarfélagið hafi tekið sérstakt tillit til hugsanlegs tjóns af völdum hrossa í eigu stefnda Hauks. Því er mótmælt af stefnanda að það sé ólögmætt sjónarmið að telja eina búgrein eiga betur við á tilteknum tíma á tiltekinni jörð en þetta sé eitt þeirra atriða sem sveitarstjórn megi meta. Þá bendir stefnandi á að hvergi komi fram í gögnum málsins að hrossaeign stefnda Hauks hafi skipt máli þegar ákveðið var að neyta forkaupsréttarins. Erlingur Ingvarsson hafi lýst áhyggjum sínum af ,,hrossaflota” og ,,hrossastóði” í bréfum sínum en sveitarstjórn nefni þetta ekki. Þá bendir stefnandi á að fordómar gagnvart hrossarækt séu varla miklir hjá stefnanda enda séu óvíða fleiri hross á hverja bújörð en í Svínavatnshreppi. Af hálfu stefnanda er á því byggt að meðferð landbúnaðarráðuneytisins hafi ekki verið vönduð þar sem á því er byggt að ekki hafi verið lögð fram göngn um það að Erlingur Ingvarsson hafi gert tilraunir til að kaupa jörðina af seljanda. Telur stefnandi að ráðuneytinu hafi borið að kanna þetta atriði úr því að á því er byggt í úrskurðinum en það hafi ekki verið gert. Stefnandi telur að Guðmundur Ingvarsson hafi með málamyndagerningi selt syni sínum jörðina í þeim tilgangi einum að geta losað hana úr óðalsböndum líkt og gert var og þar með hafi Erlingi Ingvarssyni reynst ómögulegt að kaupa jörðina aftur. Er því haldið fram að Erlingur hafi reynt að kaupa Ása af bróður sínum en samningar hafi ekki tekist. Stefnandi fellst ekki á það sjónarmið sem fram kemur í úrskurði landbúnaðarráðuneytisins að ólögmætt sé að taka tillit til aldurs við mat á því hvor sé betur til þess fallinn að stunda skógrækt á Ásum, stefndi Haukur eða Erlingur Ingvarsson. Bendir stefnandi á í þessu sambandi að fjölmörg lagaákvæði mæli fyrir um að mönnum skuli mismunað eftir aldri. Stefnandi heldur því fram að þegar fjallað sé um ógildingu stjórnvaldsathafnar þar sem ekki finnast gallar á undirbúningi eða gerð hennar þá standi málið og falli með því hvort ólögmætum sjónarmiðum hafi verið beitt. Stjórnvald þurfi ekki að færa fram tæmandi rökstuðning og óþarft sé að taka það fram sem allir viti og nægjanlegt sé fyrir stjórnvaldið að færa fram fullgildar málefnalegar ástæður. Í þessu tilfelli hafi slíkt verið gert í greinargerð stefnanda til ráðuneytisins. Heldur stefnandi því fram að í greinargerð hans til ráðuneytisins hafi einungis óbeint verið vikið að sameiningu bújarða en það sé mikilvægt atriðið fyrir sveitarfélög í dreifbýli. Á síðasta Búnaðarþingi hafi sameining bújarða verið rædd og m.a. talið að beita mætti forkaupsrétti sveitarfélaga til að auðvelda sameiningu. Stefnandi telur augljóst að þetta málefnalega atriði hafi verið meðal þeirra sem leiddu til þess að forkaupsrétti var beitt í því tilfelli sem hér um ræðir. Jarðirnar Ásar og Hamar liggi saman og þær báðar ákjósanlegar til skógræktar og því eðlilegt að þær verði sameinaðar. Bóndinn á Hamri sé langt kominn með að planta trjám í það land jarðar sinnar sem hentar til skóræktar og eðlilegt að hann haldi áfram skógrækt undir hatti Norðurlandsskóga með því að planta í land Ása. Það land sé svo mikið að honum endist ekki ævin til að planta í það allt. Á jörðunum sameinuðum sé unnt að stunda hefðbundinn búskap þó trjárækt sé á því landi sem hentar undir hana en það land Hamars sem ekki er undir skógrækt dugi hins vegar ekki til að þar sé rekinn hefðbundinn búskapur. Sameining þessara jarða sé því hagkvæm. Stefnandi bendir á að allt land í Svínavatnshreppi annað það sem liggur vestanmegin í Langadal að Blöndu, sé 120 metrum yfir sjávarmáli eða meira. Því sé vesturhlíð Langadalsins besta skógræktarland í sveitarfélaginu. Af hálfu stefnda Hauks er á því byggt að stefnanda hafi ekki tekist að hnekkja úrskurði landbúnaðarráðuneytisins frá 4. júní 2003 og því standi hann óraskaður. Stefndi byggir ennfremur á því að eftir að búið var að fella úr gildi ákvörðun stefnanda um beitingu forkaupsréttar hafi honum verið heimilt að ráðstafa jörðinni. Hann hafi selt stefndu Oddnýju jörðina áður en mál þetta var höfðað og hún þar með orðinn löglegur eigandi jarðarinnar og óbundin af ákvörðun um forkaupsrétt sem að auki var búið að fella úr gildi. Byggir stefndi og á því að þar sem stefnandi aðhafðist ekkert innan 30 daga eftir að honum var boðinn forkaupsréttur er stefndu var seld jörðin hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum. Af hálfu stefnda Hauks er ennfremur byggt á því að ekki verði annað ráðið en ákvörðun stefnanda hafi byggst á því einu að ganga erinda eins manns en hagsmunir sveitarfélagsins hafi ekki ráðið miklu. Af stefnu megi ráða að Erlingur B. Ingvarsson telur sig hafa verið hlunnfarinn í viðskiptum með jörðina en hann hafi ákveðið að ,,fara hina mildari leið” eins og það er orðað í stefnu til að fá jörðina til sín og fá sveitarfélagið til að neyta forkaupsréttar í stað þess að hann höfðaði mál til að ógildingar á þeirri ákvörðun að leysa jörðina úr óðalsböndum. Stefndi mótmælir því að stefnandi blandi sér í ágreining sem þennan og dragi taum eins aðila einkum þegar svo háttar til að stefnandi á ekki hagsmuna að gæta. Stefndi telur að hugleiðingar stefnanda í stefnu um að Erlingur hafi að fullu nýtt það land sem hann á til skógræktar renni frekari stoðum undir það sem áður er sagt að stefnandi sé í raun að gæta hagsmuna Erlings. Heldur stefndi því fram að Erlingur eigi enn mikið land ónýtt til skógræktar og telur vandséð að afkoma hans sé undir kaupum á jörðinni komin. Stefndi kveðst ekki sjá að stefnandi hafi grundvallað ákvörðun sína um að neyta forkaupsréttar á kostum þess að sameina jarðir. Auk þess telur stefndi að hagsmunir stefnanda af slíku séu óljósir og á engan hátt brýnir. Stefndi telur að af bréfi stefnanda til landbúnaðarráðuneytisins frá 10. apríl 2003 verði ekki annað ráðið en að forkaupsrétti sé beitt á þeirri forsendu að Erlingur Ingvarsson sé hæfari til að stunda skógrækt en stefndi. Stefndi mótmælir þessu mati stefnanda. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi hafi hagsmuni af því að velja með þessum hætti einn aðila umfram annan. Þá heldur stefndi því fram að stefnandi hafi óljósa hagsmuni af því að vel sé búið á jörðinni auk þess sem ekkert hafi komið fram í málinu sem leiði til þess að unnt sé að fullyrða að Erlingur Ingvarsson muni búa betur á jörðinni en hann. Stefndi Haukur heldur því fram að hagsmunir stefnanda af því að neyta forkaupsréttar verði ekki með vísan til þess sem að framan er rakið taldir brýnir. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi beitt ólögmætum sjónarmiðum þegar hann ákvað að neyta forkaupsréttarins. Þá telur stefndi og ljóst að stefnandi hafi brotið rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar ákvörðunin var tekin en málið hafi ekki verið nægjanlega vel upplýst á þeim tíma. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi á ólögmætan hátt gripið inn í samningsfrelsið. Þó svo forkaupsréttur sé í þessu tilfelli lögbundinn verði að beita honum af varúð og með málefnalegum hætti. Hagsmunir stefnanda þurfi að vera brýnir til að réttlæta slíkt inngrip en svo hátti ekki til í þessu tilfelli og því hafi verið óheimilt að skerða samningsfrelsið líkt og gert var. Stefndi heldur því einnig fram að þau ákvæði jarðalaga sem hér eiga við og beiting þeirra af hálfu stefnanda séu í andstöðu við eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994. Um sé að ræða óhæfilega heftingu á mannréttindum miðað við þau markmið sem að er stefnt. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi upplýst að hann hafi látið aldur stefnda hafa áhrif á ákvörðun sína. Sjónarmið þetta sé ólögmæt mismunun sem fari í bága við 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 65. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944. Í raun leiði þetta til þess að ákvörðun stefnanda er þegar af þessari ástæðu ógild. Loks telur stefndi að stefnandi hafi með ákvörðun sinni brotið meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Ef það var markmið stefnanda að skógrækt yrði stunduð á eyðijörðinni Ásum, þá hefði átt að binda samþykki við sölu jarðarinnar við slíkt skilyrði með heimild í 6. mgr. 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Hvað lagarök varðar vísar stefndi Haukur til ákvæða jarðalaga einkum 6. gr. og IV. kafla. Einnig til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, aðallega 10. gr, 11. gr., 12. gr. og 15. gr. Þá vísar hann til 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað málskostnað varðar vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnda Oddný María heldur því fram að hún eigi fulla aðild að málinu þar sem sömu kröfur eru gerðar á hendur henni og stefnda Hauki. Aðild hennar geti því ekki verið eingöngu til réttargæslu. Stefnda byggir á því að hún hafi keypt jörðina af aðila sem átti skýlausan eignarrétt og hafði þinglýsta eignarheimild að jörðinni. Henni hafi verið kunnugt um að ákvörðun stefnanda um að neyta forkaupsréttar hafði verið felld úr gildi og því í góðri trú um að engar kvaðir hvíldu á eigninni af þeim sökum. Þegar kaup hennar og stefnda Hauks hafi verið um garð gengin hafi hún verið óbundin af ákvörðun stefnanda. Krafa um forkaupsrétt vegna kaupa stefnda Hauks á jörðinni bindi hana ekki enda hafi stefnandi ekkert gert til að viðhalda forkaupsréttinum með þinglýsingu eða öðrum hætti eftir að ákvörðun stefnanda um að neyta forkaupsréttar hafði verið felld úr gildi. Þá byggir stefnda á því að stefnandi hafi ekki aðhafst neitt innan 30 daga eftir að honum var boðinn forkaupsréttur að jörðinni á grundvelli samnings stefndu og stefnda. Með því hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til að ganga inn í kaupin. Auk þeirra málsástæðna sem að raktar eru hér að framan byggir stefnda Oddný María á sömu málsástæðum og stefndi Haukur og raktar eru hér að framan. Sami lögmaður gætir hagsmuna beggja stefndu og eru málsástæður stefndu Oddnýjar Maríu aðrar en þær sem þegar er getið, samhljóða málsástæðum stefnda Hauks og því óþarft að rekja þær aftur hér. Niðurstaða. Fallast verður á með stefndu að annmarkar séu á stefnu en þeir eru ekki slíkir að ekki sé ljóst hvert sakarefnið er og verður málinu því ekki vísað frá dómi án kröfu. Aðilar eru sammála um að Oddnýju Maríu sé ekki stefnt til réttargæslu heldur eigi hún fulla aðild að málinu og verður við það miðað við úrlausn málsins. Ætla verður að stefnandi hafi horft til heimildar í 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 þegar hann ákvað á fundi sínum þann 17. febrúar 2003 að ganga inn í kaupin á jörðinni Ásum í Svínavatnshreppi en fundargerð ber þetta ekki með sér. Jörðin Ásar er utan þéttbýlis og þannig getur 30. gr. nefndra jarðalaga um forkaupsrétt sveitarfélaga átt við hana. Í fyrstu grein jarðalaga segir svo: ,,Tilgangur laga þessara er að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélag og þeirra, sem landbúnað stunda.” Af greinargerð, sem fylgdi frumvarpi að lögunum, má ráða að ætlun löggjafans var að veita byggðarlögum utan þéttbýlis meira áhrifavald um skipulag byggðar, styrkja stöðu bænda og sveitarfélaga til jarðakaupa. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 70/2002 er leyst úr ágreiningi varðandi forkaupsrétt sveitarfélags að jörð í dreifbýli. Í dóminum kemur m.a. fram að niðurstaða málsins ráðist af því hvort ákvörðun sveitarstjórnarinnar hafi stefnt að lögmætu markmiði. Þá verði einnig að hyggja að því hvort rökstuðningur sveitarfélagsins fyrir því að neyta forkaupsréttar síns hafi verið málefnalegur og því hvort hagsmunir sveitarfélagins af beitingu forkaupsréttarins hafi verið brýnir. Einnig að hafa verði í huga að ákvörðunin hafi verið íþyngjandi fyrir kaupanda jarðarinnar og til þess fallin að raska áformum hans. Þessi sömu sjónarmið eiga við hér. Er þeim málsástæðum stefnanda að hann eigi frjálst mat um það hvort hann beiti forkaupsrétti eða ekki, ef hann einungis gætir að formskilyrðum, því hafnað. Jörðin Ásar hefur verið í eyði um árabil og byggingar jarðarinnar ónothæfar og þar af leiðandi eru ekki líkindi til þess að þar verði stundaður hefðbundinn búskapur í náinni framtíð. Virðist sem nýting jarðarinnar komi helst til með að felast í beit og skógrækt. Af gögnum málsins og framburði oddvita stefnanda fyrir dóminum verður ekki annað ráðið en stefnandi hafi neytt forkaupsréttar að jörðinni í þeim tilgangi að selja hana aftur til Erlings Ingvarssonar á Hamri með skilyrðum um öfluga skógrækt. Erlingur Ingvarsson kom fyrir dóminn og bar að hann væri langt kominn með að planta trjám í heppilegt land að Hamri en hann hafi á undanförnum árum plantað um 400.000 plöntum að Hamri. Þá bar hann einnig að hann væri í nánast fullu starfi á Blönduósi fyrir utan skógræktina en tæplega sé hægt að hafa lífsviðurværi af því að planta trjám. Með endursölu jarðarinnar ætlaði stefnandi að tryggja Erlingi land til áframhaldandi skógræktar og taldi að með því væru líkur til þess að atvinna skapaðist af skógræktinni í sveitarfélaginu í framtíðinni. Í bréfi dagsettu 5. febrúar 2003 gerði stefndi Haukur stefnanda grein fyrir því hvaða áform hann hefði varðandi nýtingu jarðarinnar og kvaðst hann ætla að stunda þar skógrækt. Í greinargerð stefnanda til landbúnaðarráðuneytisins kemur fram að stefnandi telur Erling Ingvarsson á Hamri líklegri en stefnda Hauk til þess að stunda skógrækt á jörðinni og þess jafnframt getið að ekki sjáist áhugi Hauks á skógrækt á þeim jörðum sem hann eigi nú þegar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefnandi hafi kannað með hvaða hætti stefndi Haukur hygðist stunda skógræktina en ætla verður að það skipti einu hver það er sem stundar skógrækt á Ásum en atvinna af skógræktinni ætti að skapast burt séð frá því hver það er sem plantar trjánum. Í þessu sambandi verður að taka tillit til þess ólíklegt er að Ásar verði nýttir fyrir annað en skógrækt og beit í náinni framtíð og þess að á Hamri er ekki stundaður hefðbundinn búskapur og sameining eða samnýting þeirra jarða því ekki til þess fallin að skjóta stoðum undir annan búskap að Hamri en skógrækt. Af gögnum þeim sem lögð hafa verið fyrir dóminn og framburði Erlings Ingvarssonar sem vinnur nánast fulla vinnu með sinni skógrækt verður ekki annað ráðið en að skógrækt á Ásum verði ekki full atvinna fyrir einn mann hvað þá fleiri auk þess sem plöntun trjáa fer einungis fram hluta úr ári. Stefnanda bar því að kanna áform stefnda Hauks nánar og kanna hvort þau gætu ekki farið saman við hagsmuni stefnanda af nýtingu jarðarinnar. Þetta gerði stefnandi ekki og honum hefur ekki tekist að sýna fram á að lögmætum hagsmunum hans hafi verið stefnt í hættu við það að kaup stefnda Hauks á jörðinni næðu fram að ganga. Auk þess hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi af því brýna hagsmuni að Erlingur Ingvarsson stundi skógrækt að Ásum frekar en aðrir. Einnig verður að hafa í huga að beiting forkaupsréttar var íþyngjandi fyrir stefnda Hauk og inngrip í samningsfrelsi. Þegar af þeim ástæðum sem að framan eru raktar ber að hafna kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Stefnda Oddný María fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðuneytisins 14. nóvember 2003 og skal gjafsóknarkostnaður hennar því greiðast úr ríkissjóði og málskostnaður dæmdur henni skal greiddur til ríkissjóðs. Áður er þess getið að eftir dómtöku málsins kom fram krafa um viðrisaukaskattur verði lagður á tildæmdan málskostnað Oddnýjar Maríu. Stefnandi lýsti því yfir að hann gerði ekki athugasemd við að krafan kæmist að í málinu og verður hún sbr. 111. gr. laga um meðferð einkamála tekin til greina. Af hálfu stefnanda flutti málið Már Pétursson hæstaréttarlögmaður og af hálfu beggja stefndu Haraldur Örn Ólafsson héraðsdómslögmaður. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Kröfu stefnanda, Svínavatnshrepps, þess efnis að staðfestur verði með dómi réttur hans til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum í Svínavatnshreppi og að hrundið verði úrskurði landbúnaðarráðuneytis í máli nr. LAN03030078 Haukur Pálsson gegn hreppsnefnd Svínavatnshrepps uppkveðinn 4. júní 2003, er hafnað. Stefnandi greiði stefnda Hauki Pálssyni 275.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði ríkissjóði 275.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefndu, Oddnýjar Maríu Gunnarsdóttur þar með talin þóknun lögmanns hennar, Haraldar Arnar Ólafssonar héraðsdómslögmanns, 275.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 157/2000
|
Embættismenn Áminning Sératkvæði
|
Dómsmálaráðherra veitti sýslumanninum S skriflega áminningu vegna embættisfærslu hans við innheimtu 50.000.000 króna sektar sem Hæstaréttur hafði dæmt Þ til að greiða. Laut áminningin að því að S hefði með gerð samkomulags við Þ um greiðslu sektarinnar brotið gegn 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 57/1997, sem mælir fyrir um, að ekki megi veita lengri greiðslufrest en eitt ár frá því að sekt kemur til innheimtu. S hafði fengið sektina til innheimtu eftir gildistöku laga nr. 57/1997 og bar honum sem sýslumanni að kynna sér sérstaklega nýja lagasetningu sem varðaði störf hans og fara eftir henni. Samkvæmt lagaákvæðinu mátti hann ekki semja um innheimtu sektarinnar með þeim hætti sem hann gerði. Ekki var talið unnt að líta fram hjá því að með gerð samkomulagsins hefði S sýnt af sér athæfi í starfi sem heyrði undir 21. gr. laga nr. 70/1996. Ekki væri annað fram komið en að ráðherra hefði staðið réttilega að áminningunni. Miskabótakrafa S var leidd af kröfu hans um ógildingu áminningarinnar og kom sú krafa því ekki frekar til álita. Var íslenska ríkið sýknað af kröfum S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason og Páll Sigurðsson prófessor. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 25. apríl 2000. Hann krefst þess að áminning, sem dómsmálaráðherra veitti honum 2. mars 1998, verði metin ógild og honum dæmdar 900.000 krónur í miskabætur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara gerir hann kröfu um verulega lækkun stefnukrafna. I. Áfrýjandi var skipaður bæjarfógeti á Akranesi 24. september 1985. Var skipunin ótímabundin og gilti frá 1. nóvember sama ár. Við gildistöku laga nr. 92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, 1. júlí 1992, var áfrýjandi áfram sýslumaður á Akranesi samkvæmt 4. mgr. 18. gr. laganna. Var áfrýjandi enn í því embætti er atburðir þeir gerðust, sem urðu tilefni áminningar þeirrar, sem um er fjallað í máli þessu. Tildrög málsins og málsástæður aðila koma fram í héraðsdómi. Þar er rakið að dómsmálaráðherra áminnti áfrýjanda skriflega 2. mars 1998 vegna embættisfærslu hans við innheimtu 50.000.000 króna sektar samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands 12. júní 1997 í máli ákæruvaldsins gegn Þórði Þórðarsyni, Sóleyjargötu 18 á Akranesi. Fangelsismálastofnun ríkisins hafði sent sýslumanninum á Akranesi sektina til innheimtu 11. júlí 1997. Áminningin laut að því að áfrýjandi hefði 21. janúar 1998 gert samkomulag við Þórð Þórðarson um greiðslu sektarinnar. Taldi ráðuneytið að hann hefði með samkomulaginu brotið gegn 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 57/1997, sem mælir fyrir um, að ekki megi veita lengri greiðslufrest en eitt ár frá því að sekt kemur til innheimtu. Ákvæði þetta öðlaðist gildi 1. júlí 1997. Ráðuneytið hafði með bréfi 30. janúar 1998 lýst þeirri fyrirætlan sinni að veita áfrýjanda áminningu á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þar sem samkomlagið væri ámælisvert. Áfrýjanda var síðan gefinn kostur á að tala máli sínu áður en af áminningu yrði. Svaraði áfrýjandi bréfi þessu með greinargerð 5. febrúar 1998. Í áminningarbréfi ráðuneytisins er andmælum áfrýjanda svarað og komist að þeirri niðurstöðu, að með samkomulaginu hafi hann „hvort tveggja sýnt vankunnáttu og óvandvirkni í starfi þegar litið er til efnis og skilmála“ þess og sýnt af sér óhlýðni við löglegt boð ráðuneytisins samkvæmt fyrirmælum í umburðarbréfi til lögreglustjóra 9. október 1997 um innheimtu sekta. Með bréfi ráðuneytisins til áfrýjanda 5. mars sama ár var fallið frá síðasta hluta áminningarinnar þar sem í ljós hafði komið, að ekki fannst hjá ráðuneytinu staðfesting þess að umburðarbréfið hefði verið sent áfrýjanda. Hins vegar var haldið fast við áminninguna að því er varðaði vankunnáttu og óvandvirkni og enn á ný vitnað til ákvæðis 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga. II. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 92/1989, sbr. lög nr. 15/1998, áður 15. gr. sömu laga, hafa sýslumenn yfirumsjón og ábyrgð á rekstri embætta sinna og eftir 5. gr. sömu laga, áður 14. gr., eiga málefni sýslumanna undir dómsmálaráðuneytið. Lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eiga samkvæmt 1. gr. laganna við sýslumenn, eins og aðra þá sem skipaðir, settir eða ráðnir eru í þjónustu ríkisins til lengri tíma en eins mánaðar. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. þessara laga stýrir forstöðumaður embættis starfi í samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréf. Í ákvæðinu segir jafnframt meðal annars að ráðherra geti veitt forstöðumanni áminningu samkvæmt 21. gr. sömu laga, sé verkefnum stofnunar ekki sinnt sem skyldi. Lagaákvæði þessi verða ekki öðru vísi skilin en að dómsmálaráðherra hafi eftirlit með störfum sýslumanns og veiti honum áminningu í samræmi við ákvæði 21. gr. laga nr. 70/1996 ef verkefnum er ekki sinnt sem skyldi, svo sem fari sýslumaður ekki eftir lögum við embættisfærslu sína. Texti samkomulags þess sem áfrýjandi gerði við Þórð Þórðarson um innheimtu sektarinnar er í heild tekinn upp í héraðsdóm. Kemur þar fram að við gerð þess höfðu 7.500.000 krónur verið greiddar upp í sektina. Samkvæmt samkomulaginu átti síðan að greiða 2.500.000 krónur 2. febrúar 1998 og sömu fjárhæð 2. ágúst sama ár. Ekki var þar kveðið á um frekari greiðslur en því lofað að samið yrði um framhald greiðslna í síðasta lagi í janúar 1999. Áfrýjandi heldur því fram að samkomulagið hafi verið heiðursmannasamkomulag milli sín og Helga V. Jónssonar hæstaréttarlögmanns, fyrirsvarsmanns Þórðar Þórðarsonar. Hefur Helgi áritað samkomulagið svo sem rakið er í héraðsdómi. Samkvæmt efni samkomulagsins var það gert við Þórð Þórðarson og ritaði hann undir það, en hins vegar kom hæstaréttarlögmaðurinn fram fyrir Þórð við gerð þess. Ekki verður séð að það hafi þýðingu að lögum hvort samkomulag sé kallað heiðursmannasamkomulag eða eitthvað annað. Það sem hlýtur að ráða úrslitum er efni samkomulagsins og hvaða heimild sýslumaður hafði til að gera það. Þar sem um samkomulag var að ræða en ekki einhliða ákvörðun sýslumanns eiga stjórnsýslulög nr. 37/1993 ekki beint við, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Að framan er það rakið að áfrýjandi fékk sektina til innheimtu eftir gildistöku laga nr. 57/1997, sem breytti 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga. Eftir gildistöku ákvæðisins hlaut öll innheimta sekta að fara að ákvæðinu. Honum sem sýslumanni bar að kynna sér sérstaklega nýja lagasetningu sem varðaði störf hans og fara eftir henni. Samkvæmt lagaákvæðinu mátti hann ekki gera samning um innheimtu sektarinnar nema til 11. júlí 1998, en síðari gjalddagi samkomulagsins var 2. ágúst 1998. Meginmáli skipti þó að þar var enginn greiðslufrestur afmarkaður fyrir mestan hluta sektarinnar. Þess í stað var ákveðið að semja um eftirstöðvar hennar, 37.500.000 krónur, í síðasta lagi í janúar 1999, eða allt að hálfu ári eftir að greiðslufrestur samkvæmt lögunum rann út. Var því allt í óvissu um framhaldandi greiðslur. Verður ekki fram hjá því litið að með gerð samkomulagsins hafi áfrýjandi sýnt af sér athæfi í starfi sem heyri undir 21. gr. laga nr. 70/1996. Áfrýjanda var í samræmi við niðurlag ákvæðisins gefinn kostur á að tala máli sínu. Hann skilaði um það ítarlegri skýrslu og fékk í áminningarbréfinu svar við andmælum sínum. Ekki er annað fram komið en að ráðherra hafi staðið réttilega að áminningunni. Miskabótakrafa áfrýjanda er leidd af kröfu hans um ógildingu áminningarinnar. Kemur sú krafa því ekki frekar til álita. Af framangreindum ástæðum og að öðru leyti með tilvísun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Hvor aðila skal bera kostnað sinn af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Atvik máls þessa eru af því sprottin, að sýslumanninum á Akranesi bárust í hendur á árunum 1995 og 1997 þau erfiðu verkefni að innheimta hjá Þórði Þórðarsyni, sem rekið hafði gróið atvinnufyrirtæki þar í bænum um langt árabil, skuldir við ríkissjóð vegna brota á skattalögum, er samanlagt námu hátt á annað hundrað milljónum króna. Var þar annars vegar um að ræða skuldir vegna endurákvarðaðra opinberra gjalda og virðisaukaskatts og hins vegar vegna refsisektar að fjárhæð 50.000.000 krónur, sem fylgdi í kjölfarið. Lagabrotin voru í því fólgin, að hann hafði árum saman dregið undan sköttum umtalsverðan hluta af tekjum fyrirtækisins, og stóð svo enn, þegar skattyfirvöld tóku í taumana og leiðréttu gjöld hans að því marki, sem lög leyfðu. Var það verðskuldað, en af gögnum í dómsmálum vegna viðbragðanna verður þó ekki séð, að brotin hafi verið framin til að safna auði, heldur öllu fremur til að halda í horfi um reksturinn og framkvæmdir vegna hans. Skiptir þetta máli um það, sem á eftir fór. Samkvæmt sömu gögnum og lögmálum almennrar skynsemi sýnist mega slá því föstu, að lítil ástæða hafi verið til að vænta þess fyrirfram, að unnt yrði nokkru sinni að leysa þessi verkefni með þeim hætti, að umræddar skuldir innheimtust að fullu. Hin eina lausn, sem beint lægi við eftir efninu, hafi verið sú, að ganga þegar í stað milli bols og höfuðs á skuldaranum og fyrirtæki hans með aðför í eignum og eftirfarandi nauðungarsölum og/eða gjaldþrotameðferð, þótt brugðið gæti til beggja vona um árangur af slíkum aðgerðum. Fyrir liggur, að sýslumaður tók fyrstu skrefin til að tryggja kost á þessari lausn í desember 1995, en fylgdi þeim ekki eftir um sinn. Af gögnum málsins verður ekki séð, að önnur yfirvöld hafi borið í brjósti sérstakan hug á því, að gengið yrði fram með skeleggari hætti að svo stöddu, og má kalla það skiljanlegt, ef svo var. Hins vegar hlaut það að fylgja því að sleppa hendi af þessari lausn, að öll önnur úrræði til innheimtu skuldanna bæru í sér vandræðalausnir miðað við þann lagaramma, sem málinu var sniðinn. Fram er að vísu komið, að fjölskylda Þórðar stóð þétt við hlið hans og vildi styðja að því að greiða niður skuldirnar, en til beinnar innheimtu refsisektarinnar úr hendi annarra en hans sjálfs var ekki unnt að efna, þar sem hún er harðlega bönnuð að lögum. Mál þetta snýst einvörðungu um gildi og áhrif áminningar, sem dómsmálaráðherra veitti áfrýjanda, þá sýslumanni á Akranesi, með bréfi 2. mars 1998 vegna embættisfærslu hans við innheimtu umræddrar refsisektar, svo sem lýst er skýrum stöfum í atkvæði annarra dómenda. Fylgdi áminningin í kjölfar samkomulags varðandi greiðslur upp í sektina, sem undirritað var milli sýslumanns og Þórðar 21. janúar 1998 og kynnt dómsmálaráðuneytinu 29. sama mánaðar að gefnu tilefni, en staða innheimtunnar hafði nokkru áður vakið athygli alþingismanna og fjölmiðla og ríkisendurskoðun tekið hana til athugunar. Áminning þessi er að miklu leyti á því reist, að gerð sýslumanns á umræddu samkomulagi hafi falið í sér skýlaust brot á 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem nýlega hafði verið breytt með 1. gr. laga nr. 57/1997. Á sama hátt er afstaða mín til áminningarinnar að miklu leyti mótuð af því, að ég get ekki verið sammála ráðherranum um skýleysi þeirrar lagabreytingar, sem gerð hafði verið, og þar með skýleysi brotsins, er sýslumanni var gefið að sök. Efni 2. mgr. 52. gr. hafði frá öndverðu verið á þá leið, að lögreglustjórar skyldu annast innheimtu sekta, og væri þeim heimilt að innheimta þær með afborgunum. Við þann texta var því nú aukið, að eigi skyldi veita lengri greiðslufrest en eitt ár frá því að sekt kæmi til innheimtu. Þessi viðbót var skýrt orðuð og án fyrirvara frá hendi löggjafans, en þar með var ekki ljóst, að hún gæti komið umsvifalaust til framkvæmda um allar sektir, sem til innheimtu væru sendar eftir gildistöku laganna. Í lagagreininni er að sjálfsögðu fjallað um heimildir lögreglustjóra til að stýra innheimtum sekta og taka við loforðum um lúkningu þeirra, en efni hennar snýr eigi að síður fyrst og fremst að þeim, sem til sektargreiðslu eru dæmdir. Í því hefur það falist alla tíð, að kosturinn á greiðslu sekta með afborgunum væri innbyggður þáttur í þessari tegund refsingar, sem yfirvöldum væri skylt að virða eftir atvikum með málefnalegum hætti. Um tilhögun sektargreiðslna höfðu fyrir breytinguna mótast tilteknar venjur og viðmið, sem að vísu voru ekki talin með öllu skýr og ekki án hættu á mismunun milli manna eða umdæma, en voru eigi að síður ávöxtur refsiframkvæmdar, er meta verður sem málefnalega að undirstöðu til og samkvæma lögunum. Með lagabreytingunni var stefnt að auknu samræmi í innheimtu sekta, en jafnframt að verulegri þrengingu á því svigrúmi, sem innheimtumenn hefðu til að hagræða henni í þágu dæmdra manna, er vilja hefðu til að gjalda fyrir brot sín. Mátti ljóst vera, að sú þrenging gæti í raun jafngilt þyngingu þeirrar refsingar, sem dæmd hefði verið, og þá komið harðast niður þar sem erfiðast væri fyrir vegna umfangs sektarinnar og/eða greiðslugetu hins dæmda. Engin ástæða virðist til að gera því skóna, að löggjafinn hafi ætlast til, að framhjá þessu yrði litið, þegar breytingin kæmi til framkvæmda. Í 2. gr. almennra hegningarlaga er lýst þeirri meginreglu, að refsilöggjöf skuli ekki vera afturvirk, hvorki um refsinæmi verknaðar né refsingu við honum, og sú meginregla er nú sett fram með skýrum hætti í 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 7. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Í ljósi hennar hefði verið eðlilegt að miða áhrif lagabreytingarinnar gagnvart einstökum mönnum við þann tíma, er brot voru framin, og ætla framkvæmd hennar aðlögunartíma í samræmi við þá undirstöðu. Þetta mun þó ekki hafa verið gert, heldur virðast leiðbeiningar dómsmálaráðuneytisins til lögreglustjóra og sýslumanna hafa verið á þá leið, að reglunni um 12 mánaða hámark greiðslufrests yrði afdráttarlaust beitt um allar sektir, er til innheimtu kæmu eftir gildistöku breytingarinnar 1. júlí 1997, nema samningar um afborgun hefðu þegar verið gerðir eftir fyrri starfsháttum. Þetta viðhorf ráðuneytisins, sem lýst er í bréfinu til áfrýjanda, hefur að vísu hlotið stuðning í áliti umboðsmanns Alþingis 17. maí 1998 um úrskurð ráðuneytisins frá 21. janúar sama ár í tilteknu máli, en ég tel ekki unnt að fallast á það án þess fyrirvara, sem hér var lýst. Tel ég það veikja gildi áminningarinnar til sýslumanns, að hans var ekki gætt við útgáfu hennar. Í annan stað virðist það veikja gildi áminningarinnar frá sjónarhóli almennra stjórnsýslureglna, að viðhorfi dómsmálaráðuneytisins þess efnis, að hið umdeilda samkomulag væri ólögmætt, var einvörðungu lýst gagnvart sýslumanni, í áminningarbréfinu og undanfarandi erindum, en ekki gagnvart hinum aðilanum, þ.e. Þórði Þórðarsyni sjálfum og Helga V. Jónssyni hæstaréttarlögmanni, sem kom fram fyrir hans hönd við gerð samkomulagsins. Var bréfið einnig ritað án þess að áður væri undir þá borið, hvaða augum þeir litu á stöðu og skuldbindingargildi þessa gernings. Þrátt fyrir aðkallandi þörf á viðbrögðum af hálfu ráðuneytisins verður að ætla, að unnt hefði verið að koma hvoru tveggja þessu við. Í þriðja lagi var bréf ráðherra orðað svo, að áminningin væri veitt á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, án þess að annarra lagaheimilda væri jafnframt getið. Þetta var í raun ófullnægjandi, þar sem ákvæði 21. gr. eiga ekki beint við um forstöðumenn stofnana eða stjórnvöld á borð við sýslumenn. Í samræmi við kröfur um sjálfstæði stjórnvalda eftir meginreglum stjórnskipunarinnar hefði verið rétt að skírskota einnig til 2. mgr. 38. gr. laganna og hinnar hefðbundnu reglu um eftirlitsvald ráðherra gagnvart embættismönnum, sem kalla má undirstöðu að hinni síðarnefndu lagagrein. Eins og hér stóð á varðar það þó fremur form en efni, að þetta var ekki gert. Um samkomulag það, er varð tilefni áminningarinnar, er á hinn bóginn það að segja, að fallast verður að miklum hluta á þá gagnrýni á gerð þess og efni, sem lýst er í bréfi ráðherra. Að vísu fjallaði texti samkomulagsins einvörðungu um tímasetningu og viðtöku á greiðslum upp í refsisekt Þórðar Þórðarsonar, ásamt ráðagerð um frekari greiðslur, og það var undirritað af honum einum af eðlilegum ástæðum. Eigi að síður verður að telja, að í því hafi falist fyrirheit um frestun á afplánun vararefsingar, ef staðin yrðu skil á hinum umsömdu greiðslum, og þá fram á það tímamark, er sett var til viðræðna um frekari greiðslur, þ.e. fram í janúar 1999 eða lengur. Var þannig greinilega gefið í skyn, að unnt væri eftir atvikum að dreifa greiðslu sektarinnar yfir lengri tíma en til álita gat komið eftir hinum eldri reglum um sektarafborganir, sem verið höfðu ólögfestar og miðuðust að hámarki við fyrningartíma sektanna. Verður því að taka undir þá skoðun ráðuneytisins, að skilmálar samkomulagsins hafi verið ámælisverðir. Jafnframt verður að telja, að sýslumanni hafi borið í svo mikilvægu máli að leita samráðs við ráðuneyti dómsmála og fjármála í ríkara mæli en hann virðist hafa gert. Hann hefur að vísu lýst því, að tilraunir sínar í þá átt hafi hlotið takmarkaðar undirtektir, sem hann rekur að hluta til yfirstandandi breytinga á viðhorfi til stjórnarhátta, auk þess sem Helga V. Jónssyni hafi verið vísað til hans sjálfs, þegar lögmaðurinn bar mál Þórðar upp við ráðuneytin. Hafi raunin verið þessi þurfti hann því fremur að varast samkomulagsgerð með svo víðtæku efni, sem fyrr getur. Þrátt fyrir áðurgreinda annmarka á áminningarbréfi ráðherra er það því niðurstaða mín, þegar málið er virt í heild, að kjarni þess standi óhaggaður. Sé hann svo mikilvægur, að ekki sé unnt að fallast á kröfu áfrýjanda um ógildingu áminningarinnar, né heldur um miskabætur hennar vegna. Á þessum forsendum er ég sammála niðurstöðu annarra dómenda. Mál þetta, sem dómtekið var 19. nóvember s.l. er höfðað með stefnu út gefinni 25. júní 1998 og birtri daginn eftir. Stefnandi er Sigurður Gizurarson, kt. 020339-4709, Víkurströnd 6, Seltjarnarnesi. Stefndu eru Þorsteinn Pálsson, dómsmálaráðherra, kt. 291047-4679, Háteigsvegi 46, Reykjavík, fyrir hönd íslenska ríkisins og Geir Hilmar Haarde, fjármálaráðherra, kt. 080451-4749, Granaskjóli 20, Reykjavík, fyrir hönd ríkissjóðs. Meðan á rekstri málsins stóð tók Sólveig Pétursdóttir, kt. 110352-2499, Bjarmalandi 18, Reykjavík, við embætti dómsmálaráðherra. Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrsta lagi að ógild sé áminning sú sem stefndi dómsmálaráðherra veitti honum með bréfi dagsettu 2. mars 1998 og í öðru lagi að stefnanda verði dæmdar bætur úr ríkissjóði að fjárhæð kr. 2.000.000 fyrir miska sem stefndi hefur valdið honum með áminningunni og áreitni og fréttaburði Dómsmálaráðuneytis sem henni tengist. Þá er gerð krafa um að stefnanda verði dæmdur hæfilegur málskostnaður úr ríkissjóði að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða hæfilegan málskostnað að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að með bréfi Fangelsismálastofnunar ríkisins dagsettu 11. júlí 1997 var stefnanda, sem þá var sýslumaður á Akranesi, sendur dómur Hæstaréttar Íslands frá 12. júní 1997 í máli ákæruvaldsins gegn Þórði Þórðarsyni, en með dóminum var ákærða meðal annars gert að greiða 50.000.000 króna sekt til ríkissjóðs. Greiddist sektin ekki innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins skyldi ákærði sæta í hennar stað fangelsi í tólf mánuði. Með bréfi dagsettu 6. janúar 1998 óskaði dómsmálaráðuneytið eftir upplýsingum frá embætti stefnanda um það hvernig innheimtu sektarinnar væri háttað. Þá var óskað upplýsinga um ástæður þess að fjárnám í fasteign og tveimur skuldabréfum vegna skattaskulda Þórðar hafi í september 1997 verið fært aftur fyrir fjárnám fyrir sektinni. Þá var beðið um upplýsingar um tilboð sem komu fram í skuldabréfin þegar þau voru seld á nauðungarsölu á uppboði í nóvember 1997. Stefnandi svaraði fyrirspurninni daginn eftir og kom þar fram að greiðst hefðu kr. 7.571.000 inn á sektina og hefði lögmaður Þórðar farið þess á leit að samið yrði um greiðslu á sektarskuldinni með afborgunum. Ráðuneytið leitaði áfram upplýsinga hjá stefnanda um innheimtu sektarinnar og opinberum gjöldum Þórðar að fjárhæð um 142 milljónir króna. Þann 29. janúar 1998 barst ráðuneytinu vitneskja um samkomulag sem gert hafði verið 21. janúar sama ár um greiðslu sektarinnar. Stefnandi heldur því fram að samkomulagið hafi verið gert við Helga V. Jónsson, hrl., lögmann Þórðar, en texti samkomulagsins er svohljóðandi: "Sýslumaðurinn á Akranesi og Þórður Þórðarson kt. 261131-2119, Sóleyjargötu 18, Akranesi, gera með sér svofellt samkomulag: Með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 12. júní 1996 (svo) í málinu nr. 121/1997 var Þórður Þórðarson dæmdur til að greiða kr. 50.000.000 í sekt og sakarkostnað kr. 140.000. Skuld þessi er til innheimtu hjá sýslumannsembættinu á Akranesi. Nú þegar hafa verið greiddar kr. 7.500.000 upp í skuldina. Samkomulag er um að Þórður greiði kr. 2.500.000 hinn 2. febrúar 1998 og kr. 2.500.000 hinn 2. ágúst 1998 upp í skuldina. Um framhald greiðslna verður samið í síðasta lagi í janúar 1999. Greiðslur skulu fara fram á skrifstofu embættisins, Stillholti 16-18, Akranesi. Verði afborganir ekki inntar af hendi samkvæmt samkomulagi þessu, fellur það úr gildi." Skjalið er síðan undirritað af stefnanda og Þórði. Stefnandi hefur lagt fram ljósrit skjalsins með svofelldri áritun Helga V. Jónssonar, hrl.: "Af hálfu skuldara er samkomulag þetta gert í ljósi þess staðfesta ásetning hans og fjölskyldu hans, að ofangreind sektarskuld verði greidd. Á þessu ári er ábyrgst greiðsla á ofangreindum 5 millj. kr., en vonast er til að samkomulag náist um framhaldið í ársbyrjun 1999, hafi ekki tekist að afla fjár með öðrum hætti." Ljóst er af gögnum málsins að skjalið bar ekki með sér síðastgreinda áritun þegar það var sent ráðuneytinu. Með bréfum dagsettum 29. og 30. janúar 1998 lýsti ráðuneytið þeirri afstöðu sinni að samkomulagið gæti ekki talist gilt þar sem stefnandi hafi ekki haft heimild til þess að fara út fyrir þær lögmæltu heimildir sem 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga setur um eins árs greiðslufrest á sekt frá því hún kemur til innheimtu lögreglustjóra. Ráðuneytið leit svo á að samkomulagið væri skýlaust brot á 2. mgr. 52. gr. sömu laga og benti á ákvæði 21. gr. laga nr. 70/1996 þar sem heimilað er að veita embættismanni skriflega áminningu vegna ámælisverðrar háttsemi í starfi. Var stefnanda gefinn kostur á að tala máli sínu áður en til áminningar kæmi og var honum veittur frestur til andsvara til 9. febrúar sama ár. Með bréfi dagsettu 5. febrúar 1998 lýsti stefnandi sjónarmiðum sínum og 2. mars sama ár tók ráðuneytið afstöðu til röksemda hans og komst að eftirfarandi niðurstöðu: "Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða ráðuneytisins að með samkomulagi yðar við Þórð Þórðarson, dags. 21. janúar 1998 hafið þér hvort tveggja sýnt vankunnáttu og óvandvirkni í starfi þegar litið er til efnis og skilmála framangreinds samkomulags og sýnt af yður óhlýðni við löglegt boð ráðuneytisins samkvæmt fyrirmælum í umburðarbréfi til allra lögreglustjóra frá 9. október 1997 um innheimtu sekta. Á grundvelli 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 er yður hér með veitt áminning." Eftir að áminningin var veitt kom í ljós að ekki fannst staðfesting á því að umrætt umburðarbréf hefði verið sent stefnanda. Af þeirri ástæðu var því ekki haldið fram að stefnandi hefði brotið gegn sérstökum fyrirmælum bréfsins þar sem vakin var athygli á nýjum lögum um greiðslufrest sekta. Bent var á að lög nr. 57/1997 hefðu engu að síður verið birt í A-deild Stjórnartíðinda 29. maí 1997 og tekið gildi 1. júlí 1997. Var áminningin því látin standa óbreytt. Málsástæður og lagarök. Stefnandi gerir grein fyrir sjónarmiðum sínum í 8 tölusettum liðum í stefnu. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að stefndi dómsmálaráðherra geti ekki hróflað við ákvörðun sýslumannsins á Akranesi frá 21. janúar 1998 sökum þess að hún hefur ekki verið kærð til hans samkvæmt VII. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Dómsmálaráðuneytið gegni eftirlitshlutverki gagnvart lögreglustjóraembættum og geti gefið þeim stjórnvaldsfyrirmæli um það hvernig taka skuli á tilteknum málefnum, t.d. með fyrirmælum um túlkun á 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga. Innheimta sektarinnar hafi farið fram á grundvelli stjórnvaldsákvörðunar lögreglustjórans á Akranesi þar sem túlkun á nefndu lagaákvæði kom til álita. Stefnandi byggir á því að engin slík fyrirmæli um túlkun ákvæðisins hafi borist embættinu frá ráðuneytinu. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að stefndi dómsmálaráðherra geti ekki hróflað við lögbundinni stjórnsýslu lögreglustjórans á Akranesi. Um slíkar stjórnvaldsákvarðanir gildi ákvæði III.-IV. kafla stjórnsýslulaga og samkvæmt 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga hafi lögreglustjórinn á Akranesi einn vald til að taka þær stjórnsýsluákvarðanir sem þar er mælt fyrir um. Stefnandi byggir á því að um heiðursmannasamkomulag hafi verið að ræða sem lúti að greiðslu sektarinnar frá skyldmennum dómþola og falli því ekki undir 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga. Stefnda dómsmálaráðherra sé ekki heimilt að grípa eftir á fyrirvaralaust inn í valdsvið lögreglustjóra með afturköllun eða annars konar ógildingu á einstökum ákvörðunum hans, hvort heldur í búningi áminningarmáls eða með öðrum hætti. Ef ákvörðuninni hefði verið skotið til stefnda dómsmálaráðherra með stjórnsýslukæru hefði stefndi getað ógilt hana að lagaskilyrðum uppfylltum. Þá hefði verið unnt að höfða almennt dómsmál í því skyni að fá ákvörðunina ógilta. Hafi því engin formleg ógilding átt sér stað á samkomulaginu. Stefnandi byggir enn fremur á því að málsmeðferð stefnda, dómsmálaráðherra, fullnægi ekki rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Því hafi alltaf verið haldið fram að samkomulagið hafi verið gert við réttargæslumann Þórðar en ráðherra hafi ekki séð ástæðu til að kanna það. Þá telur stefnandi málsmeðferð stefnda dómsmálaráðherra ekki fullnægja jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga. Ráðherra láti stefnanda sæta allt annarri meðferð en réttargæslumann Þórðar. Ef 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga hefði verið brotin hefðu bæði stefnandi og réttargæslumaðurinn sem opinberir sýslunarmenn staðið að því broti. Þrátt fyrir þetta hafi ráðherra látið sem hann hefði ekki komið nálægt gerð samkomulagsins. Þá byggir stefnandi á því að málsmeðferðin fullnægi ekki andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga. Aðeins tveimur eða þremur klukkustundum eftir að ráðuneytinu barst vitneskja um samkomulagið hafi því verið lýst yfir opinberlega að stefnandi væri brotlegur við nefnt lagaákvæði. Stefnandi byggir jafnframt á því að stefndi hafi af þessum sökum verið vanhæfur til að veita stefnanda áminningu, sbr. 1. og 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að samkomulagið frá 21. janúar 1998 falli ekki undir 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga. Þórður Þórðarson hafi verið úrskurðaður gjaldþrota 18. desember 1997 og hafi því ekki verið unnt með fjárnámi að knýja hann til að greiða sektina. Það ráðist fyrst og fremst af merkingu hugtaksins "innheimta sektar" í 2.-4. mgr. 52. gr. sömu laga hvort samkomulagið falli undir 2. mgr. 52. gr. sömu laga. Lögreglustjóri skuli ekki framfylgja sektarkröfu með fjárnámi hjá dómþola ef það myndi hafa í för með sér tilfinnanlega röskun á högum sökunauts eða manna, sem hann framfærir. Þá sé ekki unnt að krefja dánarbú eða skyldmenni dómþola um greiðslu sektar. Þá bendir stefnandi á að í samkomulaginu sé ekki tekið fram að frestað sé um eins árs skeið að láta Þórð Þórðarson afplána vararefsingu samkvæmt dóminum ef samkomulagið verður vanefnt. Það sé greiðslugetan sem skipti máli samkvæmt nefndum ákvæðum en ekki hvort maður er fjárráða eða hefur verið úrskurðaður gjaldþrota. Í raun hafi verið um heiðursmannasamkomulag að ræða sem falli ekki undir 2. mgr. 52. gr. sömu laga. Þá telur stefnandi rök til þess í ljósi 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar að 1. gr. laga nr. 57/1997 gildi ekki um innheimtu á áðurnefndri sekt. Dómur Hæstaréttar hafi verið kveðinn upp 12. júní 1997 en lög nr. 57/1997 hafi ekki gengið í gildi fyrr en 1. júlí sama ár. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að ógilding samkomulagsins geti haft í för með sér 30-40 milljóna króna tjón fyrir ríkissjóð. Sama máli gegni verði Þórður látinn hefja afplánun vararefsingarinnar. Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að stefndi dómsmálaráðherra rugli saman annars vegna stjórnvaldinu lögreglustjóranum á Akranesi sem hafi tekið ákvörðun um innheimtu sektarinnar og hins vegar þeim einstaklingi sem veiti embættinu forstöðu. Stefnandi kveðst ekki hafa tekið stjórnvaldsákvörðunina um gerð samkomulagsins sem einstaklingur heldur sem lögreglustjóri. Ákvæði 21. gr. laga nr. 70/1996 geri yfirmanni ríkisstofnunar rétt og skylt að veita starfsmanni áminningu. Lögreglustjóraembættið á Akranesi og dómsmálaráðuneytið sé tvær aðskildar ríkisstofnanir. Geti ráðherra því engan veginn veitt stefnanda áminningu með vísan til 21. gr. laganna fyrir einstakar stjórnvaldsákvarðanir lögreglustjórans á Akranesi. Í sjötta lagi bendir stefnandi á að samkomulagið sé enn þá fullgildur stjórnsýslugerningur sem ekki hafi sætt ógildingu þar til bærs stjórnvalds eða dómstóls. Jafnvel þótt stjórnvaldsákvörðun sæti ógildingu hafi það ekki í för með sér að sá einstaklingur sem gegni hlutverki lægra setts stjórnvalds skuli sæta áminningu af þeim sökum. Í sjöunda lagi byggir stefnandi á því að áminningin geti ekki talist annað en misbeiting áminningarvalds stefnda dómsmálaráðherra og brjóti freklega gegn jafnræðisreglu 11. gr. laga nr. 70/1996. Sjónarmið réttaröryggis standi því í vegi að stefndi dómsmálaráðherra geti með áminningu eða annarri áreitni vegna einstakra stjórnvaldsákvarðana skotið sýslumönnum, þ.e. flestum saksóknurum landsins, svo skelk í bringu að þeir glati hæfni til að taka ákvarðanir af sjálfstæði og óhlutdrægni. Í áttunda lagi rökstyður stefnandi miskabótakröfu sína með þeim hætti að með áminningunni og annarri áreitni, svo sem fréttaburði og yfirlýsingum í fjölmiðlum þess efnis að stefnandi hafi vanrækt sýslumannsembættið á Akranesi, hafi stefndi dómsmálaráðherra gerst brotlegur við 148. gr. og 234.-235. gr. almennra hegningarlaga og valdið stefnanda miska sem honum beri að bæta, sbr. 26. gr. skaðabótalaga. Athafnir stefnda hafi verið stórlega ærumeiðandi og til þess fallnar að eyðileggja mannorð og starfsheiður stefnanda. Starfsheiður og mannorð sé það sem litið sé til þegar lagður er dómur á hæfni lögfræðinga. Stefnandi hafi lagt mikið á sig, m.a. með frækilegum námsárangri, til að byggja upp starfsheiður sinn og álit sem lögfræðings. Tjón stefnanda sé af þeim sökum meira en almennt gerist og geti skipt máli ef hann sækir um starf í hinum opinbera geira svo og ef hann freistar þess að ná árangri í einkageiranum. Stefndu byggja á því að embætti sýslumannsins/lögreglustjórans á Akranesi og dómsmálaráðuneytið standi í stjórntengslum sem lægra og æðra sett stjórnvald. Gildi því meginregla 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga að heimilt sé að kæra ákvarðanir lögreglustjóra til ráðuneytisins, nema annað leiði af lögum eða venju. Ráðuneytið hafi ríkar eftirlitsskyldur gagnvart lögreglustjórum í landinu og beri því að gæta þess að samræmi ríki í stjórnsýsluframkvæmd þeirra. Boðvald ráðuneytisins gagnvart lögreglustjórum sem umboðsmanna framkvæmdavalds í héraði sé skýrt og sé viðurkennt í stjórnsýslurétti að í því tilviki beri hinu æðra setta stjórnvaldi að sinna eftirlitsskyldu sinni og hafa afskipti af stjórnsýslu hins lægra setta stjórnvalds. Stefndu byggja á því að samkomulag um sektargreiðslur þar sem lögreglustjóri hafi farið út fyrir þær heimildir sem hann hefur samkvæmt lögum, geti ekki veitt viðsemjanda betri rétt en lög ákveða. Ekki hafi stofnast gildur samningur með samkomulaginu og var því ekki litið svo á að það þyrfti að ógilda með sérstakri ákvörðun. Stefndu byggja á því að lögreglustjórar hafi enga heimild til að gera annars konar samkomulag eða fallast á viljayfirlýsingu sektarskuldara, sem veitir honum rýmri greiðslufrest en kveðið er á um í 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga. Skipti engu máli hvaða nafni slíku samkomulagi er gefið. Stefndu fallast ekki á þá afstöðu stefnanda að vararefsing sekta sé eingöngu sálrænt þvingunarúrræði og að lögreglustjóra sé rétt að fella hana niður ef dómþoli er ógreiðslufær. Með því taki lögreglustjóri sér vald til að fella niður refsingu dómþola, en engin heimild standi til slíks í ákvæðum almennra hegningarlaga um innheimtu sekta. Það hljóti að koma í hlut löggjafans en ekki sýslumanna að meta hvort rétt sé að breyta ákvæðum almennra hegningarlaga þyki þau of fortakslaus að þessu leyti. Stefndu byggja á því að samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 sé forstöðumanni stofnunar heimilt að áminna starfsmann hafi hann sýnt vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi. Með vísan til ákvæða 1. gr. laganna gildi ákvæði IV. kafla laganna um skyldur starfsmanna ríkisins jöfnum höndum um embættismenn og aðra starfsmenn. Dómsmálaráðherra skipi sýslumenn og leiki því ekki vafi á því að honum er heimilt að veita sýslumanni áminningu á grundvelli 21. gr. laganna. Ógerlegt sé að marka skýr skil á milli þess hvort embættismaður starfar sem stjórnvald eða einstaklingur og hvaða athafnir falli í hvorn þessara flokka. Eigi gildissvið 21. gr. laganna ekki að ná til embættisathafna þess einstaklings sem embætti gegnir, t.d. þegar hann fer ekki að lögum við framkvæmd starfa sinna, hljóti að draga verulega úr gildi og aðhaldsáhrifum 21. gr. laganna. Grundvöllur áminningarinnar hafi verið sú skoðun ráðuneytisins að óvandvirkni og vankunnátta stefnanda hafi ráðið því að hann gerði fyrrgreint samkomulag. Ef um mistök var að ræða hefði mátt leiðrétta þau með gerð nýs samkomulags innan gildandi lagaheimilda en stefnandi hafi aldrei léð máls á því. Óvandvirkni og vankunnátta stefnanda hafi falist í því að markmið samkomulagsins hafi m.a. verið að fresta greiðslum á 3/4 hlutum sektargreiðslunnar ótímabundið með því að semja um að um þann hluta skuli samið eigi síðar en í janúar 1999, u.þ.b. hálfu ári eftir að lögbundinn frestur 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga til að ljúka sektargreiðslum var útrunninn. Auk þess hafi verið samið um greiðslur fjórðungshlutans á lengri tíma en lög heimiluðu. Stefndu byggja á því að dómsmálaráðuneytið hafi engin afskipti haft af störfum eða ákvörðunum stefnanda sem ákæranda. Staða hans sem ákæranda gat þó ekki komið í veg fyrir að ráðuneytið sinnti eftirlitsskyldu sinni gagnvart öðrum störfum hans sem lögreglustjóra og beitti þeim agaviðurlögum sem tiltæk voru að lögum. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi engin haldbær rök fært fyrir þeim staðhæfingum sínum að athafnir dómsmálaráðherra hafi verið til þess fallnar að eyðileggja mannorð hans og starfsheiður. Allar aðgerðir ráðuneytisins hafi verið byggðar á málefnalegum grundvelli og í samræmi við reglur stjórnsýslu- og starfsmannalaga. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi hallað réttu máli er hann sagði samkomulagið gert við lögmann Þórðar Þórðarsonar. Fram hafi komið í málinu að skjalið var ekki undirritað af lögmanninum þegar það barst ráðuneytinu og hafi undirritunin því komið til síðar. Þá feli undirskrift lögmannsins á engan hátt í sér beina aðild hans að samkomulaginu. Byggja stefndu á því að þetta háttarlag stefnanda hafi verið meðvirkandi þáttur í þeirri ákvörðun að veita stefnanda áminningu. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um skriflega áminningu sem stefndi dómsmálaráðherra veitti stefnanda vegna samkomulags um greiðslu eftirstöðva 50 milljóna króna fjársektar er Þórði Þórðarsyni var með dómi Hæstaréttar Íslands gert að greiða. Snýst ágreiningurinn m.a. um heimild ráðuneytisins til afskipta af lögbundinni stjórnsýslu stefnanda sem lögreglustjóra, hvort samkomulagið falli undir 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga og hvort unnt sé að veita embættismanni áminningu á grundvelli laga nr. 70/1996 vegna stjórnvaldsákvarðana er hann tekur. Þá krefst stefnandi bóta vegna miska sem hann telur stefnda dómsmálaráðherra hafa valdið sér með áminningunni og áreitni er henni tengist. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 70/1996 taka lögin til hvers manns sem er skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins til lengri tíma en eins mánaðar, án tillits til þess hvort og þá hvaða stéttarfélagi hann tilheyrir, enda verði starf hans talið aðalstarf. Í II. hluta laganna eru sérstök ákvæði um embættismenn, en þeir eru taldir upp í 22. gr. laganna. Þá tekur III. hluti laganna einvörðungu til annarra starfsmanna ríkisins. Er því ljóst að ákvæði 21. gr. laganna sem er í IV. kafla I. hluta laganna gildir um alla starfsmenn ríkisins. Samkvæmt þeirri lagagrein skal forstöðumaður stofnunar veita starfsmanni skriflega áminningu hafi hann sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Áður skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt. Samkomulag það, sem stefnandi gerði um sektargreiðslu Þórðar Þórðarsonar, var samkvæmt efni þess og undirritun við Þórð persónulega og ber að hafna þeirri viðbáru stefnanda að samkomulagið hafi verið gert við lögmann Þórðar. Samkvæmt 2. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga annast lögreglustjórar innheimtu sekta og er þeim heimilt að leyfa að sekt sé greidd með afborgunum. Með 1. gr. laga nr. 57/1997 bættist nýr málsliður við 2. mgr. 52. gr. laganna og samkvæmt því lagaákvæði var eigi heimilt að veita lengri greiðslufrest en eitt ár frá því sekt kemur til innheimtu. Þessi lagabreyting tók gildi 1. júlí 1997, en samkvæmt gögnum málsins fékk stefnandi sektina til innheimtu 11. júlí sama ár. Samkvæmt skýrum lagaákvæðum var stefnanda óheimilt að semja um lengri greiðslufrest en til 11. júlí 1998 og ber að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að 1. gr. laga nr. 57/1997 hafi ekki gilt um innheimtu á viðkomandi sekt. Allt að einu gekk stefnandi til samninga við dómþola um að greiddar yrðu kr. 2.500.000 þann 2. febrúar 1998 og kr. 2.500.000 þann 2. ágúst sama ár. Þá var ákvæði þess efnis í samningnum að um framhald greiðslna skyldi samið í síðasta lagi í janúar 1999. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 92/1989 um framkvæmdarvald ríkisins í héraði, sbr. 36. gr. laga nr. 15/1998 og 27. gr. laga nr. 83/1997, skipar ráðherra sýslumenn til fimm ára í senn og eiga málefni sýslumanna undir dómsmálaráðherra. Er því vafalaust að dómsmálaráðherra er bær til þess að veita sýslumönnum áminningu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996. Eins og að framan er rakið fór stefnandi gegn skýru lagaboði við gerð umrædds samnings með því að veita lengri greiðslufrest á sektargreiðslunni en heimilt var. Ber að fallast á það mat ráðuneytisins að stefnandi hafi með þessari háttsemi sinni sýnt af sér slíka vankunnáttu og óvandvirkni í starfi að áminningu varðaði. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en gætt hafi verið að rétti stefnanda í hvívetna áður en áminningin var veitt. Þá verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að ekki sé unnt að veita honum áminningu sem einstaklingi vegna ákvarðana sem hann tekur sem stjórnvald andstætt lögum. Samkvæmt framansögðu skulu stefndu sýknir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, dómsmálaráðherra fyrir hönd ríkisins og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, skulu vera sýknir af öllum kröfum stefnanda, Sigurðar Gizurarsonar í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 620/2017
|
Kjarasamningur Vátrygging Skaðabætur Starfsréttindi
|
Í byrjun mars 2015 réði A sig tímabundið til starfa sem flugmaður hjá B ehf. og hóf í kjölfarið þjálfun sína. Í nóvember sama ár var A sagt upp störfum eftir að hún hafði mælst með of lágan blóðþrýsting og ekki fengið gefið út heilbrigðisvottorð. Höfðaði A í kjölfarið mál á hendur B ehf. og krafðist annars vegar greiðslu launa í veikindaforföllum og hins vegar skaðabóta er næmu ígildi svokallaðrar skírteinistryggingar flugmanna samkvæmt kjarasamningi. Í héraðsdómi var fallist á að A ætti rétt til launa í veikindaforföllum og undu báðir aðilar þeirri niðurstöðu. B ehf. var á hinn bóginn sýknað af skaðabótakröfu hennar í héraði og fyrir Hæstarétti. Ástæðan var fyrst og fremst sú að A hefði ekki uppfyllt það skilyrði fyrir skírteinistryggingunni að hafa öðlast „full starfsréttindi“, en það hefði falið í sér að flugmenn, sem kjarasamningurinn tók til, hefðu lokið svonefndu leiðarflugsprófi á vegum B ehf. sem A hafði sannanlega ekki gert þegar hún lét af störfum. Þá hefðu yfirlýsingar flugrekstrarstjóra B ehf. um að allir flugmenn félagsins myndu halda vinnu sinni yfir vetrarmánuðina og að þeir allir væru vátryggðir gegn skírteinismissi verið bundnar þeirri óorðuðu forsendu að þeir uppfylltu þetta tiltekna skilyrði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson ogViðar Már Matthíasson og Eiríkur Tómasson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. september 2017.Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 436.000 bandaríkjadali meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 13. október 2016 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrirHæstarétti.Stefndi krefst sýknu af kröfu áfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Hér fyrir dómi greinirmálsaðila eingöngu á um það hvort áfrýjandi eigi rétt til greiðslu skaðabóta úrhendi stefnda sem nemi ígildi vátryggingarfjárhæðar vegna missisflugmannsskírteinis á grundvelli kjarasamnings 29. október 2014 milli stefndaog Íslenska flugmannafélagsins. Með vísan til forsendnahéraðsdóms er staðfest sú niðurstaða að túlka beri ákvæðið í viðaukakjarasamningsins um skírteinistryggingu á þann hátt að skilyrði fyrir þeirritryggingu hafi verið að þeir flugmenn, sem samningurinn tók til, hefðu „öðlastfull starfsréttindi“ hjá stefnda sem hafi falið í sér að þeir hefðu lokiðsvonefndu leiðarflugsprófi á hans vegum að undangenginni fullnægjandi þjálfun.Óumdeilt er að áfrýjandi hafði ekki lokið því prófi þegar hún lauk störfum hjástefnda. Leggja verður til grundvallar að yfirlýsing flugrekstrarstjóra stefndaá fundi 12. ágúst 2015 um að allir flugmenn hans væru vátryggðir gegnskírteinismissi hafi verið reist á þeirri forsendu að þeir fullnægðu þvískilyrði kjarasamningsins, sem að framan greinir, eins og færð eru rök fyrir íforsendum héraðsdóms. Að þessu gættu, en að öðruleyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður stefndi sýknaðuraf kröfu áfrýjanda hér fyrir dómi.Rétt er að málskostnaðurfyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Stefndi, B ehf., er sýkn af kröfu áfrýjanda, A.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. júlí 2017. Þetta mál, sem var tekið tildóms 18. maí 2017, er höfðað af A, kt. [...], [...], Reykjavík, með stefnubirtri 5. október 2016, á hendur B ehf., kt. [...], [...], Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til þess að greiða henni 7.810.210kr. með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,af 614.416 kr. frá 1. febrúar 2016 til 1. mars 2016, af 1.228.832 kr. frá þeimdegi til 1. apríl 2016, af 1.843.248 kr. frá þeim degi 1. maí 2016, af2.457.664 kr. frá þeim degi til 1. júní 2016, af 3.072.080 frá þeim degi til 1.júlí 2016, af 3.686.496 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2016, af 4.300.912 kr.frá þeim degi til 1. september 2016, af 4.915.328 kr. frá þeim degi til 1.október 2016, af 5.529.744 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2016, af 6.144.160kr. frá þeim degi til 1. desember 2016, en af 7.810.210 kr. frá þeim degi tilgreiðsludags. Jafnframtkrefst hún þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 436.000bandaríkjadali með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Tilvara að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 2.840.077 kr. meðdráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,af 614.416 kr. frá 1. febrúar 2016 til 1. mars 2016, af 1.228.832 kr. frá þeimdegi til 1. apríl 2016, af 1.843.248 kr. frá þeim degi til 1. maí 2016, en af2.840.077 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframtað stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 436.000 bandaríkjadalimeð dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,frá þingfestingardegi til greiðsludags. Lokser þess krafist, hver sem úrslit málsins verða, að stefndi verði dæmdur tilþess að greiða stefnanda málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda. Að auki krefst hann málskostnaðarúr hendi stefnanda að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.Málsatvik Þettamál varðar það hvaða réttarstöðu stefnandi naut þegar stefndi óskaði ekkilengur eftir vinnuframlagi hennar, þar á meðal hvort stefnandi hafi átt rétttil launa í veikindaleyfi svo og tryggingar gegn missi atvinnuflugmannsskírteinis.Stefndi ber því meðal annars við að stefnandi hafi leynt félagið veikindumsínum og það hafi áhrif á rétt hennar á hendur því. Vegna þessarar málsástæðustefnda þykir þurfa að rekja með málsatvikum það sem komið er fram umheilsufar stefnanda. Stefnandifékk atvinnuflugmannsskírteini CPL/A [...]. Hún hafði listflugsréttindi,blindflugsréttindi og réttindi á fjölhreyflaflugvélar. Hún fékk einnig gefiðút fyrsta flokks heilbrigðisvottorð 24. nóvember 2014. Stefnandigaf skýrslu fyrir dómi. Hún bar að áður en hún réð sig til B hefði einu sinniliðið yfir hana. Á þeim tíma starfaði hún sem [...]. Hún hafi komið heim eftirþriðju næturvaktina og lagt sig. Hún hafi vaknað við að hún þurfti að fara ásalernið og risið upp. Þá hafi henni sortnað fyrir augum og hún muni næst eftirsér þegar hún vaknaði á gólfinu. Einnig kom fram að í yfirliðinu hafi hún misstþvag. Stefnandivar ráðin til starfa hjá stefnda frá 1. mars 2015. Í ráðningarsamningnum,sem málsaðilar rituðu undir 4. mars 2015, segir meðal annars að stefnandi séráðin í 100% starf flugmanns sem byrjandi, skv. grein 2.1 og 2.2 í kjarasamningisvo og að upphafsdagur þjálfunar sé 2. mars 2015. Ráðningin sé tímabundin til31. ágúst 2015. Áréttað er að laun og önnur atriði en þau sem getið sé um íráðningarsamningnum ráðist af kjarasamningi stefnda við Íslenska flugmannafélagið(ÍFF) sem var undirritaður 29. október 2014. Þessi kjarasamningur mun verasá fyrsti sem aðilar hans gera með sér. Þjálfunstefnanda hófst eins og getið var um í ráðningarsamningi og 8. mars 2015 héltstefnandi til [...], ásamt fleiri flugmönnum stefnda, í þjálfun á Airbus-þotur,með tegundarnúmerin 318-321. Stefnandi kom úr þjálfuninni 11. apríl 2015, oghafði staðist allar prófraunir, meðal annars í flughermi, á tilsettum tíma. Þávar stefnandi tilbúin til þess að fara í flug sem flugmaður Airbus 318-321 þotumeð aukaflugmanni, sem er undanfari svokallaðs leiðarflugsprófs (e. linecheck). Samgöngustofagaf stefnanda út flugliðaskírteini (Flight Crew Licence) 21. maí 2015. Ískírteinið er til viðbótar við fyrri réttindi ritað að hún hafi réttindi á flugvélaraf tegundinni A320. Sú áritun var forsenda þess að stefnandi kæmist í þjálfun áflugvélar stefnda. Cflugstjóri bar fyrir dómi að það hefði verið flöskuháls í þjálfuninni hjástefnda. Reynslumeiri flugmenn hefðu verið látnir ganga fyrir. Jafnframt hafimjög skort flugstjóra og flugmenn „á línuna“ og því hafi gengið fyrir að komaþeim reynslumeiri í gegnum þjálfunina. D flugrekstrarstjóri bar einnig fyrirdómi að félagið hefði, á þessum tíma, vantað fleiri þjálfunarflugstjóra og þvíhafi leiðarflugstíminn verið lengri en hann ætti að vera við bestu aðstæður. Tæpumtveimur mánuðum eftir að þjálfun í [...] lauk, en aðeins tæpum tveimur vikumeftir að stefnandi fékk A320-áritunina í skírteini sitt, fór hún í sitt fyrstaflug með aukaflugmanni, 2. júní 2015. Flugstjóri í umrætt sinn taldi rétt aðstefnandi tæki fleiri flug með aukaflugmanni og fór stefnandi í alls 12 flug,samtals 104,8 flugtíma, með aukaflugmanni eða allt þar til 11. ágúst 2015þegar henni var veitt heimild til þess að hefja leiðarflugsþjálfun. Á þvítímabili, sem flug með aukaflugmanni stóð, leið stundum langur tími á millifluga hjá stefnanda af sömu ástæðu og áður getur, þ.e. skorts á mannafla hjástefnda. Ágrunni kjarasamnings stefnda og ÍFF starfar samstarfsnefnd skipuð fulltrúumbeggja aðila. Hún hefur meðal annars það hlutverk að fjalla um og skera úrágreiningi og deilumálum sem kunna að rísa út af kjarasamningnum. Samstarfsnefndstefnda kom saman til fundar 12. ágúst 2015. Af hálfu ÍFF sátu fundinn flugstjórarnirC og E, en af hálfu stefnda D flugrekstrarstjóri. C ritaði fundargerð á fundinum,sem flugrekstrarstjóri stefnda staðfesti síðar. Nokkur atriði voru tekin tilumfjöllunar á fundinum, einnig eftirfarandi atriði sem snerta þetta mál, enorðrétt segi meðal annars í fundargerðinni:2.Varðandi störf þennan vetur:Dhefur staðfest að sérhver flugmaður sem nú vinnur fyrir B þar með taldir þeirsem eru ráðnir á sumarsamningi muni halda vinnu sinni yfir vetrartímann.…5.Nefndin bað B um að skýra smáatriðin í tryggingu okkar til að vita hvenær viðerum tryggð og hvenær við erum ekki tryggð.Dmun afhenda ÍFF afrit af vátryggingarskilmálunum sem taka til allra hugsanlegrasmáatriða varðandi tryggingu okkar. Við munum dreifa þessu til allra félagsmanna.Allirflugmenn (þar með taldir sumarstarfsmenn) eru tryggðir samkvæmt vátryggingunnigegn skírteinismissi (USD 463.000), þeir eru líftryggðir (USD 350.000) og slysatryggðir(USD 252.000). Smáatriðin munu verða í vátryggingarskilmálunum sem sendir verðasíðar.…Næstifundur og málefni sem ræða skal.Næstifundur er enn ekki tímasettur; við erum núna að bíða eftir afriti vátryggingartryggingaskilmálanna... Öllum öðrum spurningum hefur verið svarað. Fundargerðin,sem var rituð á ensku, var sama dag og fundurinn var haldinn sendflugrekstrarstjóra til staðfestingar. Hann staðfesti 22. september að efnihennar væri rétt (All ok). Hún var síðan kynnt öllum flugmönnum stefnda semeru í stéttarfélaginu Íslenska flugmannafélagið, þar með talið stefnanda,þegar hún var birt á facebook-síðu flugmannanna. Áflugrekstrarsviði stefnda starfar flugnefnd (Grand Flight Committee, GFC) semer æðsta stjórnvald stefnda á því sviði. Í henni sitja flugrekstrarstjóri,yfirmaður þjálfunar flugmanna, yfirflugstjóri og yfirmaður flugöryggisdeildar. Stefnandiflaug til Amsterdam 19. ágúst 2015 með F þjálfunarflugstjóra. Að heimflugiloknu sendi hann flugnefndinni ítarlegan tölvupóst 19. ágúst 2015. Þar greindihann frá því að hann hefði orðið fyrir miklum vonbrigðum með frammistöðustefnanda í fluginu. Hann hafi þurft að endurtaka atriði sem þau hafi margoftrætt í fyrri ferðum. Í lokin kveðst hann hafa reynt að bæta sjálfstraust hennaren telur hana hugsanlega stríða við önnur vandanál sem krefjist skoðunar. Viðaðalmeðferð kom fram að stefnanda var ekki greint frá þessu erindi F tilflugnefndarinnar fyrr en gögn voru lögð fram í þessu dómsmáli. Þegarþarna var komið hafði stefndi flogið til 15 áfangastaða, það er 30 flugleggiog tæplega 125 fartíma og ein og hálf vika var eftir af ráðningartíma hennar.Stefnandi hélt áfram störfum sem flugmaður hjá stefnda í leiðarflugsþjálfuntil 14. október 2015. Þá var henni tilkynnt að leiðarflugsþjálfun væri lokiðog að henni væri veitt heimild til þess að taka leiðarflugspróf. Við lokleiðarþjálfunar hafði stefnandi lagt að baki 66 flugleggi og 264,8 flugstundir.Samkvæmt þjálfunarmöppu stefnanda fékk hún á þessu tímabili, frá 19.ágúst til 14. október, oftar en ekki hvetjandi og jákvæðar umsagir (Goodprogress, good job) frá þeim flugstjórum sem hún flaug með þótt henni væri,nánast alltaf, jafnframt bent á atriði sem hún þyrfti að bæta. Fráog með 15. október 2015 fékk stefnandi greidd full laun sem flugmaður, í staðhlutfallslauna áður. Samkvæmt vaktskrá var leiðarpróf ákveðið 6. nóvember2015. Heilbrigðisvottorðstefnanda gilti til 24. nóvember 2015. Skjala- og dreifingarstjóri stefndasendi henni tölvupóst 23. október 2015, eins og mun tíðkast, og minnti hana áað komið væri að árlegri endurnýjun 1. flokks heilbrigðisvottorðs (e.medical), að stefnandi yrði að bóka tíma hjá fluglækni og senda stefnda nýttheilbrigðisvottorð um leið og hún fengi það. Samkvæmtgrein 6.1 í kjarasamningnum skal gefa áhafnarskrá út til eins mánaðar í senn,eigi síðar en 25. dag mánaðarins á undan. Í samræmi við þetta var stefnandasend, 24. október 2015, vaktskrá, skrá yfir þau flug sem henni hafði veriðraðað á til loka nóvember, alls átta áfangastaðir eða 16 flugleggir. Stefnanditekur fram að samkvæmt flugáætlun hafi hún átt að fljúga til Gatwick-flugvallar,í nágrenni London, 25. október 2015. Þeirri áætlun var hins vegar breytt fyrirvaralaustog stefnanda falið að fljúga til Berlínar. Þegar stefnandi var að koma til lendingarí Berlín hafi henni ekki líkað aðflugið nógu vel. Til að gæta fyllsta öryggishafi hún ákveðið að hætta við lendingu og koma aftur inn til lendingar (fara í„go-around“). Ástæðan hafi verið sú að aðflugið í Berlín var í erfiðara lagi íþetta sinn, eins og oft er vegna umferðar á nálægum flugvelli, því lækka þurftiflugið skarpt á lokastefnu til þess að koma vélinni inn til lendingar. Í staðþess að taka áhættu með því að lækka of hratt, hafi stefnandi metið stöðunaþannig að öruggast væri að hætta við lendingu (að taka „go-around“). Fyrirdómi bar stefnandi að á leiðinni til Berlínar hefði henni sortnað fyrir augumog hún hætt að heyra í örskamma stund en það hafi mjög fljótt bráð af henni.Þetta hafi gerst nokkru áður en að þau nálguðust flugvöll sem farið er fram hjááður en komið er að flugvellinum Berlín-Schönefeld og því allnokkru áður enlækka þurfti flugið fyrir lendingu. Fflaug með stefnanda til Berlínar. Örfáum dögum síðar, 28. október, sendi hannflugnefndinni tölvupóst og lagði til að stefnandi færi að svo stöddu ekki íleiðarflugspróf því hún þyrfti að ná frekari færni í stöðluðum verklagsreglum(Standard of Procedure, SOP). D, flugrekstrarstjóri stefnda,ræddi við stefnanda í síma 28. október og óskaði eftir að hún kæmi til fundar.Ekki varð af þeim fundi þann dag þar eð stefnandi var heima með veikt barn. Þareð stefnandi þurfti að endurnýja heilbrigðisvottorð sitt hafði hún samband viðFluglæknasetrið 29. október 2015 til þess að panta tíma hjá fluglækni. Hennivar þá boðinn tími mánudaginn 2. nóvember, kl. 15.40, sem hún afþakkaði því húnátti samkvæmt vaktskrá að vera í flugi frá kl. 14.30 þann dag. Hún óskaðieftir að komast strax föstudaginn 30. október en þann dag var ekki sinntskoðunum. Þá óskaði hún eftir að komast í skoðun fyrir hádegi mánudaginn 2.nóvember en þann dag var skoðunum ekki sinnt fyrir hádegi. Sama dag, 29. október, ritaði Dstefnanda tölvupóst og bað hana að koma til fundar við hann og yfirflugstjóra2. nóvember 2015, kl. 15.15 Hann tilkynnti henni jafnframt að hún hefði veriðleyst undan starfsskyldum í flugi sem hún var skráð á þann dag. Stefnandifundaði með flugrekstrarstjóra stefnda einum 2. nóvember, þar eð yfirflugstjóristefnda forfallaðist. Á fundinum var henni greint frá því að félagið vildi ræðabetur þjálfunarmál hennar og það yrði gert að viðstöddum yfirflugstjóra 4.nóvember 2015. Stefnandikomst í skoðun hjá fluglækni 3. nóvember 2015 til reglubundinnar endurnýjunarfyrsta flokks heilbrigðisvottorðs. Skoðun leiddi í ljós að stefnandi hafði oflágan blóðþrýsting. Sama dag sendi Fluglæknasetrið yfirflugstjóra stefnda tilkynningumeð þeim upplýsingum að heilsufarsvandamál hefði komið upp við læknisskoðunstefnanda hjá fluglækni sem þarfnaðist frekari skoðunar áður en unnt yrði aðgefa út heilbrigðisvottorð. Áðurboðaður fundur var haldinn 4. nóvember 2015 í húsakynnum stefnda að viðstöddumstefnanda, flugrekstrarstjóra stefnda og yfirflugstjóra stefnda. Þjálfunar- ogheilbrigðismál stefnanda voru rædd á fundinum. Stefnanda var tilkynnt að ekkiyrði af leiðarflugsprófinu 6. nóvember 2015. Yfirflugstjóri stefnda lagði tilað stefnandi flygi fimm flug til viðbótar. Gengi það vel yrði sett upp ný dagsetningfyrir leiðarflugspróf. Stefnandi yrði hins vegar að einbeita sér að því aðná fullri heilsu að nýju áður en til þessa kæmi. Stefnandifór til heimilislæknis síns 4. nóvember. Hann sendi hana á næstu vikum tilýmissa sérfræðilækna og hún gekkst undir fjölmargar rannsóknir til þess aðkomast mætti að því hvað ylli lágum blóðþrýstingi hennar. Aðsögn stefnanda fékk það mikið á hana að hafa ekki fengið endurnýjað heilbrigðisvottorðsvo og þær afleiðingar sem það hafði fyrir hana í starfi en eins og áður segirhafði leiðarflugsprófið verið ákveðið 6. nóvember. Henni hafi liðið svo illa aðhún hafi viljað fá álit sérfræðings á ástandi sínu. Af þeim sökum hafi húnleitað til geðlæknis 16. nóvember 2015. Stefnandifékk símtal frá G, mannauðsstjóra stefnda, 16. nóvember 2015 og var boðuð áfund 18. nóvember 2015. Stefnandi taldi ráðlegast að hafa fulltrúastéttarfélags síns með á fundinn, því hún taldi að heilbrigðismál hennar yrðuþar til umræðu. Til fundarins kom með stefnanda H hrl. og framkvæmdastjóriÍFF, en af hálfu stefnda voru mannauðsstjóri, flugrekstrarstjóri og yfirlögfræðingur.Á fundinum var stefnanda tilkynnt að henni væri sagt upp störfum og að húnfengi greidd laun út desembermánuð 2015, samhliða því sem henni var afhentbréf, dagsett sama dag, undirritað af mannauðsstjóra stefnda með yfirskriftinnitilkynning um lok ráðningar. Íslenskaflugmannafélagið mótmælti uppsögn stefnanda með bréfi til stefnda, dags. 20.nóvember 2015. Í bréfinu eru ýmis réttindi stefnanda tíunduð, meðal annarsréttur til veikindalauna í allt að 13 mánuði og þriggja mánaðauppsagnarfrests, og skorað á stefnda að draga uppsögnina til baka. Yfirlögfræðingurstefnda svaraði með bréfi, dags. 8. desember 2015, og hafnaði kröfumstéttarfélags stefnanda. Í bréfinu vísaði hann jafnframt til þess að súákvörðun stefnanda að hætta við aðflug í Berlín 25. október og koma aftur inntil aðflugs væri svonefnt flugatvik. Heimilislæknirstefnanda gaf úr læknisvottorð 16. desember 2015. Þar segir að stefnandi hafifallið í yfirlið vorið 2015. Hún hafi misst þvag en ekki bitið í tungu. Einnigkemur fram að í flugi í október hafi henni skyndilega sortnað fyrir augum oghana svimað. Henni hafi einnig fundist heyrn deyfast. Tekið er fram að þærlæknisrannsóknir sem stefnandi hafði þá farið í, frá 4. nóvember, hafi ekkisýnt neitt óeðlilegt. Lögmaðurstefnanda svaraði bréfi yfirlögfræðings stefnda og rangfærslum í því með bréfi,dags. 30. desember 2015. Áréttuð var fyrri áskorun ÍFF um að draga uppsögnstefnanda til baka og að réttur stefnanda til áframhaldandi launa í veikindaforföllumyrði virtur. Íslenskaflugmannafélagið sendi stefnda bréf 4. janúar 2016 og fór þess á leit viðfélagið að það tilkynnti hlutaðeigandi tryggingafélagi að stefnanda hefðiverið synjað um framlengingu heilbrigðisvottorðs. Yfirlögfræðingur stefndahafnaði erindi ÍFF með tölvupósti 14. janúar 2016. Aðósk yfirlögfræðings stefnda var haldinn fundur í húsakynnum stefnda með lögmannistefnanda 18. janúar 2016 þar sem reifaðar voru hugmyndir að lausn málsins.Meðal annars var rætt hvort og á hvaða forsendum unnt yrði að ná samkomulagisem fæli í sér þær lyktir að stefnanda yrði gert kleift að snúa aftur sem flugmaðurá þotum stefnda. Tveimur dögum síðar, 20. janúar 2016, hringdi yfirlögfræðingurinní lögmann stefnanda og greindi frá því að stefndi væri reiðubúinn að freistaþess að ná samkomulagi við stefnanda. Í því fælist að hún sneri aftur tilstarfa hjá stefnda sem flugmaður þegar hún hefði náð heilsu og að lokinniþjálfun. Sama hljóð var í strokknum þegar yfirlögfræðingur stefnda og lögmaðurstefnanda ræddust við símleiðis 22. janúar 2016. Hins vegar tilkynnti yfirlögfræðingurinnlögmanni stefnanda símleiðis 29. janúar 2016 að stefnda hefði snúist hugur.Stefnanda var þess í stað boðið að ljúka málinu með sáttagreiðslu semsamsvaraði launum fyrir fjóra mánuði. Lögmaðurstefnanda gerði stefnda gagntilboð með tölvupósti til yfirlögfræðingsstefnda, 4. febrúar 2016. Í því var gert ráð fyrir að stefnandi fengi greiddlaun í átta mánuði og óskað eftir því að henni yrði heimilað að gera fyrirvaraum hugsanlegan rétt til greiðslu skírteinistryggingar eða ígildi hennar. Þessuboði hafnaði stefndi. Lögmaðurstefnanda lagði fram, 16. febrúar 2016, í Héraðsdómi Reykjavíkur beiðni umvitnaleiðslu fyrir dómi. Óskað var eftir því að skýrslur yrðu teknar af D,flugrekstrarstjóra stefnda, I, yfirflugstjóra stefnda, og flugstjórunum C og E.Ráðgert var að skýrslur yrðu teknar 9. mars 2016. Af þeim varð ekki þvíyfirflugstjóri og flugrekstrarstjóri stefnda boðuðu forföll. Beiðni umvitnaleiðslur var afturkölluð 16. apríl 2016. Nokkru áður höfðu lögmennmálsaðila hist á stuttum fundi 17. mars 2016. Tilviðbótar við rannsóknir sem stefnandi fór í að undirlagi heimilislæknis sínshafði hún, frá 16. nóvember, einnig gengið til geðlæknis. Sá reyndi að grafastfyrir um orsakir þess að stefnanda leið afskaplega illa en henni hafði versnaðmjög þegar í ljós kom, í lok janúar 2016, að ekki yrði af því að stefndi gæfihenni kost á að ljúka þjálfuninni og fara í leiðarflugsprófið. Geðlæknirinntilkynnti Samgöngustofu 13. mars 2016 að hann hefði greint stefnanda með [...]. Meðbréfi Samgöngustofu til stefnda, dags. 12. maí 2016, var stefnanda tilkynnt aðstofnunin hefði í hyggju að afturkalla heilbrigðisvottorð stefnanda frá 24. nóvember2014 þar eð hún uppfyllti ekki þær kröfur sem gerðar væru til útgáfu fyrsta eðaannars flokks heilbrigðisvottorðs. Um þá fyrirhuguðu ákvörðun segir meðal annarsorðrétt:HeilbrigðisskorSamgöngustofu hefur borist læknabréf frá J geðlækni, vegna veikinda þinna. Íbréfinu kemur fram að þú þjáist af [...]. Honum hafa fylgt [...]. Einnig hefurþú verið á lyfjum vegna sjúkdómsins er ekki samræmast gildandi reglugerðumum flugliða. Sjá nánar reglugerð um áhöfn í almenningsflugi nr. 180/2014,sbr. MED.B.055 í reglugerð (ESB) nr. 1178/2011 og leiðbeiningarefni (AMC1MED.B.055). Meðbréfi Samgöngustofu, dags. 16. júní 2016, var stefnanda tilkynnt með ítarlegumrökstuðningi sú ákvörðun stofnunarinnar að afturkalla heilbrigðisvottorð stefnandaútgefið 24. nóvember 2014. Stefnanda var gert að afhenda stofnuninni heilbrigðisvottorðog flugskírteini sitt í kjölfarið. ÁkvörðunSamgöngustofu var send lögmanni stefnda 23. júní 2016. Í eftirfarandisamskiptum við hann var þess óskað að aðilar settust niður til viðræðna um málstefnanda, þ.m.t. um mögulegt samkomulag um greiðslu veikindalauna og skírteinistryggingareða ígildi hennar. Með tölvupósti lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda,dags. 23. ágúst 2016, var öllum kröfum og óskum stefnanda endanlega vísað ábug. Stefnandi telur sig því ekki eiga annan kost en að höfða mál á hendurstefnda til að sækja þann rétt sem hún telur sig eiga á hendur honum.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir kröfur sínar á því á því að stefnda hafi verið óheimilt að segja henniupp störfum eins og á stóð. Af þeim sökum eigi stefnandi rétt til skaðabótavegna uppsagnar stefnda, sem og vegna athafna og athafnaleysis stefnda ítengslum við ráðningarsamband stefnanda og skírteinistryggingu flugmannastefnda. Stefnandibyggir á því að hún hafi verið í lögmætum veikindaforföllum og að hún hafi haftréttarstöðu sem fastráðinn flugmaður hjá stefnda þegar hann sagði henni uppstörfum 18. nóvember 2015. Svoeinkennilega vilji til að í umferð séu tvær ólíkar útgáfur af „sama“ kjarasamningistefnda og Íslenska flugmannafélagsins, undirrituðum 29. október 2014. Eintökinséu samhljóða um að kjarasamningurinn sé samningur um lágmarkskjör og aðóheimilt sé að greiða félagsmönnum ÍFF lakari laun og launakjör en samningurinnsegi til um, sbr. grein 1.3. Samkvæmtgrein 2.1 skuli allir flugmenn hafa fullgild starfsskírteini. Störf flugmannaskiptist þannig eftir réttindum og starfsaldri: Flugstjóri, flugmaður, byrjandi.Samkvæmt grein 2.2 sé byrjandi sá flugmaður sem er ráðinn til reynslu og skalinnan níu mánaða frá fyrsta námskeiðsdegi fá úr því skorið hvort viðkomandiskuli ráðinn til framhaldsstarfa hjá félaginu. Sé byrjandi ekki ráðinn áþessu tímabili, sé óheimilt að ráða hann aftur sem byrjanda. Ígrein 3.1 sé mælt fyrir um starfsaldursreglur í viðauka og að þær teljisthluti af kjarasamningnum. Samkvæmt grein 3.2 sé gagnkvæmur uppsagnarfresturfastráðinna flugmanna og stefnda þrír mánuðir miðað við mánaðamót. Í6. kafla kjarasamningsins séu ýmis ákvæði um áhafnarþörf og áhafnarskrá. Ígrein 6.1.a segi að áhafnarskrá skuli gefin út til eins mánaðar í senn og eigisíðar en 25. dag mánaðarins á undan. Samkvæmt grein 6.1.c sé óheimilt aðbreyta gildandi skrá nema með samþykki viðkomandi flugmanns og áhafnarskráarritara. Í7. kafla, annarrar útgáfunnar af kjarasamningnum, sem fjallar um veikindadaga,segi meðal annars í grein 7.2 að veikist flugmaður og forföll hans séu staðfest,skuli greiða honum full laun í 13 mánuði, þó ekki lengur en til loka ráðningartímans.Í hinni útgáfunni sé hins vegar getið um sex mánaða veikindarétt. Fjallaðsé um laun í 11. kafla kjarasamningsins. Þar sé meðal annars, í grein 11.1,mælt fyrir um skiptingu launaflokka í þrennt: 1. flokkur – flugstjóri, 2.flokkur – flugmaður, 3. flokkur – byrjandi. Enn fremur segi í grein 11.3 aðlaun byrjanda frá upphafi þjálfunar þar til leiðarflugsþjálfun (línuþjálfun)hefjist skuli vera 40% af föstum launum í fyrsta launaþrepi. Frá þvíleiðarflugsþjálfun (línuþjálfun) hefjist og þar til henni ljúki skuli launbyrjanda vera 60% af launum í fyrsta launaþrepi. Samkvæmt grein 11.7 skulibyrjandi fá byrjendalaun þar til hann hafi skipað sæti flugmanns/flugstjóraeða í allt að níu mánuði. Fjallaðsé um tryggingar flugmanna stefnda í 8. kafla. Þar sé vísað til viðauka viðkjarasamninginn. Í þeim viðauka segi að stefndi skuli á sinn kostnað tryggjaskírteini hvers flugmanns fyrir 436.000 bandaríkjadali. Tryggingin skuli náyfir réttindamissi vegna sjúkdóma eða slyss eða samkvæmt nánari skilgreininguí tryggingaskilmálum. Fram komi að byrjanda beri eigi skírteinistryggingfyrr en hann hafi öðlast full starfsréttindi og skipi jafnframt sætiflugmanns. Í viðaukanum komi einnig fram að segi stefndi flugmanni upp starfiskuli uppsögnin á engan hátt skerða rétt hans til tryggingafjár vegna veikindaeða slysa áður en starfstíma hans ljúki. Kveðiðsé á um tilvist og verkefni samstarfsnefndar aðila kjarasamningsins í gr. 16.5.Stefnandi vísar til þess sem áður var rakið um hlutverk og niðurstöðu samstarfsnefndará fundi 12. ágúst 2015. Stefnandiáréttar að við úrlausn þessa máls verði að gera greinarmun á tvennu: Annars vegar því hvenær flugmaðurteljist fastráðinn hjá stefnda á grunni meðal annars nefndra ákvæða kjarasamningsstefnda og ÍFF, sem teljist þá jafnframt lágmarkskjör sem óheimilt er aðsemja sig frá flugmanni í óhag, sbr. gr. 1.3 í kjarasamningnum, sbr. einnig1. gr. starfskjaralaga, og hins vegarþví hvenær flugmaður teljist fastráðinn hjá stefnda og njóta réttinda semslíkur vegna athafna eða athafnaleysis stefnda. Fastráðinn flugmaður njótiávallt réttinda sem slíkur í samræmi við ákvæði kjarasamnings stefnda og ÍFFog skipti þá ekki máli á hvaða hátt fastráðningu hefur borið að. Samkvæmtráðningarsamningnum hafi stefnandi verið ráðin tímabundinni ráðningu til 31.ágúst 2015. Það sé meginregla vinnuréttar að ráðningarsambandi teljist lokiðvið umsamið tímamark, án tilkynningar, hafi ekki verið samið um annað í tímabundnumráðningarsamningi. Það sé enn fremur meginregla að haldi starfsmaður áframstörfum eftir lok tímabundins ráðningarsamnings teljist vera komið á ótímabundiðráðningarsamband milli aðila. Áðuren tímabundnum ráðningarsamningi stefnda og stefnanda lauk hafi stefndi tekiðákvörðun um fastráðningu stefnanda og annarra sumarráðinna flugmanna, semeins var ástatt um, sbr. samstarfsnefndarfund aðila kjarasamningsins 12.ágúst 2015. Ákvörðunin hafi verið kynnt flugmönnum stefnda, þar með taliðstefnanda, og teljist um leið bindandi fyrir stefnda þegar vitneskja um framhaldsráðningubarst stefnanda og öðrum flugmönnum, á grunni reglna sem gildi um ákvaðir. Meðþví hafi stefndi skorið úr um ráðningu stefnanda og annarra sumarráðinnaflugmanna til framhaldsstarfa hjá stefnda í skilningi greinar 2.2 í kjarasamningistefnda og ÍFF. Stefnandi hafi í framhaldi eða frá 15. október 2015 fengiðgreidd full laun, auk þess sem yfirlýsing var gefin, og stefndi gert ráðstafanirum vátryggingu stefnanda. Stefndi geti ekki og hafi ekki rétt til þess að snúaeinhliða ofan af ákvörðun um framhaldsstörf og fastráðningu, nema með því aðfara að leikreglum kjarasamningsins bæði hvað varðar uppsagnarfrest, starfsaldursreglurog veikindarétt fastráðinna flugmanna. Við sönnunarmat verði að hafa íhuga stjórnunarrétt stefnda og áhrif stjórnunarréttar á reglur umsönnunarbyrði milli aðila málsins. Þegaruppsögn stefnanda bar að hafi stefnandi haft réttarstöðu fastráðins flugmannsí veikindaforföllum. Við uppsögnina hafi legið fyrir að sumarráðnir flugmennhafi öðlast réttarstöðu fastráðinna flugmanna og áform uppi um frekari fjölgunflugmanna, eins og raunin varð. Með uppsögninni hafi stefndi þannig ekkiaðeins brotið gegn veikindarétti stefnanda heldur og starfsaldursreglumstefnda. Aðalkrafastefnanda lýtur að því að hún eigi, samkvæmt grein 7.2 í annarri útgáfukjarasamningsins, rétt til fullra launa í allt að 13 mánuði. Varakrafastefnanda lýtur á hinn bóginn að því að stefnandi eigi, samkvæmt grein 7.2 íhinni útgáfu kjarasamningsins, rétt til fullra launa í allt að 6 mánuði.Ákvæðið í hvorri útgáfu um sig geri ekki greinarmun á því hvort flugmaðurnjóti stöðu sem flugstjóri, flugmaður eða byrjandi. Liggi hins vegar fyrir,áður en veikindi ber að, að ráðningartíma muni með lögmætum hætti ljúka innan13 eða eftir atvikum sex mánaða þegar veikindi koma upp, teljist veikindarétturná að lokum ráðningartímans. Þegar veikindi stefnanda bar að 3. nóvember2015 hafi ekkert legið fyrir um lok ráðningartíma hennar. Veikindarétturstefnanda verði, undir þeim kringumstæðum, aldrei styttur með uppsögn. Einsog gögn málsins sýni hafi stefnandi verið óvinnufær, vegna veikinda, tilstarfa sem flugmaður samfleytt frá 3. nóvember 2015 og það til frambúðar,sbr. ákvörðun Samgöngustofu frá 16. júní 2016. Vegnahinnar ólögmætu uppsagnar sé í aðalkröfu krafist skaðabóta er jafngildi réttistefnanda til veikindalauna skv. grein 7.2 í samtals 11 mánuði auk orlofs frá1. janúar 2016 að telja til 30. nóvember 2016, en stefndi greiddi stefnandafull veikindalaun í 2 mánuði, þ.e. nóvember og desember 2015. Í varakröfustefnanda er með vísan til framangreinds krafist skaðabóta er jafngildi réttihennar til veikindalauna skv. grein 7.2 í samtals fjóra mánuði auk orlofs frá1. janúar 2016 að telja til 30. apríl 2016. Stefnandi krefst dráttarvaxta frágjalddaga hverrar launagreiðslu til greiðsludags. Stefnda bæri með réttu aðgreiða í lífeyrissjóð af veikindalaunagreiðslum á framangreindu tímabili.Stefnandi hafi ekki forræði yfir þeirri kröfu en hún áskilji sér rétt að vísaþeim þætti til hlutaðeigandi lífeyrissjóðs að fenginni niðurstöðu dómsins. Íaðal- og varakröfu er krafist skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 436.000bandaríkjadala (USD 436.000), eða sem nemur ígildi skírteinistryggingar flugmannasamkvæmt kjarasamningi stefnda og ÍFF. Hafið sé yfir vafa að sú ákvörðun Samgöngustofu,sem áður er vikið að, að svipta stefnanda 1. flokks heilbrigðisvottorði ogþar með atvinnuflugmannsskírteini vegna nánar tilgreindra andlegra veikinda, falliundir þá áhættu sem kjarasamningsbundinni skírteinistryggingu stefnda sé ætlaðað ná yfir og vernda. Stefnandibyggir aðallega á því að hefði stefndi ekki sagt henni upp á ólögmætan hátthefði stefnandi átt rétt til greiðslu skírteinistryggingar í samræmi við ákvæðigildandi kjarasamnings. Meðalgagna málsins sé bréf vátryggingamiðlarans Willis Limited til stefnda, dags.28. október 2015. Í því sé stefnda tilkynnt að í samræmi við tilvitnuð samskiptiaðila hafi náðst samningur við vátryggjandann Hiscox Global Flying um slysatrygginguog skírteinistryggingu. Bréfinu hafi fylgt tryggingaskilmálar fyrir tímabilið30. október 2015 til 29. október 2016. Í bréfinu og skilmálunum sé sérstaklegaáréttað að stefndi upplýsi án tafar ef tryggingin er í ósamræmi við fyrirmælieða kröfur stefnda. Stefnandi sé á meðal þeirra 28 einstaklinga sem eru taldirupp í skilmálum tryggingarinnar sem þátttakendur í hópvátryggingunni.Upphafsdagur tryggingar sérhvers þátttakanda sé tilgreindur 30. október 2015og lokadagur 29. október 2016. Stefndihafi ítrekað hafnað því að stefnandi geti talist eiga rétt til bóta úr skírteinistryggingunnisem slíkri eða að hún geti talist eiga rétt til ígildis slíkrar greiðslu úrhendi stefnda. Í svari stefnda til ÍFF, dagsettu 14. janúar 2016, segi meðalannars:Íviðhengi er afrit af tryggingaskírteini A. Samkvæmt því tók tryggingin gildi30. október 2015 … Í skilmálum tryggingarinnar sem G sendi þér um daginn segirm.a.: „We will only cover Insured persons who are activelyat work on the inception date of this insurance or upon attachment date to it,whichever the later. The insured persons are only covered under this insurancescheme after they have been actively at work for 30 consecutive days from theirinception or attachment date to this scheme“.Samkvæmtframangreindu getum við ekki séð að A sé tryggð þar sem hún hefur verið veikskv. fluglækni frá 3. nóvember 2015. Samkvæmt vaktplönum flaug A ekkert átímabilinu 30. okt.-3. nóvember. Íljósi ofangreinds teljum við ekki nauðsynlegt að fjalla um hvort A hafi átt aðvera tryggð skv. ráðningarsamningi og kjarasamningi eða hvort hún hafi uppfylltskilyrði tryggingar vegna fyrra heilsufars. Stefnandibendir á að tilvitnað ákvæði sé í þeim hluta skilmálanna sem gildir umhlutaðeigandi atvinnurekanda, þ.e. stefnda, eða í „Section A-Employersection“. Í þeim hluta skilmálanna sem varði þátttakendur í hópvátryggingunnieða „Section B – Scheme members section“, segi m.a. orðrétt:You mustbe actively at work on the inception or attachment date to this group insurancescheme, whichever the later.If youare not actively at work on the inception or attachment date to this insuranceyou will not be eligible to join this scheme until you have been actively at workfor a continuous period of 30 days. Ákvæðikjarasamnings stefnda og ÍFF leggi þá skyldu á herðar stefnda að hafa gildartryggingar. Hvergi í kjarasamningnum sé heimilað að réttindi flugmanna, semeru jafnframt þátttakendur í vátryggingunni í skilningi laga um vátryggingarsamninga,séu háð biðtíma. Þegar tilvitnuð ákvæði vátryggingarskilmálanna séu túlkuðsaman sé ljóst að stefndi hafi athugasemdalaust samið svo um, þvert gegn kjarasamningsbundinniskyldu, að bera sjálfur áhættuna fyrstu 30 dagana eftir upphafsdag skírteinistryggingar.Með þeirri ákvörðun sinni hafi stefndi bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvartstefnanda, enda liggi fyrir að stefnandi hafi verið „actively at work“ í skilningivátryggingarskilmálanna frá og með upphafsdegi skírteinistryggingarinnar30. október 2015 og til 3. nóvember sama ár. Það hafi ekki neina þýðingu fyrirúrlausn málsins, að stefnandi hafi ekki flogið á tilgreindu tímabili enda séþað einhliða ákvörðun stefnda að taka hana af flugi samkvæmt vaktskrá 2. nóvember2015. Stefnandi hafi á tímabilinu haft fullgilt 1. flokks heilbrigðisvottorðog atvinnuflugmannsskírteini í góðri trú um að hún uppfyllti öll skilyrðigilds heilbrigðisvottorðs. Tilviðbótar liggi fyrir að stefndi hafi bakað sér sjálfstæða skaðabótaskyldu gagnvartstefnanda með því að greina rangt frá því, á samstarfsnefndarfundi 12. ágúst2015, að allir flugmenn, þar með taldir sumarflugmenn, væru tryggðir. Hefðistefndi þá þegar keypt tryggingar eða hefði hann strax hafist handa um efndirþeirrar yfirlýsingar og tekið skírteinistryggingu, hefði stefnandi áttskýlausan rétt til bóta úr skírteinistryggingunni, burtséð frá því 30 dagabiðtímabili sem stefndi samdi um og hafi vísað til, enda tímabilið löngu liðið3. nóvember 2015. Stefndi virðist hins vegar hafa látið undir höfuð leggjast aðsetja vátryggingamál flugmanna sinna í farveg allt þar til í lok október2015. Samkvæmt fyrirliggjandi skilmálum hafi enginn flugmaður stefnda haftgildar skírteinistryggingar í nokkurn tíma eða allt þar til skilmálar þeirrartryggingar sem um ræðir í þessu máli tóku gildi. Stefnandi fékk í aðdragandaþessarar málsóknar í hendur eldri skilmála, sbr. tölvupóst framkvæmdastjóraÍFF til lögmanns stefnanda, dags. 26. september 2016, en svo virðist sem ÍFFhafi fyrst fengið eldri skilmála afhenta í janúar 2016. Meðhliðsjón af framangreindu sundurliðast kröfur stefnanda um skaðabætur á þennanhátt:Aðalkrafa:Ígildi mánaðarlauna í veikindaforföllummánaðarlaun461.967 kr.vaktaálag52.449 kr.samtals614.416 kr.1 mánuðir (jan. t.o.m. nóv. 2016) x 614.416 kr.6.758.576 kr.orlof 15,56% (m/v 36 daga orlofsrétt)..051.634 kr.samtals7.810.210 kr.Ígildi skírteinistryggingar436.000 USDVarakrafa:Ígildi mánaðarlauna í veikindaforföllumMánaðarlaun461.967 kr.Vaktaálag52.449 kr.Samtals614.416 kr.4 mánuðir (jan t.o.m. apríl 2016) x 614.416 kr.2.457.664 kr.Orlof 15,56% (m/v 36 daga orlofsrétt).382.413 kr.samtals2.840.077 kr.Ígildi skírteinistryggingar436.000 USDMálsástæður oglagarök stefnda Stefndiáréttar að óumdeilt sé að stefnandi hafi verið ráðin til stefnda til að verðaflugmaður (First Officer) á flugvélum hans. Ritað hafi verið undir ráðningarsamning4. mars 2015 og hann gilt til 31. ágúst 2015. Í honum sé tekið fram, í grein2.1, að stefnandi sé byrjandi og ráðin til reynslu svo og að uppsagnarfresturbyrjenda með reynsluráðningu sé einn mánuður. Þegar stefnandi var ráðinhafi hún haft atvinnuflugmannsréttindi. Hins vegar hafi hún ekki haft starfsréttindiá Airbus-flugvélar stefnda. Umstarfssvið og starfskjör flugmanna hjá stefnda gildi kjarasamningur hans viðÍslenska flugmannafélagið. Samkvæmt grein 2.2 í kjarasamningnum sé sá flugmaðurtalinn byrjandi sem er ráðinn til reynslu. Byrjandi eigi rétt á því að fá úrþví skorið, innan níu mánaða frá fyrsta námskeiðsdegi, hvort hann verði ráðinntil framhaldsstarfa hjá stefnda. Sé byrjandi ekki ráðinn á þessu tímabili séóheimilt að ráða hann aftur sem byrjanda. Íráðningarsamningnum segi að upphafsdagur þjálfunar stefnanda sé 2. mars 2015. Ísíðasta lagi níu mánuðum frá upphafsdegi þjálfunar, 2. desember 2015, hafistefnandi átt rétt á að fá úr því skorið hvort hún fengi fastráðningu. Stefndibyggir á því að forsenda og ófrávíkjanlegt skilyrði þess að stefnandi fengistöðu flugmanns hjá stefnda hafi verið, að hún hefði atvinnuflugmannsréttindiog lyki með fullnægjandi árangri þjálfun til að öðlast starfsréttindi áAirbus-flugvélar stefnda í samræmi við lög um loftferðir, nr. 60/1998, sbr. ogreglugerð nr. 237/2014, sem innleiddi reglugerð framkvæmdastjórnarEvrópusambandsins (ESB) nr. 965/2012, um tæknilegar kröfur ogstjórnsýslumeðferð er varðar flugrekstur samkvæmt reglugerð Evrópuþingsinsog ráðsins nr. 212/2008, og innri reglur stefnda. Stefnda sé samkvæmt þessumreglum um loftferðir óheimilt að ráða til sín flugmenn (First Officers), semhafi ekki lokið þjálfun og prófraunum, eins og skýrt sé kveðið á um í kaflanumum flugliða ORO.FC.005, sbr. einkum greinar ORO.FC.120, ORO.FC.135 og d-liðORO.FC.220 í reglugerð ESB nr. 965/2012, sbr. 6. gr. reglugerðar umtæknikröfur og stjórnsýslureglur í tengslum við starfrækslu loftfara nr.237/2014. Flugrekstrarhandbók stefnda fjalli einnig um lágmarkskröfur oghæfniskröfur flugmanna í grein 5.2.4. Starfsréttindaþjálfunstefnda sé þrepaskipt eins og lýst sé í þjálfunarhandbók félagsins: Ífyrsta lagi hafi stefnandi þurft að sækja og ljúka með fullnægjandi árangri námskeiðiá vegum framleiðanda Airbus-flugvéla, eins og stefndi notar (Type Ratingcourse, TRC). Óumdeilt sé að stefnandi sótti námskeið í Toulouse í Frakklandiog hlaut þjálfun á Airbus-flugvélar með tegundarnúmerin 318-321. Kennslan í Toulousehafi verið bókleg og farið fram í flughermi. Stefnandi hafi eftir þessaþjálfun fengið flugliðaskírteini (Flight Crew Licence), merkt IS.FCL.A.5094. Íöðru lagi hafi stefnandi þurft að komast í gegnum svonefnda umskiptaþjálfun(Operator‘s Conversion Course, OCC) hjá stefnda, samkvæmt námsskrá hans íþjálfunarhandbók. Þessi þjálfun stefnanda hafi falist í því að:(a) Fljúga Airbus-flugvél meðöryggisflugmanni og æfa lendingar á Keflavíkurflugvelli. Vanalega séu tekintvö til þrjú flug. Stefnandi hafi farið í 12 flug.(b) Fljúga Airbus-flugvél íáætlunarflugi (leiðarflugi) með flugstjóra og öryggisflugmanni. Stefnandihafi flogið með öryggisflugmanni 24 flugleiðir á tímabilinu 2. júní 2015 til11. ágúst á sama ári. Samanlagður flugtími á þessum leiðum hafi verið um 105klukkustundir. Enginn byrjandi hjá stefnda hafi þurft jafnmikinn flugtíma meðöryggisflugmanni.(c) Fljúga Airbus-flugvél meðflugstjóra, en án öryggisflugsmanns, á flugleiðum stefnda, svokölluðleiðarþjálfun. Stefnandi hafi verið í leiðarþjálfun frá 12. ágúst 2015 tilloka október 2015. Á þeim tíma hafi stefnandi flogið um 200 klukkustundir ogmeira en 50 flugleiðir. Stefnandi hafi því þurft miklu fleiri flugtíma ogmiklu fleiri flugleiðir en aðrir byrjendur hjá stefnda þegar níu mánaða tímabyrjendaráðningar var að ljúka.(d) Að ljúka og standastleiðarflugspróf á Airbus-flugvélum stefnda til að sýna hæfni sína í venjuleguleiðarflugi. Stefnandi hafi, þrátt fyrir liðlega 300 flugtíma og 74flugleiðir, ekki verið talin hæf til að gangast undir leiðarpróf í byrjunnóvember 2015. Íþriðja lagi hafi stefnandi þurft að standast læknisskoðun. Þaðsem hafi verið rakið sýni að stefnandi hafi aldrei náð þeirri hæfni í flugstjórn,sem flugmenn verði að sýna í verki að þeir hafi. Af þeim sökum hafi flugnefndin(Grand Flight Committee, GFC), æðsta stjórnvald stefnda á flugrekstrarsviði,ákveðið að hafna frekari þjálfun stefnanda. Því hafi ekkert orðið úr því aðstefnandi gengist undir leiðarpróf 6. nóvember 2015. Þjálfunarhandbókstefnda hafi ekki heldur leyft frekari þjálfun stefnanda. Flugnefndin,GFC, hafi verið kölluð saman til að fjalla um mál stefnanda í lok október, meðtölvupósti K, 28. október 2015, til D flugrekstrarstjóra stefnda og fleiri.Kornið sem fyllti mælinn, og leiddi til þess að stefndi ákvað að ráða stefnandaekki í starf flugmanns, var tölvupóstur F flugstjóra frá 28. október 2015. Ítveimur tölvupóstum F, öðrum frá 19. ágúst 2015 og hinum frá 28. október 2015,sé lýst byrjanda sem hafi ekki tekið sérstökum framförum. Í tölvupóstinumfrá 19. ágúst segi meðal annars: Hi had aflight today with A and unfortunantly I have to say I was very disapointedwith her performance. I had to repeat items I have discussed with hernumerous times on previous flights like radio disaplenery, flow sequences andsituational awareness. Ítölvupóstinum frá 28. október 2015, lýsi F flugi með stefnanda til Berlínar(SXF) 25. október 2015. Þar segi að frammistaða stefnanda hafi ekki staðistþær væntingar sem gera megi til flugmanns, sem ætti að að fara að undirgangastleiðarpróf. F lagði til að stefnandi færi ekki í lokaleiðarpróf að svostöddu, því nauðsynlegt væri að vinna í því að ná fram hjá henni réttuverklagi við stjórnun flugfars (Standard Operating Procedure, SPO). Þessiafstaða hans hafi byggst á flugöryggissjónarmiðum. Þau sjónarmið standiþví alfarið í vegi að veittur sé afsláttur við mat á hæfni flugliða almennt,eins og komi fram í námskrá um þjálfun og eftirlit (Training Syllabus andChecking Programs, hér eftir TSCP), sbr. t.d. grein 2.1.6.8 Line Check. Þarsegi meðal annars í lokamálslið 2. mgr. greinar 2.1.6.8.1 Line Check Captains Must insist that CompanySOP´s are strictly adhered to. Stefndi geti því aldrei gefið afslátt af eðavikið frá þeim kröfum sem koma fram í TSCP og SPO vegna almennra og sérstakraflugöryggisreglna. Meðvísan til framangreinds byggir stefndi sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, aðstefnandi hafi aldrei öðlast eða getað öðlast fullgild starfsréttindi til aðfljúga Airbus-flugvélum stefnda. Hún hafi þar af leiðandi aldrei veriðfastráðin sem flugmaður hjá stefnda. Þess vegna eigi stefnandi enga kröfu umgreiðslu launa, hvorki í 13 mánuði né sex mánuði. Auk þess viti stefnandi aðgrein 7.2, í þeirri útgáfu kjarasamningsins sem hún byggi aðalkröfu sína á, séröng. Stefndi þurfi að hámarki að greiða flugmanni, sem veikist, full laun ísex mánuði, þó ekki lengur en til loka ráðningartíma viðkomandi flugmanns.Stefnandi hafi aldrei öðlast starfsréttindi á flugvélar stefnda og eigi þvíhvorki kröfu til greiðslu launa í uppsagnarfresti, samkvæmt aðal- eða varakröfu,né til greiðslu 436.000 bandaríkjadala vegna skírteinistryggingar. Forsendakaupa á skírteinistryggingu fyrir byrjanda sé sú, að byrjandinn hafðiöðlast full starfsréttindi og skipi jafnframt sæti flugmanns. Stefnandihafi ekki öðlast full starfsréttindi í nóvember 2015, þótt hún hafi flogiðsem flugmaður án öryggisflugmanns í leiðarþjálfun frá 12. ágúst 2015 þar tilflugatvikið varð í Berlín 26. október 2015. Ístefnu segi stefnandi að „með uppsögninni“ hafi stefndi „ekki aðeins (brotið)gegn veikindarétti stefnanda heldur og starfsaldursreglum stefnda“. Stefndihafnar alfarið þessum málsástæðum stefnanda. Í fyrsta lagi vegna þess að stefnandahafi aldrei verið sagt upp störfum hjá stefnda heldur hafi henni verið tilkynntum lok tímabundinnar ráðningar og að stefndi hefði ákveðið að stefnanda yrðiekki boðin fastráðning. Ástæða þessa sé tvíþætt, annars vegar sú að stefndahafi verið óheimilt að ráða stefnanda lengur en í níu mánuði sem byrjanda oghins vegar hafi stefnandi náð hámarki leyfilegrar þjálfunar samkvæmtþjálfunarhandbók stefnda. Íöðru lagi bendir stefndi á að hann hafi ekki brotið gegn veikindarétti stefnanda.Ekkert banni að veiku fólki sé sagt upp störfum. Uppsögn við slíkar aðstæður séaldrei ólögmæt. Í þriðja lagi hafi ekki verið brotið gegn neinum reglum umstarfsaldurslista, þar sem ekkert slíkt ákvæði sé í kjarasamningi stefndavið Íslenska flugmannafélagið. Þar að auki eigi starfsaldurslistaákvæði íkjarasamningum við flugmenn aðeins við um fastráðna flugmenn með fullgildstarfsréttindi. Stefnandi hafi aldrei öðlast fullgild starfsréttindi áflugvélar stefnda. Stefnandieigi ekki neina kröfu á hendur stefnda um greiðslu skaðabóta að fjárhæð436.000 bandaríkjadala, sem nemi ígildi skírteinistryggingar flugmanna samkvæmtkjarasamningi stefnda og Íslenska flugmannafélagsins. Stefnandi byggi þessakröfu sína á því, að hefði stefndi ekki sagt henni upp á ólögmætan hátt hefðihún átt rétt til skírteinistryggingar í samræmi við ákvæði kjarasamningsins. Stefndimótmælir því að hann hafi sagt stefnanda upp á ólögmætan hátt, og ítrekar aðstefnandi hafi aldrei öðlast starfsréttindi á flugvélar hans, og hafi þvíaldrei orðið fullgildur flugmaður. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi leyntstefnda upplýsingum um bágt heilsufar sitt áður en stefndi réð hana sem byrjanda.Stefnandi hafi ekki heldur upplýst stefnda um sjúkdómseinkenni, sem greint séfrá í læknisvottorði sem stefnandi lagði sjálf fram. Í því segi að stefnandihafi vorið 2015 fundið fyrir yfirliðakennd og liðið hafi yfir hana. Þá hafihenni sortnað fyrir augum í flugi í október 2015, heyrn deyfst og sjóntruflast. Meðþessu háttalagi hafi stefnandi brotið gróflega gegn rétti stefnda til að fá upplýsingarum sjúkdóma eða kvilla, sem flugliðar hans séu haldnir og geti valdið missiþegar fenginna réttinda, eða komið í veg fyrir ráðningu í upphafi og þar meðútilokað öflun starfsréttinda. Með því að leyna stefnda upplýsingum umheilsufar sitt hafi stefnandi valdið því að stefndi hefði aldrei getað veittþví vátyggingarfélagi, sem hann kaupir skírteinistryggingar af, réttarupplýsingar um heilsufar stefnanda, en réttar upplýsingar um vátryggðan séuforsenda þess að vátryggingarfélag geti metið áhættu sína rétt, sbr. annarsvegar IV. kafla, Almennar forsendur fyrir ábyrgð félagsins og hins vegar IX.kafla, Sérstakar reglur um hópvátryggingar í lögum um vátryggingarsamninganr. 30/2004. Auk þess megi benda á tryggingarskilmála Willis Limited, sem stefnandihafi lagt fram með þýðingum að hluta. Í kafla Group loss licence insurance –elite cover, Section B – Scheme member section sé fjallað um það sem heiti„Previous disability“. Samkvæmt þessu ákvæði eigi að veita upplýsingar umheilsufar hins tryggða á 24 mánuði tímabili fyrir gildistökuskírteinistryggingar. Stefnandi,sem leyndi upplýsingum um heilsufar sitt, hefði aldrei öðlast neinn rétt áhendur vátryggjanda atvinnuréttarskírteinis hennar, og geti því ekki heldur áttneinn rétti til skaðabóta úr hendi stefnda, sem svarar til ígildis skírteinistryggingarinnar.Í þessu sambandi breyti ekki neinu þótt félagið hafi sent frá sér staðfestingu,þess efnis að stefnandi sé tryggð gegn skírteinismissi frá 30. október 2015 tilog með 29. október 2016. Engubreyti fyrir réttarstöðu stefnanda gagnvart stefnda, þótt stefndi hafi samiðvið stefnanda um tímabundna ráðningu, sem byrjanda í mars 2015, er hafi átt aðgilda til 31. ágúst sama ár. Ráðning stefnanda sem byrjanda hafi að hámarkigetað orðið 9 mánuðir. Stefndi hafi vonast til að stefnandi hefði öðlaststarfsréttindi á flugvélar hans 31. ágúst 2015. Þegar byrjandasamningurinn varúti samkvæmt efni sínu hafi stefnandi ekki lokið leiðarþjálfun og því ekkiheldur gengist undir leiðarpróf. Stefndi hafi haldið áfram að reyna að komastefnanda í gegnum starfsréttindanám í september og október 2015. Stefnandihafi á þessum tveimur mánuðum ekki náð þeirri hæfni að geta stjórnað loftfarií samræmi við rétt og öruggt verklag. Þetta sé óumdeilt því í stefnu segi aðyfirflugstjóri stefnda hafi lagt það til á fundi 6. nóvember 2015 að stefnandimyndi fljúga fimm flug til viðbótar. Ef þau gengju vel yrði sett upp nýdagsetning fyrir leiðarpróf. Á þessum fundi bar stefnandi fyrir sig að komiðhefði upp heilbrigðisvandamál þegar hún fór í skoðun hjá fluglækni 3. nóvember2015 til endurnýjunar á 1. flokks heilbrigðisvottorði. Stefnandi hafi þessvegna ekki aðeins verið vanhæfur flugmaður heldur hafi hún einnig strítt viðeitthvert heilsufarsvandamál áður en lokatilraun til að þjálfa hana áttiað hefjast og því áður en hún gat undirgengist leiðarpróf. Hún hafi þvíaldrei orðið flugmaður hjá stefnda. Afstefnu verði ekki annað ráðið en heimsókn stefnanda til fluglæknis 3. nóvember2015 hafi verið ákveðin eftir að stefnanda varð ljóst að möguleiki hennar tilað öðlast starfsréttindi á flugvélar stefnda væru hverfandi eftir flugatvikiðí Berlín 26. október 2015. Í því sambandi bendir stefndi á, að í kjölfar þessað flugrekstrarstjóra stefnda bárust upplýsingar um flugatvikið í Berlin, ogað kalla ætti saman GFC til að fjalla um þjálfunarmálefni stefnanda, hafiflugrekstarstjórinn óskað eftir fundi með stefnanda. Ráðgert hafi verið aðhalda fundinn 30. október. Þann dag hafi stefnandi ekki getað komið og hafi þvíverið boðuð á ný 2. nóvember. Þá hafi stefnanda jafnframt verið tilkynnt aðflugáætlun hennar hefði verið breytt þannig að hún flygi ekki til Boston þannsama dag. Hefði sú flugáætlun gengið eftir hefði stefnandi verið í Boston 3.nóvember. Í ljósi þess sé óskiljanlegt hvernig stefnandi gat hafa pantað sértíma 29. október 2015 hjá fluglækni, og átt að mæta hjá honum 3. nóvember tilað undirgangast læknisskoðun til reglubundinnar endurnýjunar á 1. flokksheilbrigðisvottorði, eins og segir í stefnu. Starfslokstefnanda hjá stefnda hafi í fyrsta lagi orðið vegna þess að kjarasamningsbundinnráðningartími byrjenda var runninn út, en ekki vegna uppsagnar á ótímabundnumráðningarsamningi flugmanns, enda ekki hægt að segja upp samningi um starfflugmanns fyrr en sá, sem í hlut á, hefur sýnt þá hæfni að geta flogið flugvélán þess að leggja flugfar og farþega í hættu, og hafa til starfans andlegt oglíkamlegt atgervi. Stefnandi hafi, þegar á reyndi, haft hvorugt og því ekkigetað öðlast nein starfsréttindi á flugvélar stefnda. Þaðskapi stefnanda ekki neinn rétt á hendur stefnda þótt starfsmaður hans hafi íoktóber 2015 bent stefnanda á að komið væri að endurnýjun 1. flokks heilbrigðisvottorðs.Það vottorð hafi verið forsenda þess að Samgöngustofa gæfi út eða endurnýjaðiskírteini stefnanda, sem aldrei virðist hafa orðið. Þvert á móti hafi stefnandiverið svipt skírteini sínu vegna alvarlegra sjúkdóma. Það skapi stefnandaekki heldur neinn rétt á hendur stefnda þótt flugrekstrarstjóri stefnda hafi ásamstarfsnefndarfundi 12. ágúst 2015 látið þau orð falla ... að sérhver flugmaður sem nú vinnur fyrir Bþar með taldir þeir sem eru ráðnir á sumarsamningi muni halda vinnu sinniyfir vetrartímann. Í þessum orðum, séu þau rétt eftir höfð, felist ekkiþað loforð að byrjendur, sem höfðu ekki fengið starfsréttindi á flugvélarstefnda, myndu halda vinnu sinni yfir vetrartímann. Þaðskapi stefnanda ekki heldur neinn rétt þótt stefndi hafi tilkynnt vátryggingarfélaginöfn þeirra aðila sem hann vildi kaupa skírteinistyggingu fyrir. Forsenda þessað skírteinistrygging yrði keypt fyrir þá, sem voru tilkynntir, hafi ávalltverið sú, að þeir hefðu starfsréttindi á flugvélar stefnda. Sú var aldreiraunin með stefnanda. Þessi trygging hafi átt að taka gildi 30. október 2015og gat aðeins náð til þeirra sem voru í raun við störf á upphafstíma tyggingarinnarog voru það í 30 daga þar á eftir. Stefnandi hafi ekkert flogið frá því að húnkom heim úr Berlínarfluginu 25. október 2015 þar til henni var tilkynntformlega um starfslok 18. nóvember 2015. Viðbrögð stefnanda við þessu hafimeðal annars verið að senda I yfirflugstjóra hjá stefnda tölvupóst, þar semsagði Jæja I. Þá er þetta búið hjá okkur.Takk fyrir samvinnuna og sjáumst. Þaðskapi stefnanda ekki heldur neinn rétt þótt stefndi hafi verið búinn að geraflugáætlun fyrir stefnanda í nóvember 2015. Þessi flugáætlun hafi, eins ogannað er varðaði starf stefnanda, verið háð því að hún öðlaðiststarfsréttindi, sem aldrei varð. Stefndihafi ekki bakað stefnanda neitt tjón með ólögmætri uppsögn, hvað þá með því aðkaupa ekki skírteinistryggingu fyrir hana. Stefnandi hafi aldrei getað fengiðfastráðningu sem flugmaður, þar eð hún lauk ekki starfsþjálfun, og reyndistauk þess hafa verið veik þegar hún réð sig til starfa og í starfi. Veikindistefnanda hafi að endingu leitt til þess að hún var svipt skírteini sínu.Stefndi beri ekki neina ábyrgð á því að hún hafi aldrei náð að ljúkastarfsréttindum á flugvélar hans, hvað þá að stefndi beri ábyrgð á heilsufaristefnanda. Stefnandi eigi því hvorki bótakröfur innan né utan samninga áhendur stefnda. Sístaf öllu eigi stefnandi kröfu sem sé ígildi skírteinistryggingar. Stefndi hafialdrei getað tilkynnt stefnanda til tryggingarfélagsins sem flugmann meðstarfsréttindi á flugvélar hans. Hann hafi því ekki bakað stefnanda neitttjón á saknæman og ólögmætan hátt þannig að stefnandi hafi eignast það sem húnkalli sjálfstæða skaðabótaskyldu gagnvart stefnda, með því að upplýsaranglega á samstarfsnefndarfundi 12. ágúst 2015 að allir flugmenn, þar meðtaldir sumarflugmenn, væru tryggðir. Stefndi bendir á að stefnandi hafi þáverið byrjandi sem hafi ekki átt neina kröfu til þess að hafa skírteinistryggingusamkvæmt kjarasamningi. Stefndimótmælir upphafstíma dráttarvaxtakröfu vegna skaðabótakröfu, sem svarar ígildiskírteinistryggingar, og krefst þess, verði sú krafa tekin til greina að einhverjuleyti eða öllu, að hún beri dráttarvexti frá dómsuppsögudegi til greiðsludags.Stefnandi mótmælir útreikningum á orlofskröfu, enda hvorki í samræmi við kjarasamningné lög um orlof. Stefndibendir á að þar eð stefnandi geri skaðabótakröfur hafi henni borið að takmarkatjón sitt. Það hafi stefnandi gert meðal annars með því að sækja um atvinnuleysisbætur. Stefndibyggir sýknukröfu sína á almennum reglum samninga-, kröfu- og skaðabótaréttar,ákvæðum laga um loftferðir, nr. 60/1998, og reglugerðum settum á grundvelliþeirra svo sem reglugerð nr. 237/2014 og lögum um vátryggingarsamninga nr.30/2004. Krafa um málskostnað byggist á 129., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Niðurstaða Stefnandi,sem hafði atvinnuflugmannsréttindi, réð sig í byrjun mars 2015 til tímabundinnastarfa og þjálfunar hjá stefnda, sem er flugrekandi. Í þessu máli þarf að svaraþví hvort stefnandi hafi notið þeirrar réttarstöðu þegar stefndi óskaði ekkilengur eftir vinnuframlagi hennar, 18. nóvember 2015, að hún ætti rétt tillauna vegna veikinda svo og rétt til skírteinistryggingar. Réttarsambandstefnanda og stefnda stofnaðist með ráðningarsamningnum sem stefnandi ogstarfsmaður stefnda rituðu undir 4. mars 2015. Samkvæmt honum réð stefndistefnanda tímabundið í sex mánuði, eða til 31. ágúst 2015. Við aðalmeðferð málsinsvar þess ekki getið að komið hefði til tals, þegar leið að lokum ágústmánaðar,að stefndi vildi ekki nýta starfskrafta stefnanda frekar eða væri þá þegarúrkula vonar um að hún gæti náð fullnægjandi tökum á stjórn flugvéla stefnda.Þvert á móti sýnir þjálfunarmappa stefnanda að hún flaug til níu áfangastaðaeða 18 flugleggi (sector), í september, sem samsvara 73-74 fartímum (blocktime). Jafnframt flaug hún til 11 áfangastaða í október eða 22 flugleggi, semsamsvara 76-77 fartímum. Þaðer meginregla í vinnurétti að haldi starfsmaður, sem var ráðinn tímabundið,áfram störfum hjá vinnuveitanda þegar tímabundni ráðningartíminn er runninnút telst ráðningarsambandið varanlegt. Ákvæðigreinar 2.2 í kjarasamningnum haggar ekki þessari réttarstöðu. Ákvæðið er íkafla 2 um menntun og réttindi. Í greininni segir að byrjandi sé sá flugmaðursem er ráðinn til reynslu og hann skuli, innan níu mánaða frá fyrsta námskeiðsdegi,fá skorið úr því hvort hann skuli ráðinn til framhaldsstarfa hjá félaginu eðaekki. Sé byrjandi ekki ráðinn á þessu níu mánaða tímabili er óheimilt að ráðahann aftur sem byrjanda. Aðmati dómsins er hlutverk þessa ákvæðis í kjarasamningnum annars vegar að spornavið því að flugfélagið geri óhóflega langa tímabundna samninga við byrjendurmeð því að setja þeim níu mánuði sem hámark og hins vegar að koma í veg fyrirað sami starfsmaður sé aftur og aftur ráðinn tímabundið sem byrjandi. Þettaákvæði kjarasamningsins getur á hinn bóginn ekki breytt ráðningarsamningisem er tímabundinn til 31. ágúst 2015 í ráðningarsamning sem er tímabundinn til2. desember 2015, þegar liðnir voru níu mánuðir frá 2. mars, fyrstanámskeiðsdegi stefnanda. Að mati dómsins var stefnandi því í ótímabundnuráðningarsambandi við stefnda þegar læknir á Fluglæknasetri mældi blóðþrýstinghennar svo lágan að hann taldi sig ekki geta gefið út fyrsta flokksheilbrigðisvottorð og tilkynnti það stefnda 3. nóvember 2015. Einsog fram er komið eru til tvær útgáfur af kjarasamningi stefnda og stéttarfélagsstefnanda, Íslenska flugmannafélagsins, báðar dagsettar sama dag og undirritaðaraf sama fólki. Eina ákvæðið sem skilur þessar tvær útgáfur að er grein 7.2 umlaun í veikindaforföllum. Í annarri útgáfunni er veittur réttur til sex mánaðaen í hinni til 13 mánaða. Þaðauðveldar ekki lestur þessa kjarasamnings að þar eru hugtök ekki skilgreindsérstaklega. Hugtakið flugmaður hefur þar í það minnsta tvær merkingar. Annarsvegar hefur það víða merkingu og tekur til allra þeirra sem hafa atvinnuflugmannsréttindi.Hins vegar hefur það í nokkrum ákvæðum þrengri merkingu. Grein 2.1 sýnirglöggt þessar tvær merkingar hugtaksins en hún hljóðar þannig:Allirflugmenn skulu hafa fullgild starfsskírteini. Störf flugmanna skiptast þannigeftir réttindum og starfsaldri:·Flugstjóri·Flugmaður·Byrjandi Hvertsé nákvæmt inntak hugtaksins flugmaður í þrengri merkingu skal ósagt látið. Þótelur dómurinn ljóst að í þeim tilvikum þar sem flugmaður og flugstjóri erutilteknir sérstaklega taki ákvæðið til flugmanna í þrengri merkingu og ekkibyrjenda. Í öðrum tilvikum sé orðið flugmaður notað í víðari merkingunni. Grein7.2 hljóðar svo:Núveikist flugmaður og forföll hans eru staðfest, skal þá greiða honum full launí 6/13 mánuði, þó ekki lengur en til loka ráðningartímans. Dómurinntelur að í þessu ákvæði sé hugtakið flugmaður notað í víðari merkingunni endaer starfsheitið flugstjóri ekki tiltekið þar sérstaklega og starfsheitið byrjandiekki heldur undanskilið þessum rétti til launa í veikindaforföllum. Þegarstefnandi hugðist endurnýja heilbrigðisvottorð sitt 3. nóvember 2015 reyndisthún veik í þeim skilningi að hún mátti ekki sinna því starfi sem hún var ráðintil hjá félaginu og ekki halda áfram þjálfun. Þegar veikindi hennar bar aðhafði stefndi ekki tekið neina ákvörðun um að segja henni upp störfum. Dómurinntelur starfsaldursreglur samkvæmt kjarasamningi og viðauka við hann ekkihafa átt við um stöðu stefnanda hjá stefnda. Stefndi gat sagt henni uppstörfum með þeim fyrirvara sem gilti um fastráðna starfsmenn en hann varð þóað virða þau réttindi sem stefnandi hafði áunnið sér samkvæmt kjarasamningitil launa á veikindatíma en eins og fram er komið hefur stefnandi ekki ennnáð þeirri heilsu að hún megi fljúga. Báðarútgáfur kjarasamningsins eru undirritaðar af fimm mönnum, tveimur frá stefndaog þremur frá Íslenska flugmannafélaginu. D, flugrekstrarstjóri stefnda, annarþeirra sem ritaði undir samningana fyrir stefnda, bar fyrir dóminum að þaðeintak þar sem veikindarétturinn er skemmri sé það eintak sem unnið sé eftir.Stefnandi hefði getað leitt einhvern þeirra þriggja sem rituðu undir kjarasamninganafyrir hönd ÍFF. Hún lét hjá líða að gera það og hefur því ekki hnekkt þessarifullyrðingu stefnda. Því þykir verða að miða við að sú útgáfa kjarasamningsinsþar sem réttur flugmanns til launa í veikindum nemur sex mánuðum sé hin rétta. Stefnandifékk greidd laun í nóvember og desember 2015. Í varakröfu sinni krefst húnlauna á veikindatímabilinu janúar til og með apríl 2016 ásamt orlofi. Stefndihefur ekki hnekkt því að fjárkrafan sé rétt reiknuð út og því verður fallist ávarakröfu stefnanda um laun á veikindatímabili eins og hún er sett fram. Þáþarf að taka afstöðu til þess hvort stefnandi hafi átt rétt til skírteinistryggingar. Ígrein 8.1 í kjarasamningnum segir:Umtryggingar B og flugmanna vísast til viðauka við samning þennan. B skal fyrir1. mars ár hvert senda staðfestingu um tryggingar flugmanna til félagsins þarsem fram koma skilmálar þeirra. Íviðaukanum um tryggingar segir um skírteinistryggingu:Bskal á sinn kostnað tryggja skírteini hvers flugmanns fyrir USD 436.000. Tryggingþessi skal ná yfir réttindamissi vegna sjúkdóma eða slyss eða samkvæmt nánariskilgreiningu í tryggingarskilmálum. Greiða skal óskerta tryggingarfjárhæðað 60 ára aldri vegna missis skírteinis, enda þótt sennilegt verði talið aðhinn tryggði geti síðar meir stundað aðra atvinnu en þá sem skírteini hansgildir fyrir. Byrjanda ber eigi skírteinistrygging, fyrr en hann hefur öðlastfull starfsréttindi og skipar jafnframt sæti flugmanns. Einsog kjarasamningurinn í heild sinni hefði þetta ákvæði viðaukans að ósekju máttvera skýrar orðað. Í því er hugtakið flugmaður fyrst notað í víðri merkingu enekki sem starfsheiti því flugstjórar eru ekki tilgreindir sérstaklega. Það erekki fyrr en í lok málsgreinarinnar sem í ljós kemur að hugtakið er aðeins aðhluta til notað í víðri merkingu því byrjandi þarf að uppfylla sérstök skilyrðitil þess að njóta tryggingarinnar. Þeirra á meðal þarf hann að hafa öðlastfull starfsréttindi og skipa jafnframt sæti flugmanns. Þarna í lokin stendurorðið flugmaður í þrengri merkingu, það er þeirri sem tekur hvorki tilflugstjóra né byrjenda. Aðilarkjarasamningsins hafa ekki heldur skilgreint hitt skilyrðið sem er hugtakið„full starfsréttindi“. Í það hugtak verður þó að leggja þá merkingu að í þvífelist réttindi sem eru ríkari en atvinnuflugmannsréttindi því allirflugmenn skulu samkvæmt grein 2.1 í kjarasamningnum hafa fullgildstarfsskírteini, þeirra á meðal byrjendur. Áherðum flugrekanda hvíla annars vegar skyldur við stjórnvöld og eftirlitsaðilasamkvæmt lögum og reglugerðum og hins vegar skyldur við starfsfólk sitt samkvæmtkjarasamningi og reyndar einnig lögum. Skyldurnar vísa að sumu leyti í gagnstæðaráttir því stefndi þarf að þjóna tveimur herrum; annars vegar hinu opinbera oghins vegar starfsmönnum sínum. Engu að síður telur dómurinn að í þessu tilvikiverði ekki hjá því komist að túlka þær skyldur sem stefndi ber samkvæmt kjarasamningivið einstaka starfsmenn út frá þeim skyldum sem löggjafinn leggur á hann viðeftirlitsaðila og leyfisveitanda. Dómurinntelur svarið við því hvort stefnandi eigi rétt til skírteinistryggingar veltaá túlkun á hugtakinu „full starfsréttindi“ í viðauka kjarasamningsins um tryggingar. Íþjálfunarhandbók sinni tilgreinir stefnandi þær kröfur sem hann gerir til flugliðatil þess að þeir fái starfsréttindi sem flugmenn. Þær kröfur taka mjög mið afþeim kröfum sem eru gerðar til stefnda í lögum og reglugerðum, meðal annars íreglugerð ESB nr. 965/2012 tildæmis III. viðauka við hana svonefndum ORO-hluta, sbr. reglugerð nr. 237/2014 sem innleiddi hina fyrrnefndu. Endaþótt stefnandi hafi fengið áritun í flugliðaskírteini sitt þess efnis að húnmætti fljúga A320-vélum eftir að hún hafði lokið þjálfun í flughermi íFrakklandi varð hún að fara í umskiptaþjálfun (Operator Conversion Course) hjáþeim flugrekanda sem hún hugðist starfa hjá og ljúka hæfnisprófi flugrekandans.Hún þurfti jafnframt að ljúka leiðarflugsprófi þegar hún hefði lokiðleiðarflugi undir umsjón, sbr. grein ORO.FC.220 um umskiptaþjálfun á vegumflugrekanda og próf. Ámeðan stefnandi uppfyllti ekki skilyrði þessarar ESB-reglugerðar gat stefndiekki ráðið hana til þess að fljúga á vélum hans án þess að hún væri undirumsjón þjálfunarflugmanns. Að mati dómsins verður að líta svo á að sá semuppfyllir ekki skilyrði þessarar reglugerðar geti ekki talist hafa „fullstarfsréttindi“. Sérhverflugmaður þarf reglubundið að fara í leiðarflugspróf og getur fallið á þvísíðar þótt hann hafi einu sinni staðist það. Stefnandifékk þá umsögn þjálfunarflugstjóra 14. október 2015 að hún hefði náð þeirrifærni að hún gæti farið í prófið. Tveimur vikum síðar fékk hún umsögn annarsþjálfunarflugstjóra þess efnis að hún hefði að svo stöddu ekki náð nægilegrifærni til að fara í prófið. Nokkru síðar kom hennar eigin heilsufar í veg fyrirað hún gæti flogið flugvél. Hún átti því aldrei kost á að takaleiðarflugsprófið. Stefnandihafði því ekki náð að uppfylla þá forsendu fyrir skírteinistryggingunni aðhafa öðlast „full starfsréttindi“ í skilningi viðauka við kjarasamninginnum tryggingar 18. nóvember 2015 þegar starfsmaður stefnda afhenti henni bréfþess efnis að ekki væri óskað eftir frekara vinnuframlagi hennar. Af þeim sökumátti hún ekki rétt til skírteinistryggingar úr hendi stefnda. Þar með þarf ekki að takaafstöðu til þess hvort stefnandi hafi vitað að heilsufar hennar var ekkijafnfullkomið og heilsufar flugmanna þarf að vera en haldið því leyndu fyrirstefnda. Til viðbótar þeim málsástæðumstefnanda, fyrir því að hún hafi verið fastráðinn flugmaður í þrengrimerkingu þess hugtaks, sem dómurinn hefur tekið afstöðu til, teflir stefnandifram þeirri að hún hafi frá og með 15. október 2015 fengið greidd laun eins ogflugmaður. Dómurinntelur að það eitt að starfsmaður fái greidd laun eins og flugmaður geti ekkihaft þau réttaráhrif að hann njóti stöðu flugmanns í þrengri merkingu, sérstaklegaekki þegar viðkomandi hafði ekki náð þeirri sérstöku starfshæfni sem mælt erfyrir um í ESB-reglugerð nr. 965/2012. Stefndi greiddi stefnanda laun í samræmivið grein 11.7 í kjarasamningnum frá því að talið var upphaflega, 14. október,að hún gæti farið í leiðarflugsprófið. Engu að síður komst stefnandi aldrei íþað próf og náði þar með ekki heldur að standast það og gat því í raun réttrialdrei borið starfsheitið flugmaður, sbr. sundurliðun á starfsheitum í grein2.1, þótt vonir bæði hennar og starfsmanna stefnda hafi staðið til þess. Þýðingarmestusönnun þess að hún hafi notið stöðu flugmanns í þrengri merkingu kjarasamningsinstelur stefnandi yfirlýsingu flugrekstrarstjóra á fundi 12. ágúst 2015. Framer komið að í kjarasamningi stefnda og ÍFF er á tveimur stöðum getið um samstarfsnefndflugmanna og stefnda. Á öðrum staðnum er henni ætlað að fjalla um deilur semrísa út af kjarasamningnum og á hinum staðnum segir að hún sé samstarfs- ogumræðuvettvangur. Þess er hvorki getið að henni sé ætlað að leiða deilumál tillykta né hvaða réttaráhrif ákvarðanir sem hún tekur eða yfirlýsingar sem erugefnar á fundum eigi að hafa. Þaðer jafnframt komið fram að á fundi sem nefndin hélt 12. ágúst 2015 lýsti D,flugrekstrarstjóri stefnda, yfir því að sérhver flugmaður, sem ynni þá fyrir B,þar með taldir sumarstarfsmenn, héldi vinnu sinni yfir vetrarmánuðina. Fundargerðinvar send D til staðfestingar sama dag og fundurinn var haldinn. Ekki verðurannað séð af tölvupósti sem hann sendi fundarritara sex vikum síðar, 22. september,en að hann sé samþykkur efni fundargerðarinnar (All ok.). Efni þeirrar yfirlýsingarsem er höfð eftir honum í fundargerðinni er afdráttarlaust og verður að matidómsins að telja yfirlýsinguna gilt loforð sem starfsmenn stefnda máttu teljastefnda bundinn við. Stefndiber því við að forsenda hans fyrir því að ráða manneskju í stöðu flugmanns, ogþar með forsenda þessarar yfirlýsingar flugrekstrarstjórans, sé að viðkomandihafi uppfyllt skilyrði ESB-reglugerðarinnar og staðist leiðarflugsprófið. Þaðhefði vitaskuld verið ótvíræðara að gera þá kröfu að skriflegu skilyrði. Þegarlitið er til þeirra krafna sem flugrekendum ber að gera til þeirra flugliða semþeir ráða til starfa fellst dómurinn á að það hafi verið óorðuð forsenda þessað stefndi gæti ráðið fólk til starfa sem flugmenn í þrengri merkingu þesshugtaks samkvæmt kjarasamningnum að það fólk uppfyllti skilyrði reglugerðarESB nr. 965/2012. Dómurinntelur jafnframt að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um þessa forsendu endatekur þjálfunin sem hún var í, og er ítarlega rakin í þjálfunarhandbók stefnda,mið af þeim kröfum sem honum ber að lögum að gera til þeirra sem hann ræður tilstarfa. Stefnandi hlaut því að gera ráð fyrir því að til þess að fá að gegnastarfi flugmanns hjá stefnda, eins og áður segir í þrengri merkingu þess orðssamkvæmt kjarasamningnum, þyrfti hún að hafa staðist allar kröfur reglugerðarinnar. Vegnaþessarar brostnu forsendu gat yfirlýsing flugrekstrarstjórans á fundinum 12.ágúst 2015 aldrei skapað stefnanda þá réttarstöðu sem hún byggir á að hún hafinotið þegar henni var sagt upp störfum hjá stefnda. Afsömu ástæðu telur dómurinn það ekki heldur geta haft þýðingu þótt stefndi hafitilkynnt tryggingarfélagi sínu að stefnandi væri einn þeirra starfsmanna hanssem nytu skírteinistryggingar. Dómurinnhefur því fallist á að stefnandi hafi verið flugmaður í víðari merkingu þesshugtaks samkvæmt kjarasamningi stefnda og stéttarfélags stefnanda, Íslenskaflugmannafélagsins, og þar með í merkingu greinar 7.2 í samningnum, svo og aðráðningarsambandið hafi verið varanlegt þegar henni var sagt upp störfum 18.nóvember 2015. Það er jafnframt niðurstaða dómsins að sú útgáfakjarasamningsins þar sem veikindaréttur nemur sex mánuðum sé rétt útgáfa hans.Af þeim sökum er fallist á þá varakröfu stefnanda að stefndi greiði henni þaðsem ógreitt er af þeim rétti til launa í veikindum. Dómurinnhefur hins vegar hafnað öllum málsástæðum sem stefnandi færir fyrir því að húnhafi verið flugmaður í þrengri merkingu þess orðs í kjarasamningnum. Dómurinnhefur einnig hafnað því að hæfni stefnanda á flugvélar hafi, þegar henni varsagt upp varanlegu ráðningarsambandi, uppfyllt skilyrði hugtaksins „full starfsréttindi“í skilningi viðauka við kjarasamninginn um tryggingar. Af þeim sökum hafnar dómurinnþví að stefnda beri að greiða stefnanda ígildi skírteinistryggingar. Stefnandihefur einungis náð fram hluta krafna sinna. Til þess þó að ná fram greiðsluveikindaréttar þurfti hún að höfða þetta mál gegn fyrrum vinnuveitanda sínum.Því þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn2.250.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda til þess aðgreiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndi,B ehf., greiði stefnanda, A, 2.840.077 kr. með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 614.416 kr. frá 1.febrúar 2016 til 1. mars 2016, af 1.228.832 kr. frá þeim degi til 1. apríl2016, af 1.843.248 kr. frá þeim degi til 1. maí 2016, en af 2.840.077 kr. fráþeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 2.250.000 kr. ímálskostnað.
|
Mál nr. 129/1999
|
Félagsdómur Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Talið var að félagsdómsmál, sem Starfsmannafélag ríkisstofnana hafði höfðað fyrir hönd eins félagsmanna sinna gegn íslenska ríkinu, varðaði skilning á reglum kjarasamnings sem ætti undir lögsögu Félagsdóms. Var staðfest niðurstaða Félagsdóms um að hafna kröfu ríkisins um frávísun málsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 1999, sem barst réttinum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Félagsdóms 4. mars sl. þar sem hafnað er frávísunarkröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. tl. 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. IV. kafla laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og málinu verði vísað frá Félagsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Félagsdómi og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðarins og kærumálskostnaðar. Skilja verður mál þetta svo að Starfsmannafélag ríkisstofnana sé stefnandi þess þótt málið sé höfðað vegna Halldóru Hilmarsdóttur. Ágreiningur er með samningsaðilum um skilning á reglum kjarasamnings sem á undir lögsögu Félagsdóms samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986. Með þessari athugasemd og vísun til forsendna Félagsdóms ber að staðfesta úrskurðinn. Rétt er að hvor aðila beri sinn kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Félagsdóms 4. mars 1999. Mál þetta var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda hinn 8. febrúar sl. Málið úrskurða Eggert Óskarsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Gylfi Knudsen, Guðni Á. Haraldsson og Kristján Torfason. Stefnandi er Starfsmannafélag ríkisstofnana (SFR), kt. 620269-3449, Grettisgötu 89, Reykjavík, f.h. félagsmanns síns Halldóru Hilmarsdóttur, kt. 161272-5589, Gullteig 12, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, kt. 550169-2829, Arnarhváli, Reykjavík, vegna ríkisspítalanna, kt. 540269-6379, Rauðarárstíg 31, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda. Að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé skylt að greiða Halldóru staðgengilslaun samkvæmt launaflokki 242 þrepi 8 í kjarasamningi SFR og fjármálaráðherra f.h. ríkisins tímabilin 01.04.97-30.06.97, 04.12.97-31.01.98 og 16.03.98-31.03.98 og samkvæmt launaflokki B03-6 tímabilið 01.04.98-13.04.98. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt gjaldskrá Lögmanna Mörkinni 1 sf. Við málskostnaðarákvörðun verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt vegna lögmannsþjónustu. Dómkröfur stefnda. Aðallega að málinu verði vísað frá Félagsdómi og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati Félagsdóms. Verði málinu ekki vísað frá dómi bíði málskostnaður efnisdóms. Til vara krefst stefndi þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samvkæmt mati Félagsdóms. Málavextir. Stefnandi Halldóra Hilmarsdóttir er læknaritari að mennt og starfar hjá stefnda. Hún er félagsmaður í Starfsmannafélagi ríkisstofnana (SFR) og fékk greidd laun á þeim tíma sem hér skiptir máli samkvæmt þrepi 3 í launaflokki 239 í kjarasamningi SFR og stefnda. Stefnandi gegnir ekki launuðu staðgengilsstarfi. Sveindís Þórisdóttir er deildarlæknaritari á Landspítalanum. Hún fékk greidd laun á þeim tíma sem um ræðir samkvæmt þrepi 8 í launaflokki 242 í kjarasamningi SFR og samkvæmt launaflokki B03-6 tímabilið 01.04.98-13.04.98. Sveindís var frá störfum vegna forfalla tímabilin 01.04.97-30.06.97, 04.12.97-31.01.98 og 16.03.98-13.04.98. Var stefnanda falið af stefnda að gegna störfum Sveindísar í forföllum hennar Í grein 9.3.1 í kjarasamningi SFR er svohljóðandi ákvæði: „Starfsmaður sem ekki er í stöðu staðgengils yfirmanns, en er falið að gegna störfum yfirmanns í forföllum hans eða störfum annars hærra launaðs starfsmanns, skal taka laun skv. launaflokki hins forfallaða starfsmanns þann tíma, er hann gegnir starfi hans.“ Aðila greinir á um það hvort Halldóra Hilmarsdóttir eigi rétt til staðgengilslauna samkvæmt ákvæði þessu þann tíma sem hún gegndi störfum Sveindísar Þórisdóttur í forföllum hennar. Stefnandi kveður mál þetta falla undir lögsögu Félagsdóms á grundvelli 3. tl. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveðst byggja á eftirtöldum málsástæðum og lagarökum. Krafa stefnanda sé um laun samkvæmt þeim launaflokki og því launaþrepi sem hinn forfallaði starfsmaður hafi fengið greidd laun eftir. Krafan sé byggð á grein 9.3.1 í kjarasamningi SFR og stefnda. Eins og skýrt komi fram í ákvæðinu eigi það við hvort sem hinn forfallaði starfsmaður sé (1) yfirmaður viðkomandi starfsmanns eða (2) annar hærra launaður starfsmaður. Telur stefnandi öll skilyrði kjarasamningsákvæðisins uppfyllt. Á því er byggt að þar sem hinn forfallaði starfsmaður hafi fengið greidd laun samkvæmt 8 þrepi launaflokks 242 og að hluta samkvæmt launaflokki B03-6 eigi stefnandi rétt til launa samkvæmt sama launaflokki og sama launaþrepi þann tíma sem hærra launaði starfsmaðurinn var fjarverandi vegna forfalla og stefnandi gegndi starfi hans. Stefnandi bendir á að Félagsdómur hafi þegar dæmt um það álitaefni sem hér sé lagt fyrir dóm. Vísast til dóma Félagsdóms frá 30. desember 1991 í málinu nr. 6/1991 og frá 2. nóvember 1993 í málinu nr. 8/1993. Sá einn munur sé á atvikum þessa máls og tilvitnuðum málum að í þessu tilviki sé hinn forfallaði „annar hærra launaður starfsmaður“ en í dómunum hafi hinir forfölluðu verið yfirmenn staðgengilsins. Krafa um málskostnað er reist á 130. gr. laga um meðferð einkamála. Stefnandi telur að við ákvörðun málskostnaðar beri að líta til þess að stefnandi hafi leitast við að fá niðurstöðu í málið með tilvísun til dómafordæma Félagsdóms í sambærilegum málum, en stefndi hafi kosið að líta fram hjá þeim þannig að málshöfðun sé nauðsynleg. Stefndi njóti ekki frádráttarréttar vegna kostnaðar af virðisaukaskatti. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því að um sé að ræða kröfu sem hafi öll einkenni og eðli sakarefnis um vangoldin laun. Stefndi telur málið eins og það er lagt fyrir ekki eiga undir Félagsdóm samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Sé gerð krafa þess efnis að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé skylt að greiða Halldóru Hilmarsdóttur staðgengilslaun samkvæmt launaflokki 242 þrepi 8 og launaflokki B03-6 í kjarasamningi SFR og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins tiltekin tímabil. Í raun sé um að ræða kröfu um greiðslu fjár sem ekki eigi undir Félagsdóm. Stefndi telur að lögsögu Félagsdóms beri að túlka þröngt, enda um sérdómstól að ræða sem skilur tiltekin sakarefni undan lögsögu hinna almennu dómstóla. Ekki séu rök til að undanskilja sakarefnið lögsögu hinna almennu dómstóla þar sem úrslit málsins ráðist fremur af þeim þáttum er varða ráðningarsamband Halldóru Hilmarsdóttur, vinnutíma hennar og ráðningarkjör, fremur en skýringu kjarasamnings. Sé ekkert því til fyrirstöðu að á ákvæði kjarasamnings geti hins vegar reynt í almennu einkamáli, sbr. H. 1997: 30. Reyni þar að auki á ýmis atriði í málinu varðandi starfshlutfall, nýjan kjarasamning og launaflokka sem örðugt sé að leysa úr eins og málið sé höfðað. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína einnig á því að kröfugerð málsins sé óljós og málið ekki reifað nægjanlega. Þau tímabil afleysinga sem tiltekin séu í formi talnarunu í kröfugerð spanni yfir gildistíma tveggja kjarasamninga sem byggi á gerólíkum ákvæðum um röðun starfsmanna í launaflokka. Vísast þar til gildandi kjarasamnings aðila málsins, dags. 24. apríl 1997, en samkvæmt honum skyldi nýtt launakerfi taka gildi þann 1. apríl 1998, en vera að fullu komið til framkvæmda þann 1. júní 1998. Þar sem ekki liggi fyrir nauðsynleg reifun máls og dómkrafan sé af þessum sökum óskýr telur stefndi að vísa beri málinu frá dómi. Vísast til meginreglu einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. 25. gr. og 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 69. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Sé vanreifun málsins ennfremur fólgin í því að kenna Halldóru Hilmarsdóttur við beina aðild málsins þótt aðild hennar sé ekki til að dreifa. Í ljósi framanritaðs er ennfremur á það bent að lögvarðir hagsmunir af úrlausn um túlkun á kjarasamningi þeim sem kröfugerðin vísar til með tilliti til þeirra launaflokkaröðunar sem þar um ræðir séu liðnir undir lok þar sem gerbreytt launakerfi sé nú við lýði. Styðji það frekar að úr málinu skuli leyst fyrir almennum dómstólum milli Halldóru og stefnda. Stefndi byggir einnig frávísunarkröfu sína á því að ekki liggi fyrir formlega að málið sé útkljáð af samráðsnefnd, svo sem kjarasamningur aðila ráðgeri í grein 11.2, áður en málum sé skotið til Félagsdóms. Liggi því ekki fyrir það skilyrði laga og kjarasamnings að fyrir hendi sé ágreiningur um túlkun á ákvæði kjarasamnings, sbr. orðalag 26. gr. laga nr. 94/1986. Hafi málið hvorki verið tekið fyrir í samráðsnefnd Ríkisspítala og stefnanda né samstarfsnefnd. Þessu til áréttingar er einnig vísað til bókunar 1 með nýjum kjarasamningi aðila þar sem þeir hafa skuldbundið sig til að endurskoða ákvæði hans um staðgengla að því marki sem ekki verði ráðið til lykta á vettvangi aðlögunarnefnda. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefnda verði hrundið og gerir kröfu til málskostnaðar í þessum þætti málsins. Stefnandi heldur því m.a. fram að málið varði ágreining um túlkun á tilgreindu ákvæði kjarasamnings aðila. Niðurstaða. Gögn málsins bera með sér að aðila greinir á um túlkun og skilning á reglum kjarasamnings aðila um staðgengla samkvæmt 9. kafla í kjarasamningi þeirra. Nánar tiltekið er um að ræða ákvæði 9.3.1 í núgildandi kjarasamningi aðila sem hljóðar svo: „Starfsmaður sem ekki er í stöðu staðgengils yfirmanns, en er falið að gegna störfum yfirmanns í forföllum hans eða störfum annars hærra launaðs starfsmanns, skal taka laun skv. launaflokki hins forfallaða starfsmanns þann tíma, er hann gegnir starfi hans.“ Reynt hefur áður á skýringu þessa ákvæðis fyrir Félagsdómi í hliðstæðum málum nr. 6/1991 og 8/1993. Samkvæmt framansögðu verður að telja að mál þetta heyri undir valdsvið Félagsdóms með vísan til 3. tl. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasaminga opinberra starfsmanna, sbr. og 27. gr. laganna. Með framlagðri bókun stefnanda um breytta kröfugerð hefur verið bætt úr vanreifun málsins að því varðar launatímabil og launaflokka. Samkvæmt þessu verður hvorki talið að málið sé vanreifað svo að frávísun varði né að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn þess. Ekki verður talið að ákvæði í kjarasamningi aðila um samstarfsnefnd standi því í vegi að Félagsdómur fjalli um málið, enda liggur ekki fyrir að málinu hafi verið skotið til samstarfsnefndar eins og heimilt er samkvæmt gr. 11.2 í kjarasamningi aðila. Ekkert liggur fyrir um það að málið hafi verið lagt fyrir svonefnda samráðsnefnd Ríkisspítala og stefnanda. Þá verður ekki talið að bókun 1 með kjarasamningi um endurskoðun ákvæða um staðgengla séu því til fyrirstöðu að um ágreiningsefnið sé fjallað fyrir dómi. Samkvæmt framansögðu er hafnað kröfu stefnda um frávísun málsins. Rétt þykir að málskostnaður falli niður í þessum þætti málsins. Úrskurðarorð: Frávísunarkröfu stefnda er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 113/2005
|
Kærumál Útburðargerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
R krafðist þess fyrir dómi að ógilt yrði ákvörðun sýslumanns um að bera mætti hann út af jörðinni A. Talið var að svo verulegir annmarkar hafi verið á málsmeðferð sýslumanns að dómur yrði ekki lagður á málið og var því vísað frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 22. febrúar 2005, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 10. mars 2005. Hann krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms að öðru leyti en því að sóknaraðila verði gert að greiða honum málskostnað í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði voru verulegir annmarkar á málsmeðferð sýslumannsins á Selfossi er leiða til þess að málið er í þannig horfi að ekki verður dómur á það lagður. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Rétt er að sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað sem verður ákveðinn eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Runólfur Björn Gíslason, greiði varnaraðila, Auðsholti ehf., 100.000 krónur í kærumálskostnað. Sóknaraðili er Runólfur B. Gíslason, kt. 271256-7799, Auðsholti, Ölfushreppi en varnaraðili Auðsholt ehf., kt. 560802-2340, Borgarhrauni 27, Hveragerði, Sóknaraðili gerir þær kröfur aðallega að dómurinn ógildi ákvörðun sýslumannsins á Selfossi frá 8. nóvember 2004 um að útburður og fjárnám fari fram, en sóknaraðili mun vera gerðarþoli í útburðarmáli nr. 033-2004/0004. Til vara er þess krafist að dómurinn úrskurði að framkvæmd gerðanna frestist meðan sóknaraðili beri lögmæti þeirra undir Hæstarétt. Þá er þess krafist að varnaraðili verði úrskurðaður til að greiða sóknaraðila málskostnað vegna þess kostnaðar sem stofnast hafi vegna aðalkröfu en málskostnaður falli niður verði varakrafan tekin til greina. Framangreind krafa og meðfylgjandi gögn bárust dóminum 26. nóvember s.l. Málið var þingfest 17. desember s.l. og mætti þá varnaraðili og tók til varna. Varnaraðili skilaði greinargerð 12. janúar s.l. og krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að öllum kröfum sóknaraðila yrði hafnað. Málið var flutt munnlega um frávísunarkröfu varnaraðila 3. febrúar s.l. og þá tekið til úrskurðar um þá kröfu. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili hæstbjóðandi í fasteignina Auðsholt við nauðungarsölu hennar 22. september 2003 og var boð hans samþykkt af hálfu sýslumannsins á Selfossi. Með símskeyti dagsettu 10. desember 2003 og mótteknu daginn eftir af sóknaraðila var honum tilkynnt að honum og fjölskyldu hans bæri þá þegar og eigi síðar en 15. janúar 2004 að víkja af eigninni, rýma hana og taka með allt sem þeim sannanlega tilheyrði. Sóknaraðili fór ekki eftir þessum tilmælum varnaraðila og var af því tilefni krafist útburðar á sóknaraðila. Með úrskurði dómsins upp kveðnum 30. mars s.l. var fallist á kröfu um útburð á sóknaraðila þessa máls og sú niðurstaða var staðfest í Hæstarétti 3. júní s.l. Að fenginni þessari niðurstöðu var málið tekið fyrir hjá sýslumanninum á Selfossi nokkrum sinnum en við fyrirtöku 6. júlí s.l. undirrituðu aðilar samkomulag um skil og nýtingu jarðarinnar Auðsholts í Ölfusi. Samkvæmt 4. gr. samningsins skyldi umferð og viðvera sóknaraðila á jörðinni eingöngu miðast við nauðsynlega starfsemi við eggjaframleiðslu hans og annars þess sem nánar var tilgreint í samningnum. Var búseta eða gisting sóknaraðila, fjölskyldu hans eða fólks á hans vegum óheimil á jörðinni. Samkvæmt 5. gr. samningsins skyldi sóknaraðili vera búinn að fjarlægja allt rusl og annað lausadót af jörðinni fyrir kl. 12, þriðjudaginn 17. ágúst s.l. Gengi það ekki eftir, félli leiga þegar úr gildi, en umsaminn leigutími var til 28. febrúar 2005. Samkvæmt 7. gr. samkomulagsins miðaðist framangreindur leigutími við frestun útburðar sóknaraðila af jörðinni að sama skapi. Yrði útburðinum fullnægt tafarlaust yrði ekki staðið við gefna dagsetningu. Sama skyldi gilda félli samkomulagið úr gildi fyrr af ástæðum sem greindar voru í samningnum. Þar sem varnaraðili taldi að sóknaraðili hefði vanefnt 4. og 5. gr. samningsins tilkynnti hann sóknaraðila að samningurinn væri úr gildi fallinn með vísan til 7. gr. hans og tilkynnti jafnframt um fyrirtöku hjá sýslumanni 22. október s.l. þar sem útburðarkrafa yrði tekin fyrir. Við fyrirtöku þann dag urðu aðilar ásáttir um að íbúðarhúsið yrði tæmt fyrir 29. október s.l. og jörðin rýmd fyrir utan 3 hús sem sóknaraðili hafði á leigu í samræmi við samkomulagið frá 6. júlí s.l., fyrir kl. 14:00 þann 8. nóvember s.l. Þá er bókað að sóknaraðili samþykki að flytja lögheimili sitt fyrir 25. október s.l. Var málinu því frestað til fyrirtektar 8. nóvember s.l. kl. 14:00. Lögmaður sóknaraðila lét bóka að hann mótmælti framgangi gerðarinnar þar sem aðfararheimildin væri ekki lengur til staðar sökum þess að málinu hefði lokið með samkomulagi aðila 6. júlí s.l. Verði því ekki lengur byggt á aðfararheimildinni og ekki 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um að fjárnám verði gert fyrir kostnaði. Lögmaður varnaraðila mótmælti þessum skilningi og krafðist þess að útburður og fjárnám færi fram. Er síðan bókað að ákvörðun verði tekin 8. nóvember s.l. kl. 14:00 um framhald gerðarinnar og samþykktu aðilar að verða ekki boðaðir til þeirrar fyrirtöku. Sýslumaður tók málið fyrir 8. nóvember s.l. og er þá bókað að þar sem upplýst sé að samkomulag aðila frá 6. júlí s.l. hafi ekki verið haldið af hálfu sóknaraðila verði gerðinni fram haldið, bæði útburði og fjárnámi. Var næsta fyrirtaka ákveðin að Auðsholti og lagt fyrir varnaraðila að boða til gerðarinnar í samráði við fulltrúa sýslumanns. Með bréfi dagsettu 17. nóvember s.l. til sýslumannsins á Selfossi krafðist sóknaraðili þess að sýslumaður staðfesti heimild til að bera ákvörðun hans undir héraðsdóm með vísan til 2. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1989. Sýslumaður tók málið fyrir 24. nóvember s.l. að málsaðilum fjarstöddum. Er þá bókað að með vísan til 85. gr., sbr. 86. gr. aðfararlaga að kæra sóknaraðila fresti ekki framgangi útburðar eða fjárnámsbeiðnar. Málið er enn tekið fyrir hjá sýslumanni daginn eftir og er þá mættur lögmaður sóknaraðila en enginn af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili ítrekaði beiðni um staðfestingu sýslumanns á að hann mætti bera ágreiningsefni undir héraðsdóm. Fulltrúi sýslumanns staðfesti að slíkt væri heimilt með vísan til 86. gr. aðfararlaga. Sóknaraðili byggir á því að samkvæmt 2. mgr. 85. gr. aðfararlaga sé gerðarþola heimilt að krefjast úrlausnar héraðsdómara um réttmæti ákvarðana sýslumanns, þar sem gerðunum hafi verið frestað í kjölfar ákvörðunar um að þær færu fram ef eða þegar gerðarbeiðandi óskaði þess. Ekki sé áskilið að frestunin hafi komið til af einhverjum sökum og þá liggi fyrir staðfesting sýslumanns á að lagaskilyrði séu fyrir því að gerðarþola (sóknaraðila) sé heimilt að krefjast úrlausnar dómsins. Sóknaraðili byggir á því að útburðargerð í kjölfar Hæstaréttardómsins frá 3. júní s.l. hafi lokið með samningi milli aðila 6. júlí s.l. Hafi stofnast nýtt réttarsamband við gerð samningsins og útburðargerð fyrir sýslumanni þar með lokið endanlega. Þá byggir sóknaraðili á því að einstök efnisákvæði í umræddum samningi um réttaráhrif ætlaðra vanefnda á ákvæðum samningsins standist ekki ákvæði aðfararlaga. Sú grunnregla gildi að aðilar aðfarargerðar hafi ekki forræði á form- og efnisskilyrðum aðfarargerða og geti undir engum kringumstæðum hliðrað til skilyrðum með samningum sín á milli. Sé þannig hvorki á valdi aðilanna að semja með bindandi hætti um að tilteknum réttindum gerðarbeiðanda verði fullnægt með beinni aðfarargerð án tillits til almennra skilyrða fyrir því, né að binda hendur sínar með samningi að beinni aðfarargerð verði ekki beitt. Sóknaraðili byggir á því að gerð sýslumanns hafi lokið með samningi aðila 6. júlí s.l. og telji varnaraðili að kröfur hans séu það skýrar og ótvíræðar að honum sé heimilt að krefjast beinnar aðfarargerðar á grundvelli 12. kafla aðfararlaga sé ljóst að honum beri að fullnægja skilyrðum 11. gr. laganna og leggja beiðni sína fyrir héraðsdóm. Hvergi sé gerður fyrirvari í bókun sýslumanns um að gerðinni hafi verið frestað ótímabundið, enda hefði slíkur fyrirvari ekki staðist ákvæði aðfararlaga. Hafi varnaraðila því borið að senda nýja beiðni til héraðsdóms en ekki beint til sýslumanns. Verði að hafa í huga að beinar aðfarargerðir feli í sér undantekningu frá þeirri grundvallarreglu að ekki sé heimilt að framkvæma aðför án undangenginnar dómsúrlausnar. Beri að túlka allan vafa um slíka heimild gerðarþola í hag svo tryggt sé að hann fái að koma að öllum vörnum áður en málið kemur til kasta sýslumanns. Hafi sýslumanni því borið að vísa beiðni varnaraðila frá í stað þess að taka hana fyrir. Sóknaraðili byggir á því að ljóst sé að skilyrðum 12. kafla aðfararlaga sé ekki fullnægt þar sem réttarstaða varnaraðila sé langt frá því að vera svo skýr að hann geti sannað réttmæti krafna sinna á grundvelli sönnunargagna sem heimilt sé að leggja fram á grundvelli 83. gr. laganna. Varnaraðili hafi engin gögn lagt fram til stuðnings þeirri fullyrðingu að sóknaraðili hafi vanefnt ýmsar skyldur sínar samkvæmt samningnum frá 6. júlí s.l. Sé því ljóst að varnaraðili geti ekki sýnt fram á réttmæti krafna sinna með þeim sönnunargögnum sem heimilt sé að byggja á við framkvæmd aðfarargerðar. Verði hann því að fá dóm fyrir kröfum sínum áður en hann leitar beinnar aðfarar. Þá sé enginn grundvöllur fyrir þeirri niðurstöðu sýslumanns að upplýst sé að sóknaraðili hafi ekki haldið umrætt samkomulag, enda hafi engin sönnunarfærsla farið fram fyrir sýslumanni. Sóknaraðili byggir einnig á því að telji varnaraðili að sóknaraðili hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu hefði honum borið að freista þess að leita hefðbundinna einkaréttarlegra vanefndaúrræða, t.d. skaðabóta eða riftunar á samningi. Sóknaraðili getur ekki séð hvaða hagsmuni varnaraðili hafi af því að fá útburðarkröfu viðurkennda, enda hafi sóknaraðili vikið af jörðinni og hafi varnaraðili fengið umráð allra húsa þar nema þriggja hænsnahúsa sem hann hafi á leigu í samræmi við samninginn frá 6. júlí s.l. Sóknaraðili mótmælir ákvörðun sýslumanns um að fjárnámsgerð skyldi fram fara og telur enga lögmæta aðfararheimild liggja fyrir. Varnaraðili byggir frávísunarkröfu sína á því að frá og með 8. nóvember s.l. hafi af hálfu sýslumannsins á Selfossi ekki verið farið eftir réttum reglum aðfararlaga við fyrirtöku og meðferð aðfararbeiðnar varnaraðila. Hafi fulltrúi sýslumanns tekið þá ákvörðun að aðilum og lögmönnum þeirra fjarstöddum að gerðinni skyldi fram haldið, bæði útburði og fjárnámi. Sé bókað að næsta fyrirtaka verði að Auðsholti, Ölfusi og var lagt fyrir gerðarbeiðanda að boða til gerðarinnar í samráði við fulltrúa sýslumanns. Fyrirtökur fulltrúa sýslumanns 24. nóvember og 25. nóvember s.l. hafi verið án vitneskju varnaraðila og telur varnaraðili þessa málsmeðferð sýslumanns andstæða skýrum fyrirmælum 85. gr. og 86. gr. aðfararlaga og meginreglunni um jafnræði aðila við meðferð máls. Hafi varnaraðili ekki átt þess kost að gæta lögvarins réttar síns og lögvarinna hagsmuna sinna við meðferð málsins hjá sýslumanni frá og með 8. nóvember s.l. og þar til sóknaraðili skaut því til héraðsdóms. Geti einungis sýslumaður bætt úr þessum annmörkum og verði ekki fram hjá því litið. Að mati varnaraðila er ógildingarkrafa sóknaraðila því ekki tæk til meðferðar fyrir dómi og beri því að vísa henni frá. Niðurstaða. Í máli þessu er ágreiningur með aðilum um réttaráhrif samkomulags sem tókst með þeim 6. júlí s.l. í kjölfar kröfu varnaraðila um útburð á sóknaraðila. Heldur sóknaraðili því fram að útburðargerðinni hafi lokið með samkomulaginu og þurfi varnaraðili því að beina nýrri kröfu um aðför til dómsins á grundvelli 12. kafla aðfararlaga. Varnaraðili krefst þess að kröfugerð sóknaraðila verð vísað frá dómi og verður í þessum úrskurði einungis tekin afstaða til þeirrar kröfu. Samkvæmt 2. mgr. 85. gr. aðfararlaga er gerðarþola því aðeins heimilt að krefjast úrlausnar héraðsdómara um einstakar ákvarðanir sýslumanns um aðfarargerð, meðan henni er ólokið, að gerðarbeiðandi samþykki eða gerðinni hafi verið frestað í kjölfar ákvörðunarinnar, enda hafi gerðarþoli þá kröfu uppi við sýslumann áður en lengra er haldið við gerðina. Samkvæmt 1. mgr. 86. gr. sömu laga frestast gerðin að því leyti, sem hún er háð viðkomandi ákvörðun ef málsaðili krefst úrlausnar héraðsdómara með þeim hætti sem í 1.-3. mgr. 85 gr. segir. Skal sýslumaður bóka nákvæmlega hver sú ákvörðun er, sem krafist er úrlausnar héraðsdómara um, og hverjar kröfur aðilar gera. Skulu jafnframt bókaðar í stuttu máli röksemdir, sem þeir færa fyrir kröfum sínum. Í máli þessu er ljóst að varnaraðili, gerðarbeiðandi í útburðarmálinu, hefur ekki samþykkt að leitað verði úrlausnar dómsins um ágreiningsefni aðila. Frávísunarkrafa varnaraðila er á því reist að málsmeðferð fulltrúa sýslumanns hafi verið andstæð skýrum fyrirmælum 85. og 86. gr. aðfararlaga og meginreglunni um jafnræði aðila við meðferð máls. Hafi varnaraðili ekki átt þess kost að gæta lögvarins réttar síns og lögvarinna hagsmuna við meðferð málsins hjá sýslumanni frá og með 8. nóvember s.l. Hafi varnaraðili enga vitneskju haft um síðari fyrirtökur málsins. Í 23. gr. aðfararlaga kemur fram sú meginregla að ekki verði af aðför, nema gerðarbeiðandi sé viðstaddur eða annar maður, sem að lögum er heimilt að koma fram fyrir hans hönd. Undantekning er gerð í 2. mgr. greinarinnar, en hún á ekki við hér. Ljóst er að viðveru gerðarbeiðanda er þörf, m.a. í því skyni að taka afstöðu til álitaefna sem risið geta við framkvæmd gerðarinnar. Er ekki ráð fyrir því gert að sýslumaður geti gætt hagsmuna gerðarbeiðanda að þessu leyti. Við fyrirtöku hjá sýslumanni 22. október s.l. komu fram mótmæli frá gerðarþola, sóknaraðila máls þessa, gegn framgangi útburðargerðarinnar. Var þá bókað að ákvörðun yrði tekin 8. nóvember s.l. og samþykktu aðilar að vera ekki boðaðir til þeirrar fyrirtöku. Við fyrirtöku þann dag tók sýslumaður þá ákvörðun að halda gerðinni áfram og bókaði að lagt yrði fyrir gerðarbeiðanda að boða til gerðarinnar í samráði við fulltrúa sýslumanns. Ljóst er hins vegar að fyrirtökurnar hjá sýslumanni 24. og 25. nóvember s.l. í kjölfar kröfu sóknaraðila um að bera ákvörðun sýslumanns undir dóm fóru fram án vitundar varnaraðila og reyndi því ekki á það hvort hann heimilaði sóknaraðila að bera ágreiningsefni undir úrlausn dómsins og þá átti varnaraðili þess ekki kost að láta í ljós afstöðu sína til kröfu sóknaraðila um frestun gerðarinnar. Verður því að telja að ekki hafi verið farið að fyrirmælum 14. kafla aðfararlaga, sbr. einnig 23. gr. sömu laga, þegar þess var freistað af hálfu sóknaraðila að skjóta ágreiningi aðila til dómsins og ber því að vísa máli þessu frá dómi. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 566/2012
|
Manndráp Skaðabætur
|
H var ákærður fyrir manndráp með því að hafa á heimili sínu veist að A og veitt henni hnífsstungur með þeim afleiðingum að hún hlaut bana af. H játaði sakargiftir fyrir héraðsdómi, en krafðist refsimildunar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af áverkum á líki hinnar látnu og ummerkjum á vettvangi brotsins yrði ráðið að H hafi haft einbeittan ásetning til að ráða A bana. Hann hafi tilkynnt lögreglu fyrst um verknaðinn eftir að A hafði að öllum líkindum verið látin í þrjá daga af völdum áverkanna er hann veitti henni. Þótt mikil og langvarandi neysla H á fíkniefnum kynni að hafa verið meginorsök verknaðarins og þess, hversu seint hann gaf sig fram við lögreglu, hefði það ekki áhrif á ákvörðun refsingar fyrir brotið, sbr. 17. gr. og 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Yrði enda ekki ráðið af gögnum málsins að hann hafi iðrast gerða sinna. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu H og honum gert að sæta 16 ára fangelsi og greiða syni og foreldrum A skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. ágúst 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu og refsingu ákærða. Ákærði krefst refsimildunar og að bótakröfur verði lækkaðar. B krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 4.000.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2012 til 16. júní sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms um bótakröfu sína. Þá krefst hann staðfestingar héraðsdóms um tildæmdan málskostnað í héraði auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. C krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til greiða sér 2.000.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2012 til 16. júní sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms um miskabótakröfu sína. Þá krefst hann staðfestingar héraðsdóms um skaðabætur sér til handa vegna útfararkostnaðar, svo og um tildæmdan málskostnað í héraði auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. D krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 2.000.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2012 til 16. júní sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms um bótakröfu sína. Þá krefst hún staðfestingar héraðsdóms um tildæmdan málskostnað í héraði auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ákærði hefur játað fyrir dómi að hafa orðið A að bana á þann hátt sem í ákæru greinir. Hann var 23 ára að aldri þegar hann framdi brotið. Af áverkum á líki hinnar látnu og ummerkjum á vettvangi brotsins verður ráðið að ákærði hafi haft einbeittan ásetning til að ráða henni bana. Hann tilkynnti lögreglu fyrst um verknaðinn eftir að A hafði að öllum líkindum verið látin í þrjá daga af völdum áverkanna sem hann hafði veitt henni. Þótt mikil og langvarandi neysla ákærða á fíkniefnum kunni að hafa verið meginorsök verknaðarins og þess, hversu seint hann gaf sig fram við lögreglu, hefur það ekki áhrif á ákvörðun refsingar fyrir brotið, sbr. 17. gr. og 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður enda ekki ráðið af gögnum málsins að hann hafi iðrast gerða sinna. Að þessu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða kröfuhöfum málskostnað fyrir Hæstarétti, svo og áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Hlífar Vatnar Stefánsson, greiði B, C og D, hverju um sig, 75.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Þá greiði ákærði allan sakarkostnað málsins fyrir Hæstarétti, 597.831 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonar, hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 6. júlí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 22. júní 2012, er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 30. apríl 2012 á hendur Hlífari Vatnari Stefánssyni, kt. [...], [...], fyrir manndráp, með því að hafa, á tímabilinu frá síðdegi fimmtudaginn 2. febrúar til hádegis föstudaginn 3. febrúar 2012, í svefnherbergi á heimili ákærða að [...], veist að A, fæddri [...], með hnífi og stungið hana ítrekað í andlit og líkama, en ein stungan gekk inn í vinstra lunga hennar, og skorið hana á háls, allt með þeim afleiðingum að hún hlaut bana af. Telst þetta varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er aðallega krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar, en til vara að honum verði gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga. Einkaréttarkröfur Í málinu gerir B, kennitala [...], sonur hinnar látnu, kröfu þess efnis að ákærði verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð kr. 4.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2012, en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Einnig er gerð krafa um að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins, eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. C, kennitala [...], faðir hinnar látnu, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða honum bætur vegna útfarar dóttur hans, að fjárhæð kr. 1.500.000, auk þess krefst hann miskabóta að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2012, en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins, eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. D, kennitala [...], móðir hinnar látnu, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2012, en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins, eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Ákærði krafðist vægustu refsingar sem lög leyfa og hafnaði alfarið bótakröfunum. Bótakrefjendur kröfðust þess undir rekstri málsins að málflutningur færi fram fyrir luktum dyrum. Fór fram málflutningur vegna þeirrar kröfu og var henni hafnað með úrskurði þann 22. maí sl. Var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 24. maí sl. í málinu 353/2012. Fór aðalmeðferð og skýrslutökur fram þann 22. júní sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. I. Samkvæmt lögregluskýrslu kom ákærði á lögreglustöðina í Hafnarfirði, mánudaginn 6. febrúar kl. 10.45. Var hann í annarlegu ástandi og sagði geimveru hafa ráðist á sig og stungið með hnífi á milli tíu og tuttugu sinnum. Hann hafi náð hnífnum af henni og náð að stinga hana og væri hún núna dauð í herbergi hans að [...] í Hafnarfirði. Var frásögn hans mjög óskýr vegna ástands hans og erfitt að átta sig á honum en engir áverkar voru á honum þegar hann kom. Í framhaldi fór lögregla á heimili ákærða þar sem látin manneskja fannst og var líkið stirðnað. Var ákærði handtekinn í framhaldi. Þegar lögregla kom á heimili ákærða var þar fyrir á efri hæð hússins faðir ákærða. Skýrði hann lögreglu svo frá að hann hefði ekki séð ákærða í nokkra daga en hann hafi kvöldinu áður, um kl. 22.00, farið að herbergi ákærða, sem hafi veri lokað, bankað á dyrnar og kallað til að kanna ástand ákærða. Hafi ákærði þá svarað með kalli á móti. [... ]ákærða kvaðst ekki hafa orðið var við nokkurn mann síðustu daga sem hafi verið með ákærða en fyrir um tveimur dögum hafi hann fundið einkennilega lykt í húsinu og hafi hann farið að kanna það og talið að það hafi verið skemmd matvæli að rotna. Við rannsókn kom í ljós að hin látna var A, fædd [...]. Hafði hún leigt herbergi í [...] í Reykjavík frá því í apríl 2011. Undir rannsókn málsins kom í ljós að A hafði hringt í E, kt.[...], fimmtudaginn 2. febrúar sl., kl. 19.09, og óskað eftir því að hann aðstoðaði hana við að ná peningum til baka frá ákærða sem ákærði hefði stolið frá henni. Föstudaginn 3. febrúar sl. var hringt þrisvar úr síma A í F, kl. 11.24, 11.48 og 11.54. F upplýsti við rannsókn málsins að hann hefði um hádegisbil þann dag farið með um 6 grömm af hassi og sígarettupakka til ákærða. Ákærði greiddi honum 12.000 krónur í reiðufé fyrir þetta. Ákærði viðurkenndi við rannsókn málsins að hafa keypt tiltekin efni en það hafi verið eftir að hann varð A að bana. Laugardaginn 4. febrúar 2012 var hringt úr síma A í Dominos klukkan 14.31 og pöntuð pizza. Sendill fór með pizzuna að [...] þar sem ungur maður tók við henni og borgaði fyrir með reiðufé. Ákærði mundi ekki eftir þessu atviki þegar hann var inntur eftir því fyrir dóminum. Þann 6. febrúar sl. fór fram réttarlæknisfræðileg skoðun á ákærða. Í lýsingu á ástandi hans við komu segir: „Sljólegur, heldur illa jafnvægi. Svarar treglega spurningum. Neitar neyslu síðustu daga en svarar ekki þegar spurður hvers hafði neytt síðast. Virðist á varðbergi og talar ekki af sér. Gerir kröfur varðandi fatnað en fylgir ekki eftir.“ Frásögn ákærða við sama tilefni er að hann hafi lent í átökum. Hann svarar ekki þegar hann er spurður hvernig þau hafi borið að en kveðst hafa orðið fyrir áverkum líkustum biti, bruna eða stungu. Áverkarnir myndu sjást við skoðun. Við skoðun kemur í ljós löng rispa á aftanverðum vinstri framhandlegg, u.þ.b. þriggja til fjögurra daga gömul. Lófamegin í vinstri litlafingri er sár og sprunga, ca einn cm, með smávegis blóðstorku í, sennilega tveggja til þriggja daga. Óhreinindi og hugsanlega blóð í naglaböndum nokkurra fingra beggja handa. Stunguför í báðum olnbogabótum, sennilega meira en vikugömul hægra megin en yngstu eins til tveggja daga gömul vinstra megin og þar í kring eru gulleitir marblettir. Blóð í naglaböndum beggja stóru táa. Ákærði var mjög fölur, óglatt og sagðist þurfa að æla. Við rannsókn á blóði og þvagi ákærða, sem tekið var 6. febrúar sl., fundust amfetamín og kannabínóíðar í þvagi. Tetrahýdrókannabínól í blóði mældist 2,6 ng/ml en amfetamín var ekki mælanlegt í blóði. Rannsókn á blóðsýnum, sem tekin voru á vettvangi af hnífi og fötum ákærða, leiddu í ljós að um var að ræða blóð úr hinni látnu. Ákærði gekkst undir geðheilbrigðisrannsókn sem framkvæmd var af G geðlækni. Var matsmanni falið að kanna hvort ákærði væri sakhæfur í skilningi 15. gr. laga nr. 19/1940 eða eftir atvikum hvort ætla mætti að refsing gæti borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Átti matsmaður samtals sex viðtöl við ákærða á tímabilinu 8. febrúar til 3. maí sl. Þá ræddi matsmaður við föður og móður ákærða ásamt fyrrverandi sambýliskonu föður. Samkvæmt krufningarskýrslu hlaut A 27 mismunandi stungusár. Í niðurstöðum skýrslunnar segir að flest sárin hafi ekki leitt til lífshættulegra innri áverka heldur hafi þau flest að mestu leyti verið veitt af litlu afli og endað í fitu- eða mjúkvef. Aðeins sár nr. 5 (á hálsi) og nr. 9 (í lunga) hafi leitt til lífshættulegra innri áverka. Hvor áverki fyrir sig hefði nægt til að draga fórnarlambið til dauða. Fórnarlambið hafi raunar verið á lífi í einhvern tíma eftir árásina. Þetta sjáist á blæðingum í mjúkvefjum í kringum flest sárin og innönduðu blóði í lungum. Dánarorsök hefur verið stöðvun blóðrásar og öndunar í kjölfar ops á barka og áverka á efsta lungnablaði vinstra megin. Um sé að ræða ónáttúrulega dánarorsök. II. G geðlækni var falið af dómara að framkvæma geðrannsókn á ákærða hinn 7. febrúar sl. Var matsmanni falið að kanna hvort ákærði væri sakhæfur í skilningi 15. gr. laga nr. 19/1940 eða eftir atvikum hvort ætla mætti að refsing gæti borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Átti matsmaður samtals sex viðtöl við ákærða á tímabilinu 8. febrúar til 3. maí sl. Þá ræddi matsmaður við föður og móður ákærða ásamt fyrrverandi sambýliskonu föður. Í samantekt geðskoðunar og viðtala segir að fram hafi komið einkenni fráhvarfa, þreytu og andfélagslegrar framkomu með vissum hroka og engin góð samvinna hafi verið í fyrstu og öðru viðtali. Andfélagsleg einkenni hafi verið viðvarandi alla geðskoðunardagana nema einn. Engar vísbendingar hafi verið um raunveruleg geðrofseinkenni frá upphafi geðskoðana. Ákærði sé að upplagi örugglega vel gefinn. Ákærði sé með örugga og mikla sögu um misnotkun fíkniefna í æð. Meðferð hafi aldrei skilað árangri. Hann segi þó ekki satt um þær meðferðir. Ákærði geri einnig lítið úr neyslu sinni og virðist fegra sig almennt eða vera í afneitun. Ákærði uppfylli skilmerki fyrir persónuleikaröskun, bæði andfélagslegri og með siðblindu. Erfitt sé að meta persónuleika hans fyrr en eiturlyfjaáhrif og áhrif fyrra lífernis hafi horfið en slíkt taki oft að lágmarki sex til tólf vikur hjá einstaklingum sem hafi verið í neyslu í mörg ár samfellt. Hjá sumum verði slíkt viðvarandi. Ákærði hafi forðast í upphafi að viðurkenna gerðir sínar, hann iðrist ekki sýnilega gerða sinna og hafi sýnt fá merki um sektarkennd allt frá upphafi til enda nær þriggja mánaða tímabils er geðskoðunin tók. Í ljós hafi komið að ákærði hafi áður hagrætt sannleikanum og hann reyni að gera það gagnvart matsmanni og einnig að spila með hann. Sé hann greinilega að reyna að búa til ákveðin einkenni eða ýja að þeim en bakki svo þegar hann sjái að hann geti ekki spilað á matsmanninn. Þá er það skoðun matsmannsins að ákærði sé örugglega sakhæfur. Ákærði hafi ekki haft nein merki geðrofs eða sturlunar frá upphafi skoðunartímans en eftir því sem hafi liðið á skoðunartímann hafi komið betur í ljós um hvað hafi verið að ræða. Þá segir að grunnpersónuleiki ákærða sé ekki auðmetinn vegna mikillar fíkniefnanotkunar. Hann sé örugglega með andfélagslega persónuleikaröskun og siðblinduþætti nú. Óljóst sé enn hversu mikið viðvarandi þetta verði í hegðun hans og hugarfari. Ákærði hafi nær örugglega á brotadegi verið undir miklum áhrifum örvandi fíkniefna og kannabis. Geðræn einkenni þau sem að ofan sé lýst leiði ekki til ósakhæfis samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga. Þau útiloki ekki fangelsisvist né að refsing komi að gagni. Í niðurlagi segir svo að mikilvægt sé að ákærði nái að nýta greind sína og gáfur og nái viðvarandi edrúmennsku en til þess þurfi þó gríðarlega afstöðubreytingu hjá ákærða sem virðist hafa spilað á umhverfi sitt til margra ára. Horfur hans séu því í lok geðrannsóknar ósljósar. Matsmaður kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína. Kvað hann aðspurður vel geta staðist að ákærði muni ekki atburðinn vegna þeirrar miklu neyslu sem hann hafi verið í. Sé slíkt óminnisástand vel þekkt í áfengisneyslu en undanfarið hafi mörg dæmi komið fram um slíkt af völdum mikillar neyslu rítalíns í æð, en þá séu áhrifin miklu ofsafengnari en þegar það sé tekið í töfluformi, og því geti fylgt morðhugsanir. Séu menn oft á mörkunum með að deyja sjálfir af krampa eða slíku. Því sé hugsanlegt að hann hafi ekki neinar minningar um verknaðinn. Staðfesti matsmaðurinn að ákærði væri sakhæfur og að refsing hefði þýðingu. Í krufningarskýrslunni kom fram við ytri rannsókn að um sé að ræða lík 36 ára konu sem að hluta til sé [...]. Ummerki sé um [...]. Líkið sé stirðnað og líkblettir ekki lengur finnanlegir. [...]. Vefjaskemmdir séu að mestu allt að eins sentimetra að lengd. Einstaka vefjaskemmdir séu við hægra brjóst allt að 0,4 sentimetra að lengd. [...]. Við hægra gagnauga sé þornuð húðspretta í hársverðinum með sléttum brúnum, 1,2 sentimetra lögn og 0,8 sentimetra djúp, [...]. [...]. [...]. [...]. [...] [...]. [...]. Á hálsi sé 14 sentimetra langt skurðsár [...]. Brjóstkassi sé jafn til beggja hliða og hreyfist ekki óeðlilega. Á brjóstkassa sé fjöldi sára með sléttum brúnum. Engin önnur ný sár á brjóstkassa og kviði. Á hægri fótlegg og á aftanverðum vinstri fótlegg séu sár með sléttum brúnum. Á hægri handlegg séu sár með sléttum brúnum. Í kaflanum „Innri skoðun:“ segir [...]. Auk ofangreindra sára eru rakin fimm stungusár á vinstri brjóstkassa sem ýmist enda í mjúkvef eða fituvef. Þá eru stungusár rakin á fótleggjum með mikilli blæðingu í mjúkvef. Á hægri handlegg eru talin sjö stungusár mislöng eða breið auk sára á fingrum. Þá eru rakin tvö stungusár á vinstri handlegg. Þá segir um líffæri að [...]. Þá sé vitað um [...] fyrir andlátið. Um ákvörðun dánartíma segir að sökum þess hve [...] hafi verið að hluta til langt komin hafi ekki lengur verið unnt að ákvarða dánartíma. Auk þess vegna þess hve [...] á efri og neðri hluta líkamans hafi verið mislangt komin, megi gera ráð fyrir að líkið hafi legið í að minnsta kosti tvo daga. Í niðurstöðum krufningar segir að 27 stungu-og skurðsár hafi verið á höfði, í andliti, á hálsi, á brjóstkassa og á báðum fót- og handleggjum. Vegna stunguáverka sé op á barka, arteria carotis hægra megin og greinum arteria varotis vinstra megin sem og áverki á efsta lungnablaði vinstra megin og blóðvökvi í vinstra brjóstholi. Blóðfylling í hægri lungnavef. Sár sem séu að hluta til blóðug og hlut til ekki blóðug. [...]. [...]. Eftir því sem næst verði komist séu innri líffæri blóðlaus. Ummerki um [...]. Í niðurstöðum veirufræðilegra rannsókna komi fram [...] og [...] og niðurstaða eiturefnafræðilegrar rannsóknar sýni [...] og [...]. Auk ofangreinds segir í niðurstöðum að ytri líkskoðun í tengslum við réttarkrufningu hafi leitt í ljós, auk [...], fjölda áverka sem hafi verið gefin númer frá 1 til 27. Í flestum tilvikum vísi númerin til einstakra áverka en í nokkrum tilvikum vísi númerin til nokkurra áverka í senn. Sökum [...] hafi möguleikar til líffærafræðilegrar rannsóknar verið takmarkaðir, en þó sé rétt að ganga út frá því að áverkarnir hafi verið veittir með beittu verkfæri með biti öðru megin, t.d. hníf. Áverkarnir, sem álitnir séu stungusár (allir nema nr. 5, skurður og nr. 21 (þornun)) séu ekki meira en 1,5 sentimetrar að breidd. Því sé gengið út frá því að skurðarblaðið hafi verið um það bil 1,5 sentimetra breitt. mat á lengd skurðarblaðsins sé takmörkunum háð þar sem flest sárin endi í fitu- eða mjúkvef og aðeins sár nr. 9 liggi inn í brjóstholið og hafi skaddað efsta lungnablaðið vinstra megin. Til að valda því sári hefði þurft u.þ.b. 7 sentimetra langt skurðblað, en blaðið geti vissulega hafa verið mun lengra. Undantekning frá þessu sé sár nr. 5. Þar sé að ræða skurðsár. Ekki sé unnt að greina skurðstefnuna heldur hafi aðeins verið hægt að staðfesta að sárið var dýpra hægra megin en vinstra megin. Áberandi sé að sárin séu einkum vinstra megin á búknum og að stungusárin lágu næstum öll í sömu stefnu (frá miðju og út til hliðar). Þetta bendi annars vegar til þess að miðað hafi verið á hjartasvæðið og hins vegar til þess að fórnarlambið hafi ekki lengur getað varist þegar þarna var komið sögu. H réttarmeinafræðingur kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína. III. Ákærði kom fyrir dóminn og lýsti því sem hann kvaðst muna af aðdraganda og verknaðinum sjálfum. Kvaðst hann hafa verið í sambandi við A undanfarin ár, hún hafi verið góð vinkona hans, þau hafi oft hist og hann hafi átt samlíf með henni. Þau hafi þó ekki búið saman né verið par. Ákærði kvaðst hafa verið í sambandi við ákærðu síðustu daga fyrir verknaðinn og þau hafi verið í neyslu lyfja og fíkniefna. Umræddan dag, sem ákærði mundi ekki hvort var föstudagur eða laugardagur, hafi hin látna dregið hníf upp úr veski sínu, með rauðu skafti, og öskrað á hann að hún ætlaði að drepa hann. Ákærði kvaðst ekkert muna eftir það. Þá myndi hann ekki eftir því að sendill hafi komið með pizzu til hans á laugardeginum. Ákærði kvaðst eiga til að missa minnið sé honum ógnað eða ef hann er beittur ofbeldi og sé það óháð neyslu fíkniefna. Ákærði kvaðst aldrei hafa veist að A eða veitt henni áverka áður og hann hafi engan veginn ætlað að bana A. A hafi hins vegar oft verið erfið í samskiptum og hann þá yfirleitt getað róað hana niður. Ákærði hafnaði alfarið bótakröfum í málinu. Vitnið I, [...] ákærða, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu eftir að hafa hlustað á framburð ákærða í dómsalnum. Er trúverðugleiki vitnisburðar hans metinn í ljósi þess. Kvað vitnið ákærða hafa [...]. Kvaðst vitnið hafa hitt ákærða bæði á föstudeginum og laugardeginum. Hafi þeim oft sinnast vegna umgengni ákærða og slegist þegar vitnið hafi gert athugasemdir við umgengni hans. Þess vegna hefði vitnið ekki opnað inn til ákærða í umrætt sinn er það var að kanna hvort allt væri í lagi. Vitnið hafi ekki vitað til þess að A hafi verið í húsinu því A hafi vitað að hann myndi hringja á lögregluna, ef hún sæist þar, til að láta fjarlægja hana af heimili hans. A hafi verið bannað að koma á heimili vitnisins þar sem henni hafi ætíð fylgt mikil neysla lyfja og fíkniefna, óregla og læti. Vitnið kvaðst eitt sinn hafa beðið lögregluna um að fjarlægja hníf, sem A hafi verið með, um leið og hún hafi verið fjarlægð. Vitnið kvaðst hafa fundið sérkennilega lykt í húsinu um þessa helgi og haldið að þar væri um skemmd matvæli væri að ræða. Vitnið hafi komist að því seinna af hverju lyktin stafaði. Ákærði hefði fært sig milli herbergja um helgina og því hafi vitnið rætt við ákærða og skipað honum að fara í sitt herbergi aftur. Vitnið hafi þá ekki haft hugmynd um að A væri í húsinu. Vitnið kvaðst, aðspurt, margoft hafa gengið á milli A og ákærða í áflogum og oft séð A ráðast á hann. Hafi þau hegðað sér eins og stjórnlaus dýr þegar þau voru undir áhrifum lyfja. Vitnið J, [...] A, kom fyrir dóminn og kvað A og ákærða hafa verið par. A hafi alltaf verið óörugg gagnvart ákærða og hafi vitnið séð A marða eftir ákærða og heyrt um fleiri atvik. Vitnið kvaðst ekki hafa viljað hitta A ef ákærði var með henni þar sem vitnið kvaðst hafa óttast ákærða. A hafi hringt í sig síðdegis fimmtudaginn 2. febrúar og beðið sig að aka henni og ákærða. Vitnið kvaðst hafa neitað henni þar sem hún hafi verið með ákærða. A hafi virst vera undir áhrifum einhverra efna, sennilega örvandi efna. Vitnið kvaðst hafa eftir A að þau hafi bæði brotið húsgögn og hluti á heimili A þegar þau hafi orðið reið. Vitnið E, [...] A, kom fyrir dóminn og kvað A hafa hringt í sig fimmtudaginn 2. febrúar sl. og talað um að ákærði hafi haft af henni peninga og beðið vitnið um að hjálpa sér að ná þeim peningum til baka. A hafi hringt nokkrum sinnum og síðast þá um kvöldið. A hafi verið frekar æst vegna þessara peningamála. Vitnið hafi ekki getað sinnt henni eða veitt henni liðsinni vegna vinnu. Taldi vitnið að A hafi verið í [...] þegar hún hringdi þennan dag. Vitnið kvaðst hafa heyrt frásagnir af því að ákærði hafi veitt A áverka. Vitnið K lögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína um rannsókn á vettvangi. Staðfesti vitnið að hnífur, sem fannst á vettvangi, hafi verið notaður við verknaðinn en blóð úr hinni látnu hafi greinst á hnífnum. Fleiri hnífar hafi verið á vettvangi en ekki fundist blóð á þeim. Lýsti vitnið blóðbletti á vegg, sem væri mjög sérstakur blóðferill, en þar megi greina hreyfingu sem nefnist yfirfærslublettur. Sé það þegar blóðugur hlutur eða manneskja kemst í snertingu við hreinan flöt, í þessu tilviki vegg, þá megi sjá hreyfingu frá hægra horni upp eftir veggnum, viðkomandi hafi staðnæmst uppréttur, þar sé óregluleg blóðýring sem samsvari blóði í hári, þar hafi hún væntanlega verið sitjandi. Síðan færst einhverja sentimetra til hliðar og síðan fallið til vinstri í þá stellingu sem líkið hafi fundist í. Sjá megi blóðtauma á veggnum sem sýni að enn hafi blóð verið að renna. Á rúminu við fótgaflinn og undir rúminu megi sjá dökka blóðbletti sem séu dæmigerðir blettir fyrir útandað blóð sem þýði að annaðhvort sé hin látna í dauðateygjum eða að verið sé að færa líkið undir rúmið. Það sé mat lögreglu að við rúmgaflinn hafi henni verið veitt það sár á hálsi sem varð henni að bana. Hafi vitnið borið þessa greiningu sína undir einn færasta blóðferlafræðing í heimi sem hafi verið algjörlega sammála. IV. Ákærði játaði fyrir dóminum að hafa orðið A að bana eins og greinir í ákæru. Kvaðst ákærði hins vegar ekki muna eftir því, en áður hefði A dregið upp hníf úr veski sínu, verið ógnandi og öskrað á hann. Meira kvaðst ákærði ekki muna fyrr en hann kom á lögreglustöðina á mánudeginum. Er ekkert fram komið í málinu sem véfengir þá frásögn. Með játningu ákærða, sem er í samræmi við framburð vitna og læknisfræðileg gögn í málinu, er sannað að ákærði veittist að A með hnífi og stakk hana ítrekað í líkamann eins og lýst er í ákæru og með þeim afleiðingum sem þar greinir. Ákærði bar fyrir dóminum að hann hefði ekki haft ásetning til að verða A að bana og kvaðst ekkert muna frá því að hún dró hníf upp úr veski sínu og öskraði að honum. Lýsti hann hnífnum svo að hann væri með rauðu skafti. Samrýmist það lýsingu á hnífnum sem fannst á vettvangi með blóði á úr hinni látnu. Ákærði átti þá þegar möguleika á að forða sér en ekkert bendir til að hann hafi gert tilraun til þess. Þá voru engir varnaráverkar á ákærða sem bentu til að á hann hafi verið ráðist, enda bar hann því ekki við. Verður við það miðað að allavega þá hafi hjá ákærða myndast ásetningur um að veitast að A með hnífi. Ákærði stakk A ítrekað í líkamann. Meðal áverka voru stungur á vinstra brjósti sem sneru að hjarta og gekk ein stungan inn í lunga. Þá var A skorin á háls þannig að gat kom á barka. Hvor áverki fyrir sig var banvænn. Við krufningu kom í ljós að A hefur ekki verið látin þegar henni var veittur áverkinn á hálsi þar sem innöndun á blóði kom í ljós. Samrýmist það einnig blóðferlarannsókn sem sýndi að blóð á rúmbotni væri vegna útöndunar eða hósta. Auk þess sýndu blóðferlar á vegg, þar sem talið er sannað að A hafi verið upp við og síðan fallið í þá stöðu sem hún lést í, að hún hafi verið á lífi. Þá voru henni veitt stungusár eftir að hún lést. Allt þetta sýnir að ákærði hafi haft ásetning til að verða henni að bana. Af framburði réttarmeinafræðings og K blóðferlasérfræðings verður ekki annað ályktað en að ákærði hafi gengið ákveðið til verksins og beitt hnífnum af afli. Atlaga ákærða að A var hrottaleg. Þá verður að líta til þess að ákærði átti þann möguleika að forða sér út úr íbúðinni eða kalla á hjálp hafi hann talið sér ógnað. Verður sú ógn sem hann taldi sér hafa stafað af A ekki metin honum til refsilækkunar. Með hliðsjón af þeim áverkum sem fundust á líkinu verður ekki önnur ályktun dregin en að verknaðurinn hafi verið unninn af ásetningi, einkum með hliðsjón af fjölda áverka, staðsetningu þeirra og afleiðinga. Ákærði játaði brot sitt er hann kom á lögreglustöð þann 6. febrúar sl., en við mat á því verður að líta til þess að þá hafði A verið dáin í þrjá til fjóra daga í herbergi hans. Er játning ákærða í samræmi við gögn málsins og hefur ákærði gerst sekur um þá háttsemi sem greinir í ákæru og varðar við 211. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þann verknað. Ákærði er sakhæfur og verður honum gerð refsing fyrir. Ákærði er fæddur 1989 og var því rétt orðinn 23 ára gamall er hann framdi brotið. Ákærði hefur tvisvar áður hlotið refsingu svo skipti máli. Þann 23. júní 2011 var ákærði dæmdur í sex mánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára, fyrir þjófnað og nytjastuld o.fl. Þann 3. janúar 2012 var ákærði dæmdur í sjö mánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára, fyrir líkamsárás o.fl. Var honum þá gerður hegningarauki við fyrri refsingu. Með broti sínu nú rauf ákærði skilorð síðari dómsins. Við mat á refsingu telur dómurinn að ákærði eigi sér engar málsbætur þrátt fyrir ungan aldur og kemur ekki til álita að milda refsingu nema að því marki að skilorðsrofið bætist ekki við þá refsingu sem honum verður gerð fyrir þennan verknað. Telur dómurinn að 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 eigi ekki við til refsiþyngingar í máli þessu þar sem ósannað er, gegn mótmælum ákærða, að hin látna hafi verið nákomin ákærða í skilningi ákvæðisins. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 1., 2., 3., 6., 7. og 8. tölul. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 16 ár. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga kemur gæsluvarðhald, sem ákærði hefur sætt frá 6. febrúar 2012, til frádráttar refsingu. V. Ákærði hefur hafnað bótaskyldu gagnvart foreldrum A heitinnar og syni hennar. Í málinu gerir B, kennitala [...], sonur hinnar látnu, kröfu þess efnis að ákærði verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð kr. 4.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2012, en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Einnig er gerð krafa um að ákærða verði gert að greiða málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Er krafa bótakrefjanda reist á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ljóst er að með broti sínu hefur ákærði valdið syni A, sem er 18 ára gamall, ómældum þjáningum og miska vegna missis móður sinnar og á hann rétt á miskabótum vegna þess. Að þessu virtu þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 2.000.000 krónur. Fallist er á dráttarvaxtakröfu eins og hún er fram sett, en krafist er dráttarvaxta frá þeim tíma er mánuður var liðinn frá því að bótakrafan var kynnt fyrir ákærða, sem var við birtingu fyrirkalls þann 16. maí 2012. Þá verður ákærði, með vísan til 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008, dæmdur til að greiða bótakrefjanda 250.000 krónur í málskostnað ásamt virðisaukaskatti skv. lögum nr. 50/1988. C, kennitala [...], faðir hinnar látnu, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða honum bætur vegna útfarar dóttur hans, að fjárhæð kr. 1.500.000, auk þess krefst hann miskabóta að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2012, en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins, eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Undir rekstri málsins lagði bótakrefjandi fram reikninga til stuðnings kröfunni um útfararkostnað. Er um að ræða reikning frá útfararþjónustu að fjárhæð 364.421 króna, auglýsingakostnað að fjárhæð 10.153 krónur og kostnað vegna legsteins að fjárhæð 561.877 krónur. Ákærði mótmælti sérstaklega kostnaði vegna legsteins og kvað engin fordæmi fyrir því að bótakrefjandi fengi greiddar bætur fyrir legstein. Bótakrefjandi kvað enga erfidrykkju hafa verið og því sé enginn kostnaður vegna hennar, sem venja væri fyrir að fá bættan. Verður að telja að útfararkostnaði sé stillt í hóf og verður ákærða gert að greiða 936.451 krónu í útfararkostnað ásamt dráttarvöxtum frá þeim degi er ákærða var kynnt bótakrafan eins og í dómsorði segir. Ekki þykja skilyrði til að taka kröfu bótakrefjanda um fatnað á son hinnar látnu til greina og verður að hafna þeirri kröfu. Ákærði hefur valdið föður A miklu áfalli og langvarandi andlegri þjáningu og ber með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 að dæma ákærða til að greiða honum miskabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2012 þar til mánuður er liðinn frá því að ákærða var kynnt bótakrafan eins og segir nánar í dómsorði. Þá verður ákærði með vísan til 3. mgr 176. gr. laga nr. 88/2008 dæmdur til að greiða bótakrefjanda 250.000 krónur í málskostnað ásamt virðisaukaskatti skv. lögum nr. 50/1988. D, kennitala [...], móðir hinnar látnu, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2012, en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins, eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Með sömu rökum og að ofan greinir verður ákærði dæmdur til að greiða D 1.000.000 króna í miskabætur auk vaxta eins og segir nánar í dómsorði auk málskostnaðar, 250.000 króna, auk virðisaukaskatts. VI. Með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 skal dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, samtals 2.576.744 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Bjarna Haukssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu, 800.000 krónur auk ferðakostnaðar, 53.280 króna. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvalds flutti mál þetta Helgi Magnús Gunnarsson vararíkissaksóknari. Dóm þennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, Hlífar Vatnar Stefánsson, skal sæta fangelsi í 16 ár. Til frádráttar refsingunni skal gæsluvarðhald frá 6. febrúar 2012 koma að fullri dagatölu. Ákærði greiði allan sakarkostnað, samtals 2.576.744 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Bjarna Haukssonar hrl., 800.000 krónur, auk ferðakostnaðar, 53.280 króna. Ákærði greiði B, 2.000.000 króna í miskabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2012 til 16. júní 2012, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B 250.000 krónur í málskostnað. Ákærði greiði C, 1.000.000 króna í miskabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2012 til 16. júní 2012 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C 936.451 krónu í skaðabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. maí 2012 til 16. júní 2012 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C 250.000 krónur í málskostnað. Ákærði greiði D, 1.000.000 króna í miskabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2012 til 16. júní 2012 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði D 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 338/2016
|
Sameignarfélag Veðréttur Tryggingarbréf Skuldabréf Kröfuréttur
|
Ágreiningur aðila laut að því hvort tryggingarbréf, sem RoL sf. gaf út til L hf. í ágúst 2007, stæði til tryggingar á skuldabréfi félagsins frá mars 2009, en R undirritaði bæði bréfin fyrir hönd RoL sf. Fyrir lá að frá og með mars 2007 var R eini félagsmaðurinn í RoL sf. Með hliðsjón af því og að virtum ákvæðum laga nr. 50/2007 um sameignarfélög var talið ljóst að félaginu hafði sjálfkrafa verið slitið og tilvist þess þar með löngu lokið þegar skuldabréfið var gefið út. Á því tímamarki hefði því enginn verið til þess bær að stofna til fjárskuldbindinga í nafni félagsins þannig að gildi hefði að lögum. Þar sem ekki hefði verið um að ræða gilda stofnun kröfu af hálfu RoL sf. samkvæmt skuldabréfinu var litið svo á að veðréttur samkvæmt tryggingarbréfinu gæti ekki staðið til tryggingar skuld félagsins samkvæmt skuldabréfinu. Þegar af þeirri ástæðu voru K, L og R sýknuð af kröfu L hf. um heimild til að gera fjárnám í fasteign þeirra. Þar sem ekki var á því byggt í málinu af hálfu L hf. að sú fasteign stæði til fullnustu öðrum og gildum skuldbindingum RoL sf. var fallist á kröfu K, L og R um skyldu L hf. til að láta aflýsa tryggingarbréfinu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 4. maí 2016. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og að honum verðigert að aflýsa af fasteigninni Safamýri 52 í Reykjavík tryggingarbréfi útgefnuaf RoL, fjárfestingu sf. 28. ágúst 2007 að fjárhæð 3.000.000 krónur. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins keyptuáfrýjendurnir Lárus Hrafn Lárusson og Rósa Hallgeirsdóttir firmað Eignamiðstöðinsf. á árinu 1997 og breyttu nafni þess í RoL, fjárfestingu sf. Í tilkynningu til firmaskrár 26. október 2005kom fram að áfrýjandinn Rósa hefði gengið úr félaginu og á sama tíma hefðiHildur Dagný Kristjánsdóttir gengið í það. Með tilkynningunni fylgdu nýjarsamþykktir félagsins dagsettar sama dag og kom þar fram að tilgangur þess væri ýmisfjármálastarfsemi, námskeiðahald, heildsala, smásala, rekstur fasteigna oglánastarfsemi. Væru félagsmenn áfrýjandinn Lárus Hrafn og áðurnefnd HildurDagný. Þá kom einnig fram að samningnum um sameignarfélagið gæti hverfélagsmaður sagt upp með sex mánaða fyrirvara miðað við áramót og skyldi þágera upp reikninga félagsins og skipta eignum þess eða skuldum samkvæmteignahlutföllum félagsmanna. Vildi einhver félagsmanna sem ekki hefði sagtsamningnum upp halda starfseminni áfram væri það heimilt gegn því að greiðaþeim sem sagt hefði upp hluta hans eða þeirra innan sex mánaða frá dagsetningureikningsskila. Í tilkynningu til firmaskrár 26. september 2006 sagði að áfrýjandinnLárus Hrafn hefði gengið úr félaginu en áfrýjandinn Rósa á sama tíma í það.Loks var með tilkynningu til firmaskrár 20. mars 2007 gert kunnugt að HildurDagný hefði gengið úr félaginu. Eftir úrsögn Hildar Dagnýjar úr RoL, fjárfestingusf. 20. mars 2007 var áfrýjandinn Rósa samkvæmt framansögðu eini félagsmaðurinn.Rúmum fimm mánuðum síðar eða 28. ágúst sama ár gaf RoL, fjárfesting sf. úttryggingarbréf til Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 3.000.000 krónur og var þaðundirritað af áfrýjandanum Rósu fyrir hönd félagsins. Í tryggingarbréfinu sagðimeðal annars að „til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllumskuldum og fjárskuldbindingum mínum/okkar við Landsbanka Íslands hf. ... nú eðasíðar, hvort sem þær eru samkvæmt víxlum, lánssamningum, skuldabréfum,yfirdrætti á tékkareikningi, hvers konar ábyrgðum og ábyrgðarskuldbindingum(þar með töldum ábyrgðum, er bankinn hefur tekist eða kann að takast á hendurmín/okkar vegna) eða í hvaða öðru formi sem er, á hvaða tíma sem er og í hvaðagjaldmiðli sem er“ væri Landsbanka Íslands hf. veðsett með 2. veðrétti oguppfærslurétti fasteignin Safamýri 52 í Reykjavík. Áfrýjandinn KjartanHallgeirsson undirritaði tryggingarbréfið sem þinglýstur eigandi hinnarveðsettu eignar og að auki áfrýjendurnir Rósa og Lárus Hrafn. Samkvæmt gögnummálsins munu hin síðarnefndu hafa eignast umrædda fasteign með afsali 2. mars2005 og selt hana áfrýjandanum Kjartanimeð kaupsamningi 7. sama mánaðar sem var þinglýst sama dag en afsali til hansvirðist ekki hafa verið þinglýst.Bú áfrýjandans Rósu var tekið tilgjaldþrotaskipta 20. október 2008 og lauk skiptum 14. janúar 2009. Þann 5. mars2009 var í nafni RoL, fjárfestingar sf. gefið út skuldabréf án tryggingar tilNBI hf., sem nú ber heiti áfrýjanda, að fjárhæð 3.650.000 krónur. Lánstími samkvæmtbréfinu var 15 ár, fjöldi afborgana 180 og fyrsti gjalddagi afborgunar 19. mars2009. Skuldabréfið undirritaði áfrýjandinn Rósa fyrir hönd félagsins. Samkvæmtþví sem greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur ekkert verið greitt afskuldabréfinu. Árangurslaust fjárnám var gert fyrir kröfu samkvæmtskuldabréfinu hjá RoL, fjárfestingu sf. 11. mars 2014. Stefndi höfðaði mál þetta24. nóvember 2014 með þeim dómkröfum sem í hinum áfrýjaða dómi greinir. Ágreininguraðila lýtur meðal annars að því hvort tryggingarbréfið 28. ágúst 2007 standitil tryggingar skuldabréfinu 5. mars 2009 en á því eru kröfur stefnda reistar.Áfrýjendur halda því á hinn bóginn fram að allar skuldir og fjárskuldbindingarsem tryggingarbréfinu hafi verið ætlað að tryggja hafi verið fallnar niðurþegar skuldabréfið var gefið út þar sem tilvist RoL, fjárfestingar sf. hafi þá sjálfkrafaverið lokið. IIÁfrýjandinn Rósa var eins og áðurgreinir eini félagsmaðurinn í RoL, fjárfestingu sf. eftir útgöngu HildarDagnýjar Kristjánsdóttur úr félaginu 20. mars 2007. Um sameignarfélög gilda nú lögnr. 50/2007 sem öðluðust gildi 1. janúar 2008. Samkvæmt ákvæði í þeim tilbráðabirgða gilda reglur laganna um stofnun sameignarfélaga ekki um félög semstofnuð voru og skráð fyrir gildistöku þeirra. Af þessu leiðir að lögin gilda eftirþví sem við getur átt að öðru leyti um sameignarfélög sem voru stofnuð fyrir 1.janúar 2008. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga nr. 50/2007 telst skráðusameignarfélagi hafa verið slitið hafi félagsmenn í því verið færri en tveir ísex mánuði og skal fyrirtækjaskrá þá afskrá félagið. Í lögskýringargögnum segirum þetta að komi upp sú staða að allir félagsmenn nema einn séu gengnir úrfélaginu sé samstarfinu í raun lokið og félagið hætti að vera til án þess aðtil formlegra skipta þurfi að koma. Hvort heldur sem miðað er við aðtilvist RoL, fjárfestingar sf. hafi sjálfkrafa lokið 20. september 2007 þegarliðnir voru sex mánuðir frá útgöngu Hildar Dagnýjar Kristjánsdóttur úr félaginu,það hafi gerst við gildistöku laga nr. 50/2007 hinn 1. janúar 2008 eða 1. júlí2008 þegar liðnir voru sex mánuðir frá gildistöku laganna, er ljóst að félaginuhafði sjálfkrafa verið slitið og tilvist þess þar með löngu lokið þegarskuldabréfið 5. mars 2009 var gefið út. Á því tímamarki var enginn til þess bærað stofna til fjárskuldbindinga í nafni félagsins þannig að gildi hefði aðlögum. Þar sem ekki var um að ræða gilda stofnun kröfu af hálfu RoL,fjárfestingar sf. samkvæmt skuldabréfinu 5. mars 2009 getur veðréttur samkvæmttryggingarbréfinu 28. ágúst 2007 ekki staðið til tryggingar skuld félagsins samkvæmtskuldabréfinu. Þegar af þeirri ástæðu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfustefnda um heimild til að gera fjárnám í fasteigninni að Safamýri 52 íReykjavík. Þar sem ekki er á því byggt í málinu af hálfu stefnda að sú fasteignstandi til fullnustu öðrum og gildum skuldbindingum RoL, fjárfestingar sf. erfallist á kröfu áfrýjenda um skyldu stefnda til að láta aflýsatryggingarbréfinu. Að framangreindri niðurstöðu fenginniverður stefnda gert að greiða áfrýjendum hverjum fyrir sig málskostnað í héraðiog fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjendur, Kjartan Hallgeirsson, LárusHrafn Lárusson og Rósa Hallgeirsdóttir, eru sýkn af kröfu stefnda, Landsbankanshf. Stefnda er skylt að aflýsa af fasteigninniSafamýri 52 í Reykjavík tryggingarbréfi að fjárhæð 3.000.000 krónur útgefnu 28.ágúst 2007 af RoL, fjárfestingu sf. Stefndi greiði áfrýjendum hverjumfyrir sig samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2016 Málþetta, sem var dómtekið 27. janúar sl., er í aðalsök höfðað 24. nóvember 2014af Landsbankanum hf., Austurstræti 11 í Reykjavík, á hendur Lárusi HrafniLárussyni, Safamýri 52 í Reykjavík, Kjartani Hallgeirssyni, Kúrlandi 7 íReykjavík og Rósu Hallgeirsdóttur, Safamýri 52 í Reykjavík. Aðalsök varþingfest 27. janúar 2015. Aðalstefnandikrefst þess í aðalsök að honum verði með dómiheimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann á í eignarhlutum gagnstefnendaí fasteigninni að Safamýri 52, Reykjavík, fastanúmer 201-4832, ásamttilheyrandi hlutdeild í eignarlóðum og öllu því sem eigninni fylgir og fylgjaber, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0115-63-150876, útgefnu 28. ágúst 2007, tiltryggingar á skuld RoL fjárfestingar sf. við stefnanda samkvæmt skuldabréfi nr.0115-74-153750, útgefnu 5. mars2009, að fjárhæð 7.040.298 krónur. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar ásamtvirðisaukaskatti. Gagnstefnendur krefjast sýknu afdómkröfu aðalstefnanda í aðalsök og málskostnaðar með virðisaukaskatti. Gagnstefnandihöfðaði gagnsakarmál á hendur aðalstefnanda með stefnu birtri 25. febrúar 2015og gerir þær kröfur að aðalstefnanda verði gert skylt að aflýsa tryggingarbréfiaf fasteigninni Safamýri 52 í Reykjavík, fastanúmer 201-4832, útgefnu 28. ágúst2007 af RoL fjárfestingu sf. upphaflega að fjárhæð 3.000.000 króna sem tryggter með 2. veðrétti í fasteigninni. Þá er krafist málskostnaðar að teknu tillititil virðisaukaskatts. Aðalstefnandi krefst sýknu afkröfum gagnstefnenda í gagnsök, auk málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti. I Gagnstefnendur Lárus Hrafn ogRósa keyptu félagið RoL fjárfestingu sf., áður Eignamiðstöðin sf., þann 17.apríl 1997. Nokkrar breytingar urðu á félagsaðild, en með tilkynningu tilfirmaskrár, dags. 20. mars 2007, sagði Hildur Dagný Kristjánsdóttir sig úrfélaginu og eftir það var gagnstefnandi Rósa eini félagsmaðurinn. Með tryggingarbréfi nr.0115-63-150876, útgefnu 28. ágúst 2007 af gagnstefnanda Rósu fyrir hönd RoLfjárfestingar sf. var fasteignin Safamýri 52 í Reykjavík, fastanúmer 201-4832,sett að veði með 2. veðrétti oguppfærslurétti til tryggingar á skuldum útgefanda við Landsbanka Íslands hf.með samþykki allra gagnstefnenda. Réttindi Landsbanka Íslands hf. samkvæmttryggingarbréfinu fluttust til aðalstefnanda með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Tryggingarbréfið var upphaflega aðfjárhæð 3.000.000 króna, verðtryggt með vísitölu neysluverðs miðað viðgrunnvísitölu sem var þá 273,0 stig og stóð til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum ogfjárskuldbindingum útgefenda við LandsbankaÍslands hf., nú eða síðar, hvort sem þærvoru samkvæmt víxlum, lánssamningum, skuldabréfum, yfirdrætti á tékkareikningi,hvers konar ábyrgðum og ábyrgðarskuldbindingum eða í hvaða öðru formi sem er, áhvaða tíma sem er og í hvaða gjaldmiðli sem er. Þá náði fjárhæðin einnig tildráttarvaxta, verðbóta, lögbundinna vanskilaálaga, kostnaðar við kröfugerð,innheimtu- og málskostnað, kostnað af fjárnámsgerð og frekari fullnustugerðum,annars kostnaðar sem af vanskilum kann að leiða og aukagreiðslna svo semútlagðra tryggingariðgjalda vegna hins veðsetta. Uppreiknuð staðatryggingarbréfsins 10. nóvember 2014 var 4.643.956 krónur. Þann5. mars 2009 tók RoL fjárfesting sf. á sig skuld gagnvart aðalstefnandasamkvæmt skuldabréfi nr. 0115-74-153750, nú nr. 0115-36-60210, að fjárhæð3.650.000 krónur. Lánstími skyldi vera 15 ár, fjöldi afborgana skyldi vera 180,greiðsludagur fyrstu afborgunar og fyrstu vaxtagreiðslu skyldi vera 19. mars2009, einn mánuður skyldi vera á milli gjalddaga og áttu vextir að reiknast fráútborgunardegi lánsins. Kjörvextir skyldu vera 8,80%, flokkur vaxtaálags nr. 2,vaxtaálag þá 1,50% eða samtals 10,30% ársvextir við undirritun. Grunnvísitalaskyldi vera 332,90. Lánið bar að greiða með jöfnum greiðslum afborgana ogvaxta. Lánið var bundið vísitölu neysluverðs tilverðtryggingar með grunnvísitöluna 332,90 stig, þannig að skuldin breytist ísamræmi við breytingar á vísitölunni frá grunnvísitölunni til gjalddaga áhverjum tíma. Þannig skal útgefandi greiða til viðbótar hverri einstakrigreiðslu afborgana og vaxta verðuppbót á hverjum gjalddaga sem miðast viðhækkun vísitölu frá grunnvísitölunni. Af láninu skyldu greiðast breytilegirvextir, eins og þeir eru ákveðnir á hverjum tíma af bankanum og skyldiþað taka jafnt til kjörvaxta og vaxtaálags. Vextirnir skyldu greiðast eftir á,á sömu gjalddögum og afborganir, nema um annað yrði samið. Bankanum var gertheimilt hvenær sem er á lánstímanum að hækka eða lækka vextina, þ.m.t.vaxtaálag, í samræmi við vaxtaákvarðanir bankans á hverjum tíma og/eða færalánið á milli vaxtaflokka, svo sem ef breytingar yrðu á fjárhagsstöðu ogendurgreiðslumöguleikum útgefanda, ef breytingar yrðu á kjörvaxtakerfi bankanseða aðrar aðstæður gæfu tilefni til. Skyldi bankinn ákveða breytingar í samræmivið 2. tölulið, yrði lántaka tilkynnt um það sérstaklega eða með almennriauglýsingu eftir atvikum og ástæður þess tilgreindar. Skyldi lántaki ekki viljauna breytingunni var honum gert heimilt að greiða skuldina upp með þvívaxtaálagi sem í gildi var fram að breytingunni, enda hafi hann að fullu greittskuldina innan 30 daga frá dagsetningu tilkynningar Landsbankans. Útgefandiskuldbatt sig til að greiða á hverjum gjalddaga kostnað af innheimtu hverrargreiðslu af bréfinu samkvæmt gjaldskrá bankans á hverjum tíma. Yrði dráttur ágreiðslu afborgana, vaxta og/eða vísitöluálags lánsins var bankanum heimilt aðgjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án uppsagnar. Kröfuhafi gat þá valið umað viðhalda umsaminni verðtryggingu eftir gjalddaga eða gjaldfellingu, ogkrefja skuldara um vexti í samræmi við það, eða að skuldin bæri dráttarvexti afgjaldfallinni eða gjaldfelldri upphæð, í samræmi við ákvörðun SeðlabankaÍslands, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu,nema um annað væri sérstaklega samið. Fyrir gjaldfallinni fjárhæð mátti geraaðför hjá útgefanda til fullnustu skuldarinnar, án undangengins dóms eðaréttarsáttar, samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Aukþess að ná til höfuðstóls skuldarinnar skyldi aðfararheimild þessi ná tilvísitöluálags vaxta, dráttarvaxta, máls- og/eða innheimtukostnaðar, kostnaðaraf gerðinni sjálfri og væntanlegs kostnaðar af frekari fullnustuaðgerðum. Ekkerthefur verið greitt af láninu samkvæmt framangreindu skuldabréfi og elsti ógreiddi gjalddagi er því 19. mars 2009. Gert varárangurslaust fjárnám hjá RoL fjárfestingu sf. 11. mars 2014. Uppgreiðsluverðmætilánsins 10. nóvember 2014 var 7.040.298 krónur. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 20. október 2008 var bú gagnstefnanda Rósu tekið tilgjaldþrotaskipta og var skiptum lokið á skiptafundi 14. janúar 2009. II Stefnandi byggir kröfur sínar á skuldabréfi nr.0115-74-153750 (nú nr. 0115-36-60210) og tryggingarbréfi nr. 0115-63-150876 ogskilmálum þeirra. Skuld samkvæmt skuldabréfinu hafi ekki fengist greiddog aðalstefnanda sé því nauðsynlegt að fá dóm um að honum séheimilað fjárnám í umræddri fasteign gagnstefnanda að því marki semveðtryggingin taki til dómkröfunnar samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfsins semhvíli á eignarhluta gagnstefnenda að Safamýri 52 í Reykjavík, með fastanúmer201-4832, en bréfið sé allsherjarveð og því ekki unnt að fara beint í aðförsamkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1989 eða beiðast nauðungarsölu samkvæmt 6. gr. laganr. 90/1991 á grundvelli þeirra. RoLfjárfesting sf. hafi verið í viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. frá árinu2006. Félagsmenn frá þeim tíma hafi verið gagnstefnendur og hjónin Lárus Hrafnog Rósa, auk Hildar Dagnýjar Kristjánsdóttur, dóttur gagnstefnanda Rósu. Ísamningi fyrir félagið komi fram að tilgangur þess sé ýmis fjármálastarfsemi,námskeiðshald, heildsala, smásala, rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Félagiðhafi stofnað tékkareikning nr. 6104 viðBreiðholtsútibú Landsbanka Íslands hf. þann 30. ágúst 2006. Gagnstefnandi LárusHrafn hafi ritað undir umsóknina fyrir hönd félagsins og í dálkinn„rithandarsýnishorn þeirra sem ávísa/hafa aukakort á reikninginn“ hafigagnstefnendurnir Lárus Hrafn og Rósa ritað nöfn sín og kennitölur oggagnstefnandi Lárus Hrafn hafi hakað við reitinn „óska eftir korti“. Á yfirlitiyfir reikninginn megi sjá að gagnstefnandinn Lárus Hrafn hafi alla tíð veriðskráður fyrir reikningnum og fengið send reikningsyfirlit vegna hans.Reikningurinn hafi verið í stöðugri notkun frá stofnun hans allt þar til í mars2009 þegar yfirdráttarheimild reikningsins hafi verið greidd upp að mestu. Þáhafi gagnstefnandinn Lárus Hrafn jafnframt fengið þær tilkynningar sem hafiverið sendar félaginu um niðurfellingu yfirdráttarheimildar og óheimilanyfirdrátt árin 2007 til 2009. Þann 2. febrúar 2007 hafi RoLfjárfesting sf. gert þrjá skuldfærslusamninga þar sem félagið hafi veittheimild fyrir því að framangreindur reikningur þess nr. 6104 yrði gjaldfærðurmánaðarlega vegna úttekta með þremur VISA-greiðslukortum en handhafar kortannahafi verið gagnstefnendur Rósa og Lárus Hrafn auk Lindu Stefaníu de L Etoileeða Lindu S Etoile. Þessu til staðfestingar hafi gagnstefnandi Lárus Hrafnritað undir fyrir hönd félagsins auk þess sem handhafar kortanna hafi hver umsig ritað undir sína umsókn. Þann28. ágúst 2007 hafi félagið svo gefið út tryggingarbréf það sem deilt séum í máli þessu, til tryggingar skilvísri ogskaðlausri greiðslu allra skulda og fjárskuldbindinga sinna við bankann. Meðtryggingarbréfinu hafi fasteignin að Safamýri 52 í Reykjavík verið settað veði, en gagnstefnendur séu allir þinglýstir eigendur eignarinnar,gagnstefnendur Lárus Hrafn og Rósa samkvæmt afsali frá 2. mars 2005 oggagnstefnandi Kjartan, sem sé bróðir og mágur afsalshafa, samkvæmt kaupsamningifrá 7. mars 2005. RoL fjárfesting sf. hafi stofnaðveltureikning lögaðila nr. 16104 við BreiðholtsútibúLandsbanka Íslands hf. samkvæmt umsókn 4. febrúar 2008. Samkvæmt fylgiskjali með umsókninni „Umboð til úttekta afinnlánsreikningi lögaðila“ hafi gagnstefnendur Lárus Hrafn og Rósa veriðprókúruhafar. Þau hafi staðfest umboðið með undirritun sem stjórnarmennfélagsins. Reikningurinn hafi verið í notkun allt fram til mars 2009. Þann 5. mars 2009 hafiRoL fjárfesting sf. tekist á hendur skuld samkvæmt skuldabréfi nr.0115-74-153750 að fjárhæð 3.650.000 krónur. Andvirði skuldabréfsins hafi veriðráðstafað til uppgreiðslu yfirdráttar á framangreindum reikningi félagsins nr.6104. Trygging fyrir skuldabréfinu skyldi áfram vera tryggingarbréfið sem hafitryggt m.a. skuld samkvæmt reikningi félagsins nr. 6104. Bréfið hafi upphaflegaverið að fjárhæð 3.000.000 króna en við lántökuna hafi það staðið í 3.658.000krónum. Tryggingarbréfið hafi verið óaðskiljanlegur þáttur í lánveitingunnisamkvæmt skuldabréfinu og hefði lánið að öðrum kosti ekki verið veitt.Gagnstefnandi Rósa hafi ritað undir skuldabréfið f.h. félagsins. Vottar að réttridagsetningu og fjárræði útgefanda hafi verið gagnstefnandi Lárus Hrafn ogHildur Dagný Kristjánsdóttir. Skuldabréfið hafi farið í vanskil 19. mars 2009.Þann 14. september 2009 hafi RoL fjárfestingu sf. og gagnstefnanda Rósu veriðbirt greiðsluáskorun vegna vanefnda samkvæmt skuldabréfinu og gagnstefnendumöllum hafi verið sent innheimtubréf 16. október 2009. RoL fjárfestingu sf. oggagnstefnanda Rósu hafi aftur verið birt greiðsluáskorun vegna vanefndasamkvæmt skuldabréfinu 5. september 2011 og 26. nóvember 2013. Í kjölfarið hafiverið gert árangurslaust fjárnám hjá RoL fjárfestingu sf. hjá Sýslumanninum íReykjavík 11. mars 2014. Gagnstefnanda Kjartani hafi alla tíð verið sendyfirlit yfir ábyrgðir hans um áramót. Með bréfi, dags. 12. febrúar2014, hafi fyrst borist svar frá lögmanni gagnstefnanda Rósu, fyrir hönd RoLfjárfestingar sf., þar sem þess hafi verið krafist að tryggingarbréfinu yrðiaflýst af fasteigninni Safamýri 52. Aðalstefnandi hafi hafnaði því meðsvarbréfi, dags. 7. mars 2014, og bent á að unnt væri að bera málið undirúrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Þann 10. nóvember 2014 hafigagnstefnendum verið sent innheimtubréf. Aðalstefnandi byggi sýknukröfusína í gagnsök m.a. á því að krafa samkvæmt skuldabréfinu sé ófyrnd. RoLfjárfesting sf. hafi tekið á sig skuld samkvæmt skuldabréfinu 5. mars 2009. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnist krafa samkvæmt skuldabréfi á 10 árum. Krafan sé því augljóslega ekki fyrnd. Í 1. mgr. 7.gr. sömu laga segi að sé krafa tryggð með ábyrgð eða annarri sambærilegritryggingu reiknist fyrningarfrestur gagnvart ábyrgðarmanni eftir sömu reglu ogum aðalkröfuna. Lögin hafi tekið gildi 1. janúar 2008 eða áður en skuldabréfiðhafi verið gefið út. Samkvæmt eldri lögum nr. 14/1905 um fyrning skulda ogannarra kröfuréttinda hafi fyrningartími krafna samkvæmt skuldabréfi einnigverið 10 ár, sbr. 4. gr. laganna. Því sé mótmælt að krafan séfallin niður samkvæmt 118. gr. laga nr. 21/1991 sökum þess að skuldabréfinuhafi ekki verið lýst í þrotabú gagnstefnanda Rósu. Skiptum á búinu hafi lokið14. janúar 2009 samkvæmt 155. gr. laga nr. 21/1991 án þess að greiðsla fengistupp í lýstar kröfur. Hugsanleg vanlýsing hafi því engin áhrif á gilditryggingarbréfsins. Þá hafi lánveitingin samkvæmt skuldabréfinu komið til eftirskiptalok á búi gagnstefnanda Rósu og krafan geti því ekki talist niður falliná grundvelli þess að bú hennar hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt 29. gr. laga nr.50/2007 um sameignarfélög sé löggerningur aðila sem komi fram fyrir höndsameignarfélags og riti firma þess bindandi fyrir félagið nema hann hafi fariðút fyrir takmarkanir á heimild sinni samkvæmt lögunum eðahann hafi farið út fyrir takmarkanir á heimild sinni á annan hátt enda hafiviðsemjandi vitað eða mátt vita um heimildarskortinn og telja verði ósanngjarntað viðsemjandinn haldi fram rétti sínum. Óljóst sé hvenær gagnstefnendurtelji að RoL fjárfestingu sf. hafi verið slitið. Af vottorðum fyrirtækjaskrársé ljóst að félagsmenn hafi ýmist gengið í eða úr félaginu á víxl allt frástofnun þess. Til að mynda hafi gagnstefnandi Lárus Hrafn verið skráðurprókúruhafi félagsins 1. september 2009. Hver einstakur félagsmaður hafi verið í fyrirsvari fyrirfélagið og ritað firma þess, sbr. 28. gr. laga nr. 50/2007. Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. sömu laga hvíli sú skylda áöllum félagsmönnun sameignarfélags að tilkynna breytingar á félagssamningi eðaöðru því sem tilkynnt hafi verið svo fljótt sem unnt sé í samræmi við 21. gr.firmalaga og eigi síðar en innan mánaðar. Í 2. mgr. ákvæðisins segi að hættiskráð sameignarfélag starfsemi eða uppfylli ekki lengur af öðrum ástæðumskilyrði skráningar í firmaskrá skuli það tilkynnt firmaskrá og afskráð.Tilkynningarskyldan hvíli á öllum félagsmönnum viðkomandi félags, sbr. 48. gr.laganna og skuli firmaskrá fá slíkar tilkynningar birtar í Lögbirtingablaði ákostnað tilkynnanda, sbr. 50. gr. laganna. Um ríka tilkynningarskyldu sé aðræða enda skuli sá sem vanræki tilkynningar til firmaskrár sæta sektum ogeinnig megi gera sameignarfélagi sekt skv. II. kafla A í almennumhegningarlögum vegna vanrækslu forsvarsmanna á tilkynningum, sbr. 51. gr.laganna. Af málatilbúnaði gagnstefnenda verði ekki annað ráðið en að þeir varpitilkynningarskyldu sinni yfir á viðsemjanda sinn, aðalstefnanda, þar sem þeirhaldi því fram að honum hefði átt að vera ljóst að félagið væri ekki lengurlögaðili. Þá sé það áréttað að það varði ekki slit sameignarfélags þótt bú einsfélagsmanns þess sé tekið til gjaldþrotaskipta, en samkvæmt 36. gr. laga nr.50/2007 sé einungis heimilt en ekki skylt að víkja viðkomandi félagsmanni úrfélaginu þegar svo ber undir. Ákvörðun umbrottvikningu skuli tekin á félagsfundi að kröfu félagsmanns. GagnstefnandiLárus Hrafn hafi iðulega komið fram fyrir hönd félagsins gagnvartaðalstefnanda. Ekkert hafi því gefið aðalstefnanda tilefni til að vefengjaskuldbindingarheimildir gagnstefnanda Rósu eða ætla að félaginu hafi veriðslitið þegar óskað hafi verið eftir láni samkvæmt umræddu skuldabréfi. Andvirðiskuldabréfsins hafi verið ráðstafað til uppgreiðslu yfirdráttar á reikningifélagsins nr. 6104. Á yfirliti yfir reikninginn komi fram að gagnstefnandiLárus Hrafn sé skráður í forsvari fyrir félagið allt frá stofnun reikningsinsog alla tíð síðan. Þetta komi jafnframt fram á tilkynningum sem félaginu hafiverið sendar vegna niðurfellingar yfirdráttarheimildar og óheimils yfirdráttar.Félagsmenn RoL fjárfestingar sf. hafi aldrei séð ástæðu til að leiðréttahugsanlegan misskilning bankans á þessu. Það sé áréttað að gagnstefnendur Rósaog Lárus Hrafn séu hjón og hafi sama lögheimili og sameignarfélagið. Birting tilkynningar skv. 1. mgr. 50. gr. um tilgang skráðsfélags teljist ein og sér ekki nægileg sönnun þess að viðsemjandi hafi vitaðeða mátt vita um heimildarskortinn skv. 2. tölulið 1. mgr. 29. gr. laganna. Því sé með öllu vísað á bug aðfélaginu hafi á einhverjum tímapunkti verið slitið og/eða að starfsmönnumaðalstefnanda hafi getað verið kunnugt um slíkt enda sé engar tilkynningar um slit félagsins að finna íLögbirtingablaði. Gagnstefnendur Lárus Hrafn og Rósa hafi verið vel kunnugatvinnurekstri enda hafi þau samhliða félaginu rekið einkahlutafélagiðIcelandic Clothing Company ehf. Þá hafi birst tilkynning í Lögbirtingablaði umað Hildur Dagný Kristjánsdóttir hafi gengið úr félaginu. Af því verði ekkiannað ráðið en að félagsmönnum hafi verið að fullu ljós tilkynningarskylda sín.Fullyrðingargagnstefnenda um að félaginu hafi verið slitið þegar það hafi tekist á hendurskuldbindingu samkvæmt skuldabréfinu séu haldlausar. Þá hafi þau ekki sýnt framá að gagnstefnandi Rósa hafi ekki haftfulla heimild til að skuldbinda félagið. Ekki hafi verið ætlunin með lögum umsameignarfélög að leggja skyldur á herðar viðsemjenda þeirra enda væri slíkniðurstaða ótæk og til þess fallin að ógna öryggi viðsemjenda slíkra félaga. Sýslumaðurinn íReykjavík hafi gert árangurslaust fjárnám hjáfélaginu 11. mars 2014, mörgum árum eftir að gagnstefnendur haldi því fram aðfélaginu hafi verið slitið. Ljóst sé að sýslumaður líti ekki svo áað félaginu hafi verið slitið á þeim tíma og hafi ekkert séð fjárnámi hjá þvítil fyrirstöðu. Þá hafi öllumfélagsmönnum verið kunnugt um löggerninginn, enda riti bæði gagnstefnandi LárusHrafn og Hildur Dagný Kristjánsdóttir undir skuldabréfið sem vottar að réttridagsetningu og fjárræði útgefanda. Aðalstefnandi mótmæli því aðkrafan sé fyrnd samkvæmt bráðabirgðaákvæði 165. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldrotaskipti o.fl., sbr. lög nr. 142/2010. Þótt litið yrði svo á að félagiðhefði verið tekið til gjaldþrotaskipta um leið og bú gagnstefnanda Rósu séaugljóst að bráðabirgðaákvæðið eigi ekki við þegar hinn gjaldþrota aðili séfyrirtæki. Í greinargerð Alþingis varðandi bráðabirgðaákvæðið segi: „Með þvímóti er þeim einstaklingum sem teknir hafa verið til gjaldþrotaskipta en beraáfram ábyrgð á skuldum sem ekki hafa fengist greiddar við gjaldþrotaskiptinauðveldað að koma fjármálum sínum á réttan kjöl.“ Ákvæðið hafi því aðeins veriðsett til hagsbóta einstaklingum sem teknir séu til gjaldþrotaskipta. RoLfjárfesting sf. hafi verið stofnað utan um atvinnurekstur og félagsmönnum hafiverið greidd laun fyrir störf sín í þess þágu. Þá bendi aðalstefnandi á að í 3.mgr. 165. gr. laganna komi fram að hafi kröfuhafi fengið tryggingaréttindifyrir kröfu sinni í eign þrotamanns áður en frestur skv. 2. mgr. var á endafyrnist krafa hans þó ekki að því leyti sem fullnusta fæst á henni á síðaristigum vegna þeirra tryggingaréttinda. Ekki verði séð að kröfuhafar sem tryggikröfur sínar í upphafi lánveitinga eða áður en bú sé tekið til gjaldþrotaskiptaeigi að standa verr en þeir sem eignist tryggingu eftir að gjaldþrotaskiptumljúki. Samkvæmt 27. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda hafi fyrning kröfu ekki áhrif á veðrétt oghaldsrétt og standi slík tryggingaréttindi óhögguð þótt krafan, sem þau eigi aðtryggja, falli niður fyrir fyrningu. Því sé mótmælt að 36. gr. og/eða36. gr. a-d í lögum nr. 7/1936 eigi við. Gagnstefnendur hafi ekki leitast viðað rökstyðja í hverju aðstöðumunur aðila eigi að hafa falist eða hvaða áhrifhann hafi haft við samningsgerðina eða hvers vegna það sé ósanngjarnt af hálfuaðalstefnanda að bera samninginn fyrir sig. Ekki sé heldur leitast við að sýnafram á að það stafi af einhverjum þeim atriðum sem tilgreind séu í 2. mgr. 36.gr. laganna. Áður en lánið samkvæmtskuldabréfinu hafi verið veitt hafi tryggingarbréfið staðið til tryggingarskuld félagsins samkvæmt reikningi nr. 6104. Gagnstefnendur hafi veriðmeðvitaðir um lánveitinguna sem og að umrædd eign stæði henni til tryggingar.Gagnstefnendur hafi því á engan hátt sýnt fram á að ósanngjarnt sé að berasamninginn fyrir sig, hvað þá að önnur skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 séuuppfyllt. Allir löggerningar og annað semstarfsmenn Landsbanka Íslands hf. og síðar aðalstefnanda hafi annast fyrirgagnstefnendur, þ. á m. skuldabréfið og tryggingarbréfið, hafi í einu og ölluverið unnið samkvæmt samningi aðila. Því sé mótmælt að bankinn hafi verið íyfirburðastöðu gagnvart gagnstefnendum þannig að komið hafi niður á þeim áeinhvern hátt. Gagnstefnendunum Rósu og Lárusi Hrafni hafi verið skuldbindingfélagsins samkvæmt umræddu skuldabréfi vel kunnug enda hafi þau óskað eftir ogundirritað skuldabréfið, auk þess sem andvirði skuldabréfsins hafi veriðráðstafað inn á reikning félagsins nr. 6104. Engin óeðlileg samningsákvæði hafilagt þyngri byrðar á félagið eða ábyrgðamenn þess og ljóst sé að félagið ogfélagsmenn þess hafi haft hagsmuni af lánveitingunni. Þá verði ekki annað séðen að lánveitingin, sem hafi verið skuldbreyting á láni samkvæmtyfirdráttarheimild sem hafi verið gjaldfallin, hafi verið eðlilegur gerningur írekstri félagsins. Því sé þannig mótmælt aðLandsbanki Íslands hf. eða aðalstefnandi hafi ekki í einu og öllu staðið með eðlilegum hætti að samskiptum viðgagnstefnendur og fylgt í einu og öllu þeim kröfum, sem gerðar séu og unnið í samræmi viðþær reglur sem við eigi, þ. á m. hafi verið gætt réttilega að allri skjalagerð. Verði litið svo á að RoL fjárfesting sf. sé ekki skuldbundið af samningisínum um umrætt skuldabréf sökum heimildarskorts og að tryggingarbréfið standi því ekki til tryggingar lánisamkvæmt skuldabréfinu byggi aðalstefnandi á því að tryggingarbréfið tryggi eftirsem áður þá skuld sem vakni aftur ef uppgreiðsla yfirdráttarlánsins gengur tilbaka. Þá sé um að ræða peningalán, sbr. 1. málslið 2. mgr. 5. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sem fyrnist á 10 árum og væri krafan samkvæmt því ekki fyrnd. Samkvæmteldri lögum nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda hafifyrningartími peningalána einnig verið 10 ár og gildi það sama um ábyrgð ákröfunni. Bæri því samt sem áður að sýkna aðalstefnanda í gagnsök. Því sé hafnað að aðalstefnandiberi hallann af því hafi gagnstefnendur vísvitandi komið villandi fram gagnvarthonum. Samkvæmt fundargerð skiptastjóra vegna skiptafundar í þrotabúigagnstefnanda Rósu hafi skiptastjóri tekið skýrslu af þrotamanni og eiginmannihennar, gagnstefnanda Lárusi Hrafni. Samkvæmt þrotamanni sé „RoL sf. ...félagsem rak Stasíu fram í apríl 2008 og er nú gjaldþrota og verðlaust“. Verði ekkiannað ráðið en að skiptastjóra hafi verið gefnar rangar upplýsingar hvað þettavarði, enda hafi gagnstefnendur ekki sýnt fram á að félagið hafi veriðgjaldþrota þegar skiptastjóri hafi tekið af þeim skýrslu. Þrotamaðurinn segistenn fremur ekki eiga neinar eignir. Þau hjónin hafi greinilega látið þessógetið að þau hafi verið afsalshafar að fasteigninni að Safamýri 52. Þessarupplýsingar hafi bæði verið rangar og til þess fallnar að gefa skiptastjóraekki tilefni til frekari afskipta eða könnunar. Gagnstefnendur verði að berahallann af aðgerðaleysi sínu í þau fimm ár frá útgáfu skuldabréfsins og sjö árfrá útgáfu tryggingarbréfsins sem þau hafi ekki gert neinar athugasemdir viðskuldbindingar sínar og hafi glatað rétti til að halda kröfum sínum uppi. Bendiþetta eindregið til þess að gagnstefnendur hafi talið sig hafa heimild til aðskuldbinda félagið samkvæmt skuldabréfinu og að umrætt tryggingarbréf hafistaðið skuldabréfinu til tryggingar rétt eins og það hafi staðið til tryggingarskuld samkvæmt tékkareikningi nr. 6104. Enda hefði skuld félagsins samkvæmt yfirdráttarheimildinniað öðrum kosti ekki verið greidd og væri þá grundvöllur dómkröfu aðalstefnanda. Háttsemi gagnstefnenda bendi tilþess að þau hafi haft sama skilning á samningi aðila og aðalstefnandi. Það aðenginn gagnstefnenda hafi gert athugasemdir við heimild gagnstefnanda Rósu tilað skuldbinda félagið með lántökunni 5. mars 2009, þ.e. ekki fyrr en gert hafiverið árangurslaust fjárnám hjá félaginu árið 2014, bendi eindregið til þess aðgagnstefnendur hafi verið meðvitaðir um og samþykkir lánveitingunni. Í öllufalli hafi þau sýnt af sér verulegt tómlæti með því að gera ekki athugasemdvegna þessa fyrr. Sýknukrafa aðalstefnanda ígagnsök byggist jafnframt á ólögfestri reglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun.Það sé almennt viðurkennt að við tilteknar aðstæður verði þeim sem hafi ánréttmætrar ástæðu öðlast verðmæti sem tilheyri öðrum og þannig auðgast á hanskostnað gert að skila eiganda eða þeim sem hafi orðið fyrir tjóni andvirðiþeirrar auðgunar. Það sé skilyrði að um tjón annars sé að ræða og að auðgunhins sé í beinum tengslum við það tjón. Ljóst sé að verði fallist á aflýsingu tryggingarbréfsins eignistgagnstefnendur verðmæti sem með réttu tilheyri aðalstefnanda og hagnist því ákostnað hans. Það sé eðlilegt aðlánastofnanir leitist við að tryggja lán sín. Tryggingarbréfið hafi veriðóaðskiljanlegur hluti af lánveitingum til félagsins. Veðsetningin hafi þannigverið forsenda fyrir lánveitingunni. Verði fallist á kröfu gagnstefnenda umaflýsingu tryggingarbréfsins liggi fyrir að aðalstefnandi muni tapa þvíveðandlagi sem sé eina trygging hans fyrir greiðslu lánsins þar sem búið sé aðgera árangurslaust fjárnám hjá RoL fjárfestingu sf. og félagsmönnum þess. III Gagnstefnendur Lárus Hrafn ogRósa byggja sýknukröfu sína einkum á aðildarskorti þar sem þau eigi ekki rétttil fasteignarinnar að Safamýri 52 sem sé veðandlag tryggingarbréfsins ogkrafist sé heimildar til að gera fjárnám í. Þau hafi selt gagnstefnanda Kjartani fasteignina meðkaupsamningi 7. mars 2005. Söluverðið, 17.900.000 krónur, hafi verið greitt meðandvirði skuldabréfs frá Íslandsbanka sem hafi verið gefið út sama dag.Kaupsamningshafi hafi innt af hendi allar skyldur sínar samkvæmt kaupsamningnumen afsal hafi ekki verið gefið út þar sem tryggingarbréfinu hafi ekki veriðaflýst. Gagnstefnandi Kjartan hafi því fullan eignar- og ráðstöfunarrétt yfirfasteigninni. Gagnstefnandi Kjartan krefjistsýknu á þeim grundvelli að honum hafi fyrst verið tilkynnt um greiðslufallskuldar RoL fjárfestingar sf. og gagnstefnandans Rósu 10. nóvember 2014 eða umfimm og hálfu ári eftir greiðslufall aðalskuldara 19. mars 2009. GagnstefnandiKjartan teljist ábyrgðarmaður í skilningi laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn,sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. beri lánveitanda skyldatil að senda ábyrgðarmanni skriflegar tilkynningar svo fljótt sem kostur er umvanefndir lántaka, ef veð eðaaðrar tryggingar eru ekki lengur tiltækar, um andlát lántaka eða að bú hanshafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, og eftir hver áramót með upplýsingum umstöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir og yfirliti yfir ábyrgðir. Aðalstefnandihafi ekki sinnt framangreindri skyldu. Fyrsta tilkynning um greiðslufall hafiekki borist fyrr en um fimm og hálfu ári eftir greiðslufall aðalskuldara. Þáhafi engar tilkynningar borist um gjaldþrotaskipti eða tilkynningar um stöðukrafna sem stóðu að baki ábyrgðinni. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skuli ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslulánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og ef vanræksla er veruleg skuliábyrgð falla niður. Gagnstefnandi Kjartan byggi á því að vanrækslaaðalstefnanda hafi verið veruleg og því sé ábyrgðin fallin niður. Gagnstefnendur byggi jafnframtsýknukröfu sína og kröfu í gagnsök, um aflýsingu tryggingarbréfsins, á því aðallar kröfur á hendur gagnstefnanda Rósu og þar með RoL fjárfestingu sf. hafifyrnst 22. desember 2012 tveimur árum eftir gildistöku laga nr. 142/2010 umbreytingu á lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Því geti engar kröfurverið að baki tryggingarbréfinu. Fram komi í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 21/1991 aðekki sé litið á sameignarfélög sem sjálfstæða lögaðila í skilningi íslensksgjaldþrotaréttar en þar komi fram að sameignarfélag verði ekki tekið tilgjaldþrotaskipta nema svo hafi verið um bú allra félagsmanna þess. Það séþannig útilokað að lögin geti tekið sjálfstætt til sameignarfélaga í ljósiþeirrar ótakmörkuðu ábyrgðar sem hvíli á félagsmönnum sameignarfélaga. Bú gagnstefnanda Rósu hafi veriðtekið til gjaldþrotaskipta 20. október 2008. Þá hafi allar skuldir hennar ogRoL fjárfestingar sf. fallið sjálfkrafa í gjalddaga, sbr. 1. mgr. 99. gr. laganr. 21/1991. Kröfu á grundvelli skuldabréfsins hafi ekki verið lýst í búið oghún hafi því fallið niður, sbr. 118. gr. laganna. Skiptum hafi lokið 14. janúar2009. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laganr. 21/1991 beri þrotamaður ábyrgð á skuldum sínum sem ekki fást greiddar viðgjaldþrotaskipti. Jafnframt komi þar fram að kröfur, hvort sem þeim var lýstvið gjaldþrotaskiptin eða ekki, fyrnist á tveimur árum frá skiptalokum nema þærfyrnist fyrr af öðrum ástæðum. Þetta gildi jafnframt um þrotabú þar sem skiptumlauk fyrir gildistöku laga nr. 142/2010 og miðist upphaf frestsins þá viðgildistökudag laganna, sbr. 2. gr. Þar sem skiptum á þrotabúi gagnstefnandaRósu, eina félagsmanns RoL fjárfestingar sf., hafi lokið fyrir gildistökulaganna hafi allar kröfur á hendur þeim báðum verið fyrndar tveimur árum eftirgildistöku laganna 22. desember 2012. Sá veðréttur sem deilt sé um ímálinu miðist eingöngu við ófyrndar kröfur þar sem tryggingarbréfið, útgefið28. ágúst 2007, hafi verið sett til tryggingar ótilgreindum fjölda krafna semaðalstefnandi kynni að eignast á hendur skuldara og að um veðsetningu af hálfuþriðja manns hafi verið að ræða. Samkvæmt framangreindu sé ljóst að allarskuldir og skuldbindingar að baki tryggingarbréfinu hafi fallið niður 22.desember 2012 eða að tryggingarréttindi skv. tryggingarbréfinu hafi falliðniður vegna vanlýsingar. Gagnstefnendur reisi kröfursínar einnig á því að allar skuldir og skuldbindingar að baki tryggingarbréfinuséu fallnar niður þar sem tilvist RoL fjárfestingar sf. hafi verið liðin undirlok þegar skuldabréfið hafi verið undirritað 5. mars 2009. Aðalstefnanda hafimátt vera ljóst að tilvist félagsins hafi lokið í síðasta lagi 1. júní 2008 þarsem því hafi þá sjálfkrafa verið slitið, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga nr. 50/2007um sameignafélög þar sem fram komi að ef félagsmenn í skráðu sameignarfélagi hafi verið færri en tveir í sexmánuði teljist félaginu slitið og skuli fyrirtækjaskrá þá afskrá það. Samkvæmtákvæði til bráðabirgða gildi ákvæðið einnig um sameignarfélög sem stofnuð hafiverið fyrir gildistöku laganna. RoL fjárfestingu sf. hafi verið sjálfkrafaslitið sex mánuðum eftir að Hildur Dagný Kristjánsdóttir gekk úr félaginu oggagnstefnandi Rósa hafi orðið eini félagsmaðurinn 20. september 2007, eða 29.desember 2007, sex mánuðum eftir auglýsingu í Lögbirtingablaðinu um úrsögnHildar. Í öllu falli hafi félaginu verið slitið 1. júní 2008, sex mánuðum eftirgildistöku laga nr. 50/2007. Samkvæmtframangreindu hafi RoL fjárfesting sf. ekki verið sjálfstæður lögaðili sem hafigetað borið réttindi og haft skyldur þegar tryggingarbréfið hafi veriðundirritað 28. ágúst 2007. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóst að tryggingarbréfiðhafi ekki getað skapað neinn rétt og því beri að aflýsa því. Það sama gildi umveðskuldabréfið frá 5. mars 2009. Það hafi því ekki getað skapað rétt eðaskyldu gagnvart RoL fjárfestingu sf. eða gagnstefnendum. Þábyggi gagnstefnendur á því að víkja eigi veðskuldabréfinu og tryggingarbréfinutil hliðar með vísan til 36. gr. og/eða 36. gr. a-d í lögum nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þar sem umgjörð og meðferð málsinshafi verið svo ábótavant af hálfu aðalstefnanda að samningarnir teljistósanngjarnir og andstæðir góðri viðskiptavenju. Gagnstefnendurséu neytendur en aðalstefnandi fjármálastofnun með yfirburðaþekkingu ogsamningsstöðu. Gera verði þá kröfu til aðalstefnanda að hann gefi skýrarupplýsingar um samninga og það sem liggi að baki þeim. Stuðst hafi verið viðstöðluð samningsform frá aðalstefnanda og hann beri hallann af því ef eitthvaðer óskýrt eða óljóst í samningunum. Aðalstefnandi virðist ekki hafa aflaðneinna upplýsinga um félagið eða stöðu þess við gerð skuldabréfsins ogtryggingarbréfsins. Hann hafi mátt vita að félagið væri ekki lengur lögaðili.Af skjalagerðinni megi ráða að ekki hafi verið staðið faglega að henni og sé íþví sambandi m.a. vísað til þess að skuldabréfið og tryggingarbréfið séu ekkiundirrituð af starfsmanni aðalstefnanda, auk þess sem ekkert samhengi sé ámilli undirskrifta á tryggingarbréfinu þar sem gagnstefnandi Rósa hafi skrifaðundir sem maki þinglýsts eiganda, gagnstefnanda Kjartans, bróður hennar ogeiginmaður hennar, gagnstefnandi Lárus Hrafn, skrifi undir yfirlýsingu þessefnis að hann sé ekki í hjúskap. Bréfið sé undirritað fyrir hönd útgefanda RoLfjárfestingar sf. og hafi því einungis getað tryggt skuldir þess útgefanda enekki gagnstefnanda Rósu eins og aðalstefnandi virðist halda fram í bréfi frá 7.mars 2014. Slík skuldbinding hefði auk þess verið fyrnd gagnvart gagnstefnandaRósu. IV Aðalstefnandi krefst þess aðhonum verði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sinn í fasteigngagnstefnenda að Safamýri 52 í Reykjavík samkvæmt tryggingarbréfi sem tryggirskuld RoL fjárfestingar sf. gagnvart aðalstefnandasamkvæmt skuldabréfi. Gagnstefnendur krefjast þess að aðalstefnanda verði gertað aflýsa tryggingarbréfinu af fasteigninni. Sýknukrafa gagnstefnenda íaðalsök byggist í fyrsta lagi á því að um aðildarskort gagnstefnenda LárusarHrafns og Rósu sé að ræða. Þau hafi selt fasteignina gagnstefnanda Kjartani semhafi uppfyllt allar skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi. Samkvæmtveðbókarvottorði fyrir fasteignina eru gagnstefnendur allir eigendur hennar.Gagnstefnendur Lárus Hrafn og Rósa eru afsalshafar og gagnstefnandi Kjartankaupsamningshafi. Eiga þau því óskiptan rétt til fasteignarinnar og baraðalstefnanda að stefna þeim öllum í málinu. Gagnstefnandi Kjartan krefsteinnig sýknu af þeim sökum að aðalstefnandi hafi ekki sinnt tilkynningarskyldusinni samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.Samkvæmt ákvæðinu skal lánveitandi senda ábyrgðarmanni skriflega, svo fljóttsem kostur er, tilkynningu um vanefndir lántaka, um að veð eða aðrar tryggingarséu ekki lengur tiltækar og um andlát lántaka eða hvort bú hans hafi veriðtekið til gjaldþrotaskipta. Þá skal lánveitandi eftir hver áramót sendaupplýsingar um stöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir og yfirlit yfir ábyrgðir.Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skal ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslulánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og ef vanræksla er veruleg skalábyrgð falla niður. Gagnstefnandi kveðst ekki hafa fengið tilkynningu umgreiðslufall RoL fjárfestingar sf. fyrr en um 5½ ári síðar, eða meðinnheimtubréfi dags. 10. nóvember 2014. Aðalstefnandi hefur lagt fram afrittilkynninga sem hann kveðst hafa sent gagnstefnendum. Er þar m.a. að finnainnheimtubréf, dags. 6. október 2009, 17. október 2014 og 10. nóvember 2014,til gagnstefnanda Kjartans þar sem tilkynnt er að tryggingarbréfið sé ívanskilum. Þá er þar að finna yfirlit ábyrgða frá upphafi árs 2011, 2012 og2013, lokum árs 2013 og upphafi árs 2015. Í þeim öllum kemur fram aðgagnstefnandi hafi veitt lánsveð í fasteigninni að Safamýri 52 og hverábyrgðarfjárhæðin er. Framangreindar tilkynningar bera með sér að hafa verið sendargagnstefnanda. Ekki eru gerðar kröfur til þess í lögunum að tilkynningar séusendar með sannanlegum hætti. Er því ekki unnt að fallast á það með honum aðhann hafi ekki fengið neinar tilkynningar fyrr en í nóvember 2014. Þóttframangreind ábyrgðaryfirlit greini frá því að ekki sé um vanskil RoLfjárfestingar sf. að ræða er til þess að líta að fyrirvari er gerður við villurí útskriftinni. Þá mátti gagnstefnanda vera ljóst að félagið var í vanskilumvið aðalstefnanda enda liggur fyrir að afsali hans vegna fasteignarinnar fékkstekki þinglýst vegna skuldarinnar, en líkt og gagnstefnendur hafa greint fráhafði gagnstefnandi Kjartan uppfyllt allar skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi7. mars 2005. Hvað sem líður mögulegri vanræksluaðalstefnanda á tilkynningarskyldu sinni verður að telja að hún geti ekki leitttil þess að ábyrgð gagnstefnanda yrði að fullu felld niður. Gagnstefnendurreisa kröfur sínar á því að krafa aðalstefnanda samkvæmt skuldabréfinu hafi fyrnst 22.desember 2012 og því sé engin krafa að baki tryggingarbréfinu. Sameignarfélagsé ekki sjálfstæður lögaðili í skilningi laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. Þar sem bú gagnstefnanda Rósu hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 20.október 2008 hafi allar skuldir félagsins fallið sjálfkrafa í gjalddaga. Þarsem kröfu á grundvelli skuldabréfsins hafi ekki verið lýst í búið hafi húnfallið niður fyrir vanlýsingu. Þá fyrnist kröfur á tveimur árum fráskiptalokum, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 21/1991verður félag, þar sem félagsmennbera ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum, aðeins tekið til gjaldþrotaskipta efbú þess manns eða þeirra sem bera ábyrgð á skuldbindingum félagsins eru áðurtekin til gjaldþrotaskipta. Bú slíks félags verður hins vegar ekki tekið til gjaldþrotaskiptasjálfkrafa þótt bú félagsmanna þess verði tekin til skipta. RoL fjárfesting sf.er enn skráð á fyrirtækjaskrá og hefur ekki verið tekið til gjaldþrotaskipta.Þá er það skuldabréf sem deilt er um í málinu gefið út eftir lok skipta íþrotabúi gagnstefnanda Rósu. Getur því ekki verið um vanlýsingu að ræða eðafyrningu vegna gjaldþrotaskipta á búi hennar. Gagnstefnendur byggja jafnframtá því að skuld samkvæmt skuldabréfinu sé fallin niður þar sem tilvist RoLfjárfestingar sf. hafi verið liðin undir lok við útgáfu þess, en félaginu hafiverið slitið sjálfkrafa, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga nr. 50/2007, í síðasta lagi1. júní 2008. Í framangreindu ákvæði segir að hafi félagsmenn í skráðu sameignarfélagi verið færri en tveirí sex mánuði teljist félaginu slitið. Skuli fyrirtækjaskrá þá afskrá félagið.Hildur Dagný Kristjánsdóttir gekk úr félaginu 20. mars 2007 og birtisttilkynning um það í Lögbirtingablaði 29. júní sama ár. Frá þeim tíma var einifélagsmaðurinn gagnstefnandi Rósa. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð aðlögum nr. 50/2007 segir um 37. gr. að ef sú staða kemur upp að allir félagsmenn nema einn séugengnir úr félaginu sé samstarfinu í félaginu í raun lokið og félagið hætti aðvera til án þess að til formlegra skipta þurfi að koma. Þá kemur fram að ásíðasta félagsmanni hvíli sú skylda skv. 47., sbr. 48. gr. laganna að tilkynnaað hann sé orðinn einn eftir í skráðu sameignarfélagi. Hafi félagsmaður ekkióskað eftir afskráningu innan sex mánaða kæmi í hlut sýslumanns, núfyrirtækjaskrár, að afskrá félagið af sjálfsdáðum. Fyrir liggur að félagiðhefur ekki verið afskráð. Með hliðsjón af afdráttarlausu orðalagi ákvæðisinsverður að telja að til þess hafi ekki þurft að koma til þess að félaginuteldist slitið. Skuld samkvæmt skuldabréfinu fellur hins vegar ekki niður viðþað heldur tekur síðasti félagsmaður félagsins við öllum eignum og skuldumþess. Stendur tryggingarbréfið, sem var samþykkt af gagnstefnendum eftir aðHildur Dagný Kristjánsdóttir gekk úr félaginu, því óhaggað. Gagnstefnendur telja að víkjaeigi skuldabréfinu og tryggingarbréfinu til hliðar með vísan til 36. gr. og/eða36. gr. a-d laga nr. 7/1936 þar sem þau teljist ósanngjörn og andstæð góðriviðskiptavenju. Verulegur aðstöðumunur hafi verið á aðilum þar semgagnstefnendur séu neytendur en aðalstefnandi hafi yfirburðaþekkingu ogsamningsstöðu. Aðalstefnandi hafi mátt vita að félagið RoL fjárfesting sf. væriekki lengur lögaðili. Þá hafi ekki verið staðið faglega að skjalagerðinni og erþar einkum vísað til undirritunar gagnstefnenda á tryggingarbréfið. Að mati dómsins er ekkert framkomið um að slíkur aðstöðumunur hafi verið á aðilum að það hafi haft þau áhrifá samninga þeirra að ósanngjarnt sé að bera þá fyrir sig. Er þá m.a. horft tilþess að gagnstefnendur Lárus Hrafn og Rósa höfðu reynslu af fyrirtækjarekstriog gagnstefnandi Kjartan þekkir vel til samningsgerðar vegna starfa hans semlöggiltur fasteignasali um árabil. Sú skylda verður ekki lögð á aðalstefnandaað rannsaka stöðu félagsins og kanna hvort efni væru til að afskrá það, enfélagið var skráð í fyrirtækjaskrá. Þá verður talið að þótt gagnstefnandi Rósahafi undirritað tryggingarbréfið sem „maki þinglýsts eiganda“ og gagnstefnandiKjartan um „staðfesting þinglýsts eiganda um að hann sé ekki í hjúskap“ hafiþeim verið fullljós sú veðsetning sem var um að ræða og hafi með undirritunsinni samþykkt veðsetninguna fyrir sitt leyti. Liggur enda fyrir að enginngagnstefnenda hreyfði mótmælum við henni fyrr en eftir að innheimta vegnahennar hófst. Þá verður ekki séðað önnur atvik valdi því að veðsetningin sé ósanngjörn eða andstæð góðriviðskiptavenju. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður ekki talið aðgagnstefnendur hafi sýnt fram á einhver þau atvik sem leiði til þess að taliðverði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning aðila fyrirsig, sbr. 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936. Við aðalmeðferð málsins var af hálfu gagnstefnenda vísað til þess aðgagnstefnanda Kjartani hefði ekki verið kynntur upplýsingabæklingur um ábyrgðirog að ekki hafi verið framkvæmt greiðslumat á aðalskuldara í samræmi við ákvæðisamkomulags um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 1. nóvember 2001 sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja,Samband íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra stóðu að. Þvíbæri að ógilda ábyrgðina á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Aðalstefnandimótmælti framangreindri málsástæðu sem of seint fram kominni. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála skulu málsástæður koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Aðöðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema með samþykkigagnaðila. Ekki er unnt að fallast á það með gagnstefnendum að fyrst hafi veriðtilefni til þess að koma fram með þessa málsástæðu við aðalmeðferð málsins. Kemurhún því ekki til álita í málinu. Þá var af hálfu gagnstefnanda byggt áþví að fasteignin að Safamýri 52 hefði verið seld sumarið 2015. Engin gögn umþá sölu liggja frammi í málinu og eru fullyrðingar gagnstefnenda um slíkt þvíþýðingarlausar. Með hliðsjón af ölluframangreindu verður fallist á kröfu aðalstefnanda um að honum verði heimilaðfjárnám í veðrétt hans í fasteigninni að Safamýri 52, en hafnað kröfugagnstefnenda um aflýsingu tryggingarbréfsins. Meðhliðsjón af málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verða gagnstefnendur dæmdir til að greiða aðalstefnanda málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Aðalstefnanda, Landsbankanumhf., er heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann á í eignarhlutumgagnstefnenda, Lárusar Hrafns Lárussonar, Kjartans Hallgeirssonar og RósuHallgeirsdóttur, í fasteigninni Safamýri 52 íReykjavík, fastanúmer 201-4832, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóðum ogöllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, samkvæmt tryggingarbréfi nr.0115-63-150876, útgefnu 28. ágúst 2007, til tryggingar á skuld RoLfjárfestingar sf., við aðalstefnanda samkvæmt skuldabréfi nr. 0115-74-153750, útgefnu 5. mars 2009, að fjárhæð 7.040.298krónur. Aðalstefnandi ersýkn af kröfu gagnstefnenda í gagnsök. Gagnstefnendurgreiði aðalstefnanda óskipt 750.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 819/2017
|
Kærumál Lögræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í eitt ár.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 21. desember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 4. janúar 2018. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. desember 2017, þar sem sóknaraðili var aðkröfu varnaraðila sviptur sjálfræði í eitt ár. Kæruheimild var í 1. mgr. 16.gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verðikröfu um sjálfræðissviptingu, en til vara að henni verði markaður skemmri tími.Þá krefst hann þóknunar til handa verjanda sínum fyrir flutning málsins fyrirHæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogmálflutningsþóknunar handa lögmanni sínum fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfestniðurstaða hans um að svipta sóknaraðila sjálfræði í eitt ár, svo og um þóknunverjanda hans. Ekki voru á hinn bóginn efni til að kveða á um greiðslu þóknunartil lögmanns varnaraðila úr ríkissjóði, enda verður hvorki ráðið af gögnummálsins að gerð hafi verið krafa þessa efnis né voru skilyrði til slíkrarákvörðunar samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga, enda verður ekki séð aðlögmaðurinn hafi verið skipaður til að gegna hlutverki talsmanns varnaraðila.Er því ákvæði hins kærða úrskurðar um þetta atriði fellt úr gildi og verðurjafnframt af sömu ástæðu hafnað kröfu varnaraðila varðandi þóknun fyrirflutning málsins fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðsverjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði oger hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Staðfest eru ákvæði hins kærða úrskurðar umsjálfræðissviptingu sóknaraðila, A, og greiðslu þóknunar skipaðs verjanda hansúr ríkissjóði.Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Dórisar ÓskarGuðjónsdóttur héraðsdómslögmanns, vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti,148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21.desember 2017Meðbeiðni, dagsettri 14. desember, sem barst Héraðsdómi Reykjaness sama dag, hefursóknaraðili, Garðabær, fjölskyldusvið, kt. 570169-6109, Garðatorgi 7, Garðabæ,krafist þess að varnaraðili A, kt. [...], [...], Garðabæ, verði sviptursjálfræði tímabundið í eitt ár. Umaðild vísa sóknaraðila til d. lið 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Erþess krafist að varnaraðili verði sviptur tímabundið sjálfræði í eitt ár meðvísan til a. og b. liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Til grundvallarkröfunni liggi fyrir læknisvottorð B sérfræðings í geðlækningum. Meðbeiðni um nauðungarvistun sóknaraðila fylgdi læknisvottorð B, sérfræðings ígeðlækningum, ódagsett. Þar segir að varnaraðili sé [...] ára einhleypur ogbarnlaus karlmaður sem búið hafi heima hjá ömmu sinni að [...] í Garðabæundanfarin misseri. Hann hafi, þrátt fyrir ungan aldur, langa sögu um mikil ogerfið geðræn veikindi. Hann hafi verið mjög kvíðinn sem barn og hafi veriðlagður í einelti. Hann hafi verið í viðtölum hjá sálfræðingi og hafi veriðgreindur með þráhyggjuáráttu og ýmis konar fælnikvíðaraskanir. Hann hafi umtíma verið grunaður um að vera á einhverfurófi og verið metinn fyrir nokkrumárum af C sálfræðingi og sérfræðingi í einhverfu en hafi þá ekki verið talinneinhverfur. Varnaraðili hafi ungur farið að neyta áfengis og fíkniefna og veriðum tíma í blandaðri neyslu ýmissa fíkniefna. Undanfarin misseri hafi hann neyttmikils áfengis og hafi það gengið mjög nærri heilsu hans. Hann hafi, áundanförnum mánuðum, fengið endurtekið stór krampaflog sem talin hafa veriðafleiðingar áfengisdrykkju. Haustið 2017 hafi hann verið lagður inn ályflækningadeild LSH í kjölfar flogs sem hafi orsakað samfallsbrot á hrygg enhann sé kominn með beinþynningu vegna mikillar vannæringar og áfengisneyslu.Einnig hafi hann verið með lifrarbólgu vegna áfengisneyslu. Ljóst sé að lífihans sé mjög ógnað, haldi hann áfram svo mikilli áfengisneyslu. Í mars 2017hafi hann verið nauðungarvistaður í 21 dag á geðdeild 32C á Landspítala. Hafðihann þá verið í milli drykkju og hafi verið farinn að sýna undarlega hegðun oghafi vaknað grunur um að hann gæti verið í mikilli drykkju og var farinn aðsýna undarlega hegðun og vaknaði grunur um að hann gæti verið í einhvers konargeðrofi. Mikil þráhyggja tengd kynlífi, mikil sýklahræðsla og talaði um að hannfyndi stöðugt vonda lykt heima hjá sér. Einnig sérkennileg hegðun þar sem hannafklæddi sig fyrir framan ömmu sína og fjölskyldu. Í innlögninni komu ekki framklár geðrofseinkenni en mikið um sérkennilegar og óraunhæfar pælingar ogþráhyggja. Ekki þóttu forsendur fyrir framlengingu nauðungarvistunar og varhann útskrifaður í göngudeildareftirliti hjá B geðlækni. Mætti reglulega en fórfljótt að neyta áfengis. Átti hann það til að mæta drukkinn í viðtöl og varalltaf mjög mótfallinn því að fara í áfengismeðferð. B kom honum íhvíldarinnlögn á Heilsustofnunina í Hveragerði þar sem hann dvaldi í aðeinsrúma viku en þá útskrifaði hann sig sjálfur og fór fljótlega aftur að drekkaáfengi. Ínóvember 2017 fór hann til [...]og fór móðir hans á eftir honum. Hann var ímikilli drykkju þar og fékk hann stóran krampa á hóteli í [...] á leiðinni til[...]. Mikil áhættuhegðun á [...] þar sem hann dó áfengisdauða á götum úti ogvar m.a. rændur. Móðir hans bjargaði honum ítrekað úr hættu. Náði fyrst að komahonum til [...]r þar sem hann var lagður inn á geðdeild í fráhvörfum í kjölfarþess að hann fékk krampa. Lá hann inni á sjúkrahúsi þar mjög máttfarinn. Mjöginnsæislítill í þá hættu sem hann er í og stjórnlausri neyslu. Féllst þó aðlokum á að koma heim til Íslands og fylgdi móður sinni heim þann 9. desembersl. Þásegir í vottorðinu að af öllu ofansögðu sé ljóst að A eigi við mjög alvarlegandleg og líkamleg veikindi að stríða. Stjórnlaus drykkja þessa unga manns hafiþegar orsakað alvarlega líkamlega kvilla svo sem vannæringu, beinþynningu meðhryggbroti, lifrarbólgu og endurtekin alvarleg og hættuleg krampaflog. Einnigsé ljóst að hann eigi við mikil geðræn veikindi að stríða, ekki einungisáfengisfíkn, heldur einnig mikla þráhyggju sem þróast hefur í átt að mikillitortryggni og sé mjög óraunsær og innsæislaus á vanda sinn. Það sé alveg ljóstað A sé alls ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum þar með taliðfjármálum vegna alvarlegt geðsjúkdóms. Það sé því mat undirritaðs geðlæknis aðþað sé algjörlega óhjákvæmilegt að A verði sjálfræðissviptur til eins árs svohægt sé að koma í veg fyrir að hann yfirgefi landið eins og hann hafi gertnýlega og hægt sé að grípa inn í með nauðsynlegum innlögnum á sjúkrahús vegnahans fjölþættu og alvarlegu geðrænu og líkamlegu veikindi. Sóknaraðilikveður varnaraðila vera einhleypan og barnlausan. Móðir varnaraðila, D, sékunnugt um kröfuna. Bgeðlæknir gaf símaskýrslu fyrir dóminum og staðfesti áðurgreint vottorð sitt,sem hann kvaðst hafa ritað 13. desember sl. Kvað hann nauðsyn á því aðsjálfræðissvipta varnaraðila til að hægt væri að veita honum þá aðstoð semhonum sé nauðsynleg til að ná bata og koma honum út úr þeim vítahring semvarnaraðili sé í. Hann sé algjörlega innsæislaus í veikindi sín og þjáist núþegar af ýmsum sjúkdómum sem sé bein afleiðing af neyslu hans. Auk þess sé hanní lífshættu en hann væri ekki á lífi í dag ef móðir hans hefði ekki farið áeftir honum til Evrópu nýlega og komið honum þar undir læknishendur. Taldi B nauðsyn á að sjálfræðissvipta varnaraðila til að koma í veg fyrir aðhann færi erlendis og sér að voða þar auk þess sem nauðsyn væri til að grípainn í ástand hans með stuttum fyrirvara m.a. vegna krampa- og flogakasta semvarnaraðili fengi sökum áfengisneyslu. Þá sé varnaraðili einnig með alvarleggeðrofseinkenni. Skipaðurverjandi varnaraðila fór á heimili hans og hitti hann þar fyrir. Kvaðverjandinn varnaraðila hafa verið undir áhrifum áfengis og hafi harðneitað aðmæta fyrir dóminn. Hafi varnaraðili lýst yfir afstöðu sinni og mótmæli kröfunnien hann teldi sig fullfæran um að sjá um sín mál sjálfur. Til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Telurdómurinn, með vísan til vottorðs B læknis og síðari málsliðar 4. mgr. 11. gr.lögræðislaga nr.71/1997 ekki þörf á því að varnaraðili komi fyrir dóminn né aðdómari hitti varnaraðila. Íljósi framlagðra gagna, skýrslu B læknis fyrir dóminum og þess sem að framanhefur verið rakið má ljóst vera að varnaraðilier ekki fær um, vegna ofdrykkju eða ofnotkunar ávanaefna, að ráða persónulegumhögum sínum eða fé. Þá hafa önnur og vægari úrræði ekki nýst varnaraðila. Telurdómurinn að sýnt hafi verið fram á að fullnægt sé skilyrðum a. og b. liðar 4.gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að svipta varnaraðila sjálfræði í eitt ár. Allurmálskostnaður greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997,þar með talin þóknun talsmanns sóknaraðila Andra Andrasonar hdl. og skipaðsverjanda varnaraðila, Dórisar Óskar Guðjónsdóttur hdl., sem þykir hæfilegaákveðin 160.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili,A, kt. [...], er sviptur sjálfræði í eitt ár frá uppkvaðningu úrskurðar þessaað telja. Þóknunskipaðs talsmanns sóknaraðila Andra Andrasonar hdl. og verjanda varnaraðila,Dórisar Óskar Guðjónsdóttur hdl., 160.000 krónur, hvoru til handa að meðtöldumvirðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 219/2002
|
Kærumál Innsetningargerð
|
S krafðist þess að henni yrði heimilað að fá með beinni aðfarargerð umráð yfir tiltekinni geymslu. Skilyrðum beinnar aðfarargerðar á grundvelli 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 var ekki talið fullnægt og varhugavert þótti að láta gerðina ná fram að ganga, sbr. 3. mgr. 83. gr. sömu laga. Kröfu S var því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. maí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að henni yrði heimilað að fá með beinni aðfarargerð umráð yfir geymslu merktri nr. 01-14 í húsinu að Skúlagötu 32 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að framangreind aðfarargerð verði heimiluð og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigríður Eysteinsdóttir, greiði varnaraðilum, Þóri Erni Ingólfssyni og Örnu Arnardóttur, hvoru fyrir sig 35.000 krónur í kærumálskostnað. Ú R S K U R Ð U R: Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 11. janúar sl. Gerðarbeiðandi er Sigríður Eysteinsdóttir, kt. 170460-3329, Skúlagötu 32, Reykjavík. Gerðarþolar eru Þórir Örn Ingólfsson, kt. 070770-3939, og Arna Arnarsdóttir, kt. 101071-5889, bæði til heimilis að Skúlagötu 32, Reykjavík. Dómkröfur gerðarbeiðanda eru þær að að geymsla merkt 01-14 í húsinu nr. 32 við Skúlagötu í Reykjavík, verði afhent honum með beinni aðfarargerð. Þá krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar að mati dómsins, auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Gerðarþolar krefjast þess að kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað. Þá krefjast þeir þess að gerðarbeiðandi verði úrskurðaður til greiðslu málskostnaðar, að teknu tilliti til skyldu gerðarþola til greiðslu virðisaukaskatts á málflutningsþóknun samkvæmt mati dómsins. Í munnlegum flutningi málsins kröfðust gerðarþolar þess jafnframt að málskot til Hæstaréttar frestaði aðfarargerð, sbr. 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Gerðarbeiðandi mótmælti kröfunni sem of seint fram kominni. Málið var tekið til úrskurðar 11. febrúar sl. að loknum munnlegum málflutningi. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 áður en úrskurður var kveðinn upp. Gerðarbeiðandi kveðst hafa fest kaup á íbúð merktri 0l-04-03 í húsinu nr. 32 við Skúlagötu í Reykjavík, með kaupsamningi dags. 19.1.2001. Seljandi var Byggingarfélagið Klöpp ehf. Í skiptasamningi um nefnda eign sem sé hluti kaupsamnings þessa komi fram eftirfarandi lýsing um þá eignarhluta og hlutdeild í sameign hússins sem fylgi eigninni: 119,7 m2 íbúð á 4. hæð merkt á teikningu 04-03, ásamt 7,8 m2 geymslu á fyrstu hæð merkt á teikningu 00-14 og hlutfallsleg eign í sameign sumra, Y3 og í sameign allra í matshlutanum og í lóðinni. Fljótlega eftir að íbúðin hafi verið afhent hafi komið í ljós að geymsla sú er gerðarbeiðandi hafi fengið lykil af hafi ekki verið geymsla hennar heldur hafi hún tilheyrt annarri eign eða eign sem merkt sé 0l-03-04 en henni sé þannig lýst í sama eignaskiptasamningi: 73,9 m2 íbúð á 3. hæð merkt á teikningu 03-04 ásamt 6,4 m2 geymslu á fyrstu hæð merkt á teikningu 00-13 og hlutfallsleg eign í sameign sumra, Y3 og í sameign allra í matshlutanum og í lóðinni. Þegar þetta hafi verið ljóst hafi gerðarbeiðandi sent seljanda eignarinnar bréf og krafist afhendingar á réttri geymslu, sbr. bréf dags. 16.6.2001. Þá hafi gerðarbeiðandi haft samband við gerðarþola með tölvupósti dags. 8.6.2001, og óskað eftir afhendingu geymslunnar. Kröfum gerðarbeiðanda um afhendingu geymslunnar merkt 00-14 gegn afhendingu geymslu merktri 00-13 hafi á hinn bóginn í engu verið sinnt. Þá hafi verið send áskorun um afhendingu bæði til gerðarþola í ábyrgð og seljanda eignarinnar en það hafi ekki borið árangur, sbr. bréf dags. 1.11.2001. Hafi þess verið getið í nefndum bréfum að atbeina sýslumanns yrði leitað að fengnum dómsúrskurði ef kröfu þessari yrði ekki sinnt. Krafa um innsetningu byggi á skýlausum eignarrétti gerðarbeiðanda á nefndri geymslu. Um lagarök vísar gerðarbeiðandi til 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Gerðarþolar kveðast hafa keypt af Byggingafélaginu Klöpp ehf. íbúð merkta nr. 0304 að Skúlagötu 32-34, með samningi dags. 22. mars 2000. Þeirri íbúð hafi fylgt við kaupin sú geymsla er gerðarbeiðandi krefjist að verði afhent sér með beinni aðfarargerð. Fyrir kaup gerðarþola á íbúðinni hafi forsvarsmaður seljanda upplýst að íbúðinni fylgdi geymsla á fyrstu hæð hússins, nánar tiltekið önnur geymsla hægra megin er gengið væri inn í geymslurými á fyrstu hæð. Forsvarsmaður seljanda hafi sýnt gerðarþolum þá geymslu fyrir kaupin og jafnframt upplýst að eignaskiptasamningi fyrir húsið yrði breytt, m.a. fyrirkomulagi í geymslurými og merkingum geymsla. Hafi forsvarsmaður seljanda kveðið þinglýstan eignaskiptasamning ekki gilda um fyrirkomulag í geymslurými og um það hvaða geymsla fylgdi hverri íbúð. Vegna þessa hafi eftirfarandi ákvæði verið sett í kaupsamning aðila: Kaupanda er kunnugt um að vegna fyrirhugaðra breytinga á húsinu, m.a. vegna yfirbyggingar efstu hæðar ofl., stendur til að breyta teikningum og eignaskiptasamningi hússins. Gerir kaupandi engar athugasemdir við þessar breytingar. Gerðaþolar byggja á því að ekki séu skilyrði fyrir því að lögum að verða við kröfu gerðarbeiðanda, enda hafi hún sannarlega keypt þá geymslu er hún hafi nýtt frá 19. janúar 2001. Gerðarþolar benda á að Byggingafélagið Klöpp ehf. hafi verið til þess bært að selja aðilum máls þessa þær geymslur er þeir hafi nýtt til þessa og sé aðalatriði málsins að aðilar þess hafi fengið afhentar þær geymslur er þeir hafi skoðað fyrir kaupin og upplýst hafi verið að fylgdu íbúðunum. Gerðarþolar telji a.m.k. ljóst að ekki sé uppfyllt það lagaskilyrði "að krafa gerðarbeiðanda sé skýr eða ljós, að um skýlaus réttindi sé að ræða eða að réttmæti kröfu gerðarbeiðanda sé það ljóst, að öldungis megi jafna til að dómur hafi gengið um hana", sbr. greinargerð með 78. og 79. gr. frumvarps til laga um aðför nr. 90/1989. Niðurstaða Framburður annars gerðarþola fyrir dómi og önnur gögn málsins bera með sér að ágreiningur er með aðilum um eignarrétt á geymslu þeirri er gerðarbeiðandi gerir kröfu um afhendingu á. Gerðarþolar telja geymsluna tilheyra sinni íbúð þar sem þau hafi keypt hana í mars 2000 og notað síðan. Það er ágreiningslaust að bæði gerðarbeiðandi og gerðarþolar fengu afhenta með íbúðum sínum þá geymslu sem þeir höfðu skoðað fyrir kaupin. Þinglýstur eignaskiptasamningur fyrir húsið ber hins vegar með sér að aðrar geymslur tilheyri íbúðunum en afhentar voru. Við gerð kaupsamninga vegna beggja eignanna lá fyrir að eignaskiptasamningi yrði breytt þar sem bæta ætti tveimur íbúðum við húsið. Gerðarþolar hafa haldið því fram að við gerð kaupsamnings þeirra hafi teikningar með breyttri tilhögun geymslurýmis legið frammi. Á þeim tíma höfðu nýjar teikningar verði lagðar fyrir byggingarfulltrúa til samþykktar. Samkvæmt þeim teikningum eru merkingar á geymslum breyttar frá því sem var í eignaskiptasamningi. Nýjum eignaskiptasamningi hefur enn ekki verið þinglýst, en nýjar teikningar hafa verið samþykktar með öðru fyrirkomulagi en greinir í eignaskiptasamningi. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga 90/1989 gildir það almenna skilyrði fyrir beinni aðfarargerð að réttmæti kröfu gerðarbeiðanda sé það ljóst að sönnur fyrir því verði færðar með þeim gögnum sem aflað verður fyrir dómi samkvæmt reglum 83. gr. sömu laga. Til þess að fá úr því skorið hver er réttur eigandi þeirrar geymslu sem krafist er afhendingar á, þarf að eiga sér stað umfangsmeiri sönnunarfærsla en heimilt er að beita í málum sem rekin eru samkvæmt 12. kafla aðfararlaga, sbr. 83. gr. Þá er og til þess að líta báðir aðilar leiða rétt sinn af kaupsamningi við þriðja aðila, Byggingarfélagið Klöpp ehf. Verður því ekki talið að fullnægt sé skilyrðum beinnar aðfarargerðar á grundvelli 78. gr. aðfararlaga og varhugavert þykir að láta gerðina ná fram að ganga, sbr. 3. mgr. 83. gr. sömu laga. Ber því að hafna kröfu gerðarbeiðanda um beina aðfarargerð á hendur gerðarþola, en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfu gerðarbeiðanda, Sigríðar Eysteinsdóttur, um að henni verði með beinni aðfarargerð afhent geymsla merkt 01-14 í húsinu nr. 32 við Skúlagötu í Reykjavík, er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 76/2005
|
Ómerking héraðsdóms Málflutningur
|
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. febrúar 2005. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda en að því frágengnu sýknu að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta höfðaði fyrirtækið Eðalvörur ehf., nú stefndi, 10. desember 2003 til þingfestingar 18. sama mánaðar. Áfrýjandi höfðaði gagnsök 16. janúar 2004. Málið var flutt í Héraðsdómi Reykjavíkur 7. september 2004 og vísaði héraðsdómari því í heild frá dómi með úrskurði 17. sama mánaðar. Stefndi skaut úrskurðinum til Hæstaréttar, sem felldi hann úr gildi, að því er aðalsök snerti, með dómi 2. nóvember 2004 í máli nr. 412/2004, og lagði fyrir héraðsdómara að taka aðalsökina til efnismeðferðar. Í þinghaldi 12. nóvember 2004 var málið tekið fyrir að nýju í héraðsdómi og dómtekið án þess að fram færi munnlegur málflutningur að nýju. Ekkert var bókað um afstöðu málaðila til þessarar meðferðar málsins. Hinn áfrýjaði dómur var síðan kveðinn upp 24. sama mánaðar. Þá var liðinn frestur samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að kveða upp dóm án þess að málið yrði munnlega flutt á ný eða aðilar þess og héraðsdómari væru samdóma um að það væri óþarft. Af þessari ástæðu verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Krafa áfrýjanda um málskostnað í héraði bíður efnisdóms. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af þessum þætti málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður í héraði bíður efnisdóms. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Eðalvörum ehf., kt. 630894-2129, Glaðheimum 18, Reykjavík, gegn Karon ehf., kt. 560102-2050, Lyngási 14, Garðabæ, með stefnu sem birt var 10. desember 2003. Stefndi gagnstefndi með stefnu, er birt var 16. janúar 2004, en lögð fram í Héraðsdómi Reykjavíkur 22. sama mánaðar. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru að staðfest verði riftun hans á samningi aðila, frá 15. janúar 2002, „Sole Distributor Agreement” og viðauka þar við frá 20. janúar 2002. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda í aðalsök eru að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda nema rift verði samhliða kaupsamningi aðila dags. 5. janúar 2002 um kaup stefnda á einkaumboði á Íslandi fyrir sölu á öllum framleiðsluvörum frá Korea Ginseng Corporation og stefnandi jafnframt dæmdur til að endurgreiða stefnda 7.280.000 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 16. janúar 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Málið var dómtekið 7. september 2004. Var málinu vísað sjálfkrafa frá dómi með úrskurði 17. sama mánaðar, þar eð dómarinn taldi málið vanreifað af hálfu beggja aðila. Stefnandi skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2004 og krafðist þess að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Stefndi lét ekki málið til sína taka fyrir Hæstarétti. Með dómi Hæstaréttar 2. nóvember sl. var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er aðalsök snerti og lagt var fyrir héraðsdómara að taka aðalsök í málinu til efnismeðferðar. Var málið dómtekið að nýju 12. sama mánaðar. Helstu málavextir eru að 5. janúar 2002 undirrituðu Björn Eydal Þórðarson fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags og Sigurður Þórðarson fyrir hönd stefnanda svokallað Kauptilboð þar sem hið óstofnaða hlutafélag er tilboðsgjafi en stefnandi tilboðshafi. Þar segir m.a. að tilboðsgjafi geri tilboðshafa bindandi kauptilboð að upphæð 9.100.000 kr. í núverandi rekstur tilboðshafa á innanlandsmarkaði og að húsaleigusamningur, sem tilboðshafi hafi í Sundaborg 1, verði yfirtekin af tilboðsgjafa. Í skjalinu er greint frá því að kaupin nái til viðskiptasambanda, viðskiptavildar, reksturs, innréttinga og tækja stefnanda í Sundaborg 1 og tilboðsgjafi muni kaupa lager stefnanda á kostnaðarverði fyrir 15. apríl 2002, en þar sé eingöngu um auðseljanlegar vörur að ræða. Í kauptilboðinu segir svo: Tilboðshafi veiti tilboðsgjafa einkaumboð á Íslandi fyrir sölu á öllum framleiðsluvörum frá Korea Ginseng Corporation og verður gerður um það sérstakur umboðssamningur. Tilboðsgjafi skal greiða 6% umboðslaun á innkaupsverði frá framleiðanda eins og það er í dag. Tilboðshafi má ekki gera verðbreytingar nema verð breytist frá framleiðanda. Nánar verður kveðið á um réttindi og skyldur beggja aðila í umboðssamningi sem tilboðsgjafi og tilboðshafi munu gera sín á milli á næstu dögum. Fyrirvari skal vera á umboðssamningi að Korea Ginseng Corporation samþykki umboðssamninginn. Samþykki Korea Ginseng Corporation ekki umboðssamninginn mun kauptilboð þetta falla niður og vera ógilt. Á tímabilinu frá undirskrift kauptilboðs til gerðar kaupsamnings mun tilboðshafi, með aðstoð tilboðsgjafa ef þurfa þykir, ganga í það að tryggja tilboðsgjafa sömu viðskiptasambönd og tilboðsgjafi hefur með höndum við alla aðra birgja sína. Gangi það ekki eftir mun kaupverðið lækka til samræmis við áætlaða veltuminnkun og framlegðartap sem því mun fylgja. Skulu þessi mál vera frágengin skriflega þegar afhending fer fram. Kaupverð miðast við að brúttósala án virðisaukaskatts sé um 20 milljónir. Nái sala næsta árs ekki því marki skal kaupverð skerðast að sama hlutfalli. Stefnt er að því að afhending skuli fara fram 15. janúar 2002 og fyrr ef öllum skilyrðum til sölu er fullnægt. Tilboðshafi aðstoði kaupanda fyrst um sinn eftir nánara samkomulagi með það að leiðarljósi að stuðla af fremsta megni að velgengni rekstrar. Seljandi mun einnig sinna þeim málarekstri sem skapast á markaði á síðustu misserum. Þau mál eru alfarið á könnu og ábyrgð tilboðshafa sem mun þó upplýsa kaupanda um gang mála eftir því sem atburðarás verður. Þann 15. janúar 2002 gerðu aðilar með sér svonefnt Sole Distributor Agreement [einkadreifingarsamningur]. Þar segir m.a. að samkomulag sé með aðilum að stefnandi útnefni stefnda sem einkaaðila til dreifingar á kóresku rauðu ginsengi [nefnt í samkomulaginu KRG] á Íslandi og að stefndi kaupi aðeins rautt ginseng frá stefnanda á tímabilinu 15. janúar 2002 til 31. desember 2004. Samkomulagið er undirritað af Sigurði Þórðarsyni fyrir hönd stefnanda en af Birni Eydal Þórðarsyni fyrir hönd stefnda. Samkomulagið kveður þó á um ákveðnar skyldur Björns Eydal Þórðarsonar sjálfs um að dreifa af fremsta megni KRG á þessu tímabili „in all adequate Ginseng distribution Channels” með samkomulagi við stefnanda. Þá segir: Björn Eydal Þórðarson will sell KRG in its own name and on its own invoice under the licence of Eðalvörur. To the obligations of Björn Eydal Þórðarson belongs furthermore: Drawing up the yearly marketing plan inclusively sales and advertisement plan. Public relations and sales promotion. Stocking of KRG. Placement of sales promotion material with the customers. Factoring, dispatch, collection. Covering of returned goods. Observation of the competition. Monthly short status and sales report. Í samkomulaginu er kveðið á um að stefnandi muni útvega og selja stefnda allar vörur á samningstímabilinu sem Korea Ginseng Corporation framleiðir. Þá segir að stefndi skuldbindi sig til að kaupa KRG fyrir minnst 75.000 Bandaríkjadali árið 2002, 90.000 Bandaríkjadali árið 2003 og 90.000 Bandaríkjadali 2004. Jafnframt er kveðið á um að Björn Eydal Þórðarson muni verja 35.000 Bandaríkjadölum árlega frá 2002 til 2004 „for the marketing activities (advertising, sales promotion, public relations, scientific supports a.s.o.)”. Þá er kveðið á um rétt til að falla frá samkomulaginu 31. desember ár hvert fari svo að stefndi verji ekki þeirri fjárhæð er samið var um til umræddra vörukaupa auk 35.000 Bandaríkjadala til að auglýsa vöruna. Og orðrétt segir í þessu skriflega samkomulagi aðila: This agreement can also be cancelled anytime without notice by both paries if ... or in case that the business activities are stopped or there is another important reason that does not allow a continuation of the agreement. Þann 20. janúar 2002 undirrituðu Sigurður Þórðarson fyrir hönd stefnanda og Björn Eydal Þórðarson fyrir hönd stefnda svohljóðandi skjal: „Viðauki við “Sole Distributor Agreement” milli Eðalvara ehf. kt. 630894-2129 og Karon ehf. kt. 5601102-3060 dagsettur 20. janúar 2002 og Kauptilboð milli sömu aðila dagsett 5. janúar 2002. Viðauki þessi er gerður til þess að skilgreina nánar fyrrgreindan samning. Ákvæði 1. gr. og 2. gr. þessa viðauka eiga einungis við ef Karon ehf. hefur staðið við ákvæði samningsins og að Eðalvörur ehf. hafi virkan “Sole Agent Agreement”. 1. Eðalvörur ehf. skuldbinda sig til þess að endurnýja samninginn við Karon ehf. með 6% álagningu svo oft sem Karon ehf. óskar þess. 2. Eðalvörur ehf. skuldbinda sig til þess að fara ekki sjálfar að markaðssetja vörur þær sem Karon ehf. er að taka við dreifingu á, né að selja þær þriðja aðila til dreifingar á íslenska markaðnum. 3. Þar sem tiltekið er í “Sole Distributor Agreement” að Eðalvörur geti rift samningnum ef Eðalvörur samþykkja ekki nýjan kaupanda að Karon ehf. þá er einungis átt við að Eðalvörur geti hafnað hugsanlegum nýjum dreifingaraðila að vörum KRG en ekki rift samningnum í kjölfar þess. Eðalvörur hafa rétt til að hafna hugsanlegum nýjum dreifingaraðila að vörum KRG ef sá aðili hamlar á einhvern hátt dreifingu á vörum KRG. 4. Eðalvörur geta þó ekki rift samningum ef til ófyrirsjáanlegra aðstæðna kemur svo sem náttúruhamfara, stríðs eða efnahagslegs hruns, né er hægt að halda aðilum ábyrgum vegna þessa.” Ekki var gengið frá kaupsamningi með þeim hætti sem kauptilboðið, dskj. nr. 3, mælir fyrir um, en í stefnu er því lýst yfir að stefndi hafi greitt fyrir viðskiptavild og birgðir og hafið síðan dreifingarstarfsemi sína. Í október 2002 kvartaði forsvarsmaður stefnanda yfir því við forsvarsmann stefnda að verulega vantaði upp á að innkaup stefnda stæðust væntingar og þar sem langt væri liðið á árið færi hann fram á að forsvarsmaður stefnda upplýsti hvenær á árinu gerð yrði viðbótarpöntun þannig að ákvæði dreifingarsamningsins yrði uppfyllt. Og í bréfi frá forsvarsmanni stefnanda til forsvarsmanns stefnda, dags. 24. janúar 2003, segir: Svo sem fram hefur komið í samtölum okkar og bréfaskrifum er langur vegur frá því að Karon hafi staðið við dreifingarsamning sinn við Eðalvörur á Rauðu Eðalginsengi. Meðal þeirra atriða sem Karon hefur vanrækt er að svara bréfum sem til fyrirtækisins er beint og varða samningsbundnar skyldur fyrirtækisins. ... Nú er svo komið að þessi háttsemi fyrirtækisins hefur skaðað og sett í uppnám viðskiptatengsl Eðalvara og Korea Ginseng Corporation, þar sem Eðalvörum hefur ekki verið unnt að ganga frá markaðsskýrslum og áætlunum þar sem allar upplýsingar um það hefur skort frá þinni hálfu. Korea Ginseng Corporation hefur hótað viðurlögum og uppsögn samninga, sem að sjálfsögðu myndi hafa sambærileg áhrif á samning okkar. Hér með er skorað á þig að lagfæra þetta strax og ekki síðar en innan 4 daga frá dagsetningu bréfs þessa. Þann 23. júní 2003 sendi lögmaður stefnanda forsvarsmanni stefnda símskeyti þar sem hann tjáir honum að stefnandi hafi falið honum að rifta „Sole Distributor Agreement” dags. 15. janúar 2002. Þá segir í skeytinu: Umbj. m. telur, að verulegt markaðslegt tjón hafi hlotist vegna vanefnda yðar hér innanlands og gagnvart erlendum viðsemjendum umbj. m. Til að koma í veg fyrir frekari skaða er umb. m. þó til viðtals um að kaupa af yður lager af þeim vörum, sem samkomulagið tekur til, og hugsanlega með einhverju álagi. Ef þér fallist á slíkt, bið ég yður að kynna mér afstöðu yðar þar að innan 10 daga frá móttöku þessarar riftunaryfirlýsingar. Afstöðu um riftun verður ekki breytt og fylgt eftir með málsókn nema aðilar semji um slit á samstarfi þeirra innan 15 daga héðan í frá. Af hálfu stefnda segir að eftir að lögmaður stefnanda sendi framangreint skeyti hafi fundur verið haldinn með málsaðilum. Vísað er til tölvubréfs frá lögmanni stefnda til lögmanns stefnanda 7. október 2003 þar sem segir frá því að dregist hafi af ákveðnum ástæðum að senda tillögur frá stefnda og áréttað, að á fundinum hafi forsvarsmenn stefnda óskað eftir því að bundinn yrði endi á samskipti aðila og „að kaupin varðandi dreifingu og umboð á Rauðu Eðal Ginsengi frá Kóreu yrðu látin ganga til baka”. Þá segir í bréfinu: Í samningi aðila var við það miðað að Gingsengið væri 80% af verðmætum kaupanna, en kaupverðið var kr. 9.100.000. Þykir umbj. mínum því sanngjarnt að Eðalvörur greiði fyrir þennan hluta viðskiptanna 80% m.v. kaupsamning aðila þ.e. 7.280.000. Benda umbj. mínir í þessu tilliti á þá staðreynd að þeir telja mjög líklegt að Eðalvörur geti selt dreifinguna aftur á þessu sama verði eða jafnvel hærra. Er þá til vörulagers Gingsengsins að líta, en verðmæti þess lagers sem umbj. mínir eru nú með er að verðmæti ca. 3.400.000. Fara umbj. mínir þess á leit að umbj. þinn leysi til sín lagerinn á kostnaðarverði með 1,5 álagningu þ.e. 3.400.000 x 1,5 5.100.000. Er heildarálagning mun hærri en sem þessu nemur og telja umbj. mínir að umbj. þinn eigi vart í erfiðleikum á að selja lagerinn mun hærra verði og með því dekka allan þann kostnað sem af málinu öllu hefur skapast. Miðað við ofangreindar forsendur setja umbj. mínir því fram hugmynd þeirra að greiðslu umbj. þíns að fjárhæð kr. 12.380.00, gegn afhendingu allra réttinda og skyldna er varða dreifingu á Rauðu Eðal Gingsengi og afhendingu lagers er varðar allar þær vörur. Ég heyri frá þér þegar þú hefur farið yfir málið með umbj. þínum. Í tölvubréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda 29. október 2003 lýsti lögmaður stefnanda því yfir að frekari viðræður væru tilgangslausar. Brot stefnda væru það ítrekuð og alvarleg að haldið yrði áfram með að fá staðfestingu á riftun fyrir dómi. Upplýst er að stefnandi hefur fengið Eggert Kristjánsson ehf. til þess að sjá um dreifingu hér á landi á framleiðsluvörum Korea Ginseng Corporation. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi með augljósum hætti vanefnt samkomulag aðila frá 15. janúar 2002. Stefndi hafi engar vörur pantað árið 2003, ekki starfað innan þess markaðsramma sem samningur aðila kveður á um. Þá hafi hann ekki lagt fram gögn um að hafa auglýst, svo sem honum var skylt, og gengið á svig við fyrirmæli umboðsaðila og vísindaleg gögn um eiginleika KRG. Stefndi hafi vanrækt kynningu og þjónustu við smásöluaðila og vanefnt greiðslu húsaleigu í Sundaborg 1 svo og greiðslu húsgjalda þar, stefnanda til tjóns. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi leynt því að verulega hafi dregið úr sölu á framleiðsluvörum Korea Ginseng Corporation þegar stefnandi seldi stefnda rekstur sinn. Þá hafi fyrirsvarsmaður stefnanda tjáð stefnda að leigusamningur, er kaupunum fylgdi, væri háður sex mánaða uppsagnarfresti, en komið hafi í ljós eftir samkomulag aðila að stefnandi hafði endurnýjað leigusamninginn og að uppsagnarákvæðum hans hafði verið breytt þannig að uppsagnarfresturinn var tólf mánuðir. Munnlegt samkomulag hafi orðið með aðilum um að hvor um sig myndi greiða helming uppsagnarfrests samningsins. Við þetta hafi stefnandi ekki staðið og hafi stefndi orðið að greiða þrjá mánuði aukalega umfram það sem stefnandi hafði í byrjun upplýst stefnda um að hann þyrfti að sæta. Þá er byggt á því að vörulager sem stefnandi lét stefnda í té hafi verið illseljanlegur enda þótt í kauptilboðinu segi að eingöngu sé um auðseljanlegar vörur að ræða. Stefndi hafnar því að hafa ekki látið stefnanda í té umbeðnar söluskýrslur og markaðsáætlanir, og vísar til þess að hvergi sé kveðið á um það í samningum aðila með hvaða hætti það sé gert. Hafi það verið framkvæmt með reglulegum símtölum milli aðila, þá í tölvupósti og viðhengjum við þau. Þá er staðhæft að stefndi hafi allan samningstímann átt hálfs árs vörubirgðir utan upphafsmánaða samstarfsins. Af hálfu stefnda segir að útgjaldaskylda vegna auglýsinga skv. 9. gr. samkomulagsins sé bersýnilega ósanngjörn. Stefnda sé gert að auglýsa fyrir ákveðna upphæð í Bandaríkjadölum án þess að tekið sé mið af því að raunveruleg sala var mun minni en stefnandi hafði sagt að hún væri. Stefndi mótmælir því að hafa vanrækt kynningu og þjónustu við smásöluaðila og andmælir því að hafa ekki haft samráð við stefnanda um auglýsingar og kynningu á vörunum. Sigurður Þórðarson, forsvarsmaður stefnanda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að fyrirtæki hans, Eðalvörur, hefði haft í rúm fimmtán ár umboð fyrir rautt eðalginseng en árið 2002 hafi fyrirtækinu verið falið einkaumboð á rauðu eðalginsengi í stórum hluta Skandinavíu. Er hann seldi reksturinn, kvaðst hann ekki aðeins hafa selt dreifingu á rauðu ginsengi, hann hafi þá einnig selt stefnda umboð fyrir ýmsar aðrar nafngreindar vörur. Hann vísaði til dskj. nr. 31, sem hann kveður sýna sölu á ginsengi frá því í febrúar 1999 til og með janúar 2002, samtals að fjárhæð 42.225.227 kr., og samanlagða sölu á ginsengi og öðrum vörum sem seldar voru samtímis og málið snýst um, samtals að fjárhæð 80.899.463 kr. Við töku hans á einkaumboði á rauðu eðalginsengi í Skandinavíu, kvað hann Kóreumenn hafa óskað eftir því að hann væri ekki bundinn sérstaklega við markað í einu landi. Aðspurður kvaðst hann, áður en gengið var til samninga, hafa sýnt Birni Eydal Þórðarsyni bókhald Eðalvara ehf. og lykiltölur úr því, staðfestar af endurskoðanda, en allir ársreikningar félagsins hefðu verið endurskoðaðir af löggiltum endurskoðanda. Hann neitaði því að aðilar hefðu rætt um að rautt eðalginseng væri 80% hluti af verðmæti samninga aðila. Hann sagði að kauptilboðið, sem samþykkt var 5. janúar 2002, fjalli ekki einungis um sölu á dreifingarrétti á framleiðsluvörum frá Korea Ginseng Corporation heldur einnig um sölu á umboðum á öðrum vörum frá öðrum framleiðendum. Hann sagði að tíu dögum síðar hafi verið gerður dreifingarsamningur sem sneri einvörðungu að rauðu eðalginsengi. Hann kvaðst engar kvaðir hafa lagt á kaupandann varðandi aðrar vörutegundir en rautt eðalginseng. Lagt var fyrir Sigurð dskj. nr. 4 og 5, þ.e. Sole Distributor Agreement, dags. 15. janúar 2002 og viðauki, dags. 20. janúar 2002. Hann sagði að stefndi hefði tekið við dreifingu á rauðu eðalginsengi eftir 20. janúar 2002. Hann sagði að fljótlega hefði komið í ljós að stefndi vanefndi að auglýsa vöruna og að fara eftir íslensku aðferðafræðinni í markaðs- og verðlagsmálum um rautt eðalginseng svo sem samningur gerði ráð fyrir. Sigurður sagði að í nóvember 2003[2] hafi fyrsta vörupöntun komið frá stefnda. Pantaðar hafi verið vörur fyrir 1.460.000 kr. Stefndi hafi ekki sett bankatryggingu fyrir þessari pöntun, eins og samningur aðila gerir ráð fyrir, og auk þess greitt með innistæðulausum tékka. Önnur pöntun hafi verið gerð og gefin út á hana reikningur 15. desember 2003[2] að fjárhæð 2.785.563 kr. Þann reikning hafi stefnandi ekki fengið greiddan fyrr en eftir innheimtu lögfræðings 4. febrúar 2003. Sigurður kvaðst hafa fengið áminningu frá Korea Ginseng Corporation 23. janúar 2003 svo sem dskj. 6.24 sýnir. Þá sagði hann að í júní 2003 hafi svo verið komið að vörur hefðu ekki verið pantaðar í sjö mánuði. Stefnda hafi þá verið sent riftunarskeyti. Eftir það hafi verið haldinn fundur hjá lögmanni stefnda, Lúðvík Erni Steinarssyni. Þar hafi lögmaðurinn lagt til að stefnandi greiddi kaupverðið að miklu leyti til baka en því hefði hann hafnað vegna þess að búið var að skaða umboðið er nam hærri fjárhæð en kaupverðinu. Stefndi hafi heldur ekki boðið honum að taka aftur við öðru en dreifingunni á ginsenginu sem stefndi hafði klúðrað. Eftir að hafa rift samningi við stefnda kvaðst Sigurður hafa samið við Eggert Kristjánsson ehf. um dreifingu. Kvaðst hann á þeim tíma ekki hafa haft neinar vörur á lager en Eggert Kristjánsson ehf. hefði keypt allar vörurnar af stefnda, Karton ehf. Aðspurður sagði Sigurður, að ef til vill væri þessi upphæð, 35.000 bandarískra dala árlega, til að auglýsa rautt eðalginseng, sem 9. gr. dreifingarsamningsins gerði ráð fyrir að Karton ehf. greiddi, há upphæð miðað við árlegt innkaupsverð að fjárhæð 90.000 bandarískra dala. En ekki ef miðað væri við þá háu álagningu sem tíðkast á þessari vöru - sem sé margfalt innkaupsverðið. Björn Eydal Þórðarson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að strax fyrsta mánuð eftir að umrædd kaup urðu hafi sala verið undir væntingum. Allt vorið hafi sölutölur verið undir því sem fyrri sölur voru sagðar hafa verið. Kvaðst hann þó hafa farið eftir öllu sem Sigurður hafi bent honum á í sambandi við auglýsingar. Samskipti aðila hefðu því versnað. Hann sagði að vanhöld hefðu orðið á því að stefnandi stæði við að styðja Karon ehf. svo sem 5. gr. dreifingarsamningsins gerir ráð fyrir. Hann kvaðst hins vegar hafa staðið við að verja 35.000 bandarískra dala, svo sem 9. gr. samningsins segir, til auglýsinga og rúmlega það. Hann sagði að reyndar hafi verið hætt að auglýsa vöruna eftir að stefnandi lýsti riftun. Björn sagði að talað hefði verið um það að ginsengið væri 80% af verðmæti samnings aðila, jafnvel meira. Hann sagði að miðað við sölu stefnda á ginsengi hefði hagnaður af sölu þess verið enginn, sölukvaðir hafi gjörsamleg étið upp alla framlegð. Björn sagði að reikning, sem fram kemur sem fskj. með dskj. nr. 5 að fjárhæð samtals 1.461.630 kr. með virðisaukaskatti, hafi hann fyrst verið beðinn um að greiða hjá lögmanni stefnanda. Forsagan hafi verið sú að um tvær pantanir hafi verið að ræða, er hann hafi ætlað að fá í tveimur sendingum. Þær hafi hins vegar komið saman. Í millitíðinni hafi Sigurður ætlað að fá lengri greiðslufrest fyrir hönd stefnda. Því hafi ekki verið gengið frá tryggingum, sem Sigurður lagði fram, enda ekki neinn tilgangur í að leggja fram tvöfalda tryggingu. Munnlega hafi verið samið um að þetta yrði gert upp þegar vörurnar kæmu. Þetta hafi svo farið á þann veg að þegar vörurnar komu hafi andvirðið farið beint í innheimtu hjá lögmanni. Lagt var fyrir Björn dskj. nr. 24, sem ber fyrirsögnina: SÖLUTÖLUR Á RAUÐU EÐAL GINSENGI Í AÐFÖNGUM. Kvað Björn þetta vera yfirlit yfir sölutölu til Aðfanga. Hann kvað Eðalvörur hafa unnið þessa vinnu fyrst en svo Karon. Björn kvaðst sjálfur hafa útbúið þetta skjal eftir tölum frá starfsmanni Aðfanga. Lagt var fyrir Björn dskj. nr. 25, sem er tölvupóstur milli Sigurðar Þórðarsonar og Björns Eydal Þórðarsonar ásamt skjali er ber fyrirsögnina: Rautt Eðalginseng markaðsáætlun og söluskýrsla. Björn kvað fylgiskjalið vera frá sér. Var hann spurður af lögmanni stefnanda hvers vegna stefndi hefði ekki lagt fram staðfest gögn um auglýsingabirtingar. Björn sagði að í fyrsta lagi hefði verið beðið um þetta þegar bókhaldið var hjá endurskoðanda, en þegar beiðnin var ítrekuð hafi ágreiningur aðila verið með þeim hætti að hann hefði ekki séð neinn tilgang í því að leggja það fram, enda hafi þá verið búið að ræða um að stefnandi tæki umboðið til baka eða seldi til þriðja aðila. Auk þess sagði Björn að ekkert væri talað um það í neinu samkomulagi aðila að stefndi ætti að leggja fram slík gögn. Björn upplýsti að hann væri viðskiptafræðingur að mennt. Aðspurður kvað hann Karon ehf. hafa selt birgðir af rauðu eðalginsengi til Eggerts Kristjánssonar ehf. Ályktunarorð: Skjalfestir samningar aðila eru fyrir það fyrsta samþykkt kauptilboð frá 5. janúar 2002. Hið samþykkta kauptilboð gerir ráð fyrir að stefndi greiði stefnanda 9.100.000 kr. fyrir „núverandi rekstur tilboðshafa á innanlandsmarkaði” og þá segir að kaupin nái til „viðskiptasambanda, viðskiptavildar, reksturs, innréttinga og tækja Eðalvara í Sundaborg 1”. Þá er kveðið á um að stefnandi veiti stefnda einkaumboð á Íslandi fyrir sölu á öllum framleiðsluvörum frá Korea Ginseng Corporation og verði gerður um það sérstakur umboðssamningur. Þessi sérstaki umboðssamningur var ekki gerður. En gerður var samningur 15. janúar 2002, með viðauka 20. janúar 2002, sem fjallar um að stefnandi afhendi stefnda einka-dreifingarrétt á kóresku rauðu ginsengi og forgangsrétt á öðrum vörum framleiddum af Korea Ginseng Corporation til endursölu á Íslandi. Ekki er deilt um að stefndi greiddi stefnanda 9.100.000 kr. Þá er ekki ágreiningur um að innifalið í þessari fjárhæð er greiðsla stefnda fyrir umboð á ýmsum öðrum vörum en framleiðsluvörum Korea Ginseng Corporation. Stefnandi krefst þess að staðfest verði riftun hans á samningi aðila frá 15. janúar 2002 og viðauka þar við frá 20. janúar 2002. Telur stefnandi sig eiga rétt til að samningi þessum sé rift án nokkurrar endurgreiðslu á kaupverði sökum þess að stefndi hafi skaðað umboðið er nemi hærri fjárhæð en þeirri sem stefndi greiddi stefnanda fyrir umræddan dreifingarrétt. Stefndi hafnar því að heimilt sé að rifta samningi aðila um að stefnandi afhendi stefnda einka-dreifingarrétt á kóresku rauðu ginsengi og forgangsrétt á öðrum vörum framleiddum af Korea Ginseng Corporation til endursölu á Íslandi frá 15. janúar 2002 með viðauka frá 20. janúar 2002, nema jafnframt verði rift samningi aðila frá 5. janúar 2002 og stefnandi endurgreiði stefnda 7.820.000 kr. af kaupverðinu. Nú verður að líta til þess að stefndi hefur með yfirlýsingu, sem fram kemur í tölvupósti frá lögmanni stefnda til lögmanns stefnanda 7. október 2003, sbr. dskj. nr. 23, fallist á að láta af hendi rétt til dreifingar á kóresku rauðu ginsengi á Íslandi, sem félagið hafði samkvæmt samningum aðila. Jafnframt var viðurkennt fyrir réttinum af Birni Eydal Þórðarsyni, fyrirsvarsmanni stefnda, að stefndi hefði selt birgðir félagsins af rauðu eðalginsengi til Eggerts Kristjánssonar ehf., sem stefnandi hefur fengið til að taka við dreifingunni á kóresku rauðu ginsengi á Íslandi. Með þessu hefur stefndi í raun sjálfkrafa fallið frá því að sjá um dreifinguna. Kemur þá til álita hvort stefndi eigi rétt á endurgreiðslu að fjárhæð 7.280.000 kr. af þeim 9.100.000 kr. sem stefndi greiddi stefnanda er stefnandi samþykkti kauptilboð hans 5. janúar 2002. Í samningi aðila er kveðið á um að stefndi sé skuldbundinn til að kaupa vörur frá Korea Ginseng Corporation fyrir 90.000 Bandaríkjadali á árinu 2003. Stefndi hefur ekki neitað þeirri staðhæfingu stefnanda að stefndi hafa engar vörur pantað á árinu 2003 frá Korea Ginseng Corporation. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að hafa varið jafnvirði 35.000 Bandaríkjadala til markaðssetningar og auglýsingar á vörum frá Korea Ginseng Corporation, svo sem umræddur samningur aðila kveður á um. Þannig verður að telja að allar líkur séu á því að stefnandi hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna vanefnda stefnda á samningsskyldum sínum, svo sem stefnandi heldur fram. Þessi ályktun fær og stuðning af því að stefndi hefur ekki borið við að hnekkja staðhæfingum stefnanda með staðfestum bókhaldsgögnum eða öðrum haldbærum gögnum. Þannig má ætla að ærið tilefni hafi verið fyrir stefnanda að lýsa riftun á samningi aðila frá 15. janúar 2002 með símskeyti til stefnda 23. júní 2003, svo sem hann gerði, enda hafði hann áður ásakað stefnda fyrir að hafa ekki staðið við samning þeirra um lágmarks innkaup og með því sett í uppnám viðskiptatengsl stefnanda við Korea Ginseng Corporation, sbr. dskj. nr. 6.25, - án þess að stefndi réði bót á því. Réttur stefnda til endurgreiðslu takmarkast af því tjóni sem hann hefur óneitanlega valdið stefnanda. Ekki liggur fyrir í málinu með óyggjandi hætti hvert hið fjárhagslega tjón er. Verður því eins og hér háttar að vísa frá dómi kröfu stefnda um endurgreiðslu að fjárhæð 7.280.000 krónur. Samkvæmt framangreindu verður staðfest riftun stefnanda á samningi aðila frá 15. janúar 2002 „Sole Distributor Agreement“ og viðauka þar við frá 20. janúar 2002. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Staðfest er riftun stefnanda, Eðalvara ehf., á samningi stefnanda og stefnda, Karon ehf., frá 15. janúar 2002 „Sole Distributor Agreement“ og viðauka þar við frá 20. janúar 2002. Vísað er frá dómi kröfu stefnda um endurgreiðslu að fjárhæð 7.280.000 krónur. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 653/2013
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni K ehf. um dómkvaðningu matmanna til að leggja mat á hvert dagslokagengi hlutabréfa í bankanum L hf. hefði verið tilgreindan dag ef ekki hefði komið til fjárfestinga bankans í eigin hlutabréfum á tilgreindu tímabili. K ehf. bar því við að fyrir lægi að sakamál hefði verið höfðað gegn fyrrum starfsmönnum L hf. sem væri gefin að sök markaðsmisnotkun með því að láta bankann kaupa hlutabréf í sjálfum sér og að þannig hefði verðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði verið raskað. Kvað K ehf. tilgang matsgerðar um fyrrgreind atriði þann að færa sönnur á fjárhæð skaðabótakröfu K ehf. á hendur L hf. vegna viðskipta þeirra í millum og fjárhæð til lækkunar á dómkröfu L hf. á hendur sér vegna máls sem L hf. hafði höfðað gegn K ehf. Talið var að öflun matsgerðarinnar væri fyrirsjáanlega tilgangslaus til sönnunar í málinu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. september 2013, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila 21. júní 2013 um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm „að skipa matsmenn til þess að framkvæma umbeðið mat í samræmi við beiðni [sóknaraðila], sem lögð var fram við fyrirtöku málsins 21. júní 2013“. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar héraðsdóms og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, KG Fiskverkun ehf., greiði stefnda, LBI hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 537/2012
|
Gjaldþrotaskipti Riftun
|
Fallist var á kröfu þrotabús L ehf. um að rifta fjórum greiðslum félagsins til A, samtals að fjárhæð 25.787.998 krónur, á grundvelli 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Fóru greiðslurnar fram skömmu fyrir frestdag, þar af tvær eftir að fram hafði farið árangurslaus kyrrsetningargerð hjá L ehf. Taldi Hæstiréttur ljóst að L ehf. hefði verið ógjaldfært þegar greiðslurnar hefðu verið inntar af hendi og að þær hefðu verið á ótilhlýðilegan hátt til hagsbóta fyrir A á kostnað annarra kröfuhafa.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 2012 að undangengnum fresti samkvæmt 3. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var bú LB09 ehf., sem áður hét Víkurverk ehf., tekið til gjaldþrotaskipta 17. mars 2010. Frestdagur við skiptin var 30. desember 2009. Við könnun skiptastjóra á reikningum félagsins kom í ljós að millifærðar höfðu verið fjórar greiðslur af bankareikningum þess yfir á bankareikning áfrýjanda. Af reikningi nr. [...]-[...]-[...]59 voru millifærðar 2.790.000 krónur 4. ágúst 2009 og 1.800.000 krónur 6. sama mánaðar. Var skýring fyrri greiðslunnar að um væri að ræða vexti en að sú síðari væri greiðsla á arði. Þá voru 13.987.998 krónur millifærðar af reikningi nr. [...]-[...]-[...]559 hinn 26. október 2009 og 7.210.000 krónur 27. sama mánaðar. Engin skýring var skráð vegna tveggja síðustu greiðslnanna. Kveður áfrýjandi að aðrar greiðslur en arðgreiðslan séu vegna láns sem hann hafi veitt félaginu þegar hann keypti það í lok desember 2004, en hann hafi lagt félaginu til 25.000.000 krónur. Snýst ágreiningur aðila um það hvort skilyrði séu til að rifta framangreindum greiðslum. II Stefndi reisir kröfu sína um riftun aðallega á því að fyrrgreindar greiðslur til áfrýjanda séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt því ákvæði má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamanns verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaður var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamanns og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Hinn 1. október 2009 var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Kópavogi beiðni NBI hf. um kyrrsetningu eigna Víkurverks ehf. vegna gjaldfallinna lánssamninga samtals að fjárhæð 770.785.853 krónur auk vaxta og kostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins var um að ræða þrjá lánssamninga, nánar tiltekið lán samkvæmt samningi 3. október 2007, sem mun hafa verið í vanskilum frá 1. júlí 2009, lán samkvæmt samningi 5. mars 2008, sem mun hafa verið í vanskilum frá 10. nóvember 2008 og lán samkvæmt samningi 19. desember 2007, sem mun hafa verið í vanskilum frá 22. ágúst 2008. Kemur fram í endurriti úr gerðabók vegna fyrirtökunnar að gerðarbeiðandi mæti það svo að hann hefði veð í eignum gerðarþola fyrir 452.522.212 krónum og að hann krefðist kyrrsetningar fyrir mismuninum eða 318.538.641 krónu. Áfrýjandi var viðstaddur gerðina fyrir hönd gerðarþola og benti á bankareikning nr. [...]-[...]-[...]59 til kyrrsetningar en innstæða hans mun hafa verið að fjárhæð 24.545.058 krónur þann dag. Var innstæða reikningsins kyrrsett til tryggingar kröfunni en bókað að gerðin væri árangurslaus að öðru leyti. Þessi kyrrsetningargerð var grundvöllur að beiðni NBI hf. um að bú LB09 ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í minnisblaði Víkurverks ehf., frá 20. nóvember 2011 um skuldastöðu og endurfjármögnun félagsins er rakið að viðræður hafi átt sér stað milli félagsins og NBI hf. um skuldastöðu þess fyrrnefnda og hvernig hægt verði að tryggja rekstargrundvöll félagsins þannig að tjón bankans og eigenda verði lágmarkað. Er í minnisblaði þessu gert ráð fyrir að skuldir við bankann nemi 772.000.000 króna og að bankinn hafi veð fyrir 518.000.000 króna. Tillaga félagsins um lausn fólst samkvæmt minnisblaðinu í því að skuldir yrðu niðurfærðar um 203.000.000 krónur, sem greiddar yrðu með hinum veðsettu eignum, lausafjármunum og nýjum lánum. Þá kemur fram í minnisblaðinu að á allra næstu dögum þurfi að greiða aðrar gjaldfallnar skuldir, meðal annars vegna virðisaukaskatts. Greiðslur þær sem krafist er riftunar á fóru fram skömmu fyrir frestdag, tvær tæplega fimm mánuðum áður og tvær þeirra eftir að fram hafði farið árangurslaus kyrrsetningargerð hjá LB09 ehf., rétt um tveimur mánuðum fyrir frestdag. Heldur áfrýjandi því fram sem fyrr segir að um hafi verið að ræða greiðslur á láni sem hann hafi veitt félaginu við kaup hans á því í árslok 2004 auk þess sem ein greiðslan hafi verið arðgreiðsla. Var því hvorki um að ræða nauðsynlegar greiðslur til að halda rekstri félagsins áfram né að þær væru tengdar endurskipulagningu á fjárhag þess. Í ljósi þess að LB09 ehf. var komið í veruleg vanskil gagnvart NBI hf. á þessum tíma hlaut áfrýjanda, sem var eigandi alls hlutafjár, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félagsins, að vera kunnugt um greiðsluerfiðleika þess. Þá eru gögn málsins ótvíræð um að á þeim tíma, sem umrædd kyrrsetningargerð fór fram hjá félaginu, voru skuldir verulegar umfram eignir þess sem síðan leiddi til þess að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Þessum gögnum hefur áfrýjandi ekki hnekkt. Þá liggur fyrir að þegar fyrstu tvær greiðslurnar voru inntar af hendi voru skuldir félagsins við NBI hf. komnar í vanskil. Er því vafalaust að LB09 hf. var ógjaldfært þegar greiðslurnar voru inntar af hendi. Voru þær á ótilhlýðilegan hátt til hagsbóta fyrir áfrýjanda á kostnað annarra kröfuhafa, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991, og mátti áfrýjanda vera það ljóst. Jafnframt verður talið að öðrum skilyrðum lagaákvæðisins fyrir riftun greiðslnanna sé fullnægt. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms verður staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Rift er eftirtöldum greiðslum LB09 ehf. til áfrýjanda, Arnars Þórarins Barðdal: 2.790.000 krónur sem innt var af hendi 4. ágúst 2009, 1.800.000 krónur sem innt var af hendi 6. ágúst 2009, 13.987.998 krónur sem innt var af hendi 26. október 2009 og 7.210.000 krónur sem innt var af hendi 27. október 2009. Áfrýjandi greiði stefnda, þrotabúi LB09 ehf., 25.787.998 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 2.790.000 krónum frá 4. ágúst 2009 til 6. ágúst 2009, af 4.590.000 krónum frá þeim degi til 26. október 2009, af 18.577.998 krónum frá þeim degi til 27. október 2009 en af 25.787.998 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. maí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 17. apríl sl., var höfðað með birtingu stefnu 19. maí 2011 og þingfest 25. maí 2011. Stefnandi er þrotabú LB09 ehf., kt. [...], Austurstræti 17, Reykjavík. Stefndi er Arnar Þórarinn Barðdal, kt. [...], Greniási 1, 210 Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennd verði riftun á neðangreindum fjórum millifærslum af reikningum stefnanda: Af reikningi nr. [...]-[...]-[...]59, þann 4. ágúst 2009 kr. 2.790.000. Af reikningi nr. [...]-[...]-[...]59, þann 6. ágúst 2009 kr. 1.800.000. Af reikningi nr. [...]-[...]-[...]559, þann 26. október 2009 kr. 13.987.998. Af reikningi nr. [...]-[...]-[...]559, þann 27. október 2009 kr. 7.210.000. Þá er krafist endurgreiðslu á kr. 25.787.998,- ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 2.790.000 frá 4. ágúst 2009 til 6. ágúst 2009, en frá þeim degi af kr. 4.590.000 til 26. október 2009, en frá þeim degi af kr. 18.577.998 til 27. október 2009, en frá þeim degi af kr. 25.787.998 til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar skv. mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar. Málsatvik. Bú LB09 ehf. var úrskurðað gjaldþrota 17. mars 2010 og var Grímur Sigurðsson hdl. skipaður skiptastjóri þrotabúsins. Samkvæmt stefnanda eru málsatvik þau að félagið hafi fyrir gjaldþrot starfrækt verslun með húsbíla, hjólhýsi, fellihýsi, tjaldvagna, tjöld og tengdar vörur. Einnig hafi félagið verið með útleigu á ferðavögnum. Félagið hafi heitið Víkurverk ehf. en nafni þess hafi verið breytt stuttu fyrir gjaldþrot. Héraðsdómi Reykjavíkur barst krafa þess efnis að bú stefnanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta þann 30. desember 2009. Þá segir í stefnu að við könnun á færsluyfirlitum á reikningum þrotabúsins hafi komið í ljós fjórar tilgreindar millifærslur þar sem miklir fjármunir hafi verið millifærðir af reikningum þrotabúsins yfir á reikning stefnda þannig: Þann 4. ágúst 2009 hafi 2.790.000 krónur verið millifærðar af reikningi stefnanda nr. [...]-[...]-[...]59 yfir á reikning stefnda. Þann 6. ágúst 2009 hafi 1.800.000 krónur verið millifærðar af sama reikningi og á reikning stefnda. Þann 26. október 2009 hafi 13.987.998 krónur verið millifærðar af reikningi nr. [...]-[...]-[...]559 yfir á reikning í eigu stefnda og þann 27. október 2009 hafi 7.210.000 krónur verið millifærðar af sama reikningi og yfir á reikning stefnda. Stefnandi sendi kröfu um upplýsingar til stefnda vegna ofangreindra millifærslna 23. febrúar 2011. Í bréfinu hafi verið gefnir 14 dagar frá dagsetningu bréfsins til þess að skýra frá ástæðum þeirra. Engin viðbrögð hafi borist frá stefnda. Skiptastjóri hafi 10. maí 2011 fengið upplýsingar frá endurskoðanda Víkurverks, Jóni Þ. Hilmarssyni, um þessar millifærslur. Sagði endurskoðandinn að greiðslurnar væru vegna skuldar sem stefnandi væri í gagnvart stefnda. Skuldin hafi orðið til á árinu 2005 og hafi hann sent upplýsingar, meðal annars ársreikning, upplýsingar úr hreyfingum lánardrottna fyrir stefnanda og sundurliðun lánardrottna sem sýndi hvernig skuld í ársreikningi væri mynduð. Samkvæmt upplýsingum úr ársreikningi hafi stefnandi upphaflega verið í skuld upp á 18.790.721 krónu. Á þessu yfirliti megi sjá tvær af þeim færslum sem að ofan greini, millifærslu upp á 1.800.000 krónur og komi fram að um sé að ræða greiddan arð. Á lánardrottnayfirlitinu sé einnig að finna færslu upp á 13.987.998 krónur, en ekki sjáist af bókhaldi af hverju þessi upphæð sé greidd. Því virðist sem verið sé að greiða umrædda skuld. Stefnandi telji að burtséð frá því hvort stefnandi hafi verið í skuld við stefnda, þá séu umræddar millifærslur riftanlegar og sé stefnanda því nauðugur sá kostur að höfða mál á hendur stefnda vegna ofangreindra millifærslna. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á riftun á því að framangreindar millifærslur séu riftanlegar, sbr. 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Frumskilyrði þess að 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti eigi við um ráðstöfun felist í því að hún þarf að hafa verið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, eða leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Stefnandi telur að bæði þessi skilyrði geti verið uppfyllt í máli þessu. Í fyrsta lagi hafi stefndi fengið þá skuld, sem virðist til staðar í bókhaldi, greidda að fullu, á meðan aðrir kröfuhafar hafi ekki fengið sambærilegar greiðslur. Ráðstafanir þessar feli í sér brot á jafnræði kröfuhafa, enda bendi ekkert til þess að nauðsynlegt hafi verið að greiða stefnda þessar upphæðir á þessum tíma, á meðan lítið sem ekkert var greitt til annarra kröfuhafa félagsins, og sé þá sérstaklega vísað til NBI hf. Stefnandi telji einnig mögulegt að með ráðstöfun á fjármunum til stefnda hafi eignir þrotabúsins ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Það liggi ekkert fyrir um hvernig skuld stefnanda við stefnda hafi orðið til og því mögulegt að hún sé ekki á rökum reist. Stefnandi telji því líkur til að eina markmið millifærslnanna hafi verið að koma eignum undan gjaldþrotaskiptum. Þá kveður stefnandi að fleiri skilyrði þurfi að vera til staðar svo að krafa um riftun skv. 141. gr. gþl. sé viðurkennd. Í fyrsta lagi þurfi gerningur að vera „ótilhlýðilegur“ í skilningi ákvæðisins. Þegar þetta hugtak sé metið þurfi að kanna hvort háttsemi sem talin sé riftanleg sé í samræmi við fyrri háttsemi þess sem hag hljóti af riftanlegri ráðstöfun. Í máli þessu hafi stefndi verið í skuld við stefnanda í fjögur ár þegar byrjað var að greiða niður umrædda skuld, á sama tíma og félagið var í verulegum fjárhagslegum vandræðum í kjölfar þess að lánasamningar félagsins, sem allir hafi verið í erlendri mynt, höfðu hækkað mikið í kjölfar efnahagshrunsins. Sjá megi af kröfulýsingu NBI hf. í bú stefnanda að fjárhagsstaðan hafi verið afar slæm á þeim tíma sem skuld þessi var greidd til stefnda, með umræddum millifærslum. Stefnandi telji í fyrsta lagi, að ef þrotamaður ráðstafi fjármunum til hagsbóta fyrir einn kröfuhafa, sem þar að auki sé nátengdur félaginu, teljist slík ráðstöfun ávallt ótilhlýðileg, það sama eigi við ef talið sé að með millifærslum hafi eignir þrotamannsins ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Ef ekki sé talið að greiðslur til nákomins aðila á eldri skuld rétt fyrir gjaldþrot, þegar fjárhagsstaða félagsins er slæm, séu ótilhlýðilegar sé vandséð hvers kyns greiðslur geti talist ótilhlýðilegar með hliðsjón af 141. gr. gþl. Þá segir stefnandi að ekkert liggi fyrir um hvernig skuld við stefnda hafi orðið til og megi sjá af upplýsingum frá endurskoðanda félagsins að hann hafi ekki vitneskju um hvernig hún varð til. Almennt sé talið að meiri líkur séu til þess að greiðslur séu ótilhlýðilegar þegar langt sé um liðið frá því að þær féllu í gjalddaga. Það liggi fyrir í máli þessu að skuldin hafi orðið til á árinu 2005, og nánast ekkert greitt inn á hana fyrr en fjárhagsstaða félagsins var orðin verulega slæm. Gera verði ráð fyrir því að skuldin hafi fyrir löngu verið komin í gjalddaga og hafi framangreindar greiðslur því ekki verið greiddar stuttu eftir gjalddaga. Þessar ráðstafanir hafi ekki verið hluti af neins konar endurskipulagningu félagsins, enda hafi einn kröfuhafi, stefndi, fengið greitt að fullu og rúmlega það, meðan aðrir lánardrottnar fengu ekki sambærilegar greiðslur á sama tíma. Greiðslur eldri skulda, án tengsla við endurskipulagningu á fjárhag skuldara, teljist almennt ótilhlýðilegar og telji stefnandi svo vera í þessu tilviki. Af færsluyfirliti á reikningum sem greiðslur voru greiddar út af megi sjá að með greiðslunum var verulegur hluti þeirra innistæðna, sem til staðar voru, greiddar út til stefnda, á meðan aðrir kröfuhafar fengu ekki greitt. Þá kveður stefnandi annað skilyrði, sem uppfylla þurfi þegar fjallað sé um 141. gr. gþl., vera að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Greiðslur þær sem hér sé rætt um hafi verið greiddar á tímabilinu ágúst-október 2009. Á þeim tíma hafi stefndi verið, og þá sem fyrirsvarsmaður félagsins, í umfangsmiklum viðræðum við NBI hf. um fjárhagslega endurskipulagningu félagsins. Þess utan leggi stefnandi fram minnisblað frá 20. nóvember 2009, sem stafi frá stefnda, þar sem fram komi að undanfarnar vikur hafi verið viðræður milli NBI og stefnanda um skuldastöðu fyrirtækisins. Í minnisblaðinu komi skuldastaða félagsins skýrlega fram, skuld við Landsbankann á þessum tíma hafi verið um 772.000.000 króna. Umrædd lán hafi á þessum tíma verið í miklum vanskilum og af minnisblaðinu megi sjá að félagið hafi þá í raun verið ógjaldfært. Taka verði fram að stefndi telji að fjárhæð eigna félagsins sé verulega ýkt í umræddu minnisblaði, enda hafi komið í ljós, þegar félagið var tekið til gjaldþrotaskipta, að birgðir félagsins hafi verið töluvert minna virði. Auk þessa hafi fjármunir á reikningi félagsins verið kyrrsettir, en kyrrsetningargerð hafi að öðru leyti verið árangurslaus. Kyrrsetningargerð fór fram 1. október 2009, og hafi stefndi í máli þessu verið viðstaddur gerðina f.h. gerðarþola. Í gerðinni komi fram það mat NBI hf. að veð sem bankinn hafði í eignum félagsins hafi dugað fyrir 452.522.212 krónum, og hafi því verið krafist kyrrsetningar fyrir því sem út af stóð af kröfu bankans, samtals 318.538.641 krónu. Bankareikningur með innistæðu upp á 24.545.058 krónur hafi verið kyrrsettur en gerðin árangurslaus að öðru leyti. Gerð þessari hafi ekki verið skotið til dóms eins og heimilt sé skv. V. kafla laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. og virðist afstaða stefnda f.h. félagsins því hafa verið sú að gerðin endurspeglaði skuldastöðu félagsins. Tæpum mánuði eftir að framangreind gerð hafi verið framkvæmd hafi tvær af þeim millifærslum, sem krafið sé um, verið framkvæmdar. Löglíkur séu taldar fyrir því að félag sé ógjaldfært hafi farið fram árangurslaus kyrrsetning, að heild eða að hluta skv. 1. tölul. 2. mgr. 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Engin rök bendi því til þess að félagið hafi verið gjaldfært á því tímabili sem umræddar fjórar millifærslur voru millifærðar á stefnda. Ef ekki sé fallist á að félagið hafi verið ógjaldfært sé því til vara haldið fram að stefnandi hafi endanlega orðið ógjaldfær við framangreindar millifærslur og megi til að mynda benda á að með greiðslum af reikningi [...]-[...]-[...]559 hafi nær allt handbært reiðufé félagsins á þeim tíma verið greitt til stefnda. Þriðja skilyrðið sem nauðsynlegt sé að uppfylla sé grandsemi stefnda um ógjaldfærni. Stefndi hafi sjálfur verið fyrirsvarsmaður félagsins og framkvæmdastjóri og því í raun sá aðili sem besta yfirsýn hafði yfir fjárhag félagsins. Verði talið að félagið hafi verið ógjaldfært sé því augljóst að stefndi hafi verið grandsamur um ógjaldfærni félagsins. Megi sjá það best á því að stefndi hafi verið viðstaddur kyrrsetningargerð þann 1. október 2009 sem fyrr greinir. Þá kveður stefnandi að miðað við upplýsingar úr bókhaldi félagsins megi sjá að millifærsla upp á 1.800.000 krónur hafi verið greiddur arður til stefnda. Samkvæmt 74. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 sé einungis heimilt að úthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hafi verið frá tap sem ekki hafi verið jafnað og það fé sem samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Hluthafafundur taki ákvörðun um úthlutun arðs, samkvæmt tillögu frá félagsstjórn. Skiptastjóri telji að ekki hafi verið skilyrði til arðsúthlutunar samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2008. Þegar ársreikningur fyrir árið sé skoðaður megi sjá í skýrslu og áritun framkvæmdastjórnar, en stefndi áritaði hana fyrir hönd stjórnar, að stjórnin lagði til að ekki yrði greiddur arður vegna ársins 2008, tap á rekstri félagsins á árinu hafi verið yfir 305.000.000 króna og eigið fé hafi verið neikvætt. Engin heimild hafi því verið til að greiða út arð samkvæmt ársreikningi 2008. Arðgreiðslan hafi farið fram áður en samþykktur ársreikningur hafi legið fyrir, greiðslan farið fram í ágúst en ársreikningur verið lagður fram 5. nóvember 2009. Ekki hafi heldur verið um að ræða arð frá árinu 2007, þótt mögulega hafi verið skilyrði til þess, en af ársreikningi þess árs megi sjá að framkvæmdastjórn, þ.e. stefndi, hafi lagt til að ekki yrði greiddur arður til hluthafa. Stefndi hafi ekki sýnt fram á undir rekstri málsins að heimilt hafi verið að greiða út arð þrátt fyrir áskoranir þar um. Stefnandi kveður að tvær af þeim greiðslum sem stefnt sé fyrir sé hvergi að finna í bókhaldi félagsins, þær hafi til að mynda ekki verið færðar inn á lánardrottnayfirlit stefnda og því óljóst hver ástæðan fyrir þeim millifærslum sé. Verði því að telja að annaðhvort hafi félagið verið að greiða umrædda skuld, eða að um gjafagerning hafi verið að ræða. Engar útskýringar hafa borist skiptastjóra vegna þessara millifærslna. Þá byggir stefnandi á, verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður, að 134. gr. gþl. eigi við um greiðslurnar til stefnda. Umræddar greiðslur séu greiddar innan þess tímabils sem nefnt sé í 1. mgr. 134. gr. gþl., enda greiddar innan sex mánaða frá frestdegi. Stefnandi telur að greiðslur til stefnda hafi skert greiðslugetu þrotabúsins verulega. Stefnandi telur að allar greiðslur sem greiddar hafi verið til stefnda innan frestsins eigi að teljast saman þegar metið sé hvort greiðslugeta hafi verið skert verulega og sé það í samræmi við fræðikenningar um framangreint ákvæði. Á þeim tíma sem greiðslur hafi verið inntar af hendi hafi rekstur félagsins verið verulega þungur. Til viðbótar við það sem segir í umfjöllun að ofan sé um verulega upphæð að ræða. Síðari tvær greiðslurnar, sem voru greiddar af reikningi nr. [...]-[...]-[...]559, þurrki upp nær allt reiðufé sem félagið átti á þeim tíma. Stefnandi telji því að greiðsla til stefnda á um 25 milljónir hafi veikt greiðslugetu félagsins verulega. Verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður þá byggir stefnandi á því að með ofangreindum millifærslum á reikning stefnda felist gjafagerningur, sbr. 131. gr. gþl. Fyrir liggi gögn í bókhaldi félagsins sem sýni að einhver skuld virðist til staðar gagnvart stefnda. Skiptastjóri hafi þó ekki fengið í hendur gögn sem sýni hvernig skuldin hafi orðið til og virðist endurskoðandi félagsins ekki heldur hafa þau undir höndum. Stefnandi telji að á stefnda hvíli skylda til þess að upplýsa með óyggjandi gögnum um það hvernig raunveruleg skuld hafi orðið til, t.d. með samningi milli stefnanda og stefnda eða öðrum sambærilegum gögnum. Skráning í bókhaldi á skuld sem engin önnur gögn séu til um uppfylli ekki þessi skilyrði. Augljóst sé að millifærslurnar rýri eignir stefnanda sem nemi fjárhæð millifærslnanna. Stefndi hafi auðgast um sömu upphæð og engin óyggjandi gögn liggi fyrir um annað en að tilgangur framangreindra gerninga sé að gefa stefnda umrædda fjármuni. Millifærslurnar séu framkvæmdar innan 6 mánaða frests skv. 1. mgr. 131. gr. gþl. Frestdagur í skilningi 1. mgr. 2. gr. gþl. sé 30. desember 2009 en þá barst héraðsdómi krafa um gjaldþrotaskipti. Millifærslurnar séu allar dagsettar nokkrum vikum fyrr og falli því innan frestsins. Þá telur stefnandi að jafnvel þótt millifærslurnar væru eldri, væri mögulegt að rifta þeim þar sem stefndi í máli þessu sé nákominn stefnanda í skilningi 4. tölul. 1. mgr. 3. gr. gþl., þar sem hann hafi bæði verið framkvæmdastjóri og eigandi stefnanda fyrir gjaldþrot félagsins. Séu millifærslurnar, sem krafist sé riftunar á, því framkvæmdar nógu skömmu fyrir frestdag til að unnt sé að rifta þeim hvernig sem á málið sé litið. Ef skuld við stefnda sé raunveruleg þá sé þrátt fyrir það ljóst að hann hafi fengið greidda töluvert hærri upphæð en skuld við hann sagði til um. Upphafleg skuld í bókhaldi Víkurverks sé að fjárhæð 18.790.721 króna. Fjárhæð millifærslna sem greiddar voru inn á reikning félagsins sé töluvert hærri, eða 25.787.998 krónur. Sé ekki talið að greiðslurnar í heild sinni séu riftanlegar þar sem um gjafagerning sé að ræða sé því haldið fram að mismunur á umræddri skuld og millifærslunum sé gjöf til stefnda, samtals að fjárhæð kr. 6.997.277. Varðandi mögulega arðgreiðslu til stefnda sé vísað til umfjöllunar um 141. gr. gþl. Stefnandi byggir endurgreiðslukröfu sína skv. 141. gr. gþl. á 3. mgr. 142. gr. gþl. og fari því samkvæmt almennum reglum. Endurgreiðslukrafa byggist á meginreglu skaðabótaréttar og sakarreglunni og telur stefnandi að efnisatriði reglunnar séu uppfyllt, orsakatengsl séu milli millifærslu og tjóns stefnanda, tjón sé að sama skapi sennileg afleiðing af þessari millifærslu. Stefnandi telji að stefndi hafi ekki verið í góðri trú þegar hann fékk þær greiddar, greiðsla til hans hafi bæði verið saknæm og ólögmæt. Með greiðslum til stefnda hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem nemi fjárhæð millifærslna til hans. Stefnandi vísar að öðru leyti til umfjöllunar um 141. gr. gþl., þar sem ítarlega umfjöllun sé að finna um ótilhlýðileika þessara millifærslna til stefnda. Fjárhæð endurgreiðslukröfu sé samanlögð fjárhæð þeirra fjögurra millifærslna sem krafist sé riftunar á. Afstaða stefnanda sé sú að séu ákvæði 141. gr. uppfyllt séu skilyrði endurgreiðslu skv. almennum reglum í skilningi 3. mgr. 142. gr. gþl. þar með uppfyllt. Óeðlilegt sé ef heimilt sé að rifta greiðslum en fá þær ekki endurgreiddar skv. 3. mgr. 142. gr. Stefnandi byggir á, fari svo að riftun verði viðurkennd skv. 131. eða 134. gr. gþl., að 1. mgr. 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 eigi við um endurgreiðslu stefnda, enda sé henni beint gegn þeim sem hafi haft hag af riftanlegri ráðstöfun og sé gerð krafa um að stefndi greiði stefnanda fé sem svari til þess sem framangreindar millifærslur hafa orðið honum að notum. Við endurgreiðslu á innistæðum á bankareikningi telji stefnandi að ávallt sé hægt að miða endurgreiðslu við þá fjárhæð sem falli stefnda í skaut, enda nýtist þeir fjármunir ávallt að fullu, öfugt við t.d. ef stefndi hefði fengið lausafé í hendur sem hann hefði í kjölfarið selt á lægra verði. Fjárhæð endurgreiðslukröfunnar sé byggð á fjárhæð millifærslna til stefnda. Stefndi krefst dráttarvaxta af stefnufjárhæðinni og byggist krafan á þeim dagsetningum sem millifærslurnar eru framkvæmdar. Kröfu um riftun og endurgreiðslu styður stefnandi við ákvæði laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, sbr. sérstaklega 131. gr., 134. gr., 141. gr. og 142. gr. Þá er vísað til laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 eftir því sem þau eiga við í máli þessu. Krafa um vexti er studd við III.-V. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Varnarþing er stutt við 1. mgr. 32. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um málskostnað er studd við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda: Stefndi mótmælir því að stefnandi, sem var félag í hans eigu, hafi verið ógjaldfært á þeim tíma er árangurslaus kyrrsetning fór fram og var forsenda gjaldþrotaskipta félagsins. Kveður stefndi að útreikningur NBI hf. á skuldum félagsins hafi verið rangur þar sem óheimilt hafi verið að gengistryggja höfuðstól lánanna. Við hrun bankanna og gengisfall krónunnar hafi því bankinn hafið innheimtu ólögmætrar kröfu sem hafi verið útilokað að greiða en þau lán hafi rúmlega tvöfaldast vegna gengistryggingarinnar. Hafi það leitt til þess að stefnandi var tekinn til gjaldþrotaskipta. Miðað við réttmætar kröfur hafi bankinn haft fullgildar tryggingar og því séu greiðslur á skuld félagsins til stefnda ekki til hagsbóta fyrir hann né á kostnað þrotabúsins. Aðrar kröfur á hendur félaginu hafi verið óverulegar og ekki í vanskilum. Því hafi greiðsla á skuld félagsins til stefnda ekki verið ótilhlýðileg í skilningi 141. gr. gþl. Kveður stefndi að verði gengistrygging lánanna talin ólögmæt, sé alveg ljóst að rekstrargrundvöllur félagsins hafi verið góður og með hliðsjón af því hafi greiðslur félagsins á skuld við stefnda hvorki verið ótilhlýðilegar né gert félagið ógjaldfært á þeim tíma. Stefndi kveður að skuld félagsins við sig hafi verið raunveruleg og komið fram á viðskiptamannayfirliti og endurskoðuðum reikningum félagsins. Hafi þessar skuldir stofnast með framlagi stefnda, sem aðaleiganda félagsins, þegar hafi vantað laust fé til rekstursins eða með sölu á eignum þess. Það sé eðlilegur máti í rekstri sem þessum. Stefndi mótmælir því að hann hafi verið grandsamur um ógjaldfærni félagsins þegar greiðslurnar fóru fram. Stefndi hafi verið í viðræðum við NBI hf. um niðurfærslu á skuld félagsins miðað við að gengistrygging lánanna væri ólögmæt. Á þeim tíma hafi bankinn talið skuldir félagsins vera 772.000.000 króna en eignir til tryggingar hafi verið um 453.000.000 króna. Miðað við raunverulega skuld að teknu tilliti til ólögmætrar gengistryggingar telji stefndi augljóst að eignir hafi dugað fyrir þeim skuldum. Stefndi mótmælir því að riftun samkvæmt 134. gr. gþl. geti átt við í máli þessu. Það sé ekki ágreiningur um að greiðslur hafi farið fram innan sex mánaða frests, samkvæmt ákvæðinu. Hins vegar séu önnur skilyrði ákvæðisins ekki uppfyllt. Hér hafi verið gjaldfallin skuld við stefnda, greidd með venjulegum hætti, sem hafi skert greiðslugetu félagsins óverulega miðað við réttmætar kröfur bankans. Stefndi mótmælir að um gjöf sé að ræða. Skuldin hafi verið í endurskoðuðu bókhaldi félagsins og því engin ástæða til að ætla að hún hafi ekki verið raunveruleg. Stefndi byggir sýknukröfu sína á endurgreiðslukröfu stefnanda á því að skilyrði riftunar samkvæmt gjaldþrotalögum hafi ekki verið til staðar. Telur stefndi að ekki séu heldur fyrir hendi skilyrði til endurgreiðslu eftir almennum reglum skaðabótaréttarins. Um hafi verið að ræða lögmæta kröfu stefnda á hendur félaginu, sem heimilt hafi verið að greiða á þeim tíma sem greiðslan fór fram. Því sé engin sök hjá stefnda og ekkert tjón hafi orðið hjá stefnanda. Stefndi byggir kröfur sínar á ákvæðum 20. kafla gjaldþrotalaga nr. 21/1991 og almennum reglum kröfuréttar. Kröfuna um málskostnað styður hann við 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Í málinu liggur fyrir endurrit úr gerðabók sýslumannsins í Kópavogi í kyrrsetningarmálinu nr. 8/2009 frá 1. október 2009. Var gerðarbeiðandi NBI hf. og gerðarþoli Víkurverk ehf. Var stefndi viðstaddur gerðina. Kemur fram í bókun sýslumanns að gerðarbeiðandi hafi krafist kyrrsetningar fyrir 770.785.853 krónum að höfuðstól vegna þriggja lánasamninga auk áfallinna vaxta, innheimtuþóknunar og kyrrsetningargjalds. Er bókað að gerðarbeiðandi hafi metið það svo að þau veð sem hann hafði þá þegar í eignum gerðarþola nægðu fyrir 452.522.212 krónum og var því krafist kyrrsetningar á eignum gerðarþola til tryggingar eftirstöðvum, 318.538.641 krónu. Þá er bókað að gerðarþoli hafi bent á bankareikning með innistæðu 24.545.058 krónum á bankareikningi til tryggingar kröfunni. Var sú eign kyrrsett en að öðru leyti var gerðin árangurslaus. Sú fjárhæð, sem kyrrsett var, var staða veltureiknings nr. [...]-[...]-[...]59 á kyrrsetningardegi. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur, 30. desember 2009, krafðist NBI hf. þess að bú Víkurverks ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Var félagið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði þann 17. mars 2010. Í gögnum málsins er afrit ábyrgðarbréfs, sent stefnda 23. febrúar 2011 af skiptastjóra stefnanda, þar sem stefndi er krafinn skýringa á umkröfðum millifærslum. Stefndi kveðst ekki hafa fengið umrætt bréf. Þá er í gögnum málsins afrit af kröfulýsingum NBI hf. í þrotabú stefnanda þar sem kröfum að fjárhæð 624.895.614 krónur er lýst í þrotabúið. Kemur fram að elsti ógreiddi gjalddagi láns nr. 9572 var 1. júlí 2009, vegna láns nr. 11663 10. nóvember 2008, og láns nr. 10435 22. ágúst 2008. Fyrrgreind lán voru veitt með stoð í lánssamningi milli Víkurverks ehf. og NBI. hf., dagsettum 19. desember 2007. Afrit af ofangreindum skuldabréfum hafa ekki verið lögð fram í málinu. Ágreiningur er á milli aðila um það hvort ofangreind lán séu ólögmæt með hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 92/2010 og 153/2010 og hefur ekki verið leyst úr þeim ágreiningi. Ársreikningar Víkurverks ehf. fyrir rekstrarárin 2007 og 2008 liggja frammi í málinu. Í áritaðri skýrslu með ársreikningi 2007 segir að hagnaður af rekstri félagsins á árinu hafi verið 28.596.000 krónur, eigið fé í árslok 2007 hafi verið 95.168.000 krónur, samanborið við 66.572.000 krónur í árslok 2006. Þá kemur fram að stefndi sé eini hluthafinn og lagt var til af stjórn félagsins að hagnaður ársins yrði fluttur til næsta árs og að ekki yrði greiddur arður vegna ársins 2007. Í ársreikningi fyrir rekstrarárið 2008 kemur fram í skýrslu og áritun framkvæmdastjórnar að tap hafi verið af rekstri félagsins að fjárhæð 305.138.000 krónur, eigið fé í árslok hafi verið neikvætt um 209.970.000 krónur. Þá segir að stjórn félagsins leggi til að ekki verði greiddur arður vegna ársins 2008. Þá liggur fyrir minnisblað gert af Víkurverki ehf. um samningsumleitanir við NBI hf. Undir rekstri málsins skoraði stefnandi á stefnda að upplýsa og sundurliða hvernig verðmæti birgða sé ákvarðað en stefndi varð ekki við þeirri áskorun. Reikningsyfirlit yfir veltureikning [...]-[...]-[...]59 fyrir tímabilið 4. ágúst 2009 til 16. apríl 2010 liggur fyrir. Kemur þar fram að tvær millifærslur áttu sér stað til stefnda, önnur þann 4. ágúst 2009, 2.790.000 krónur, og er skýring sögð „vextir“. Hin millifærslan, að fjárhæð 1.800.000 krónur, átti sér stað 6. ágúst 2009 og er engin skýring á yfirlitinu vegna þeirrar greiðslu. Á reikningsyfirliti yfir reikning nr. [...]-[...]-[...]559 kemur fram millifærsla til stefnda þann 26. október 2009, 13.987.998 krónur, og þann 27. október s.á., 7.210.000 krónur. Engar skýringar eru við þær millifærslur. Jón Þ. Hilmarsson endurskoðandi kvað fyrir dóminum að frá árinu 2005 hafi verið í bókhaldi fyrirtækisins skuld við stefnda að fjárhæð 18.790.721 króna. Fær það stoð í liðnum „lánadrottnar“ í ársreikningi fyrir árið 2005. Stefndi kvað fyrir dóminum að hann hafi verið að greiða sér út arð með greiðslu upp á 1.800.000 krónur þann 6. ágúst 2009 en hann hefði ekki greitt sér út arð á árunum þar áður. Þá hafi hann verið að greiða sér vexti með greiðslu þann 4. ágúst 2009 vegna láns hans til félagsins þegar hann keypti það. Engin gögn hafa verið lögð fram sem staðfesta að samþykkt hafi verið að greiða stefnda arð, né gögn sem sýna forsendur vaxtagreiðslna. Þrátt fyrir að stefndi hafi ekki lagt fram gögn sem staðfesti lán hans til félagsins við kaup á því, verður að leggja það til grundvallar við úrlausn málsins að skuld hafi verið til staðar. Fær sú fullyrðing stefnda stoð í framburði endurskoðanda félagsins. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að hlutlæg skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt. Um ótilhlýðileika hafi verið að ræða með greiðslum til stefnda, félagið hafi verið ógjaldfært á þeim tíma er greiðslurnar fóru fram en á þeim tíma hafi félagið verið í miklum samningaviðræðum við NBI hf. vegna endurskipulagningar á skuldum félagsins. Greiðslur til stefnda hafi verið brot á jafnræði kröfuhafa, langt var liðið frá gjalddaga skuldarinnar og greiðslan var ekki í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag félagsins. Á þessum tíma hafi lán félagsins hjá NBI hf. verið í vanskilum frá 1. júlí 2009 og allar götur þar á eftir. Þá hafi árangurslaus kyrrsetning farið fram 1. október 2009, tæpum mánuði áður en tvær seinni greiðslurnar fóru fram. Stefndi hafi verið ógjaldfær er greiðslurnar voru framkvæmdar. Stefndi hafi verið grandsamur, bæði sem framkvæmdastjóri og sem eini eigandi félagsins svo og viðtakandi greiðslnanna. Stefndi byggir á því að félagið hafi verið gjaldfært á þessum tíma þar sem skuldir þær sem lágu að baki kyrrsetningunni hafi verið ólögmæt gengistryggð lán og séu þau endurreiknuð liggi í augum uppi að skuldirnar séu lægri en eignir félagsins. Engin gögn né útreikningar hafa verið lagðir fram þessu til stuðnings og verður stefndi að bera hallann af því. Taka verður undir það með stefnanda að greiðslur sem framkvæmdar voru til stefnda í október 2009, tæpum mánuði eftir að árangurslaus kyrrsetning fór fram hjá félaginu, hafi verið ótilhlýðilegar, þær hafi verið brot á jafnræði kröfuhafa og stefndi hafi verið grandsamur um greiðsluhæfi félagsins þegar hann lét millifæra þær greiðslur til sín. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að Víkurverk ehf. hafi verið gjaldfært á þeim tíma er fyrri greiðslurnar, samtals 4.590.000 krónur, fóru fram en endurskoðandi félagsins staðfesti fyrir dóminum að félagið hafi ekki, á gjalddaga lánanna hjá NBI hf., getað greitt af þeim á gjalddaga eins og lánin voru þá reiknuð miðað við gengistryggð lán. Engin gögn hafa verið lögð fram er styðja fullyrðingar stefnda um gjaldfærni félagsins, væru lán hjá NBI hf. endurreiknuð. Verður þeirri málsástæðu stefnda því hafnað. Voru ofangreindar greiðslur greiddar til stefnda á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag og mátti stefndi vita um ógjaldfærni félagsins en stefndi hafði persónulegan hag af greiðslunum. Þessar greiðslur til stefnda voru honum til mikilla hagsbóta og brutu jafnframt í bága við hagsmuni kröfuhafa, þar sem honum var á sama tíma ófært að standa í skilum við skuldbindingar sínar en stefndi vissi um erfiða fjárhagsstöðu félagsins á þeim tíma. Eru skilyrði 141. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 því uppfyllt og verður krafa stefnanda um riftun á þeim kröfum tekin til greina og stefnda gert, með vísan til 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, að greiða stefnanda stefnufjárhæð ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ekki er ágreiningur um að mál þetta hafi verið höfðað innan málshöfðunarfrests. Með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegur 1.000.000 króna. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð. Stefndi, Arnar Þórarinn Barðdal, greiði stefnanda, þrotabúi LB09 ehf., 25.787.998 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 2.790.000 krónum frá 4. ágúst 2009 til 6. ágúst 2009, en af 4.590.000 krónum frá þeim degi til 26. október 2009, en af 18.577.998 krónum frá þeim degi til 27. október 2009, en af 25.787.998 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 310/2010
|
Kærumál Greiðsluaðlögun Res Judicata Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Með bréfi er barst dóminum 25. mars sl. hefur A, kt. [...], [...], [...], óskað heimildar til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar samkvæmt lögum nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 28. apríl 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Með dómi Hæstaréttar 3. mars 2010 í máli nr. 96/2010 var staðfest sú niðurstaða Héraðsdóms Suðurlands í úrskurði 9. febrúar 2010 að hafna beiðni sóknaraðila um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Var dómur Hæstaréttar á því reistur að ekki hafi í beiðni sóknaraðila komið fram fullnægjandi skýringar á breyttri skuldastöðu hennar frá árslokum 2008 samkvæmt skattframtali 2009 og til þess sem tilgreint var í greiðsluáætlun hennar sem miðaðist við 29. janúar 2010, en samkvæmt 1. mgr. 63. gr. c., sbr. 1. tölulið 34. gr. laga nr. 21/1991 verði í slíkri beiðni meðal annars að koma fram viðhlítandi greinargerð um hvað hafi valdið skuldastöðu þess sem eftir greiðsluaðlögun leitar. Dómur Hæstaréttar var reistur á öðrum forsendum en úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. febrúar 2010. Sóknaraðili leitar nú heimildar til nauðasamnings vegna greiðsluaðlögunar öðru sinni. Í hinum kærða úrskurði er á því byggt að með beiðni sóknaraðila sem borist hafi héraðsdómi 25. mars 2010 hafi verið bætt úr þeim annmörkum sem Hæstiréttur taldi vera á fyrri beiðni. Bar héraðsdómara við svo búið að taka málið til efnisúrlausnar enda standa ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 502/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
|
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991 til fimmtudagsins 27. janúar 2005 kl. 16.00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 27. janúar 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 127/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. febrúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 27. mars 2012 klukkan 13. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 22/2017
|
Lánssamningur Gengistrygging Fjármálafyrirtæki
|
V ehf. höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að lánssamningur sem félagið hafði gert við S hf., sem síðar sameinaðist L hf., vegna kaupa á bryggjukrana frá Þýskalandi, hefði verið bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Til vara krafðist félagið þess að viðurkennt yrði að samningurinn hefði verið bundinn ólögmætri gengistryggingu sem næmi útgreiðslu vörugjalda, tollafgreiðslu og aðflutningsgjalda. Héraðsdómur sýknaði L hf. með vísan til þess að lánveitingin hefði verið bundin við fjármögnun á krana sem fyrir lá að keyptur yrði frá Þýskalandi og greitt yrði fyrir í evrum. Hefði S hf. tekið að sér að millifæra fjárhæðina til Þýskalands í evrum og með því efnt samningsskuldbindingu sína í erlendum gjaldmiðli. Hefði því verið um erlent lán að ræða. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með þeirri athugasemd að þótt nokkrum hluta lánsfjárhæðarinnar hefði verið ráðstafað til að greiða lögboðin gjöld í íslenskum krónum vegna innflutnings kranans fengið það ekki breytt því að um erlent lán hefði verið að ræða.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 13. janúar 2017. Hann krefst þess aðallega að viðurkenntverði að lánssamningur sem áfrýjandi gerði 6. september 2007 upphaflega viðSP-Fjármögnun hf. og bar heitið „fjármögnunarleigusamningur“ sé bundinnólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, en til vara að viðurkennt verði að lánssamningurinn sé á samaveg bundinn ólögmætri gengistryggingu sem nemur útgreiðslu annars vegar 21.desember 2007 að fjárhæð 232.807 krónur vegna vörugjalda og hins vegar 30. júní2008 að fjárhæð 5.976 krónur vegna tollafgreiðslu og 81.656.839 krónur vegnaaðflutningsgjalda, eða samtals 81.895.622 krónum. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi tók áfrýjandi umrætt lán hjáSP-Fjármögnun hf. til að fjármagna kaup í evrum á krana frá seljanda íÞýskalandi. Þótt nokkrum hluta lánsfjárhæðarinnar hafi verið ráðstafað til aðgreiða lögboðin gjöld í íslenskum krónum vegna innflutnings kranans fær þaðekki breytt því að um erlent lán var að ræða. Að þessu gættu og með vísan tilforsenda hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, VHE ehf., greiði stefnda, Landsbankanum hf.,600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 18. október 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 4. október sl., erhöfðað 19. apríl 2015 af VélaverkstæðiHjalta Einars ehf., Melabraut 23-25, Hafnarfirði gegn Landsbankanum hf.,Austurstræti 11, Reykjavík.Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega aðviðurkennt verði með dómi að lánssamningur sem stefnandi gerði upphaflega viðSP-Fjármögnun hf. og ber heitið fjármögnunarleigusamningur, nr. 1700444, frá 6.september 2007, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og14. gr. laga nr. 38/2001. Til vara krefst stefnandi þess að viðurkennt verðimeð dómi að lánssamningur sem stefnandi gerði upphaflega við SP-Fjármögnun hf.og ber heitið fjármögnunarleigusamningur, nr. 1700444, frá 6. september 2007,sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14.gr. laga nr. 38/2001 sem nemur útgreiðslum þann 21. desember 2007 að fjárhæð232.807 krónur vegna vörugjalda; þann 30. júní 2008 að fjárhæð 5.976 krónurvegna tollafgreiðslu og þann 30. júní 2008 að fjárhæð 81.656.839 krónur vegnaaðflutningsgjalda, samtals 81.895.622 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. I.Í apríl2007 óskaði stefnandi eftir tilboðum frá SP Fjármögnun hf. vegna fjármögnunar áhafnarkrana sem stefnandi hugðist kaupa frá Gottwald Port Technology GmbH. íÞýskalandi. Sendi SP Fjármögnun hf. stefnanda nokkur tilboð í fjármögnunina.Tók stefnandi tilboði um eina fjármögnunarleiðina og í kjölfarið, eða 6.september 2007, var undirritaður svonefndur fjármögnunarleigusamningur nr.1700044. Sá samningur fékk síðar númerið SFL 025181 og enn síðar 71955.Samkvæmt samningi náði samningurinn til leigu á hafnarkrana samkvæmtmeðfylgjandi reikningi. Samningsverð var tilgreint þannig að fjárhæðin ísvissneskum frönkum, eða CHF, skyldi vera 1.723.815 og í japönskum jenum, eðaJPY, skyldi vera 247.444.863. Samtals skyldi fjárhæðin nema 230.000.000 króna,en íslenska fjárhæðin var tilgreind innan sviga. Leigutími skyldi vera 7 ár oghefjast 26. febrúar 2008. Mánaðarlegt leigugjald skyldi nema 19.066 svissneskumfrönkum og 2.468.795 japönskum jenum eða samtals 2.408.046 krónum. Aftur varíslenska fjárhæðin tilgreind innan sviga. Skyldi leigugjaldið gengistryggtmiðað við breytingar erlends gjaldmiðils eða á samsettum gjaldmiðlum gagnvartíslenskri krónu. Skyldi fjárhæðin skiptast þannig að 40% væri í svissneskumfrönkum en 60% í japönskum jenum. Skyldu Libor vextir við gildistökusamningsins vera þannig að svissneskur franki næmi 2,75% en japanskt jen 0,31%.Greiðslustaður skyldi vera á skrifstofu SP Fjármögnunar hf. Sama dag ogsamningurinn var undirritaður var jafnframt undirritaður fyrirvari um endanlegtkaupverð. Fram kemur að aðilar séu sammála um að kaupverð og leigugjöld séuáætluð þar sem endanlegar fjárhæðir liggi enn ekki fyrir. Verði þær ákveðnarstrax og nægar upplýsingar hafi fengist og verði fjárhæðum breytt til samræmisvið þær. Sama dag var einnig undirrituð yfirlýsing um staðfestingu á afhendinguleigumunar. Þann 26.febrúar 2008 var undirritaður viðauki við samninginn þar sem fram kemur aðkaupverð hafi hækkað um 70.698.147 krónur eftir að samningur var undirritaður.Hækkun höfuðstóls samnings og fyrirfram greidd leiga hefði í för með sér þærbreytingar á samningsverði að hann yrði þannig að japönsk jen yrðu208.503.137,00 og svissneskur franki 1.448.489,96. Skyldi leigugjald hækka ísamræmi við hækkun á höfuðstól. Þann 29. nóvember 2008 var á ný undirritaðsamkomulag um skilmálabreytingu. Samkvæmt samkomulaginu skyldi leiga greiðast25. hvers mánaðar. Yrði næsti gjalddagi eftir dagsetningu viðaukans 30.nóvember 2008. Frá og með þeim gjalddaga skyldi eingöngu greiðast föst fjárhæðmánaðarlega í 6 mánuði. Skyldi mánaðarleg greiðsla þann tíma vera 2.500.000krónur, auk virðisaukaskatts. Var vakin athygli á breytingu á samningsskilmálumfrá árinu 2007 er vörðuðu meðal annars heimildir SP Fjármögnunar hf. tilvaxtabreytinga. Með yfirlýsingu 12. júní 2009 varð að samkomulagi millistefnanda og SP Fjármögnunar hf. að við höfuðstól fjármögnunarleigusamningsinsskyldi bætast lokagreiðsla að fjárhæð 1.789.000 krónur, sem væri lokagreiðslareiknings frá seljanda kranans. Skyldi höfuðstóll samnings hækka um þessafjárhæð og leigugjald hækka hlutfallslega.Á meðalgagna málsins er reikningur frá Gottwald Port Technology GmbH. í Þýskalandidagsettur 31. ágúst 2007. Er SP Fjármögnun hf. greiðandi samkvæmt reikningi, enhann tekur til kaupa á hafnarkrana. Er fjárhæð samkvæmt reikningi 2.295.000evrur. Samkvæmt kvittun um erlenda millifærslu 11. september 2007 eru 2.295.000evrur þann dag lagðar inn á reikning félagsins í Þýskalandi og greiðanditilgreindur SP Fjármögnun hf. Er fjárhæðin skuldfærð af tékkareikningi SPFjármögnunar hf. í Landsbanka hf. Tvær aðrar greiðslur, að fjárhæð 127.500evrur og 117.500 evrur, fara út af sama reikningi Landsbanka hf. til seljanda22. nóvember 2007 og 30. september 2008. Loks eru 10.000 evrur millifærðar afreikningnum 15. júní 2009 til sama aðila. Með bréfi19. nóvember 2014 tilkynnti stefndi stefnanda að með hliðsjón af dómiHæstaréttar í máli nr. 430/2013 væri það mat stefnda að sá samningur er umræddi í máli því sem hér er til meðferðar væri lánssamningur, en ekkileigusamningur. Þann 6. nóvember 2011sameinaðist SP Fjármögnun hf. stefnda og 21. nóvember sama ár var SP Fjármögnunhf. tekin út af fyrirtækjaskrá vegna samrunans. II.Stefnandi byggir á því að með dómi Hæstaréttar frá12. desember 2013 í máli nr. 430/2013 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu aðfjármögnunarleigusamningur, sambærilegur þeim sem hér sé um deilt, bæri öllhelstu einkenni lánssamnings og því verið talið að um lánssamning væri að ræða.Með bréfi stefnda 25. nóvember 2014 hafi stefnanda verið tilkynnt að bankinnhefði yfirfarið fjármögnunarleigusamninga sem stefnandi hefði gert upphaflegavið SP Fjármögnun hf. og það verið niðurstaða bankans að samningarnir félluundir fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 430/2013 og teldust vera lánssamningar enekki leigusamningar. Þá hafi komið fram að stefndi hefði jafnframt yfirfariðfjármögnunarleigusamninga félagsins nr. SFL 025161, SFL 011001 og SFL 025181 semallir hefðu fengið ný lánsnúmer. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 337/2013, hafiHæstiréttur m.a. komst að þeirri niðurstöðu að lán sem greitt var út í erlendummyntum væri erlent lán. Með hliðsjón af framangreindum dómi væri það matbankans að lánin væru erlend og yrðu lánin því ekki endurreiknuð.Við þessaafstöðu geti stefnandi ekki unað og sé því nauðugur sá kostur að höfða mál áhendur stefnda enda telji félagið að samningur nr. 1700444 (síðar SFL 025181 ognr. 71955) sé gengistryggður lánssamningur sem brjóti í bága við ákvæði laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og sé af þeim sökum ekki skuldbindandifyrir félagið.Áður en stefnandi hafi ritað undirfjármögnunarleigusamning nr. 1700444 hafi SP-Fjármögnun hf. sent stefnandanokkur tilboð 30. apríl 2007. Í einu þeirra hafi m.a. sagt að sent værigengistryggt tilboð m.v. 50% CHF og 50% JPY í fjármögnun á bryggjukranasamkvæmt samtali nýverið. Tilboð SP-Fjármögnunar hf., sem gildi til 7. maí nk.,sé svohljóðandi: Kaupverð : ca. kr. 280.000.000,-Gengisviðmiðun : 50% CHF & 50% JPY.Á grundvelli þessa kauptilboðs SP Fjármögnunar hf.hafi aðilar gert lánssamning nr. 1700444, 6. september 2007, en ástæða þyki aðreifa stuttlega helstu ákvæði samningsins. Í I. kafla samnings aðila komi framað andlag lánssamningsins hafi verið hafnarkrani með fastanúmerið AH-0021 enseljandi kranans verið Gottwald Port Technology GmbH. í Þýskalandi. Í ákvæðinusé samningsverð aðila, þ.e. lánsfjárhæð, hvort tveggja tilgreint í svissneskumfrönkum og japönskum jenum, þ.e. CHF 1.723.815 og JPY 247.444.863, sem og ííslenskum krónum, þ.e. 230.000.000 króna. Í II. kafla samnings sé leigutími,þ.e. lánstími tilgreindur, en hann hafi verið 7 ár, þ.e. frá 26. febrúar 2008til 26. febrúar 2015. Í III. kafla samningsins komi fram að notkunarstaðursamningsandlagsins sé á Íslandi. Í IV. kafla komi fram mánaðarlegt leigugjald,þ.e. mánaðarlegar afborganir af lánum en samkvæmt ákvæðinu hafi þær numið CHF19.066 og JPY 2.468.795 eða 2.408.046 krónum. Í ákvæðinu komi fram aðleigugjaldið sé gengistryggt m.v. breytingar erlends gjaldmiðils eða samsettragjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu. Þá komi fram mynthlutfall hinna erlendumynta, þ.e. CHF 40% og JPY 60%. Að lokum komi fram að LIBOR-vextir viðgildistöku samningsins séu CHF 2,74% og JPY 0,81%. Í V. kafla samningsins komifram að fyrsti gjalddagi lánsins hafi verið 26. febrúar 2008 og sá síðasti 26.febrúar 2015 og séu þeir því 84 talsins. Í VI. kafla samningsins komi fram aðgreiðslustaður lánsins sé á skrifstofu SP Fjármögnunar hf. eða öðrum stað erþað tiltaki. Í VII. kafla samningsins komi fram að samningsandlagið sé tryggthjá Sjóvá Almennum hf. Með viðauka 26. febrúar 2008 hafi framangreindumsamningi verið breytt á þá leið að kaupverð muna, skv. ofangreindum samningi,hafi hækkað um 70.698.147,00 krónur eftir að samningurinn var undirritaður.Fyrirfram greidd leiga sé 28.112.449,00 krónur. Hækkun höfuðstóls samningsinsog fyrirfram greidd leiga hafi í för með sér neðangreindar breytingar ásamningsverði: Samningsverð verður: JPY: 208.503.137,00 CHF: 1.448.498,96Hluti af umþrættum samningi aðila hafi veriðsvokallaðir almennir samningsskilmálar vegna fjármögnunarleigu. Í 4. gr. þeirrakomi m.a. fram að einstakar leigugreiðslur breytist í samræmi við breytingar ávísitölu hins erlenda gjaldmiðils frá grunngengi, skv. IV. D., til þeirrarvísitölu sem í gildi sé á hverjum gjalddaga. Ágreiningslaust sé milli aðila aðsamningsform umþrætts samnings nr. 1700444 sé að öllu leyti sambærilegt þeimsamningum sem stefndi hafi nú þegar viðurkennt að séu gengistryggðir. Í bréfistefnda 25. nóvember 2014 komi hins vegar fram að ástæða þess að bankinn teljiumþrættan samning vera erlendan en ekki gengistryggðan sé sú að greitt hafiverið út í erlendum myntum. Þessu sé stefnandi alfarið ósammála. Í málinu liggi fyrir að seljandisamningsandlagsins, þ.e. hafnarkranans, hafi verið þýskt fyrirtæki að nafniGottwald Port Technoloy GmbH. Heildarkaupverð kranans samkvæmt reikningum fráseljanda hafi numið 2.550.000 evra og það innt af hendi í fjórum færslum. Ímillifærslukvittun 11. september 2007, vegna umræddra kaupa frá LandsbankaÍslands hf., komi fram að kaupverð samningsandlagsins, þ.e. 206.971.200 krónureða 2.295.000 evrur, hafi verið skuldfært af íslenskum tékkareikningi nr.0111-26-006202 en eftir því sem stefnandi komist næst hafi umræddur reikningurverið í eigu SP Fjármögnunar hf. Í millifærslukvittun 22. nóvember 2007, komieinnig fram að kaupverð, þ.e. 11.881.725 krónur eða 127.500 evrur, hafi veriðskuldfært af sama íslenska tékkareikningi. Í millifærslukvittun 30. september2008, komi einnig fram að kaupverð, þ.e. 17.488.700 krónur eða 117.500 evrur,hafi verið skuldfært af sama íslenska tékkareikningi. Í millifærslukvittun 15.júní 2009, komi að lokum fram að kaupverð, þ.e. 1.788.100 krónur eða 10.000evrur, hafi verið skuldfært af sama íslenska tékkareikningi. Samkvæmtframangreindu hafi allt kaupverð hafnarkranans verið greitt með skuldfærslu afíslenskum tékkareikningi. Virðist lánveitandi þannig hafa nýtt íslenskarkrónur, sem skuldfærðar voru af framangreindum reikningi, til kaupa á evrum semsíðar hafi verið greiddar til seljanda hafnarkranans. Af hálfu stefnda hafi verið haldið fram að lániðtil stefnanda hafi verið greitt út í erlendum myntum. Að mati stefnanda fáistslíkt ekki staðist enda kaupverð hafnarkranans ekki greitt út í þeirri mynt semlánssamningur aðila tók til, þ.e. japönskum jenum og svissneskum frönkum. Þáhafi lánsfjárhæðin ekki verið innt af hendi til stefnanda með greiðslu íerlendri mynt, þ.e. með millifærslu af erlendum gjaldmiðlareikningi, þ.e.svokölluðum 38-reikningi, heldur þess í stað verið skuldfærð af íslenskumtékkareikningi. Erlendur gjaldmiðill hafi því aldrei skipt um hendur millilánveitanda og lántaka, hvorki við útborgun lánsins né við greiðslur afborgana.Af þeim sökum sé útilokað að mati stefnanda að lánið hafi verið greitt út íerlendri mynt og sé af þeim sökum erlent líkt og stefndi virðist byggja afstöðusína á. Hafi í raun staðið til að greiða lánið út í erlendri mynt hafilánveitanda verið í lófa lagið að greiða það inn á gjaldeyrisreikninga í eigustefnanda í japönskum jenum og svissneskum frönkum í samræmi við myntskiptinguí lánssamningi aðila. Það hafi þó ekki verið gert heldur hafi heildarfjárhæðþess í stað verið skuldfærð af 0111-26-006202. Af þeim sökum geti umræddlánveiting aldrei talist vera í erlendri mynt og því sé tilvísun stefnda tildóms Hæstaréttar í máli nr. 337/2013 þýðingalaus enda hafi legið fyrir íþví máli að lánið hafi sannarlega veriðgreitt út til lántakanda í þeirri erlendu mynt sem tilgreind hafi verið ílánssamningi. Slíkt sé ekki tilfellið í þessu máli. Þessu til viðbótar beri ennfremur að líta til þessað hluti endanlegrar lánfjárhæðar, eða rúmlega 27%, hafi verið greiddar tilinnlendra aðila vegna ýmiss umsýslukostnaðar við innflutning hafnarkranans tillandsins. Nánar tiltekið hafi 232.807 krónur verið greiddar tilHafnarfjarðarhafnar vegna vörugjalda, 5.976 krónur til Vectura ehf. vegnatollafgreiðslu og 81.656.839 krónur til Tollstjórans í Reykjavík vegnaaðflutningsgjalda eða samtals 81.895.622 krónur. Fyrir liggi, og ætti að veraóumdeilt í málinu, að allar þessar greiðslur hafi verið inntar af hendi meðíslenskum krónum. Í ljósi alls þessa, sem og þeirrar staðreyndar að allarafborganir af láninu hafi farið fram í íslenskum krónum, í samræmi viðgreiðsluseðla frá SP-Fjármögnun hf., telji stefnandi einsýnt að umþrættlánsskuldbinding á grundvelli lánssamnings nr. 1700444 hafi falið í sér lán ííslenskum krónum sem hafi verið gengistryggt með erlendri mynt. Slík lánveitinghafi verið ólögmæt enda brjóti hún í bága við ákvæði laga nr. 38/2001, einkum13. og 14. gr. laganna.Aðalkrafa stefnanda sé viðurkenningarkrafa þar semþess er krafist að lánssamningur nr. 1700444 sé bundinn gengistryggingu ískilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Um heimild til öflunarviðurkenningardóms vísi stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr umkröfu hans. Stefnandi leggi í því skyni fram útreikninga frá Impact lögmönnum en þeir taki mið af punktstöðulánsins 30. desember 2013 og séu tvenns konar. Annars vegar taki þeir mið afdómi Hæstaréttar í máli nr. 464/2012 þar sem gert sé ráð fyrir því að stefnandigeti borið fyrir sig fullnaðarkvittanir í málinu en miðað við þær forsendurhafi eftirstöðvar lánsins numið 20.864.875 krónum, 30. desember 2013. Hinsvegar taki útreikningarnir mið af því að lánið beri vexti, skv. 4. gr. laga nr.38/2001, sbr. 18. gr. laganna, en miðað við þær forsendur hafi eftirstöðvarlánsins numið 46.419.358 krónum, 30. desember 2013. Að mati stefnanda sýniendurútreikningarnir fram á lögvarða hagsmuni stefnanda af úrlausn málsins endahafi eftirstöðvar lánsins, samkvæmt forsendum stefnda, numið 220.788.855krónum, 30. desember 2013. Varakrafa stefnanda sé, líkt og aðalkrafa,viðurkenningarkrafa þar sem þess sé krafist að lánssamningur nr. 1700444 sébundinn gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 að hluta.Verði ekki fallist á að þeir lánshlutar, sem nýttir hafi verið til greiðslu áhafnarkrananum til Gottwald Port Technology GmbH, hafi verið gengistryggðir ískilningi laga nr. 38/2001, sé þess til vara krafist að viðurkennt verði aðþeir lánshlutar sem nýttir hafi verið til greiðslu á vörugjalda, tollafgreiðsluog aðflutningsgjalda, samtals 81.895.622 krónur, hafi verið gengistryggðir ískilningi laganna enda greiðslurnar óumdeilanlega inntar af hendi í íslenskumkrónum. Stefnandi árétti þó að hann telji engu breyta við matið á lánshlutanum,sem nýttur var til greiðslu á hafnarkrananum, að seljandi kranans, GottwaldPort Technology, hafi á endanum fengið greitt í evrum. Greiðslurnar hafi íöllum tilvikum verið skuldfærðar af íslenskum tékkareikningi stefnanda en ekkiaf erlendum gjaldeyrisreikningi, þ.e. evrureikningi, og hafi því erlendurgjaldmiðill aldrei skipt um hendur milli lánveitanda og lántaka. Um lögvarðahagsmuni af viðurkenningarkröfunni vísist að öðru leyti til þess sem að framangreini. Krafa stefnanda byggir á lögum um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. laganna. Um vaxtakröfu vísasttil 4. gr., sbr. 18. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til meginreglnakröfuréttarins um gildi fullnaðarkvittanna. Um heimild til öflunarviðurkenningardóms vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við XXI. kafla laganr. 91/1991, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna.III.Stefndi kveður sýknukröfu sína á því byggða að meðundirritun á lánssamningi nr. 71955 hafi stefnandi skuldbundið sig til að takalán í erlendum gjaldmiðlum. Stefnanda beri að efna gerða samninga og virðaskuldbindingar sínar. Stefndi telji að krafa hans á hendur stefnanda samkvæmthinum umdeilda lánssamningi sé skuldbinding í erlendri mynt og falli þess vegnautan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga.Af hálfu stefnda sé á því byggt að lánssamningurinn og framkvæmdlánveitingarinnar, lánsfjárhæð tilgreind í erlendum myntum og lánið greitt út íerlendri mynt, beri með sér að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða.Stefnandi hafi leitað eftir tilboðum í fjármögnun hafnarkranans hjá stefnda.Hafi hann nokkur tilboð fengið bæði í íslenskum krónum og í erlendri mynt.Mánaðarleg greiðslubyrði af láninu í íslenskum krónum hafi verið 4.369.100krónur en mánaðarleg greiðslubyrði af því erlenda láni sem stefnandi hafi tekiðhafi verið 2.408.046 krónur, eða tæplega tveimur milljónum lægri. Stefnandahafi því ekki getað dulist að þessi lága greiðslubyrði hafi verið bundin þvískilyrði að hann hafi verið að taka erlent lán. Lánssamningurinn hafi tiltekiðlánsfjárhæðina í erlendum myntum sem og mánaðarlega greiðslubyrði lánsins. Íyfirliti yfir endurgreiðsluferil lánsins hafi lánið verið tilgreint í erlendummyntum þess. Þá bendi stefndi á að stefnandi hafi samkvæmt ákvæði IV. ílánssamningnum átt að greiða stefnda tilgreinda LIBOR vexti. Stefnandi hafiekki átt að greiða vexti á íslenskar krónur. Ef svo hefði verið hefðiskuldbinding stefnanda að grunni til byggst á svokölluðum REIBOR vöxtum ogvextirnir orðið umtalsvert hærri en þeir voru í raun enda LIBOR vextir ekkiákvarðaðir á íslenskar krónur. Skuldbinding stefnanda hafi því án alls vafaverið í erlendum myntum og honum það ljóst. Að mati stefnda verði að líta áfjármögnunarleigusamninginn sem lánssamning í erlendum myntum sem uppfylliskilyrði VI. kafla laga nr. 38/2001. Í I. kafla komi fram að samningsverð séCHF 1.723.815 og JPY 247.444.863. Mánaðarlegar afborganir séu tilgreindar í IV.kafla samningsins og séu þær tilgreindar í erlendu myntunum, CHF 19.066 og JPY2.468.795, í samræmi við greiðsluyfirlit. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar, þar sem fjallað hafiverið um hvort samningur sé um lán í erlendri mynt eða íslenskum krónum bundiðmeð óheimilum hætti við gengi erlendrar myntar, hafi fyrst og fremst veriðbyggt á skýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hafi gengist undir.Komi önnur atriði við lánveitinguna ekki til álita ef textaskýring taki afskarið um efni skuldbindingarinnar að þessu leyti. Um þetta vísist m.a. tildóma Hæstaréttar í málum nr. 835/2014, nr. 25/2014, nr. 187/2014, sbr. og tilhliðsjónar dóm í máli nr. 14/2014, sbr. og dóma í máli nr. 446/2013, nr.757/2012, nr. 715/2012 og nr. 50/2012. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 70/2014hafi verið skorið úr um það hvort í sambærilegum fjármögnunar-leigusamningi ogum sé deilt í þessu máli væri um erlent eða gengistryggt lán að ræða. Íforsendum Hæstaréttar komi fram að bæði samningsverð og leigugreiðslur hafiverið tilgreindar í erlendum myntum. Hins vegar hafi í samningnum verið kveðiðá um að leigugjaldið væri gengistryggt miðað við breytingar erlends gjaldmiðilsgagnvart íslenskri krónu. Af efni samningsins yrði því ekki ráðið hvort um væriað ræða lán í erlendum myntum eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum.Yrði þannig að líta til gagna um efndir og framkvæmd samningsins. Í ljósidómafordæmis Hæstaréttar verði að skoða útgreiðslu láns nr. 71955 til þess aðkomast að niðurstöðu um hvort um erlent eða gengistryggt lán sé að ræða. Ákvæðisamningsins feli í sér að andvirði lánsinshafi ekki átt að greiða inn á gjaldeyrisreikninga stefnanda í JPY og CHF heldurað lánið yrði greitt út með þeim hætti að stefndi keypti kranann af söluaðilahans í Þýskalandi og andvirðið greitt til hans í evrum án aðkomu stefnanda, ensamningurinn byggi á því að stefndi yrði eigandi kranans þangað til stefnandihefði greitt upp lánið. Seljandi kranans sé þýskt fyrirtæki og hafi þaðfarið fram á að fá andvirðið greitt til sín í evrum inn á tilgreindan reikningí banka í Þýskalandi. SP Fjármögnun hf. hafi ekki átt gjaldeyrisreikning íevrum með höfuðbók 38 og hafi því óskað því eftir því að Landsbanki Íslandshf., erlendar millifærslur, greiddi evrurnar inn á reikning félagsins.Landsbanki Íslands hf. hafi því, þann 9. september 2007, millifært í evrum,þ.e. 2.295.000 EUR, af gjaldeyrisreikningi sínum inn á reikning þýskafélagsins. SP Fjármögnun hf. hafi greitt til Landsbanka Íslands hf. andvirðievranna í íslenskum krónum. Óumdeilt sé að seljandi tækisins hafi fengiðandvirði þess greitt inn á bankareikning sinn í evrum enda ekki hægt að leggjaíslenskar krónur inn á umræddan reikning seljanda kranans og því sá hlutilánsins sannanlega greiddur út í erlendri mynt. Stefndi byggi á því aðlánsfjárhæðin hafi verið greidd út í erlendum gjaldeyri, sbr. kvittanir fyrirerlendum millifærslum. Breyti engu í þessu sambandi þótt lánsfjárhæðin hafiekki fyrst verið lögð inn á gjaldeyrisreikninga í eigu stefnanda. Vísi stefnditil dóma Hæstaréttar um þetta efni, m.a. dóms í máli nr. 337/2015, en þar hafiútgreiðsla lánsins farið fram á þann hátt að erlend mynt hafi verið notuð tiluppgreiðslu eldri lána, sem að stærstum hluta (70%) hafi verið í erlendumgjaldmiðlum. Í dóminum segi að lánveitingin teljist hafa verið í erlendumgjaldmiðlum í þeim skilningi sem hér skipti máli. Einnig sé vísað til dómsHæstaréttar í máli nr. 106/2015. Stefndi telji einnig að það skipti ekki málivarðandi lögmæti lánsins að það hafi verið greitt út í annarri erlendri mynt,evrum, en samningurinn sjálfur tiltaki sem lánsfjárhæðina, þ.e. JPY og CHF.Stefndi hafi ekki getað greitt lánið út í þeim myntum þar sem söluaðili krananshafi farið fram á að fá söluverðið greitt í evrum. Um þetta efni vísi stefnditil dóms Hæstaréttar í máli nr. 558/2014. Stefndi mótmæli þeirri málsástæðustefnanda að það bendi til þess að lánið hafi verið gengistryggt að stefnandihafi endurgreitt það í íslenskum krónum. Hæstiréttur hafi ítrekað tekið þaðfram í dómum sínum að endurgreiðsla erlends láns í íslenskum krónum breyti ekkieðli lánsins. Það hafi ekki verið talið ráða úrslitum í hæstaréttarmáli nr.337/2013 að lántaka hafi verið heimilt samkvæmt samningi að inna af hendiafborganir í íslenskum krónum, og sé einnig vísað til dóms í máli nr. 66/2012til stuðnings þeirri niðurstöðu.Stefndi telji því ljóst að af orðalagi samningsins, öðrum skjölum ogathöfnum aðila, engum vafa háð að umþrættar skuldbindingar hafi verið íerlendum gjaldmiðlum og slíkt raunar verið skýrlega staðfest í dómaframkvæmd.Beri þegar af framangreindum ástæðum, hverri og einni og öllum samanlögðum, aðsýkna stefnda af dómkröfum stefnanda. Í varakröfu krefjist stefnandi þess að viðurkenntsé að sá hluti lánssamnings nr. 71955, sem sannanlega hafi verið greiddur út ííslenskum krónum, 81.895.622 krónur, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu ískilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi krefjist sýknu af þessarikröfu og telji að allt lánið sé erlent þrátt fyrir að 26% af lánsfjárhæðinnihafi verið greitt út í íslenskum krónum. Um þetta efni bendi stefndi á dómHæstaréttar í máli nr. 337/2015 en þar hafi lán verið talið erlent en 75% afandvirði lánsins hafi verið greitt út í erlendri mynt og afgangurinn ííslenskum krónum, sbr. og dóm réttarins í máli nr. 602/2013. Stefndi vísar til laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, einkum 1. – 4. gr. og 13. og 14. gr., meginreglna samninga- ogkröfuréttar um að efna gerða samninga og virðis skuldbindingar. Krafa stefndaum málskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum þvínauðsyn til að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda. IV.Ágreiningur aðila málsins lýtur eingöngu að þvíhvort lánssamningurinn 6. september 2007 feli í sér skuld í erlendri mynt eðaíslenskum krónum sem bundnar séu gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hættisamkvæmt 13. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómum Hæstaréttar hefur ítrekað komið fram að þegarvafaatriði sé hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum eða ólögmættgengistryggt lán í íslenskum krónum sé að ræða skuli við úrlausn þess fyrst ogfremst litið til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggi til grundvallarskuldbindingunni. Í því sambandi skipti einkum máli hvernig sjálfskuldbindingin sé tilgreind í samningnum. Efni lánssamnings sem um ræðir í máli þessu ersambærilegt við þann lánssamning er var til úrlausnar í hæstaréttarmálinu nr.70/2014. Í því máli var komist að þeirri niðurstöðu að í samningnum væri ekkiafdráttarlaust kveðið á um það hvort í honum fælist skuldbinding um gilt lán íerlendum gjaldmiðlum eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum. Þar semefni samningsskilmálanna væri ekki ljóst yrði að líta til gagna um framkvæmd ogefndir samningsins. Hér háttar til með sama hætti og verður því að líta tilgagna um framkvæmd og efni samningsins. Í hæstaréttarmálinu nr. 70/2014 báru gögn málsinsmeð sér að stefndi í því máli greiddi út lánsfjárhæðina í íslenskum krónum. Þálá einnig fyrir að skuldarinn greiddi afborganir og vexti í íslenskum krónum.Er tekið fram að aðilar hafi því báðir efnt skuldbindingar sínar í þeimgjaldmiðli. Í máli því sem hér er til úrlausnar er ekki ágreiningur um aðstefnandi greiddi afborganir af láninu og vexti í íslenskum krónum. Það semhelst greinir þessi tvö mál að er að í því máli sem hér er leyst úr háttaði svotil að SP Fjármögnun hf. millifærði lánsfjárhæðina ekki inn á reikningstefnanda, heldur millifærði félagið fjárhæðina í íslenskum krónum út af eigintékkareikningi, til stefnda, sem aftur millifærði fjárhæðina í evrum inn áreikning hins erlenda seljanda kranans í Þýskalandi. Í þessu máli erlánsfjárhæðin, í skjölum tengdum lánveitingunni, ýmist tilgreind í erlendumgjaldmiðlum eða íslenskum krónum, en oft þó íslenskum krónum einum saman. Á þaðtil að mynda við um skilmálabreytinguna frá 29. nóvember 2008 og ákvörðun umlokagreiðslu frá 12. júní 2009. Á þeim tíma er lánveitingin var innt af hendi varhún á hendi SP Fjármögnunar hf., sem var annar lögaðili en stefndi. Svo semáður er rakið greiddi SP Fjármögnun hf. lánsfjárhæðina í íslenskum krónum út afeigin reikningi. Lánveitingin var þó bundin við fjármögnun á krana, sem þá láfyrir að yrði keyptur í evrum frá hinum tilgreinda seljanda í Þýskalandi. SPFjármögnun hf. tók að sér, fyrir milligöngu stefnda, að millifæra fjárhæðinatil Þýskalands í evrum. Með því efndi SP Fjármögnun hf. samningsskuldbindingusína í erlendum gjaldmiðli. Að því gættu hefur stefndi leitt í ljós að um erlentlán hafi verið að ræða. Stefnandi kaus að verja hluta lánsfjárhæðarinnar til aðgreiða vörugjöld og aðflutningsgjöld vegna kaupanna. Þegar til þessa er litiðverður stefndi sýknaður bæði af aðal- og varakröfu stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda Halldór ReynirHalldórsson héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda Hrannar Jónssonhéraðsdómslögmaður.Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldasonhéraðsdómari.Dómsorð:Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfumstefnanda, Vélaverkstæðis Hjalta Einars ehf. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 719/2017
|
Kærumál Útlendingur Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæra hafði borist héraðsdómi eftir að frestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var liðinn.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og GretaBaldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. nóvember 2017, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8.desember 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Hinnkærði úrskurður var kveðinn upp í þinghaldi 10. nóvember 2017 að viðstöddumvarnaraðila og verjanda hans. Kæra barst héraðsdómi 14. sama mánaðar. Eftir upphafsmálslið2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 er kærufrestur þrír sólarhringar og var hannþví liðinn þegar kæran barst héraðsdómi. Samkvæmt þessu verður málinu vísað fráHæstarétti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 10. nóvember 2017.Lögreglustjórinn áSuðurnesjum hefur krafist þess fyrirdóminum í dag að ákærða, X, fæddum 10. apríl 1984, verði með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. desember 2017, kl. 16:00. Ákærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðallega aðhenni verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður styttri tímien krafist er.IÍ greinargerð lögreglustjóra segir að ákærði hafikomið til landsins 13. september 2017 með flugi [...] frá Kaupmannahöfn. Viðafskipti tollvarða af ákærða í Flugstöð Leifs Eiríkssonar hafi skilríki annarsfólks fundist í tösku, sem ákærði hafi þá sagst ekki eiga. Um hafi verið aðræða skráningarpappír, ígildi dvalarleyfis frá Þýskalandi(Aufenthaltsgestattung), nr. [...], með nafninu A, f.d. [...] í Írak, skráningarpappírfrá Þýskalandi nr. [...] með nafninu B, f.d. [...], tvenn óskilgreindkennivottorð frá Írak með mynd af A, innanlands kennivottorðskjal fráÞýskalandi með mynd af A og B ásamt nöfnum þeirra og tveggja barna, meðgildistíma til 11. febrúar 2016, og ákvörðunarpappír (bescheid) frá Þýskalandi,dagsettan 8. apríl 2017, um synjun um hæli með fjórum nöfnum, C f.d. [...], D,f.d. [...], E, f.d. [...] og F, f.d. [...]. Hald hafi verið lagt á framangreindskilríki. Ákærði hafi í framhaldinu farið inn í landið og hafi maður,hælisleitandi hér á landi, tekið á móti honum. Skömmu síðar hafi réttmætirhandhafar framangreindra skilríkja gefið sig fram í komusal flugstöðvarinnar ogsótt um hæli. Ákærði hafi átt bókað flug frá landinu 14. september sl. en hannbreytt þeim miða til 15. sama mánaðar. Þann dag hafi ákærði verið handtekinn íflugstöðinni, grunaður um smygl á fólki. Viðskýrslugjöf hjá lögreglu hafi ákærði viðurkennt að hafa greitt fyrirfjölskylduna farmiða hingað til lands og áfram héðan til Dublin á Írlandi eftirað hafa fengið beiðni þess efnis frá aðila í Malmö. Hann hafi einnig viðurkenntað hafa komið með sömu flugvél og fjölskyldan hingað til lands og að hafa eftirafskipti tollgæslu og lögreglu af honum 13. september sl. tekið farangur þeirraog farið með hann heim til vinar síns. Lögreglustjórisegir A og B bæði hafa borið um það fyrir lögreglu að þau hafi ferðast á röngumnöfnum hingað til lands. Þá hafi A jafnframt sagt þau hafa ferðast á fölsuðumvegabréfum. Ákærði hafi aðstoðað þau og tekið við hinum fölsuðu skilríkjumeftir að þeim hafði verið framvísað þegar farið var um borð í flugvélina hingaðtil lands.Hinn 13. október 2017 hafi ákæra verið gefin út áhendur ákærða vegna málsins, aðallega fyrir meint brot gegn 3. mgr. 116. gr.útlendingalaga nr. 80/2016, þ.e. smygl á fólki. Til vara sé ákærða gefið að sökbrot gegn f-lið 2. mgr. 116. gr. sömu laga. Mál á grundvelli ákærunnar hafiverið þingfest 8. nóvember sl.Lögreglustjóri vísar til þess að ákærði hafi sættfarbanni frá 16. september sl. til 23. október sl. Þann dag hafi hann hinsvegar verið handtekinn, grunaður um brot gegn valdstjórninni, sbr. 108. gr.almennra hegningarlaga. Atvik tengd því meinta broti ákærða hafi verið sú aðfyrr um daginn hefði fyrrnefndur A komið í móttökumiðstöð fyrir umsækjendur umalþjóðlega vernd að [...] og sagst vilja draga framburð sinn í málinu til baka.A hefði gefið þá skýringu að hann óttaðist um sig og fjölskyldu sína, héldihann framburði sínum til streitu. A hefði sagt ákærða hafa haft í hótunum viðsig og fjölskyldu sína vegna framburðar A og konu hans varðandi þá aðstoð semþau hefðu fengið við að komast til landsins. Hótanirnar hefðu átt sér stað ístrætisvagni nr. 14 laugardaginn 21. október sl. Ákærði hefði sagt að ef A ogfjölskylda hans væru með fingraför í Þýskalandi yrðu þau send þangað aftur. Þaryrði tekið á móti þeim og framburði þeirra gegn ákærða hefnt. Lögreglustjórisegir héraðssaksóknara hafa gefið út ákæru á hendur ákærða vegna þessarahótana 8. nóvember sl. Mál vegna þeirrar ákæru hafi verið sameinað eldra máliákærða fyrr í dag.Með vísan til alls framangreinds og háttsemi ákærðatelji lögreglustjóri ákærða líklegan til að halda áfram brotum. Öryggi A ogfjölskyldu hans sé því ógnað, gangi ákærði laus á meðan mál hans er til meðferðarhjá dómstólum. Líta verði sérstaklega til þeirrar viðkvæmu stöðu semfjölskyldan sé í hér á landi, sem umsækjendur um alþjóðlega vernd og áður semslíkir í Þýskalandi. A og eiginkona hans séu lykilvitni í málinu semnauðsynlegt sé að vernda, en framburður þeirra hjóna hafi að mati lögregluverið afar trúverðugur undir rannsókn málsins.Lögreglustjóri segir ákærða engin tengsl hafa viðlandið. Því megi ætla að hann reyni að komast úr landi eða leynast ellegar komasér með öðru hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar verði honum ekki gertað sæta gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum.Jafnframt megi ætla samkvæmt framansögðu að ákærði muni halda áfram brotum ámeðan máli hans er ekki lokið og þá verði að telja gæsluvarðhald nauðsynlegttil að verja fjölskyldu A fyrir árásum/hótunum ákærða.Til stuðnings kröfum sínum vísar lögreglustjóri tilb-, c- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá vísarhann einnig til f-liðar 2. mgr. og 3. mgr. 116. gr. útlendingalaga nr. 80/2016og 108. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. IIMeð vísan til alls framanritaðs, svo og gagnasakamálsins nr. S-359/2017, er fallist á það með lögreglustjóra að ákærði séundir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við.Ákærði er erlendur ríkisborgari sem engin tengsl hefurvið Ísland svo vitað sé. Á það verður að fallast með lögreglustjóra að ætlamegi að ákærði muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér undanmálssókn með öðrum hætti fari hann frjáls ferða sinna. Samkvæmt því telstfullnægt skilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálatil að ákærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Með vísan til allsframangreinds má að mati dómsins jafnframt ætla að ákærði muni halda áframbrotastarfsemi, fari hann frjáls ferða sinna. Er því einnig fullnægt skilyrðumc-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að ákærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Samkvæmt öllu þessu verður krafa lögreglustjóra tekin tilgreina með þeim hætti sem hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður upp Kristinn Halldórssonhéraðsdómari. ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Ákærði, X, fæddur [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 8. desember 2017, kl.16:00.
|
Mál nr. 90/2002
|
Stjórnsýsla Stöðuveiting Opinberir starfsmenn Skaðabótamál
|
G var ein þriggja umsækjenda um stöðu hjúkrunarforstjóra á Heilbrigðisstofnuninni B en allir umsækjendurnir störfuðu þar. Í samræmi við ákvæði 4. mgr. 31. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu, voru umsóknirnar sendar hjúkrunarráði til umsagnar. Fyrir lá að hjúkrunarráð hafði einungis lagt mat á tvær umsóknir en ekki umsókn G vegna skorts á framlögðum gögnum. Fallist var á það með héraðsdómi að málsmeðferð hinna lögbundnu umsagnaraðila hefði verið ábótavant þar sem hjúkrunarráð lét undir höfuð leggjast að óska eftir frekari gögnum um G og taka afstöðu til umsóknar hennar. Þá hefði framkvæmdastjóra stofnunarinnar borið, þegar umsagnir hjúkrunarráðs bárust H, að hlutast til um að senda ráðinu þau gögn sem vantaði og kalla eftir fullnægjandi umsögn um G. Ekki hefði verið rétt að taka ákvörðun um ráðningu í starfið fyrr en fullnægjandi umsögn um alla umsækjendur lágu fyrir. Hins vegar var talið að heilbrigðisstofnunin hefði sýnt nægjanlega fram á að allar umsóknirnar hefðu komið til álita við atkvæðagreiðslu í stjórn stofnunarinnar sem var einungis umsagnaraðili. Var tekið fram að gögn málsins sýndu að allir umsækjendurnir hefðu verið hæfir til að gegna stöðu hjúkrunarforstjóra. Þótt ekki væri unnt að fullyrða hver niðurstaða stjórnar stofnunarinnar hefði orðið ef umsögn hjúkrunarráðs um hæfi áfrýjanda hefði legið fyrir þótti stofnunin hafa sýnt fram á að ákvörðunin hefði verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og gert líklegt að umsögn hjúkrunarráðs hefði ekki leitt til annarrar niðurstöðu. Var því ekki unnt að ákvarða áfrýjanda skaðabætur á þeim grundvelli að hún hefði orðið af stöðunni vegna brots á lögum nr. 97/1990. Þá voru ekki talin lagaskilyrði til að dæma áfrýjanda miskabætur. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 20. febrúar 2002. Hún krefst þess aðallega, að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 5.000.000 krónur með 4,5% vöxtum frá 1. ágúst 1999 til 1. júlí 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt III. og V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún þess, að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 4.400.209 krónur, en til þrautavara 2.857.898 krónur, með nánar tilgreindum dráttarvöxtum frá 1. september 1999 til greiðsludags. Áfrýjandi krefst þess einnig, að stefnda verði gert að greiða sér miskabætur að fjárhæð 300.000 krónur með 4,5% vöxtum frá 1. ágúst 1999 til greiðsludags og vaxtavöxtum samkvæmt meginreglu 1. málsliðar 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. nú V. kafla laga nr. 38/2001. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti látinn falla niður. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi voru sjúkrahúsið og heilsugæslan á Blönduósi sameinuð í desember 1998. Ákveðið var að sameina stöður hjúkrunarforstjóra á heilsugæslu og sjúkrahúsi í eina stöðu, sem auglýst var í Morgunblaðinu 9. maí 1999. Var áfrýjandi einn þriggja umsækjenda um stöðuna, en um hana sótti einnig Kristjana Arnardóttir og Sveinfríður Sigurpálsdóttir, en allar störfuðu þær hjá stefnda. Umsóknirnar voru sendar til heilbrigðis- og tryggingarmálaráðuneytisins, sem sendi þær hjúkrunarráði til umsagnar, en samkvæmt 4. mgr. 31. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu, sbr. lög nr. 83/1997, skulu hjúkrunarforstjórar sjúkrahúsa ríkisins ráðnir af forstjóra eða framkvæmdastjóra að fenginni umsögn hjúkrunarráðs og viðkomandi sjúkrahússtjórnar. Samkvæmt 5. mgr. sömu greinar má ráða hvern þann hjúkrunarforstjóra til starfa, sem hæfur hefur verið talinn. Hjúkrunarráð lagði ekki mat á umsókn áfrýjanda á fundi sínum 12. júlí 1999 „vegna skorts á framlögðum gögnum“ og fjallaði eingöngu um umsóknir hinna tveggja umsækjendanna og mat þær báðar jafnhæfar í stöðuna. Á fundi í stjórn stefnda 23. júlí 1999 er eftirfarandi bókað: „Hjúkrunarráð hefur yfirfarið umsóknir þessar og metur Kristjönu og Sveinfríði jafnhæfar og raðar þeim ekki en gögn vantaði með umsókn Gyðu. Greidd voru atkvæði um umsóknir þessar og hlaut Kristjana 4 atkvæði en Sveinfríður 1.“ Var Kristjana ráðin í stöðu hjúkrunarforstjóra frá 1. ágúst 1999. Fallist er á það með héraðsdómi, að málsmeðferð hinna lögbundnu umsagnaraðila hafi verið ábótavant. Hjúkrunarráð lét undir höfuð leggjast að óska eftir frekari gögnum um áfrýjanda og taka afstöðu til umsóknar hennar. Þegar umsagnir hjúkrunarráðs bárust til stefnda, bar framkvæmdastjóranum að hlutast til um að senda því þau gögn, sem vantaði, og kalla eftir fullnægjandi umsögn um áfrýjanda. Ekki var rétt að taka ákvörðun um ráðningu í starfið fyrr en fullnægjandi umsögn um alla umsækjendur lægi fyrir. Þótt tíminn væri naumur, þar til hjúkrunarforstjóri skyldi taka við starfinu, réttlætti það ekki að það var látið farast fyrir. II. Áfrýjandi heldur því fram, að umsókn hennar hafi ekki komið til greina við atkvæðagreiðslu í stjórn stefnda, þar sem hjúkrunarráð hafi ekki lagt mat á umsóknina. Styður hún það við yfirlýsingu og framburð fyrrverandi yfirlæknis stefnda, sem var á fundinum 23. júlí 1999. Framangreind bókun frá fundinum kveður ekki óyggjandi á um þetta. Stjórnarmenn stefnda báru fyrir dómi, að allar umsóknirnar hefðu verið til umfjöllunar hjá stjórninni. Það hafi enga þýðingu haft fyrir afstöðu þeirra, að ekki hafi borist umsögn um áfrýjanda frá hjúkrunarráði. Þeir þekktu allir vel til áfrýjanda, sem hafði starfað hjá stefnda frá árinu 1987, og vissu að hún var vel hæf til að gegna stöðu hjúkrunarforstjóra engu síður en hinir tveir umsækjendurnir. Í framburði stjórnarmanna stefnda fyrir dómi kom fram, að það sem fyrst og fremst hafi ráðið niðurstöðu þeirra hafi verið að ráða til starfans þann umsækjanda, sem þeir töldu hæfastan til að lægja öldurnar meðal starfsfólks og koma á vinnufriði við stofnunina á ný, en veruleg óánægja hafði ríkt meðal starfsfólksins um ýmis samskipti við helstu yfirmenn stofnunarinnar. Þeir hefðu metið það þannig að sú, sem ráðin var til starfans, væri færust til að koma þeim vinnufriði á. Verður að telja, að stefndi hafi sýnt nægilega fram á það, að allar umsóknirnar hafi komið til álita á fundinum 23. júlí, en þess ber að gæta, að stjórn stefnda var að lögum einungis umsagnaraðili. Í málinu liggja fyrir gögn um alla umsækjendur, störf þeirra og menntun. Gögn þessi sýna, að þeir voru allir hæfir til að gegna stöðu hjúkrunarforstjóra. Þótt ekki sé unnt að fullyrða, hver niðurstaða stjórnar stefnda hefði orðið, ef umsögn hjúkrunarráðs um hæfi áfrýjanda hefði legið fyrir, þykir stefndi hafa sýnt fram á, að ákvörðunin hafi verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og gert líklegt, að umsögn hjúkrunarráðs hefði ekki leitt til annarrar niðurstöðu. Samkvæmt þessu er ekki unnt að ákvarða áfrýjanda skaðabætur á þeim grundvelli, að hún hafi orðið af stöðunni vegna brots á lögum nr. 97/1990. Ekki eru lagaskilyrði til að dæma áfrýjanda miskabætur í máli þessu. Samkvæmt framansögðu er niðurstaða héraðsdóms staðfest. Rétt þykir, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 23. okt. sl., var höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 1. mars 2001. Stefnandi er Guðrún Gyða Ölvisdóttir, kt. 260354-5239, Húnabraut 28, Blönduósi. Stefndi er Heilbrigðisstofnunin Blönduósi, kt. 511297-2309, Flúðabakka 2, Blönduósi. Dómkröfur stefnanda: A Krafa um skaðabætur fyrir fjártjón 1. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði með dómi gert að greiða stefnanda skaðabætur vegna fjártjóns að fjárhæð 5.000.000 kr., ásamt 4,5% vöxtum frá og með 1. ágúst 1999 til greiðsludags og vaxtavöxtum skv. meginreglu 1. ml. 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta. 2. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði með dómi gert að greiða stefnanda skaðabætur vegna fjártjóns 4.400.209 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 90/1992, af 221.646 kr. frá og með 1. september 1999, af 443.292 kr. frá og með 1. október 1999, af 664.938 kr. frá og með 1. nóvember 1999, af 886.584 kr. frá og með 1. desember 1999, af 1.118.641 kr. frá og með 1. janúar 2000, af 1.311.453 kr. frá og með 1. febrúar 2000, af 1.504.265 kr. frá og með 1. mars 2000, af 1.697.077 kr. frá og með 1. apríl 2000, af 1.889.889 kr. frá og með 1. maí 2000, af 2.082.701 kr. frá og með 1. júní 2000, af 2.280.788 kr. frá og með 1. júlí 2000, af 2.478.876 kr. frá og með 1. ágúst 2000, af 2.817.009 kr. frá og með 1. september 2000, af 3.155.142 kr. frá og með 1. október 2000, af 3.308.764 kr. frá og með 1. nóvember 2000, af 3.501.576 kr. frá og með 1. desember 2000, af 3.739.890 kr. frá og með 1. janúar 2001, en af (3.946.376*1,115=) 4.400.209 kr. frá og með 1. febrúar 2001 til greiðsludags, ásamt vaxtavöxtum skv. 1. ml. 12. gr. vaxtalaga, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta. B Krafa um sérstakar miskabætur Stefnandi krefst þess einnig að stefnda verði með dómi gert að greiða stefnanda miskabætur vegna meðferðar málsins fyrir stjórnvöldum að fjárhæð 300.000 kr., ásamt 4,5% vöxtum frá og með 1. ágúst 1999 til greiðsludags og vaxtavöxtum skv. meginreglu 1. ml. 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins að teknu tilliti til þess að um sé að ræða einstakling sem hafi verið sviptur rétti sem veita hefði átt honum án eftirgangsmuna eða málsóknar. Dómkröfur stefnda: Aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Í desember 1998 voru sjúkrahúsið og heilsugæslan á Blönduósi sameinuð. Vegna þessa var ákveðið að sameina stöður hjúkrunarforstjóra á heilsugæslu og sjúkrahúsi í eina stöðu. Staðan var auglýst í Morgunblaðinu þann 9. maí 1999. Í auglýsingunni sagði svo: "Laus er til umsóknar staða hjúkrunarforstjóra heilbrigðisstofnunarinnar. Um er að ræða nýja stöðu sem verður til vegna sameiningar sjúkrahúss og heilsugæslu. Á sjúkrasviði er nú 23 rúma blönduð sjúkradeild sem einnig sinnir bráðainnlögnum, einnig nýendurbætt 12 rúma öldrunardeild og 12 vistrýma dvalardeild. Á heilsugæslusviði starfa þrír hjúkrunarfræðingar, þar af einn við heilsugæslustöð á Skagaströnd, íbúafjöldi á starfssvæði stofnunarinnar er um 2.300. Þrír læknar starfa við stofnunina. Umsóknarfrestur er til 4. júní nk. Nánari upplýsingar veitir Bolli Ólafsson framkvæmdastjóri." Stefnandi, sem m.a. hafði starfað hafði hjá stefnda frá árinu 1987, sótti um stöðu þessa. Það gerðu einnig tveir aðrir hjúkrunarfræðingar, þær Sveinfríður Sigurpálsdóttir, sem var starfandi hjúkrunarforstjóri á sjúkrasviði Heilbrigðisstofnunarinnar á Blönduósi og Kristjana Arnardóttir aðstoðardeildarstjóri við Heilbrigðisstofnunina. Umsóknir þessara þriggja umsækjenda voru sendar til heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins. Ráðuneytið sendi umsóknirnar ásamt fylgigögnum til hjúkrunarráðs. Um 20. júlí barst Heilbriðisstofnuninni umsögn hjúkrunarráðs. Í umsögn ráðsins segir um umsókn stefnanda: "Vegna skorts á framlögðum gögnum getur hjúkrunarráð ekki lagt mat á umsögn Guðrúnar Gyðu Ölvisdóttur." Í umsögn ráðsins er fjallað um umsóknir hinna tveggja umsækjenda. Ráðið mat þær Sveinfríði og Kristjönu báðar jafnhæfar í auglýsta stjórnunarstöðu og raðar þeim jafnt. Á fundi Heilbrigðisstofnunarinnar á Blönduósi hinn 23. júlí 1999 voru greidd atkvæði um umsækjendur og hlaut Kristjana fjögur atkvæði, Sveinfríður eitt en stefnandi ekkert. Í fundargerð segir m.a.: "Hjúkrunarráð hefur yfirfarið umsóknir þessar og metur Kristjönu og Sveinfríði jafnhæfar og raðar þeim ekki en göng vantaði með umsókn Gyðu." Í framhaldi af þessu var Kristjana Arnardóttir ráðin í stöðu hjúkrunarforstjóra. Hinn 12. apríl 2001 var staða hjúkrunarforstjóra stefnda auglýst að nýju. Í þeirri auglýsingu segir m.a. að umsóknum skuli fylgja náms- og starfsferill viðkomandi. Um þessa stöðu sótti stefnandi og fjórir aðrir umsækjendur. Hinn 26. maí sl. fjallaði hjúkrunarráð um umsóknir þessara fimm umsækjenda. Niðurstaða ráðsins var að allir umsækjendur væru hæfir. Ráðið raðaði umsækjendum þannig að umsækjandinn Sveinfríður Sigurpálsdóttir var sett í 1. sæti og stefnandi í 2. sæti. Af hálfu stefnanda er því haldið fram, að þar sem viðurkennt hafi verið með bréfi framkvæmdastjóra stefnda, dags. 8. okt. 1999, til Bandalags háskólamanna að réttra formreglna hafi ekki verið gætt við meðferð á umsókn stefnanda, þurfi ekki að deila um sök í skilningi sakarreglu skaðabótaréttar. En sú regla hafi ótvírætt verið talin gilda um skaðabótarétt ríkisstarfsmanna, umsækjenda um störf og annarra borgara gagnvart stjórnvöldum sem brjóti málsmeðferðar- eða efnisreglur stjórnsýsluréttar eða vinnuréttar við úrlausn mála. Í þessu tilviki sé brotin rannsóknarregla stjórnsýsluréttar og skýr lagaskylda stefnda til fullnægjandi álitsumleitunar, sbr. 4. og 5. tl. 31. gr. laga nr. 97/1990. Meðorsök tjóns stefnanda sé handvömm hjúkrunarráðs enda hefði verið auðvelt að nálgast þau gögn sem ráðið taldi sig þurfa, bæði hjá stefnanda og stefnda. Frumorsök tjónsins sé sú handvömm stefnda að geta þess ekki í auglýsingu að farið væri fram á tiltekin gögn til sönnunar lífshlaupi umsækjenda. Ef það hefði verið gert hefði stefnandi að sjálfsögðu sent þau gögn með umsókn sinni. Reyndar séu allar nauðsynlegar upplýsingar um menntun, starfsferil og lífshlaup stefnanda að finna í starfsumsókn hennar. Með umsögn hjúkrunarráðs, dags. 16. júlí 1999, fylgi skjal með heitinu "Yfirlit yfir gögn sem Hjúkrunarráð leggur til grundvallar við mat á hæfni umsækjenda um stöður hjúkrunarforstjóra." Skjal þetta hafi enga þýðingu í málinu þar sem stefnanda hafi ekki verið kunnugt um það fyrr en ákvörðun hafði verið tekin í málinu. Í plaggi þessu komi ekki fram að umrædd gögn skuli fylgja umsókn um starf hjúkrunarforstjóra. Meginsök stefnda felist annars vegar í þeirri ákvörðun stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda að láta greiða atkvæði um umsækjendur um starfið án þess að lögbundin umsögn um stefnanda lægi fyrir og hins vegar í þeirri ákvörðun stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda að ráða í starfið án þess að lögbundin umsögn um stefnanda lægi fyrir enda þótt stefnandi hefði áður gefið stefnda kost á að bæta úr málsmeðferðargöllum. Hið síðarnefnda geri sök stefnda enn ríkari og staðfesti auk þess að stefnandi hafi leitað allra tiltækra úrræða til þess að koma í veg fyrir tjón. Ákvörðun stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda að taka málið til efnislegrar afgreiðslu áður en umsögn hafði borist frá hjúkrunarráði um alla þrjá umsækjendur sé á ábyrgð stefnda sem ríkisstofnunar og handhafa veitingarvalds. Lögbundnum álitsgjafa þurfi ekki að stefna í máli sem þessu enda séu ekki gerðar kröfur á hendur hjúkrunarráði. Auðvelt hefði verið að afla þeirra gagna sem hjúkrunarráð taldi standa í vegi fyrir efnislegri umsögn um stefnanda. Öll nauðsynleg gögn séu til í fórum stefnda. Skipti þá ekki máli að hjúkrunarráð hafi sem slíkt gert sjálfstæð mistök með því að kalla ekki eftir þeim gögnum sem það taldi nauðsynleg til þess að staðfesta skýr ummæli í umsókn stefndanda. Þá hafi það einnig verið á ábyrgð stefnda að málið væri nægilega upplýst áður en ákvörðun væri tekin um veitingu starfsins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 svo og að í auglýsingu kæmu fram fullnægjandi upplýsingar um þau fylgigögn sem óskað væri eftir með umsókn, sbr. 7. gr. stjónsýslulaga. Ummæli í bréfi framkvæmdastjóra stefnda, dags. 3. ágúst 1999, um að auglýsing hafi verið nægilega greinargóð geti ekki átt við um leiðbeiningar um nauðsynleg gögn þar sem auglýsingin, sem birtist í Morgunblaðinu 9. maí 1999, víki alls ekkert að gögnum sem fylgja skuli umsókn. Væri því undarlegt ef slíkt gæti verið réttmæt og lögmæt ástæða frávísunar umsóknar við umsögn og í raun við ákvörðun um ráðningu. Af hálfu stefnanda er ekki á það fallist að einstakir umsækjendur eigi að gera ráð fyrir því að umsagnaraðili vænti skriflegrar staðfestingar á þeim upplýsingum um menntun, reynslu og annað sem fram komi í umsókn, nema slíkt sé tekið fram eða þess óskað sérstaklega við meðferð málsins, sbr. og 7. gr. stjónsýslulaga. Augljóst sé að umsögn hjúkrunarráðs um stefnanda hefði getað haft úrslitaþýðingu um úrlausn málsins, þ.e. um tillögugerð og niðurstöðu í atkvæðagreiðslu stjórnar stefnda og ákvörðun stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda. Þetta sé augljóst af gagnályktun frá 5. tl. 31. gr. laga nr. 97/1990. Við úrlausn um skaðabótaskyldu stefnda skipti að sjálfsögðu ekki máli þótt hin lögbundna álitsumleitan feli ekki í sér að umsögn hjúkrunarráðs sé bindandi eins og stefndi hafi í fyrstu virst telja að réttlætti afgreiðslu stefnda. Stefnandi hafi ekki sönnunarbyrði um orsakatengsl stjórnsýslulegs annmarka og niðurstöðu. Hér sé fyrst og fremst um að ræða lögfræðilegt úrlausnarefni en ekki sönnunaratriði. Þar að auki hafi stefnandi sýnt nægilega fram á að vanræksla stefnda á því að afla lögmæltrar umsagnar um stefnanda eins og aðra umsækjendur hafi orðið til þess að stefnandi kom ekki til álita við ákvörðun stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda, sbr. bréf Páls N. Þorsteinssonar, þáverandi yfirlæknis stefnda, dags. 13. ágúst 1999. Óviðunandi sé ef einstaklingur þurfi að sanna orskatengsl milli svo verulegs málsmeðferðargalla sem hér um ræðir og niðurstöðu máls eins og stefndi geri ráð fyrir í bréfi framkvæmdastjóra stefnda, dags. 3. ágúst 1999. Telja verði að bréf framkvæmdastjóra og stjórnarformanns stefnda, dags. 23. júlí 1999, fundargerð stefnda þar sem greidd voru atkvæði um umsækjendur og yfirlýsing eins fundarmanna, Páls N. Þorsteinssonar, feli í sér nægilega sönnun slíkra tengsla. Ekki skipti máli þótt ekki sé um að ræða bindandi álitsumleitan. Þrátt fyrir að sönnunarbyrðin sé stefnda fyrir þeirri óréttmætu en hugsanlegu mótbáru að útilokað sé að stefnandi hefði verið ráðin í starf hjúkrunarforstjóra hjá stefnda sé því ex tuto haldið fram að miðað við nær aldarfjórðungs farsælan starfsferil, menntun og metnað stefnanda sem hjúkrunarfræðings, svo og verulega endurmenntun og reynslu stefnanda af félagsstörfum og stjórnun, sbr. það sem fram kemur í umsókn stefnanda, sé ekki aðeins hugsanlegt heldur líklegt að stefnandi hefði verið ráðinn í starfið hefði réttra formreglna verið gætt. Þótt handvömm hjúkrunarráðs hafi verið meðorsök í máli þessu þá sé meginorsökin sú vanræksla stefnda að fá ekki hjúkrunarráð til þess að bæta úr umsögninni að því er varðar stefnanda og sú handvömm að taka ákvörðun um ráðningu í starfið án þess að umsögn lægi fyrir um alla umsækjendur, sbr. 5. tl. 31. gr. laga nr. 97/1990. Stefnda hafi borið að óska eftir því að hjúkrunarráð bætti úr annmarkanum áður en málinu var ráðið til lykta. Dómkrafa stefnanda styðjist við almennar reglur skaðabótaréttar og stjórnsýsluréttar. Bótafjárhæð aðalkröfu sé miðuð við að tjón stefnanda megi ákveða að álitum. Sé fjárhæðin miðuð við þá erfiðleika sem stefnandi standi frammi fyrir við að þurfa að leiða líkur að tjóni sínu, hvað þá sanna tjón sitt, með rökstuddum hætti og gögnum. Aðallega sé því krafist 5.000.000 kr. í bætur fyrir áætlað fjártjón stefnanda. Séu töpuð lífeyrisréttindi stefnanda þá talin með í þeirri áætlun, sbr. lög nr. 2/1997 um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga. Í sambandi við þessa áætlun á tjóni stefnanda megi nefna að samkvæmt bréfi framkvæmdastjóra stefnda til stéttarfélags stefnanda, dags. 5. júní 2000, njóti hjúkrunarforstjóri þeirra hlunninda að fá greiddan akstur til og frá vinnu sem sé viðbót við önnur kjör sem stefnanda sé ekki unnt að reikna í útreikningum varakrafna í 2. og 3. tl. Þá séu ótalin önnur föst kjör og hlunnindi hjúkrunarforstjóra svo og breytilegar launatekjur. Fjárhæð bóta í varakröfu sé þannig fundin að tekin séu föst laun hjúkrunarforstjóra stefnda, sem ráðinn var, frá og með 1. ágúst 1999 til og með 31. janúar 2001 að viðbættri fastri yfirvinnu og frá henni dregin föst laun stefnanda á sama tíma (að hluta til í námsleyfi), þ.e. án vaktaálags og breytilegrar yfirvinnu. Við niðurstöðu þessa útreiknings sé bætt 11,5% vegna tapaðra lífeyrisréttinda stefnanda vegna lífeyrisframlags ríkisstofnana til lífeyrissjóðs starfsmanna sinna og eftir atvikum bakábyrgðar þeirra. Skipti þá ekki máli hvort stefnandi hefði haldið aðild að Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga, sbr. lög nr. 2/1997 vegna starfsins eða valið aðild að A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sbr. lög nr. 1/1997 þar sem verðmæti lífeyrisskuldbindinga ríkisstofnana gagnvart Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga og B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi verið metið samsvarandi 11,5% í stað almennra 6% en 11,5 sé mótframlag ríkisstofnana til A-deildar LSR. Þannig reiknuð sé skaðabótakrafa stefnanda til vara 4.400.209 kr. ( 3.946.3766 x 1,115). Fjárhæð bóta í þrautavarakröfu sé þannig fundin að tekin séu föst laun hjúkrunarforstjóra stefnda sem ráðinn var frá og með 1. ágúst 1999 til og með 31. janúar 2001 að viðbættri fastri yfirvinnu og frá henni dregin heildarlaun stefnanda á sama tíma (að hluta til í námsleyfi). Við niðurstöðu þeirra útreikninga 2.563.137 kr. sé bætt 11,5% vegna tapaðra lífeyrisréttinda stefnanda vegna lífeyrisframlags ríkisstofnana. Þannig reiknuð sé þrautavarakrafa stefnanda 2.857.898 kr. (2.563.137 x 1.115). Í aðalkröfu sé miðað við tjónsdaginn eða því sem næst, 1. ágúst 1999, sbr. 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum enda þótt þá hafi verið um áætlað framtíðartjón stefnanda að ræða en stefndi hafi loks viðurkennt 8. okt. 1999 að réttra formreglna hafi ekki verið gætt. Það hafi fyrst verið 5. júní 2000 að stefndi hafi upplýst um kjör hjúkrunarforstjórans sem ráðinn var. Krafa um dráttarvexti er studd við þá staðreynd að stefndi hafi viðurkennt að réttra formreglna hefði ekki verið gætt en samt dregið lengi að upplýsa um kjör hjúkrunarforstjórans sem ráðinn var frá og með 1. ágúst 1999. Dráttarvaxtakrafa sé miðuð við höfuðstól eins og hann sé á hverjum tíma þó að teknu tilliti til höfuðstólsfærslu dráttarvaxta skv. 1. ml. 12. gr. vaxtalaga sem krafist sé. Fyrsti upphafstími dráttarvaxta miðist ex tuto við 1. september 1999 sem sé lögákveðinn gjalddagi launa ríkisstarfsmanna skv. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 70/1996, sbr. hins vegar 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögunum, en hefði stefnandi verið ráðinn hjúkrunarforstjóri hefði það verið frá 1. ágúst 1999 eins og sá umsækjandi sem ráðinn var. Verði því að telja eðlilegt að upphafstími dráttarvaxta miðist eigi við síðari tíma en 1. september 1999 og síðan 1. hvers mánaðar. Þess er krafist að almennir vextir á aðalkröfu eða dráttarvextir á varakröfur verði höfuðstólsfærðir árlega. Krafa um sérstakar miskabætur fyrir ófjárhagslegt tjón er studd með vísan til þess að málsmeðferð stefnda hafi ekki aðeins valdið stefnanda tilfinnanlegu fjártjóni heldur einnig tilfinningalegu tjóni og álagi á stefnanda og nánasta umhverfi hennar og m.a. dregið úr starfsþreki hennar með þeim hætti sem ekki verði reiknað út í rökstuddum kröfum vegna fjártjóns. Rétt sé að miskabætur verði ákveðnar með hliðsjón af þeirri staðreynd að þær séu vel til þess fallnar að auka varnaðaráhrif bótaákvarðana og hvetja stjórnvöld og vinnuveitendur almennt til þess að standa löglega að verki og fjalla um mál af sanngirni. Formgalli eins og sá sem viðurkenndur sé í máli þessu sé ekki aðeins almennur formgalli heldur sérstaklega til þess fallinn að leiða til ólögmætrar niðurstöðu og tjóns. Í sambærilegu máli hafi Hæstiréttur Danmerkur ákveðið helmingi hærri viðurlagabætur en þegar um hreinan formgalla sé að ræða. Ljóst sé af gögnum málsins að stefnandi hafi árangurslaust gefið stefnda kost á að bæta úr gallanum í því skyni að stefnandi kæmi til álita við ákvörðun stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda um ráðningu í starf hjúkrunarforstjóra, sbr. 5. tl. 31. gr. laga nr. 97/1990 en stefndi hafi ekki nýtt sér þann möguleika. Krafa um málskostnað styðjist við 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að því er fjárhæð varðar. Að því er varðar skyldu stefnda til greiðslu málskostnaðar styðst krafa stefnanda aðallega við það að stefndi tapi máli í öllu verulegu. Að öðrum kosti styðst krafa stefnanda um málskostnað til vara við þá staðreynd að stefndi hafi viðurkennt mistök í málinu en hafi ekki gert það fyrr en löngu eftir að mistökin urðu, þegar stefnandi hafði kvartað til umboðsmanns Alþingis. Auk þess hafi stefndi sem opinber vinnuveitandi bæði yfirburðastöðu gagnvart einstökum launamönnum og forgangsrétt til túlkunar. Borgararnir verði að hlíta ákvörðunum einstakra ríkisstofnanan, sbr. 2. ml. 60. gr. stjórnarskrárinnar. Sama gildi um stéttarfélag stefnanda eins og önnur samtök launamanna sem einungis geti látið reyna á afstöðu vinnuveitenda með málsókn í grófari málum enda hafi stefndi ekki gefið kost á samningaviðræðum um bætur og ríkið almennt lagst gegn öllum ráðum ríkisstarfsmanna og samtaka þeirra til þess að hnekkja ákvörðunum þess sem vinnuveitanda. M.a. hafi ríkið, þrátt fyrir 14. gr. stjórnarskrárinnar, fengið lögtekið ákvæði 49. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hafi ógildanleg eða ólögmæt ákvörðun stefnda því ekki verið kæranleg til ráðherra. Krafa stefnanda byggist á almennum reglum skaðabótaréttar og stjórnsýsluréttar sbr. 4. tl. 31. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. einnig 7. gr. stjórnsýslulaga, svo og 4. gr. reglna nr. 464/1996 um auglýsingar á lausum störfum sem settar séu samkvæmt samningi heildarsamtaka launafólks, þ.m.t. BHM, sem stéttarfélag stefnanda, FÍH, eigi aðild að. Í því sambandi er vísað í samkomulag BHM, BSRB og ASÍ við fjármálaráðherra frá 12. ágúst 1996 um lágmarksreglur við auglýsingar á lausum störfum samkvæmt 7. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríksins. Krafa stefnanda um sérstakar miskabætur styðjist við meginreglur á sviði EES-vinnuréttar og meginreglur stjónsýslu-, starfsmanna- og skaðabótaréttar og dómafordæmi. Greiðsluskylda stefnda að því er varðar almenna vexti á aðalkröfu um bætur fyrir fjártjón styðjist við 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1999 en samkvæmt því ákvæði séu vextir á bætur bæði fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku 4,5% og reiknist frá því að tjón varð. Upphafstími almennra vaxta hljóti því að hefjast 1. ágúst 1999. Þess er krafist að almennir 4,5% vextir skv. 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 leggist við höfuðstól og vaxtavextir eins og dráttarvextir sbr. meginreglu 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta. Um upphafstíma dráttarvaxta á varakröfur er vísað til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 70/1996. Að því er vaxtafót varðar miðist dráttarvaxtakrafa stefnanda við 10. gr. laga nr. 25/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 90/1992. Um rétt til þess að höfuðstólsfæra dráttarvexti árlega er vísað til 12. gr. vaxtalaga. Málskostnaðarkrafa stefnanda styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Fjárhæð málskostnaðar styðjist við 129. gr. sömu laga. Krafa um greiðslu málskostnaðar styðjist aðallega við 1. mgr. 130. gr. laganna en til vara við 2. ml. 3. mgr. 130. gr. Samkvæmt 4. mgr. 31. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu skuli hjúkrunarforstjórar sjúkrahúsa ríkisins ráðnir af framkvæmdastjóra að fenginni umsögn hjúkrunarráðs samkvæmt hjúkrunarlögum nr. 8/1974 og viðkomandi sjúkrahússtjórnar. Samkvæmt 1. mgr. 31. gr. megi ráða hvern þann hjúkrunarforstjóra til starfa sem hæfur hafi verið talinn. Stefnandi hafi ekki verið látinn gjalda þess að hjúkrunarráð hafi látið hjá líða að meta umsókn hennar og að of seint hafi verið að fá úr því bætt. Við umfjöllun stjórnar um umsóknirnar og við ráðstöfun stöðunnar hafi verið lagt til grundvallar að stefnandi væri ekki síður en hinir umsækjendurnir tveir hæf í skilningi 5. mgr. 31. gr. laga nr. 97/1990. Á stjórnarfundi þann 23. júlí 1999 hafi allar þrjár umsóknirnar verið lagðar fram og umsögn hjúkrunarráðs um þær kynntar. Allir fundarmenn hafi gert sér grein fyrir því að umsögn hjúkrunarráðs hafi ekki verið bindandi fyrir stjórnina. Þeir hafi verið upplýstir um að menntunarlega stæðust allir umsækjendur þær kröfur sem gerðar voru. Allir umsækjendur hafi haft að baki framhaldsnám og langan starfsaldur. Stefnandi og Kristjana hafi haft nokkurra ára starfsreynslu í stjórnunarstörfum og Sveinfríður hafi starfað um 25 ára skeið sem hjúkrunarforstjóri. Þar sem framkvæmdastjóri hafi verið nýlega kominn til starfa hafi hann óskað eftir að stjórnin tæki afstöðu til þess hver af þessum þremur umsækjendum teldist hæfust til að gegna starfinu. Í leynilegri kosningu milli umsækjendanna þriggja hafi atkvæði fallið á þann veg að Kristjana Arnardóttir hafi fengið flest atkvæði en stefnandi ekkert. Staðhæfingar stefnanda um að hún hafi ekki komið til greina í starfið fái ekki staðist og að það verði rakið til annmarka á auglýsingu um starfið og málsmeðferðar við lögboðna umsögn hjúkrunarráðs. Í auglýsingu um starfið hafi ekki verið tilgreind öll þau atriði sem kveðið sé á um í 4. gr. reglna nr. 464/1996. Í þeim reglum sé ekki skilgreint hvort og hvaða gögn skuli fylgja umsókn né gerð krafa um tilgreiningu á slíku. Áskilnaður hjúkrunarráðs um gögn hafi því ekki verið sóttur til auglýsingarinnar né lágmarksreglnanna. Hjúkrunarráði hafi borið að kalla eftir þeim gögnum sem ráðið áskildi samkvæmt starfsreglum sínum og gefa umsögn um umsókn stefnanda. Þeir annmarkar á málsmeðferð hjúkrunarráðs hafi hins vegar ekki valdið stefnanda neinu tjóni þar sem stefnandi hafi í engu verið látin gjalda þeirra við eftirfarandi málsmeðferð hjá stefnda. Lagt hafi verið til grundvallar að hún væri hæf í skilningi 5. mgr. 31. gr. laga nr. 97/1990. Til starfsins hafi valist hæfur umsækjandi og við það val hafi annmarkar á auglýsingu og lögboðinni álitsumleitan ekki haft þýðingu. Ekkert tjón verði því að lögum við það tengt. Lög hafi ekki staðið til að stefnandi ætti rétt á stöðunni framar þeim umsækjanda er starfið fékk né meðumsækjanda sínum, Sveinfríði. Ljóst megi vera að það sem fyrst og fremst réð afstöðu stjórnarmanna við val sitt hafi verið að ráðinn yrði til starfsins sá umsækjandi er þeir hafi talið hæfastan til að lægja öldurnar meðal starfsfólks og koma þannig á vinnufriði við stofnunina á ný ásamt því að móta stefnu hennar til framtíðar. Beri því að sýkna stefnda af öllum bótakröfum stefnanda í málinu. Verði ekki á sýknukröfu stefnda fallist krefst stefndi stórkostlega lækkunar stefnukrafna. Þeim er mótmælt sem fjarri lagi og allt of háum. Aðalkrafa stefnanda um bætur að álitum fái ekki staðist og sé svo vanreifuð að frávísun varði. Í varakröfum stefnanda sé byggt á launasamanburði sem ekki fái staðist. Stefnandi beri þar saman laun sín í 60% starfi með og án yfirvinnu og vaktaálags við laun hjúkrunarforstjóra í fullu starfi að meðtaldri yfirvinnu. Stefnandi hafi sjálf valið þann kost að vera í 60% starfi en henni hafi staðið til boða fullt starf við stofnunina. Af hálfu stefnda hafi verið gerður samanburður á heildarlaunum hjúkrunarforstjóra og heildarlaunum sem stefnandi hefði haft í fullu starfi. Samkvæmt þeim útreikningi hafi launamunur á samanburðarhæfum grunni, skipt upp á einstök launatímabil sem stefnukröfur taki mið af, í mesta lagi numið 383.302 kr. Viðmiðunartímabili, og kröfum á því reistum, er mótmælt sem alltof löngu og er krafist stórkostlegrar styttingar þess. Í stefnu sé miðað við 18 mánaða tímabil, það er frá 1. ágúst 1999 til og með 31. janúar 2001. Ráðning í starf hjúkrunarforstjóra sé hins vegar með þriggja mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti og fái því ekki staðist að miða við svo langt tímabil. Stefnandi hafi að eigin ósk farið í námsleyfi frá 1. des. 1999 og í framhaldi af því hafi hún tekið launalaust leyfi frá júlí til september 2000. Kröfum vegna 11,5% verðmætis lífeyrisskuldbindinga á heildarmismun er mótmælt. Verði ekki lagt til grundvallar að stefnandi hefði breytt lífeyrissjóðsaðild sinni þar sem framlag atvinnurekanda var 6%. Yfirvinna myndi hvorki lífeyrisréttindi í Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga né B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og engum töpuðum lífeyrisskuldbindingum sé til að dreifa þeim tengdum. Kröfum stefnanda um miskabætur og rökstuðningi stefnanda þar að lútandi er vísað á bug. Stefndi kannist ekki við meintar meginreglur EES réttar um miskabætur og telur ljóst að í þessu máli geti miskabætur því aðeins komið til greina að slíkt eigi stoð í 26. gr. skaðbótalaga en þeim atvikum er þar greinir og grundvallað geti áfall miskabóta sé ekki til að dreifa í þessu máli. Þetta leiði til sýknu af þessari kröfu en til vara er krafist lækkunar hennar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að hjúkrunarráð hafi vísvitandi fyrir gróf mistök eða ásetning brotið á stefnanda með því að kalla ekki eftir gögnum. Þá verði kröfum á því byggðum ekki beint að stefnda. Heilbrigðisstofnun Blönduóss fari ekki með yfirstjórn né beri fjárhagslega ábyrgð á störfum hjúkrunarráðs sem starfi samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 8/1974. Stefndi verði því ekki að lögum gerður bótaábyrgur fyrir mistökum er verða kunna í starfi ráðsins og tjóni og miska er af þeim kunna að leiða. Vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda og upphafstíma er mótmælt. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir líkamstjóni og það hafi fyrst verið við þingfestingu málsins sem rökstudd krafa var sett fram. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi svo og Vigdís Magnúsdóttir, varaformaður hjúkrunarráðs, Páll Níels Þorsteinsson, fyrrum yfirlæknir stefnda, Bolli Ólafsson, framkvæmdastjóri stefnda, og Pétur Arnar Pétursson, fyrrum framkvæmdastjóri stefnda, Lárus Björn Jónsson, formaður stjórnar stefnda, og stjórnarmennirnir, Sturla Þórðarson, Jóhann Guðmundsson og Bóthildur Halldórsdóttir. Aðilar sömdu um varnarþing í máli þessu sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stjórn stefnda leitaði umsagnar hjúkrunarráðs um umsóknir um stöðu hjúkrunarforstjóra, sem auglýst var í Morgunblaðinu 9. maí 1999. Þegar litið er til fyrirmæla 4. mgr. 31. gr. laga nr. 97/1990 er ljóst að stjórninni bar að endursenda hjúkrunarráði umsóknirnar til umsagnar ásamt þeim gögnum sem ráðið taldi vanta varðandi stefnanda áður en tekin var afstaða til umsóknanna. Það var ekki gert enda hefur stefndi viðurkennt að ekki hafi verið gætt réttra formreglna við meðferð umsóknar stefnanda. Það var í verkahring framkvæmdastjóra stefnda að ráða hjúkrunarforstjóra. Framkvæmdastjórinn, Pétur Arnar Pétursson,var nýkominn til starfa. Vegna þessa óskaði hann eftir því við stjórn stefnda að hún tæki afstöðu til umsækjenda. Ágreiningur er með aðilum um það hvort umsókn stefnanda hafi komið til álita við atkvæðagreiðslu í stjórn stefnda 23. júlí 1999 eða ekki. Fullyrðingar um að tekin hafi verið afstaða til umsóknar stefnanda hafa stuðning af framburði stjórnarmanna stefnda, en fullyrðingar stefndanda um að hún hafi ekki komið til greina við atkvæðagreiðsluna hafa stuðning af yfirlýsingu og framburði Páls Níelsar Þorsteinssonar, fyrrum yfirlæknis stefnda. Samkvæmt 5. mgr. 31. gr. laga nr. 97/1990 má ráða hvern þann sem hæfur hefur verið talinn. Þar sem hjúkrunarráð hafði ekki lagt mat á umsókn stefnanda hafði ráðið ekki lýst því yfir að stefnandi væri hæf. Það styður fullyrðingar stefnanda um að hún hafi ekki komið til greina við atkvæðagreiðsluna. Þá er að taka afstöðu til þess hvort þessi mistök, að endursenda ekki umsóknirnar til hjúkrunarráðs að fengnum viðbótargögnum, hafi valdið stefnanda tjóni sem fellir skaðabótaábyrgð á stefnda. Við mat á því verður að líta til þess hvort rétt afgreiðsla hjúkrunarráðs og stjórnar stefnda hefði leitt til þess að stefnandi fengi stöðuna. Hjúkrunarráð mat báða meðumsækjendur stefnanda jafnhæfa og raðaði þeim ekki. Þá er litið er til menntunar og starfsreynslu umsækjendanna þriggja eins og því er lýst í skjölum málsins verður ekki séð að stefnandi hafi staðið framar meðumsækjendum sínum og þá um leið ekki umsækjandanum sem ráðinn var, Kristjönu Arnardóttur. Hér er og til þess að líta að þá er hjúkrunarforstjórastaðan var auglýst 12. apríl 2001 sóttu fimm hjúkrunarfræðingar um stöðuna þar á meðal stefnandi og meðumsækjandi hennar á árinu 1999, Sveinfríður Sigurpálsdóttir. Hjúkrunarráð mat alla fimm umsækjendur hæfa en raðaði Sveinfríði í 1. sæti og stefnanda í 2. sæti. Það gefur til kynna að þótt réttra aðferða hefði verið gætt á árinu 1999 hefði stefnanda ekki verið raðað jafnt og meðumsækjendum hennar og þá ekki heldur framar þeim. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á né gert líklegt að hefði réttra aðferða verið gætt þá hefði hún, frekar en hjúkrunarfræðingurinn sem ráðinn var, fengið stöðu hjúkrunarforstjóra stefnda á árinu 1999. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna fjártjóns. Enda þótt fallist sé á það með stefnanda að stefndi hafi ekki gætt réttra aðferða við val á hjúkrunarforstjóra stefnda á árinu 1999 eru ekki lagaskilyrði til þess að dæma stefnanda miskabætur. Niðurstaða málsins er því sú að stefndi er sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Málið dæmir Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Heilbrigðisstofnunin Blönduósi, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Guðrúnar Gyðu Ölvisdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 644/2007
|
Ítrekun Afturvirkni laga Ökuréttarsvipting Frestur Mannréttindasáttmáli Evrópu
|
H var sakfelldur fyrir að aka bifreið undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Með 18. gr. laga nr. 66/2006 sem tók gildi 23. júní 2006 var ákvæðum 102. gr. umferðarlaga breytt. Kveður 6. mgr. ákvæðisins nú á um að stjórnandi vélknúins ökutækis sem brotið hefur gegn 45. eða 45. gr. a, skuli sviptur ökurétti eigi skemur en tvö ár brjóti hann á ný gegn þessum ákvæðum. Talið var að skilyrði og áhrif ítrekunar samkvæmt ákvæðinu væru skýr og að efni þess hefði verið bæði aðgengilegt og fyrirsjáanlegt. Í ljósi þess að umrætt brot var framið eftir gildistöku framangreindra laga var ekki talið að ákvæðinu hefði verið beitt með afturvirkum hætti og því ekki fallist á að beiting ákvæðisins um brot ákærða færi í bága við 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Við ákvörðun refsingar var litið til þess hversu lítið magn mældist af tetrahýdrókannabínóli í blóði H og þótti refsing hans hæfilega ákveðin 100.000 króna sekt. Þar sem H hafði árið 2006 gengist undir sektargerð vegna ölvunaraksturs var hann sviptur ökurétti í 2 ár frá uppkvaðningu dómsins að telja. Til frádráttar kom þriggja mánaða svipting ökuréttar sem H hafði þegar sætt samkvæmt héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. október 2007 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og tími ökuleyfissviptingar hans verði lengdur. Ákærði krefst þess aðallega að málið verði fellt niður en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. I Áfrýjunarstefna málsins var gefin út 24. október 2007 að frumkvæði ákæruvalds. Skrifstofa Hæstaréttar veitti ákæruvaldinu frest til 13. febrúar 2008 til að leggja fram greinargerð í málinu en hún barst ekki innan þess tíma. Hinn 14. febrúar 2008 krafðist skipaður verjandi ákærða að litið yrði svo á að málið væri niður fallið fyrir Hæstarétti á grundvelli 1. mgr. 157 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 163. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sama dag óskaði ákæruvaldið eftir framlengingu frestsins til miðvikudagsins 20. febrúar 2008 til að skila greinargerð í málinu. Hinn 15. febrúar 2008 varð skrifstofa Hæstaréttar við ósk ákæruvaldsins um framlengingu á fresti til að leggja fram greinargerð og hafnaði fyrrnefndri ósk ákærða. Aðalkrafa ákærða, um að málið verði fellt niður, er reist á því að ekki hafi verið lagaskilyrði til þess að leyfa ákæruvaldinu að leggja fram greinargerð eftir að frestur til þess var liðinn heldur hafi borið að fella málið niður á grundvelli 157. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 163. gr. laga nr. 19/1991. Með ákæru er markaður grundvöllur opinbers máls um þá háttsemi ákærða og kröfur ákæruvalds á hendur honum sem dæmt skal um, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991. Ákæruvaldið getur síðar dregið úr og fallið frá kröfum sínum við málskot í áfrýjunarstefnu og greinargerð. Að öðru leyti gildir málsforræðisreglan almennt ekki um meðferð opinberra mála, sbr. 2. mgr. 117. gr. sömu laga. Sá munur, sem af þessu leiðir á meðferð einkamála og opinberra mála, kemur meðal annars fram í ólíkum reglum um áhrif útivistar málshefjanda. Mæti stefnandi eða áfrýjandi í einkamáli ekki til þinghalds leiðir af 1. mgr. 105. gr. og 2. mgr. 157. gr. laga nr. 91/1991 að málið fellur niður. Öðru máli gegnir um opinber mál þar sem dómara í héraði ber að ákveða nýtt þinghald þegar svo stendur á, sbr. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 19/1991. Þegar litið er til réttaráhrifa útivistar í opinberum málum verður ekki talið að það leiði til niðurfellingar máls að hætti einkamála skili ákæruvaldið ekki greinargerð til Hæstaréttar innan tilsettra tímamarka í opinberu máli, heldur beri þá að ákveða að nýju frest fyrir ákæruvaldið til að skila greinargerð á grundvelli 1. mgr. 155. gr. laga 19/1991. Hins vegar gæti ítrekuð eða óréttlætt vanræksla ákæruvaldsins á að skila greinargerð í verki verið metin sem afturköllun á ákæru í skilningi b. liðar 132. gr. laga nr. 19/1991 þannig að lýsa bæri málið niður fallið. Þar sem greinargerð ákæruvaldsins barst innan þeirra tímamarka sem því voru að endingu sett verður málið tekið til efnismeðferðar. II Varakrafa ákærða, um að héraðsdómur verði staðfestur, er reist á því að sektargerð, sem hann gekkst undir 26. júní 2002 vegna ölvunaraksturs, geti ekki haft ítrekunaráhrif í máli þessu þar sem ekki hafi þá verið að finna í lögum nein ákvæði um að sátt vegna ölvunarakstur hefði ítrekunaráhrif gagnvart akstri undir áhrifum fíkniefna. Svipting ökuréttar til að stjórna vélknúnu ökutæki sem ökuskírteini þarf til samkvæmt 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga telst til refsikenndra viðurlaga en ekki refsinga í skilningi V. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með setningu 18. gr. laga nr. 66/2006, þar sem ákvæðum 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga var breytt, herti löggjafinn viðurlög við brotum á 45. gr. og 45. gr. a umferðarlaga. Þar var sett sú fortakslausa regla að stjórnandi vélknúins ökutækis, sem brotið hefði gegn 45. eða 45. gr. a, skyldi sviptur ökurétti eigi skemur en tvö ár bryti hann á ný af sér gegn þessum ákvæðum. Ekki eru settar sérstakar skorður í stjórnarskrá við því að löggjafinn þyngi refsikennd viðurlög með því að ljá ítrekun aukið vægi, en í 3. gr. almennra hegningarlaga er gert ráð fyrir slíkum breytingum á ítrekunarheimildum. Þar sem lög nr. 66/2006, sem breyttu ákvæðum 102. gr. umferðarlaga, voru birt 23. júní 2006, voru þau í gildi þegar ákærði ók undir áhrifum bannaðra ávana- og fíkniefna 22. apríl 2007. Telja verður að skilyrði og áhrif ítrekunar samkvæmt 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga séu skýr og að efni ákvæðisins hafi verið bæði aðgengilegt og fyrirsjáanlegt þannig að varnaraðili hafi átt að geta séð fyrir hverjar afleiðingar fyrrnefnt umferðarlagabrot hans hefði að lögum. Í ljósi þess að ákvæðum 102. gr. umferðarlaga, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006, var beitt um brot sem framið var eftir gildistöku þess verður ekki talið að því hafi verið beitt með afturvirkum hætti. Af framansögðu athuguðu verður ekki fallist á að beiting ákvæðisins um brot ákærða fari í bága við 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. III Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu og heimfærslu brots til refsiákvæðis. Þegar litið er til þess hversu lítið magn mældist af tetrahýdrókannabínóli í blóði ákærða þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 100.000 króna sekt sem greiðist í ríkissjóð. Eins og áður segir gekkst ákærði undir sektargerð 26. júní 2002 vegna brots gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga, með greiðslu 75.000 króna sektar til ríkissjóðs og sviptingu ökuréttar í 8 mánuði fyrir ölvun við akstur en áfengismagn mældist 1.07 í blóði hans. Þar sem ákærði er nú sakfelldur fyrir brot gegn 45. gr. a hefur eldra brot hans gegn 45. gr. umferðarlaga ítrekunaráhrif samkvæmt 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga, sbr. 71. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærði því sviptur ökurétti í 2 ár frá uppkvaðningu dóms þessa. Til frádráttar kemur þriggja mánaða svipting sem ákærði hefur þegar sætt samkvæmt héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Með þessari dómsniðurstöðu er leiðrétt viðurlagaákvörðun hins áfrýjaða dóms í samræmi við 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga og er því rétt að áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Hafþór Höskuldsson, greiði 100.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi átta daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá uppkvaðningu dóms þessa að telja. Til frádráttar kemur þriggja mánaða svipting ökuréttar sem ákærði hefur þegar sætt. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Lilju Jónasdóttur hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 11. september 2007. Mál þetta höfðaði sýslumaðurinn á Akranesi með ákæru 18. júlí 2007 á hendur ákærða, Hafþór Höskuldssyni, kt. 230284-3269, Stillholti 17 á Akranesi. Málið var dómtekið 29. ágúst sama ár. Í ákæruskjali segir að málið sé höfðað gegn ákærða fyrir umferðarlagabrot á Akranesi, en ákærða er gefið að sök „að hafa, sunnudaginn 22. apríl 2007 um kl. 18:01, ekið bifreiðinni ZX-626, undir áhrifum bannaðra ávana- og fíkniefna, austur Garðagrund uns lögreglan stöðvaði aksturinn á Garðagrund á móts við afleggjara að Steinstöðum. Í blóðsýni sem tekið var úr ákærða í framhaldi af handtöku mældist 0,6 ng/ml af tetrahýdrókannabínól sem er virkt efni í kannabis. Tetrahýdrókannabínól og kannabis eru í flokki ávana- og fíkniefna sem bönnuð eru á íslensku forráðasvæði samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Brot ákærða þykir varða við 1. mgr. sbr. 2. mgr. 45. gr. a. sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sbr. 186. gr. laga nr. 82/1998 og 5. gr. laga nr. 66/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006.“ Ákærði hefur fyrir dómi skýlaust játað að hafa framið það brot sem honum er gefið að sök í ákæru og er játning hans studd sakargögnum. Eru því efni til að leggja dóm á málið samkvæmt 125. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir brotið, sem réttilega er fært til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann tvívegis gengist undir viðurlög með lögreglustjórasátt fyrir umferðarlagabrot. Refsing ákærða þykir að broti hans virtu hæfilega ákveðin 70.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi sex daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Þá þykir rétt, svo sem krafist er í ákæru og með vísan til 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, að svipta ákærða ökurétti í þrjá mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Með vísan til yfirlits lögreglu um sakarkostnað dæmist ákærði til að greiða 15.000 krónur vegna töku blóðsýnis og 63.096 krónur vegna öflunar matsgerðar, eða samtals 78.096 krónur. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, Hafþór Höskuldsson, greiði 70.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi sex daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er svipur ökurétti í þrjá mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði greiði 78.096 krónur í sakarkostnað.
|
Mál nr. 212/2005
|
Kærumál Evrópska efnahagssvæðið EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
|
Fallist var á þá kröfu stefnda í einkamáli að óskað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á því, hvort það stæðist tiltekin ákvæði EES-samningsins, að ÁTVR krefðist þess af birgjum sínum, að þeir afhentu fyrirtækinu áfengi til smásölu á sérstakri gerð vörubretta og jafnframt að verð vörubrettis væri innifalið í vöruverði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. maí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2005, þar sem ákveðið var að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að leita álits EFTA-dómstólsins á þeim atriðum, sem greinir í hinum kærða úrskurði, og varnaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Leitað er ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi: 1. Standa 11. gr. og 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið því í vegi að ríkisfyrirtæki, sem hefur einkaleyfi til smásölu á áfengi, krefjist þess af birgjum sínum, að þeir afhendi fyrirtækinu áfengi til smásölu á sérstakri gerð vörubretta (EUR-vörubrettum) og jafnframt að verð vörubrettis sé innifalið í vöruverði? 2. Stendur 59. gr. samningsins í vegi skilyrðum af þessu tagi? Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila, HOB víni ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 9. desember 2004. Stefnandi er HOB vín ehf., Kaplahrauni 1, Hafnarfirði. Stefndu eru Áfengis og Tóbaksverslun ríkisins (ÁTVR), Stuðlahálsi 2, Reykjavík, og fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík. Við fyrirtöku málsins í þinghaldi 22. apríl sl. krafðist stefnandi þess að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins með heimild í lögum nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Af hálfu stefndu var kröfu stefnanda mótmælt. Aðilum var gefinn kostur á að færa fram munnlegar athugasemdir sínar í þinghaldi 22. apríl sl., en að því loknu var krafa stefnanda tekin til úrskurðar. Efnislegur ágreiningur aðila í máli þessu lýtur að kröfu ÁTVR í reglum, sem fyrirtækið hefur sett sér og staðfestar hafa verið af fjármálaráðherra, um að stefnandi og aðrir birgjar afhendi áfengi til sölu í vínbúðum fyrirtækisins á svokölluðum EUR-vörubrettum og jafnframt sé verð brettanna innifalið í vöruverði. Krefst stefnandi þess í málinu að viðurkennt verði með dómi að stefnda ÁTVR sé óheimilt að gera þessa kröfu, en stefndu krefjast sýknu. I. Stefnandi er innflutnings- og heildverslun með áfengi og flytur inn áfengi frá aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins ætlað til smásölu. Um heild- og smásölu áfengis gilda annars vegar lög nr. 63/1969 um verslun með áfengi og tóbak, með síðari breytingum, en hins vegar áfengislög nr. 75/1998, með síðari breytingum. Í III. kafla laga nr. 75/1998 er fjallað um innflutning áfengis. Samkvæmt kaflanum er innflutningur áfengis í atvinnuskyni háður leyfi ríkislögreglustjóra og veitir leyfið innflytjanda heimild til að selja eða afhenda innflutt áfengi til þeirra sem hafa leyfi til að framleiða, selja eða veita áfengi í atvinnuskyni. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 63/1969 annast ÁTVR innflutning og innkaup á vínanda, áfengi og tóbaki samkvæmt lögunum og dreifingu þessara vara undir yfirstjórn fjármálaráðherra. Í 5. gr. laganna kemur fram að ÁTVR selji áfengi innanlands og í 10. gr. áfengislaga nr. 75/1998 kemur fram að verslunin hafi einkarétt til smásölu áfengis. Samkvæmt framangreindu er smásala áfengis eingöngu í höndum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og er verslunin því eini viðskiptavinur fyrirtækja sem flytja inn áfengi ætlað til smásölu á innanlandsmarkaði. Í 2. gr. laga nr. 63/1969 kemur fram að ÁTVR skuli gæta jafnræðis gagnvart öllum áfengis- og tóbaksbirgjum. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 63/1969 er ráðherra heimilt að kveða nánar á um framkvæmd laganna með reglugerð. Á grundvelli þessarar heimildar hefur verið sett reglugerð nr. 369/2003 um Áfengis og tóbaksverslun ríkisins. Í III. kafla þeirrar reglugerðar er fjallað um innkaup og sölu áfengis, m.a. reglur um hvernig standa skuli að vali á áfengi til sölu í vínbúðum til reynslu og frambúðar. Þá kemur fram í 10. gr. reglugerðarinnar að stjórn ÁTVR skuli setja sérstakar reglur um val á vöru til sölu í vínbúðum og skuli reglurnar hljóta staðfestingu ráðherra og birtar í Stjórnartíðindum. Á grundvelli þessarar heimildar hafa verið settar reglur nr. 351/2004 um innkaup og sölu áfengis og skilmálar í viðskiptum við birgja. Í þessum reglum kemur fram að verð til birgja fer eftir samningi þeirra við ÁTVR hverju sinni. Í fjórða lið reglnanna er að finna ýmis ákvæði sem lúta að nánari skilmálum í viðskiptum við birgja. Í gr. 4.9 segir m.a. að við afhendingu vöru skuli gæta eftirtalinna atriða: Sé magn vöru í afhendingu meira en sem svarar einu lagi á bretti skal varan afhent á EUR-vörubretti. Andvirði vörubretta sé innifalið í vöruverði. Mesta þyngd vöru og brettis sé 900 kg og mesta hæð þess 150 cm. Sé hleðsla á bretti umfram 70 cm að hæð, skal vefja vörurnar plastskæni. [...] Sé reglum þessum ekki fylgt, getur ÁTVR hafnað móttöku vöru. Í málinu er ágreiningslaust að til reglna nr. 351/2004, þar á meðal framangreinds ákvæðis, er vísað í þeim samningum sem stefnandi hefur gert við ÁTVR um sölu áfengis. Samkvæmt atvikum málsins, eins og þau liggja fyrir á þessu stigi málsins, verður stefnandi því, líkt og aðrir birgjar ÁTVR, að reikna með andvirði vörubretta við gerð samninga við ÁTVR um sölu áfengis. Í málinu hefur ekki verið upplýst hvort EUR-vörubretti séu framleidd samkvæmt tilteknum lands- eða evrópustaðli, en af gögnum málsins verður þó ráðið að vörubretti sem þessi séu mjög tíðkanleg í öllum flutningi á vöru. Þá liggja ekki fyrir í málinu upplýsingar um hvort verð og framboð á EUR-brettum kunni að vera mismunandi milli aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins. Að lokum er ekki fram komið í málinu að ÁTVR miði við tiltekið verð á vörubrettum eða leitist við að hafa áhrif á það hvernig stefnandi og aðrir birgjar reikna andvirði vörubretta í samningum þeirra um sölu áfengis til ÁTVR. Af hálfu stefndu er fullyrt að í framkvæmd sé tekið við vörum á öðrum vörubrettum sem uppfylli sömu lágmarkskröfur og EUR-vörubretti. Þá er einnig fullyrt að í framkvæmd sé birgjum ekki gert skylt að afhenda vöru á vörubretti ef um er að ræða svo lítið magn að rúmist í einu lagi á bretti (9 kassar af bjór eða 9-25 kassar af léttvíni). Af hálfu stefnanda hefur fullyrðingum stefndu um tilvist þessara framkvæmdareglna ekki verið mótmælt sérstaklega. Af hálfu ÁTVR hefur verið upplýst að fyrirtækið taki árlega við um 35.000 vörubrettum í dreifingarmiðstöð sinni. Um 5.500 þessara bretta séu metin ónothæf, en önnur séu seld. Tekjur af sölu vörubretta árið 2004 hafi verið 7.431.500 krónur. Kostnað við förgun, geymslu og umsýslu vörubrettanna telur ÁTVR vera um 7,3 milljónir krónur. II. Málsástæður og lagarök aðila Málatilbúnaður stefnanda er einkum reistur á því að umrætt skilyrði í gr. 4.9 í reglum nr. 351/2004 sé í andstöðu við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 11. gr., 1. mgr. 59. gr. og 53. gr., en meginmál samningsins hafi verið lögfest með lögum nr. 2/1993. Stefnandi telur að umrætt skilyrði feli í sér ráðstöfun sem hafi sambærileg áhrif og magntakmörkun í skilningi 11. gr. samningsins. Skilyrðið geri það að verkum að erfiðara sé að koma nýrri vöru að hjá ÁTVR auk þess sem það feli í sér að lagðar séu auknar byrðar á smærri vörusendingar, þ.e. litlar vörusendingar sem séu þó stærri en sem nemi einu lagi á bretti. Stefnandi vísar til dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins um að ekki komi til greina að telja að umrætt skilyrði geti helgast af lögmætum sjónarmiðum eða undanþáguákvæði 13. gr. samningsins. Hann vísar til 16. gr. samningsins um að tryggja skuli að hvers konar ríkisrekin einkasala sé aðlöguð með þeim hætti að ekki sé um að ræða neina mismunun milli þegna aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins um það með hvaða hætti varanna er aflað og þær markaðssettar. Umrætt skilyrði í reglum ÁTVR feli í sér mismunun þar sem það bitni í raun miklu frekar á innfluttu áfengi en innlendri framleiðslu. Stefnandi vísar einnig til þess að umrætt skilyrði feli í sér brot á 1. mgr. 59. sbr. e. lið 1. mgr. 53. gr. EES samningsins sem misbeitingu á markaðsráðandi stöðu ÁTVR. Stefndu byggja varnir sínar m.a. á því að ákvæði 4.9. í reglum nr. 351/2004 um innkaup og sölu áfengis og skilmála í viðskiptum við birgja sé í fullu samræmi við ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Reglurnar eigi sér fullnægjandi lagastoð í lögum nr. 63/1969 um verslun með áfengi og tóbak, en í 2. gr. laganna komi fram að þess skuli gætt að jafnræði gildi gagnvart öllum áfengisbirgjum. Af hálfu stefndu er bent á að meðferð áfengis á vörulager sé orðin mjög skipulögð og tæknivædd með það að markmiði að hámarka nýtingu á húsnæði og mannafla, en tryggja jafnframt vandaða meðferð á hinni viðkvæmu vöru með lágmarks rýrnun. Vörumóttaka fari þannig fram að lyftarar keyri inn í vöruflutningabílana og taki vöruna og komi henni svo beint fyrir í vörurekkum, oft í mikilli hæð frá gólfi, þar sem hún sé geymd þar til henni er ráðstafað aftur. Tekist hafi að ná samtímis miklum afköstum og lágmarks tjónatíðni þannig að rýrnun sé nú í lágmarki eða aðeins um 0,3%. Forsenda framangreindrar birgðastjórnunar ÁTVR sé sú að allar vöru komi inn með sambærilegum hætti að því er varðar allan ytri frágang og merkingar og á eins vörubrettum, óháð því hvert upprunaland vörunnar sé. Verklagi þessu hafi þannig verið komið á af praktískum ástæðum og sé það nauðsynlegt vegna geymslu og meðferðar viðkomandi vara í vöruhúsi. Tilgangurinn sé að tryggja öryggi í meðferð vörunnar og koma í veg fyrir tjón á henni. Ákvæðið nái jafnt til allra áfengisbirgja, innlendra sem erlendra, og óháð því hvort um innlenda eða erlenda framleiðslu er að ræða. Stefndu benda á að vöruhús ÁTVR hafi beinlínis verið hannað með EUR-vörubretti í huga. Þá benda stefndu á að undanþága sé gerð hvað smærri vörusendingar varðar til þess að tryggja jafnræði birgja. Því er mótmælt af hálfu stefndu að auðveldara sé fyrir innlenda en erlenda birgja að afla sér notaðra bretta gegn vægara verði, en ekkert liggi fyrir í málinu um verð á brettum, notuðum og nýjum, hvorki hérlendis né í öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins. Að lokum er vísað til þess að heimilt sé að nota önnur vörubretti sem uppfylli sömu lágmarkskröfur og séu birgjar því ekki þvingaðir til að kaupa sérstaka tegund vörubretta. III. Niðurstaða Málatilbúnaður stefnanda í máli þessu er að verulegu leyti reistur á því að stefndu hafi brotið gegn ákvæðum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. samnefnd lög nr. 2/1993. Nánar tiltekið telur stefnandi annars vegar að þær reglur ÁTVR, sem áður greinir, feli í sér ráðstafanir sambærilegar við magntakmarkanir í skilningi 11. gr. samningsins og verði þessar takmarkanir hvorki réttlættar með vísan til hlutrænna sjónarmiða né þeirra ástæðna sem greinir í 13. gr. samningsins. Leiði af þessu að viðskiptahættir ÁTVR, sem ríkiseinkasölu, séu andstæðir 16. gr. samningsins. Stefnandi telur einnig að umræddar reglur ÁTVR feli í sér brot á ákvæðum 53. og 54. gr. samningsins, sbr. 59. gr. samningsins. Að mati dómara liggur nægilega fyrir að skýring framangreindra ákvæða samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hefur raunverulega þýðingu fyrir kröfu stefnanda og þar með úrslit málsins. Þá er það álit dómara að staðreyndir málsins liggi nægilega fyrir á þessu stigi málsins svo að til greina komi að óska eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins samkvæmt lögum nr. 21/1994. Af 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, svo og EES-samningnum í heild, verður dregin sú ályktun að dómari aðildarríkis skuli ekki óska eftir ráðgefandi áliti um skýringu EES-reglna nema fyrir hendi sé réttlætanlegur vafi um túlkun þessara reglna með hliðsjón af fyrirliggjandi sakarefni. Þótt dómara sé ljóst að fyrir hendi séu fordæmi EFTA-dómstólsins um skýringu þeirra ákvæða sem að framan greinir, svo og fjölmörg fordæmi Evrópudómstólsins sem taka ber tillit til samkvæmt 6. gr. EE-samningsins, er það álit hans að þessi fordæmisréttur taki ekki af tvímæli um skýringu umræddra ákvæða með hliðsjón af sakarefni málsins. Samkvæmt framangreindu telur dómari nægilegt tilefni til þess að afla ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins með þeim hætti sem nánar greinir í úrskurðarorði. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Leitað verður ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um eftirfarandi atriði: Er ríkisfyrirtæki, sem hefur einkaleyfi til smásölu á áfengi, heimilt að krefjast þess af birgjum sínum, að þeir afhendi fyrirtækinu áfengi til smásölu á sérstakri gerð vörubretta (EUR-vörubrettum) og jafnframt krefjast þess að verð vörubrettis sé innifalið í vöruverði, sbr. annars vegar 11. gr. og 16. gr. EES-samningsins og hins vegar 59. gr., sbr. einkum a. lið 54. gr., EES-samningsins?
|
Mál nr. 159/2010
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði bönnuð för frá Íslandi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100 gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. mars 2010, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til þriðjudagsins 6. apríl 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 704/2012
|
Kærumál Óvígð sambúð Fjárslit
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvígðrar sambúðar. Talið var að K hefði hvorki tekist að sýna fram á að hún hefði lagt fram fé til kaupa á íbúðarhúsi, sem var þinglýst eign M, né að hún hefði eftir það greitt af lánum sem tekin voru til kaupa á húsinu. Þrátt fyrir það var talið, með vísan til ýmissa atriða varðandi sambúð og fjármál þeirra, að dæma bæri K 20% hlutdeild í fasteigninni. Bein framlög K til kaupa á sumarhúsi höfðu numið 15% af kaupverði og þótti K því hafa sýnt fram á að með þeim hefði hún öðlast 15% eignarhlutdeild í sumarhúsinu, þótt opinberri skráningu eignarheimildar hefði verið hagað á annan veg. Að öðru leyti var ekki fallist á kröfur K um hlutdeild í eignum M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Ný gögn bárust réttinum eftir það. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2012, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli aðila vegna loka óvígðrar sambúðar þeirra. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Endanlegar dómkröfur sóknaraðila eru þær í fyrsta lagi að fasteignin A komi við opinber skipti til fjárslita milli aðila þannig að 30% eignarinnar komi í hlut hennar og 70% í hlut varnaraðila. Í öðru lagi að aðrar eignir aðila sem til staðar voru við slit óvígðrar sambúðar, það er sumarhús að B, ökutæki og bankainnstæður á beggja nafni komi til skipta milli aðila að jöfnu. Í þriðja lagi að varnaraðili greiði sóknaraðila helming húsaleigukostnaðar hennar á tímabilinu frá mars 2010 til jafnlengdar 2012 eða alls 2.000.000 krónur. Í fjórða lagi að hafnað verði að aðrar eignir eða skuldir verði teknar með við fjárslitin. Í fimmta lagi að kostnaður við fjárslitin verði greiddur af varnaraðila. Þá er gerð krafa um málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. I Með hinum kærða úrskurði var vísað frá dómi kröfu sóknaraðila um að varnaraðili greiði henni húsaleigukostnað á tímabilinu frá mars 2010 til jafnlengdar 2012. Þá var og vísað frá dómi kröfu hvors aðila um sig um að gagnaðilinn greiddi einn kostnað við fjárslitin. Samkvæmt þessu hefur ekki verið leyst efnislega úr framangreindum kröfum í héraði en af því leiðir að sóknaraðili getur hvoruga kröfuna haft uppi fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum kærða úrskurði ásamt þeim atriðum sem málsaðilar deila um, málsástæðum þeirra og lagarökum. Eins og þar greinir voru aðilar í óvígðri sambúð í tæp átta ár, en sambúðin mun hafa staðið yfir frá miðju ári 2002 og fram í ársbyrjun 2010, og eignuðust þau tvö börn á sambúðartímanum. Í hinum kærða úrskurði er og lýst eigna- og skuldastöðu málsaðila við upphaf sambúðar, en samkvæmt því sem þar kemur fram átti varnaraðili íbúð að C en sóknaraðili bifreið sem samkvæmt skattframtali árið 2003 var seld fyrir 450.000 krónur. Meðan á sambúðinni stóð var sóknaraðili ýmist í námi, hlutastarfi eða fullu starfi auk þess að vera í orlofi vegna barnsburðar. Launatekjur hennar á sambúðartímanum voru árið 2002 samtals 2.085.954 krónur, árið 2003 voru þær 1.399.783 krónur, árið 2004 samtals 1.438.493 krónur, árið 2005 voru þær 2.196.494 krónur, árið 2006 voru tekjurnar 340.005 krónur, árið 2007 samtals 402.335 krónur, árið 2008 voru tekjurnar 2.525.670 krónur og árið 2009 voru þær 3.830.233 krónur. Launatekjur varnaraðila árið 2002 voru 3.436.952 krónur, árið 2003 voru tekjur hans 3.558.353 krónur, árið 2004 voru tekjur hans 3.731.467 krónur, árið 2005 voru tekjurnar 3.125.108 krónur, árið 2006 voru þær 3.954.974 krónur, árið 2007 samtals 3.708.922 krónur, árið 2008 voru tekjurnar 4.622.432 krónur og árið 2009 voru þær 5.418.122 krónur. Auk launatekna naut varnaraðili óverulegra fjármagnstekna sum árin. Meðan á sambúð aðila stóð tók sóknaraðili námslán sem mun hafa runnið til heimilisreksturs aðila. Sóknaraðili lauk námi á árinu 2008 en á sameiginlegu skattframtali aðila ári síðar kemur fram að fjárhæð lánsins hafi við námslok verið 4.136.696 krónur. Sóknaraðili kveður fjárhæð lánsins nú vera um 5.600.000 krónur en fyrir liggur að fjárhæð þess árið 2009 var 4.561.477 krónur. Báðir málsaðilar munu hafa greitt kostnað vegna heimilisreksturs. Málsaðilar munu báðir hafa á sambúðartímanum keypt notaðar bifreiðir sem varnaraðili gerði upp og seldar voru, en fyrir liggur að varnaraðili, sem er bifreiðasmiður, mun hafa verið ráðandi í þeim viðskiptum þótt sóknaraðili hafi tekið þátt í þeim að hluta. Þannig má af skattframtölum aðila ráða að á árunum 2002 til 2009 hafi sóknaraðili alls keypt og selt 21 bifreið. Við slit sambúðarinnar var varnaraðili einn þinglýstur eigandi raðhússins að A þar sem aðilar héldu sameiginlegt heimili. Varnaraðili skuldar fasteignalán vegna þeirrar fasteignar en fyrir liggur að hann hefur alla tíð greitt afborganir og vexti af láninu en sóknaraðili ekki. Þá var varnaraðili einn þinglýstur eigandi sumarhússins að B en eignin mun því sem næst vera veðbandalaus. Við lok sambúðarinnar voru aðilar hvort um sig skráðir eigendur tiltekinna ökutækja og bankainnstæðna. Ekki virðist ágreiningur um að sex ökutæki hafi þá verið í eigu málsaðila en þar er um að ræða fjórar bifreiðir og tvö vélhjól. Er sambúðinni lauk var sóknaraðili einn skráður eigandi ökutækisins [...], sem er [...] bifhjól, en varnaraðili einn skráður eigandi ökutækjanna [...], [...], [...], [...], [...] og [...], en þetta er sú ökutækjaeign sem kröfur sóknaraðila taka til. Samkvæmt skattframtölum aðila fyrir árið 2009 námu bankainnstæður sóknaraðila við lok þess árs alls 39.631 krónu en varnaraðila 405.468 krónum. Voru þau samsköttuð tvö síðustu árin sem sambúðin varði, það er skattárin 2008 og 2009. II Ágreiningslaust er með málsaðilum að viðmiðunardagur skipta er 1. febrúar 2010. Á þeim degi var varnaraðili eins og áður er fram komið einn þinglýstur eigandi fasteignarinnar að A og sumarhússins að B. Ekki nýtur við lögfestra reglna um skipti eigna og skulda við slit óvígðrar sambúðar. Á grundvelli dómvenju, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 1. júní 2011 í máli nr. 254/2011 og 11. júní 2008 í máli nr. 302/2008, hefur myndast sú regla, að við slit sambúðar beri að líta á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og sú meginregla þá talin gilda að hvor aðila taki sínar eignir og beri ábyrgð á sínum skuldum. Opinber skráning eigna og þinglýstar eignarheimildir verða lagðar til grundvallar um eignarráðin nema sá, er gerir tilkall til eignarréttar, sem ekki fær samrýmst opinberri skráningu, leiði annað í ljós. Í samræmi við þetta hvílir á sóknaraðila sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi innt af hendi bein og óbein framlög til eignamyndunar á sambúðartímanum og er sönnun í þeim efnum forsenda þess að fallist verði á kröfu hennar um að skipting eigna við samvistarslitin skuli vera á annan veg en eignaskráning ber með sér. Sóknaraðili hefur hvorki sýnt fram á að hún hafi lagt fram fé til kaupa á íbúðarhúsinu að A á sínum tíma né að hún hafi eftir það greitt af lánum sem tekin voru til kaupa á húsinu. Við úrlausn þess hvort sóknaraðili hafi þrátt fyrir þetta öðlast hlutdeild í þeirri eign, sem koma eigi til skipta milli aðila við fjárslit þeirra, er til þess að líta, sem áður greinir, að sambúð hennar og varnaraðila stóð í átta ár, þau héldu sameiginlegt heimili, áttu sama lögheimili og eignuðust á sambúðartímanum tvö börn. Samkvæmt skattframtölum málsaðila fyrir umrætt tímabil, en framtölin eru opinberar heimildir um tekjur þeirra og þeim skylt að viðlagðri refsiábyrgð að greina þar satt og rétt frá, höfðu þau bæði tekjur á sambúðartímanum. Tekjur varnaraðila voru þó heldur meiri, enda sóknaraðili heimavinnandi hluta sambúðartímans eða í námi. Á hinn bóginn er fram komið að varnaraðili tók námslán á sambúðartímanum og virðist ágreiningslaust að andvirði þess ásamt þeim tekjum sem varnaraðili að öðru leyti hafði varði hún til sameiginlegra þarfa heimilisins, en slíkt hið sama gerði varnaraðili einnig að einhverju marki. Þegar til þessa er litið og það haft í huga að rík fjármálaleg samstaða var með málsaðilum að öðru leyti, meðal annars í sameiginlegum bifreiðaviðskiptum, verður lagt til grundvallar að sóknaraðili hafi sýnt fram á að með framangreindum framlögum hafi hún öðlast hlutdeild í eignamyndun á sambúðartímanum. Hvað íbúðarhúsnæðið að A varðar þykir sú hlutdeild í ljósi atvika málsins hæfilega metin 20%. Varnaraðili festi árið 2008 kaup á sumarhúsi að B með kaupsamningi 5. september 2008 og var kaupverð hans 10.000.000 krónur. Það var greitt með nánar tilgreindum þremur skuldlausum bifreiðum, en fyrir liggur að ein þeirra var skráð eign sóknaraðila. Samkvæmt kaupsamningnum um sumarhúsið var virði bifreiðar sóknaraðila 1.500.000 krónur en heildarvirði bifreiðanna þriggja 10.000.000 krónur. Því námu bein framlög hennar til kaupa á sumarhúsinu 15% af kaupverðinu og hefur sóknaraðili samkvæmt því sýnt fram á að með beinum framlögum til kaupanna hafi hún öðlast 15% eignarhlutdeild í sumarbústaðnum, þótt opinberri skráningu eignarheimildar hafi verið hagað á annan veg. Að öðru leyti er með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfest niðurstaða hans um skiptingu eigna og skulda málsaðila við fjárslit þeirra. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að við fjárslit sóknaraðila, K, og varnaraðila, M, komi í hlut sóknaraðila 20% eignarhlutdeild í fasteigninni A og 15% eignarhlutdeild í sumarhúsi að B. Hinn kærði úrskurður er að öðru leyti staðfestur um annað en málskostnað. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 278/2015
|
Samkeppni Stjórnsýsla Rannsókn Stjórnvaldssekt
|
Samkeppnisstofnun hóf í desember 2001 rannsókn á ætluðu ólögmætu samráði þriggja olíufélaga sem hefði brotið í bága við 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Á grundvelli rannsóknarinnar tók samkeppnisráð ákvörðun í október 2004, þar sem komist var að niðurstöðu um að félögin hefðu brotið gegn fyrrgreindu ákvæði með yfirgripsmiklu og óslitnu samráði með olíuvörur hér á landi á tímabilinu 1993 til 2001 og voru félögunum gerðar sektir. Félögin skutu ákvörðuninni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem kvað upp úrskurð í málinu í janúar 2005 þar sem staðfestar voru allar helstu niðurstöður í ákvörðun samkeppnisráðs, en félögunum voru þó gerðar lægri sektir. K ehf. höfðaði mál þetta til ógildingar á framangreindum úrskurði, en til vara niðurfellingar og til þrautavara lækkunar sektar, sem þar var ákveðin, svo og til endurgreiðslu fjárhæðar hennar. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var öllum málsástæðum K ehf. til stuðnings framangreindum kröfum hafnað. Ekki var fallist á að 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, um bann við endurtekinni málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi, hafi staðið því í vegi að samkeppnisyfirvöld héldu áfram rannsókn sinni á samstarfi olíufélaganna eftir að rannsókn ríkislögreglustjóra á hinu ólögmæta samráði hófst. Var sérstaklega vísað til þess að K ehf. hefði hvorki verið ákært né sakfellt fyrir brot á 10. gr. samkeppnislaga þegar samkeppnisyfirvöld tóku ákvörðun í málinu. Þá var ekki fallist á að málsmeðferð samkeppnisyfirvalda hafi brotið gegn andmælarétti K ehf. samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Taldi dómurinn að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hefðu gert það sem í þeirra valdi stóð til þess að gefa K ehf. færi á því að tjá sig um efni málsins áður en ákvörðun í því var tekin. Þá hefði K ehf. ekki útskýrt hvernig upplýsingar, sem starfsmenn þess bjuggu yfir og gátu varpað sök á þá eða félagið við samhliða lögreglurannsókn, hefðu verið K ehf. nauðsynlegar til þess að andmæla málavöxtum eins og Samkeppnisstofnun lýsti þeim. Dómurinn hafnaði einnig þeirri málsástæðu K ehf. að brot félagsins væru fyrnd. Taldi dómurinn að samráð olíufélaganna hefði falið í sér samfellda brotastarfsemi sem hafi ekki lokið fyrr en í desember 2001. Á því tímamarki hafi fyrning á broti K ehf. hafist og hefði fimm ára fyrningarfrestur 5. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 því ekki verið liðinn þegar samkeppnisráð tók ákvörðun sína í október 2004. Þá taldi dómurinn að samkeppnisyfirvöld hefðu sýnt fram á með viðhlítandi hætti að olíufélögin hefðu haft sannanlegan ábata af hinu ólögmæta samráði þannig að fullnægt hafi verið skilyrði 2. mgr. 52. gr. þágildandi samkeppnislaga til þess að ákvarða sektir allt að 10% af veltu K ehf. vegna síðastliðins almanaksárs af hlutaðeigandi starfsemi. Loks var málsástæðum K ehf. um brot á jafnræðis- og meðalhófsreglum hafnað. Í ljósi framangreinds voru SE og Í sýknuð af kröfum K ehf.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17.apríl 2015. Hann krefst þess aðallega gagnvart stefnda Samkeppniseftirlitinu aðúrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 í máli nr. 3/2004verði felldur í heild úr gildi að því er áfrýjanda varðar. Til vara krefst hannþess að sekt að fjárhæð 495.000.000 krónur, sem lögð var á hann meðúrskurðinum, verði felld niður og úrskurðinum breytt þannig að ákvæði hans um staðfestingu3. og 4. greinar ákvörðunarorða í ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 ímáli nr. 21/2004 verði fellt úr gildi að því er áfrýjanda varðar. Að þessufrágengnu krefst hann þess að áðurgreind sekt verði lækkuð. Áfrýjandi krefstþess gagnvart stefnda íslenska ríkinu að því verði gert að greiða sér aðallega495.000.000 krónur, en til vara mismuninn á þeirri fjárhæð og þeirri sekt, semákveðin verði með dómi, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 3. maí 2005 til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandiþess að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ker ehf., greiði stefndu,Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu, hvorum fyrir sig 1.000.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2015. I. Málþetta, sem var dómtekið 28. nóvember sl., er höfðað 30. júlí 2013 af Ker ehf.,Kjalarvogi 7 til 15 í Reykjavík, gegn Samkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26 íReykjavík, og íslenska ríkinu. Dómkröfurstefnanda eru eftirfarandi: A. Á hendur stefnda, Samkeppniseftirlitinu: Aðallegaað úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 3/2004, dags. 29. janúar 2005,verði felldur úr gildi í heild sinni að því er varðar stefnanda. Til vara erþess krafist að úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 3/2004 verðibreytt á þá leið að felld verði úr gildi ákvæði hans um staðfestingu 3. og 4.gr. ákvörðunarorða samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 í málinr.21/2004 að því er varðar stefnanda og að stefnandi skuli greiða sekt íríkissjóð að fjárhæð 495.000.000 króna. Til þrautavara krefst stefnandi þess aðsektarfjárhæð sem stefnanda var gert að greiða samkvæmt úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2004 frá 29. janúar 2005 verðilækkuð verulega. B. Á hendur stefnda, íslenska ríkinu: Aðallegaað stefndi endurgreiði stefnanda 495.000.000 króna, auk vaxta frá 3. maí 2005til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Til vara er gerð sú krafa að stefndi endurgreiði stefnandamismun á 495.000.000 króna og endanlegri fjárhæð héraðsdóms um stjórnvaldssektúr hendi stefnanda, ef henni verður til að dreifa, auk vaxta frá 3. maí 2005til greiðsludags samkvæmt 1.mgr.8. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu. Stefnandikrefst enn fremur málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu. Stefndukrefjast sýknu af kröfum stefnanda og að honum verði gert að greiða þeimmálskostnað. II. Stefnandier einkahlutafélag sem áður bar heitið Olíufélagið hf. Það félag annaðist ummargra áratuga skeið sölu á eldsneyti og ýmsum olíuvörum hér á landi. Hinn 18.desember 2001 hóf Samkeppnisstofnun, sem er forveri stefndaSamkeppniseftirlitsins, rannsókn á því hvort stefnandi og tvö önnur félög ásama markaði, Olíuverzlun Íslands hf. og Skeljungur hf., hefðu haft með sérólögmætt samráð og brotið með því gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaganr. 8/1993. Rannsóknin hófst með húsleit á starfsstöðvum olíufélaganna þar semhald var lagt á mikinn fjölda gagna. Á næstu mánuðum áttu sér stað bréfaskiptiog fundahöld milli samkeppnisstofnunar og olíufélaganna þar sem fjallað var umhaldlögð tölvugögn og önnur gögn sem tengdust rannsókninni. Stefnanda var meðalannars sendur listi 5. febrúar 2002 yfir þau skjöl sem ljósrituð höfðu verið afgögnum sem haldlögð höfðu verið hjá stefnanda og félaginu gefinn kostur á þvíað skoða þau. Með bréfi 1. mars 2002 lýsti stefnandiyfir vilja félagsins til að ganga til samstarfs um að upplýsa ætluð brotfélagsins á samkeppnislögum og freista þess að ná samkomulagi um lyktirmálsins. Í svarbréfi Samkeppnisstofnunar 5. sama mánaðar kom fram að ef tilþess kæmi að beitt yrði stjórnvaldssektum vegna þess samráðs sem til rannsóknarværi kæmi til álita að þær yrðu lækkaðar með hliðsjón af samstarfvilja hinsbrotlega. Samkeppnisstofnun mun í kjölfarið hafa átt samtals 19 fundi meðstarfsmönnum Kers hf. og lögmanni félagsins á tímabilinu frá 2. apríl til 13. nóvember 2002, þar sem veittar voruýmsar upplýsingar um samstarf félagsins við hin olíufélögin. Með bréfum Samkeppnisstofnunar í lokmaí 2002 óskaði stofnunin með vísan til 39. gr. samkeppnislaga eftir ýmsumupplýsingum og gögnum frá olíufélögunum sem bárust í ágúst, september ogoktóber sama ár. Með bréfi Samkeppnisstofnunar tilolíufélaganna 8. janúar 2003 fylgdi fyrri hluti frumathugunar hennar. Þar varfjallað um samráð félaganna um gerð tilboða í ýmsum útboðum frá 1993 til 2001,sölu eldsneytis á Keflavíkurflugvelli og Reykjavíkurflugvelli og sölu áeldsneyti til erlendra skipa í íslenskum höfnum. Félögunum var veittur fresturtil þess að gera athugasemdir við þennan hluta frumathugunarinnar og leggjafram ný gögn. Olíufélögin óskuðu í kjölfarið eftir viðræðum við Samkeppnisstofnuntil að kanna hvort ljúka mætti málinu með sátt. Þessar viðræður skiluðu ekkiárangri. Með bréfi til Samkeppnisstofnunar 25. apríl 2003 gerði stefnandiákveðnar athugasemdir við lýsingu á málavöxtum í frumathuguninni. Jafnframt var tekið fram að fyllrigreinargerð yrði send síðar auk umfjöllunar um lagaleg álitaefni, sem yrðilátin í té þegar síðari hluti frumathugunar lægi fyrir. Í júní 2003 mun Samkeppnisstofnun hafaátt fund með ríkislögreglustjóra þar sem fjallað var um hið ætlaða, ólögmætasamráð olíufélaganna. Með bréfi 21. ágúst 2003 fól ríkissaksóknariríkislögreglustjóra að afla gagna hjá Samkeppnisstofnun til að meta hvort hefjaætti sakamálarannsókn á ætluðum, refsiverðum brotum félaganna og starfsmannaþeirra. Fyrir liggur að fjölmörg gögn, sem þá lágu fyrir hjá Samkeppnisstofnunum ætlað samráð olíufélaganna, voru í kjölfarið afhent ríkislögreglustjóra.Hinn 30. september 2003 tilkynnti ríkislögreglustjóri olíufélögunum að hafinværi lögreglurannsókn á ætluðum brotum forráðamanna þeirra á ákvæðumsamkeppnislaga á grundvelli skýrslna og gagna sem Samkeppnisstofnun hafðiafhent ríkislögreglustjóra. Í bréfinu var óskað svara við ákveðnum spurningumog að nánar tiltekin gögn yrðu látin embættinu í té. Með bréfi ríkissaksóknara 23. október 2003var Samkeppnisstofnun tilkynnt að framangreind lögreglurannsókn væri hafin.Fram kom í bréfinu að þess væri vænst að Samkeppnisstofnun tæki fullt tillittil hagsmuna lögreglurannsóknarinnar. Þá lýsti ríkissaksóknari þeirri skoðunsinni að varhugavert væri að samkeppnisyfirvöld legðu stjórnvaldssektir áfyrirtæki sem sættu lögreglurannsókn vegna alvarlegra brota á samkeppnislögum,enda gæti það girt fyrir að unnt væri að fylgja fram kröfu um refsingu og önnurviðurlög á hendur fyrirtækinu í refsimáli. Bréfi ríkissaksóknara var svarað meðbréfi Samkeppnisstofnunar 11. nóvember 2003. Í svarbréfinu var vísað til ákvæðasamkeppnislaga og til lögmælts hlutverks Samkeppnisstofnunar og upplýst aðrannsókn stofnunarinnar myndi halda áfram í samræmi við þau lög sem um þaðgiltu. Stofnunin myndi þó leitast við að taka tillit til hagsmunalögreglurannsóknarinnar. Rannsókn ríkislögreglustjóra tók tiltímabilsins frá 1. janúar 1993 til 31. desember 2001. Gögn málsins gefa tilkynna að í upphafi hafi hún lotið að ætluðum brotum olíufélaganna ogstarfsmanna þeirra á 10. gr. samkeppnislaga, eins og rannsóknSamkeppnisstofnunar. Teknar munu hafa verið skýrslur af 27 starfsmönnumstefnanda í þágu rannsóknarinnar, en þar af munu 12 starfsmenn hafa haftréttarstöðu sakbornings auk stefnanda. Ríkissaksóknari gaf út ákæru á hendurforstjórum olíufélaganna 19. desember 2006. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur9. febrúar 2007 var málinu vísað frá dómi og með dómi Hæstaréttar 16. mars 2007í málinu nr. 92/2007 var úrskurður héraðsdóms staðfestur. Seinni hluti frumathugunarSamkeppnisstofnunar var sendur olíufélögunum 5. desember 2003 og þeim gefinnkostur á því að andmæla því sem þar kom fram. Í frumathuguninni er gerð ítarleggrein fyrir ætluðum brotum olíufélaganna á 10. gr. samkeppnislaga sem birtist ísamstarfi þeirra um verðlagningu á olíuvörum, einkum á árunum 1996 til 2001,samstilltum aðgerðum þeirra, er miðuðu að því að skipta upp markaðnum, ogsamstarfi í rekstri bensínstöðva. Enn fremur er í frumathuguninni fjallað um atriðier lúta að viðurlögum við brotunum. Þar er vikið að ákvæði 52. gr.samkeppnislaga eins og greinin hljóðaði fyrir og eftir gildistöku laga nr.107/2000. Tekið er fram að í ákvæðinu eins og það hljóðaði fyrir gildistökulaganna hafi sektir getað numið allt að 10% af veltu síðastliðins almanaksársaf þeirri starfsemi sem í hlut átti hjá viðkomandi fyrirtæki ef sannanlegurábati þess af broti hefur numið hærri fjárhæð en 40 milljónum króna. Eftirgildistöku laganna geti sektir hins vegar numið allt að 10% af veltu viðkomandifyrirtækis án tillits til ábata af rekstrinum, en við ákvörðun sekta skuli hafahliðsjón af eðli og umfangi samkeppnishamlanna og hvað þær hafi staðið lengi. Ífrumathuguninni kemur fram að unnt sé að beita ákvæðinu, eins og það varð eftirlagabreytinguna, um atvik sem áttu sér stað eftir 6. desember 2000. Því næst ergerð ítarleg grein fyrir ályktun Samkeppnisstofnunar um ávinning olíufélagannaaf samráði þeirra. Þar er talið að eðlilegast sé að líta til áhrifa hinsólögmæta samstarfs á framlegð af vörusölu og/eða álagningu. Því næst er gerðgrein fyrir þróun einingaframlegðar í fljótandi eldsneyti hjá hverju olíufélagifyrir sig á verðlagi ársins 2001. Var fjárhagslegur ávinningur þeirra metinn útfrá breytingum á framlegðinni undanfarin ár samanborið við meðaltal næstu ára áundan. Fram kemur að hjá Skeljungi hf. hafi einungis legið fyrir upplýsingar umeiningaframlegð aftur til ársins 1995. Í því ljósi hafi verið ákveðið að miðavið meðaltal einingaframlegðar á árunum 1995 til 1997 í samanburði viðeiningaframlegð áranna 1998 til 2001 á föstu verðlagi. HeildarniðurstaðaSamkeppnisstofnunar varð sú að sannanlegur ávinningur olíufélaganna af hækkuneiningaframlegðar að raunvirði á árunum 1998 til 2001, samanborið viðviðmiðunarárin 1995 til 1997, hefði numið um 6.650 milljónum króna Ífrumathuguninni er fjallað um önnur atriði en samráð sem skýrt gætu hækkunframlegðar eða álagningar á samráðstímanum.Þá er vikið að öðrum vísbendingumum hækkun framlegðar eða álagningar, svo og að markmiðum félaganna sjálfra umað auka einingarframlegð eða hækka álagningu. Voru færð að því rök að ekkertbenti til þess að fram væru komnar rekstrarlegar forsendur sem réttlættu allaþá hækkun sem átt hefði sér stað á einingaframlegð olíufélaganna. Að lokum er íathuguninni gerð grein fyrir áhrifum þess á fyrirhugaða sektarákvörðun aðolíufélögin höfðu lagt sitt af mörkum til að upplýsa málið. Kom þar fram aðnúverandi og fyrrverandi starfsmenn stefnanda hefðu að hans beiðni veittSamkeppnisstofnun mikilvægar upplýsingar og gögn sem fælu í sér mikilvæg viðbótvið þær upplýsingar sem stofnunin hafi haft undir höndum. Væru því skilyrðiuppfyllt til þess að stefnandi gæti fengið umtalsverða lækkun á hugsanlegristjórnvaldssekt. Eftir að síðari frumathugun Samkeppnisstofnunarlá fyrir óskuðu olíufélögin eftir því að kannað yrði að nýju hvort unnt væri aðljúka málinu með sátt. Viðræður skiluðu ekki árangri. Félögin óskuðu þá eftirþví að frestur til andmæla yrði framlengdur og var orðið við þeirri beiðni. Öllolíufélögin skiluðu andmælum á vormánuðum 2004, en andmæli stefnanda erudagsett 3. maí 2004. Þar er í fyrstu gerð grein fyrir því að stefnandi hafiallt frá upphafi sýnt vilja til þess að upplýsa málið og gengistundanbragðalaust við brotum þegar það hefur átt við. Féllst hann á aðmálavaxtalýsing í frumathugun Samkeppnisstofnunar væri að hluta til rétt, enhann gerði þó athugasemdir við einstök tilvik eftir því sem hann taldi tilefnitil. Hélt hann því fram að margfalt fleiri tilvik væru talin brjóta í bága viðsamkeppnislög í frumathuguninni en stefnandi gæti samþykkt að fælu í sérsamkeppnislagabrot. Þá taldi hann sig eiga ýmsar málsbætur sem ekki væri tekiðtillit til í frumathuguninni. Andmælin voru síðan ítarlega rökstudd á yfir 300blaðsíðum. Þar var því haldið fram að rannsókn Samkeppnisstofnunar hefði veriðábótavant. Þá voru færð rök fyrir því að beita ætti 10. gr. samkeppnislaga einsog þau voru fyrir lögfestingu laga nr. 107/2000, en þá hafi ákvæðið veriðþrengra að því leyti að gerð hefði krafa um að aðgerðir hefðu skaðleg áhrif ásamkeppni. Því næst er fjallað um sögulegan aðdraganda að samstarfiolíufélaganna og styrk þeirra á markaðnum. Að því loknu er vikið að einstökumtilvikum og gerð grein fyrir afstöðu stefnanda til þess hvort ólögmætt samráðhafi átt sér stað milli félaganna. Þá hafnar stefnandi því að um samfelltsamráð hafi verið að ræða. Því næst eru færð rök fyrir því í andmælunum aðbrotin séu fyrnd. Að lokum voru gerðar alvarlegar athugasemdir við sjónarmið ífrumathugun Samkeppnisstofnunar um sektir. Því til stuðnings vísaði stefanandimeðal annars til greinargerðar hagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar ogJóns Þórs Sturlusonar, dags. 3. maí 2004, um mat Samkeppnisstofnunar áávinningi olíufélaganna af hinu ætlaða, ólögmæta samráði á tímabilinu 1998 til2001. Athugasemdir olíufélaganna kölluðu áfrekari gagnaöflun Samkeppnisstofnunar frá félögunum. Afrit af nýjum gögnum semþannig hafði verið aflað voru send olíufélögunum haustið 2004. Félögunum vargefinn kostur á því að reifa málið munnlega fyrir samkeppnisráði og komlögmaður stefnanda fyrir ráðið 18. október 2004. Samkeppnisráð tók ákvörðun í máliolíufélaganna þriggja 28. október 2004. Var ákvörðunin samtals 966 blaðsíður aðlengd. Í ákvörðuninni er meðferð málsins rakin og afstaða tekin til þeirrasjónarmiða olíufélaganna er lutu að áhrifum lögreglurannsóknar ámálsmeðferðina. Þar voru færð rök fyrir því að áframhaldandi málsmeðferðsamkeppnisyfirvalda færi ekki gegn 1. mgr. 4. gr. samningsviðauka nr. 7 viðmannréttindasáttmála Evrópu, en rannsókn lögreglu væri ekki lokið. Þá hafnaðisamkeppnisráð röksemdum tveggja olíufélaga þess efnis að andmælaréttur þeirraværi að engu gerður með því að starfsmenn félaganna sættu samhliðalögreglurannsókn. Jafnframt hafnaði ráðið þeim röksemdum að með rannsóknmálsins væri farið í bága við þagnarrétt félaganna eða starfsmanna þeirra semvarinn væri af 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í ákvörðun samkeppnisráðs var Íslandskilgreint sem sá landfræðilegi markaður sem málið tæki til og að vörumarkaðurinnværi heildarmarkaður fyrir sölu á olíuvörum. Komist var að þeirri niðurstöðu aðolíufélögin þrjú réðu samanlagt yfir um 99% þessa markaðar. Því næst var íákvörðuninni fjallað um ætlað samráð olíufélaganna. Þar er í ítarlegu málifarið yfir gögn sem að mati samkeppnisráðs sýndu með skýrum hætti aðolíufélögin þrjú hefðu frá og með gildistöku samkeppnislaga haft með séryfirgripsmikið og óslitið samráð í viðskiptum við viðskiptavini sína. Tekið erfram að meginflokkar samráðsins hafi verið um gerð tilboða í tengslum við útboðviðskiptavina, um verðlagningu á olíuvörum, sem og um markaðsskiptingu ogverðsamráð við sölu á eldsneyti til erlendra skipa í íslenskum höfnum, við söluá eldsneyti á Reykjavíkurflugvelli og Keflavíkurflugvelli og við sölu tileinstakra viðskiptavina eða á einstökum landsvæðum. Í þessu sambandi voru rakindæmi af samskiptum olíufélaganna í yfir 400 tilvikum og talið að líta yrði áþessar aðgerðir þeirra sem samfellt samráð sem hafi varað frá gildistökusamkeppnislaga. Fælist brotið í þeim samstilltu aðgerðum og/eða samningum semlýst væri í ákvörðuninni og hefði það haft að markmiði að raska samkeppni millifélaganna í viðskiptum aðallega með fljótandi eldsneyti, smurolíu og gas. Aðþessu búnu var samráðinu lýst nánar í ítarlegu máli eftir áðurgreindri flokkunog fjallað innan hvers flokks um einstök tilvik eftir tímabilum. Í þeirriumfjöllun var jafnframt tekin afstaða til framkominna andmæla olíufélaganna.Var ítarlega rökstutt að félögin hefðu með þessu brotið gegn 10. gr. þágildandisamkeppnislaga í fjölmörgum nánar tilgreindum tilvikum. Í ákvörðuninni var komist að þeirriniðurstöðu að samfellt samráðsbrot olíufélaganna væri ófyrnt. Að því búnu varfjallað um viðurlög. Þar var gerð grein fyrir ýmsum almennum atriðum semvörðuðu beitingu 52. gr. þágildandi samkeppnislaga, þar á meðal um lagaskilvegna breytinga á því ákvæði með 17. gr. laga nr. 107/2000. Komist var aðþeirri niðurstöðu að beita ætti ákvæðinu eins og það var eftir lagabreytingunaum allt hið samfellda samráð. Ekki væri því gerð krafa um sönnun ávinningsumfram 40 milljónir króna. Eftir sem áður þótti við ákvörðun viðurlaga í málinurétt að leggja mat á sannanlegan ávinning olíufélaganna af broti þeirra. Þvítil stuðnings vísaði samkeppnisráð til þess að heimilt væri að hafa hliðsjón afávinningi við ákvörðun sekta, gögn málsins gerðu kleift að leggja mat áávinning þeirra og olíufélögin hefðu lagt áherslu á að ákvæðið, eins og þaðværi eftir lagabreytinguna, væri meira íþyngjandi í þeirra garð. Því næst voru í ákvörðun samkeppnisráðsrakin atriði í tengslum við mat á ávinningi olíufélaganna af samráðinu. Eins ognánar er rökstutt í ákvörðuninni þótti rétt að byggja þetta mat á upplýsingumolíufélaganna sjálfra um einingaframlegð af vörusölu. Tekið var fram að meðeiningaframlegð, eins og því hugtaki hefði verið beitt af olíufélögunum, væriátt við mismun á söluverði að frádregnum afsláttum og öllum breytilegumkostnaði við innkaup. Komst ráðið að þeirri niðurstöðu að þróun framlegðar áhvern lítra eldsneytis á föstu verðlagi hefði verið mjög sambærileg hjáfélögunum þremur. Eftir að hafa staðið í stað á árunum 1991 til 1997 hafieiningaframlegð af sölu á fljótandi eldsneyti hækkað ár frá ári að raunvirðihjá öllum félögunum. Þessar tölur voru síðan notaðar til að meta ávinningfélaganna með því að bera saman raunverulega þróun einingaframlegðar átímabilinu 1996 til 2001 við meðaltal sömu stærða fyrir árabilið 1993 til 1995.Voru rökin fyrir vali á viðmiðunartímabili þau að fyrir lægju upplýsingar fráöllum olíufélögunum, sem ekki hefðu legið fyrir áður, um einingaframlegð alltaftur til ársins 1993 auk þess sem félögin voru ekki talin hafa haft einsmarkvisst samráð á viðmiðunartímabilinu, í því skyni að auka álagningu ogframlegð, og síðar varð. Þar sem félögin hefðu einnig haft samráð á tímabilinufrá 1993 til 1995 var talið að allar líkur væru á því að aðferðin fæli í sérvanmat á ávinningi félaganna. Niðurstaða útreikninga samkeppnisráðs, sem byggðuá þessari aðferð, var sú að á tímabilinu 1996 til 2001 hefði samanlagðurfjárhagslegur ávinningur stefnanda af því að einingaframlegð þess í fljótandieldsneyti hækkaði að raungildi miðað við meðaltal áranna 1993 til 1995 veriðalls um 2.750 milljónir króna, um 1.654 milljónir króna hjá Skeljungi hf. og um2.083 milljónir króna hjá Olíuverzlun Íslands hf., eða samtals um 6.487milljónir króna. Taldi samkeppnisráð að ekki hefðu komið fram neinarrekstrarlegar forsendur hjá félögunum sem réttlætt gætu þessa hækkun að neinuráði. Þótt félögin kynnu að einhverju leyti að hafa haft réttmæta þörf fyrirhærri framlegð breyti það engu um að aðgerðir þeirra í þessu skyni hafi veriðólögmætar. Fram kom í niðurstöðu samkeppnisráðs að mat á ávinningi af slíkuólögmætu athæfi hlyti að taka til allrar hækkunar sem leiddi af samráðinu, endaþótt henni kynni að einhverju leyti að hafa verið ráðstafað til greiðslu aukinskostnaðar félaganna. Með hliðsjón af því taldi ráðið að líta yrði svo á aðávinningur olíufélaganna af aukinni framlegð samkvæmt framangreindumútreikningi fæli í sér ávinning í skilningi 2. mgr. 52. gr. samkeppnislaga einsog þau voru fyrir gildistöku laga nr. 107/2000. Jafnframt þessu var vísað tilupplýsinga sem lágu fyrir um ávinning félaganna af ólögmætri skiptisölu meðhliðsjón af þeim skiptihlutföllum sem giltu í þessum viðskiptum. Heildarumfanghennar hafi numið 5,8 milljörðum króna á tímabilinu 1993 til 2001. Taldisamkeppnisráð að þessar tekjur teldust til ábata eða ávinnings í skilningi 52.gr. samkeppnislaga, í það minnsta lægi fyrir að ávinningur félaganna afskiptisölunni væri langt umfram 40 milljónir króna. Í ákvörðun ráðsins var farið meðrökstuddum hætti yfir sjónarmið olíufélaganna sem byggðust á greinargerðhagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar og Jóns Þórs Sturlusonar. Þar vartekið tillit til athugasemda Skeljungs hf. og Olíuverzlunar Íslands hf. umbreytingar á fyrirkomulagi umboðs- og sölulauna hjá félögunum. Að öðru leytitaldi samkeppnisráð að athugasemdir hagfræðinganna hefði enga þýðingu í málinuog að þær hnekktu ekki mati samkeppnisráðs á ávinningi félaganna af vörusölu ásamráðstímanum. Við ákvörðun stjórnvaldssektaolíufélaganna vísaði samkeppnisráð að auki til þess að brotin hefðu staðiðlengi yfir og að þau vörðuðu mjög umfangsmikil viðskipti með nauðsynjavöru.Brotin hefðu verið skipulögð og æðstu stjórnendur félaganna hefðu tekið þátt íþeim. Þau hefðu verið framin með einbeittum ásetningi og reynt hefði verið aðhylma yfir þau. Hið ólögmæta samráð hefði að verulegu leyti komið tilframkvæmda og hafi því haft umtalsverð skaðleg áhrif á markaðnum. Brotin hefðuþví verið mjög alvarleg. Þá vísaði ráðið til fyrirliggjandi útreikninga áávinningi félaganna. Fram kom að velta stefnanda á árinu 2003 hefði verið16.525 milljónir króna. Var sekt félagsins ákveðin 1.100 milljónir króna. Sektarfjárhæðhinna olíufélaganna var í grunninn ákveðin sú sama, enda væri ábyrgð félagannaá hinu ólögmæta samráð jöfn. Stefnandi þótti hafa veitt mikilvæga viðbót viðþau sönnunargögn sem samkeppnisyfirvöld höfðu þegar í fórum sínum og var þvíveitt 45% lækkun frá álögðum stjórnvaldssektum. Sekt félagsins var því ákveðin605.000.000 króna. Framlag Olíuverzlunar Íslands hf. þótti hafa verið talsvertog var því félaginu veittur 20% afsláttur af framangreindri sekt. Endanleg sektfélagsins var því ákveðin 880.000.000 króna. Samvinna Skeljungs hf. þótti hinsvegar ekki uppfylla skilyrði 1. gr. reglna nr. 397/2002 og framlag félagsinsvar ekki talin mikilvæg viðbót við þau gögn sem fyrir lægju. Því var sektfélagsins ekki lækkuð. Þá var nánar tilgreindum fyrirmælum beint tilolíufélaganna á grundvelli 2. mgr. 17. gr. samkeppnislaga. Olíufélögin skutu þessari ákvörðun tiláfrýjunarnefndar samkeppnismála í lok nóvember 2004. Kæra stefnanda var ítarlegeða 136 blaðsíður. Auk kæru lögðu stefnandi og hin olíufélögin sem ogsamkeppnisstofnun fram ýmis frekari gögn, þ. á m. greinargerðir og athugasemdirhagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar, Jóns Þórs Sturlusonar og FriðriksMás Baldurssonar sem og greinargerð og athugasemdir Guðmundar Guðmundssonartölfræðings. Áfrýjunefndin kvað upp úrskurð í málinu29. janúar 2005. Í úrskurðinum, sem er 256 blaðsíður að lengd, var lýst gangimálsins og röksemdum aðilanna, en því næst tekin afstaða til atriða er lutu aðvörnum olíufélaganna um formhlið málsins. Meðal þeirra atriða voru álitaefni umlögmæti þess að málið hafði á tímabili verið til rannsóknar bæði hjáSamkeppnisstofnun og ríkislögreglustjóra. Þessum sjónarmiðum olíufélaganna varhafnað að öllu leyti. Þá fjallaði áfrýjunarnefndin um röksemdir olíufélagannaer lutu að andmælarétti þeirra og rannsókn málsins. Í öllum meginatriðum varkomist að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið brotið gegn rétti olíufélagannaað þessu leyti. Þó taldi áfrýjunarnefndin að æskilegt hefði verið að gefafélögunum kost á að gera athugasemdir við breytingar á viðmiðunartímabili viðútreikning á áætluðum ávinningi þeirra áður en ákvörðun samkeppnisráðs vartekin. Nefndin taldi þó nægjanlegt að olíufélögin gætu gagnrýnt breytinguna ogútreikninginn fyrir áfrýjunarnefndinni. Að þessu búnu var fjallað um skil eldrilaga og yngri vegna breytinga á 10. gr. þágildandi samkeppnislaga með 3. gr.laga nr. 107/2000. Byggði áfrýjunarnefndin alfarið niðurstöðu sína á upphafleguákvæði 10. gr. samkeppnislaga. Nefndin komst því næst að þeirri niðurstöðu aðólögmætt samráð olíufélaganna hefði verið samfellt á árabilinu frá 1993 til2001. Þá tók hún álitaefni um fyrningu brotanna til umfjöllunar. Taldi nefndineðlilegt að beita ákvæði 80. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingummeð lögjöfnun um það atriði. Hefði fyrningu verið slitið við húsleit hjáfélögunum 18. desember 2001. Á sama tíma hefði hinu samfellda samráði veriðlokið. Á þessum grunni komst áfrýjunarnefndin að þeirri niðurstöðu að fyrningværi því ekki til fyrirstöðu að stjórnvaldssektir yrðu lagðar á í málinu. Í úrskurðinum var því næst fjallað umeinstök tilvik þar sem samkeppnisráð hafði í ákvörðun sinni talið aðolíufélögin hefðu gerst sek um brot gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga.Voru niðurstöður samkeppnisráðs um þetta í vel flestum tilvikum staðfestar. Í umfjöllun um viðurlög fjallaðiáfrýjunarnefndin meðal annars um aðferð samkeppnisráðs til að komast aðniðurstöðu um ávinning olíufélaganna af hinu ólögmæta samráði. Þar kemur framað grundvallaratriðið í aðferð samkeppnisráðs felist í því að sýna fram á aðeiningaframlegð félaganna af sölu þeirra á fljótandi eldsneyti hafi aukistverulega á árunum 1996 til 2001 í samanburði við meðaltal áranna 1993 til 1995.Með skilgreiningu sinni á einingaframlegð hefði samkeppnisráð talið sig hafatekið tillit til síbreytilegs og verulegs kostnaðarþáttar sem olíufélögin hefðuhaft litla möguleika til að hafa áhrif á. Þannig hefði verið talið rökrétt aðmeta ávinning á þennan hátt og beina athyglinni þannig að framlegð af vörusöluáður en tekið hefði verið tillit til þess hvernig tekjum af henni væriráðstafað. Í öllum aðalatriðum féllst áfrýjunarnefndin á þessa aðferðsamkeppnisráðs, meðal annars á val ráðsins á viðmiðunartímabilum. Eðlilegt vartalið að framreikna tímabilin til verðlags ársins 2001 til að gera þausamanburðarhæf. Áfrýjunarnefndin taldi eftir sem áðurað vafatilvik gætu risið við fyrrgreindan samanburð. Þótti rétt að koma tilmóts við þau með því að beita varfærni í ákvörðun sekta. Áfrýjunarnefndin taldiað þrjú atriði, sem nefnd höfðu verið í greinargerð hagfræðinganna Tryggva ÞórsHerbertssonar og Jóns Þórs Sturlusonar, yllu vafa í þessu sambandi og ættu aðleiða til mildunar sektarákvörðunar. Fyrsta atriðið laut að því að samfelldurog meiri hagvöxtur á síðara viðmiðunartímabilinu en því fyrra skapaði skilyrðifyrir auknum ávinningi á fákeppnismarkaði eins og þeim sem hér um ræði.Áfrýjunarnefndin taldi að taka þyrfti nokkurt tillit til þessa sjónarmiðs semþó yrði að vega á móti því að sannað væri að olíufélögin hefðu haft með sérólögmætt samráð. Annað atriðið laut að því gengistapi sem olíufélögin hefðuorðið fyrir sérstaklega á árunum 2000 og 2001. Sá kostnaður þótti svo tengdurolíuinnkaupunum sjálfum að rétt væri „að gera hér nokkra leiðréttingu vegnaþessa sjónarmiðs“. Fram kom í úrskurðinum að þetta tap hefði numið 604milljónum króna hjá stefnanda og 777 milljónum króna hjá Olíuverzlun Íslandshf. Hins vegar lægju ekki fyrir sambærilegar upplýsingar hjá Skeljungi hf.Þriðja atriðið sem áfrýjunarnefndin taldi gefa tilefni til mildunar ásektarákvörðun laut að því að launavísitala hefði hækkað mun meira áviðmiðunartímabilinu en hækkun neysluverðsvísitölu. Samkvæmt gögnum málsinshefði þessi hækkun numið 640 milljónum króna hjá stefnanda og 352 milljónumkróna hjá Olíuverzlun Íslands. Ekki lægju hins vegar sambærilegar upplýsingarfyrir hjá Skeljungi hf. Áfrýjunarnefndin vísaði því næst í niðurstöðursamkeppnisráðs um ávinning olíufélaganna af hækkun einingaframlegðar ífljótandi eldsneyti sem og veltutölur félaganna á árinu 2003. Með hliðsjón afþessari hækkun og þeim sjónarmiðum sem talið var að ættu að leiða til mildunarsektarákvörðunar komst áfrýjunarnefndin að þeirri niðurstöðu að hæfilegstjórnvaldssekt stefnanda væri 900 milljónir króna meðan hæfileg stjórnvaldssektvar ákveðin 700 milljónir króna í tilviki Olíuverzlunar Íslands hf. og 450milljónir króna í tilviki Skeljungs hf. Að teknu tilliti til afslátta, semstefnanda og Olíuverzlun Íslands hf. þóttu eiga tilkall til, var stefnanda gertað greiða 495 milljónir króna í sekt og Olíuverzlun Íslands hf. 560 milljónirkróna. Í framhaldi af úrskurðinum greidduolíufélögin sektirnar hver fyrir sig með fyrirvara um endurheimtu fjárins efhann yrði með dómi felldur úr gildi eða honum breytt. Stefnandi höfðaði mál á hendursamkeppnisráði og íslenska ríkinu 29. júní 2005, aðallega til ógildingar áframangreindum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, en til vara tilniðurfellingar eða lækkunar á sektinni sem þar var ákveðin, svo og tilendurheimtu hennar. Það sama gerði Olíuverzlun Íslands og Skeljungur hf. 27. og28. júlí sama ár. Málin voru sameinuð í eitt mál á dómþingi 28. febrúar 2006 aðframkomnum greinargerðum um varnir stefndu. Samkvæmt þremur beiðnum frá hverjuolíufélaganna voru í þinghaldi 5. apríl sama ár dómkvaddir tveir menn,Guðmundur Magnússon hagfræðingur og Heimir Haraldsson, löggiltur endurskoðandi,til þess að leggja mat á margvísleg atriði sem vörðuðu útreikning á ávinningiaf brotum olíufélaganna. Matsgerðir þeirra voru lagðar fram 16. janúar 2007. Í niðurstöðu framangreindrar matsgerðarum ávinning stefnanda segir orðrétt: „Eins og nánar kemur fram í skýrslunnihöfum við lagt mat á útreikning Samkeppnisstofnunar sem er grundvöllurúrskurðar samkeppnisráðs og áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Við teljum að íljós hafi komið að mat Samkeppnisstofnunar á heildarávinningi sé 685 millj. kr.of hátt af ástæðum sem telja verði vegna rangra forsendna í útreikningi, oggerð er nánari grein fyrir í skýrslunni. Því hafi niðurstaðaSamkeppnisstofnunar átt að vera 1.885 millj. kr. í stað 2.750 millj. kr. miðaðvið óbreyttar forsendur stofnunarinnar. / Auk þess teljum við að reiknaðurávinningur áranna 1996 og 1997 sé það lítill að ekki séu aðstæður til að lítasvo á, miðað við að „fyrir og eftir“ aðferð sé beitt, að frávik fráviðmiðunarárum eigi sér skýringar í samráðsaðgerðum. Sama á við um allabensínsölu félagsins, en við teljum að hinn reiknaði ávinningur sé einnigóverulegur þegar tekið er tillit til aðstæðna á þessum markaði. Reiknaðurávinningur vegna áranna 1996 og 1997 auk bensínsölu áranna 1998-2001 nemursamtals 571 millj. kr. / Heildarávinningur sem eftir stendur nemur 1.341 millj.kr. og er þar um að ræða reiknaðan hámarksávinning vegna gasolíutegunda,svartolíu og þotueldsneytis á árunum 1998-2001. / Við teljum að út frá þeimgögnum sem við höfum undir höndum sé ekki unnt að fullyrða afdráttarlaust hvestór hluti þessa ávinning sé vegna samráðs annars vegar og vegnamarkaðshegðunar í fákeppni hins vegar. / Ástæður þessa eru m.a. þessar: / a.Hinn reiknaði ávinningur samanstendur af ýmsum áhrifavöldum, þar sem samráð,fákeppni, hagvöxtur, launaþróun, gengisþróun, verðbólga, vextir, arðsemiskrafa,hagræðing í rekstri og mörg önnur atriði hafa áhrif. Sú forsendaSamkeppnisstofnunar að hinn reiknaði ávinningur sé eingöngu vegnasamráðsaðgerða stenst ekki að okkar mati. / b. „Fyrir og eftir“ – aðferðinnægir ekki ein og sér til þess að meta ávinning af samráði við þær aðstæður semhér eru til staðar. Tímabilin 1993-1995 annars vegar og 1996-2001 hins vegareru einfaldlega of ólík og gefa þarf sér viðbótarforsendur. / Niðurstaða okkarer því sú að fjárhagslegur ávinningur Kers hf. af samráði hafi numið 0 – 1.314millj. kr. á árunum 1996-2001 miðað við þau gögn sem við höfum undir höndum ogað ítarlegri upplýsingar þurfi til þess að komast að niðurstöðu um hvar á þessubili ábati af samráði hafi verið.“ Stefndu í máli þessu lögðu fram 19.mars 2007, annars vegar beiðni um dómkvaðningu yfirmatsmanna vegnafyrrgreindrar matsgerðar og hins vegar beiðni um dómkvaðningu manna til aðleggja mat á tiltekin atriði um ávinning af brotum olíufélaganna sem ekki komutil skoðunar í fyrri matsgerðum. Ágreiningur reis um það hvort verða ætti viðþessum beiðnum, en að honum leystum voru hagfræðingarnir Guðrún Johnsen og GylfiZoëga og endurskoðandinn Þorsteinn Haraldsson dómkvödd til að semjayfirmatsgerð og Guðrún Johnsen og Gylfi Zoëga dómkvödd til að semja matsgerð.Yfirmatsmenn luku störfum með yfirmatsgerð, dags. 28. september 2008. Þáskiluðu matsmenn af sér matsgerð 3. október 2008. Þessar matsgerðir voru lagðarfram í fyrrgreindu máli 10. október 2008. Í yfirmatsgerðinni var matsspurningumsvarað í tólf liðum. Lutu þessir liðir einstökum þáttum í matsgerðum þeirraGuðmundar og Heimis. Segja má að meginniðurstöður yfirmatsgerðarinnar séu þærað rökrétt hafi verið fyrir samkeppnisyfirvöld að nota þróun einingaframlegðarvið útreikning á ávinningi olíufélaganna af samráði. Val á samanburðartímabilumhafi falið í sér vanmat á ávinningi þar sem samráð hafi einnig verið viðhaft áfyrra tímabilinu. Með staðvirðingu hafi verið tekið tillit til kostnaðaráhrifa,áhrifa hagvaxtar á verðlagningu ogalmenna verðlagsþróun til að gera framlegðina samanburðarhæfa milli ára. Ekkisé ástæða til að ætla að niðurstöður um ávinning félaganna af samráði séu íveigamiklum atriðum rangar eða gallaðar vegna þess að ekki hafi verið tekiðtillit til þess að markaðshegðun sé mismunandi eftir kaupendum og einstökumvöruflokkum. Ekki sé heldur rétt að draga fastan kostnað svo semfjármagnskostnað frá einingaframlegð við mat á ávinningi af samráði. Sama gildium kortaafslætti. Þá segir í yfirmatsgerð að hækkun einingaframlegðar 1996 og1997 og hærri einingaframlegð á bensíni árin 1996-2001 hafi haft í för með sérað hagur viðskiptavina rýrnaði og hagur fyrirtækjanna batnaði. Ekki sé hægt aðtala um skekkjumörk í því samhengi, eins og gert hafi verið í matsgerð.Útreikningur á einingaframlegð sé gerður með þeim gögnum sem liggi fyrir ogekki sé um að ræða tölfræðilegar ályktanir á grundvelli úrtaks. Þess vegna eigiað nota alla viðbótarframlegð á tímabilinu 1996 til 2001, sem hafi veriðstaðvirt, við útreikning á ávinningi, hvort sem viðbótin sé lítil eða mikil. Þáer vísað til þess að staðvirðing einingaframlegðar með vísitölu neysluverðsleiðrétti fyrir áhrifum almennrar efnahagsþróunar á einingaframlegð vegna þessað hagrænir þættir hafi áhrif á verðlagningu á öllum mörkuðum. Samráð hafi hinsvegar staðbundin áhrif og því séu miklar líkur á því að hækkuneiningaframlegðar á markaði fyrir bensín og olíu á tímabilinu 1996 til 2001eigi rætur að rekja til aukins samráðs. Að lokum fjalla matsmenn um spurningu ímatsbeiðni þar sem óskað var álits á því hvort það væri hafið yfir vafa í ljósiatvika málsins og almennra niðurstaðna fræðimanna um ábata af samráði aðolíufélögin hafi haft ávinning af samráðinu. Í svari yfirmatsmanna er vísað tilalmennra forsendna um að fyrirtæki stilli ekki saman strengi nema að hafa afþví ávinning. Með vísan til þessa, gagna málsins sem og athugasemda lögmannaolíufélaganna var það mat yfirmatsmanna að olíufélögin „hafi haft fjárhagsleganávinning af samráði sín í milli“. Í undirmatsgerð Guðrúnar og Gylfa frá3. október 2008 er leitast við að svara matsspurningum stefndu í máli þessu íátta liðum. Meginniðurstöður matsmanna voru á þá leið að kjöraðstæður tilsamráðs um verð hefðu ríkt á olíumarkaði á Íslandi á tímabilinu 1993 til 2001.Ekki væri heldur unnt að koma auga á þætti í rekstrarumhverfi olíufélaganna semhafi gert þeim erfitt fyrir að ná markmiðum samráðs sem hafi komið fram íhækkun einingaframlegðar vegna hærra verðs. Þá sé ekki fræðilega forsvaranlegtað halda því fram að samráðið hefði haldist svo lengi sem raun bar vitni efávinningurinn hafi verið minni háttar eða óviss. Í matsgerðinni er síðan gerðgrein fyrir niðurstöðu matsmanna um ávinning olíufélaganna af sölu á bensíniannars vegar og gasolíu og svartolíu hins vegar, sem fundin var út með því aðbera saman framlegð þeirra við sölu á þessum vörum á árunum 1993 til 2001 viðþá framlegð sem samkeppnisverð hefði fært þeim. Einingaframlegð á Alaskamarkaðivar þá notuð við útreikning á samkeppnisverði. Fram kemur í matsgerðinni aðstaðvirt framlegð sem olíufélögin hafi haft af viðskiptum sínum með bensín áþessu tímabili, umfram þá framlegð sem samkeppnisverð hefði fært þeim, fæli ísér ávinning af samráði þeirra. Varð það niðurstaða matsmanna að einingaframlegðolíufélaganna allra vegna viðskipta með bensín hefði verið 9,1 milljarður krónaumfram þá 14 milljarða króna sem samkeppnisverð hefði fært þeim á verðlagiársins 2001. Á sama hátt komust matsmennirnir að þeirri niðurstöðu aðeiningaframlegð félaganna vegna sölu á gasolíu á tímabilinu hefði verið 6,8milljarðar króna umfram þá 18,9 milljarða sem samkeppnisverð hefði fært þeim.Þá hefði einingaframlegð við sölu á svartolíu verið 2,99 milljarðar krónaumfram þá 5,7 milljarða króna sem samkeppnisverð hefði fært þeim. Matsmenn fjalla síðan um matsspurninguer laut að ávinningi olíufélaganna af skiptisölu þar sem óskað var eftir mati áþví hvort sá ávinningur hefði verið verulegur í samanburði við umfangskiptisölu félaganna, hvort hún hefði leitt til hærri framlegðar eða komið íveg fyrir lækkun hennar. Varð það niðurstaða matsmanna að ávinningurolíufélaganna af skiptisölu hafi verið verulegur í samanburði við umfang hennarog komið fram í hærri einingaframlegð vegna hærra verðs. Matsmenn svara ennfremur spurningu um líkurnar á því, að ávinningur olíufélaganna af samráði hafiekki numið lægri fjárhæð en sektarárkvörðun áfrýjunarnefndar, á þá leið aðyfirgnæfandi líkur séu á því að ávinningur félaganna hafi ekki numið lægrifjárhæðum en 900 milljónum króna í tilviki stefnanda, 700 milljónum króna ítilviki Olíuverzlunar Íslands hf. og 450 milljónum króna í tilviki Skeljungshf. Að lokum telja matsmenn að tjón samfélagsins í heild af samráðiolíufélaganna 1993 til 2001 hafi verið meira en sem nemur ávinningi félagannasjálfra af samráðinu. Það helgist ekki aðeins af hærra verði til neytenda,heldur dragi yfirverðlagning úr velferð þeirra og neysla dragist saman. Þettakomi t.d. niður á byggð í strjálbýli. Á dómþingi 21. janúar 2009 kröfðustolíufélögin þess sameiginlega að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn vegnasíðastnefndrar undirmatsgerðar. Samhliða þessu kröfðust félögin dómkvaðningar ámatsmönnum til þess að meta ávinning olíufélaganna af ætluðu samráði eftímabilið 1996 til 2001 hefði verið borið saman við tímabilið 2002 til 2004miðað við útreikninga samkeppnisráðs. Hagfræðingarnir Gunnar Haraldsson, KatrínÓlafsdóttir og Ólafur Ísleifsson voru dómkvödd 25. febrúar 2009 semyfirmatsmenn. Ólafur Ísleifsson og Þorsteinn Haraldsson, löggilturendurskoðandi, voru dómkvaddir 29. apríl sama ár til að gera síðarnefndumatsgerðina. Yfirmatsgerð er dagsett 11. mars 2011og lögð fram í þinghaldi 10. maí sama ár. Þar er einkum fjallað um þá aðferð,sem beitt var í undirmatsgerð, að styðjast við olíumarkaðinn í Alaska til aðfinna samkeppnisverð í því skyni að bera saman við framlegð olíufélaganna 1993til 2001. Í lok yfirmatsgerðarinnar eru meginniðurstöður hennar dregnar saman áeftirfarandi hátt:Telja má aðolíumarkaðurinn í Alaska sé um suma þætti samanburðarhæfur við þann íslenska.Það eru fleiri aðilar á markaði í Alaska en hér á landi, en í raun má segja aðmarkaðurinn sé nær fákeppnismarkaði en samkeppnismarkaði. Rannsóknirbandarískra yfirvalda hafa ekki leitt í ljós verðsamráð á Alaskamarkaði. Þá erflutningskostnaður þar tiltölulega hár líkt og hér á landi. Alaskamarkaður bermeð sér ýmsa þætti áþekka hinum íslenska, og má í því sambandi nefna dreifðabyggð, svipað tekjustig kaupenda olíunnar og norðlæga legu landsvæðanna beggja.Veigamikill munur milli þessara tveggja markaða liggur m.a. í því að Alaska erolíuframleiðsluríki en Ísland ekki. Fleiri þætti mætti nefna, t.d. er olíanotuð til húshitunar og ýmissar framleiðslu í Alaska en á Íslandi er notaðurjarðhiti og vatnsorka í því skyni. Við mat á ávinningi af samráði kemur tilgreina sem ein aðferð meðal annarra að bera samráðsmarkaðinn við sambærileganmarkað þar sem ekkert samráð á sér stað. Ekki þykir fært að ræða um „réttan“eða „rangan“ samanburð í því sambandi, heldur snýst raunhæfur samanburður um aðvelja markað þar sem aðstæður sem ráða verði eru sem líkastar auk þess aðtryggt sé að ekki sé um samráð að ræða á samanburðarmarkaðnum. Alaska verðurseint talinn fullkominn samanburðarmarkaður í ljósi þeirra þátta sem greinahann frá íslenskum markaði, enda slíkur markaður ekki til. Samanburður millimarkaða hlýtur ávallt að sæta gagnrýni og heppilegast er að beita fleiri eneinni aðferð við mat á ávinningi af verðsamráði. Ef á annað borð er beittþeirri aðferð að bera saman markaði til að leitast við að finna áhrif samráðs áverð kemur til álita að nota Alaska sem viðmiðun að því gefnu að unnt sé aðtaka tillit til ólíkra aðstæðna og þátta sem áhrif hafa á verðmyndun. Það aðvelja Alaska til samanburðar getur veitt vísbendingar um áhrif samráðsins ánþess að hægt sé að fullyrða að sá samanburður sé tölulega nákvæmur eða réttur íþeim skilningi að ekki sé hægt að deila á niðurstöðuna sökum ólíkra aðstæðna ámörkuðunum tveimur. Matsgerð Ólafs Ísleifssonar ogÞorsteins Haraldssonar frá 17. nóvember 2011 var lögð fram í þinghaldi 12.janúar 2012 ásamt yfirmatsgerð í öðru máli sem olíufélögin áttu hlut að. Ímatsgerðinni kemur fram að lagt hafi verið fyrir matsmenn að gera sömuútreikninga og samkeppnisyfirvöld á grundvelli talnagagna viðmiðunartímabilsins2002 til 2004. Eins og gert hafi verið í skýrslu samkeppnisráðs séeiningaframlegð reiknuð á föstu verðlagi ársins 2001 miðað við vísitöluneysluverðs. Varð það niðurstaða matsmanna að með þeim aðferðum og forsendumsem lagðar væru til grundvallar hefði reiknaður ávinningur af samráði, þegartímabilið 1996 til 2001 væri borið saman við tímabilið 2002 til 2004, veriðneikvæður um 1.996 milljónir króna. Nánar tiltekið reyndist ávinningurinnneikvæður um 2.634 milljónir króna hjá stefnanda og um 550 milljónir króna hjáOlíuverzlun Íslands hf. en jákvæður um 1.188 milljónir króna hjá Skeljungi hf. Aðalmeðferð í fyrrgreindu máliolíufélaganna gegn Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu fór fram 29.febrúar 2012. Dómur var kveðinn upp í málinu 22. mars sama ár. Þar var fallistá kröfu olíufélaganna þess efnis að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismálanr. 3/2004 yrði felldur úr gildi. Samkeppniseftirlitið og íslenska ríkiðáfrýjuðu málinu til Hæstaréttar Íslands 21. júní 2012. Með dómi réttarins 31.janúar 2013 í málinu nr. 437/2012 var málinu vísað frá héraðsdómi vegnaannmarka á málatilbúnaði olíufélaganna. Olíufélögin höfðuðu að nýju mál gegnstefndu 30. júlí 2013. III.. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir aðalkröfu sína um aðfella beri úrskurð áfrýjunarnefndar úr gildi á því að málsmeðferðsamkeppnisyfirvalda hafi verið háð slíkum annmörkum að óhjákvæmilegt sé aðfallast á þá kröfu. Stefnandi rökstyður kröfuna í fyrsta lagi með því að brotiðhafi verið á andmælarétti stefnanda við meðferð málsins, í öðru lagi aðmálsmeðferðin hafi verið andstæð reglum um réttláta málsmeðferð þar sem máliðhafi verið í senn til rannsóknar hjá samkeppnisyfirvöldum og lögreglu, og íþriðja lagi að rannsókn málsins hafi verið ábótavant, einkum að því er lúti aðmati á ávinningi olíufélaganna af samráðinu. Um fyrstu málsástæðuna vísar stefnanditil þess að í frumathugun Samkeppnisstofnunar hafi ávinningur olíufélaganna afsamráði verið fundinn út með svokallaðri „fyrir og eftir“ aðferð þar sem tvö viðmiðunartímabil hafi veriðborin saman. Stefnandi kveðst hafa kannað tölulegan útreikning og forsendur semsamkeppnistofnun hafi lagt til grundvallar. Niðurstaðan hafi orðið sú aðsamanburður á tímabilunum 1995-1997 annars vegar og 1998-2001 hins vegar bentiekki til ávinnings af samráði. Samkeppnisráð hafi ákveðið einhliða að lengjaeldra tímabilið aftur til ársins 1993, en yngra tímabilið til ársins 1996.Stefnanda hafi ekki gefist tækifæri á því að koma að andmælum sínum við hinarbreyttu forsendur áður en samkeppnisráð tók ákvörðun í málinu. Stefnanditelur að áfrýjunarnefndin hafi ekki tekið með réttum hætti á þessum annmarka ámeðferð málsins. Hafi nefndin leitast við að réttlæta þá breytingu sem gerðhafi verið á aðferðinni með ófullnægjandi rökstuðningi. Þar hafi meðal annarsverið á því byggt að breytingin hafi ekki falið í sér grundvallarbreytingu áþeirri aðferðafræði sem beitt hafi verið í frumathugun. Stefnandi telur aðöllum ætti að vera ljóst að andmælarétturinn varði ekki einungis aðferðafræðinasem slíka. Þá blasi við að val á viðmiðunartímabilum sé ekki eingöngu útfærslaá aðferðafræði sem engu máli hafi skipt fyrir andmæli stefnanda. Andmælinráðist að miklu leyti af því hvaða tvö tímabil séu borin saman enda forsendur írekstri félaganna mismunandi eftir tímabilum. Á því er byggt af hálfu stefnandaað samkeppnisráð hafi tekið ákvörðun í málinu án þess að stefnandi hafi fengiðað tjá sig um aðferðir samkeppnisyfirvalda við útreikninga á meintum ávinningiaf samráði. Það feli í sér augljóst brot á andmælareglu stjórnsýsluréttarins.Stefnandi telur engu máli skipta í því sambandi þótt stefnanda hafi gefistkostur á að gagnrýna breytinguna og útreikninginn fyrir áfrýjunarnefndinni.Ákvörðunin sé eftir sem áður haldin efnislegum annmarka og úr honum verði ekkibætt. Annmarki á stjórnsýslumeðferð máls leiði til ógildingar úrlausnastjórnvalda. Því beri að fella úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr.3/2004 úr gildi að því er stefnanda varði. Stefnandibyggir jafnframt á því að 1. mars 2002 hafi hann tilkynnt Samkeppnisstofnun aðhann væri fús til að ganga til samstarfs við stofnunina með það að markmiði aðupplýsa, án tillits til afleiðinga, alla málavexti um ætluð brot félagsins ásamkeppnislögum. Með bréfi 5. sama mánaðar hafi verið fallist á þá beiðni. Íbréfinu hafi stefnanda jafnframt verið tilkynnt að hann gæti vænst allt að 50%afsláttar af hugsanlegri sekt að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Fyrirliggi að fjöldi starfsmanna stefnanda hafi komið að málinu með einum eða öðrumhætti. Meðan sumir starfsmenn hafi gefið munnlegar skýrslur hjásamkeppnisyfirvöldum hafi aðkoma annarra takmarkast við upplýsingagjöf.Stefnandi hafi hins vegar haft réttarstöðu sakbornings í lögreglurannsókn semhófst í september 2003 vegna ætlaðra brota gegn samkeppnislögum ásamt 12starfsmönnum félagsins. Stefnandi bendir á að þegar rannsókn lögreglunnar hófsthafi stefnandi ekki verið búinn nema að afar takmörkuðu leyti að tjá sig umefnisatriði málsins á stjórnsýslustigi. Þrátt fyrir mikla réttaróvissu hafistjórnvöld ákveðið að rannsaka málið á tveimur stöðum samtímis án þess að gætaað þessu. Ekki hafi verið lagt bann við því í þágildandi samkeppnislöggjöf aðgögn eða upplýsingar, sem samkeppnisyfirvöld höfðu aflað, yrðu afhent lögreglu.Fyrir vikið telur stefnandi að réttur til sanngjarnrar og réttlátrarmálsmeðferðar í stjórnsýslumálinu hafi verið fótum troðinn. Nánar er á þvíbyggt að þessi aðstaða hafi leitt til þess að útilokað hafi verið fyrir hann aðnýta sér rétt sinn til andmæla að því marki sem lög geri ráð fyrir. Máli sínutil stuðnings bendir stefndi á að upplýsingar, sem hann veittisamkeppnisyfirvöldum í tengslum við rannsókn þeirra, hafi verið lagðar tilgrundvallar ákæru á hendur forstjóra stefnanda auk forstjórum hinnaolíufélaganna. Slík málsmeðferð standist enga skoðun. Enda hafi HæstirétturÍslands staðfest úrskurð héraðsdóms um frávísun máls á hendur forstjórunum,sbr. dóm Hæstaréttar 16. mars 2007, í máli nr. 92/2007. Umaðra málsástæðu stefnanda fyrir aðalkröfu hans um ógildingu úrskurðaráfrýjunarnefndar vísar stefnandi til þess að ætluð brot stefnanda hafi veriðrannsökuð samtímis af samkeppnisyfirvöldum og lögreglu. Stefnandi telur að þaðfái ekki staðist þær kröfur sem leiða af 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þar sem lagt sé bann viðtvöfaldri saksókn. Byggir hann á því að samkeppnisyfirvöldum hafi borið aðhætta rannsókn málsins þegar lögreglurannsókn hafi hafist. Bendir stefnandi á aðí báðum tilvikum sé markmið rannsóknanna að ná fram refsingu eða refsikenndumviðurlögum, sem verði að fullu jafnað til refsingar á hendur þolendumrannsóknanna. Stefnandi bendir á að vegna inntaks 7. gr. samningsviðaukamannréttindasáttmála Evrópu geti einungis annar rannsóknaraðilinn náð framrefsingu. Af því leiði að samhliða rannsókn tveggja opinberra rannsóknaraðila ásama máli feli í sér hættu á tvöfaldri saksókn og tvöfaldri refsingu. Þá leiðifyrirsjáanlega af því að margvísleg vandamál komi upp í framkvæmdinni. Hvað semöðru líði telur stefnandi alveg ljóst að sú málsmeðferð sem viðhöfð hafi veriðí máli þessu hafi brotið í bága við rétt stefnanda til réttlátrar málsmeðferðarog því hafi borið að fella málið niður áður en til ákvörðunar kom. Stefnandirökstyður þá málsástæðu sína, að rannsókn samkeppnisyfirvalda hafi veriðábótavant, með tilvísun til þess að nauðsynlegt hafi verið að beita nákvæmariaðferðum til að komast að réttri niðurstöðu um hvort og þá hve mikillávinningur stefnanda af samráði við hin olíufélögin hafi verið. Nefndin hafikveðið upp úrskurð á árinu 2005 og því verið í lófa lagið að kanna hverreiknaður ávinningur hafi verið ef meint samráðstímabil 1996-2001 væri boriðsaman við tímabil að samráði loknu, t.d. 2002-2004, eða styttra tímabil, í staðþess að nota sömu aðferð með viðmiðunartímabilið 1993-1995. Áfrýjunarnefndsamkeppnimála hafi komist að þeirri niðurstöðu að rétt væri að leiðréttaútreikning á reiknuðum ávinningi með tilliti til þriggja þátta. Í ljósi þessahafi nefndinni að sjálfsögðu borið að kanna þessa þætti til hlítar og metahvaða áhrif hver þeirra hefði til leiðréttingar fyrir sérhvern stefnanda. Íforsendum nefndarinnar sé ekki unnt að sjá merki þess að þetta hafi veriðskoðað sérstaklega þó fram komi að tekið hafi verið tillit til þessa. Að þessuleyti hafi samkeppnisyfirvöld brugðist rannsóknarskyldu sinni í málinu. Varakrafastefnanda um niðurfellingu sekta er á því reist að brot hans séu fyrnd. Bendirhann á að ekki hafi verið ákvæði um fyrningu brota í samkeppnislögum nr.8/1993. Af því leiði að reglur um fyrningu í almennum hegningarlögum nr.19/1940, með síðari breytingum, eigi við í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 81. gr.laganna fyrnist sök á tveimur árum þegar ekki liggi þyngri refsing við broti eneins árs fangelsi eða refsing sem til er unnið fari ekki fram úr sektum. Þarsem ekki liggi þyngri refsing við broti gegn ákvæði 52. gr. laga nr. 8/1993 ensekt, fyrnist brot gegn bannákvæðum laganna, á tveimur árum. Stefnanditekur fram að með 5. gr. laga nr. 39/2000 hafi verið bætt inn nýju ákvæði, þ.e.4. tölulið þar sem kveðið hafi verið á um að fyrningarfrestur vegnarefsiábyrgðar lögaðila væri fimm ár. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 82. gr.almennra hegningarlaga teljist fyrningarfrestur frá þeim degi er refsiverðumverknaði eða refsiverður athafnaleysi hafi lokið. Fyrir liggi að rannsóknsamkeppnisstofnunar hafi náð aftur til ársins 1993. Miðað sé við að brotunumhafi lokið við húsleit samkeppnisstofnunar 18. desember 2001. Áfrýjunarnefndsamkeppnismála hafi lagt til grundvallar að þá hafi fyrning brotanna rofnað.Stefnandi lýsir sig alfarið ósammála túlkun nefndarinnar og telur fyrningu ekkihafa getað rofnað fyrr en honum hafi verið tilkynnt um ákvörðun samkeppnisráðshinn 29. október 2004. Máli sínu til stuðnings bendir stefnandi á að ííslenskum rétti sé gert ráð fyrir því að í undantekningartilvikum getistjórnvöld kveðið á um refsiviðurlög, þ.e. sektir. Í slíkum tilvikum gildi ekkialmennar reglur um rof í opinberum málum enda aðstaðan ólík að því leyti að hvorkisé um að ræða sjálfstæðan rannsóknaraðila og saksóknara né heldur hlutlausadómstóla, heldur taki stjórnvaldið sjálft endanlega ákvörðun um refsingu. Íþeim tilvikum gildir sérregla 3. málsl. 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlagaþar sem segi að þegar lög heimili stjórnvaldi endranær að kveða á um refsingufyrir brot rofni fresturinn þegar stjórnvaldið saki mann um slíkt brot. Stefnanditelur að túlka beri regluna svo að þegar stjórnvaldi hefur verið falið aðákveða viðurlög í formi sekta geti einungis hlutaðeigandi stjórnvald rofiðfyrningarfrest gagnvart þeim er stjórnvaldið hyggst refsa. Önnur stjórnvöld,hversu nátengd sem þau kunna að vera hinu valdbæra stjórnvaldi, geti ekki rofiðfyrningarfrestinn. Stefnandi mótmælir alfarið túlkun áfrýjunarnefndar um þettaatriði sem hafi lagt til grundvallar að fyrning rofni þegar stjórnvald ásamkeppnissviði saki viðkomandi með skýrum og sannanlegum hætti um tiltekiðbrot. Stefnandi undirstrikar að í hinu tilvitnaða ákvæði sé ekki gert ráð fyrirað aðgerðir annarra stjórnvalda en þess sem tekur endanlega ákvörðun umrefsingu geti rofið fyrningu. Aðkoma samkeppnisráðs hafi því verið nauðsynlegtil að rjúfa fyrningarfrestinn. Um tvö aðskilin stjórnvöld sé að ræða sem hafilögum samkvæmt ólíku hlutverki að gegna. Samkeppnisráð sé sjálfstættstjórnvald, en mælt sé fyrir um hlutverk þess í 2. mgr. 5. gr. samkeppnislaganr. 8/1993 sem og reglugerð nr. 922/2001 um málsmeðferð samkeppnisyfirvalda.Því sé meðal annars falið að taka ákvarðanir um fjárhæð og álagningu stjórnvaldssekta,sbr. 52. gr. laganna. Heimildir ráðsins til að leggja sektir á lögaðila séuóframseljanlegar. Samkeppnisstofnun sé sjálfstæð ríkisstofnun sem hafi heyrtundir viðskiptaráðherra. Hafi stofnunin margvíslegu hlutverki að gegna á sviðisamkeppnismála, sbr. 8. gr. samkeppnislaga. Samkeppnisstofnun sé þó aldreiheimilt að leggja stjórnvaldssektir á aðila máls. Leggur stefnandi áherslu á aðnáin samvinna ráðsins og stofnunarinnar geri það ekki að verkum að um eitt ogsama stjórnvaldið sé að ræða í skilningi 4. mgr. 82. gr. almennrahegningarlaga. Stefnandikveður einu aðkomu samkeppnisráðs að máli stefnanda hafa verið þegar ráðið tókákvörðun nr. 21/2004 28. október 2004. Í ákvörðuninni hafi stefnandi veriðsakaður um að hafa gerst brotlegur gegn 10. gr. samkeppnislega og honum gert aðgreiða sekt á grundvelli 52. gr. samkeppnislaga. Á því er byggt í málinu aðfyrning hafi fyrst rofnað þegar ákvörðunin barst til vitundar stefnanda daginneftir eða 29. sama mánaðar. Íþrautavarakröfu stefnanda er þess krafist að sektin verði lækkuð verulega.Krafan byggist einkum á því að samkvæmt gildandi sektarheimildum hafi borið aðsanna ávinning af samráði ef samkeppnisyfirvöld höfðu hug á því að beitaveltutengdum viðurlögum eða sektum umfram 40 milljónir. Stefnandi telur þásönnun ekki hafa tekist enda hafi Samkeppnisstofnun, í tilraunum sínum til þessað sanna ávinning, beitt röngum forsendum og gert umfangsmikil mistök viðútreikninga sína. Ávinningur sé því með öllu ósannaður og verði stefndi,Samkeppniseftirlitið, að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Stefnandi telurað meintur ávinningur sé hið minnsta mun lægri en samkeppnisyfirvöld hafihaldið fram og því verði að lækka sektarfjárhæðina verulega. Lögð sé áhersla áákvörðun samkeppnisráðs og úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í málinuhafi verið afar íþyngjandi gagnvart stefnanda í skilningi stjórnsýsluréttar ogþví hafi borið að beita vægasta úrræði sem völ hafi verið á til þess að námarkmiði sektanna á grundvelli meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ekkiverði séð að tekið hafi verið mið af reglunni við ákvörðunartökuna. Tilnánari rökstuðnings á þessari málsástæðu vísar stefnandi til þess í fyrsta lagiað þeir alvarlegu annmarkar sem hafi verið á rannsókn samkeppnisyfirvalda ogbrot þeirra á málsmeðferðarreglum eigi að leiða til lækkunar á sektunum.Stefnandi áréttar að ákvæði 52. gr. laga nr. 8/1993 hafi gilt um ákvörðun sektaí málinu, en ekki sama grein eins og henni hafði verið breytt með lögum nr.107/2000. Sú niðurstaða sé í samræmi við afstöðu samkeppnisyfirvalda. Í 52. gr.laga nr. 8/1993 hafi verið gerðar gríðarlega ríkar kröfur tilsamkeppnisyfirvalda um skilyrði og þau takmörk sem því voru sett viðsektarákvörðun. Við sektarákvörðun á grundvelli ákvæðisins skyldi til að mynda tekiðtillit til þess skaða sem samkeppnishömlur hefðu valdið og þess ávinnings semþær höfðu haft í för með sér. Bar samkeppnisyfirvöldum jafnframt að sanna ábataaf samráðinu og sér í lagi að hann hafi numið hærri fjárhæð en 40 milljónum. Ágrundvelli þessa og þeirrar aðferðafræði áfrýjunarnefndar samkeppnismála aðsannaður ávinningur væri ráðandi viðmið við sektarákvörðum telur stefnandialveg ljóst að samkeppnisyfirvöld hafi þurft að sanna ávinning af samráði meðóyggjandi hætti hafi þau ætlað að beita heimild til að veltutengja viðurlög.Máli sínu til stuðnings bendir stefnandi á að séu ákvarðanir sem teknar hafiverið í gildistíð 52. gr. laga nr. 8/1993 skoðaðar megi glögglega sjá hversuríkar sönnunarkröfur hafi hvílt á samkeppnisyfirvöldum á grundvelli ákvæðisins.Sem dæmi um það tilgreinir stefnandi sérstaklega ákvörðun samkeppnisráðs í málinr. 13/2001. Stefnandi telur af og frá að samkeppnisyfirvöld hafi leitt aðfullu í ljós ávinning af samráði í máli þessu og því hafi ekki verið fyrirhendi skilyrði til að beita veltutengdum viðurlögum. Stefnandivísar til þess að við mat á ávinningi stefnanda hafi verið stuðst við samanburðá einingaframlegð tímabila, þ.e. árin 1993-1995 voru borin saman við árin1996-2001. Stefnandi gerir alvarlegar athugasemdir við þá aðferðafræðisamkeppnisyfirvalda, þ.e. að taka samráðið annars vegar og hækkuneiningaframlegðar hins vegar á milli þessara tímabila og fullyrða að tenging séþar á milli án tilskilinnar sönnunar. Samkeppnisyfirvöld fullyrði að beintenging og orsakasamhengi sé á milli hækkunar einingaframlegðar og meintssamráðs. Gera verði þá kröfu til samkeppnisyfirvalda að þau sanni þessarfullyrðingar og sýni fram á að einingaframlegðin hafi hækkað vegna einhverraákveðinna tilgreindra aðgerða stefnanda í samræmi við kröfur 52. gr. laga nr.8/1993. Fjallaðhafi verið um þessi orsakatengsl á bls. 18 í matsgerð Guðmundar Magnússonar ogHeimis Haraldssonar. Hafi það verið niðurstaða þeirra að ekki sé unnt að sýnafram á að tiltekið orsakasamband væri milli hugsanlegra samráðsaðgerða annarsvegar og aukinnar framlegðar hins vegar. Töldu matsmenn þá aðferðafræði að miða við að öll framlegðumfram viðmið væri til komin vegna samráðs fæli í sér of mikla einföldun. Íþessu samhengi megi ekki heldur gleyma því að sektir samkvæmt 52. gr.samkeppnislaga nr. 8/1993 séu refsing í skilningi 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Af því leiði að öll meðferð og afgreiðsla málsinsverði að vera í samræmi við fyrirmæli 6. gr. sáttmálans, þar á meðal kröfur tilsönnunar. Stefnanditelur að hækkun á einingaframlegð eigi sér aðrar skýringar. Hann hafnar þvíalfarið fullyrðingum þess efnis að það sé samdóma álit fræðimanna að samráðleiði til verulegs yfirverðs. Nægi að nefna í því sambandi að fræðimennirnirJón Þór Sturluson og Tryggvi Þór Herbertsson hafi bent á að þeir fengju ekkiséð að framlegðaraukning, sem eigi að hafa orðið í kjölfar meints samráðs, hafileitt til verðhækkana olíuvara á Íslandi umfram almennar verðlagshækkanir. Þávísar stefnandi til rits Simon Bishop og Mike Walker, The Economics of ECCompetition Law. Stefnandi kveður framangreint jafnframt vera í samræmi viðniðurstöðu matsgerðar Guðmundar Magnússonar og Heimis Haraldssonar. Skoðunþeirra á einingaframlegð hafi leitt í ljós að reiknaður ávinningur af bensínsöluværi innan skekkjumarka, þar sem um 7,8% hlutfall reiknaðs ávinnings yrði aðteljast óverulegt miðað við grunnforsendur „fyrirog eftir“ aðferðarinnar. Hafi ávinningur því í raun verið á bilinu frá 0krónum til 1.314.000.000 króna fyrir árin 1996-2001. Stefnandi tekur fram aðumrædd matsgerð hafi lagt beint mat á útreikninga og forsendur ávinnings sembyggt var á af hálfu stefnda. Stefnandikveður matsmennina hafa staðfest í vitnaleiðslum fyrir héraðsdómi í máli nr.E-4965/2005 að ómögulegt væri að segja til um hversu stór hluti afframangreindri tölu væri kominn til vegna samráðs eða af öðrum ástæðum er áhrifhafi. Þá bendir stefnandi á að tekið hafi verið sérstaklega fram í matsgerðþeirra að sú forsenda Samkeppnisstofnunar, að hinn reiknaði ávinningur værieingöngu vegna samráðs, standist ekki. Hinn reiknaði ávinningur samanstandi afýmsum áhrifavöldum, sem samráð, fákeppni, hagvöxtur, launaþróun, gengisþróun,verðbólga, vextir, arðsemiskrafa, hagræðing í rekstri og mörg önnur atriði hafiáhrif á. Þetta sé jafnframt í samræmi við niðurstöður dr. Jóns Þórs Sturlusonarog dr. Tryggva Þórs Herbertssonar sem hafi gagnrýnt að við mat á ætluðumávinningi af meintu samráði hafi ekki verið tekið tillit til margra annarraþátta sem hafi áhrif á framlegðina eins og heimsmarkaðsverð, arðsemiskröfu,þróun gengis, hagsveiflu o.fl. Hafi þeir sérstaklega tekið fram að mikill munurgæti verið á framlegð einstakra ára vegna þróunar gengis íslensku krónunnar.Bentu þeir á að á tímabilinu 1995-1997 hafi framlegð verið nokkuð stöðug enfarið svo óðum hækkandi á síðara tímabilinu og hrapað svo með gengi dollars áárunum 2002-2003. Af þessu dregur stefnandi þá ályktunað sú forsenda, að ávinning stefnanda megi að öllu leyti rekja til samráðs,standist enga skoðun. Samráð sé einn þáttur af mörgum sem mögulega hafi getaðhaft áhrif á aukna einingaframlegð eins og samkeppnisyfirvöld hafi reiknaðhana. Það að telja aukna einingaframlegð alla stafa af ólögmætu samráði sé íraun órökrétt og fjarstæðukennt. Ágrundvelli þess sem rakið hafi verið telur stefnandi að hækkuneiningaframlegðar eigi sér aðrar skýringar en samráð. Þetta sjáist best þegarborið sé saman seinna samráðstímabilið frá 1996-2001, sem er það tímabil sembæði samkeppnisráð og áfrýjunarnefnd samkeppnismála halda því fram aðsamráðstilvik hafi verið mun alvarlegri, skipulagðari og tíðari, við tímabilið2002-2004. Á því tímabili hafi samráði verið sannarlega lokið og nýr aðili,Atlantsolía, kominn inn á markaðinn. Með gildum rökum megi halda því fram aðmarkaðsaðstæður hafi verið nær virkri samkeppni á því tímabili en öðrum. Þráttfyrir þetta sé framlegð félaganna mun meiri eftir að samráði lýkur, sbr.niðurstöðu matsgerðar Ólafs Ísleifssonar lektors og Þorsteins Haraldssonar,löggilts endurskoðanda. Af þessu eigi að vera ljóst að aðferðafræðisamkeppnisyfirvalda við útreikning á ávinningi gangi ekki upp. Stefnandi telur að yfirmatsgerðGuðrúnar Johnsen, Gylfa Zoëga og Þorsteins Haraldssonar hnekki á engan háttniðurstöðum matsgerðar þeirra Guðmundar Magnússonar og Heimis Haraldssonar.Matsbeiðni er yfirmatið hafi byggst á hafi verið sett fram með afar leiðandihætti. Í matinu sé eingöngu að finna afar stutt svör sem séu almenn og nánastórökstudd og byggð á óljósum líkum. Þá sé yfirmatið því marki brennt að hvergisé að finna mat á útreikningum Guðmundar Magnússonar og Heimis Haraldssonar.Verður að skoða sönnunargildi skjalsins í því ljósi. Að því er varði tilraunir stefnda tilað sanna ávinning með nýrri matsgerð þeirra Guðrúnar Johnsen og Gylfa Zoëga, þákveðst stefnandi gefa lítið fyrir þær. Stefnandi telur að það standist engaskoðun að stefndi reyni að byggja sönnun á ávinningi eftir á, miðað við alltaðrar forsendur en gert hafi verið í ákvörðun nr. 21/2004 og úrskurði nr.3/2004, og feli í sér brot á stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Stjórnvald geti ekkibætt úr annmörkum á rannsókn sinni eftir að það hafi úrskurðað í máli. Þá hafihinni nýju Alaskanálgun verið hafnað bæði af dómstólum og fræðimönnum. Vísarstefnandi til dóms Hæstaréttar í svonefndu „Dögunarmáli“ nr. 151/2012 sem ogyfirmatsgerðar í svonefndu „Alcanmáli“, þar sem samanburði á íslenskumolíumarkaði við Alaskamarkað hafi verið hafnað með öllu enda talið aðmarkaðirnir væru ekki samanburðarhæfir. Ágrundvelli þess sem að framan er rakið telur stefnandi augljóst að ávinningursé með öllu ósannaður. Vel rökstudd niðurstaða matsmanna liggi fyrir um aðávinningur stefnanda hafi verið 0 til 1.314 milljónir króna og hafi þeirriniðurstöðu ekki verið hnekkt. Ekki liggi því fyrir sönnun á því að ávinningursé umfram 40 milljónir og því telur stefnandi ekki skilyrði til að beitaveltutengdum viðurlögum á grundvelli 52. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Stefnandirökstyður framangreinda ályktun sína nánari rökum í stefnu. Þar kemur í fyrstalagi fram að hin svonefnda „fyrir og eftir“ aðferð sé ekki ein og sér tæk tilað sanna ávinning stefnanda af samráðinu, enda hafi sú aðferð verið gagnrýndharðlega af fræðimönnum. Bendir stefnandi á niðurstöðu matsmannanna HeimisHaraldssonar og Guðmundar Magnússonar. Undir þessa gagnrýni sé tekið í skýrsluEmily Clark, Matt Hughes and David Wirth, „Study on the conditions of claimsfor damages in case of infringement of EC competition rules“, eða svonefndri„Ashurst skýrslu“, en um sé að ræða skýrslu sem hafi verið unnin fyrirEvrópusambandið og samkeppnisyfirvöld hafi m.a. vísað sjálf til ísektarákvörðunum sínum á hendur stefnanda og hinum olíufélögunum. Samkvæmtskýrslunni sé „fyrir og eftir“ aðferðin í besta falli nothæf til að styðjaaðrar og fullkomnari aðgerðir, eins og nánar er fjallað um í stefnu. Stefnanditekur fram að í þessum sérfræðigögnum komi fram þrjú atriði um „fyrir og eftir“aðferðina sem stefnandi telji rétt að vekja athygli héraðsdóms á. Í fyrsta lagisé aðferðin talin henta þegar samráð vari einungis í stuttan tíma. Samráð íþessu máli hafi verið talið vara frá 1993 til 2001, eða í 9 ár, semsamkeppnisyfirvöld telji sjálf hafa verið mjög langan tíma. Í öðru lagi hentiþessi aðferð ekki vel nema skýr skil séu á milli brotatímabils og annarsviðmiðunartímabils. Þetta eigi engan veginn við í þessu máli, þar sem enginskýr skil séu á milli brotatímabils og viðmiðunartímabils, enda tímabilin bæðiinnan meints brotatímabils. Í þriðja lagi sé aðferðin fyrst og fremst talingagnast til stuðnings öðrum og fullkomnari aðferðum, en síður ein og sér.Samkeppnisyfirvöld hafi hins vegar kosið að beita aðferðinni einni og sér.Verði þau að bera hallann af ónákvæmni í þessu sambandi. Tilað sýna enn frekar fram á hversu „fyrir og eftir“ aðferðin henti illa í málinubendir stefnandi á að ef aðferðin, miðað við forsendur samkeppnisyfirvalda, ernotuð óbreytt að öðru leyti en því að tímabilið 2002-2004 er notað tilviðmiðunar samráðstímabilinu í stað áranna 1993-1995, komi í ljós að reiknaðurávinningur af samráði verði neikvæður hjá stefnanda um 2,6 milljarða króna átímabilinu. Þessi niðurstaða sé staðfest af matsmönnunum Ólafi Ísleifssyni ogÞorsteini Haraldssyni. Þetta eitt og sér sýni að mati stefnanda hversu mjögaðferðafræði samkeppnisyfirvalda við sönnun á ávinningi sé gölluð. HeimirHaraldsson og Guðmundur Magnússon hafi fjallað um þetta atriði í matsgerð sinniog talið niðurstöðuna sýna hve ómarkviss aðferðin geti verið í samanburði átveimur ólíkum tímabilum. Stefnandi telur aðviðmiðunartímabilið 2002-2004 sé marktækari við samanburð við tímabilið1996-2001 en tímabilið 1993-1995, jafnvel þótt í báðum tilvikum kunni útkomanað gefa fjarstæðukennda niðurstöðu að einhverra mati. Því til stuðnings bendirstefnandi á að þá sé verið að bera saman þróun álagningar og framlegðar ásamráðstímabili við tímabil eftir að samráði hafi lokið, en þannig eigi að nota„fyrir-eftir“ aðferðina. Íöðru lagi telur stefnandi að sú breyting sem gerð hafi verið á tímabilum íforsendum samkeppnisráðs fyrir útreikningum sínum hafi verið sérstaklegaámælisverð. Tölur sem kynntar hafi verið stefnendum við frumathugun, hafi veriðvegna tímabilanna 1995-1997 og svo 1998-2001 og kveður stefnandi að þær hafiekki bent til ávinnings af samráði. Tímabilunum hafi verið breytt í 1993-1995og 1996-2001 að því er stefnanda virðist í þeim eina tilgangi að sýna fram á aðávinningur væri langt umfram það sem samkeppnisstofnun hafði reiknað út ogkynnt stefnanda og hinum olíufélögunum. Stefnanditelur að þetta verði að telja sérstaklega alvarlegt í ljósi stóraukinnarþýðingar sem reiknaður ávinningur hafi fengið við ákvörðun sektar hjááfrýjunarnefnd og enn frekar í ljósi meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr.37/1993, en samkvæmt henni beri samkeppnisyfirvöldum að beita vægasta úrræðisem völ sé á til þess að ná markmiði sekta. Einsýnt sé að vægasta úrræðinu hafiekki verið beitt í málinu af hálfu samkeppnisyfirvalda. Telur stefnandi að meðþessu hafi þau gerst sek um gróft brot á meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Íþriðja lagi bendir stefnandi á að mistök hafi verið gerð við útreikningasamkeppnisráðs og áfrýjunarnefndar samkeppnismála á ávinningi stefnanda. Ímatsgerð Heimis Haraldssonar og Guðmundar Magnússonar hafi verið farið mjögnákvæmlega yfir forsendur útreikninga og mat samkeppnisyfirvalda á ætluðumávinningi stefnanda. Hafi matsmennirnir komist að þeirri niðurstöðu aðalvarlegar villur væru í útreikningum samkeppnisyfirvalda. Vísast að mestu tilmatsgerðarinnar um þessi atriði, en stefnandi telur þó rétt að gera grein fyrirhelstu mistökum: 1)Breytingar á uppgjörsaðferðum leiði til þess að ársreikningar áranna 1993-1995eru ekki samanburðarhæfir við nýrri ársreikninga (frá 1996-2001) sem leiðir tilumtalsverðrar skekkju, sbr. bls. 12. í matsgerð. 2)Breyting hafi verið gerð á færslu gengismunar á árinu 2000. Ekki hafi veriðtekið tillit til þessa í útreikningum áfrýjanda sem leiði af sér umtalsverðaskekkju á niðurstöðum og ofmati á reiknuðum ávinningi, sbr. bls. 13 í matsgerð. 3)Fjárhæðir í skýrslu Samkeppnisstofnunar hafi ekki verið bornar saman viðársreikninga með þeim afleiðingum að nokkuð vanti upp á að allir bókhaldsliðirsem tilheyri viðkomandi tekjuliðum séu meðtaldir, sbr. bls. 12 í matsgerð. 4)Samkeppnisstofnun hafi tilgreint tekjur af sölu fljótandi eldsneytis of lágarog þar af leiðandi hafi framlegð verið vanmetin á árunum 1993-1995: Þettavanmat leiði síðan til ofmats á reiknuðum ávinningi áranna 1996-2001, sbr. bls.12-13 í matsgerð. 5) Ekki hafi verið tekið tillit til þess aðsölulaun á milli deilda félagsins hafi á árunum 1993-1995 verið færð tillækkunar á tekjum af seldum vörum, en þetta hafi þýtt að tekjur hafi veriðfærðar á bensínstöðvarnar sjálfar, en umræddar tekjur hafi verið færðar tillækkunar tekna hjá stefnanda. Af því leiði að tölurnar fyrir tímabilið1993-1995 séu engan veginn sambærilegar við tölur frá seinna tímabili. 6)Ekki hafi verið tekið tillit til kortaafslátta til viðskiptavina fyrir seinnatímabil, sem veki furðu þar sem tekið hafi verið tillit til sambærilegsafsláttar fyrir fyrra tímabil, sem verði að teljast algjörlega óskiljanlegt,enda hafi matsmenn gert athugasemd við þetta, sbr. bls. 13-14 í matsgerð. 7)Rekstur stefnanda hafi tekið miklum breytingum á matstímabili og því ekki unntað leggja ávöxtun eigin fjár fyrirtækis til grundvallar eins og hún birtist íársreikningi, sbr. bls. 8 í matsgerð. Matsmennbenda á að mat á heildarávinningi sé 685 milljónum króna of hátt eingöngu ágrundvelli þessara mistaka miðað við óbreyttar forsendur áfrýjanda. Stefnanditelur að ef stefndi, Samkeppniseftirlitið, ætli sér að sanna meintan ávinningþá verði að minnsta kosti að leiðrétta þessi augljósu mistök. Stefnandibyggir þrautavarakröfu sína einnig á því að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafiátt að veita sér helmingsafslátt af grunnsekt, kæmi til sekta á annað borð,vegna veittrar aðstoðar við að upplýsa málið. Vísar stefnandi um þetta tilheimildar í 2. málsl. 2. mgr. 52. mgr. þágildandi samkeppnislaga, sbr. 17. gr.laga nr. 107/2000 og reglna nr. 397/2002. Á því er byggt að stefnandi hafiuppfyllt öll skilyrði til að fá afslátt af grunnfjárhæð sekta. Stefnandi hafigert allt sem í hans valdi hafi staðið til að upplýsa málið í samvinnu viðSamkeppnisstofnun. Áfrýjunarnefnd taki fram í forsendum sínum að aðstoðstefnanda hafi fullnægt skilyrðum fyrir lækkun sekta auk þess sem fram komi aðfélagið hafi gert sitt ítrasta til að tryggja sem besta upplýsingagjöfstarfsmanna. Þrátt fyrir þetta hafi stefnanda ekki verið veitturhelmingsafsláttur af grunnfjárhæð sektar líkt og reglur heimili. Rökstuðningurstefnda fyrir því að veita ekki hærri afslátt hafi verið að fyrir hendi væru„viss tilvik þar sem starfsmenn OHF hafi ekki gefið fullnægjandi skýringar ágögnum“. Ekki sé leitast við að rökstyðja þetta frekar í úrskurðinum. Stefnanditelur framangreint sjónarmið við ákvörðun afsláttar ómálefnalegt. Hvað sem öðrulíði eigi sjónarmiðið hvorki stoð í lögum né lögskýringargögnum. Áherslan séfyrst og fremst á samvinnu fyrirtækis sem lögaðila, hvenær fyrirtækið leggifram sönnunargögn og þýðingu gagnanna. Ekki sé minnst einu orði á að einstakaófullnægjandi skýringar einstakra starfsmanna á einstaka gögnum geti valdið þvíað afsláttur sektar minnki. Nánar sé á því byggt að áfrýjunarnefndin hafi lagtómálefnalegt sjónarmið til grundvallar sektarákvörðun að því er varði þann þátthennar er lúti að afslætti af grunnfjárhæð. Leiði annmarkinn ekki tilógildingar á ákvörðun stjórnvaldssektar beri að veita stefnanda helmingsafsláttaf grunnfjárhæð sektar komi til hennar í málinu. Stefnandirökstyður fjárkröfu sína á hendur stefnda, íslenska ríkinu, á þann veg að hannhafi greitt sekt samkvæmt úrskurðarorði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr.3/2004 frá 29. janúar 2005 með fyrirvara um lögmæti hennar. Verði fallist áaðalkröfu stefnanda um ógildingu úrskurðar eða varakröfu um niðurfellingusektar beri stefnda, íslenska ríkinu, með vísan til almennra reglna kröfuréttarog ólögfestra reglna um endurgreiðslu ofgreidds fjár, að endurgreiða stefnandaumrædda fjárhæð. Í báðum tilvikum sé þess krafist að fjárhæðin beri vextisamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu meðlögjöfnun frá ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta oggjalda. Í því sambandi bendir stefnandi á að enda þótt lagafyrirmæli séu ekkiskýr um það með hvaða hætti beri að haga endurgreiðslu í þeim tilvikum þegarstjórnvaldssekt hefur verið ofgreidd, vegna atvika sem varði stjórnvöld, eigiþau sjónarmið sem búi að baki lögum nr. 29/1995 fullum fetum við í málinu. Afþví leiði að beita beri ákvæðum 1. og 2. gr. laganna með lögjöfnun varðandiskyldu stefnda, íslenska ríkisins, til að greiða vexti af því fé sem stefnandihefur greitt í stjórnvaldssekt umfram lagaskyldu. Tilstuðnings þessu sjónarmiði bendir stefnandi á að dómstólum sé heimilt að beitaþeirri efnisreglu sem leidd verði af lagaákvæði með túlkun um eðlislík eðasambærileg tilvik, sem ekki falli undir regluna, enda verði talið að aðrarréttarheimildir geti ekki átt við um tilvikið og ljóst þyki að ekki standimikilvæg lagarök eða meginreglur til þess að um tilvikið sé fjallað í öðrumréttarheimildum, einkanlega í settum lögum. Vísar stefnandi enn fremur tilfrumvarps sem varð að lögum nr. 29/1995, en þar segi að með lögunum sé lögfestsú meginregla að gjaldandi, sem hafi ofgreitt skatta eða gjöld, eigi rétt áendurgreiðslu óháð því hvort hann hafi greitt með fyrirvara eða ekki. Samkvæmt1. mgr. 1. gr. laganna beri stjórnvöldum að endurgreiða skatta og gjöld semreynast ofgreidd lögum samkvæmt. Þá beri jafnframt að greiða vexti frá þeimtíma þegar ofgreitt hefur verið og þar til endurgreiðsla eigi sér stað, þ.e.allan þann tíma sem féð er í vörslu ríkissjóðs, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Stefnandibyggir á því að sömu sjónarmið og liggi til grundvallar 1. og 2. gr. lagannaeigi við um rétt þeirra aðila sem greitt hafi stjórnvaldssektir sem reynastofgreiddar lögum samkvæmt. Hann leggur áhersla á að staða stefnanda sé í engufrábrugðin stöðu þeirra sem öðlist rétt til endurgreiðslu ásamt vöxtum samkvæmtlögum nr. 29/1995. Samkvæmt því eigi stefndi, íslenska ríkið, að greiða vextiaf því fé sem stefnandi hafi greitt í stjórnvaldssekt þannig að hið ofgreiddafé beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma semgreiðslan var innt af hendi 3. maí 2005. Sanngirnisrök leiði til sömuniðurstöðu. Komitil þess að stefnanda verði gert að greiða sekt en lægri fjárhæðar en ákveðinhafi verið í úrskurði áfrýjunarnefndar gerir stefnandi þá kröfu til vara aðíslenda ríkið endurgreiði mismun þeirrar fjárhæðar sem stefnandi hafi þegargreitt og þeirrar fjárhæðar sem þannig yrði ákvörðuð með dómi. Í því tilviki erþess enn fremur krafist að fjárhæðin beri vexti skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001. Varakrafa stefnanda er reist á því að málsmeðferðarreglurstjórnsýsluréttarins hafi verið brotnar og að sektum hafi verið beitt þráttfyrir að meint brot væru fyrnd samkvæmt reglum almennra hegningarlaga. Verðifallist á varakröfu stefnanda verði að virða það samkeppnisyfirvöldum til sakarað hafa ekki farið að lögum í starfsemi sinni og við framkvæmd opinbers valds.Þegar mat sé lagt á saknæmi verði að horfa til þess að stefnandi hafi ítrekaðbent á þá annmarka sem hafi verið á málsmeðferð við rannsókn þess og skorað ásamkeppnisyfirvöld að fara að lögum og stjórnsýslureglum. Líkt og málsgögn berimeð sér hafi samkeppnisyfirvöld skellt skollaeyrum við aðvörunum og ábendingumstefnanda í þessu sambandi. Verði a.m.k. að virða þeim óvönduð vinnubrögð tilgáleysis. Umlagarök fyrir ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála kveðststefnandi byggja á meginreglu stjórnsýsluréttar um ógildanleikastjórnvaldsákvarðana sem haldnar séu verulegum annmörkum, sbr. 10. gr. og 13.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá kveðst hann byggja á meginreglunni um bannvið tvöfaldri saksókn sem komi m.a. fram í 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfu sína um niðurfellingusekta byggir stefnandi m.a. á 80. til 81. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 um fyrningu og með sérstakri áherslu á 3. málsl. 4. mgr. 82. gr.laganna. Þá sé vísað til 69. gr. stjórnarskrárinnar og 7. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krafa um lækkun sekta sé aukframangreinds reist á 52. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og reglumsamkeppnisráðs nr. 397/2002. Þá kveður hann kröfu um endurgreiðslu úr hendistefnda, íslenska ríkinu, vera reista á almennum reglum kröfuréttar. Krafa umvexti sé reist á lögjöfnun frá 1. og 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðsluoftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Þá sé málskostnaðarkrafa byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.2. Málsástæður og lagarök stefndu Krafa stefndu um að þeir verði sýknaðiraf kröfum stefnanda er reist á því að málsmeðferð og niðurstaða úrskurðaráfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi verið í samræmi við lög og reglur. Stefndu byggja á því að engirannamarkar hafi verið á meðferð málsins hjá áfrýjunarnefnd samkeppnismála ogsamkeppnisráði sem leitt geti til ógildingar á úrskurði nefndarinnar. Stefndu mótmæla því öllum málsástæðum stefnanda. Stefndutaka fram að þegar rætt er um stefnda er átt við stefnda Samkeppniseftirlitiðþegar rætt er um kröfur er beinast að úrskurði áfrýjunarnefndar, en stefnda,íslenska ríkið, þegar fjallað er um endurgreiðslukröfu sektarinnar. Stefndimótmælir því að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnanda við meðferðmálsins. Hann tekur fram að andmælaréttur aðila stjórnsýslumáls feli í sér aðaðili skuli eiga þess kost að kynna sér gögn málsins og tjá sig um efni þessáður en stjórnvald tekur ákvörðun í því.Í samræmi við það hafi stefnanda ítrekað verið boðið að koma að athugasemdum ogsjónarmiðum sínum við meðferð málsins. Í þessu sambandi hafi Samkeppnisstofnunsamið sérstök andmælaskjöl, svonefndar frumathuganir, og veitt stefnandaaðgang að öllum gögnum málsins. Þá hafi stofnunin orðið við öllum beiðnumstefnanda um fundi svo hann fengi komið að skýringum sínum. Stefnandahafi einnig verið veitt færi á að tjá sig munnlega fyrir Samkeppnisstofnun,samkeppnisráði og áfrýjunarnefnd samkeppnismála. Í ákvörðun samkeppnisráðs í máli félaganna hafi verið tekinrökstudd afstaða til allra sjónarmiða stefnanda, en það hafi auðveldaðstefnanda að semja kæru til nefndarinnar og flytja mál sitt fyrir henni. Meðvísan til þessa byggir stefndi á því að stefnandi hafi notið fullnægjandiandmælaréttar við meðferð málsins, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga og reglur nr.922/2001 um málsmeðferð samkeppnisyfirvalda. Stefnandi beri hins vegar sjálfur ábyrgð á því hvernig hann nýttiandmælarétt sinn. Aðþví er snerti þá málsástæðu stefnanda að samkeppnisráð hafi breytt forsendumvið útreikning á ávinningi tekur stefndi fram að í andmælarétti felist ekki aðaðili skuli eiga þess kost að tjá sig um þær röksemdir eða lagasjónarmið semstjórnvald kunni að leggja til grundvallar ákvörðun sinni. Allt að einu séljóst að stefnandi hafi vitað að ávinningur hans af samráðinu gæti haft áhrif áfjárhæð sektarinnar sem kynni að vera lögð á hann. Stefnditekur fram að í frumathugun hafi komið fram að æskilegra hefði verið að byggjaviðmiðunina á eldra tímabili. Eftir að frumathugun hafði verið birt hafi komiðí ljós að stefnandi byggi yfir gögnum um einingaframlegð sína á árunum 1993 til1995 öndvert við það sem félagið hafði áður upplýst. Það hafi fyrst verið eftirað Samkeppnisstofnun hafi verið komin með þær upplýsingar í hendur að unnt hafiverið að bera saman þróun einingaframlegðar olíufélaganna á árunum 1993 til1995 samanborið við árin 1996 til 2001. Meðvísan til framangreinds byggir stefndi á því að sú aðferð sem samkeppnisráðhafi lagt til grundvallar hafi verið rökrétt í ljósi þeirra upplýsinga sem bæsthöfðu við málið miðað við það sem sagði í síðari hluta frumathugunar Samkeppnisstofnunar.Hér beri einnig að líta til þess að með bréfi, dags. 27. ágúst 2004, hafifélögunum verið sendur listi yfir þau gögn sem bæst höfðu við málið. Á listanumhafi verið bréf Samkeppnisstofnunar, dags. 9. júlí 2004, og svarbréf stefnanda,dags. 27. ágúst 2004, með umbeðnum upplýsingum um framlegð. Stefnanda hafi þvíverið í lófa lagið að bregðast við hinum nýju upplýsingum. Andmælarétturstefnanda hafi því verið virtur. Stefndivísar jafnframt til þess að til grundvallar niðurstöðu samkeppnisráðs hafilegið sömu gögn og stefnandi hafi haft undir höndum. Stefnandi hafi átt þesskost að tjá sig um gögnin auk þess sem aðferðafræði við útreikningana hafiverið sambærileg og í frumathugun Samkeppnisstofnunar. Þá hafi hann tjáð sig umútreikningana fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála. Stefnandi hafi ekki bent ánein atriði sem hann hafi ekki átt kost á að koma á framfæri vegna þessa. Þessimálsástæða hans sé því vanreifuð. Auk þess vísar stefndi til þess að breytinginá viðmiðunartímabilinu hafi verið málefnaleg og í samræmi við kröfurstjórnsýsluréttar um að mál sé upplýst með fullnægjandi hætti. Þá hafi hún ekkibreytt neinu um að ávinningur félaganna hafi verið langt umfram fjárhæð þeirrasekta sem félögunum hafi verið gert að greiða í ákvörðun samkeppnisráðs. Stefndivísar enn fremur til þess að í ákvörðun samkeppnisráðs hafi verið tekin afstaðatil sjónarmiða stefnanda um sektir og ávinning. Þetta hafi auðveldað stefnandaað semja kæru til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og flytja mál sitt munnlegafyrir nefndinni. Stefnandi hafi því fengið ítrekað tækifæri til að tjá sig umávinning félaganna af samráðinu og nýtt sér það. Jafnvel þótt talið yrði aðgefa hefði mátt stefnanda kost á að tjá sig frekar áður en ákvörðun samkeppnisráðsvar tekin sé ljóst að bætt hafi verið úr þeim annmarka við meðferð málsinsfyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála. Stefnandi hafi heldur ekki bent á nokkurtatriði sem hann hafi ekki átt kost á að koma á framfæri vegna þessa. Hvað semöðru líður sé því ósannað að ætlað brot á andmælarétti stefnanda eigi að leiðatil ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndimótmælir einnig þeirri málsástæðu stefnanda að hann hafi ekki notiðandmælaréttar eftir að lögregla hóf rannsókn á brotum olíufélaganna þar semhann ahfi ekki haft tryggingu fyrir því að upplýsingar sem þannig væru gefnaryrðu ekki notaðar í sakamáli sem höfðað yrði gegn stefnanda og starfsmönnumhans. Stefndi tekur fram að samhliða rannsókn stjórnvalds og lögreglu áháttsemi lögaðila og starfsmanna hans sé hvorki bönnuð í lögum né brjóti húngegn andmælarétti stefnanda. Þannig telur stefndi að lögaðili geti sættstjórnsýsluviðurlögum en starfsmenn hans refsiviðurlögum. Af dómi Hæstaréttarí máli nr. 92/2007 megi ráða að í sakamáli, sem höfðað sé á hendur starfsmanni,geti verið takmarkanir á því að byggja megi á upplýsingum sem starfsmaðurinnhafi veitt stjórnvaldi sem rannsaki brot lögaðilans. Slíkar takmarkanir breytiþví hins vegar ekki að lögaðilinn beri sjálfur ábyrgð á því hvort hann nýtirétt sinn til þess að tjá sig um efni stjórnsýslumálsins. Afhálfu stefnda er einnig á því byggt að brot á andmælarétti leiði almennt ekkitil þess að stjórnvaldsákvörðun sé felld úr gildi nema það hafi í reynd haftþau áhrif að aðili máls hafi ekki komið að tilteknum sjónarmiðum eða gögnum semhafi verið fallin til þess að hafa áhrif á niðurstöðu málsins. Í stefnu sé ekkireifað hvort og með hvaða hætti lýsing á brotum stefnanda í úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála sé röng. Því verði að leggja til grundvallar að stefnandi hafinotið fullnægjandi andmælaréttar. Í þessu sambandi vekur stefndi athygli á þvíað stefnandi hafi byggt á sömu málsástæðu í máli því sem hann höfðaði gegnstefndu á árinu 2006. Með dómi Hæstaréttar 31. janúar 2013 í máli nr. 437/2012hafi málinu verið vísað frá héraðsdómi meðal annars af þeirri ástæðu aðfélögin hafi ekki tekið afstöðu til þess að hvaða marki lýsing atvika varðandiætluð brot kynni að vera röng. Stefndi telur þessa málsástæðu enn þá vanreifaðaaf hálfu stefnanda. Hvaðsem framansögðu líður mótmælir stefndi því að stefnandi hafi ekki átt þess kostað tjá sig um efni málsins vegna rannsóknar lögreglu. Að beiðni stefnandasjálfs hafi starfsmenn stefnanda fjallað um og veitt af fúsum og frjálsum viljaupplýsingar um ýmis atvik og sönnunargögn á fundum hjá Samkeppnisstofnun.Þessi upplýsingagjöf hafi farið fram í viðurvist lögmanna stefnanda. Affundargerðum vegna þessara funda verði ráðið að starfsmenn stefnanda hafiítrekað bent á að tiltekin gögn væru ekki til vitnis um samráð og að tiltekiðsamráð væri ekki eins alvarlegt og annars mætti ætla. Af þessu verði ekki dreginönnur ályktun en að hann hafi komið að öllum sjónarmiðum sínum í málinu. Afframangreindu leiði að sú aðstaða sem stefnandi vísi til geti ekki leitt tilógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þátelur stefndi ekki unnt að horfa fram hjá því að stefnandi hafi óskað eftir þvíað eiga samvinnu við Samkeppnisstofnun um að upplýsa málið. Í þessu skyni hafifélagið leitað eftir því við starfsmenn sína að þeir veittu stofnuninniupplýsingar og hafi þeir orðið við því af fúsum og frjálsum vilja. Íathugasemdum stefnanda við síðari hluta frumathugunar komi fram að stefnandihafi átt í „fullu samstarfi“ við Samkeppnisstofnun., auk þess sem þar erfjallað um „greinargóðar játningar umbj. okkar og gott samstarf viðSamkeppnisstofnun við að upplýsa málið.“ Voru athugasemdirnar ítarlegar bæði umform og efni málsins. Í þeim sé hvergi vikið að því að rannsókn lögreglu hafigert stefnanda ókleift að tjá sig í stjórnsýslumálinu. Í ítarlegri kærustefnanda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi heldur ekki verið byggt áþví að rannsókn lögreglu hafi gert að engu eða takmarkað andmælarétt félagsins.Málsástæða stefnanda felur því í sér eftiráskýringu og sé í ósamræmi við fyrriafstöðu hans. Stefndivísar til þess að rannsókn lögreglu hafi lokið á árinu 2006 og sakamálinu áhendur forstjóra stefnanda í ársbyrjun 2007. Miðað við málatilbúnað stefnandahafi eftir þetta tímamark engin vandkvæði verið fyrir hann að afla upplýsingafrá starfsmönnum sínum og benda á mikilvæg efnisatriði sem hann hafi ekki getaðkomið að fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála eða samkeppnisráði. Stefndimótmælir því að stefnandi hefði gert að engu þagnarrétt sinn við rannsóknlögreglu hefði hann tjáð sig í stjórnsýslumálinu. Kjarni þagnarréttarins felistí því að vernda vilja þess sem er borinn sökum um refsivert brot til að neitaað tjá sig. Fyrirtæki og aðrir lögaðilar búi ekki yfir slíkum vilja, sbr. meðalannars dóm dómstóls ESB 29. júní 2006 í máli nr. C-301/04P Framkvæmdastjórningegn SGL Carbon. Andmælaréttur stefnanda við meðferð stjórnsýslumálsins hafiþví ekki getað valdið stefnanda réttarspjöllum við rannsókn lögreglu. Þá hafistefnandi borið ábyrgð á því hvort hann nýtti andmælarétt sinn með tilliti tiláhrifa þess á rannsókn lögreglu. Stefndi áréttar í því sambandi að það fariekki gegn mannréttindasáttmála Evrópu að sami aðili sæti rannsókn á tveimur eðafleiri stigum á sama tíma. Það fari því ekki gegn grundvallarréttindum sé aðilií þeirri stöðu að þurfa að ákveða hvort það þjóni hagsmunum hans að tjá sig ístjórnsýslumáli með tilliti til áhrifa þess á sakamál. Stefndimótmælir röksemdum stefnanda er lúta að því að samhliða rannsóknSamkeppnisstofnunar og lögreglu á brotum stefnanda hafi ekki samrýmstgrundvallarreglum 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 7. gr. sem og 1. mgr. 4. gr. viðauka nr. 7 viðmannaréttindasáttamála Evrópu. Stefndi tekur fram að rannsóknSamkeppnisstofnunar á því hvort félögin hafi brotið gegn 10. gr. samkeppnislagaog ákvörðun samkeppnisráðs um að gera félögunum að greiða sektir vegna brotannahafi byggst á skýrum heimildum í lögunum. Hafi rannsókn Samkeppnisstofnunarverið reist á fyrirmælum samkeppnislaga, en í þeim hafi Samkeppnisstofnun ogsamkeppnisráði verið falið að framfylgja banni 10. gr. laganna við ólögmætusamráði fyrirtækja og ákveða aðgerðir gegn samkeppnishamlandi aðgerðumþeirra, sbr. 8. gr. laganna. Í 52. gr. laganna hafi verið kveðið á um aðsamkeppnisráð legði stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sembrytu gegn bannákvæðum laganna. Samkvæmt 57. gr. laganna hafi brot gegn þeimvarðað fésektum eða fangelsi allt að tveimur árum en fangelsi allt að fjórumárum ef sakir voru miklar. Þannig hafi verið gert ráð fyrir því að brot gegnlögunum gætu hvort tveggja leitt til stjórnsýsluviðurlaga gagnvart brotlegumfyrirtækjum og varðað brotleg fyrirtæki og einstaklinga refsingu í opinberumáli. Hliðstæð ákvæði séu í samkeppnislögum nr. 44/2005 að því frátöldu aðaðeins er gert ráð fyrir stjórnsýsluviðurlögum gagnvart brotlegum fyrirtækjum.Þær breytingar sem hafi verið gerðar á síðastnefndu lögunum með lögum nr.92/2007 staðfesti fremur en annað að það samræmist framangreindum ákvæðumstjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu að fyrirtæki sé gerðstjórnvaldssekt en einstaklingur sæti refsingu fyrir brot á 10. gr.samkeppnislaga. Stefndivísar jafnframt til þess að í 1. mgr. 4. gr. viðauka nr. 7 viðmannréttindasáttmála Evrópu sé í íslenskri þýðingu kveðið á um að enginn skulisæta lögsókn né refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brotsem hann hafi þegar verið sýknaður af eða sakfelldur fyrir með lokadómisamkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Samkeppnislögumhafi á þessum tíma gert ráð fyrir að samkeppnisráð legði stjórnvaldssektir áfyrirtæki sem brytu gegn bannákvæðum lagana sem og að dómstólar gætu dæmtfyrirtæki til fésektar fyrir slík brot að undangenginni rannsókn lögreglu ogútgáfu ákæru. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 92/2007 sé hvergi vikið að því aðsamhliða rannsókn Samkeppnisstofnunar og lögreglu brjóti í bága við réttfélaganna, þ. á m. stefnanda, samkvæmt stjórnarskrá eða mannréttindasáttmálaEvrópu. Í samræmi við það sé í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögumnr. 52/2007 bent á að bann 1. mgr. 4. gr. viðauka nr. 7 við mannréttindasáttmálaEvrópu komi ekki í veg fyrir „að mál sæti á sama tíma málsmeðferð á tveimur eðafleiri stigum (samhliða málsmeðferð)“. Hvaðsem framansögðu líður telur stefndi ekki unnt að horfa fram hjá því að opinbertmál hafi ekki verið höfðað á hendur félögunum. Bann 1. mgr. 4. gr. viðauka nr.7 við mannréttindasáttmála Evrópu eigi ekki við nema viðkomandi hafi veriðsýknaður eða sakfelldur með lokadómi. Samkvæmt því sé ekki um að ræða bann viðsamhliða málsmeðferð heldur nýrri málsmeðferð gagnvart sama aðila í þeimtilvikum sem lokadómur á hendur honum liggi fyrir, sbr. dóm MannréttindadómstólsEvrópu 10. febrúar 2009 í máli Zolutukhin gegn Rússlandi og ákvörðun dómsins30. maí 2000 í máli R.T. gegn Sviss. Engin neikvæð réttarhrif slíks lokadómshafi verið fyrir hendi er áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi kveðið uppúrskurð í máli stefnanda. Stefnandibendir enn fremur á að rannsókn Samkeppnisstofnunar hafi verið nauðsynleg tiltil að komast að niðurstöðu um hvort olíufélögin hefðu brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga og til að beina fyrirmælum til þeirra á grundvelli 17. gr.laganna. Slík fyrirmæli feli í sér íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sem verðiekki tekin án undangenginnar rannsóknar og málsmeðferðar. Hafi niðurstaðanorðið sú að slíkum fyrirmælum hafi verið beint til félaganna. Stefnditelur að stefnandi hafi ekki reifað með fullnægjandi hætti í hverju brot gegnrétti hans til réttlátrar málsmeðferðar hafi falist. Verði þessi málsástæðahelst skilin þannig að brotið hafi verið gegn ætluðum rétti félagsins til aðfella ekki á sig sök við meðferð stjórnsýslumálsins. Stefndi mótmælir því aðstefnandi njóti slíks réttar. Verði ekki á það fallist mótmælir stefndi því aðbrotið hafi verið gegn slíkum rétti stefnanda. Enda þótt stjórnsýsluviðurlögteljist ekki til refsinga í íslenskum rétti sé litið svo á að stjórnvaldssektfyrir brot gegn samkeppnislögum feli í sér viðurlög við refsiverðu broti ískilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 27.september 2011 í máli nr. 43509/08, Menarini gegn Ítalíu. Þeim semborinn sé sökum um refsivert brot í skilningi 1. mgr. 6. gr. sé því óskylt aðtjá sig eða láta í té upplýsingar sem leitt geti til sakfellingar hans.Fyrirtæki njóti hins vegar ekki slíks réttar eins og skýrt sé bent á í almennumathugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 52/2007. MannréttindadómstóllEvrópu hafi heldur ekki fallist á slíkan þagnarrétt fyrirtækja. Þessu tilstuðnings vísar stefndi enn fremur til dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins, endómstólar ESB hafi litið svo á að réttur fyrirtækja til að fella ekki á sigsök eigi aðeins við í þeim tilvikum þegar samkeppnisyfirvöld þvingi fram slíkarupplýsingar, eins og nánar er fjallað um í greinargerð stefndu. Fyrirtæki getiþví ekki borið fyrir sig réttindi sem starfsmenn þeirra njóti. Þannig geti þauekki neitað að afhenda gögn á þeim grundvelli að gögnin geti fellt sök á starfsmennfyrirtækisins. Þærupplýsingar sem starfsmenn stefnanda hafi veitt á fundum með Samkeppnisstofnunhafi hvað sem framansögðu líður ekki verið veittar að kröfu stofnunarinnar.Þvert á móti hafi starfsmennirnir veitt upplýsingarnar af fúsum og frjálsumvilja á grundvelli óskar stefnanda um að eiga samstarf við samkeppnisyfirvöldmeð það fyrir augum að sekt hans yrði lækkuð. Umrædd upplýsingagjöf feli þvíekki í sér brot á ætluðum þagnarrétti stefnanda. Stefndi vísar að öðru leytitil umfjöllunar á bls. 16-23 í ákvörðun samkeppnisráðs og bls. 36-37 ígreinargerð samkeppnisráðs til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndimótmælir málsástæðum stefnanda er lúta að því að málið hafi ekki veriðrannsakað nægjanlega. Ítarleg og vönduð rannsókn hafi legið til grundvallarákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Enda þóttstefnandi sé ósammála niðurstöðu nefndarinnar leiði það ekki til þess aðrannsókn málsins hafi verið ófullnægjandi. Stefndi hafnar því að áfrýjunarnefndsamkeppnismála hafi átt að nota upplýsingar úr rekstri olíufélaganna á árunum2002 til 2004 til að leiða í ljós áhrif samráðsins í stað þess að styðjast viðframlegð áranna 1993 til 1995. Almennt sé ekki unnt að notast viðsamanburðartímabil eftir að rannsókn á samráði hefst af þeirri ástæðu aðfyrirtæki hafi þá augljósan hag af því að lækka ekki verð eða álagningu á þeimtíma og sanna með því skaðleg áhrif samráðsins. Að því er snerti áhrifhagvaxtar, gengis- og vísitölubreytinga vísar stefndi til umfjöllunar um þauatriði til úrskurðar nefndarinnar, en þessi atriði hafi horft til mildunarsektarákvörðunar. Er því mótmælt að nefndin hafi ekki rannsakað áhrif þessaraþátta með fullnægjandi hætti. Ítilefni af varakröfu stefnanda um niðurfellingu sektarákvæða í úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála tekur stefndi fram að um fyrningu brotanna hafigilt reglur almennra hegningarlaga með lögjöfnun. Í 5. mgr. 81. gr. almennrahegningalaga, sbr. lög nr. 39/2000, sé mælt fyrir um að fyrningarfrestur vegnarefsiábyrgðar lögaðila sé fimm ár. Þar sem um samfellt brot hafi verið að ræðahafi sami fyrningarfrestur gilt um allt brotið. Samfelldu broti stefnanda hafií fyrsta lagi lokið við húsleit Samkeppnisstofnunar á starfsstöð stefnanda 18.desember 2001. Fyrningarfrestur brotsins hafi því fyrst byrjað að líða þanndag, sbr. 4. mgr. 82. gr. laganna. Með vísan til framangreinds byggir stefndi áþví að fyrning hafi ekki staðið í vegi fyrir sektarákvörðun samkeppnisráðs 28.október 2004. Þá mótmælir stefndi því að tveggja ára fyrningarfrestur samkvæmt1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga hafi gilt um brot stefnanda, enda hafiverið kveðið á um fimm ára fyrningarfrest vegna refsiábyrgðar lögaðila á þeimtíma sem samfelldu broti stefnanda hafi lokið. Stefndibyggir enn fremur á því að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hafi fariðsameiginlega með rannsókn brota á samkeppnislögum. Samkvæmt 8. gr.samkeppislaga hafi það verið hlutverk Samkeppnisstofnunar að undirbúa mál semlögð hafi verið fyrir samkeppnisráð og annast dagleg störf ráðsins. Eftirhúsleit á starfsstöð stefnanda hafi honum því ekki getað dulist að hann varsakaður um brot gegn samkeppnislögum sem lokið gæti með ákvörðun samkeppnisráðsþar sem honum yrði gert að greiða stjórnvaldssekt fyrir brot á 10. gr.samkeppnislaga. Ítrekaðar beiðnir félagsins um að ljúka málinu með sáttstaðfesti þetta. Gögn málsins staðfesti að fyrningarfresturinn hafi ítrekaðverið rofinn við rannsókn Samkeppnisstofnunar. Engu breyti um rof fyrningarþótt hluti af verkefnum samkeppnisráð hafi verið unninn af Samkeppnisstofnun. Verðiekki fallist á að ákvæðum almennra hegningarlaga verði beitt með lögjöfnunbyggir stefndi á því að heimild samkeppnisráðs til að leggja stjórnvaldssekt ástefnanda hafi aðeins takmarkast af fyrirmælum stjórnsýslulaga um málshraða aukalmennra sjónarmiða um réttaröryggi. Stefndi vísar til hliðsjónar um þettaatriði til dóms dómstóls ESB 14. júlí 1972 í máli C-48/69, ICI gegnframkvæmdastjórninni, og dóms undirréttar ESB 6. október 2005 í málum nr.T-22-23/02, Sumitomo Chemicals gegn framkvæmdastjórninni. Stefndimótmælir þrautavarakröfu stefnanda um lækkun sekta. Hann vísar til þess að íúrskurði áfrýjunarnefndar séu á bls. 242-253 ítarlega rakin þau sjónarmið semliggi að baki ákvörðun sektarinnar sem lögð hafi verið á stefnanda, sbr. einnigbls. 798-958 í ákvörðun samkeppnisráðs. Mat á fjárhæð sektarinnar hafi veriðreist á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Háttsemi stefnanda hafi falið ísér mjög alvarleg brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Brotin hafi staðið yfirsamfellt í níu ár og varðað umfangsmikil viðskipti með nauðsynjavörur. Brotinhafi verið skipulögð og hafi æðstu stjórnendur stefnanda átt þátt í þeim. Þáhafi verið um einbeittan ásetning að ræða og reynt hafi verið að hylma yfirbrotin. Brotin hafi að verulegu leyti komið til framkvæmda og með því haftskaðleg áhrif á markaðinn þar sem félögin höfðu samanlagt nær 100%markaðshlutdeild. Þá hafi stefnandi haft verulegan ávinning af brotunum. Byggirstefndi á því að sekt stefnanda að fjárhæð 495 milljónir króna hafi því verið íhóf stillt. Afhálfu stefnda er því lýst yfir í greinargerð að við ákvörðun sektarinnar hafiverið rétt að líta til 52. gr. samkeppnislaga áður en breytingar voru gerðar áákvæðinu með lögum nr. 107/2000. Um það vísar stefndi til umfjöllunar íúrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndivísar til þess að samkvæmt 52. gr. laganna hafi við ákvörðun viðurlaga borið aðlíta til þess hversu alvarleg brot væru og þess skaða sem þau hefðu valdið, tilávinnings af broti og hvað brot hefðu staðið lengi yfir. Ekki sé um tæmanditalningu að ræða á þeim sjónarmiðum sem líta megi til við ákvörðun um hæfilegasektarfjárhæð, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. október 2003 í máli nr.37/2003. Stefndibyggir á því að markmið stjórnvaldssekta vegna brota á samkeppnislögum sé aðskapa almenn og sérstök varnaðaráhrif og stuðla með því að og efla virkasamkeppni. Stjórnvaldssektir verði að hafa þau áhrif að sporna við frekari eðasambærilegum brotum með almennum og sértökum hætti auk þess að vera hæfilegrefsing við broti þess sem í hlut á. Stefndibyggir á því að ákvæði 52. gr. laganna áskilji ekki að sektir séu ákveðnar íhlutfalli af ávinningi af broti. Mat á ávinningi snúi fyrst og fremst að þvíhvort sektarhámark miðist við 40 milljónir króna eða 10% af veltu fyrirtækis.Á hinn bóginn geti verið málefnalegt að líta til ólíks ávinnings fyrirtækja afsamráði við ákvörðun sektar hvers þeirra. Stefndi byggir á því að vafi umnákvæma fjárhæð ávinnings stefnanda hafi að öðru leyti ekki áhrif á heimildsamkeppnisyfirvalda til að leggja sekt á hann. Stefndibyggir á því að ávinningur stefnanda af þátttöku í samráði félaganna hafisannanlega numið hærri fjárhæð en 40 milljónum króna. Því hafi verið rétt aðmiða sektarhámark við 10% af veltu síðastliðins almanaksárs af þeirri starfsemistefnanda sem í hlut átti. Stefndistyður málatilbúnað sinn að þessu leyti við eftirfarandi röksemdir: Gögnmálsins hafi sýnt að tilgangur olíufélaganna með samráðinu hafi verið að skapaþeim betri afkomu í formi hækkaðrar framlegðar. Kjöraðstæður hafi verið áolíumarkaðnum að ná árangri í ólögmætu samráði. Samtímagögn sýni að félöginhafi talið sig ná árangri við að auka framlegð með samráðinu. Þau gögn semsamkeppnisyfirvöld hafi notað til að mæla ávinning félaganna hafi verið samtímagögnúr rekstri þeirra sjálfra sem þau hafi notað til að mæla árangur sinn afsamráði sínu. Beitt hafi verið svokallaðri fyrir/eftir aðferð eins og nánar sélýst í ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála tilað meta ávinning félaganna. Til hliðsjónar hafi verið horft til ávinningsfélaganna af svokallaðri skiptisölu sem og til þróunar á álagningu félagannasamanborið við þróun álagningar í samanburðarlöndum. Aðferðafræðisamkeppnisyfirvalda hafi verið yfirfarin og metin af sérfræðingum og staðfestaf þeim. Það sé samdóma álit alþjóðastofnana og fræðimanna um víða veröld aðsamráð af því tagi sem félögin hafi ástundað leiði til verulegs yfirverðs ogþar með ávinnings í hendi samráðsfyrirtækja. Undir rekstri fyrra máls félagannaá hendur stefndu hafi verið aflað mats- og yfirmatsgerða þar sem komist sé aðskýrum niðurstöðum um að samráð félaganna hafi skapað þeim verulegan ávinning.Að lokum er á það bent að frá úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafigengið dómar Hæstaréttar Íslands sem staðfesti að ólögmætt samráð félaganna umverðlagningu á bifreiðabensíni og í skiptisölu til stærri viðskiptavina vegnaútboða hafi skapað þeim verulegan ávinning. Séu varfærnar ályktanir dregnar afþessum málum megi sjá að ávinningur félaganna hafi verið verulega meiri en semnemur fjárhæð álagðra stjórnvaldssekta. Ígreinargerð stefndu er fjallað með ítarlegum hætti um röksemdir þeirra fyrirþví að aðferð samkeppnisyfirvalda hafi verið til þess fallin að varpa skýruljósi á ávinning olíufélaganna af hinu ólögmæta samráði sem og mótmæli þeirravið málsástæðum stefnanda sem að þessu lúta. Þar er aðferð samkeppnisráðs viðmat á mismunandi framlegð af sölu fljótandi eldsneytis á samanburðartímabilumútskýrð og vikið að því hvers vegna ákveðið var að miða við þau tímabil semlögð hafi verið til grundvallar. Nánar er vikið að athugun samkeppnisráðs áávinningi félaganna af skiptisölu og grein gerð fyrir rannsóknum Efnahags- ogframfarastofnunarinnar (OECD) um meðalhagnað fyrirtækja af verðsamráði, semsamkeppnisráð hafi litið til, sem og leiðbeininga framkvæmdastjórnar ESB frá11. júní 2013 um mismunandi aðferðir til að meta áhrif ólögmæts samráðs ítengslum við skaðabótakröfur af því tilefni. Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að sú aðferð, að bera saman tvö tímabil,hafi aðeins verið nothæf ef engir aðrir þætti hafi haft áhrif á breyttaeiningaframlegð. Í því efni vísar stefndi til þess að stærstu breyturnar hafiannað hvort verið teknar út eða jafnaðar út með því að taka tillit til almennraverðlagsbreytinga. Þá hafi áfrýjunarnefnd jafnframt litið til áhrifa hagvaxtar,gengistaps og hækkunar á launavísitölu og lækkað sekt stefnanda verulega.Stefndi byggir á því að athugun á einingaframlegð félaganna hafi gefiðgreinargóða mynd af verðáhrifum sem hafi mátt rekja til samráðsbrota félagannaog ávinningi þeirra af brotunum. Stefnditekur fram að örðugt sé að meta ávinning fyrirtækja af samráði með nákvæmumhætti. Af hans hálfu er talið að samkeppnisyfirvöld hafi í mörgu tilliti beittvarfærnu mati á ávinningi félaganna og við ákvörðun stjórnvaldssekta. Ekki hafiverið unnt að bera saman arðsemi eigin fjár eða hagnaðar í stað framlegðar endamyndi slík aðferð leiða til þess að ráðstöfun fyrirtækja á aukinni framlegðhefði áhrif og gæti ráðið úrslitum við mat á ávinningi af brotunum. Stefndimótmælir því að ekki verði beitt sektum yfir 40 milljónum króna þar semsamkeppnisyfirvöld hafi ekki „leitt aðfullu í ljós ávinning“ af samráðinu og því séu „ekki fyrir hendi skilyrði til beitingar veltutengdum viðurlögum“, svovitnað sé til stefnu. Stefndi bendir á í þessu sambandi að sekt stefnanda hafiekki verið „veltutengd“ enda þótt sektarhámark hafi numið 10% af veltu hans. Stefnditekur fram að með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi sektirfélaganna verið ákvarðaðar langt undir mati nefndarinnar á varfærnislega metnumávinningi þeirra af brotunum. Í tilviki stefnanda hafi þessi ávinningur numið2.750 milljónum króna. Samanlögð velta félaganna á brotatímabilinu hafi numið285 milljörðum króna á verðlagi ársins 2001. Yfir 80% af veltu félaganna hafistafað af þeim markaði sem mál þetta taki til. Almennt sé viðurkennt að veltafyrirtækja á þeim markaði sem samráð hafi átt sér stað gefi trausta vísbendinguum þann skaða og fjárhagslegan ávinning sem hljótist af því, en almennt sétalið að ávinningur sé að jafnaði a.m.k. 10% og skaði samfélagsins nemi a.m.k.20% af andvirði þeirra viðskipta sem um ræði. Hér sé um afar varfærið mat aðræða. Stefndihafnar því að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu með því að samkeppnisráðbreytti forsendum við útreikning á ávinningi stefnanda af samráðinu. Um ástæðurþessarar breytingar vísar stefndi til þess, sem þegar hafi verið gerð greinfyrir, að í ljós hafi komið að Skeljungur hf. hafi ekki greint rétt frá þvíhvaða upplýsingar félagið hefði um einingaframlegð sína. Stefndikveður stefnanda byggja á því að ávinningur olíufélaganna sé ósannaður og aðþví til stuðnings vísi félagið til matsgerðar Guðmundar Magnússonar og HeimisHaraldssonar sem gefi til kynna að ávinningur stefnanda af samráðinu hafi veriðá bilinu 0 til 1.314 milljónir króna. Stefndi mótmælir því að matsgerðin feli ísér sönnun á ávinningi stefnanda. Mat áfrýjunarnefndar samkeppnismála áávinningnum sé hins vegar reistur á traustum grunni. Stefnditekur fram í þessu sambandi að olíufélögin hafi haft með sér margvíslegtsamstarf og samskipti sem hafi brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Árið 1996hafi félögin haft áhyggjur af viðskiptaumhverfi sínu og afkomu. Kröfurviðskiptavina um afslátt hafi farið vaxandi og stórir viðskiptavinir hafi íauknum mæli farið að notast við útboð til að ná fram betri kjörum. Enn fremurhafi verið greint frá því að á hlutabréfamarkaðnum hafi á þessum tíma veriðrætt um slaka arðsemi félaganna. Í stað þess að grípa til hagræðingar og/eða aðsetja aukinn kraft í samkeppni hafi félögin haft samráð sín á milli umaðgerðir til þess að auka álagningu og bæta framlegð sína. Í þessu skyni hafifélögin náð á árinu 1996 samkomulagi um ýmis atriði til að ná þessu markmiðisínu. Þar vísar stefndi í fyrsta lagi til ólögmæts samráðs olíufélaganna í nánartilgreindum útboðum stórra viðskiptavina á árinu 1996, eins og nánar sé rakið íúrskurði áfrýjunarnefndar. Þá hafi félögin gert með sér samkomulag um að ræðasaman í öllum útboðum til ársins 2001. Tilgangur þessa samráðs hafi verið aðverjast auknum kröfum stærri viðskiptavina um afslátt og „verja framlegðina“. Í öðru lagi hafi félögin sammælst áárinu 1996 um nýja aðferð til þess að viðhafa samráð um verð á eldsneyti semhafi falist í því að Ker hf. yrði verðleiðandi, eins og nánar sé lýst í ákvörðunsamkeppnisráðs og úrskurðarnefndar samkeppnismála. Með þessu hafi félögin komiðsér saman um samráðsaðferð sem hafi gert þeim kleift að ná sem mestu út úrmarkaðsgerð fákeppninnar. Olíumarkaðurinn sé skólabókardæmi um markað þar semárangursríkt sé fyrir fyrirtæki í ólögmætu samráði að sameinast um verðforystueins fyrirtækis til þess að hámarka ólögmætan ávinning af samráðinu. Íþriðja lagi hafi félögin náð á árinu 1996 samkomulagi um að grípa til almennraaðgerða til þess að auka álagningu og bæta framlegð. Þetta komi skýrt fram ígögnum málsins frá þessum tíma og vísar stefndi þar til umfjöllunar í ákvörðunsamkeppnisráðs og í úrskurði áfrýjunarnefndar. Stefndilýsir því næst upplýsingum úr nokkrum megingögnum málsins sem hann telurstaðfesta framangreint og árangur félaganna. Um er að ræða 27 tilvísanir úrtölvupóstsamskiptum, minnisblöðum, fundargerðum, dagbókum og öðrum gögnummálsins frá maí 1996 til nóvember 2001, sem stefndi byggir á að sýni ótvírættólögmætt samráð milli félaganna, að tilgangur þess hafi verið að auka álagninguog bæta framlegð og að olíufélögin hafi talið sig ná árangri í þessariviðleitni sinni. Stefndi telur að þessi tilvik séu fjarri því tæmandi. Töluleggögn um framlegð félaganna, sem stafi frá þeim sjálfum, sýni enn fremur aðeftir 1996 hafi framlegð félagannaaukist verulega af sölu eldsneytis. Sú hækkun hafi ekki verið í samræmi viðalmenna verðlagsþróun í íslensku atvinnulífi. Hækkunin hafi þvert á móti veriðafrakstur af samráði félaganna. Verði þá jafnframt að hafa í huga að aðstæður áolíumarkaðnum hafi verið kjörlendi fyrir árangursríkt samráð um verð ogskiptingu markaða, eins og fyrirliggjandi matsgerðir bendi á. Þegarframangreindar staðreyndir um samráð félaganna og þann markað sem þau hafistarfað á séu virtar blasi við að staðhæfingar stefnanda um að hann hafi ekkihaft ávinning af samráðinu séu rangar. Þá sýni þetta að eðlilegt sé að notaþróun framlegðar sem mælikvarða á ólögmætan ávinning félaganna. Vegnamálatilbúnaðar stefnanda um þetta atriði leggur stefndi áherslu á nokkuratriði. Í fyrsta lagi styðjist stefnandi við matsgerð Guðmundar Magnússonar ogHeimis Haraldssonar um að hækkun einingaframlegðar félaganna verði ekki alfariðskýrð með samráði félaganna. Af því tilefni tekur stefndi fram að upplýst sé aðmatsmennirnir hafi í fyrra málinu komið fyrir dóm og staðfest að þeir hefðuekki haft aðgang að gögnum málsins, m.a. um að félögin hafi haft með sérviðamikið og kerfisbundið samráð árum saman. Sérstaklega aðspurðir hafimatsmenn talið að niðurstöður þeirra kynnu að hafa orðið aðrar ef þeim hefðuverið ljós raunveruleg atvik málsins varðandi samráð félaganna. Með vísan tilþessa telur stefndi að matsgerðin hafi takmarkað sönnunargildi. Auk þess telurstefndi að yfirmatsgerð Guðrúnar Johnsen, Gylfa Zoëga og Þorsteins Haraldssonarhnekki þeim athugasemdum sem undirmatsmenn hafi gert við mat samkeppnisyfirvaldaá ávinningi félaganna og styrki enn frekar réttmæti aðferðafræði samkeppnisyfirvalda. Íöðru lagi telur stefndi að niðurstöður matsgerðar Ólafs Ísleifssonar ogÞorsteins Haraldssonar ekki eiga við nein rök að styðjast. Nægilegt sé að lítatil þess að félögin hafi skipt á milli sín þeirri framlegð sem hafi verið tilkomin vegna samráðs í útboðum og vísar stefndi um það meðal annars til umfjöllunarí ákvörðun samkeppnisráðs og umfjöllunar um möguleikann á samráði án ávinningsí matsgerð Guðrúnar Johnsen og Gylfa Zoëga. Varðandisönnunargildi matsgerðar Ólafs Ísleifssonar og Þorsteins Haraldssonar tekurstefndi í þriðja lagi fram að eingöngu hafi verið leitað mats á því hverávinningur félaganna hefði verið ef stuðst hefði verið við viðmiðunartímabilið2002-2004. Í matsbeiðni sé sérstaklega óskað eftir því að matsmenn hvorkitúlki né tjái sig um niðurstöður eða forsendur matsgerðarinnar. Í samræmi viðþað hafi matsmenn vikið sér undan að svara því við aðalmeðferð í fyrra málinuhvaða ályktanir væri unnt að draga af niðurstöðu matsgerðarinnar. Stefndibyggir á því að þetta rýri mjög gildi matsgerðarinnar. Þá vísar stefndi tilþess að í yfirmatsgerð Guðrúnar Johnsen, Gylfa Zoëga og Þorsteins Haraldssonarkomi fram að það feli í sér vanmat á ávinningi af samráði sé stuðst viðviðmiðunartímabil eftir að samráði lýkur. Þá bendir stefndi einnig á aðsamkeppnisyfirvöld hefðu aldrei getað litið til ársins 2004 þar sem ákvörðunsamkeppnisráðs hafi verið tekin áður en það var liðið. Aðendingu vísar stefndi til niðurstöðu yfirmatsgerðar Gylfa Zoëga, GuðrúnarJohnsen og Þorsteins Haraldssonar. Yfirmatsbeiðnin hafi snúið að því að veitaálit að nýju á ýmsum forsendum í matsgerð Guðmundar Magnússonar og HeimisHaraldssonar. Að mati stefnda hnekki yfirmatsgerðin þeim athugasemdum semundirmatsmenn hafi gert við mat samkeppnisyfirvalda á ávinningi félaganna ogstyrki enn frekar réttmæti þeirrar aðferðarfræði samkeppnisyfirvalda. Til frekari glöggvunar vísar stefnditil matsgerðar Guðrúnar Johnsen og Gylfa Zoëga þar sem matsmenn hafi gefið álitsitt á nánar tilteknum atriðum er lutu að fræðilegum forsendum aðferða við aðmeta ávinning samráðsfyrirtækja af ólögmætu samáði. Í þessu sambandi vísarstefndi jafnframt til álitsgerðar dr. Friðriks Más Baldurssonar prófessors,dags. 30. janúar 2006, þar sem fram komi að sú aðferð „að bera saman verðtveggja tímabila, eins og henni [sé] beitt af samkeppnisráði, [sé] góð og gildtil að reikna út ávinning af samráði við þær aðstæður sem um ræðir í þessumáli“. Meðhliðsjón af framansögðu telur stefndi það hafið yfir vafa að stefnandi hafihaft verulegan ávinning af hinu ólögmæta samráði. Enda þótt talið yrði aðáfrýjunarnefnd samkeppnismála hefði átt að líta til fleiri sjónarmiða breytiþað ekki því að ávinningur félaganna, þar á meðal stefnanda, af samráðinu hafiverið verulegur. Stefndistyður sýknukröfu sína af þrautavarakröfu stefnanda enn fremur með tilvísun tilþess að í nokkrum dómum Hæstaréttar hafi verið lagt til grundvallar að hiðólögmæta samráð félaganna hafi skapað þeim verulegan ávinning. Þannig hafafélögin verði dæmd til greiðslu skaðabóta, sbr. dóma réttarins 7. febrúar 2008í máli nr. 142/2007, Skeljungur o.fl. gegn Reykjavíkurborg og gagnsök, og143/2007, Skeljungur o.fl. gegn Strætó bs. og gagnsök, 30. apríl 2008 í málinr. 309/2007, Ker hf. gegn Sigurði Hreinssyni og gagnsök, og 6. maí 2010 í málinr. 244/2009, Skeljungur o.fl. gegn Vestmannaeyjabæ og gagnsök. Ígreinargerð stefnda er fjallað um þessa dóma og lagt út af þeim. Í stuttu máliþá telur hann að draga megi þá ályktun af dómi Hæstaréttar í máli nr. 309/2007,þar sem leyst hafi verið úr skaðabótakröfu einstaklings sem hafi keypt bensínaf Keri hf., að ávinningur félagsins af samráðinu af sölu á bensíni hafi numið1,18 krónum á hvern bensínlítra. Miðað við að heildarmagn Kers hf. af seldumbensínlítrum 1996 til 2001 hafi verið 437,7 milljónir lítra næmiheildarávinningur félagsins í þessum viðskiptum samtals u.þ.b. 512,9 milljónumkróna. Stefndivíkur einnig að dómum Hæstaréttar 7. febrúar 2008 í málum nr. 142/2007 og143/2007 þar sem fjallað var um skaðabótakröfur svonefndra stórnotenda. Vísaðer til forsendna í dómunum þar sem bent er á að stefnandi, Skeljungur hf., hafiskuldbundið sig til þess að greiða hinum olíufélögunum tilgreindar fjárhæðir.Var þar talið að þessar fjárhæðir sýndu að lágmarki hvaða hag olíufélögin hefðutalið sig hafa af því að hafa samráð um viðskiptin í stað þess að keppa um þau.Ekki væri ástæða til annars en að ætla að tilboð, sem gefið hefði verið ánslíks samráðs, hefði orðið lægra en hagstæðasta boðið sem þar hafi fengist umað minnsta kosti þrefalda fjárhæðina sem stefnandi tók á þennan hátt að sér aðgreiða hvorum hinna. Varð það niðurstaða réttarins að ávinningur félaganna hafinumið 5,91 krónu af hverjum seldum bensínlítra og 3,93 krónur af hverjum seldumlítra af gasolíu. Sé miðað við að ávinningur félaganna af öðrum skiptisölumhafi verið sambærilegur telur stefndi að ávinningur félaganna hafi numið 940milljónum króna og sé þá ekki tekið tillit til verðbreytinga. Séu þessarfjárhæðir lagðar til grundvallar allri sölu félaganna á bensíni og gasolíu nemiávinningur þeirra á árunum 1996 til 2001 6.655 milljónum króna annars vegar og10.481 milljón króna hins vegar. Stefndi vísar einnig í þessu sambandi til dómsHæstaréttar frá 6. maí 2010 í máli nr. 244/2009. Meðhliðsjón af framangreindum dómum Hæstaréttar telur stefndi að miða verði við aðfélögin hafi haft umtalsverðan ávinning af hinu ólögmæta samráði. Engir dómarliggi fyrir um ávinning félaganna af sölu á svartolíu og flugvélaeldsneyti.Engin ástæða sé þó til að ætla annað en að félögin hafi haft sambærileganávinning af ólögmætu samráði um verðlagningu þeirra eldsneytistegunda eins ogþau hafi haft af sölu á bensíni og gasolíu. Stefndimótmælir því að niðurfelling stjórnsýsluviðurlaga verði byggð á því aðannmarkar hafi verið á meðferð samkeppnisyfirvalda á málinu. Að öðru leytivísar hann til þeirra málsástæðna sem að framan greinir. Stefnditelur ekki unnt að fallast á að stefnandi hafi átt að njóta helmingsafsláttaraf sektarfjárhæðinni og að sú niðurstaða hafi verið reist á ómálefnalegusjónarmiði. Stefndi bendir á að samkvæmt reglum samkeppnisráðs um atvik semleiði til niðurfellingar sekta eða ákvarðana um að lækka sektir í málum semlúta að ólögmætu samráði fyrirtækja nr. 397/2002, sbr. nú reglur nr. 890/2005,hafi samkeppnisyfirvöld getað lækkað sektir hjá fyrirtækjum sem áttu þátt íólögmætu samráði hafi viðkomandi fyrirtæki látið Samkeppnisstofnun í tésönnunargögn sem að mati stofnunarinnar voru mikilvæg viðbót við þausönnunargögn sem stofnunin þegar hafði í fórum sínum. Mælt hafi verið fyrir umskilyrði og reglur fyrir lækkun sekta á þessum grundvelli í II. kaflareglnanna. Á grundvelli reglnanna hafi stefnandi getað vænst 30-50% lækkunar ásekt sinni með hliðsjón af samstarfsvilja og vægi gagna. Að öðru leyti enkveðið var á um í umræddum reglum hafi mat samkeppniráðs og áfrýjunarnefndar samkeppnismálaverið frjálst, meðal annars um það hvort stefnandi hafi gefið fullnægjandiskýringar á gögnum. Verðiekki fallist á að rétt hafi verið að beita 52. gr. samkeppnislaga, eins ogákvæðið hafi verið fyrir þá breytingu sem var gerð með lögum nr. 107/2000,heldur skuli beitt viðurlagákvæði laganna eins og það hafi verið á þeim tímasem brotastarfsemi lauk, byggir stefndi á því að sekt stefnanda sé engu aðsíður hæfilega ákveðin 495 milljónir króna. Stefndikveður öll sjónarmið sem liggi að baki ákvörðun samkeppnisyfirvalda um fjárhæðsektar stefnanda vera málefnaleg og að eðlilegt sé að litið sé til þeirra. Meðhliðsjón af eðli og umfangi samkeppnisbrota stefnanda, brotatímabils og öðrumatvikum málsins, sé fjárhæð sektar sem lögð hafi verið á hann hófleg. Engin rökséu til að lækka sektarfjárhæðina. Stefndi,íslenska ríkið, krefst þess að það verði sýknað af kröfu stefnanda umendurgreiðslu sektarfjárhæðarinnar. Verði stefnda aðeins gert að endurgreiðasektarfjárhæðina ef dómstólar fella úr gildi það ákvæði úrskurðaráfrýjunarnefndar samkeppnismála þar sem kveðið sé á um greiðslu sektarinnar eðalækkun hennar. Að öðrum kosti beri að sýkna stefnda. Krafa stefnda sé reist áöllum sömu málsástæðum og krafa stefnda Samkeppniseftirlitsins um sýknu afkröfum stefnanda. Stefndikrefst þess jafnframt að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda um vexti afsektarfjárhæðinni. Krafa stefnanda um vexti sé reist á 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu sem fjalli um vexti af skaðabótakröfum. Ekkisé unnt að fallast á að ákvörðun samkeppnisyfirvalda um að leggja sekt ástefnanda hafi falið í sér saknæma og ólögmæta háttsemi þó svo að dómstólarkomist að annarri niðurstöðu um fjárhæð sektarinnar. Ekkert sé fram komið sembendi til annars en að ákvörðun samkeppnisyfirvalda hafi verið reist á málefnalegumsjónarmiðum. Af þessum sökum beri að sýkna stefnda af kröfunni. Stefndustyðja kröfu sína um málskostnað úrhendi stefnanda við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Meðúrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005, sem stefnandi gerirkröfu um að felldur verði úr gildi, var stefnanda gert að greiða 495 milljónirkróna í stjórnvaldssekt vegna brota félagsins á 10. gr. þágildandisamkeppnislaga nr. 8/1993. Eins og rakið hefur verið lagði áfrýjunarnefndinákvæðið til grundvallar niðurstöðu sinni eins og það hljóðaði fyrir breytingusem varð á því með lögum nr. 107/2000. Ágreiningslaust er milli aðila að gangaberi út frá þeirri niðurstöðu við úrlausn á ógildingarkröfu stefnanda. Íákvæðinu, eins og það hljóðaði á þeim tíma, var lagt bann við samningum,samþykktum og samstilltum aðgerðum milli fyrirtækja á sama sölustigi, þegar þærlytu að eða væri ætlað að hafa áhrif á verð, afslætti eða álagningu, skiptingumarkaða eftir svæðum, eftir viðskiptavinum eða eftir sölu og magni og gerðtilboða. Íúrskurði áfrýjunarnefndar er lýst fjölþættri samvinnu stefnanda á árunum 1993til 2001 við tvö önnur olíufélög, Skeljung hf. og Olíuverzlun Íslands hf. Lautsamvinna þessi að gerð tilboða, verðlagningu á olíuvörum og skiptingu markaðará fljótandi eldsneyti o.fl. Háttsemi félaganna var talin varða við fyrrgreinda10. gr. samkeppnislaga og stefnanda gerð sekt, ásamt hinum tveimurolíufélögunum, á grundvelli heimildar í 52. gr. samkeppnislaga eins og ákvæðiðvar fyrir breytingu sem gerð var á því með lögum nr. 107/2000. Ákvæði þetta mæltifyrir um að Samkeppnisráð gæti lagt stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtökfyrirtækja sem brytu m.a. gegn 10. gr. laganna, eins og nánar greinir síðar.Eins og fram hefur komið var sekt stefnanda ákveðin 495 milljónir króna íúrskurði áfrýjunarnefndar, sem stefnandi greiddi skömmu síðar, með fyrirvara umendurheimtu fjárins úr ríkissjóði. Íákvörðun Samkeppnisráðs og í úrskurði áfrýjunarnefndar er meðal annars vikið aðþví hvaða augum samkeppnisyfirvöld litu heimild sína til að leggjastjórnvaldssekt á fyrirtæki með tilliti til þess hvort um væri að ræða refsinguí skilningi almennra hegningarlaga sem og hvort fyrirtækin gætu borið fyrir sig6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þar sem fjallað er um rétt þess sem borinner sökum um refsiverða háttsemi. Varð það niðurstaða áfrýjunarnefndar aðstjórnvaldssektir samkvæmt 52. gr. samkeppnislaga fælu í sér refsikenndviðurlög en væru ekki taldar til refsinga. Því giltu þágildandi lög um meðferðopinberra mála ekki um málsmeðferð þegar ákveðið væri hvort beita skyldistjórnvaldssektum, heldur sérákvæði samkeppnislaga og almennar reglurstjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hins vegar gæti 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópukomið til álita við álagningu stjórnvalssekta þó að réttarstaðan væri óljós áþessu sviði. Áratugurer liðinn síðan úrskurður áfrýjunarnefndar féll. Síðan þá hefur almenn afstaðatil álagningar stjórnvaldssekta með tilliti til réttinda þeirra sem bornir erusökum um refsiverða háttsemi, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 70.gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, orðið skýrari. Mannréttindadómstóll Evrópuhefur meðal annars lagt til grundvallar að háar stjórnvaldssektirsamkeppnisyfirvalda falli undir ákvæðið, sbr. dóm frá 27. september 2011 í máliMenarini gegn Ítalíu og dóm EFTA-dómstólsins 18. apríl 2012 í máli PostenNorgen gegn Eftirlitsstofnun EFTA. Ákvæði mannréttindasáttmálans og 70. gr.íslensku stjórnarskrárinnar standa hins vegar ekki í vegi fyrir því aðstjórnvöldum sé falið að ákvarða sekt fyrir brot af þessu tagi að því gefnu að dómstólarhafi fullt vald til þess að endurskoða sektarákvörðunina. Við úrlausn á þvíhvort meðferð á samkeppnismáli samrýmist í þeim tilvikum framangreindummannréttindaákvæðum verður því fyrst og fremst að líta til þess hvernigdómstóll fjallar um mál sem höfðað er til ógildingar eða til lækkunar ásektarákvörðuninni. Samkeppnisyfirvöld eru eftir sem áður bundin afstjórnsýslureglum samkeppnislaga og stjórnsýslulaga við meðferð mála sem kannað verða lokið með álagningu stjórnvaldssekta. Getur grunnregla 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu haft þýðingu við þá stjórnsýslumeðferð. Stefnandikrefst ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar meðal annars á þeim grundvelli aðsamkeppnisyfirvöldum hafi verið óheimilt að halda áfram rannsókn sinni á ætluðusamráði olíufélaganna eftir að ríkislögreglustjóri hóf lögreglurannsókn á sömuatriðum haustið 2003. Rök stefnanda fyrir þessari ályktun virðist byggjastöðrum þræði á fyrirmælum 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu. Þar er kveðið á um að enginn skuli sæta lögsókneða refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hannhefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldur fyrir með lokadómi samkvæmt lögumog sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Ekkiverður séð að fyrrgreind regla mannréttindasáttmálans komi í veg fyrir að mál,sem kann að leiða til sakfellingar fyrir refsiverða háttsemi, sé til rannsóknarhjá tveimur stjórnvöldum á sama tíma. Stefnandi, sem var um hríð til rannsóknarhjá ríkislögreglustjóra sem sakborningur, hafði hvorki verið ákærður nésakfelldur fyrir brot á 10. gr. samkeppnislaga þegar samkeppnisyfirvöld tókuákvörðun í málinu. Sakamál var raunar aldrei höfðað gegn stefnanda, einungisgegn forstjórum olíufélaganna. Það var lögmælt hlutverk samkeppnisráðs aðleggja á stjórnvaldssektir samkvæmt 52. gr. samkeppnislaga fyrir brot á 10. gr.laganna og bar Samkeppnisstofnun að rannsaka slík mál og leggja þau fyrir ráðiðað rannsókn lokinni. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður ekki áþað fallist að fyrrgreint ákvæði mannréttindasáttmálans hafi verið því tilfyrirstöðu að samkeppnisyfirvöld héldu áfram rannsókn sinni á samstarfiolíufélaganna eftir að rannsókn ríkislögreglustjóra hófst. Stefnandivirðist einnig byggja aðalkröfu sína á því að við samhliða rannsókn lögreglu ogSamkeppnisstofnunar á samráði olíufélaganna hafi gögn sem aflað hafi verið viðrannsókn stofnunarinnar verið afhent lögreglu og lögð til grundvallar viðútgáfu ákæru á hendur forstjórum olíufélaganna, en slík málsmeðferð standist „engaskoðun“. Vísar stefnandi í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar Íslands frá 16.mars 2007 í máli nr. 92/2007. Í framangreindum hæstaréttardómi var komist aðþeirri niðurstöðu að það fyrirkomulag, sem leiddi af þágildandisamkeppnislögum, hafi ekki verið nægilega skýrt ef tilefni þætti tilsakamálarannsóknar vegna gruns um brot á lögunum samhliða rannsóknsamkeppnisyfirvalda. Þar var einkum skírskotað til þeirrar stöðu sem ákærðuvoru í, þar sem þeir hefðu tekið þátt í viðræðum og samningum við Samkeppnisstofnunog veitt stofnuninni ýmsar upplýsingar, en á sama tíma fellt á sig sök með þvíað málið var síðar tekið til refsimeðferðar. Með vísan til þessa þótti ekkinægjanlega fram komið að forstjórarnir hefðu, í lögreglurannsókninni sem framfór í kjölfar rannsóknar samkeppnisyfirvalda, notið þeirra réttindasakborninga, sem mælt væri fyrir um í 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, og samkvæmt meginreglum þágildandi laga um meðferðopinberra mála. Einsog framangreind lýsing ber með sér fjallar hæstaréttardómurinn um þá óvissu semákærðu voru í við lögreglurannsókn ríkislögreglustjóra er hlaust af óljósumlagafyrirmælum um skil milli rannsóknar Samkeppnisstofnunar og lögreglu. Súóvissa breytti hins vegar engu um ótvíræða lagaskyldu Samkeppnisstofnunar ogsamkeppnisráðs um að taka ætluð brot olíufélaganna á 10. gr. samkeppnislaga tilviðeigandi stjórnsýslumeðferðar. Staða stefnanda við þá málsmeðferð var skýr,þar á meðal um upplýsingaskyldu stefnanda gagnvart Samkeppnisstofnun, sbr. 39.gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Stefnandi sem er lögaðili á ekki að öllu leytisama rétt og einstaklingur, sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi, til aðneita að tjá sig eða leggja fram gögn sem eru til þess fallin að varpa sök áhann. Ekkert er fram komið í málinu sem styðurþað að stefnandi hafi við rannsókn Samkeppnisstofnunar verið með ólögmætumhætti þvingaður til þess að svara spurningum sem vörpuðu sök á félagið.Niðurstaða samkeppnisyfirvalda var þvert á móti reist á gögnum og upplýsingumsem aflað var með húsleit á vegum Samkeppnisstofnunar á starfsstöðvumolíufélaganna, auk þess sem að einhverju leyti var byggt á gögnum ogupplýsingum sem Samkeppnisstofnun aflaði með því að óska skriflega eftir þeimfrá stefnanda á grundvelli 39. gr. samkeppnislaga. Ýmis gögn sem þannig lágufyrir við rannsóknina voru jafnframt borin undir nokkra starfsmenn stefnanda áfundum sem haldnir voru með samþykki stefnanda haustið 2002, þar semstarfsmennirnir gáfu tilteknar skýringar á tilurð gagnanna og hvaða ályktunþeir teldu rétt að draga af þeim. Með því að haga rannsókn málsins á þann háttsem hér hefur verið lýst verður ekki talið að farið hafi verið gegn þeimgrundvallarreglum sem leiddar verða af 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki verður séð að það geti haft nokkra þýðingu íþví sambandi þó að rannsóknin hafi um tíma skarast við rannsókn lögreglu á sömuatriðum. Stefnandibyggir ógildingarkröfu sína enn fremur á því að málsmeðferð samkeppnisyfirvaldahafi falið í sér brot á andmælarétti stefnanda samkvæmt 13. gr.stjórnsýslulaga. Þessi málsástæða er rökstudd annars vegar með því aðsamkeppnisráð hafi lagt annað tímabil til grundvallar útreikningi á ávinningien upplýst hafði verið um í frumathugun Samkeppnisstofnunar og hins vegar meðþví að honum hafi verið torveldað að neyta andmælaréttar síns í ljósi þess aðmálið var einnig til rannsóknar hjá lögreglu. Afþessu tilefni er rétt að leggja áherslu á að 13. gr. stjórnsýslulaga leggur þáskyldu á stjórnvald að sjá til þess að málsaðili eigi þess kost að tjá sig umefni málsins áður en ákvörðun er tekin í máli hans, enda liggi afstaða hans ogrök ekki þegar fyrir í gögnum málsins eða slíkt er augljóslega óþarft. Almenntuppfyllir stjórnvald þessa skyldu með því að veita málsaðila aðgang að gögnummálsins auk þess sem honum ber að vekja athygli hans á því ef nýjar upplýsingarbætast við, sem honum er ókunnugt um að liggi fyrir og kunna að hafa verulegaþýðingu fyrir úrlausn málsins, og veita honum hæfilegan frest til þess að tjásig um efnisatriði málsins. Tilgangur þessarar reglu er einkum sá að gefamálsaðila tækifæri til þess að gæta réttar síns og hagsmuna með því aðleiðrétta upplýsingar, sem hann telur rangar, og benda á atriði sem geta veriðhonum til hagsbóta við úrlausn málsins. Þegar stjórnvald á frumkvæði að því aðhefja athugun á máli, sem kann að ljúka með stjórnvaldsákvörðun, verðurstjórnvaldið að gefa málsaðila sérstakt tækifæri til að tjá sig um framangreindatriði. Hins vegar er það á ábyrgð málsaðila að taka afstöðu til þess hvort ogþá hvernig hann nýtir sér andmælarétt sinn. Stjórnvaldi kann þá eftir atvikumað vera rétt að taka tillit til óvenjulegra aðstæðna hjá málsaðila, sem erusannanlega til þess fallnar að torvelda honum að nýta sér andmælarétt sinn, meðþví að veita rýmri frest en ella til að tjá sig. Við þær aðstæður ber þó aðtaka mið af þeirri skyldu, sem hvílir á stjórnvöldum samkvæmt 9. gr.stjórnsýslulaga, að taka ákvarðanir svo fljótt sem unnt er. Íþví máli sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að stefnandi hafði vitneskju umrannsókn Samkeppnisstofnunar frá því að hún hófst með húsleit á starfsstöðvumolíufélaganna. Stefnandi hafði aðgang að öllum þeim gögnum sem lágu fyrir ímálinu, auk þess sem lögmenn stefnanda voru í reglulegum samskiptum viðSamkeppnisstofnun meðan á rannsókn málsins stóð. Fundir voru haldnir með fimmstarfsmönnum stefnanda á árinu 2002 þar sem ýmis gögn voru lögð fyrir þá um ætlaðsamráð olíufélaganna í tengslum við tiltekin útboð og verðkannanir í því skyni að fá skýringar þeirra átilurð og efni þeirra. Samkeppnisstofnun sendi stefnanda því næst ítarlegargreinargerðir, svonefndar frumathuganir, sem dagsettar eru 8. janúar og 5.desember 2003. Þar gerði stofnunin ekki einungis ítarlega grein fyrirmálavöxtum, heldur fjallaði einnig um lagatúlkun og hvernig hún teldi aðheimfæra ætti málsatvik til laga, sem og þau sjónarmið sem ættu að vera ráðandivið ákvörðun viðurlaga. Stefnandi fékk frest til þess að tjá sig um þessargreinargerðir og skilaði skriflegum andmælum 4. maí 2004. Samkeppnisstofnun gafstefnanda færi á því að tjá sig um ný gögn sem aflað var í kjölfarið oglögmaður stefnanda reifaði málið munnlega fyrir samkeppnisráði áður en ákvörðunvar tekin. Dómurinntelur að með þessu hafi Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð gert það sem íþeirra valdi stóð til þess að gefa stefnanda færi á því að tjá sig um efnimálsins áður en ákvörðun samkeppnisráðs var tekin. Stefnandi hefur aftur á mótiekki útskýrt hvernig upplýsingar, sem starfsmenn hans bjuggu yfir, og gátuvarpað sök á þá eða félagið við lögreglurannsóknina, hafi verið stefnandanauðsynlegar til þess að andmæla málavöxtum eins og Samkeppnisstofnun lýstiþeim. Verður í því efni að árétta fyrrgreindan megintilgang andmælareglunnar,sem er að gefa málsaðila færi á að gæta réttar síns og hagsmuna viðstjórnsýslumeðferð mála með því að leiðrétta rangfærslur, benda á atriði semgeta verið honum til hagsbóta og leggja fram ný gögn sem þjóna þessum tilgangi.Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið liggur ekki fyrir aðlögreglurannsóknin hafi sannanlega torveldað stefnanda að nýta sér andmælaréttsinn þannig að sérstök ástæða hafi verið til þess að bregðast við af hálfusamkeppnisyfirvalda. Það var því alfarið á ábyrgð og áhættu stefnanda hvernighann nýtti sér andmælarétt sinn. Þá verður heldur ekki ráðið af gögnum málsinsað sú réttaróvissa sem stefnandi heldur fram að uppi hafi verið, og fjallað erum í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 92/2007, hafi í raun haft áhrif á andmælistefnanda. Einsog rakið er í kafla II gerði Samkeppnisstofnun grein fyrir útreikningum sínum áætluðum ávinningi olíufélaganna af hinu ólögmæta samráði með því að bera samanmeðaltal einingaframlegðar áranna 1995 til 1997 við einingaframlegð áranna 1998til 2001. Niðurstöður þessa útreiknings bentu til þess að ávinningurolíufélaganna næmi samtals ríflega sex og hálfum milljarði króna. Stefnandihafði tækifæri til þess að gera athugasemdir við forsendur þessa útreiknings ogþað gerði hann með andmælum sínum 3. maí 2004. Þar vísaði hann meðal annars tilgagnrýni sem fram kom í álitsgerð hagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar ogJóns Þórs Sturlusonar á aðferðafræði Samkeppnisstofnunar. Í ákvörðunsamkeppnisráðs er sömu aðferð beitt til þess að komast að niðurstöðu um ætlaðanávinning olíufélaganna af samráðinu. Hins vegar var annað viðmiðunartímabillagt til grundvallar, eins og rakið er í kafla II, sökum þess að nýjarupplýsingar lágu þá fyrir um framlegð Skeljungs hf. allt aftur til ársins 1993.Ágreiningslaust er að stefnanda ásamt hinum olíufélögunum var tjáð að þessarnýju upplýsingar lægju fyrir og hvers efnis þær voru. Fyrrgreind breyting hafðiþó ekki teljandi áhrif á niðurstöðu um ávinning olíufélaganna í heild. Taldisamkeppnisráð þannig að þessi ávinningur, sem rakinn var til hins ólögmætasamráðs, hefði á árunum 1996 til 2001 numið í heild tæplega sex og hálfummilljarði króna. Þaðleiðir ekki af andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga að stjórnvöldum beri skyldatil þess að útskýra, áður en ákvörðun er tekin, aðferðir sínar við að reikna útætlaðan ávinning eða önnur atriði út frá þeim tölulegu upplýsingum sem liggjafyrir í málinu. Þannig fullnægir stjórnvald almennt skyldum sínum í þessu efnimeð því að tryggja að málsaðili hafi aðgang að og geti tjáð sig um þærupplýsingar sem þýðingu geta haft fyrir niðurstöðu málsins. Við meðferð á þvímáli sem hér er til úrlausnar var hins vegar gengið lengra en lög áskildu meðþví að kynna stefnanda og öðrum málsaðilum fyrrgreinda frumathugunSamkeppnisstofnunar. Þar var meðal annars gerð grein fyrir útreikningumstofnunarinnar á ætluðum ávinningi félaganna af samráðinu, eins og vikið hefurverið að. Þessi tilhögun var reist á 16. gr. reglna nr. 922/2001 um málsmeðferðsamkeppnisyfirvalda, þar sem mælt er fyrir um að taka skuli saman sérstakargreinargerðir sem nefnast frumathuganir í nánar tilgreindum samkeppnismálum. Íákvæðinu kemur fram að í þessari greinargerð skuli helstu atvikum málsins lýst,auk þess sem greint skuli frá grundvelli þess í aðalatriðum að tilteknaraðstæður eða háttsemi kunni að fara gegn ákvæðum samkeppnislaga. Sérstaklega ertekið fram að í frumathugun sé ekki nauðsynlegt að fram komi tæmandi lýsing áatvikum málsins eða sjónarmiðum samkeppnisyfirvalda. Þá segir í ákvæðinu aðtilgangur frumathugunar sé að stuðla að því að málið sé að fullu upplýst áðuren ákvörðun er tekin og að auðvelda málsaðila að nýta sér andmælarétt sinn. Íákvörðun samkeppnisráðs var útskýrt af hvaða ástæðu samkeppnisráð lagði annaðviðmiðunartímabil til grundvallar en gert hafði verið í frumathuguninni. Ekkiverður annað ráðið en að þær ástæður hafi verið málefnalegar og til þessfallnar að leggja traustari grunn að útreikningi á ætluðum ávinningiolíufélaganna. Þegar litið er til efnis 13. gr. stjórnsýslulaga og 16. gr.reglna nr. 922/2001 fær dómurinn ekki séð að brotið hafi verið gegn þessumfyrirmælum með fyrrgreindri breytingu. Þó kann að hafa verið ástæða til þess aðvekja athygli olíufélaganna á breyttri aðferð við útreikning ávinningsfélaganna, eins og vikið er að í úrskurði áfrýjunarnefndar. Að mati dómsinsgetur það þó aldrei talist svo veigamikill annmarki að leitt geti til ógildisúrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála eins og krafist er. Er þá jafnframttil þess að líta að stefnandi átti þess kost að gera athugasemdir út frá þessumbreyttu forsendum fyrir áfrýjunarnefndinni. Stefnandireisir kröfu sína um ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar einnig á því aðrannsókn samkeppnisyfirvalda hafi verið ábótavant í málinu. Vísar stefnandi þartil 10. gr. stjórnsýslulaga þar sem sú skylda er lögð á stjórnvöld að sjá tilþess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Stefnandistyður þessa málsástæðu einkum við það að ætlaður ávinningur olíufélaganna afsamráðinu hafi ekki verið rannsakaður nægjanlega. Ítilefni af þessari málsástæðu stefnanda tekur dómurinn fram að umfangsmikilgögn, sem aflað var með húsleit og frá félögunum á grundvelli upplýsingaskylduþeirra samkvæmt 39. gr. samkeppnislaga, og upplýsingar, sem gefnar voru áfundum með starfsmönnum olíufélaganna, lágu til grundvallar ályktunsamkeppnisyfirvalda. Ágreiningur er uppi um það hvort fyrir liggi sannanlegurábati stefnanda af samráði olíufélaganna, sem var skilyrði fyrir því að sektstefnanda gæti orðið hærri en 40 milljónir króna samkvæmt 52. gr. samkeppnislagaeins og greinin var fyrir gildistöku laga nr. 107/2000. Tekin verður frekariafstaða til þessarar málsástæðu í tengslum við umfjöllun um þrautavarakröfustefnanda um lækkun sekta. Stefnandigerir til vara kröfu um að úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála verðibreytt þannig að stefanda verði ekki gert að greiða sekt í ríkissjóð. Þessikrafa er reist á þeirri málsástæðu að brot stefnanda hafi verið fyrnd þegarsamkeppnisráð tók ákvörðun í málinu. Ágreiningslaust er að um fyrningu brotannafari eftir fyrirmælum IX. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt 5.mgr. 81. gr. þeirra laga, sbr. 5. gr. laga nr. 39/2000, er fyrningarfresturvegna refsiábyrgðar lögaðila fimm ár. Málatilbúnaður stefnanda virðist taka miðaf því að þetta ákvæði taki ekki til brota stefnanda. Stefndi er á öndverðummeiði og vísar til þess að um samfellda brotastarfsemi hafi verið að ræða semekki hafi lokið fyrr en eftir gildistöku laganna og hafi fyrning brotsins ekkihafist fyrr en þá. Íákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndar var stefnandi fundinnsekur um aðild að fjölda samráðstilvika á tímabilinu 1993 til 2001. Í ákvörðunsamkeppnisráðs kemur fram að til þess að framkvæma samráðið hafi olíufélöginátt í miklum samskiptum sín á milli þar sem fjallað var um samráð um verð,samskipti um útboð og gerð tilboða sem og um markaðsskiptingu félaganna. Eruþar rakin yfir fjögur hundruð tilvik um slík samskipti frá apríl 1993 tildesember 2001. Stefnandi var þátttakandi í þessum samstilltu aðgerðum allt tilloka þessara samskipta. Gögn málsins styðja það að samráðið hafi því veriðsamfellt og átt að þjóna því sameiginlega markmiði olíufélaganna að raskasamkeppni á viðkomandi markaði í því augnamiði að auka eða viðhalda framlegð afvörusölu félaganna. Ber að líta á þessa háttsemi olíufélaganna sem samfelldabrotastarfsemi sem braut gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þeirri brotastarfsemilauk ekki fyrr en í desember 2001 og verður í samræmi við almennar reglur aðleggja til grundvallar að fyrning á broti stefnanda hafi ekki hafist fyrr enþá. Um þá fyrningu fer eftir fyrirmælum 81. gr. almennra hegningarlaga eins oggreinin hljóðaði á þeim tíma sem fyrningin hófst. Er ekki á það fallist að meðþeirri niðurstöðu sé reglum um fyrningu viðurlaga beitt afturvirkt þannig að íbága fari við stjórnlög. Á þeim tíma höfðu lög nr. 39/2000 tekið gildi og varfyrningarfrestur í málinu því fimm ár, sbr. 5. mgr. 81. gr. almennrahegningarlaga. Sá fyrningarfrestur var ekki liðinn þegar samkeppnisráð komst aðniðurstöðu í októberlok 2004 um að stefnandi hefði gerst sekur um brot gegn 10.gr. samkeppnislaga. Þegar af þessari ástæðu er öllum röksemdum stefnanda fyrirvarakröfu hans hafnað. Einsog rakið hefur verið krefst stefnandi þess til þrautavara að sekt, sem félaginuvar gert að greiða í ríkissjóð að fjárhæð 495 milljónir króna, verði lækkuð.Styður stefnandi þessa kröfu við ýmsar málsástæður. Meðal þess sem stefnandiber við til stuðnings þessari kröfu er að ekki hafi verið sýnt fram á það aðstefnandi hafi sannanlega haft yfir 40 milljóna króna ábata af samráðiolíufélaganna. Því geti sekt stefnanda hæst numið 40 milljónum króna í samræmivið ákvæði 52. gr. samkeppnislaga eins og ákvæðið var fyrir gildistöku laga nr.107/2000. Stefnandi telur að ávinningur stefnanda hafi í öllu falli verið munminni en lagt hafi verið til grundvallar af samkeppnisyfirvöldum. Áfrýjunarnefndsamkeppnismála komst að þeirri niðurstöðu að leggja bæri ákvæði 52. gr.samkeppnislaga í framangreindri mynd til grundvallar við úrlausn málsins.Ágreiningslaust er í máli þessu að fylgja beri þeirri niðurstöðu og verður viðþað miðað. Samkvæmtfyrrgreindri 1. mgr. 52. gr. samkeppnislaga gat samkeppnisráð lagtstjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brutu gegn bannákvæðumlaganna nema brotið teldist óverulegt eða ekki var talin þörf á slíkum sektumtil að stuðla að og efla virka samkeppni af öðrum ástæðum. Viðákvörðun sekta bar að hafa hliðsjón af eðli og umfangi samkeppnishamla og hvaðþær hefðu staðið lengi. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skyldi við ákvörðunsekta samkvæmt 1. mgr. taka tillit til þess skaða sem samkeppnishömlur hefðuvaldið og þess ávinnings sem þær hefðu haft í för með sér. Þá kom þar fram aðsektir gætu numið allt að 10% af veltu síðastliðins almanaksárs af þeirristarfsemi sem í hlut ætti hjá hverju fyrirtæki sem aðild ætti aðsamkeppnishömlum ef sannanlegur ábati þeirra af broti gegn samkeppnisreglumhefði numið hærri fjárhæð en 40 milljónum króna. Íathugasemdum við það frumvarp sem varð að samkeppnislögum nr. 8/1993 kom framað ákvæði 52. gr. laganna væru sniðin að þeirri löggjöf sem væntanlega myndigilda í ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og þegar gilti í aðildarríkjumEvrópubandalagsins en af henni leiddi að samkeppnisyfirvöldum EFTA-ríkjanna ogEftirlitsstofnun EFTA var ætlað að vinna sameiginlega að framkvæmdsameiginlegra samkeppnisreglna efnahagssvæðisins hér á landi. Samkvæmt 3. mgr.23. gr. bókunar 4 við samning EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar ogdómstóls var Eftirlitstofnun EFTA, við ákvörðun sekta vegna brota á bannákvæðummeginmáls samningsins um samráð fyrirtækja og misbeitingu á markaðsráðandistöðu, ætlað að hafa hliðsjón af bæði alvarleika brots og hversu lengi þaðhefði staðið, en einnig var kveðið á um 10% sektarhámark miðað við heildarveltubrotlegs fyrirtækis á undanförnu almanaksári, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Verðafyrrgreind ummæli í athugasemdum frumvarpsins ekki skilin á aðra leið en aðsektarreglum laga nr. 8/1993 hafi verið ætlað að leiða til þess að ákvörðunsekta af hálfu íslenskra samkeppnisyfirvalda fylgdi í grundvallaratriðumsambærilegum sjónarmiðum og giltu um Eftirlitsstofnun EFTA samkvæmt þessuákvæði. Aðþessu gættu, svo og að teknu tilliti til orðalags og innra samhengis 52. gr.laga nr. 8/1993, verður að skýra ákvæði greinarinnar þannig að við ákvörðunsekta hafi samkeppnisyfirvöldum borið að hafa hliðsjón af bæði eðli og umfangisamkeppnishamla og einnig hversu lengi þær höfðu staðið, enda teldist brot ekkióverulegt eða ekki talin þörf á sektum af öðrum ástæðum. Þá bar einnig að takatillit til þess skaða sem samkeppnishömlur höfðu valdið og þess ávinnings semþær höfðu haft í för með sér. Samkvæmt skýrum fyrirmælum 2. mgr. greinarinnargat sekt þó ekki farið yfir 40 milljónir króna nema fyrir lægi að ábatifyrirtækis af broti næmi hærri fjárhæð. Í þeim tilvikum var sektarhámark miðaðvið 10% af veltu þeirrar starfsemi fyrirtækisins sem brotið laut að, eins ograkið hefur verið. Í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga hvíldi ásamkeppnisyfirvöldum að sýna fram á að fullnægt væri lagaskilyrði fyrir því aðunnt væri að leggja á hærri sektir en 40 milljónir króna. Ídómum Hæstaréttar hefur ítrekað verið gengið út frá því að dómstólar fari meðóskorað endurskoðunarvald gagnvart sektarákvörðunum samkeppnisyfirvalda meðþeim takmörkunum einum sem leiða af forræði aðila á sakarefninu, sbr. einnigfyrrgreindan dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 27. september 2011 í máli Menarinigegn Ítalíu. Í þessu felst að dómstólar meta ekki einungis hvort ákvörðunsamkeppnisyfirvalda um sektir styðjist við fullnægjandi heimildir og lögmætsjónarmið heldur er dómstólum ætlað að meta til hlítar hvaða sekt telst hæfilegmeð vísan til þeirra lögmæltu viðmiða sem áður greinir. Við þetta mat getadómstólar stuðst við og vísað til mats samkeppnisyfirvalda eftir því sem þeirtelja rétt en eru hins vegar ekki bundnir við þá afstöðu ef gögn málsins leiðatil annars. Samkvæmt þessu getur dóminum verið heimilt að líta til gagna semaflað hefur verið eftir að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála varkveðinn upp og lögð hafa verið fram við meðferð málsins með viðhlítandi hætti. Ímálinu er fyrst til þess að líta að sektarákvörðun samkeppnisyfirvalda laut aðfjölda alvarlegra samkeppnisbrota stefnanda og samstarfsaðila hans áolíumarkaði. Með þessum brotum, sem framin voru kerfisbundið yfir langt tímabileða frá 1993 til desember 2001, misnotuðu stefnandi og samstarfsaðilar hans sérnálega 100% hlutdeild þeirra á mörkuðum fyrir eldsneyti og olíuvörur með því aðstilla saman strengi um verð á þessum vörum, skipta upp mörkuðunum og eigasamvinnu um gerð tilboða, líkt og ítarlega er reifað í ákvörðun samkeppnisráðsog úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Dómurinn telur hafið yfir allanvafa að markmið stefnanda og samstarfsaðila hans var að skapa sér ávinning og umleið hlaut þeim að vera ljóst að háttsemi þeirra var til þess fallin að valdaviðskiptavinum þeirra tjóni, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 7. febrúar2008 í málum nr. 142/2007 og 143/2007, dóm Hæstaréttar 30. apríl 2008 í málinr. 309/2007 og dóm réttarins 6. maí 2010 í máli nr. 244/2009. Er þá meðalannars litið til þess að við þátttöku í ýmsum útboðum á eldsneyti og olíuvörumskilgreindu stefnandi og samstarfsaðilar hans sjálfir þann hagnað sem þeirtöldu sig öðlast með samráði og ákváðu tiltekna skiptingu hans sín á milli. Ekkier í lögskýringargögnum vikið að því hvernig beri að skilja hugtakið ábata afbroti í 52. gr. eins og ákvæðið hljóðaði við setningu laga nr. 8/1993. Dómurinntekur undir með samkeppnisyfirvöldum að við mat á ábata í þessum skilningi séekki einungis unnt að líta til þróunar á arðsemi eigin fjár eða hagnaðsfyrirtækja sem taka þátt í broti á samkeppnislögum. Eðlilegra sé að horfa tilþess hagnaðar sem þau hafa haft af viðskiptum sem brotin lúta að áður en tilliter tekið til þess hvernig honum hafi verið ráðstafað í breytilegan dreifingar-og rekstrarkostnað, afskriftir, fjármagnskostnað og annan fastan kostnað, semog í hagnað til eigenda þeirra. Ella sé hætt við því að ávinningur af broti náiekki til óhagkvæmrar ráðstöfunar á hagnaði af ólögmætu samráði. Allaraðferðir sem notaðar eru til þess að meta ábata eða ávinning af samkeppnisbrotimiðast við að bera saman raunverulega þróun á verði með samráði við þróun semhefði orðið við sömu markaðsaðstæður án samráðs. Nærtækt er þá að bera samanraunverulegt verð þegar samráðið átti sér stað við verð sömu aðila þegar samráðvar ekki til staðar eða þegar ætla má að það hafi haft minni áhrif áverðlagningu. Mat af þessu tagi er ávallt háð ákveðinni óvissu. Draga máverulega úr henni með því að byggja á traustum gögnum og taka tillit til þeirraatriða sem geta valdið skekkju í samanburðinum. Þá eykur það áreiðanleika viðmat á ávinningi ef byggt er á fleiri aðferðum en einni þar sem niðurstöðurstyðja hverja aðra. Að þessu gættu telur dómurinn að samanburður af þessu tagigeti gefið raunhæfa mynd af ávinningi af samkeppnisbroti. Einsog rakið hefur verið litu samkeppnisyfirvöld fyrst og fremst til breytinga semurðu á svonefndri einingaframlegð af sölu á fljótandi eldsneyti á samráðstímabilinuþegar komist var að niðurstöðu um ávinning eða ábata félaganna af hinu ólögmætasamráði. Þar var stuðst við gögn frá olíufélögunum og skilgreiningu þeirrasjálfra á einingaframlegð. Með einingaframlegð er þá átt við það sem félagiðheldur eftir af söluverði þegar kostnaður við aðföng eldsneytis hefur veriðdreginn frá. Með því að styðjast við þessa aðferð er kostnaður aðfanga dreginnfrá, en hann er mjög breytilegur í verði, bæði vegna sveiflu íheimsmarkaðsverði og gengisbreytinga, og nær ekkert háður innlendrikostnaðarþróun. Viðsamanburð samkeppnisyfirvalda á einingaframlegð félaganna milli tímabila varmiðað við verðlag ársins 2001. Með því var almennt tekið tillit til þátta einsog hagvaxtaraukningar, launaþróunar, framleiðniþróunar, hækkandiarðsemiskrafna, hækkunar á fjármagnskostnaði og aukins kostnaðar vegnaumhverfiskvaða, enda má reikna með að hækkanir á þessum þáttum leiði út íalmennt verðlag. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að kostnaðarhækkun af þessumtoga hafi komið harðar niður á sér en öðrum atvinnufyrirtækjum hér á landi ásama tíma. Með því að miða við fast verðlag ársins 2001 verður einnig að ætlatekið sé að stórum hluta tillit til þess gengistaps sem olíufélögin hafi orðiðfyrir á tímabilinu. Stefnandi virðist á sama tíma ganga út frá því ímálatilbúnaði sínum að kostnaðarlækkun vegna hagræðingar í rekstrifyrirtækisins á samráðstímabilinu eigi að hafa áhrif á framlegðarútreikningaþannig að ávinningur hans af samráði verði lægri en samkeppnisyfirvöld gera ráðfyrir. Í því sambandi verður að líta til þess að ekki hefur verið sýnt fram áað hagræðing í rekstri eða framleiðniaukning hafi verið önnur hjá stefnanda enalmennt í atvinnurekstri á tímabilinu. Hafi stefnandi hins vegar lækkað kostnaðsinn meira en í öðrum greinum, og að því gefnu að það eigi að hafa áhrif á matá ávinning af samráðinu, eins og stefnandi virðist byggja á, hljótasamkeppnisyfirvöld enn fremur að hafa vanmetið ávinninginn en ekki ofmetið. Einsog rakið hefur verið báru samkeppnisyfirvöld einingaframlegð af sölu áfljótandi eldsneyti á tímabilinu 1996 til 2001 saman við meðaltaleiningaframlegðar sömu viðskipta á árunum 1993 til 1995 á verðlagi ársins 2001.Rannsókn samkeppnisyfirvalda leiðir í ljós að samráð átti sér einnig stað ásamanburðartímanum auk þess sem það tók jafnframt til viðskipta félaganna meðaðrar vörur. Aðferðin fól að þessu leyti í sér vanmat á ávinningi olíufélagannaaf samráði. Þá fellst dómurinn á það með stefndu að ótækt sé að miða samanburðaf þessu tagi við tímabilið 2002 til 2004, þegar rannsókn á samráðinu stóðyfir, enda verður að ætla að áhrifa samráðsins hafi þá gætt enn, þar sem þauhafi haft hagsmuni af því að víkja ekki frá fyrri venjum í verðlagningu áolíuvörum. Þegarlitið er til framangreindra atriða telur dómurinn að sá samanburður semsamkeppnisyfirvöld beittu til að meta þróun einingaframlegðar á samráðstímanumhafi verið til þess fallinn að varpa ljósi á ávinning olíufélaganna af þvísamráði sem rannsókn samkeppnisyfirvalda hefur leitt í ljós. Ekki er á þaðfallist að breytingar á ytri aðstæðum á samráðstímanum geti skýrt þá hækkun semvarð á einingaframlegð, enda má ætla að tekið sé að verulegu leyti mið afslíkum þáttum með því að miða við fast verðlag. Eins og rakið er í yfirmatsgerð28. september 2008 er heldur ekki ástæða til að ætla að niðurstöður umávinning félaganna af samráði séu í veigamiklum atriðum rangar vegna þess aðekki hafi verið tekið tillit til þess að markaðshegðun sé mismunandi eftirkaupendum og einstökum vöruflokkum. Auk þess er á það fallist að íkortaafsláttum felist útgjöld sem miða að því að kaupa tryggðviðskiptavinarins, en fyrirtæki leggja einungis í slík útgjöld ef þau telja sighafa hag af því. Því er ekki rétt að taka tillit til slíkra kortaafslátta, einsog rökstutt er í framangreindri yfirmatsgerð. Enn fremur getur niðurstaða umávinning af samráði ekki talist innan skekkjumarka, eins og byggt er á matsgerð11. október 2006 sem stefnandi reisir málatilbúnað sinn á, enda er útreikningursamkeppnisyfirvalda á einingaframlegð gerður með þeim gögnum sem lágu fyrir ogþví ekki verið að draga tölfræðilegar ályktanir á grundvelli úrtaks. Þá er réttað taka undir þann varnagla sem fram kemur í matsgerðinni þess efnis aðskýringarbreytur við útreikning á ávinningi geti verið innbyrðis háðar sem kannað leiða til ofmats á áhrifum þeirra. Í fyrrgreindri matsgerð er lýsttilgreindum breytingum á reikningsfærslu á „sölulaunum milli deilda“, milliþeirra tímabila sem Samkeppnisstofnun lagði til grundvallar íframlegðarútreikningum sínum. Í matsgerðinni virðist talið að þessar breytingarhafi leitt til vanmats á framlegð af vörusölu fljótandi eldsneytis á árunum1993 til 1995 og ofmats á reiknuðum ávinningi áranna 1996 til 2001. Af töflumsem fylgir matsgerð verður helst ráðið að þessir þættir nemi samtals tæpum 654milljónum króna sem matsmenn telja að eigi að koma til lækkunar á reiknuðumávinningi stefnanda. Í matsgerð er því einnig haldið fram að breytingar hafiorðið á færslu gengismunar í reikningsskilum stefnanda árið 2000 þannig að ístað þess að vera hluti af kostnaðarverði seldrar vöru þá er hann færður meðalfjármagnsliða. Fullyrt er að Samkeppnisstofnun hafi ekki tekið tillit tilþessarar breytingar við útreikning á framlegð áranna 2000 og 2001, en samkvæmtmatsgerð á það að hafa leitt til ofmats á ávinningi um 614,6 milljónir króna. Ámóti kemur að í matsgerð er því lýst að Samkeppnisstofnun hafi vanáætlað söluog framlegð ársins 2001, sem hafi verið reist á áætlun af hálfu stofnunarinnar.Af sömu töflu og að framan greinir má ráða að þessi vanáætlun á framlegð þessárs hafi numið 635 milljónum króna sem leiðir til samsvarandi hækkunar áreiknuðum ávinningi stefnanda á samráðstímabilinu. Með vísan til þess sem framhefur komið um kortaafslætti þykir hins vegar ekki liggja fyrir að taka hafi átttillit til þeirra við útreikning á ávinningi eins og gert er í matsgerðinni.Framangreindum breytingum á útreikningum á framlegð stefnanda, sem leiða afbreyttum aðferðum við reikningsskil fyrirtækisins, hefur ekki verið hnekkt meðyfirmatsgerð 28. september 2008. Niðurstaða framangreinds samanburðarsamkeppnisyfirvalda leiddi í ljós að samanlagður ávinningur stefnanda afsamráði um verð á fljótandi eldsneyti á tímabilinu 1996 til 2001 hafi numið2.750 milljónum króna. Í ljósi niðurstöðu matsgerðar 11. október 2006 kannmögulega að vera unnt að lækka þetta mat um rúmar 630 milljónir króna. Íúrskurði áfrýjunarnefndar var við ákvörðun sekta horft til tiltekinna ytriaðstæðna sem virðist hafa verið talið að gætu skýrt að einhverju leyti hærriframlegð á tímabilinu, þ.e. til gengistaps, aukinnar arðsemiskröfu og hækkunará launum umfram neysluverðsvísitölu. Eins og áður greinir verður að ætla aðtekið sé að stórum hluta mið af þessum aðstæðum með því að miða við fastverðlag ársins 2001 við útreikning samkeppnisráðs. Með því að lækka metinnávinning á þessum grundvelli er einnig horft fram hjá því að ávinningur afsamráðinu kann meðal annars að hafa verið notaður til að standa undir aukinniarðsemiskröfu og launahækkunum. Að þessu gættu fellst dómurinn ekki á sjónarmiðstefnanda um áhrif þessara þátta við mat á ávinningi olíufélaganna. Eins og fram hefur komið var markmiðsamráðs olíufélaganna að auka eða koma í veg fyrir lækkun á framlegð af söluþeirra á eldsneyti og auka þar með eða viðhalda ávinningi félaganna. Miðað viðgögn sem rakin eru í ákvörðun samkeppnisráðs um samskipti starfsmanna félagannaá samráðstímanum má gera ráð fyrir að þetta hafi tekist í meginatriðum. Almenntverður að ætla að fyrirtæki leggi ekki stund á jafn umfangsmikið samráð í svolangan tíma og raun ber vitni nema að hafa af því ávinning. Þá liggur fyrir aðfélögin lögðu stund á svonefnda skiptisölu þar sem þau endurgreiddu hvert öðruhluta af álagningu sinni í tilteknum viðskiptum, en heildarumfang þeirraviðskipta nam 5,8 milljörðum króna á tímabilinu 1993 til 2001. Verður einnig aðgera ráð fyrir að fyrirtæki gangist ekki undir skuldbindingar af þessu taginema þau telji sig hafa hag af því. Þá er til þess að líta að kjöraðstæðurvirðast hafa verið uppi á þessum tíma til að samráð olíufélaganna skilaði þeimávinningi. Samráðið snerist um einsleita og samkynja nauðsynjavörur með lágriverðteygni. Erfitt var fyrir nýja aðila að koma inn á markaðinn í ljósikostnaðar við að koma upp dreifikerfi og möguleika olíufélaganna, sem höfðu komiðsér fyrir á markaðnum, til að bregðast við samkeppni með því að lækka verðið.Þegar litið er til þessara atriða, og jafnframt tekið mið af útreikningisamkeppnisyfirvalda á ávinningi stefnanda af samráðinu með framangreindriaðferð, telur dómurinn bersýnilegt að ábati stefnanda, sem rekja má til hinsólögmæta samráðs, hafi numið mun hærri fjárhæð en 40 milljónum króna. Sterk rökhníga einnig að því að ávinningur stefnanda af samráðinu hafi numið hærrifjárhæð en þeirri sekt sem stefnanda var ákvörðuð í grunninn. Þær matsgerðirsem stefnandi hefur aflað og hann vísar til í málatilbúnaði sínum hnekkja ekkiþeirri niðurstöðu. Samkvæmt framansögðu sýndusamkeppnisyfirvöld fram á það með viðhlítandi hætti við rannsókn málsins að fullnægt hafi verið skilyrði 2.mgr. 52. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 til þess að ákveða sektir allt að 10% afveltu stefnanda vegna síðastliðins almanaksárs af hlutaðeigandi starfsemi.Leggja verður þann skilning í ákvæðið að þar hafi verið vísað til veltu næstaheila almanaksárs áður en sektin var ákveðin. Þá telur dómurinn ekki ástæðu tilað víkja frá þeirri afstöðu samkeppnisyfirvalda að einungis hafi borið að dragavirðisaukaskatt frá veltu þeirra fyrirtækja sem í hlut áttu en ekki ýmis önnurgjöld og opinberar álögur. Í ákvörðun samkeppnisráðs kemur fram að veltastefnanda á árinu 2003 hafi numið 16.525 milljónum króna og ber að leggja þaðtil grundvallar við úrlausn málsins. Samráðið laut að kjarnastarfsemi stefnandaog er ágreiningslaust að um 80% af veltu félagsins hafi stafað frá þeim markaðisem um ræðir. Grunnsekt að fjárhæð 900 milljónir króna, sem áfrýjunarnefndsamkeppnismála ákvarðaði stefnanda, var því undir því hámarki sem fyrrgreintákvæði samkeppnislaga mælti fyrir um. Samkvæmtþeim reglum 52. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 sem áður greinir bar við nánariákvörðun sekta að taka tillit til þess skaða sem samkeppnishömlurnar ullu ogþess ávinnings sem þær höfðu í för með sér. Áður hefur verið gerð grein fyrirniðurstöðum samkeppnisyfirvalda um að olíufélögin hafi haft verulegan ávinningaf brotunum og að sú niðurstaða gefi sterka vísbendingu um að ávinningurstefnanda af þátttöku í samráði félaganna hafi verið meiri en sem nam þeirrisekt sem honum var ákvörðuð í úrskurði áfrýjunarnefndar. Að virtu eðli þeirrarstarfsemi sem hér var um að ræða, og margþættum áhrifum hennar á viðskipti ogatvinnulíf, telur dómurinn einnig að stefnanda og samstarfsaðilum hans hafihlotið að vera ljóst að um væri að ræða verulega skaðlega háttsemi fyrirsamfélagið allt. Þessu til stuðnings má vísa til áðurtilvitnaðraryfirmatsgerðar. Þá telur dómurinn rétt að líta til þess við ákvörðun sektar aðbrot olíufélaganna stóð yfir í mörg ár og laut að umfangsmiklum viðskiptumþeirra hér á landi með mikilvæga nauðsynjavöru. Auk þess ber að taka tillit tilþess að samráðið var þaulskipulagt og æðstu stjórnendur félaganna tóku þátt íþví gegn betri vitund. Meðvísan til þess sem áður greinir telur dómurinn að hafna beri þeirri málsástæðuað fyrrgreind breyting, sem gerð var á viðmiðunartímabilum í útreikningumsamkeppnisyfirvalda, feli í sér brot á meðalhófsreglu. Í ljósi þess sem rakiðhefur verið um umfang samráðsins og þátttöku stefnanda í því, sem og þess semætla má um ávinning stefnanda af samráðinu og þess samfélagslega skaða sem þaðhefur valdið, telur dómurinn að grunnsekt stefnanda að fjárhæð 900 milljónirkróna hafi verið hæfilega ákveðin. Þá er ekki unnt að fallast á það meðstefnanda að það mat samkeppnisyfirvalda að veita stefnanda 45% afslátt afgrunnsekt, en ekki 50% hámarksafslátt samkvæmt reglum nr. 397/2002, hafi byggstá ómálefnalegum sjónarmiðum, en um það var vísað til þess að starfsmennstefnanda hefðu í vissum tilvikum ekki gefið fullnægjandi skýringar á gögnum. Þarsem öllum málsástæðum stefnanda hefur samkvæmt framansögðu verið hafnað ber aðsýkna stefndu af öllum kröfum hans. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 1.500.000 krónur. Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Dómarar og aðilar töldu ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju. Dóminnkveða upp héraðsdómararnir Ásmundur Helgason og Skúli Magnússon og dr. ÚlfNíelsson hagfræðingur. DÓ M S O R Ð : Stefndu,Samkeppniseftirlitið og íslenska ríkið, eru sýknaðir af öllum kröfum stefnanda,Kers ehf. Stefnandigreiði stefndu óskipt 1.500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 201/2007
|
Persónuupplýsingar Sjúkraskrá Læknir Lögmaður Umboð Gjafsókn
|
Þáverandi lögmaður G fór þess á leit við vátryggingarfélagið V að tekið yrði upp að nýju uppgjör skaðabóta til G vegna umferðarslyss sem hann varð fyrir árið 1999. Í tilefni þessarar beiðni um endurupptöku bótauppgjörs leitaði V til Y og óskaði álits hans. Lögmaður G undirritaði þá, með skírskotun til umboðs frá G þar sem hann veitti lögmanninum fulla heimild til að fá allar upplýsingar úr sjúkraskrám, yfirlýsingu á álitsbeiðnina til Y er veitti Y heimild til öflunar gagna vegna álits hans. G sætti sig ekki við niðurstöðu álitsgerðar Y og í framhaldinu beindi hann kvörtun til Persónuverndar meðal annars um það að Y hefði farið ólöglega inn í sjúkraskrá sína í tölvukerfi LSH. Persónuvernd úrskurðaði að áritun lögmanns G á álitsbeiðnina hefði ekki verið nægilega ótvíræð til að fullnægja kröfum um samþykki fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga samkvæmt lögum nr. 77/2000 um persónuvernd og hefði Y þannig verið óheimilt að fara í sjúkraskrá G við vinnslu álitsgerðarinnar. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að þar sem Y hefði verið fengið í hendur bæði fyrrgreint umboð frá G til lögmanns hans um fulla heimild lögmannsins til að fá allar upplýsingar úr sjúkraskrám G og jafnframt yfirlýsingu lögmanns G á álitsbeiðnina um að honum væri heimilt að afla gagna við gerð álitsgerðarinnar, hefði lögmanni G mátt vera ljóst að Y teldi sér heimilt að afla upplýsinga úr sjúkraskrám í þeim tilgangi að nota þau við álitsgerð sína. Þá mátti G einnig vera fyllilega ljóst að fyrrgreint umboð hefði verið gert í því skyni að sérfræðingi, sem fenginn yrði til álitsgerðar, yrði fært að afla þeirra læknisfræðilegu gagna, sem hann teldi nauðsynleg, enda hefði G lýst því yfir að lögmaður hans hefði ekki farið út fyrir umboð sitt. Þegar allt var virt þótti Y ekki hafa brotið gegn ákvæðum laga nr. 77/2000. Var því felldur úr gildi úrskurður Persónuverndar um að Y hefði verið óheimilt að fara í sjúkraskrá G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, stefndi Guðmundur Ingi Kristinsson án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi fór þáverandi lögmaður stefnda Guðmundar þess á leit við Vátryggingafélag Íslands hf. 16. ágúst 2004 að tekið yrði upp að nýju uppgjör skaðabóta til stefnda 2. maí 2001 vegna umferðarslyss sem hann hafði orðið fyrir 8. desember 1999. Þess var getið í bréfinu að afleiðingar slyssins hafi verið metnar 20. mars 2001 þannig að stefndi hafi hlotið 5% varanlegan miska en enga varanlega örorku. Hafi matsmenn talið að slysið hefði fyrst og fremst ýft upp fyrri einkenni, sem stefndi hlaut í umferðarslysi árið 1993, en í kjölfar þess hafi hann gengist undir tvær spengingaraðgerðir á hrygg í apríl 1995 og okóber 1997. Í aðgerð sem stefndi gekkst undir í nóvember 2003 hafi svo komið í ljós að festingarskrúfur hafi losnað og læknir talið allar líkur benda til þess að skrúfurnar hafi losnað við umferðaslysið 1999. Með bréfi þessu fylgdi meðal annars umboð til lögmannsins frá stefnda 1. júlí 2004 auk þriggja læknisvottorða. Í umboðinu sagði meðal annars að stefndi veiti lögmanninum „fullt og óskorað umboð mitt til að semja um og taka við greiðslum vegna þess tjóns er ég varð fyrir í umferðarslysi í desember 1999. Jafnframt veiti ég umboðsmanni mínum fulla heimild til að fá allar upplýsingar úr sjúkraskrám mínum um afleiðingar slyss míns og úr sjúkraskrám mínum þau gögn sem lögmaður minn metur eða telur nauðsynleg og skal þá ekkert undanskilið ... Allt sem umboðsmaður minn gerir í mínu nafni skv. umboði þessu skal jafngilt og hefði ég sjálfur gert það.“ Í tilefni þessarar beiðni um endurupptöku bótauppgjörs leitaði Vátryggingafélag Íslands hf. með bréfi 2. maí 2005 til áfrýjanda, sem er sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum, og óskaði álits „um tiltekið afmarkað álitaefni sem lýtur að ætluðu losi á festingarjárnum í mjóbaki (spenging 1997) hjá Guðmundi Inga í kjölfar umferðarslyss sem hann varð fyrir á árinu 1999, þ.e. a) hvort rekja megi með fullri vissu los þetta til slyssins b) til rýrnunar beins í kringum járnin/skrúfur af öðrum orsökum c) til annarra ástæðna og þá hverra?“ Lögmaður stefnda Guðmundar undirritaði með skírskotun til umboðs svofellda yfirlýsingu á bréfinu: „Heimild til Yngva Ólafssonar læknis til öflunar gagna vegna greinargerðar þessarar.“ Samkvæmt bréfinu fylgdu því beiðni lögmannsins til tryggingafélagsins 16. ágúst 2004, sjö vottorð lækna og sjúkraþjálfara, lögregluskýrsla, greinargerð stefnda frá 3. nóvember 2000 og tvær matsgerðir um örorku hans. Áfrýjandi var á þessum tíma í 80% starfi við Landspítalaháskólasjúkrahúss, en starfaði að auki sjálfstætt sem sérfræðingur og var álitsbeiðnin send á læknastofu hans. Hann lauk álitsgerð sinni 14. júní 2005, þar sem meðal annars var komist að þeirri niðurstöðu að los festingarskrúfanna yrði ekki rakið til umferðarslyssins 8. desember 1999. Meðal gagna sem áfrýjandi studdi álitsgerðina við voru röntgenmyndir úr sjúkraskrám stefnda. Stefndi Guðmundur beindi kvörtun vegna þessarar álitsgerðar áfrýjanda til yfirstjórnar Landspítalaháskólasjúkrahúss og er þeirri kvörtun og bréfaskiptum milli stefnda og aðstoðarlækningaforstjóra spítalans nánar gerð skil í héraðsdómi. Jafnframt lagði stefndi Guðmundur fram kvörtun til stefnda Persónuverndar 8. september 2005 meðal annars fyrir það að áfrýjandi hefði farið ólöglega inn í sjúkraskrá sína í tölvukerfi spítalans í þeim tilgangi að endurskoða verk nafngreinds læknis í þágu vátryggingafélagsins. Stefndi Persónuvernd óskaði efir afstöðu áfrýjanda til kvörtunarinnar 25. október 2005. Með bréfi 7. nóvember sama ár staðfesti áfrýjandi að hann hefði aflað áðurnefndra röntgenmynda og opnað sjúkraskrá stefnda Guðmundar 30. maí 2005. Það hafi hann gert í öryggisskyni til að staðreyna að „tilteknir atburðir og slys“, sem álitsgerðin hafi byggst á hefðu átt sér stað. Vísaði áfrýjandi jafnframt til þess að fyrrgreint umboð stefnda Guðmundar til lögmanns síns hefði fylgt beiðni vátryggingafélagsins. Eins og greinir í héraðsdómi mótmælti stefndi Guðmundur því í bréfi til stefnda Persónuverndar 3. desember 2005 að hann hafi með umræddu umboði veitt öðrum en lögmanni sínum heimild til aðgangs að sjúkraskrá sinni. Í bréfi lögmannsins til stefnda Persónuverndar 19. sama mánaðar kvað hann heimildina, sem skráð var á álitsbeiðnina til áfrýjanda 2. maí 2005, í raun ekki hafa verið „hugsuð lengra en til þeirra gagna sem aðilar sjálfir höfðu aflað og höfðu þá undir höndum sbr. upptalningu á beiðni til YÓ ... Enginn fyrirvari var h.v. um þetta gerður af minni hálfu við undirritun á beiðni VÍS og ekki tekið sérstaklega fram að einhverjar takmarkanir væru á heimild þeirri sem ég veitti YÓ til öflunar frekari gagna í krafti umboðsins.“ Stefndi Persónuvernd tilkynnti síðan stefnda Guðmundi 25. janúar 2006 að með vísan til þessa bréfs lögmannsins væru ekki að svo stöddu forsendur til að fjalla frekar um lögmæti skoðunar áfrýjanda á sjúkraskránni og beindi því jafnframt til hans að leita til Lögmannafélags Íslands um það álitamál hvort lögmaður hans hefði farið út fyrir umboð sitt þegar hann áritaði heimildina á álitsbeiðnina til áfrýjanda. Stefndi Guðmundur áréttaði kvörtun sína í bréfi til stefnda Persónuverndar 14. febrúar 2006, þar sem hann lýsti því jafnframt yfir að hann teldi ekki að lögmaðurinn hefði farið út fyrir umboð sitt, en vísaði í því efni að öðru leyti til þess að hann hefði treyst því að þriðja manni yrði ekki veittur aðgangur að sjúkraskrá sinni. Stefndi Persónuvernd kvað upp úrskurð vegna þessarar kvörtunar 27. febrúar 2006. Þar var talið að áritun lögmanns stefnda Guðmundar á álitsbeiðnina hafi ekki verið nægilega ótvíræð til að fullnægja kröfum um samþykki fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga samkvæmt lögum nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, en í því sambandi var tekið fram að stefndi hefði lýst yfir að hann teldi lögmanninn „ekki hafa farið út fyrir umboð sitt með því að árita beiðni VÍS um álitsgerð“ og yrði því ekki tekin afstaða til þess hvort hann „hafi verið bær til þess að veita slíkt samþykki.“ Vísað var til þess að áfrýjandi hafi farið í sjúkraskrá stefnda Guðmundar sem sjálfstætt starfandi sérfræðingur og því verið „utanaðkomandi aðili“, enda hafi hann ekki gert þetta sem starfsmaður Landspítala-háskólasjúkrahúss. Hefði áfrýjandi því þurft heimild lækningaforstjóra, sem væri ábyrgðarmaður að sjúkraskrám spítalans, til að gera þetta. Af þessum ástæðum komst stefndi Persónuvernd að þeirri niðurstöðu að áfrýjanda hafi verið óheimilt að fara í sjúkraskrá stefnda Guðmundar 30. maí 2005. Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 7. apríl 2006 til ógildingar á þessum úrskurði. II. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 8. gr. laga nr. 77/2000 er vinnsla persónuupplýsinga heimil hafi hinn skráði samþykkt hana ótvírætt eða veitt samþykki samkvæmt 7. tölulið 2. gr. laganna. Þá er í 1. tölulið 1. mgr. 9. gr. laganna kveðið á um að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga sé heimil meðal annars ef hinn skráði samþykkir hana. Óumdeilt er í málinu að sjúkraskrár geyma viðkvæmar persónuupplýsingar, sem þetta ákvæði tekur til, svo og að háttsemi áfrýjanda 30. maí 2005 hafi falið í sér vinnslu slíkra upplýsinga í sjúkraskrá stefnda Guðmundar, sbr. c. lið 8. töluliðar og 2. tölulið 2. gr. laga nr. 77/2000. Í áðurnefndum 7. tölulið 2. gr. laga nr. 77/2000 er samþykki samkvæmt þeim skýrt á þann veg að það sé sérstök, ótvíræð yfirlýsing sem einstaklingur gefur af fúsum og frjálsum vilja um að hann sé samþykkur vinnslu tiltekinna upplýsinga um sig og honum sé kunnugt um tilgang hennar, hvernig hún fari fram, hvernig persónuvernd verði tryggð og um að honum sé heimilt að afturkalla samþykki sitt. Stefndi Guðmundur afhenti þáverandi lögmanni sínum áðurgreint umboð í aðdraganda þess að lögmaðurinn bað að ósk hans um endurupptöku bótauppgjörs vegna slyssins 1999. Í umboðinu var meðal annars skýrt kveðið á um heimild lögmannsins til að fá allar nauðsynlegar upplýsingar úr sjúkraskrá um afleiðingar slyssins, en allt, sem lögmaðurinn gerði samkvæmt umboðinu, skyldi jafngilt því að stefndi Guðmundur hefði sjálfur gert það. Þetta umboð fékk áfrýjandi í hendur þegar hann vann að álitsgerðinni, en einnig undirritaði lögmaður stefnda Guðmundar sérstaka yfirlýsingu á beiðni til áfrýjanda um álitsgerðina um heimild hans til að afla gagna við gerð hennar. Sú skýring lögmannsins að þessi heimild til áfrýjanda hafi verið bundin við þau gögn sem fylgdu álitsbeiðninni fær ekki staðist, enda tók hann sem fyrr segir fram í bréfi 19. desember 2005 til stefnda Persónuverndar að hann hafi ekki takmarkað heimild áfrýjanda til gagnaöflunar, sem hann hafi veitt „í krafti umboðsins.“ Í ljósi þeirra atriða, sem leitað var álits á hjá áfrýjanda og talin voru upp í þremur stafliðum í beiðninni til hans, hlaut lögmaðurinn einnig að gera sér grein fyrir að áfrýjandi þyrfti og teldi sér heimilt að afla upplýsinga úr sjúkraskrá í þeim tilgangi að nota þau við álitsgerð sína. Í símbréfi lögmannsins til vátryggingafélagsins 5. maí 2005, þremur dögum eftir að álitsbeiðnin var sett fram, óskaði hann eftir því að beint yrði til áfrýjanda að flýta málinu eins og kostur væri, auk þess að vekja athygli á að „allar myndir gætu verið fyrir norðan hjá Bjarka Karlssyni lækni á FSA.“ Síðastgreind ábending lögmannsins gaf áfrýjanda enn ríkari ástæðu til að treysta því í ljósi umboðsins sem hann hafði undir höndum og álitsbeiðninnar að hann hefði fulla heimild til að afla þeirra gagna, sem hann taldi nauðsynlegt að byggja álit sitt á, meðal annars með því að kanna sjúkraskrá í öryggisskyni, þó ekki lægi fyrir milliliðalaust samþykki frá stefnda Guðmundi til áfrýjanda í skilningi 7. töluliðar 2. gr. laga nr. 77/2000. Þá hlaut stefnda Guðmundi að vera fyllilega ljóst að umboðið var fengið í því skyni að sérfræðingi, sem fenginn yrði til álitsgerðar, yrði fært að afla þeirra læknisfræðilegu gagna, sem hann teldi nauðsynleg, enda lýsti stefndi Guðmundur því yfir við meðferð málsins fyrir stefnda Persónuvernd að lögmaðurinn hafi ekki farið út fyrir umboð sitt. Þegar framangreint er virt verður ekki talið að áfrýjandi hafi brotið gegn áðurnefndum ákvæðum laga nr. 77/2000 með því að leita upplýsinga í sjúkraskrá stefnda Guðmundar og getur það ekki breytt þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi ekki leitað viðhlítandi heimildar innan Landspítala-háskólasjúkrahúss til að fara í sjúkraskrána umrætt sinn. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa áfrýjanda um að felldur verði úr gildi úrskurður stefnda Persónuverndar frá 27. febrúar 2006 í máli nr. 2005/479. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda Guðmundar hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður stefnda Persónuverndar í máli nr. 2005/479 um að áfrýjanda Yngva Ólafssyni, hafi verið óheimilt að fara 30. maí 2005 í sjúkraskrá stefnda Guðmundar Inga Kristinssonar. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda Guðmundar fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 23. nóvember sl. að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað með stefnu birtri 7. apríl sl. af Yngva Ólafssyni, Tómasarhaga 42, Reykjavík, á hendur Persónuvernd, Rauðarárstíg 10, Reykjavík, og Guðmundi Inga Kristinssyni, Sléttuhrauni 28, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að úrskurður stjórnar Persónuverndar í máli nr. 2005/479, dagsettur 27. febrúar 2006, verði felldur úr gildi. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum og að við málskostnaðarákvörðun verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. Af hálfu stefnda Persónuverndar er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Stefndi Guðmundur krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsókn 25. ágúst sl. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi er sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum og starfar á bæklunarskurðdeild Landspítalaháskólasjúkrahúss í 80% starfi. Hann rekur einnig læknastofu ásamt fleirum í Orkuhúsinu að Suðurlandsbraut 34. Lögmaður stefnda Guðmundar óskaði eftir því við Vátryggingafélag Íslands hf. 16. ágúst 2004 að skaðabótamáli stefnda, sem lauk með uppgjöri 2. maí 2001, vegna umferðarslyss 8. desember 1999, yrði endurupptekið og afleiðingar slyssins metnar að nýju. Á árinu 2003 hefði komið í ljós að afleiðingar slyssins væru aðrar og meiri en þær sem metnar hefðu verið í matsgerð sem lá til grundvallar uppgjörinu. Með bréfi 2. maí 2005 óskaði Vátryggingafélagið eftir áliti stefnanda á því hvort rekja mætti ákveðin vandamál, sem komið hefðu upp, til slyssins sem stefndi Guðmundur varð fyrir 8. desember 1999. Álitsgerð stefnanda er dagsett 14. júní 2005. Stefndi Guðmundur kvartaði til Persónuverndar 8. september s.á. vegna ætlaðra brota á lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, en kvörtunarefnið laut meðal annars að því að stefnandi hefði farið með ólögmætum hætti í sjúkraskrá stefnda á Landspítalanum. Í úrskurði Persónuverndar 27. febrúar 2006 er vísað til þess að uppfletting í sjúkraskrá teljist til vinnslu persónuupplýsinga í skilningi framangreindra laga, en fram hafði komið að stefnandi opnaði sjúkraskrá stefnda Guðmundar 30. maí 2005. Var ágreiningsmál um uppflettingu í sjúkraskránni því talið heyra undir Persónuvernd samkvæmt 37. gr. laganna. Úrskurðurinn var á þá leið að stefnanda hefði verið óheimilt að fara í sjúkraskrána. Stefnandi telur að honum hafi verið heimilt að fara í sjúkraskrána, en úrskurðurinn sé byggður á rangri lagatúlkun og hafi stjórn Persónuverndar því komist að rangri niðurstöðu. Stefnandi hafi haft aðgang að sjúkraskránni sem læknir á Landspítalanum og hann hafi haft heimildir til að fara í hana. Hann vísar í því sambandi meðal annars til þess að stefndi Guðmundur hefði veitt lögmanni sínum umboð, en lögmaðurinn hefði samþykkt að stefnandi færi í sjúkraskrána vegna vinnu sinnar við álitsgerðina. Stefnandi hefur því höfðað málið í því skyni að fá úrskurðinum hnekkt. Stefndu mótmæla því að stefnanda hafi verið heimilt að fara í sjúkraskrá stefnda Guðmundar og telja engin lagaskilyrði fyrir því að ógilda úrskurðinn. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndi Guðmundur hafi óskað eftir því að skaðabótamál hans, sem gert var upp 2. maí 2001 hjá Vátryggingafélagi Íslands, yrði endurupptekið. Á árinu 2003 hefði komið í ljós alvarlegri og meiri afleiðingar en þær sem hefðu verið metnar í matsgerð. Þessar áður ófyrirséðu afleiðingar hafi stefndi talið vera los á skrúfum í spjaldhrygg hans, sem festar hefðu verið í spengingaraðgerðum, sem hann hefði gengist undir. Bréfi lögmannsins hafi fylgt þrjú læknisvottorð Halldórs Jónssonar, umboð lögmannsins og bréf JE. Viðbrögð Vátryggingafélagsins hafi verið þau að óska eftir því með bréfi 2. maí 2005 að stefnandi léti í té álitsgerð um tiltekin afmörkuð álitaefni varðandi ætlað los á festingarjárnunum. Stefnandi hafi verið spurður hvort rekja mætti með fullri vissu los þetta til slyssins eða til rýrnunar beins í kringum járnin/skrúfur af öðrum orsökum eða til annarra ástæðna og þá hverra. Bréfi Vátryggingafélagsins til stefnanda hafi fylgt mun fleiri læknisfræðileg og persónuleg gögn heldur en þau sem fylgdu bréfi lögmannsins til félagsins. Á bréfinu 2. maí 2005 hafi verið árituð svofelld heimild lögmanns stefnda Guðmundar: „Heimild til Yngva Ólafssonar læknis til öflunar gagna vegna greinargerðar þessarar.“ Bréfinu hafi fylgt lögmannsumboð 1. júlí 2005, en þar segi: „Ég undirritaður, Guðmundur Ingi Kristinsson, kt. ...., veiti hér með Jóhannesi Albert Sævarssyni, hrl., Vegmúla 2, Reykjavík, fullt og óskorað umboð mitt til að semja um og taka við greiðslum vegna þess tjóns er ég varð fyrir í umferðarslysi í desember 1999. Jafnframt veiti ég umboðsmanni mínum fulla heimild til að fá allar upplýsingar úr sjúkraskrám mínum um afleiðingar slyss míns og úr sjúkraskrám mínum þau gögn sem lögmaður minn metur eða telur nauðsynlegt og skal þá ekkert undanskilið. Einnig nær umboð þetta til þess að afla tekjuupplýsinga frá skattstjórum. Allt sem umboðsmaður minn gerir í mínu nafni skv. umboði þessu skal jafngilt og hefði ég sjálfur gert það.“ Stefnandi hafi skilað hinni umbeðnu álitsgerð 14. júní 2005. Við gerð hennar hafi stefnandi stuðst við gögnin sem fylgt hafi beiðninni. Auk þeirra hafi stefnandi fengið röntgenmyndir af lendhrygg stefnda Guðmundar, sem teknar hafi verið í nokkur skipti á tímabilinu 31. október 1997 til 4. nóvember 2003, eins og greini í álitsgerðinni. Stefndi Guðmundur hafi verið afar ósáttur við niðurstöður í álitsgerð stefnanda og hafi hann haldið því fram, allt frá því að álitsgerðin var látin í té, að stefnandi hefði unnið hana sem trúnaðarlæknir Vátryggingafélagsins. Hið rétta sé að samkomulag hafi verið milli félagsins og stefnda Guðmundar um að fela stefnanda verkefnið. Beiðnin hafi komið frá Vátryggingafélaginu, sem hafi verið í samræmi við það sem almennt tíðkist í málum sem þessum, og allt hafi verið gert í því skyni að afgreiða erindi stefnda Guðmundar. Með þessu móti hafi félagið borið ábyrgð á öllum kostnaði við verkið, burtséð frá niðurstöðunni. Í símbréfi lögmanns stefnda Guðmundar til Vátryggingafélagsins 5. maí 2005 segi: „Kýs að því verði beint til YÓ að flýta málinu svo sem kostur er. Allar myndir gætu verið fyrir norðan hjá Bjarka Karlssyni lækni á FSA“. Með bréfi til yfirstjórnar Landspítalans 18. júlí 2005 hafi stefndi Guðmundur kært stefnanda vegna álitsgerðarinnar. Stefnandi hafi svarað kæruefnunum með bréfi til aðstoðarlækningaforstjóra spítalans 14. ágúst s.á. Við þessi bréfaskipti hafi komið í ljós að í álitsgerðinni væri staðreyndarvilla sem stefnandi hafi leiðrétt með bréfi til Vátryggingafélagsins 11. október s.á. Villan hafi á engan hátt verið til þess fallin að hafa áhrif á niðurstöðurnar í álitsgerðinni. Aðstoðarlækningaforstjórinn hafi svarað kæru stefnda Guðmundar með bréfi 23. ágúst s.á. þannig að málið teldist sjúkrahúsinu óviðkomandi og gæfi ekki tilefni til frekari aðgerða af hálfu yfirstjórnar þar. Stefndi Guðmundur hafi einnig lagt fram kvörtun til Persónuverndar 8. september 2005 og sé kvörtunarefnunum lýst þannig að stefnandi, yfirlæknir bæklunardeildar Landspítalans og trúnaðarlæknir Vátryggingafélags Íslands, hafi farið ólöglega inn í tölvukerfi spítalans fyrir félagið í aðgerðalýsingu (sjúkraskrá stefnda) fyrrum yfirmanns síns, Halldórs Jónssonar fyrrum yfirlæknis bæklunardeildarinnar og núverandi prófessors. Tilgangur læknisins hafi verið að finna að og endurskoða verk Halldórs fyrir Vátryggingafélagið. Þá hafi læknirinn falsað lögregluskýrslu í álitinu og gert stefnda Guðmund að tjónvaldi með því að setja hann í ranga bifreið, það er í bifreiðina sem ekið hafi verið úr kyrrstöðu og beint framan á bifreið stefnda sem ekið hafi verið á um 50 km hraða. Læknirinn hafi síðan reynt að breiða yfir fölsun sína með fleiri fölsunum í bréfi til Niels Chr. Nielsen aðstoðarlækningaforstjóra og síðan hafi forstjórinn einnig falsað með honum í bréfi til stefnda. Persónuvernd hafi óskað eftir afstöðu stefnanda til kvörtunarinnar með bréfi 25. október 2005. Stefnandi hafi svarað með bréfi 7. nóvember s.á. og staðfest að hann hefði aflað röntgenmynda og opnað sjúkraskrá stefnda Guðmundar 30. maí s.á. Þar hafi verið um að ræða einfalda öryggisráðstöfun við gerð álitsgerðarinnar, en upplýsingar úr sjúkraskránni hafi ekki verið notaðar, þó stefnandi hafi talið sig hafa til þess fulla heimild. Í framhaldi hafi átt sér stað bréfaskipti milli stefndu en eftir að stefnandi gaf sínar skýringar með bréfinu 7. nóvember 2005 hafi lögfræðingur Persónuverndar litið svo á að mál þetta væri á milli stefnda Guðmundar og lögmanns hans, þ.e. hvort lögmaðurinn hafi farið út fyrir umboð sitt með því að heimila stefnanda að afla gagna sjálfstætt. Stefndi Guðmudur og lögmaðurinn hafi ekki verið sömu skoðunar og með bréfi til stefnanda 15. febrúar 2006 hafi Persónuvernd kynnt stefnanda afstöðu lögmannsins í bréfi hans 19. desember 2005 en þar segi orðrétt: Í undirritun minni á beiðni Vátryggingafélags Íslands hf. dags. 2. maí 2005, þar sem VÍS óskar álits frá Yngva Ólafssyni lækni um læknisfrðilegt álitaefni, fólst heimild til handa Yngva um að hann kynnti sér þau gögn sem þegar lágu fyrir í málinu, en þar sem Yngvi Ólafsson var ekki læknir kvartanda þá varð að veita honum sérstaka heimild fyrir aðgangi að þeim gögnum sem VÍS hafði undir höndum og voru send með beiðninni. Hvort ég hafi í krafti umboðs kvartanda dags. 1. júlí 2004 veitt Yngva Ólafssyni heimild til að fara í sjúkraskrá kvartanda, þá skal upplýst að heimildin var í raun ekki hugsuð lengra en til þeirra gagna sem aðilar sjálfir höfðu aflað og höfðu þá undir höndum sbr. upptalningu á beiðni til YÓ dags. 02.05.2005. Enginn fyrirvari var h.v. um þetta gerður af minni hálfu við undirritun á beiðni VÍS og ekki tekið sérstaklega fram að einhverjar takmarkanir vru á heimild þeirri sem ég veitti YÓ til öflunar frekari gagna í krafti umboðsins. Stjórn Persónuverndar hafi kveðið upp úrskurð í málinu 27. febrúar 2006. Samkvæmt úrskurðarorði hafi stefnanda verið „óheimilt að fara í sjúkraskrá Guðmundar Inga Kristinssonar hinn 30. maí 2005“. Fjallað hafi verið um úrskurðinn í fjölmiðlum og hafi stefndi Guðmundur gagnrýnt stefnanda opinberlega mjög harkalega. Í svokallaðri „frétt“, sem birst hafi í DV 17. febrúar 2006, hafi stefndi sakað stefnanda um að hafa verið trúnaðarlæknir VÍS, að álit hans hafi verið „falsað“, að hafa „logið“ að yfirstjórn Landspítalans og um að hafa „stolist“ í sjúkragögn um sig. Einnig hafi verið gerð grein fyrir úrskurði Persónuverndar í málinu í fréttatíma RÚV. Í úrskurði Persónuverndar hafi aðeins að mjög litlu leyti verið fallist á staðhæfingar stefnda Guðmundar. Hins vegar sé ljóst að ásökunum hans og úrskurði Persónuverndar sé blandað saman í opinberri umræðu og að með úrskurðinum hafi verið vegið að starfsheiðri stefnanda. Því hafi hann höfðað mál þetta til að fá úrskurðinum hnekk. Stefnandi hirði hins vegar ekki um gífuryrði stefnda Guðmundar, en telji að þau dæmi sig sjálf. Stefnandi telji sig hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dóm í máli þessu. Úrskurðurinn, sem krafist er ógildingar á, sé stjórnvaldsákvörðun frá sérstakri eftirlitsstofnun ríkisins og til þess fallinn að valda stefnanda álitshnekki. Stefnandi telji úrskurðinn rangan en hann sé byggður á rangri lagatúlkun. Persónuvernd sé stefnt til varnar en samkvæmt lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga sé hún sjálfstæð stofnun með sérstaka stjórn, þótt hún heyri stjórnarfarslega undir dómsmálaráðherra. Persónuvernd annist eftirlit með framkvæmd laganna og reglna settra samkvæmt þeim og úrskurði í ágreiningsmálum sem upp kunni að koma. Um stjórnskipulega stöðu Persónuverndar og verkefni sé vísað til VII. kafla laganna. Stefnandi telji Persónuvernd njóta aðildarhæfis, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, og sé stofnunin því réttur varnaraðili í máli sem snúist um gildi úrskurðar hennar sjálfrar. Stefnda Guðmundi sé einnig stefnt til varnar. Hann hafi verið aðili, kvartandi, í stjórnsýslumálinu sem leyst hafi verið úr með úrskurðinum. Því telji stefnandi að óhjákvæmilegt sé að stefna honum ásamt Persónuvernd, sbr. m.a. fordæmi í Hrd. 1998:3096 og Hrd. 2001:4620. Krafa um ógildingu úrskurðar Persónuverndar sé byggð á því að stefnandi sé sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum og hafi tilskilið lækningaleyfi. Hann njóti réttarstöðu opinbers sýslunarmanns. Samkvæmt 11. gr. læknalaga nr. 53/1988 beri lækni að sýna varkárni og nákvæmni við útgáfu vottorða og annarra læknayfirlýsinga. Í störfum lækna felist að þurfa að umgangast læknisfræðilegar upplýsingar, m.a. sjúkraskrár. Án þess að kanna þær geti læknar ekki sinnt störfum sínum á þann hátt sem gerð sé krafa um í lögum. Er stefnandi kannaði sjúkraskrána hafi hann sinnt læknisverki í þágu stefnda Guðmundar og Vátryggingafélagsins. Tildrög þessa verkefnis sé að rekja til beiðni stefnda um endurskoðun á uppgjöri vegna líkamstjóns. Læknisverkið hafi verið að rannsaka og meta, út frá læknisfræðilegri þekkingu, hvort orskatengsl væru fyrir hendi á milli slyssins, sem stefndi hafði orðið fyrir, og afleiðinga sem hann hafi haldið fram að raktar yrðu til slyssins. Niðurstaða um álitaefnið sé eitt þeirra skilyrða sem þurfi að vera uppfyllt svo að stefndi geti beint frekari bótakröfu að Vátryggingafélaginu en hann hefði þegar fengið greidda vegna slyssins. Um þetta læknisverk gildi 11. gr. læknalaganna. Mjög ríkir hagsmunir hafi verið í húfi fyrir stefnda af álitsgerðinni og því einkar mikilvægt að hún væri unnin út frá réttum og fullnægjandi forsendum. Stefnda og lögmanni hans hafi mátt eðli máls samkvæmt vera ljóst að stefnandi kæmi til með að meðhöndla læknisfræðilegar upplýsingar sem hann teldi nauðsynlegar til að komast að læknisfræðilega réttri niðurstöðu um álitaefnið. Stefnandi hafi gætt hófs við meðferð sjúkraskrárinnar. Hann hafi kannað skrána og litið svo á að það væri ekkert í henni, sem varpaði öðru ljósi á álitaefnin en önnur fyrirliggjandi gögn. Af þeirri ástæðu hafi hann sleppt að geta um efni sjúkraskrárinnar í álitsgerðinni. Með því hafi þagnarskyldu og varfærni verið gætt í vinnslu upplýsinganna. Í forsendum úrskurðar Persónuverndar, kafla 2 um lögmæti, hafi verið komist að niðurstöðu um að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði 8. og 9. gr. laga nr. 77/2000 til að kanna sjúkraskrá kvartandans. Þá sé á því byggt að stefnandi hafi kannað sjúkraskrána sem utanaðkomandi aðili og tekið fram að tryggingafélög geti haft lögvarða hagsmuni af því að fá tilteknar heilsufarsupplýsingar um vátryggða einstaklinga, til þess að geta metið bótaskyldu sína, og að upplýsingaskylda þar að lútandi geti hvílt á vátryggðum samkvæmt lögum. Tryggingafélag og þeir sem starfi á þeirra vegum verði hins vegar að gæta þess að fara réttar leiðir að þessu marki, þ.e. óska eftir upplýstu samþykki frá hinum skráða. Stefnandi sé ekki vátryggingafélag og hafi ekki starfað á þeirra vegum. Hann sé sjálfstætt starfandi læknir, sem tengdist hvorki vátryggingafélaginu né stefnda, og hafi hann verið fenginn til verksins og samþykktur á þeim forsendum. Stefndi Guðmundur hafi heldur ekki verið vátryggður heldur tjónþoli er gerði skaðabótakröfu á hendur félaginu sem ábyrgðartryggjanda bifreiðar. Stefnandi sé ósammála því að hann hafi „farið í“ sjúkraskrá stefnda sem „utanaðkomandi aðili“. Hann hafi verið starfsmaður Landspítalans og hafi, eins og aðrir læknar í sambærilegri stöðu, haft aðgang að sjúkraskrám þar. Á þeim tíma sem hann hafi kannað sjúkraskrána hafi hann verið settur yfirlæknir deildarinnar, sem hann starfi á, og því hafi ekki verið um að ræða að hann gæti borið það undir neinn yfirmann hvort hann mætti þetta, enda hafi stefnandi engan vafa talið leika á um heimild sína. Úrskurðarvald Persónuverndar samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga nr. 77/2000 nái ekki til þess að kveða á um samskipti einstakra starfsmanna við yfirstjórn spítalans. Samt sem áður telji stefnandi að sér hafi verið rétt að kanna sjúkraskrána sjálfur, allt eins og að biðja einhvern samstarfsmanna sinna um að gera það fyrir sig og blanda þannig fleirum í málið. Þessi vinnubrögð hafi verið í samræmi við venjur sem gilt hafi á spítalanum um könnun lækna á sjúkraskrám. Loks telji stefnandi að sér hafi verið heimilt að „fara í“ sjúkraskrána eins og hann gerði samkvæmt ákvæðum 8. og 9. gr. laga og að hann hafi farið eins varlega í þær sakir og unnt var sem hann rökstyðji nánar þannig: Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 8. gr. og 1. tl. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000 sé vinnsla persónuupplýsinga, þ.m.t. sjúkraskrár, heimil hafi hinn skráði veitt ótvírætt samþykki sitt. Í tilvikinu sem hér um ræði hafi heimildin verið árituð á verkbeiðnina til stefnanda og henni hafi fylgt víðækt umboð lögmannsins sem hafi ekki farið út fyrir þær heimildir sem hann hefði haft samkvæmt umboðinu. Síðar tilkomnar ofurþröngar skýringar lögmannsins og stefnda Guðmundar á efni heimildarinnar eigi sér hvorki stoð í lögmannsumboðinu né í heimildinni til kvartanda. Stefnandi telji að Persónuvernd hafi ekki verið rétt að byggja úrskurðinn á þeim, heldur eingöngu þeim gögnum sem legið hafi fyrir stefnanda er hann vann umrætt læknisverk. Stefnandi vísi til 15. gr. læknalaga um þagnarskyldu læknis. Trúnaðarskylda læknis sé mjög rík samkvæmt þessari lagareglu, en hún sé ekki fortakslaus. Í 5. mgr. lagagreinarinnar sé almenn undantekningarregla þess efnis að læknir geti veitt öðrum heilbrigðisstéttum upplýsingar sé um að ræða rannsóknir og meðferð sjúklinga. Einnig sé í þessu sambandi vísað til 15. gr. laga nr. 74/1997 og 6. gr. reglugerðar nr. 227/1991 um sjúkraskrár o.fl. Stefnandi telji að Persónuvernd hafi í úrlausn sinni litið framhjá þessari reglu, en samkvæmt henni hafi stefnandi átt rétt á að fá þau gögn sem málið snúist um án þess að aflað væri sérstakrar heimildar frá stefnda í því skyni til viðbótar þeim skjölum sem fyrir lágu í málinu. Þegar litið sé til eðlis læknisverkefnisins, sem stefnanda var falið að sinna, tilgangsins með því og réttarstöðu stefnanda samkvæmt læknalögum, hafi könnunin á sjúkraskránni verið heimil með vísan til framangreindra lagaákvæða og 2. og 7. tl. 1. mgr. 9. gr. laganna. Við munnlegan málflutning var fallið frá þeirri málsástæðu að stefnanda hafi verið heimilt að fara í sjúkraskrána samkvæmt 3., 4. og 6. tl. 1. mgr. 8. gr. og 8. tl. 1. mgr. 9. gr. laganna. Vinnubrögð stefnanda í þessu máli hafi á engan hátt verið frábrugðin þeim sem tíðkast hafi um árabil meðal lækna, sem unnið hafi matsstörf um læknisfræðileg efni, svo sem um mat á orsakatengslum, örorku og öðru líkamstjóni einstaklinga. Slíkt verði ekki gert án skoðunar á sjúkrasögu þess sem í hlut eigi. Málskostnaðarkrafan sé reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við málskostnaðarákvörðun verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður og lagarök stefndu Persónuverndar Af hálfu stefndu Persónuverndar er vísað til þess að meðstefndi hafi lagt fram kvörtun til sín sem hafi meðal annars verið reist á því að stefnandi hefði í tengslum við vinnslu álitsgerðar um líkamstjón hans fyrir Vátryggingafélag Íslands farið í sjúkraskrá hans án tilskilinna heimilda. Kvörtuninni hafi fylgt ýmis gögn, þ.á m. bréfaskipti vegna kæru meðstefnda til yfirstjónar Landspítala-háskólasjúkrahúss vegna sama máls. Í bréfi stefnanda til aðstoðarlækningaforstjóra spítalans 14. ágúst 2005 komi meðal annars fram að hann hafi unnið álit sitt sem sjálfstætt starfandi, enda hefði erindi Vátryggingafélagsins verið beint til hans sem slíks á læknastofu hans í Orkuhúsinu. Hefði álitið algerlega verið unnið utan sjúkrahússins og taldi hann sig hafa verið í fullum rétti til slíkrar vinnu væri hennar óskað. Þá hafi stefnandi sagt að þau einu gögn sem hann hefði haft til hliðsjónar við vinnslu álitsins, og getið væri í fyrsta hluta hennar, hefðu verið send honum af matsbeiðanda utan þess að röntgenmyndir væru frá tilgreindum bæklunarlækni á Akureyri. Stefnandi hafi vitnað til bréfs meðstefnda til Vátryggingafélagsins 5. maí 2005 þar sem hann hafi óskað eftir því að máli sínu yrði flýtt og tekið fram að allar myndir gætu verið hjá lækni á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Enga þýðingu hafi í máli þessu hvort stefnanda hafi verið heimilt að nota röntgenmyndirnar, sem hér sé vísað til, og hafi úrskurður stefnda ekki tekið til þess. Í svarbréfi aðstoðarlækningaforstjóra spítalans 23. ágúst 2005 til meðstefnda segi: „Yngvi Ólafsson er starfsmaður sjúkrahússins að hluta en rekur að öðru leyti sína eigin lækningastofu. Beiðnin frá VÍS er send á lækningastofu hans sem sjálfstæðs starfandi lknis og er þannig spítalanum óviðkomandi. Hann fékk þau gögn sem máli skipta varðandi úrlausn málsins send frá VÍS og notaði ekki gögn sjúkrahússins.“ Við eftirgrennslan stefnda hafi á hinn bóginn komið í ljós að stefnandi hefði farið í sjúkraskrá meðstefnda 30. maí 2005. Stefnanda hafi því verið sent bréf þar sem óskað var skýringa á því hvers vegna hann hefði farið í sjúkraskrá meðstefnda umrætt sinn. Í svarbréfi sínu 7. nóvember s.á. hafi stefnandi staðfest að hann hefði opnað sjúkraskrá meðstefnda til að ganga úr skugga um hvort tilteknir atburðir og slys hefðu átt sér stað, sem hann taldi að sér hefði verið heimilt á grundvelli þess að lögmaður meðstefnda hefði áritað álitsbeiðni Vátryggingafélagsins og sent með henni umboð sitt frá meðstefnda. Í bréfi lögmannsins til stefnda 19. desember s.á. komi hins vegar fram að hann teldi sig aðeins hafa heimilað notkun þeirra gagna er þegar hefði verið aflað og voru send með álitsbeiðninni, en ekki aðgang að sjúkraskrá hans. Meðstefnda hefði verið sent afrit af svarbréfi stefnanda. Af því tilefndi hefði hann ritað stefnda bréf 3. desember 2005 þar sem lögð hafi verið rík áhersla á að ekkert í umboði hans heimilaði lögmanni hans að framlengja, veita, leyfa eða gefa þriðja aðila heimild til að fara í sjúkraskrá hans. Undir meðferð málsins hafi stefndi talið að skilja mætti bréf þetta svo að meðstefndi teldi lögmanninn hafa farið út fyrir umboð sitt og hafi því leiðbeint honum að bera það atriði undir úrskurðarnefnd lögmanna. Stefnda hafi ekki talið vera forsendur að svo stöddu til þess að fjalla frekar um lögmæti aðgangs stefnanda að sjúkraskránni umrætt sinn. Ástæða þess að meðstefnda hafi verið leiðbeint um að snúa sér til úrskurðarnefndar Lögmannafélags Íslands hafi verið sú að umboðið sem hann undirritaði til lögmanns síns virtist staðlað. Því hafi stjórn stefnda talið eðlilegra að Lögmannafélagið tæki afstöðu til inntaks þess. Síðar hafi komið í ljós að meðstefndi hafi talið umboðið ekki heimila lögmanninum að heimila öðrum aðgang að sjúkraskrá hans og að hann teldi lögmanninn ekki hafa heimilað slíkan aðgang. Hafi meðstefndi komið á skrifstofu stefnda og skrifaði undir yfirlýsingu 14. febrúar 2005, um að hann teldi lögmanninn ekki hafa farið út fyrir umboð sitt og að hann óskaði þess að mál hans yrði tekið til efnislegrar úrlausnar. Stefnanda hafi þá verið sent bréf þar sem honum var gefið færi á að koma að frekari sjónarmiðum, en ekkert svar hafi borist frá honum. Málið hafi verið tekið til úrskurðar 27. febrúar og hafi niðurstaða stefnda orðið sú að stefnanda hefði verið óheimilt að fara í sjúkraskrá meðstefnda umrætt sinn. Í úrskurði stefnda komi fram að stofnunin hefði ekki úrlausnarvald um önnur kæruatriði í kvörtun meðstefnda en það er laut að aðgangi stefnanda að sjúkraskrá meðstefnda. Stefndi telji sig enga ábyrgð bera vegna umfjöllunar um málið í fjölmiðlum eða því hvernig ásakanir meðstefnda voru tilfærðar þar. Þá horfi málið þannig við stefnda að stofnuninni sé skylt að lögum að taka til úrlausnar ágreining sem þennan og geti í því sambandi ekki litið til þess hvort niðurstaðan kunni að koma sér illa fyrir orðspor eða starfsheiður málsaðila. Stefndi byggi á því að engir þeir annmarkar séu á úrskurði stefnda sem leitt geti til þess að fella beri hann úr gildi. Úrskurðurinn sé í samræmi við lög og hafi stefndi í engu farið út fyrir valdheimildir sínar samkvæmt lögum. Sjúkraskrár falli undir ákvæði laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Verði heimild til aðgangs að hafa ótvíræða stoð í þeim lögum, en stefnda sé falin framkvæmd þeirra. Við beitingu laganna og skýringu sé óhjákvæmilegt að hafa hliðsjón af ákvæðum laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga, meðal annars þannig að fyrrnefndu lögin veiti a.m.k. ekki rýmri heimildir til aðgangs að sjúkraskrám einstaklinga. Í lögum séu strangar skorður settar við því hverjir megi hafa aðgang að sjúkraskrám. Þannig hafi læknar ekki óskoraðan aðgang að þeim. Verði aðgengi þeirra sem og annarra að eiga sér ótvíræða stoð í lögum, sbr. ákvæði 14. og 15. gr. laga nr. 74/1997. Þar sé tæmandi talið hverjir megi ganga að sjúkraskrám en þær skuli geymdar á tryggum stað og varðveittar, í þessu tilviki á heilbrigðisstofnun, Landspítalanum. Meðal þeirra sem aðgang megi hafa séu þeir starfsmenn þar, sem nauðsynlega þurfi, þ.e. þeir sem hafi sjúkling þar til meðferðar. Stefnandi hafi enga slíka stöðu haft vegna þess verkefnis sem hann tók að sér fyrir vátryggingafélag óviðkomandi spítalanum. Það eitt að opna sjúkraskrá einstaklings teljist ótvírætt vinnsla persónuupplýsinga í skilningi 1. og 2. tl. 2. gr. laga nr. 77/2000. Þar sem upplýsingar í sjúkraskrá teljast til viðkvæmra persónuupplýsinga, sbr. c-lið 8. tl. 2. gr. laganna þurfi slík opnun eða uppfletting að uppfylla eitt af skilyrðum 1. mgr. 8. gr., sem og eitt af skilyrðum 1. mgr. 9. gr. laganna, til þess að teljast heimil og lögmæt. Þegar stefnandi gekk að sjúkraskrá meðstefnda á Landspítalanum 30. maí 2005 hafi greind lagaskilyrði ekki verið fyrir hendi og aðgangur hans því óheimill. Samþykki meðstefnda hafi ekki verið fyrir hendi til þeirrar vinnslu persónuupplýsinga sem stefnandi viðhafði. Samkvæmt 7. tl. 2. gr. laga nr. 77/2000 sé með samþykki átt við sérstaka ótvíræða yfirlýsingu sem einstaklingur gefi af fúsum og frjálsum vilja um að hann sé samþykkur vinnslu tiltekinna upplýsinga um sig og að honum sé kunnugt um tilgang hennar, hvernig hún fari fram, hvernig persónuvernd verði tryggð, um að honum sé heimilt að afturkalla samþykki sitt o.s.frv. Á þennan hátt skýri greinargerð með frumvarpi er varð að lögunum hugtakið samþykki, svokallað upplýst samþykki. Gengið sé út frá því að slíkt samþykki sé nægilega skýrt og afmarkað til að bera með sér að þeim sem það gefi sé fyllilega ljóst hvað hann heimili. Þá sé slíkt samþykki persónubundið og ljóst að enginn geti gefið það fyrir annars manns hönd nema hafa til þess sérstaka heimild, t.d. skýrt og afmarkað umboð eða heimild að lögum. Strangari kröfur séu gerðar til samþykkis fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga en í tíð eldri laga. Í samræmi við það hafi stefndi bent örorkunefnd á mikilvægi þess að samþykki fyrir öflun heilsufarsupplýsinga í tengslum við meðferð mála hjá nefndinni uppfyllti skilyrði laganna og að lögmenn, sem veiti slíkt samþykki, hefðu til þess umboð frá tjónþola sem fæli í sér samþykki er uppfyllti skilyrði laganna. Framkvæmd laganna af hálfu stefnda hafi því ætíð verið hin sama. Ákvæði 2. tl. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000 kveði á um að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga sé heimil standi sérstök heimild til hennar samkvæmt öðrum lögum. Í samræmi við lögskýringargögn verði að skýra ákvæðið að þessu leyti þannig að þegar íhlutun í einkalíf viðkomandi sé meiri verði sú lagaheimild sem til þess kunni að standa að vera ótvíræð. Engri slíkri lagaheimild sé fyrir að fara. Mjög þröngar skorður séu settar í lögum nr. 74/1997 við aðgengi að sjúkraskrám, sbr. einkum 14. og 15. gr. þeirra. Heimildir til þess hljóti að vera tæmandi taldar, en þeirra á meðal eru þær sem réttlætanlegar eru vegna vísindarannsókna og sérstakt leyfi stefnda þurfi til, sbr. 3. mgr. 15. gr. laganna. Verkefni stefnanda hafi hvorki verið læknismeðferð né vísindarannsókn og hafi á enga hátt stuðst við heimildir laga nr. 74/1997 til aðgangs að sjúkraskrám. Niðurstaða stefnda hafi því verið rétt, að ekkert skilyrða 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000 hefði verið uppfyllt þegar stefnandi fór í sjúkraskrá meðstefnda 30. maí 2005. Þá sé einnig á því byggt að ekkert skilyrða 1. mgr. 8. gr. laganna hafi verið uppfyllt, þótt ekki hafi verið vikið að því í úrskurðinum. Stefndi telji það ekki hagga gildi úrskurðarins þótt stefnandi sé læknir og telji sig opinberan sýslunarmann. Ekki liggi fyrir að stefnandi hafi notið stöðu opinbers sýslunarmanns. Þá breyttu skyldur hans eftir 11. gr. læknalaga ekki því að honum hafi borið að byggja aðgang að sjúkraskrá meðstefnda á fullnægjandi heimildum. Eins og fram kom í bréfum stefnanda sjálfs og bréfi aðstoðarlækningaforstjóra Landspítalans hafi álitsgerðin verið unnin af stefnanda sem sjálfstætt starfandi sérfræðingi og algjörlega utan sjúkrahússins. Ósannað sé að beiðnin um hana hafi verið af hálfu Vátryggingafélagsins og meðstefnda heldur hafi hún verið vegna beiðni félagsins. Það hafi leitað til stefnanda á læknastofu hans í Orkuhúsinu og greitt honum fyrir vinnu við álitsgerðina. Stefnandi hafi því ekki komið að verkinu sem „opinber sýslunarmaður“ heldur að beiðni Vátryggingafélagsins. Hvað sem því líði hafa opinberir sýslunarmenn ekki rýmri aðgang en aðrir að sjúkraskrám. Verði þeir eins og aðrir að sæta þeim skorðum sem aðgangi að sjúkraskrám eru settar í lögum. Að sama brunni beri þegar litið sé til 11. gr. læknalaga, en ákvæðið feli ekki í sér sjálfstæða heimild til aðgangs að sjúkraskrám, heldur leggi eingöngu skyldu um að læknar sýni varkárni og nákvæmni í nánar tilgreindum störfum sínum. Sé nauðsynlegt við þau störf að opna sjúkraskrá einstaklings verði læknirinn engu að síður að hafa tilskildar heimildir til þess, svo sem að hann hafi sjúklinginn til meðferðar og þann aðgang sem lög um réttindi sjúklinga tryggi í því tilviki eða hafi upplýst samþykki sjúklings. Það eitt að þriðji aðili óski eftir læknisfræðilegri álitsgerð á heilsu þess sem eigi sjúkraskrána leiði ekki til þess að óviðkomandi aðila sé heimilt að opna hana. Breyti þar engu hvort sá aðili er læknir að mennt eða ekki. Heimil og eðlileg umgengi lækna við heilsufarsupplýsingar, þ.á m. sjúkraskrárupplýsingar, takmarkist af lögum en ekki þeim viðmiðunum sem stefnandi bendi á. Þá sé rétt að gera greinarmun á því hvort um sé að ræða fræðilegar upplýsingar, þ.e. almenna læknisfræðilega vitneskju, eða persónugreindar heilsufarsupplýsingar eins og finna megi í sjúkráskrám. Stefnandi byggi á því að hann hafi gætt hófs við meðferð sjúkraskrárinnar og virt þagnarskyldu. Þetta sé ekki dregið í efa, en það raski ekki niðurstöðu stefnda sem varði ekki annað en aðganginn sjálfan. Almenn þagnarskylda lækna breyti engu um að stefnanda bæri að afla sér fullnægjandi heimildar eins og þegar hafi veirð lýst. Á hinn bóginn sé alls ekki unnt að ganga út frá því að stefnandi hafi virt þagnarskyldu í sjálfu sér þar sem hann hafi opnað sjúkraskrá án heimildar og nýtt hana í störfum fyrir vátryggingafélag. Þagnarskylda eða trúnaðarskylda sú sem stefnandi leggi út frá sé eitt og aðgangur eða önnur vinnsla persónuupplýsinga sé annað. Það eitt að einstaklingur sé bundinn trúnaði nægi ekki sem heimild til að hann megi fara í viðkvæm gögn án tilskilinna heimilda. Megi þar nefna Hrd. 15. mars 2001 í málinu nr. 354/2000, en í því tilviki hafi þó ekki verið um að ræða eins viðkvæmar upplýsingar og sé að finna í sjúkraskrám. Stefndi hafni að öðru leyti rökstuðningi stefnanda byggðum á læknalögum eða lögum um réttindi sjúklinga enda ekki um að ræða að læknir hafi veiti öðrum heilbrigðisstéttum upplýsingar vegna rannsóknar eða meðferðar, heldur hafi stefnandi opnað sjálfur sjúkraskrá vegna vinnu sinnar fyrir tiltekið vátryggingafélag. Ákvæði 6. gr. reglugerðar nr. 227/1991 taki til sendingar læknabréfa þegar læknar eða heilbrigðisstofnanir sendi læknabréf sín á milli í því skyni að ekki þurfi að leita á marga staði eftir upplýsingum sem kunni að vera nauðsynlegar vegna meðferðar. Ákvæðið heimili því engan veginn aðgang að sjúkraskrám eða notkun upplýsinga úr þeim vegna vinnslu álitsgerðar. Stefnandi hafi augljóslega ekki verið í hlutverki læknis sem sendi læknabréf þegar hann afréð sjálfur að sækja upplýsingar í sjúkraskrá meðstefnda. Engin af tilvitnuðum laga- eða reglugerðarákvæðum stefnanda heimilaði aðgang að sjúkraskrárupplýsingum meðstefnda í hinu umdeilda tilviki. Vegna málsástæðna stefnanda um að hann sé ekki tryggingafélag áréttar stefndi að stefnandi hafi verið beðinn um að vinna tiltekið verk af tryggingafélagi og hafi fengið greitt fyrir það af því. Tryggingafélög geti í viðskiptum sínum haft lögvarða hagsmuni af því að fá tilteknar heilsufarsupplýsingar um þá sem gera á þau kröfu, en þau þurfi, hvort sem um vátryggingu eða ábyrgðartryggingu er að ræða, að hafa tilskildar heimildir til að afla slíkra upplýsinga. Sú réttarvernd væri fyrir bí ef nægilegt væri að fela aðila, sem hafi aðgang að upplýsingunum vegna annarra starfa sinna, að nota eða leggja mat á upplýsingarnar. Stefnandi hafi sjálfur sagst hafa komið að verkinu sem sjálfstætt starfandi og unnið það utan sjúkrahússins, en ekki sem starfsmaður þess. Þá liggi fyrir í málinu bréf aðstoðarlækningaforstjóra þar sem fram komi sú afstaða sjúkrahússins að stefnandi hafi ekki unnið umrædda álitsgerð sem starfsmaður sjúkrahússins. Að þessu leyti sé nokkur þversögn í stefnu þar sem á einum stað sé áréttað að stefnandi hafi verið sjálfstætt starfandi læknir, en í beinu framhaldi sé því haldið fram að hann hafi farið í sjúkraskrána sem starfsmaður Landspítalans. Þótt stefnandi hafi að sönnu farið í sjúkraskrá meðstefnda sem utanaðkomandi aðili hafi niðurstaða stefnda fyrst og fremst byggst á því að hann hefði ekki tilskildar heimildir að til þess að lögum þar sem ekki hafi legið fyrir fullnægjandi samþykki fyrir aðgangi að sjúkraskrá. Umfjöllun sem snúi að því að stefnandi hafi farið í sjúkraskrá meðstefnda sem utanaðkomandi aðili, þ.e. sem sjálfstætt starfandi sérfræðingur hjá Orkuhúsinu eða fyrir beiðni og sem verktaki fyrir Vátryggingafélagið, sé til komin vegna þess að Landspítalinn teljist ábyrgðaraðili sjúkraskrár meðstefnda og því sá aðili sem ákveði ráðstöfun upplýsinganna. Af því leiði að opnun stefnanda á sjúkraskrá meðstefnda þurfi ekki aðeins að eiga sér stoð í lögum heldur verði hann að hafa til hennar heimild ábyrgðaraðilans. Stefnda hafni enn fremur málsástæðum um að stefnandi hafi ekki getað borið málið undir yfirmann spítalans heldur hafi hann haft sjálfdæmi þar um sem settur yfirlæknir. Lækningaforstjóri og eftir atvikum staðgengill hans væri forsvarsmaður þessa ábyrgðaraðila sjúkraskrárinnar. Samkvæmt reglugerð um 227/1991 sé yfirlæknir því aðeins ábyrgðaraðili sjúkraskrár meðan sjúklingur er til meðhöndlunar á viðkomandi deild. Stefnandi hafi hvergi komið nærri vinnslu álitsgerðarinnar sem yfirlæknir á spítalanum. Hann hafi því á engan hátt haft heimild eða getað talist hæfur til að veita sjálfum sér aðgang í tilvikum eins og þessum. Eðlilegt sé að leita heimildar lækningaforstjóra sem beri frumábyrgðina og beri að ganga úr skugga um að fyrir liggi fullnægjandi samþykki. Vissulega hefði verið óheppilegt ef stefnandi hefði beðið samstarfsmenn sína að afla upplýsinganna, því þá hefðu þeir ekki aðeins opnað sjúkraskrá án tilskilinna heimilda, heldur einnig miðlað upplýsingum úr henni með ólögmætum hætti. Þótt stefnandi hafi tímabundið verið yfirlæknir réttlætti það á engan hátt aðgang hans að sjúkraskrá vegna vinnu óviðkomandi sjúkrahúsinu og hefði verið ósamrýmanlegt starfi hans á spítalanum, sbr. ákvæði starfsmannalaga nr. 70/1996. Stefnda hafi ekki kveðið á um samskipti stefnanda við aðra starfsmenn spítalans í raun heldur það hvort aðgangurinn hefði verið heimill. Í því efni hafi þó verið nauðsynlegt að fyrir lægju upplýsingar um það hvort sjúkrahúsið tengdist á einhvern hátt athugun stefnanda í umræddu tilviki og hvort hann hefði opnað sjúkraskrána sem sjúkrahúsið varðveitti. Stefnda hafi í engu farið út fyrir valdheimildir sínar eða lögbundið hlutverk. Stefnda mótmæli því að þau vinnubrögð sem stefnandi viðhafði og deilt sé um í málinu hafi á einhvern hátt verið réttlætanleg vegna venju sem gilt hafi á Landspítalanum. Sú afstaða stjórnar sjúkrahússins liggi fyrir að málið væri henni óviðkomandi og hafi stefnandi ekki sýnt fram á að venja hafi verið um athafnir eins og þær sem deilt er um í málinu. Hvað sem því líði breyti starfsvenjur á einstaka vinnustöðum því ekki að lagafyrirmæli þau sem takmarka svo mjög aðgang að sjúkraskrám svo og ákvæði laga nr. 77/2000 í því efni gildi. Þannig geti venjur ekki hnikað til settum lögum og venja gildi ekki ef lagaákvæði mæli henni í mót. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á tilvist neinnar venju í þessu sambandi. Þótt vera kunni að læknar hafi í matsstörfum, sem þeim hafi verið falin einhverju sinni, viðhaft hliðstæð vinnubrögð og stefnandi, sé þar á engan hátt um réttarvenju að ræða sem byggjandi væri á og víkja myndi til hliðar ákvæðum settra laga, sér í lagi þegar um sé að ræða stjórnarskrárvarin mannréttindi. Vissulega geti verið nauðsynlegt að skoða sjúkrasögu í tengslum við matsgerðir, en slíkt verði ekki gert án tilskilinna heimilda að lögum. Stefnandi byggi á því að honum hafi verið heimilt að opna sjúkraskrá meðstefnda með stoð í nánar tilgreindum ákvæðum laga nr. 77/2000, en þessu mótmæli stefndi. Því hafi áður verið lýst hvað felist í upplýstu samþykki samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 9. gr. laganna. Eins og úrskurðurinn beri með sér byggist endanleg niðurstaða hans einmitt á þeim gögnum sem legið hafi fyrir í málinu, fyrst og fremst því hvort stefnandi hefði haft þá heimild sem ákvæðið áskilji. Til skoðunar hafi óhjákvæmilega komið hvort tveir sjálfstæðir gerningar væru til staðar sem leitt gætu til þess að skilyrði laganna gætu talist uppfyllt, annars vegar umboð meðstefnda til lögmanns síns og hins vegar álitsbeiðni sú sem lögmaðurinn hafi síðan undirritað. Upplýst samþykki verði að vera persónubundið og ótvírætt, skýrt og afmarkað. Ef niðurstaðan hefði orðið sú að lögmaður meðstefnda hefði farið út fyrir umboð sitt, þ.e. ekki haft heimild meðstefnda til að heimila öðrum aðgang að sjúkraskránni, hefði stefnanda þegar af þeirri ástæðu verið óheimilt að fara í sjúkraskrána, enda sé það grundvallarskilyrði að samþykki stafi frá þar til bærum aðila. Þá hefði ekki þurft að koma til þess hvort áritun lögmannsins teldist nægilega skýr, afmörkuð og ótvíræð til að teljast samþykki í skilningi 1. tl. 1. mgr. 9. gr. laganna. Umboðið sem legið hafi fyrir hafi ekki verið veitt stefnanda heldur lögmanni meðstefnda og í því sé hvorki tekið fram að heimilt sé að veita öðrum upplýsingar úr sjúkraskrá meðstefnda né heldur að heimilt sé að veita öðrum aðgang að sjúkraskránni. Upplýst samþykki í skilningi laga nr. 77/2000 sé sérstök og ótvíræð yfirlýsing um að viðkomandi samþykki vinnslu tiltekinna upplýsinga um sig. Í áritun lögmannsins um heimild stefnanda til öflunar gagna sé ekki tilgreint sérstaklega að heimilt sé að fara í sjúkraskrá, en það hljóti að vera lágmarkskrafa þegar óskað er aðgangs að svo viðkvæmum upplýsingum. Álitsbeiðninni hafi fylgt ýmis læknisfræðileg gögn auk þess sem óumdeilt sé að stefnanda hafi verið heimilt að afla tiltekinna röntgenmynda. Umrædd áritun lögmanns meðstefnda hafi því ekki verið þess efnis og ótvíræð um að stefnandi mætti hafa aðgang að sjúkraskrám. Meðstefndi og lögmaður hans væru sammála um að umboðið tæki ekki til þess að stefnanda væri heimill aðgangur að sjúkraskrá. Stefnandi hafi ekki sannað að efni umboðsins hafi verið á aðra lund. Hér hafi ekki aðeins skort á að aðgangur stefnanda að sjúkraskrá meðstefnda 30. maí 2005 hafi átt sér stoð í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000, heldur verði hann ekki réttlættur eða heimill samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna. Skilyrði beggja greinanna, 8. og 9. gr., þyrftu að vera uppfyllt til þess að heimill væri aðgangur að viðkvæmum persónuupplýsingum. Kjarni málsins lúti að því hvort stefnandi hafi án tilskilinna heimilda farið í umrædda sjúkraskrá en það hafi hann gert. Í því tilviki hafi hann þurft til þess upplýst samþykki meðstefnda. Áritun lögmanns meðstefnda hafi ekki verið nægilega ótvíræð til að fullnægja skilyrðum laga og því hafi aðgangurinn verið stefnanda óheimill. Það að hann opnaði skrána sem utanaðkomandi aðili hefði ekki þýðingu fyrir niðurstöðuna að öðru leyti en því að auk þess að skorta tilskildar lagaheimildir hafi hann ekki haft heimild ábyrgðaraðila skrárinnar til þess að opna hana. Samkvæmt þessu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda, en við skýringu laga nr. 77/2000 verði, auk þeirra skýringarsjónarmiða sem stefndi hafi rakið, að taka mið af 71. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að ekki megi skerða friðhelgi einkalífs nema með sérstakri lagaheimild ef brýna nauðsyn beri til vegna réttinda annarra, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 27. nóvember 2003 í málinu nr. 151/2003. Að öðru leyti sé málatilbúnaði stefnanda mótmælt og vísað til forsendna úrskurðar stefnda. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað sé í öllum tilvikum vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Guðmundar Af hálfu stefnda Guðmundar er vísað til þess að stefnandi hafi verið fenginn til álitsgerðar sem sjálfstætt starfandi læknir. Stefnandi hafi notfært sér aðgang að sjúkraskrám á Landspítalanum þar sem hann starfi sem læknir í 75% starfi þó svo að álitsgerðin tengdist ekki vinnu hans á spítalanum. Þessa misnotkun stefnanda á trúnaðargögnum hafi stefndi kært til Persónuverndar sem hafi úrskurðað að stefnanda hafi verið óheimill aðgangur að sjúkraskrá stefnda þar sem ekki hafi legið fyrir upplýst samþykki af hans hálfu. Álit stefnanda til Vátryggingafélags Íslands hafi farið í bága við álit Halldórs Jónssonar læknis sem hafi meðal annars verið reist á sömu gögnum. Stefndi byggi sýknukröfuna á því að stefnandi hafi ekki haft heimild til að taka upplýsingar um stefnda úr sjúkraskrá Landspítalans. Ekkert skilyrða 1. mgr. 9. gr. laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga hafi veitt honum heimild til þess. Umboð til lögmanns stefnda geti heldur ekki talist nægilegt umboð og gild heimid eða samykki. Með umboði samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 9. gr. laga um persónuvernd sé átt við sérstaka ótvíræða yfirlýsingu, sem einstaklingur gefi af fúsum og frjálsum vilja um að hann sé samþykkur vinnslu tiltekinna upplýsinga um sig. Viðkomandi einstaklingi verði því sjálfum að vera kunnugt um tilgang vinnslunnar, hvernig hún fari fram, hvernig vernd persónu hans sé tryggð og að honum sé heimilt að afturkalla samþykki sitt með vísan til 7. tl. 2. gr. sömu laga. Vísað er til sjónarmiða sem fram komi í Hrd. nr. 151/2003. Stefnandi hafi ekki haft heimild samkvæmt öðrum lögum um öflun og vinnslu persónupplýsinga sem um ræði í málinu. Því geti 2. tl. 1. mgr. 9. gr. laganna ekki átt við. Sú framkvæmd sem stefnandi hafi viðhaft 30. maí 2005 brjóti í bága við tilgang ákvæðisins og tilgang laganna. Lögin hafi þar að auki skýlausa stoð í 71. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi hafi ekki haft heimild til vinnslu eða skoðunar gagna úr sjúkraskrá stefnda með vísan til 5. mgr. 15. gr. læknalaga. Ákvæðið gildi aðeins um veitingu upplýsinga til annarra heilbrigðisstétta en ekki til þeirra sem starfi fyrir óopinbera aðila líkt og stefnandi hafi gert. Brot stefnanda sé mun alvarlegra vegna ákveðinna viðskipatengsla milli Orkuhússins og Vátryggingafélagsins. Stefnandi hafi selt félaginu ákveðnar upplýsingar um stefnda úr gagnasafni spítalans. Þarna hafi engan veginn verði um eðlilega viðskiptahætti að ræða. Af öllu þessu megi ráða að úrskurður Persónuverndar hafi verið réttur og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Niðurstöður Stefnandi byggir á því að hann hafi sinnt læknisverki í þágu stefnda Guðmundar og Vátryggingafélags Íslands. Tildrög þess verkefnis sé að rekja til beiðni stefnda Guðmundar um endurskoðun á uppgjöri vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir og áður hefur verið rakið. Stefnandi telur að um þetta læknisverk hafi gilt 11. gr. læknalaganna, en samkvæmt henni beri lækni að sýna varkárni og nákvæmni við útgáfu vottorða og annarra læknayfirlýsinga. Stefnandi telur felast í störfum lækna að umgangast læknisfræðilegar upplýsingar, m.a. sjúkraskrár. Án þess að kanna þær geti læknar ekki sinnt störfum sínum á þann hátt sem krafist sé í lögum. Ríkir hagsmunir hafi verið í húfi fyrir stefnda Guðmund af álitsgerðinni og því einkar mikilvægt að hún væri unnin út frá réttum og fullnægjandi forsendum. Stefnda Guðmundi og lögmanninum, sem komið hafi fram fyrir hans hönd, hafi eðli máls samkvæmt mátt vera ljóst að stefnandi kæmi til með að meðhöndla læknisfræðilegar upplýsingar, sem hann teldi nauðsynlegar, til að komast að læknisfræðilega réttri niðurstöðu um álitaefnið. Stefnandi hafi einnig gætt hófs við meðferð sjúkraskrárinnar. Þagnarskyldu og varfærni hafi verið gætt í vinnslu upplýsinganna. Í málinu er ekki dregið í efa að stefnandi hafi sýnt varkárni og nákvæmni þegar hann meðhöndlaði persónuupplýsingar þær sem geymdar voru í sjúkraskrá stefnda Guðmundar. Ágreiningur málsaðila snýr hins vegar að því hvort stefnanda hafi verið heimill aðgangur að sjúkraskránni. Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga eru tæmandi talin þau skilyrði sem fyrir hendi þurfa að vera til að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga teljist heimil og lögmæt. Þar segir að vinnsla slíkra upplýsinga sé óheimil nema uppfyllt sé eitthvert af skilyrðum 1. mgr. 8. gr. laganna og enn fremur eitthvert af skilyrðum 1. mgr. 9. gr. Ákvæði laganna taka samkvæmt 44. gr. þeirra til meðferðar og vinnslu slíkra upplýsinga sem fram fer samkvæmt öðrum lögum nema þau lög tilgreini annað sérstaklega. Þótt ákvæði 11. gr. læknalaga nr. 53/1988, sem stefnandi vísar til í málatilbúnaði sínum, kveði svo á að lækni beri að sýna varkárni og nákvæmni við útgáfu vottorða og annarra læknayfirlýsinga veitir það enga sérstaka heimild til aðgangs að viðkvæmum persónuupplýsingum. Þá heldur stefnandi því fram að hann sé ekki vátryggingarfélag og starfi ekki á þeirra vegum. Hann sé sjálfstætt starfandi læknir og störf hans því ekki á vegum vátryggingarfélags. Eins og að framan er rakið tók stefnandi að sér að semja álitsgerð fyrir Vátryggingafélag Íslands eftir að stefndi Guðmundur óskaði á grundvelli vottorða frá meðferðarlækni sínum eftir endurupptöku málsins sem lokið var með uppgjöri 2. maí 2001. Nálgaðist stefnandi upplýsingar í sjúkraskrá stefnda Guðmundar í þeim tilgangi að vinna að þessu áliti. Um viðkvæmar persónuupplýsingar var að ræða, sbr. c-lið. 8. tl. 2. gr. laga nr. 77/2000, og þurfti stefnandi heimild til að mega vinna úr þeim. Stefnandi vísar til þess að hann hafi verið starfsmaður Landspítalans og hafi hann, eins og aðrir læknar í sambærilegri stöðu, haft aðgang að sjúkraskrám sem þar eru varðveittar. Þar sem hann hafi verið starfandi yfirlæknir á þeim tíma sem um ræðir hafi hann ekki getað borið það undir neinn yfirmann hvort hann mætti þetta, enda hafi hann engan vafa talið leika á um heimild sína. Fyrir liggur að yfirstjórn Landspítalans lítur svo á að stefnandi hafi ekki unnið álitsgerðina sem starfsmaður sjúkrahússins heldur sem sjálfstætt starfandi sérfræðingur, en því er haldið fram af hálfu stefndu Persónuverndar að stefnandi hafi þar af leiðandi ekki komið að verkinu sem „opinber sýslunarmaður“ heldur sem sérfræðingur að beiðni Vátryggingafélagsins. Verður að fallast á það með stefndu að stefnandi hafi persónulega vegna sérþekkingar sinnar verið beðinn um að taka að sér gerð álitsins. Hann hefur þar af leiðandi sjálfur borið ábyrgð á verkinu og því að gætt væri viðeigandi fyrirmæla í lögum varðandi aðgang að sjúkraskrá. Þar með er ekki um að ræða samskipti starfsmanns spítalans, þ.e. stefnanda, við yfirstjórn þar eins og vísað er til af hálfu stefnanda. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu hans að með úrskurði stefndu Persónuverndar hafi verið kveðið á um samskipti stefnanda við yfirstjórn Landspítalans sem stefnda hafi ekki úrskurðarvald um. Vísað er til þess af hálfu stefnanda að vinnubrögð hans hafi verið í samræmi við þær venjur sem gilt hafa á Landspítalanum um könnun lækna á sjúkraskrám. Þrátt fyrir að þetta kunni að vera rétt hefur það ekki áhrif á þau lagafyrirmæli, sem kveða á um heimildir til vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga og koma fram í lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, eða túlkun þeirra. Þá heldur stefnandi því fram að honum hafi verið heimilt að fara í sjúkraskrána eins og hann gerði samkvæmt ákvæðum 8. og 9. gr. laga nr. 77/2000. Í 1. tl. 1. mgr. 8. gr. laganna kemur fram að vinnsla persónuupplýsinga sé heimil þegar hinn skráði samþykkir með ótvíræðum hætti vinnsluna eða hefur veitt samþykki samkvæmt 7. tl. 2. gr. laganna. Samþykki er skilgreint í lögunum sem sérstök, ótvíræð yfirlýsing sem einstaklingur gefur af fúsum og frjálsum vilja um að hann sé samþykkur vinnslu tiltekinna upplýsinga um sig og að honum sé kunnugt um tilgang hennar, hvernig hún fari fram, hvernig persónuvernd verði tryggð, um að honum sé heimilt að afturkalla samþykki sitt o.s.frv., sbr. 7. tl. 2. gr. laganna. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna segir að í samþykki, eins og það sé skilgreint í lögunum, felist þrjú atriði: Í fyrsta lagi sé það skilyrði að um ótvíræða yfirlýsingu sé að ræða, en í því felist að þögn verði ekki talin jafngilda samþykki. Í öðru lagi verður samþykkið að vera „upplýst“, en með því sé átt við að hinn skráði viti hvað hann er að samþykkja og hvaða afleiðingar meðferð upplýsinganna hafi eða geti haft fyrir hann. Í þriðja lagi sé skilyrði að samþykkið sé persónubundið en í því felist að enginn geti gefið samþykki fyrir annars hönd nema hafa til þess sérstaka heimild. Í málinu liggur fyrir umboð stefnda Guðmundar sem hann veitti lögmanni sínum til að fá allar upplýsingar úr sjúkraskrám hans sem hann teldi nauðsynlegar. Aðilar málsins greinir á um það hvort í umboði lögmannsins hafi jafnframt falist umboð til stefnanda til aðgangs að sjúkraskrám stefnda. Stefndu halda því fram í málinu að samþykkið hafi ekki tekið til neins annars en lögmannsins og því hafi stefnandi ekki haft neitt umboð til að kynna sér sjúkraskrána. Þegar ofangreind þrjú skilyrði fyrir samþykki eru skoðuð sést að í þessu máli er þriðja skilyrðið ekki uppfyllt, þ.e. lögmaðurinn þurfti að hafa sérstaka heimild frá stefnda Guðmundi til þess að geta gefið stefnanda samþykki fyrir því að skoða sjúkraskrá hans. Að þessu virtu verður að telja að stefnandi hafi ekki haft samþykki stefnda Guðmundar fyrir því að fara í sjúkraskrá hans. Engu breytir í því sambandi þótt ekki verði dregnar í efa stæðhæfingar stefnanda þess efnis að hann hafi talið að hann hefði fullnægjandi heimildir samkvæmt lögum til að fara í sjúkraskrána vegna vinnu við álitsgerðina. Í 15. gr. læknalaga er fjallað um þagnarskyldu lækna, en stefnandi vísar til hennar í málatilbúnaði sínum og telur að hann hafi ekki þurft að afla sérstakrar heimildar frá stefnda Guðmundi þar sem fram komi í 5. mgr. lagagreinarinnar að læknir geti þrátt fyrir ákvæði hennar veitt öðrum heilbrigðisstéttum upplýsingar sé um að ræða rannsóknir og meðferð sjúklinga. Einnig vísar stefnandi til 15. gr. laga um réttindi sjúklinga og 6. gr. reglugerðar nr. 227/1991. Verður ekki séð að þessi lagaákvæði eigi við um úrlausnarefnið, þar sem stefnandi var að vinna að álitsgerð að beiðni Vátryggingafélagsins, eða að samkvæmt þeim hafi legið fyrir fullnægjandi heimildir til að stefnandi aflaði upplýsinga úr sjúkraskránni. Þessar lagatilvitnanir stefnanda breyta því engu um skyldur stefnanda þess efnis að gæta þess að fyrir lægi lögboðið samþykki stefnda. Stefnandi vísar jafnframt til 1. tl. 1. mgr. 8. gr. og 1., 2., og 7. tl. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000 og telur að með þessum lagaákvæðum hafi hann haft heimild til aðgangs að sjúkraskrá stefnda Guðmundar. Samþykki samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 8. gr., sbr. 7. tl. 2. gr. sömu laga, eða 1. tl. 1. mgr. 9. gr. lá ekki fyrir eins og þegar hefur verið tekin afstaða til. Í 2. tl. 1. mgr. 9. gr. segir að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga sé heimil ef sérstök heimild standi til vinnslunnar samkvæmt öðrum lögum. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að önnur lög hafi heimilað aðgang hans að sjúkraskrá stefnda Guðmundar. Samkvæmt 7. tl. 1. mgr. 9. gr. er vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga heimil ef hún er nauðsynleg til að krafa verði afmörkuð, sett fram eða varin vegna dómsmáls eða annarra slíkra laganauðsynja. Nægir í þessu sambandi ekki að skilyrði samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna sé uppfyllt þar sem jafnframt verður að vera uppfyllt eitthvert af skilyrðum 1. mgr. 8. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 9. gr. sömu laga. Verður því ekki á þessar málsástæður stefnanda fallist. Stefnandi vísar loks til þess að vinnubrögð hans í þessu máli hafi á engan hátt verið frábrugðin þeim sem tíðkast hafi um árabil meðal lækna sem unnið hafa matsstörf um læknisfræðileg efni, en slíkt verði ekki gert án þess að skoða sjúkrasögu þess sem í hlut eigi. Þótt þessi staðhæfing geti að öllu leyti verið rétt verður engu að síður að gæta þess að lagaskilyrðum um heimildir til aðgangs að sjúkraskrám og vinnslu á gögnum sem þær innihalda sé fullnægt. Samkvæmt því sem að framan er rakið er ekki fallist á að svo hafi verið. Með vísan til þess sem að framan greinir verður ekki fallist á að úrskurður stefnda Persónuverndar sé byggður á ófullnægjandi lagaheimildum eða að hann sé rangur. Verður því ekki fallist á kröfu stefnanda um að hann verði felldur úr gildi. Ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að málkostnaður falli niður. Gjafvarnarkostnaður stefnda Guðmundar greiðist úr ríkissjóði, sem er málsvarnarlaun lögmanns hans, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl., en þau þykja hæfilega ákveðin 300.000 krónur án virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Persónuvernd og Guðmundur Ingi Kristinsson, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Yngva Ólafssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafvarnarkostnaður stefnda Guðmundar greiðist úr ríkissjóði, sem er málsvarnarlaun lögmanns hans, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl., 300.000 krónur.
|
Mál nr. 323/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 15. maí 2014 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá eru uppfyllt skilyrði a. liðar sömu málsgreinar til að verða við kröfu sóknaraðila og standa ákvæði 5. mgr. greinarinnar því ekki í vegi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 464/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. desember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1999. Ár 1999, þriðjudaginn 23. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður um kröfu lögreglustjórans í Reykjavík að [...] verði látinn sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 14. nóvember 1999, kl. 16.00. Málavextir. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að kærði í máli þessu, [...], verði látinn sæta gæsluvarðhaldi áfram til þriðjudagsins 14. desember nk., kl. 14,00 vegna gruns um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti sem varðað geti við 173. gr. a almennra hegningarlaga. [...] Niðurstaða. Kærði hefur viðurkennt að vera riðin við stórfellt fíkniefnabrot. Rannsókn málsins er ekki lokið og ber mikið á milli kærða og annarra sem grunaðir eru í málinu. Þá er eftir að afla gagna í því frá [...]. Þykir vera hætta á því að kærði geti spillt fyrir rannsókn málsins svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka, fái kærði að ganga laus. Ber því og með heimild í a - lið 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála að ákveða að hann sæti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 14. nóvember 1999, kl. 16.00. Úrskurðarorð: Kærði, [...], sæti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 14. desember 1999, kl. 16.00.
|
Mál nr. 12/2004
|
Bifreið Skaðabætur
|
Deilt var um sakarskiptingu vegna árekstrar bifreiðanna Y og P. Á grundvelli þess sem fyrir lá í málinu, og eins og sönnunarstöðu var háttað, varð að miða við að bifreiðin P hefði verið komin það nærri stöðvunarlínu við umrædd gatnamót að ökumanni hennar hafi ekki borið að stöðva bifreiðina er gult ljós kviknaði á götuvita, heldur hafi hún mátt halda áfram för í samræmi við síðari hluta 5. mgr. 34. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra. Ökumanni Y hafi því eins og hér stóð á, borið að veita P forgang í samræmi við 6. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1987.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. janúar 2004. Krefst hann þess aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða sér 959.782 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim tíma til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi að stefndu verði dæmdir til greiðslu lægri fjárhæðar. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður falli niður. I. Eins og rakið er í héraðsdómi skullu bifreiðarnar YI-098 og PU-578 saman á gatnamótum Geirsgötu og Tryggvagötu í Reykjavík 16. október 2000. Á gatnamótunum eru umferðarljós. Var bifreiðinni PU-578 ekið á vinstri akrein austur Geirsgötu en bifreiðinni YI-098 hafði verið ekið vestur Geirsgötu og hugðist ökumaður hennar beygja til vinstri til suðurs inn á Tryggvagötu. Áfrýjandi var vátryggjandi bifreiðarinnar YI-098 og greiddi eiganda hennar andvirði bifreiðarinnar eftir áreksturinn. Heldur hann því fram að bifreiðinni PU-578 hafi verið ekið yfir gatnamótin gegn rauðu ljósi. Fallist dómurinn ekki á þá fullyrðingu verði við það að miða að ökumaður nefndrar bifreiðar hafi eigi að síður átt að stöðva bifreiðina við gatnamótin eftir að gult ljós kviknaði á götuvitanum gegnt honum, í stað þess að aka áfram gegn gulu ljósi. Af hálfu stefndu, sem eru vátryggjandi og eigandi bifreiðarinnar PU-578, er því haldið fram að gult ljós hafi kviknað svo skömmu áður en þeirri bifreið var ekið yfir stöðvunarlínu við gatnamótin að ökumaður hennar hafi átt þess eins úrkosta að halda áfram yfir þau. Bifreiðin YI-098 er fólksbifreið af tegundinni Peugeot 206 en bifreiðin PU-578 jeppi af tegundinni Nissan Patrol. Er síðarnefnda bifreiðin mun þyngri og af framlögðum gögnum virðist sem hún hafi skemmst lítið, en bifreiðin YI-098 töluvert og þá aftarlega á hægri hlið, aðallega við afturhjól. Ekki nýtur við uppdráttar lögreglu af vettvangi og verður því ekki fullyrt nákvæmlega hvar á gatnamótunum áreksturinn varð. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að umræddar bifreiðar hafi verið í ólagi fyrir áreksturinn. Akstursskilyrði voru ágæt, dagsbirta, en blautt á götu. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu mældust hemlaför eftir bifreiðina PU-578 3,8 metrar. Af ljósmyndum af vettvangi, teknum skömmu eftir áreksturinn, má ráða að við áreksturinn hafi bifreiðin YI-098 kastast nokkra metra til suðurs þar sem hún lenti á umferðareyju milli akreina á Tryggvagötu og sneri þar öndvert við fyrri akstursstefnu. Málsaðilar eru sammála um að miða við að bifreiðinni PU-578 hafi verið ekið með löglegum hámarkshraða austur Geirsgötu, eða 50 km á klukkustund. Fyrir Hæstarétt hefur áfrýjandi lagt fram skrifleg svör Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors í véla- og iðnaðarverkfræði við eftirfarandi spurningum áfrýjanda, sem samkvæmt greinargerð prófessorsins voru svohljóðandi: „1. Ef bifreið er bíllengd frá stöðvunarlínu á leið austur Geirsgötu þegar gula ljósið kviknar gagnvart þeirri bifreið og bifreiðin er á 50 km miðað við klukkustund, hvar er sú bifreið þegar rauða ljósið kviknar miðað við að bifreiðin aki áfram til austurs á sama hraða. 2. Hvað fer bifreið á 50 km/klst hraða langa leið á hverri sekúndu. 3. Hvað tekur það bifreið margar sekúndur að taka af stað úr kyrrstöðu austan gatnamóta Tryggvagötu/Geirsgötu og komast í þá stöðu sem bifreiðin YI-098 var er ekið var á þá bifreið með þeim hætti sem fram kemur í lögregluskýrslu um árekstur bifreiðanna PU-578 og YI-098 þann 16.10.2000. Gert er ráð fyrir að viðkomandi bifreið hafi stöðvast austan gatnamótanna á vestur leið við stöðvunarlínu og að bifreiðin taki af stað og aki inn á gatnamótin og beygi síðan til vinstri áleiðis inn í Tryggvagötu.“ Í svörum prófessorsins segir meðal annars: „1. Staðsetning bifreiðar þegar rauða ljósið kviknar. Tíminn sem líður frá því að gula ljósið kviknar og þar til rauða ljósið kemur er lágmark 3 sekúndur. Bifreið sem ekur á stöðugum hraða 50 km/klst eða 13.9 m/sek. fer á þessum 3 sekúndum vegalengdina 41.6 m. ... 3. Tími sem tekur bifreið úr kyrrstöðu að aka ákveðna vegalengd. Bifreiðin Peugeot 206 getur náð hámarkshröðun sem er á bilinu 1.5 m/sek² til 2.2 m/sek². Ef reiknað er með að bifreiðin YI-098 var staðsett 2 m frá gangbrautarljósum ... er vegalengdin frá kyrrstöðu og að þeim stað sem áreksturinn varð á bilinu 10-16 m. Bifreið sem fer úr kyrrstöðu og er með hröðun sem táknuð er með bókstafnum a [m/sek²] fer vegalengdina s [m] á tímanum t [sek] samkvæmt líkingunni t = Ef vegalendin er 10 m og hröðunin 2.0 m/sek² verður tíminn 3.2 sek og er það líklega stysti tíminn sem gat liðið. Ef vegalengdin er 16 m og hröðunin 1.0 m/sek² er tíminn 5.6 sek. Líklega er það lengsti tími sem gat liðið. ... Líklegast er að tíminn sem tekur bifreiðina YI-098 að aka úr kyrrstöðu, að þeim stað þar sem ekið er á hana, hafi verið 4.3 sek. Er þá miðað við að hún hafi hröðun 1.5 m/sek² og fari vegalengdina 14 m áður en ekið er á hana.“ Af hálfu áfrýjanda var lagt fram svarbréf Reykjavíkurborgar þar sem segir meðal annars að „hringurinn á ljósastýringunni á þessum gatnamótum eru 75 sek.” Þá kemur fram að frá því að græn ökuljós slokkna fyrir umferð austur/vestur Geirsgötu og þar til græn ökuljós kvikna fyrir umferð norður/suður Tryggvagötu líði 7 sekúndur. Sami tími líði frá því að græn ökuljós slokkna fyrir umferð norður/suður Tryggvagötu og þar til að græn ökuljós kvikna fyrir umferð austur/vestur Geirsgötu. Nánar segir að gula ljósið, sem komi eitt sér eftir grænt ljós, logi í 3 sekúndur, rautt ljós sé á öllum vitum í einu í 2 sekúndur, en gula ljósið, er logi samtímis rauðu ljósi áður en skipti yfir í grænt ljós, logi í 2 sekúndur, en samtals gerir þetta 7 sekúndur. II. Framburður ökumanna bifreiðanna, hjá lögreglu og fyrir dómi, er rakinn í hinum áfrýjaða dómi, en líta ber til þess að skýrslugjöf fyrir dómi fór fram um þremur árum eftir áreksturinn. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var á vettvangi haft eftir Guðrúnu Gunnarsdóttur, ökumanni PU-578, að hún hafi „átt skammt ófarið að gatnamótunum“ er kviknað hafi gult ljós á eftir grænu og hún ákveðið að halda áfram. Kvaðst hún hafa séð að bifreiðin YI-098 hafi verið kyrrstæð „inni á gatnamótunum“ og hafi hún talið víst að ökumaður hennar myndi bíða eftir að hún æki framhjá. Það hafi hann ekki gert heldur ekið í veg fyrir hana er hún ók inn á gatnamótin. Þá var bókað eftir henni að hún hafi veitt því athygli að í „sama mund og áreksturinn varð þá hafi kviknað rautt ljós fyrir akstursstefnu hennar.“ Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir Ellert Þór Júlíussyni, ökumanni bifreiðarinnar YI-098, að hann hafi ekið vestur Geirsgötu og ætlað að beygja suður Tryggvagötu. Hafi hann ekið inn á gatnamótin á grænu ljósi, en stöðvað þar vegna umferðar austur Geirsgötu. Hafi hann aftur tekið af stað eftir að rautt ljós kviknaði fyrir umferð austur Geirsgötu. Kveðst hann hafa séð til ferða PU-578 þar sem bifreiðinni var ekið austur Geirsgötu að gatnamótunum, en talið víst að bifreiðin myndi vera stöðvuð við ljósin. Ekki rituðu ökumenn bifreiðanna undir það sem bókað var eftir þeim á vettvangi, en þeir gáfu formlega skýrslu, með réttarstöðu kærðra, hjá lögreglu í desember sama árs. Framburður Ellerts Þórs þá var á sömu lund og samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar. Guðrún sagðist við þá skýrslugjöf hafa „verið rétt ókomin“ að gatnamótunum er gult ljós kviknaði á eftir grænu ljósi. Hins vegar hafi bifreiðin YI-098 þá ekki verið komin yfir stöðvunarlínu eins og ökumaður hennar hélt fram. Kvað hún „að þegar bifreiðarnar hafi skollið saman hafi hún litið á götuvitann og séð þá um leið að umferðarljósin hafi verið að skipta frá gulu yfir í rautt umferðarljós gagnvart umferð austur Geirsgötu.“ Fyrir dómi bar Guðrún á sama veg um málsatvik, en nefndi þó að sér hefði virst sem ökumaður bifreiðarinnar YI-098 hafi tekið „krappa beygju alveg upp við ljósin“. Fyrir dómi bar Ellert Þór líkt og áður og ítrekaði að hann hafi talið bifreiðina PU-578 svo langt frá gatnamótunum er gula ljósið kviknaði á götuvitanum að hann hafi alls ekki búist við að henni yrði ekið yfir gatnamótin. Þá hafi grænt ljós verið kviknað fyrir umferð til suðurs er hann tók aftur á stað á gatnamótunum. Vitnið Svan Friðgeirsson bar fyrir lögreglu að hann hafi litið á umferðarljósin gagnvart umferð vestur Geirsgötu og þá séð að þau hafi verið að skipta frá gulu yfir í rautt í sömu mund og bifreiðinni PU-578 var ekið inn á gatnamótin. Fyrir dómi kvaðst hann ekkert geta fullyrt um þetta atriði. Til þess verður að líta að framburður vitnisins er ónákvæmur um málsatvik auk þess sem hann kvaðst ekki hafa séð áreksturinn. III. Eins og að framan er nefnt logar gult ljós á götuvita eitt sér í 3 sekúndur, eftir að hið græna er slokknað. Á þeim tíma fer bifreið, sem ekið er með hraðanum 50 km á klukkustund, 41,6 metra. Þegar litið er til framlagðra ljósmynda um staðsetningu bifreiðanna eftir áreksturinn, framangreindra gagna frá Reykjavíkurborg um ljós á götuvitum og útreikninga Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors, byggðum á ætluðum hraða og hröðun bifreiða þeirra sem við sögu komu, verður ekki byggt á framburði ökumanns bifreiðarinnar PU-578 um að bifreiðin YI-098 hafi ekki verið komin yfir stöðvunarlínu við gatnamótin er bifreiðinni PU-578 var ekið inn á þau. Verður því miðað við framburð ökumanns bifreiðarinnar YI-098 um það atriði. Hins vegar styðja gögn málsins ekki nægilega framburð þess síðarnefnda um að bifreiðinni PU-578 hafi verið ekið yfir gatnamótin gegn rauðu ljósi. Verður því að telja slíkt ósannað, en miða þess í stað við að gult umferðarljós fyrir umferð austur Geirsgötu hafi logað er síðargreind bifreið ók inn á gatnamótin. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal ökumaður hafa sérstaka aðgát við vegamót. Samkvæmt 6. mgr. sömu greinar ber ökumanni, sem ætlar að beygja á vegamótum, að veita forgang þeirri umferð, sem á móti kemur. Í 5. mgr. 34. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra, sem sett er á grundvelli 84. gr. umferðarlaga, kemur fram að gult ljós eitt sér merkir að nema skuli staðar. Það gefur til kynna að brátt skipti yfir í rautt ljós, en hefur að öðru leyti sömu merkingu og rautt ljós. Í síðari hluta 5. mgr. 34. gr. reglugerðarinnar er kveðið á um að ökumaður skuli þó ekki nema staðar ef hann, þegar skipt er úr grænu ljósi í gult, er kominn það langt fram að stöðvun muni hafa í för með sér hættu. Samkvæmt framangreindum ákvæðum hvíldi í greint sinn sérstök aðgæsluskylda á ökumönnum beggja bifreiðanna. Eins og að framan greinir var ekki gerður uppdráttur af vettvangi og er óvíst hvar nákvæmlega á gatnamótunum áreksturinn varð. Er framlögðum gögnum raunar áfátt um fleiri atriði er máli gætu skipt. Verður að skoða málsatvik og gögn málsins í því ljósi. Af þeim nýju gögnum, sem lögð voru fyrir Hæstarétt og tíunduð hafa verið, er heldur ekki unnt að álykta hvar bifreiðarnar voru nákvæmlega er gula ljósið kviknaði fyrir umferð austur Geirsgötu. Líta ber til þess hversu langan veg bifreið á 50 km hraða á klukkustund fer á sekúndu hverri. Eins og sönnunaraðstöðu er háttað og samkvæmt öllu framanrituðu verður að miða við að bifreiðin PU-578 hafi verið komin það nærri stöðvunarlínu að ökumanni hennar hafi ekki borið að stöðva bifreiðina er gult ljós kviknaði á götuvitanum, heldur hafi hún mátt halda áfram för í samræmi við ákvæði síðari hluta 5. mgr. 34. gr. framangreindrar reglugerðar. Bar ökumanni bifreiðarinnar YI-098, eins og hér stóð á, að veita bifreiðinni PU-578 forgang í samræmi við 6. mgr. 25. gr. umferðarlaga. Samkvæmt öllu framanrituðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf. og Ólafi Elíasi Ólafssyni, samtals 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málið var höfðað 30. apríl sl. og tekið til dóms 1. október sl. Stefnandi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Stefndu eru Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6, Reykjavík og Ólafur Elías Ólafsson, Tjarnarmýri 6, Seltjarnarnesi. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér 959.782 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 2001 til 1. júlí s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist lægri fjárhæðar en með sömu vöxtum. Loks er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar en til vara að kröfur verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Jafnframt er þess krafist að í því tilviki beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti frá dómsuppsögudegi til greiðsludags. Málavextir eru þeir að 16. október 2000 varð árekstur með bifreiðunum YI-098, sem er fólksbifreið af Peugeot gerð, eign Ellerts Þórs Júlíussonar sem var ökumaður, og bifreiðinni PU-578, sem er jeppi af Nissan gerð, sem var skráð eign stefnda, Ólafs Elíasar, en ökumaður var eiginkona hans, Guðrún Gunnarsdóttir. Hér á eftir verður rætt um fólksbifreiðina og jeppann. Nánar er atvikum lýst svo í stefnu að fólksbifreiðinni hafi verið ekið vestur Geirsgötu í Reykjavík og hafi ökumaður ætlað að beygja til vinstri inn í Tryggvagötu. Ökumaðurinn kvaðst hafa ekið inn á gatnamótin og stöðvað vegna umferðar austur Geirsgötu. Þegar rautt ljós hafi kviknað hafi hann ekið af stað en þá hafi komið mikið högg aftan til á hægri hlið bifreiðar hans. Ökumaður kvaðst hafa séð til jeppa vestan gatnamótanna en talið að ökumaður hans myndi stöðva. Ökumaður jeppans kvaðst viss um að fólksbifreiðinni hefði verið ekið inn á gatnamótin gegn rauðu ljósi. Lögreglan tók niður framburð ökumanna og vitnis á vettvangi og þar er haft eftir ökumanni fólksbifreiðarinnar að hann hafi ekið vestur Geirsgötu og ætlað að beygja suður Tryggvagötu. Hann hafi komið að grænu ljósi á gatnamótunum og því ekið inn á þau en þurft að stöðva þar vegna umferðar austur Geirsgötu. Þegar rautt ljós hafi kviknað fyrir umferð um Geirsgötu kvaðst hann hafa ekið af stað áleiðis í beygjuna til að klára hana og þá hafi komið mikið högg á aftanverða hægri hlið fólksbifreiðarinnar. Ökumaðurinn kvaðst hafa séð til ferða jeppans þar sem honum var ekið austur Geirsgötu að gatnamótunum en talið víst að ökumaður hans myndi stöðva við þau. Eftir ökumanni jeppans er haft á vettvangi að hún hafi ekið austur Geirsgötu eftir vinstri akrein og ætlað áfram yfir gatnamót Tryggvagötu. Þegar hún hafi átt skammt ófarið að gatnamótunum hafi kviknað gult ljós á eftir grænu og hún því ákveðið að halda áfram. Hún sagðist hafa séð fólksbifreiðina kyrrstæða inni á gatnamótunum og talið víst að ökumaður hennar myndi bíða. Í sama mund og hún hafi ekið inn á gatnamótin hafi hún séð fólksbifreiðinni beygt. Hún hafi reynt að koma í veg fyrir árekstur með því að hemla en það ekki dugað til. Á vettvangi hafði lögreglan tal af vitninu, Svan Friðgeirssyni, sem kvaðst hafa verið statt á suðausturhorni gatnamótanna og gengið til vesturs yfir Tryggvagötu að suðvesturhorni gatnamótanna. Vitnið sagðist nær hafa verið komið yfir gangbrautina þegar rautt ljós hafi kviknað fyrir það. Um leið kvaðst það hafa litið til vesturs og séð bifreið ekið austur Geirsgötu á talsvert mikilli ferð. Vitnið kvaðst hafa litið á umferðarljósin og veitt því athygli að augnabliki áður en bifreiðinni var ekið inn á gatnamótin hafi kviknað rautt ljós fyrir ökumann hennar og augnabliki síðar hafi orðið harður árekstur inni á gatnamótunum. Við framhaldsrannsókn lögreglu bar framangreindur Ellert Þór á sama hátt og að framan var rakið en Guðrún Gunnarsdóttir bar að hafa ekið bifreiðinni austur Geirsgötu, eins og rakið var, en þegar hún hafi verið rétt ókomin að gatnamótum Tryggvagötu hafi kviknað gult ljóst á götuvita á eftir grænu. Hún segir í skýrslunni að hún hafi ekið inn á gatnamótin gegn gulu umferðarljósi og séð fólksbifreiðina bíða við stöðvunarlínu á vinstri akrein. Fólksbifreiðin hafi ekki verið komin fram yfir stöðvunarlínu. Síðan segir Guðrún að þegar hún hafi verið komin inn á gatnamótin hafi ökumaður fólksbifreiðarinnar allt í einu ekið af stað inn á gatnamótin í veg fyrir hana og beygt til vinstri austur Tryggvagötu. Hún hafi hemlað en ekki náð að koma í veg fyrir áreksturinn. Enn fremur bar hún að þegar bifreiðarnar hafi skollið saman hafi hún litið á götuvitann og séð þá um leið að umferðarljósin hafi verið að skipta frá gulu yfir í rautt gagnvart umferð austur Geirsgötu. Lögreglan tók einnig skýrslu af framangreindum Svan og er haft eftir honum í framburðarskýrslu að hann hafi gengið vestur Geirsgötu eftir gangstétt sunnan megin við götuna og þegar hann hafi komið að gatnamótum Tryggvagötu og Geirsgötu hafi hann gengið áfram vestur Geirsgötu, þvert yfir Tryggvagötu þar sem grænt gönguljós hafi verið þvert á Tryggvagötu. Þegar hann var kominn hálfa leið yfir Tryggvagötu hafi gönguljósið skipt yfir á rautt og hann haldið áfram yfir götuna. Þegar Svan var rétt ókominn upp á gangstéttina vestan Tryggvagötu hafi hann litið á umferðarljósin og séð að ljósin hafi verið að skipta frá gulu yfir á rautt gagnvart umferð vestur Geirsgötu. Í sama mund hafi jeppa verið ekið fram hjá honum inn á gatnamótin austur Geirsgötu en hann kvaðst ekki geta sagt hvort bifreiðinni hafi verið ekið gegn rauðu umferðarljósi þar sem ljósin hafi verið að skipta frá gulu yfir í rautt umferðarljós er jeppanum hafi verið ekið inn á gatnamótin. Í nánast sama mund hafi árekstur orðið með bifreiðunum en Svan kvaðst ekki hafa séð áreksturinn eða hvaðan fólksbifreiðin hafi komið. Vegna ágreinings um bótaskyldu var mál þetta lagt fyrir tjónanefnd vátryggingafélaganna sem komst að þeirri niðurstöðu að öll sök lægi hjá ökumanni jeppans. Nefndin breytti niðurstöðu sinni á grundvelli nýrra gagna og taldi alla sök vera hjá ökumanni fólksbifreiðarinnar. Málið var síðan lagt fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum og varð niðurstaða hennar að ökumaður jeppans ætti alla sök. Stefndi, sem tryggir bifreið meðstefnda, Ólafs Elíasar, lögboðinni ábyrgðartryggingu, hefur neitað að hlíta niðurstöðum úrskurðarnefndarinnar og reyndar frá upphafi hafnað allri bótaábyrgð gagnvart eiganda fólksbifreiðarinnar, sem var húftryggð hjá stefnanda. Stefnandi kveðst hafa greitt eiganda bifreiðarinnar andvirði hennar og krefur stefnda um þá upphæð í málinu. Nánar sundurliðar hann stefnufjárhæðina þannig að staðgreiðsluverð bifreiðarinnar hafi verið talið 1.260.000 krónur en söluverð hennar hafi verið eftir áreksturinn 337.400 krónur sem komi til frádráttar. Kostnaður við bílaleigubifreið til handa eiganda bifreiðarinnar var 34.800 krónur og kostnaður við flutning hennar var 2.382 krónur. Þegar þessir kostnaðarliðir bætast við söluverð bifreiðarinnar fæst stefnufjárhæðin. Af hálfu stefndu eru gerðar þær athugasemdir við framangreinda málavaxtalýsingu að ökumaður jeppans hafi að eigin frumkvæði gert athugasemdir við það sem haft er eftir henni í frumskýrslu lögreglunnar. Þessar athugasemdir hafi hún lagt fram 20. október 2000 eða 4 dögum eftir að áreksturinn varð. Athugasemdirnar séu í fullu samræmi við það sem fram komi í framburðarskýrslu hennar, sem var rakin hér að framan. Þá vekja stefndu og athygli á því að lögreglustjórinn í Reykjavík hafi fellt niður sektarboð á hendur ökumanni jeppans á grundvelli þess sem fram kom í rannsókn lögreglunnar á árekstrinum og telja hana því ekki hafa brotið gegn umferðarlögunum. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að jeppabifreið stefnda, Ólafs Elíasar, hafi verið ekið inn á gatnamót Tryggvagötu og Geirsgötu gegn rauðu ljósi og því andstætt 2. mgr. 34. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra. Teljist ekki sannað að jeppanum hafi verið ekið gegn rauðu ljósi byggir stefnandi á því að honum hafi verið ekið gegn gulu ljósi og þá andstætt 5. mgr. 34. gr. sömu reglugerðar sem beri að skilja á þann veg að ekki stafi meiri hætta af því að aka inn á gatnamót gegn gulu ljósi en að nema staðar svo sem boðið sé í 1. ml. 5. mgr. 34. gr. reglugerðarinnar. Þá er og á því byggt að akstur ökumanns jeppans hafi og verið andstæður 1. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og c, d og h liðar 2. mgr. sömu greinar en ökumaður jeppans hafi viðurkennt að hafa ekið á 50 km hraða inn á gatnamótin en akbraut hafi verið blaut. Bendir stefnandi á að ökumaður fólksbifreiðarinnar hafi verið nær búinn að ljúka beygju inn á Tryggvagötu þegar jeppinn hafi lent með miklu afli aftast á hægri hlið fólksbifreiðarinnar og kastað henni upp á umferðareyju. Með hliðsjón af framangreindu telji stefnandi að leggja beri alla sök á ökumann jeppans, sbr. 89. gr. umferðarlaga. Stefndu byggja sýknukröfu sína aðallega á því að ósannað sé að ökumaður jeppans hafi ekið gegn rauðu ljósi. Þessu til stuðnings vísa þeir til framburðar ökumannsins svo og til framburðar vitnisins, Svans Friðgeirssonar, hjá lögreglu. Verði ekki fallist á framangreint byggja stefndu á því að samkvæmt framburði ökumanns jeppans hafi fólksbifreiðin verið kyrrstæð við stöðvunarlínu og því ekið í veg fyrir jeppann. Af þessu leiði að telji stefnandi að ökumaður jeppans hafi ekið yfir gatnamótin í andstöðu við ákvæði 5. mgr. 34. gr. fyrrnefndrar reglugerðar sé með hliðsjón af framburði ökumannsins allt eins líklegt að ökumaður fólksbifreiðarinnar hafi einnig brotið gegn þessu ákvæði. Þá byggja stefndu sýknukröfu sína á því að ökumaður fólksbifreiðarinnar hafi brotið gegn 6. og 7. mgr. 25. gr. umferðarlaga. Í 7. mgr. komi skýrt fram að ökumaður, sem nálgist eða aki inn á vegamót, skuli haga akstri sínum þannig að hann valdi ekki umferð á veginum, sem hann fer yfir, óþarfa óþægindum, ef hann neyðist til að nema staðar. Einnig komi þar fram að á vegamótum þar sem umferð sé stjórnað með umferðarljósum megi ökumaður eigi aka inn á vegamótin gegn grænu ljósi ef honum megi vera ljóst af aðstæðum að hann muni eigi komast yfir vegamótin áður en grænt ljós kvikni fyrir umferð úr þverstæðri átt. Í 6. mgr. komi fram að ökumaður, sem ætli að beygja á vegamótum, skuli veita umferð sem komi á móti forgang. Þá vísa stefndu enn fremur til sömu ákvæða framangreindrar reglugerðar og stefnandi en telja að þau verði að túlka þannig að ökumaður fólksbifreiðarinnar hafi með aksturslagi sínu brotið gegn þeim ákvæðum en ekki ökumaður jeppans. Ökumaður jeppabifreiðar stefnda, Ólafs Elíasar, þegar áreksturinn varð, var eiginkona hans, Guðrún Gunnarsdóttir. Hún bar að hafa ekið austur Geirsgötu á vinstri akrein á 50 km hraða. Þegar hún kom að ljósunum á mótum Geirsgötu og Tryggvagötu voru þau að skipta úr grænu yfir í gult og taldi hún sig myndu hafa getað komist yfir gatnamótin á gulu ljósi. Hún kvaðst hafa ekið yfir stöðvunarlínuna en þegar hún hafi verið komin eins og bíllengd austur fyrir hana hafi fólksbifreið, sem hafi verið kyrrstæð við gangbrautarljós austan gatnamótanna, tekið krappa beygju upp við ljósin og ekið í veg fyrir sig. Um leið og áreksturinn varð kvaðst hún hafa tekið eftir því að ljósin skiptu yfir í rautt. Hún kvað ökumann fólksbifreiðarinnar hafa fyrst tekið af stað þegar hún hafi verið komin inn á gatnamótin, yfir línu, sem afmarkar gangbraut á þeim. Ökumaður fólksbifreiðarinnar, Ellert Þór Júlíusson, bar að hann hafi komið að gatnamótunum að austan og þar sem grænt ljós hafi logað hafi hann ekið inn á mið gatnamótin og stöðvað þar eð umferð var á móti. Hann kvaðst hafa verið búinn að beygja 10 - 15°. Þegar rautt ljós hafi kviknað hafi hann séð jeppa í allnokkurri fjarlægð og mat hann það svo að hann myndi ekki komast yfir gatnamótin á grænu ljósi. Hann hafi svo ekið af stað og tekið vinstri beygju eins og hann hafi ætlað sér en þá fengið jeppann í hliðina á sinni bifreið. Ellert Þór kvaðst hafa verið að taka beygju inn í Tryggvagötuna en ekki krappa beygju (u-beygju). Svan Friðgeirsson var á leið norður ( í lögregluskýrslu, sem vitnað var til hér að framan er sagt vestur og þýðir hið sama) yfir gangbraut á Geirsgötu þegar áreksturinn varð. Hann bar að hafa gengið yfir Geirsgötuna til norðurs og þá hafi logað grænt ljós fyrir gangandi vegfarendur en þegar hann hafi verið kominn á eyjuna á milli akreinanna hafi kviknað rautt ljós fyrir hann. Hann kvaðst hafa haldið áfram og þegar hann hafi verið kominn tvö til þrjú skref inn á gangstéttina að norðan þá hafi hann séð til ferða jeppa, er hafi komið á nokkurri ferð og ekið í austurátt. Rétt á eftir hafi hann heyrt hljóð, litið við og séð að árekstur hafði orðið. Hann kvaðst ekki hafa séð stöðu umferðarljósanna þegar jeppanum var ekið inn á gatnamótin. Svan kvaðst ekki hafa tekið eftir fólksbifreiðinni fyrr en eftir áreksturinn. Hann minntist þess því ekki að hún hafi verið kyrrstæð við gatnamótin á meðan hann var að ganga yfir þau. Samkvæmt framburði Ellerts Þórs hafði hann ekið inn á gatnamótin og beðið þar til að geta ekið inn í Tryggvagötu. Framburður Svans styður þetta en hann varð ekki var við fólksbifreiðina á leið sinni norður yfir Geirsgötuna. Verður við úrlausn málsins byggt á þessu þrátt fyrir framburð Guðrúnar um stöðu fólksbifreiðarinnar þegar hún ók inn á gatnamótin. Eins og rakið var ber þeim Ellert Þór og Guðrúnu ekki saman um stöðu umferðarljósanna þegar hún ók inn á gatnamótin og Svan sá ekki stöðu þeirra á því augnabliki. Samkvæmt þessu verður engu slegið föstu um hvaða umferðarljós hafi logað er Guðrún ók inn á gatnamótin og verður úrlausn málsins ekki á því byggð. Ákvæði reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra koma því ekki til álita við úrlausn málsins. Í 4. mgr. 25. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er boðið að þegar ökumenn stefni svo, að leiðir þeirra skerist á vegamótum skuli sá þeirra, er hefur hinn sér á hægri hönd, veita honum forgang. Í 5. mgr. sömu greinar er nánar fjallað um skyldur þess, sem veita á forgang og segir að hann megi því aðeins aka áfram, að það sé unnt án hættu fyrir önnur ökutæki miðað við hvar þau séu stödd, fjarlægð þeirra og hraða. Í 6. mgr. sömu greinar segir að þegar ökumaður ætli að beygja á vegamótum beri honum að veita þeirri umferð forgang, sem á móti komi og stefni svo að skeri hans leið. Loks segir í 7. mgr. sömu greinar að ökumaður, sem nálgast eða ekur inn á vegamót, skuli haga akstri sínum þannig, að hann valdi ekki umferð á veginum, sem hann fer yfir, óþarfa óþægindum, ef hann neyðist til að nema þar staðar. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Stefndu, Tryggingamiðstöðin hf. og Ólafur Elías Ólafsson, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., en málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 406/2011
|
Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Riftun Gjöf Endurgreiðslukrafa
|
Fjármálafyrirtækið K hf., sem tekið hafði verið til slitameðferðar, höfðaði mál gegn H og krafðist riftunar þeirrar ákvörðunar fyrrum stjórnar K hf. að fella niður ábyrgð H á lánum sem hann hafði tekið hjá K hf. til kaupa á hlutabréfum í fyrirtækinu er hann starfaði þar. H krafðist aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms þar sem í honum hafi tvívegis verið vitnað til framburðar S fyrir dómi þótt hann hefði ekki komið fyrir héraðsdóm og gefið þar skýrslu. Hafnaði Hæstiréttur þessari kröfu H með vísan til þess að eins og gögn málsins væru úr garði gerð hefði það ekki haft nein áhrif á málsúrslit þótt S hefði gefið munnlega skýrslu fyrir dómi. Þá var hvorki fallist á með H að K hf. væri ekki eigandi kröfunnar né að H hefði verið lofað skaðleysi af hlutabréfakaupunum. Talið var að gjafatilgangur hefði búið að baki ákvörðun fyrrum stjórnar K hf. og að fyrirtækinu hefði því verið heimilt að rifta ráðstöfuninni á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Var því fallist á endurgreiðslukröfu K hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 2011. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda, en að því frágengnu að krafan verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Krafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á því að í dóminum sé tvívegis vitnað til framburðar Sigurðar Einarssonar, fyrrverandi stjórnarformanns stefnda, fyrir dómi, enda þótt hann hafi ekki komið fyrir héraðsdóm og gefið þar skýrslu. Þrátt fyrir að hér sé að sönnu um að ræða brot á 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er til þess að líta að við meðferð málsins í héraði var lagt fram bréf Sigurðar 26. janúar 2009 þar sem hann skýrir meðal annars, frá sínum sjónarhóli séð, ráðstöfun stefnda 25. september 2008 sem málið er sprottið af. Eins og gögn málsins eru úr garði gerð hefði það ekki haft nein áhrif á úrslit þess þótt Sigurður hefði gefið munnlega skýrslu fyrir dómi, svo sem fjallað verður nánar um í kafla III. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á ómerkingarkröfu áfrýjanda. II Áfrýjandi hóf störf árið 1997 sem einn af framkvæmdastjórum stefnda. Á árinu 2005 tók hann við starfi framkvæmdastjóra fjárfestingarbankasviðs Kaupþingssamstæðunnar. Hinn 1. desember 2005 gerði áfrýjandi lánssamning við stefnda þar sem endurfjármagnaðar voru skuldbindingar hans vegna kaupa á hlutum í stefnda. Samkvæmt samningnum nam fjárhæð lánsins 517.195.741 krónu og skyldi það endurgreiðast með einni greiðslu 1. desember 2010. Í 5.1. gr. samningsins var svofellt ákvæði: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldarinnar skv. lánssamningi þessum setur lántaki bankanum að handveði hluti í Kaupþingi banka hf., í eigu lántaka, að nafnverði kr. 1.165.200,- sbr. handveðsyfirlýsingu dags. 01.12.2005.“ Þá sagði í 6.1. gr.: „Ábyrgð lántaka á skuldinni skv. lánasamningi þessum takmarkast við andvirði handveðsins og hvers kyns viðbótartrygginga sem hann kann að leggja fram í samræmi við ákvæði 5. gr. en auk þess skal hann því til viðbótar bera ábyrgð á greiðslu 10% skuldarinnar eins og hún er á hverjum tíma með öðrum eignum sínum.“ Samkvæmt c. lið 7.1. gr. skuldbatt lántaki sig til að selja ekki eða veðsetja öðrum hina veðsettu hluti nema að fengnu skriflegu samþykki stefnda. Áþekkt ákvæði var í fyrrgreindri handveðsréttaryfirlýsingu sem áfrýjandi undirritaði 1. desember 2005 samhliða lánssamningnum. Hinn 28. apríl 2006 gerði áfrýjandi samning við stefnda vegna nýs láns sem hann tók til fjármögnunar hlutafjárkaupa. Fjárhæð þessa láns var 507.660.923 krónur og skyldi það greiðast með einni greiðslu 28. apríl 2011. Í 5.1. gr. samningsins var svohljóðandi ákvæði: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldarinnar skv. lánssamningi þessum setur lántaki bankanum að handveði hluti í Kaupþingi banka hf., í eigu lántaka, alls 1.915.200,- hlutir sbr. handveðsyfirlýsingu dags. 01.12.2005 og viðauka dags. 28.04.2006.“ Í samningnum var ekki að finna takmörkun á persónulegri ábyrgð lántaka á greiðslu lánsins, en samkvæmt c. lið 6.1. gr. skuldbatt lántaki sig til að selja ekki eða veðsetja öðrum hina veðsettu hluti nema að fengnu skriflegu samþykki stefnda. Í hvorugum lánssamningnum var kveðið á um það að stefndi skyldi tryggja áfrýjanda skaðleysi vegna umræddra lána. Óumdeilt er að áfrýjandi notaði aðeins hluta síðara lánsins, 398.080.130 krónur, til kaupa á hlutum í stefnda. Þrátt fyrir veðsetningu hlutanna, sem að framan greinir, naut áfrýjandi arðs af þeim og voru honum á árunum 2005 til 2008 greiddar alls 120.768.480 krónur í arð af hlutum, sem keyptir höfðu verið fyrir lán frá stefnda, að frádregnum fjármagnstekjuskatti. Á fundi stjórnar stefnda 25. og 26. september 2008 var lögð fram greinargerð frá starfskjaranefnd hans sem tekin hafði verið saman fyrr í þeim mánuði. Í henni var meðal annars tekið fram að í samræmi við launastefnu stefnda hafi hann gert starfsmönnum kleift að kaupa hluti í sér og fjármagnað þau kaup. Síðan sagði: „Nefndinni er áhyggjuefni að sumir háttsettir stjórnunarstarfsmenn eiga í alvarlegum fjárhagserfiðleikum vegna nýlegs falls verðs hlutabréfa. Nefndin er þeirrar skoðunar að taka ætti skref til úrbóta í máli þessu. Megináhersla bankans ætti að vera á að lykilstarfsmönnum hans sé unnt að einbeita sér að sóknarfærum bankans á erfiðum tímum.“ Á grundvelli tillagna nefndarinnar ákvað stjórnin að veita forstjóra stefnda heimild til að fella niður og ljúka persónulegri ábyrgð starfsmanna í tengslum við hlutafjárkaupalán þeirra með það að markmiði að stuðla að því að starfsmönnum væri kleift að einbeita sér að störfum sínum í bankanum. Samkvæmt því gaf forstjórinn 25. september 2008 út yfirlýsingu til áfrýjanda þar sem honum var tilkynnt að stefndi hafi ákveðið „að fullnusta ekki persónulega ábyrgð“ hans vegna lána til kaupa á hlutabréfum í stefnda. Tveimur vikum síðar, 8. október 2008, fór stjórn stefnda þess á leit við Fjármálaeftirlitið að það tæki yfir vald hluthafafundar hans í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Daginn eftir, 9. sama mánaðar, tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar stefnda og skipaði jafnframt skilanefnd sem tók við heimildum stjórnarinnar. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 var öllum eignum stefnda, þar á meðal kröfuréttindum, ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf., að undanskildum nánar tilgreindum eignum. Samkvæmt því voru kröfur stefnda á hendur áfrýjanda vegna fyrrgreindra tveggja lánssamninga framseldar til umrædds banka. Hinn 25. maí 2009 var stefnda skipuð slitastjórn sem ákvað að rifta þeirri ráðstöfun 25. september 2008 að fella niður persónulega ábyrgð áfrýjanda á greiðslu lánssamninganna tveggja. Var honum tilkynnt þessi ákvörðun slitastjórnarinnar með bréfi 17. maí 2010 og hann jafnframt krafinn um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar vegna riftunarinnar. III Í máli þessu gerir stefndi aðallega þá kröfu að ráðstöfuninni 25. september 2008 verði rift á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem í gildi var þegar til ráðstöfunarinnar var gripið, og áfrýjanda gert að endurgreiða sér 641.875.606 krónur eftir 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, má krefjast riftunar á ráðstöfunum fjármálafyrirtækis eins og stefnda eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti ef ekki er sýnt að eignir fyrirtækisins muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Frestdagur við slit stefnda var 15. nóvember 2008, sbr. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 129/2008. Krafa áfrýjanda um sýknu er í fyrsta lagi byggð á aðildarskorti vegna þess að fyrrgreind fjárkrafa stefnda hafi verið framseld til Nýja Kaupþings banka hf. 21. október 2008 og hann þar með fyrirgert rétti til að sækja kröfuna á hendur áfrýjanda. Að því er þessa málsástæðu varðar ber að horfa til þess að þegar kröfur samkvæmt lánssamningunum tveimur voru framseldar voru þær einungis tryggðar með veði í hlutum í stefnda sem voru með öllu verðlausir eftir fall hans skömmu áður. Af þeim sökum verður að leggja til grundvallar að ekkert endurgjald hafi komið fyrir kröfurnar úr hendi Nýja Kaupþings banka hf. Einnig stofnaðist endurgreiðslukrafan, sem stefndi hefur uppi í málinu, ekki fyrr en 17. maí 2010 er hann lýsti yfir riftun gagnvart áfrýjanda. Að þessu virtu er stefndi réttur aðili að lögum til að beina síðastgreindri kröfu að áfrýjanda og verður því ekki fallist á sýknukröfu hans vegna aðildarskorts, en stefndi hefur ávallt haldið því fram í málatilbúnaði sínum að krafan tilheyri sér og hafi ekki verið framseld öðrum. Sýknukrafa áfrýjanda er í öðru lagi reist á því að kröfur stefnda á hendur honum vegna lánssamninganna tveggja hafi hvorki verið réttmætar né lögmætar þegar persónuleg ábyrgð hans var felld niður. Helsta röksemdin, sem áfrýjandi hefur fært fyrir þessu, er að honum hafi af hálfu stefnda verið lofað skaðleysi af kaupum á þeim hlutum sem hann keypti fyrir lánin. Svo sem áður segir er ekki kveðið á um slíkt skaðleysi í lánssamningunum, heldur er ábyrgð áfrýjanda verulega takmörkuð í öðrum þeirra, en að engu leyti í hinum. Þótt fyrir liggi samkvæmt ýmsum gögnum, sem lögð hafa verið fram í málinu, að því hafi verið lýst yfir af stefnda og ýmsum stjórnendum hans á árunum 2004 til 2008 að æskilegt væri að starfsmenn yrðu ekki fyrir fjárhagslegu tjóni vegna kaupa á hlutum í honum kemur þar hvergi fram að áfrýjanda hafi verið lofað skaðleysi af þeim kaupum svo að skuldbindandi sé fyrir stefnda. Framburður áfrýjanda og vitna fyrir dómi breytir engu um það. Samkvæmt því sem að framan greinir verður ekki talið að áfrýjanda hafi tekist að færa sönnur á áðurgreinda staðhæfingu um að honum hafi verið lofað skaðleysi og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Með vísan til málsatvika verður ekki heldur fallist á þær röksemdir áfrýjanda að lánssamningar þeir, sem hér um ræðir, hafi verið ógildanlegir og óskuldbindandi fyrir hann á grundvelli reglna um brostnar forsendur eða vegna ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. IV Ákvæði 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 hefur verið skýrt svo að undir það falli hver sú ráðstöfun, sem rýrir eignir þrotamanns og leiðir til eignaaukningar hjá þeim sem nýtur góðs af henni, nema hún falli undir 3. mgr. sömu lagagreinar, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni. Sem fyrr segir reisir stefndi riftunarkröfu sína aðallega á því að sú ráðstöfun stefnda 25. september 2008, tæpum tveimur mánuðum fyrir frestdag, að gefa eftir persónulega ábyrgð áfrýjanda á greiðslu lánssamninganna tveggja hafi verið gjafagerningur í merkingu 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Því mótmælir áfrýjandi, meðal annars vegna þess að af fyrirliggjandi gögnum um hvernig staðið hafi verið að ráðstöfun Fjármálaeftirlitsins á eignum og skuldum stefnda til Nýja Kaupþings banka hf. verði ráðið að ekkert endurgjald hefði komið fyrir kröfur stefnda vegna lánssamninganna tveggja, jafnvel þótt áfrýjandi hefði borið ábyrgð á greiðslu lánanna. Því til stuðnings vísar hann til þess að við yfirfærslu á útlánum stefnda til Nýja Kaupþings banka hf. hafi lán starfsmanna vegna kaupa á hlutum í stefnda, þar á meðal umrædd lán áfrýjanda, verið metin einskis virði án tillits til þess hvort starfsmennirnir báru á þeim ábyrgð. Við úrlausn um þetta verður að líta til þess að hér var um að ræða mat á heildarvirði lánasafna, en ekki einstakra lána, við gerð upphaflegs efnahagsreiknings hins nýja banka. Að því gættu hvíldi á áfrýjanda að renna stoðum undir þá staðhæfingu sína að umrædd lán með persónulegri ábyrgð lántaka hefðu verið einskis virði í uppgjöri milli stefnda og Nýja Kaupþings banka hf. vegna yfirtöku síðarnefnda bankans á eignum og skuldum þess fyrrnefnda. Þessari sönnunarbyrði gat áfrýjandi ekki velt yfir á stefnda með því að skora á hann að leggja fram ótilgreind skjöl um mat á nánar tilteknum eignum í stofnefnahagsreikningi Nýja Kaupþings banka hf. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að lánssamningarnir tveir hefðu verið metnir til verðs samkvæmt efni sínu ef ábyrgð áfrýjanda á efndum þeirra hefði staðið óbreytt þegar þeir voru framseldir til Nýja Kaupþings banka hf. Af þeim sökum hefur stefndi sannanlega orðið fyrir tjóni þegar ábyrgð áfrýjanda var felld niður 25. september 2008 sem nemur uppgreiðsluverðmæti 10% af fyrra láninu og þess hluta af síðara láninu, sem hafði verið notaður til hlutafjárkaupa, miðað við þann dag. Áfrýjandi hefur andmælt því að um gjafagerning hafi verið að ræða umrætt sinn með því að hann hafi innt af hendi gagngjald um leið og ábyrgð hans á lánunum var felld niður. Gagngjaldið hafi verið í því fólgið að hann hafi skuldbundið sig sérstaklega til þess gagnvart stefnda að selja ekki hlutina sem settir höfðu verið að veði fyrir lánunum. Sökum þess að við eftirgjöfina á ábyrgð áfrýjanda varð ekki nein breyting á ráðstöfunarrétti hans yfir hlutunum, þar sem sala þeirra var eftir sem áður háð samþykki stefnda, verður þessi málstæða áfrýjanda ekki tekin til greina. Sú ákvörðun stjórnar stefnda 25. september 2008 að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna á lánum, sem þeim höfðu verið veitt til hlutabréfakaupa, var augljóslega byggð á þeirri forsendu að verðmæti hlutanna gæti rýrnað verulega sem aftur kynni að valda starfsmönnunum slíkum áhyggjum að þeir gætu ekki einbeitt sér sem skyldi að störfum sínum fyrir stefnda. Þótt fallast megi á að ákvörðunin hafi að þessu leyti verið tekin með hagsmuni hans í huga var hún í því fólgin að aflétta fjárskuldbindingum af þeim starfsmönnum, sem tekið höfðu lánin, þar á meðal áfrýjanda. Samkvæmt því bjó einnig gjafatilgangur að baki ákvörðuninni þegar hún var tekin og mátti áfrýjanda vera það ljóst. Með skírskotun til þess, sem rakið hefur verið, var stefnda heimilt að rifta fyrrgreindri ráðstöfun, sem gerð var í þágu áfrýjanda, á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Af orðalagi 1. og 2. mgr. 142. gr. laganna, þar sem kveðið er á um endurgreiðslu úr hendi þess sem hefur haft hag af riftanlegri ráðstöfun, er ljóst að það tímamark, sem miðað er við í þeim ákvæðum, er hvenær riftun er lýst yfir eða eftir atvikum hvenær endurgreiðslukrafa er gerð upp. Þótt gögn málsins bendi til að verðmæti hlutanna, sem settir höfðu verið að veði til tryggingar greiðslu á skuldbindingum áfrýjanda samkvæmt lánssamningunum tveimur, hafi staðið undir þeim skuldbindingum þegar ábyrgð hans á lánunum var felld niður, er ljóst að tveimur vikum síðar voru hlutirnir orðnir verðlausir og þar með hefði ábyrgð hans orðið virk. Þar sem sú ábyrgð hafði verið gefin eftir með hinni riftanlegu ráðstöfun varð stefndi sem fyrr segir fyrir tjóni og með því að komast þannig hjá greiðslu auðgaðist áfrýjandi að sama skapi. Verður krafa stefnda um endurgreiðslu úr hendi hans því tekin til greina, en að öllu virtu eru ekki efni til að lækka hana með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991 eða af öðrum ástæðum. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Helgi Þór Bergs, greiði stefnda, Kaupþingi hf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 14. apríl sl., er höfðað 28. júní 2010 af Kaupþingi banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík, gegn Helga Þór Bergs, Frostaskjóli 93, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, ráðstöfun Kaupþings banka hf. frá 25. september 2008, um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninga aðila nr. 3057, dagsettum 1. desember 2005 og nr. 3399, dagsettum 28. apríl 2006. Jafnframt er gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 641.875.606 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 25. september 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Kaupþingi banka hf. hafi verið skipuð slitastjórn af Héraðsdómi Reykjavíkur 25. maí 2009 á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. og lög nr. 44/2009 um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki. Kaupþingi banka hf. hafi áður verið veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008 samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum um fjármálafyrirtæki, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008, en sú greiðslustöðvun hafi síðar verið framlengd tvisvar. Í 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, sé kveðið á um að ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Fyrir liggi að eignir stefnanda dugi hvergi nærri til að efna skuldbindingar hans að fullu og sé stefnanda því heimilt að krefjast riftunar ráðstafana eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns samkvæmt lögum nr. 21/1991. Frestdagur í skilningi laga nr. 21/1991 sé 15. nóvember 2008, sbr. ákvæði III til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki. Þar sem stefnandi telji að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda samkvæmt áður greindum lánssamningum hafi verið ólögmæt hafi stefnandi rift ráðstöfuninni, aðallega á grundvelli 131. gr. en til vara á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991, sbr. bréf stefnanda til stefnda dagsett 17. maí 2010. Hafi stefndi samfara riftuninni verið krafinn um endurgreiðslu þeirrar auðgunar, til vara skaðabóta að sömu fjárhæð, sem stefnandi telji að stefndi hafi haft af ráðstöfuninni auk áfallinna vaxta, eða alls 641.875.606 krónur. Hafi stefnda verið gefinn kostur á að greiða skuldina við stefnanda en að öðrum kosti að leggja fram viðeigandi tryggingar og semja um greiðslukjör. Þar sem stefndi hafi ekki orðið við framangreindu sé málshöfðun þessi óhjákvæmileg. Stefndi lýsir atvikum málsins þannig að stefndi hafi byrjað störf hjá stefnanda á árinu 1997. Á starfsferli sínum hafi stefndi aldrei setið í stjórn stefnanda né í lánanefndum. Í þeim tilgangi að laða til sín starfsfólk og halda í starfsmenn hafi stefnandi samþykkt þá starfskjarastefnu á aðalfundi sínum 27. mars 2004 að kaup- og söluréttir til starfsmanna gætu á hverjum tíma numið í heild allt að 9% af útgefnum hlutum í bankanum. Hafi stjórn verið falið að framfylgja þeirri stefnu, sbr. fréttatilkynninga bankans frá 29. mars 2004. Í ræðu formanns starfskjaranefndar, sem flutt hafi verið á áðurnefndum aðalfundi, sé þess sérstaklega getið að starfsmenn bankans ættu að njóta þeirrar hækkunar sem verða kynni á verðmæti bankans, en að sama skapi sé það krafa stefnanda að þeir njóti jafnframt söluréttar á keyptum hlutum til þess að starfsmenn myndu ekki tapa á starfskjarastefnu bankans ef verð hlutabréfa lækkaði. Stjórn stefnanda hafi innleitt samþykkta starfskjarastefnu með gerð hefðbundinna kaup- og söluréttarsamninga við starfsmenn. Í kjölfar innleiðingar IFRS reikningsskilastaðla árið 2005 hafi verið gerð krafa um að stefnandi myndi draga sölurétti frá eiginfjárgrunni sínum. Til þess að söluréttir starfsmanna hefðu ekki neikvæð áhrif á eiginfjárgrunn stefnanda hafi stjórnendur stefnanda, ásamt endurskoðanda, unnið að því að útfæra hvatakerfið með öðrum hætti. Lausnin hafi falist í því að fella niður kaup- og sölurétti og veita starfsmönnum þess í stað lán til hlutabréfakaupa. Hafi ábyrgð starfsmanna í einhverjum tilvikum verið takmörkuð við 10% af stöðu lánsins hverju sinni. Í tengslum við þá breytingu hafi stefndi fallið frá söluréttum sínum vegna bréfa í stefnanda og í framhaldinu tekið lán hjá stefnanda fyrir hlutabréfakaupum í samræmi við starfskjarastefnu stefnanda. Hinir keyptu hlutir hafi verið settir stefnanda að veði til tryggingar greiðslum á lánunum sem veitt voru til kaupana. Sala hinna veðsettu hluta hafi verið óheimil, nema stefnandi veitti sérstakt skriflegt samþykki fyrir því. Fjallað sé um kaup á starfsmanna á hlutum í bankanum í minnisblaði lögfræðisviðs stefnanda frá 19. september 2005. Þar sé sérstaklega fjallað um mikilvægi þess að stefnandi sé lánveitandi starfsmanna, en ekki önnur lánastofnun, til þess að starfsmenn séu ekki háðir lánveitanda sem sé í samkeppni við stefnanda. Þá sé jafnframt vikið að því að það sé nauðsynlegt að starfsmenn eigi þess kost að losa hlutafjáreign í stefnanda ef virði hlutanna tæki að lækka. Í tölvupósti formanns starfskjaranefndar til stjórnar, forstjóra og framkvæmdastjóra stefnanda 21 september 2005 veki formaðurinn athygli á þeirri stöðu sem upp kynni að koma ef hlutabréf sem starfsmenn hafi keypt lækkuðu. Komi fram í póstinum að hann telji hagsmuni stefnanda vera að takmarka áhættutöku starfsmanna af fjárfestingum. Á stjórnarfundi stefnanda 28. september 2005 hafi verið fjallað um hlutabréfakaup starfsmanna og stjórn farið fram á það við starfskjaranefnd bankans að gripið væri til ráðstafanna sem lágmarki áhættu starfsmanna af hlutabréfaeign sinni í stefnanda. Þegar gengi hlutabréfa í stefnanda hafi tekið að lækka á árinu 2007 hafi stefnandi ekki nýtt sér heimild í lánssamningunum um veðköll, heldur hafi starfsmenn fengið þá fullvissu frá stjórn að ekki yrði gengið á þá persónulega vegna greiðslu útistandandi lána vegna hlutabréfanna. Komi það fram í bréfi fyrrum stjórnarformanns stefnanda á dskj. 23 og í tölvupósti viðskiptastjóra stefnanda til starfsmanns stefnanda á dskj. 21. Á fundi stjórnar stefnanda 25. september 2008 hafi verið fjallað um stöðu starfsmanna vegna lána til hlutabréfakaupa og þar komið fram í máli formanns starfskjaranefndar að nefndin væri meðvituð um stöðu mála og að starfsmenn hefðu verið fullvissaðir um að leyst yrði úr stöðu þeirra. Á fundinum hafi stjórn ákveðið að veita forstjóra heimild til að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna af lánum sem stefnandi hafi veitt til hlutabréfakaupa. Hafi starfsmönnum verið send slík tilkynning. Við aðalmeðferð málsins gaf stefndi aðilaskýrslu. Stefndi kvaðst hafa ráðið sig til starfa hjá stefnanda á árinu 1997. Kvaðst hann hafa byrjað hlutabréfakaup sín í stefnanda í kjölfar þess að stefnandi hafi boðið slíka hluti til sölu á árunum eftir 2000. Hafi markmið stefnanda með slíkri sölu verið að tengja saman hagsmuni eigenda bankans og starfsmanna. Kvaðst stefndi aldrei hafa selt nein hlutabréf í bankanum. Um hafi verið að ræða hvatakerfi fyrir starfsmenn stefnanda. Kvaðst stefndi ekki hafa vitað að lykilstarfsmenn í stefnanda hefðu selt bréf sín. Í upphafi hafi starfsmenn verið tryggðir fyrir skaðleysi af hlutafjárkaupum með svonefndum sölurétti bréfanna. Er stefndi hafi fallið frá söluréttinum hafi hann ekki fengið neitt endurgjald í staðinn. Hafi stefndi treyst því að sú starfskjarastefna sem ákveðin hafi verið á árinu 2004 tryggði skaðleysi stefnda af hlutafjárkaupum í stefnanda tengdum hvatakerfi bankans. Bæri hann því ekki persónulega ábyrgð á þeim lánum er hann hafi fengið til hlutabréfakaupa. Lykilstarfsmenn stefnanda hafi flestir verið svonefndir innherjar og af þeim ástæðum átt erfitt með að selja bréf sín. Stefndi kvaðst hafa litið svo á að honum væri óheimilt að selja þau hlutabréf í stefnanda er hann hafi keypt í gegnum hvatakerfi bankans. Hann hafi þó aldrei óskað formlega eftir heimild til slíkrar sölu. Er best lét hafi hlutabréfaeign stefnda numið samtals 2.6 milljörðum króna. Af því hafi eigið fé stefnda numið 1.1 milljarði króna. Kvaðst stefndi hafa verið skilgreindur sem fruminnherji frá árinu 2005. Ekki hafi hann þó að jafnaði verði fruminnherji þar sem hann hafi ekki haft aðgang að slíkum upplýsingum. Hafi hann t.a.m. ekki haft aðgang að lánabókhaldi stefnanda. Stefndi kvaðst hafa verið að vinna að ytri málefnum stefnanda seinni hluta árs 2008. Hafi hann ekki vitað af þeim ákvörðunum er teknar hafi verið á stjórnarfundinum 25. september 2008 og varðar niðurfellingu ábyrgða. Hafi hann fyrst fengið vitneskju um niðurfellinguna 7. október 2008, en það megi sjá af skjali því sem lagt hefur verið fram um staðfestingu á móttöku stefnda á tilkynningunni. Hafi hann ritað undir móttöku sama dag og hann hafi fengið tilkynninguna. Stefndi kvaðst almennt hafa gert sér grein fyrir áhættu samfara hlutabréfakaupum. Stefndi kvaðst hafa fengið arð af hlutabréfaeign sinni á árunum 2005 til 2007. Stefndi kvaðst hafa frétt af því að fyrrverandi forstjóri stefnanda hafi fengið að setja hlutabréfaeign sína og lán tengd þeim í sérstakt einkahlutafélag. Ásgeir Thorodssen kvaðst hafa verið kjörinn í stjórn stefnanda á árinu 2003 og setið í stjórn allt til falls bankans á árinu 2008. Undirnefnd stjórnar hafi verið svokölluð starfskjaranefnd og hafi Ásgeir verið formaður þeirrar nefndar. Hlutverk starfskjaranefndar hafi verið að móta launastefnu í bankanum og að semja um laun við forstjóra og stjórnarformann bankans. Ný heildstæð launastefna hafi verið kynnt á aðalfundi í bankanum á árinu 2004. Þá hafi verið farið yfir grundvallaratriðin í stefnunni. Í þeirri stefnu hafi verið tengdir saman hagsmunir lykilstarfsmanna bankans og hluthafa bankans sjálfs. Með lykilstarfsmönnum hafi verið átt við æðstu stjórnendur bankans, eins og framkvæmdastjóra mismunandi sviða og æðstu stjórnendur í aðalbanka og sviða hans. Eins hafi fallið undir skilgreininguna æðstu stjórnendur í stærstu útibúum bankans. Slík stefna hafi ekki verið nein nýlunda á þeim tíma þar sem slíkt hafi verið alþekkt í fjármálaheiminum. Stefnan hafi falið það í sér að bankinn hafi fjármagnað kaup lykilstarfsmanna á hlutabréfum í bankanum sjálfum. Útgangspunkturinn hafi verið sá að bankinn fjármagnaði kaupin sjálfur þannig að starfsmennirnir færu ekki að gera það sjálfir t.d. með lánum í öðrum bönkum. Með þessum hætti hafi verið við það miðað að starfsmenn gætu eignast allt að 9% af heildarhlutafé í bankanum. Gengið hafi verið út frá því að um langtímafjárfestingu væri að ræða. Á henni gætu starfsmenn hagnast ef bréf myndu hækka umfram kostnað starfsmanna af þeim. Lykilatriði hafi hins vegar verið að viðkomandi starfsmenn tækju ekki of mikla áhættu samfara kaupunum. Það atriði hafi endurspeglast í starfskjarastefnunni sem samþykkt hafi verið 2004 og áréttuð fyrir árin 2005 til 2008. Umræddir lykilstarfsmenn hafi átt að eiga bréfin sem ígildi lífeyrissjóðs á meðan þeir störfuðu hjá bankanum. Að mati nefndarmanna í starfskjaranefndinni hafi þeir ekki mátt selja bréfin á meðan þeir væru við störf í bankanum. Útfærsla á því fyrirkomulagi hafi hins vegar verið í höndum forstjóra bankans. Stjórn bankans eða nefndarmenn í starfskjaranefnd hafi ekki komið að þeirri útfærslu. Þannig hafi bankinn átt að móta stefnu sem tryggði skaðleysi lykilstarfsmanna og kæmi skaðleysisákvæðið fram í starfskjarastefnu sem samþykkt hafi verið 2004 og endurnýjuð árin 2005 til 2008. Það hafi t.d. verið gert með þeim hætti að bankinn yrði að kaupa hlutabréf af þessum lykilstarfsmönnum ef gengi bréfa færi niður fyrir tiltekin viðmiðunarmörk. Starfskjaranefndin hafi fjallað um skaðleysið en ekki útfært það. Vandamál hafi risið varðandi útreikning á eigin fé bankans. Það vandamál hafi í raun ekki komið til starfskjaranefndarinnar en vitað hafi verið um að afnema hafi þurft sölurétt starfsmanna vegna útreikninga á eigin fé bankans. Í staðinn hafi komið ákvæði um veðþekju og 10% ábyrgð starfsmanna á lánum. Þessi útfærsla hafi leitt til vandræða á árinu 2008 sem ekki hafi verið séð fyrir. Forstjóri félagsins hafi á árinu 2006 óskað eftir því að fá að færa hlutabréfaeign sína í sérstakt einkahlutafélag. Málið hafi verið tekið upp í stjórn stefnanda. Samþykkt hafi verið að heimila forstjóranum þetta. Skýrt hafi komið fram að það fyrirkomulag að lykilstarfsmenn ættu bréf í bankanum ætti aldrei að geta leitt til þess að þeir yrðu persónulega gjaldþrota. Á árinu 2008 hafi verðmæti hlutabréfa lækkað. Ekki hafi lykilstarfsmenn stefnanda snúið sér sérstaklega til starfskjaranefndarinnar vegna beiðna um sölu bréfa. Í febrúar 2008 hafi ástandið verið rætt þar sem einhverjir lykilstarfsmanna hafi verið með miklar áhyggjur af stöðu sinni. Þá hafi verið ákveðið að gera ekki veðköll gagnvart þeim þar sem bankinn hafi ekki viljað að lykilstarfsmenn seldu bréf sín. Á fundi í stjórn 25. september 2008 hafi verið ákveðið að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna. Þá hafi ekki legið fyrir að bankinn væri ógjaldfær. Á fundi 25. og 26. september 2008 hafi verið farið yfir stöðu bankans og útlitið verið mjög gott miðað við horfur á markaði. Bjarnfreður Ólafsson, Gunnar Páll Pálsson og Brynja Halldórsdóttir áttu öll sæti í stjórn stefnanda. Bjarnfreður tók sæti í stjórn á árinu 2003, Gunnar Páll á árinu 2001 eða 2002 og Brynja á árinu 2004. Staðfestu þau öll að starfskjarastefna fyrir stefnanda hafi verið samþykkt á aðalfundi á árinu 2004. Í þeirri stefnu hafi falist að starfsmenn stefnanda hafi átt að eiga þess kost að kaupa allt að 9% af heildarhlutabréfum í stefnanda. Með því hafi verið tengdir saman hagsmunir hluthafa í stefnanda og hagsmunir lykilstarfsmanna stefnanda. Út frá því hafi verið gengið að stefnandi veitti umræddum starfsmönnum lán til hlutabréfakaupanna. Með þessum hætti hafi starfsmenn átt að njóta ávinnings af hækkun bréfa en ekki þurfa að taka á sig tap ef illa færi. Starfsmennirnir hafi í upphafi verið með sölurétt sem hafi átt að tryggja skaðleysi þeirra af hlutabréfakaupunum, en skaðleysið hafi verið útgangspunktur við kaupin. Þá hafi starfsmennirnir átt að eiga bréfin til langframa, en það hafi verið hin almenna stefna. Þó svo einstök lán hafi verið í tilteknum tímaramma hafi fjárfestingin verið til langframa. Vandkvæði hafi komið upp varðandi sölurétt starfsmanna og áhrif hans á útreikning á eigin fé stefnanda. Hafi það leitt til þess að starfsmenn hafi fallið frá söluréttinum. Stjórn stefnanda hafi ákveðið að finna aðra leið til að tryggja skaðleysið og falið forstjóra og stjórnarformanni að finna leið til þess. Hafi stjórnin sjálf ekki verið með á sinni hendi að útfæra skaðleysisákvæðin. Ekki hafi gengið auðveldlega að finna leið við að tryggja áframhaldandi skaðleysi en ljóst væri að algert skaðleysi hafi ekki verið fyrir hendi þar sem starfsmenn hafi borið ábyrgð á 10% af lánaskuldbindingum tengdum kaupum á hlutabréfum í stefnanda. Hafi starfsmönnum stefnanda verið kunnugt um þá afstöðu stjórnenda stefnanda að þeir ættu að eiga bréfin til langframa. Ekki hafi legið fyrir algjört bann við sölu bréfa en almennt hafi verið við það miðað að starfsmenn seldu ekki bréf sín þar sem um væri að ræða langtímafjárfestingu. Af þessum ástæðum hafi legið ljóst fyrir að dræmt yrði tekið í beiðnir um sölu bréfa. Ljóst hafi legið fyrir að ekki ætti að ganga að einstökum lykilstarfsmönnum vegna skaðleysisákvæðanna. Hafi hagur bankans þar verið hafður að leiðarljósi. Staðfestu stjórnarmann að á stjórnarfundi 25. og 26. september 2008 hafi verið tekin sú ákvörðun að fella niður persónulegar ábyrgðir lykilstarfsmanna. Á þessum fundi hafi staða bankans verið rædd og legið fyrir það mat að staða bankans væri góð. Hreiðar Már Sigurðsson kvaðst hafa verið gerður að aðstoðarforstjóra stefnanda á árinu 1998 og forstjóra stefnanda á árinu 2003. Því starfi hafi hann gegnt þar til yfir lauk. Er hugað hafi verið að því að skrá bankann á markað á árinu 2000 hafi starfskjarastefna fyrir bankann verið til umræðu. Þá hafi verið stefnt að því að tengja saman hagsmuni eigenda bankans og einstaka lykilstarfsmanna. Það hafi verið algeng aðferð á fjármálamarkaði á þeim tíma. Á árunum 2003 og 2004 hafi stefnan verið útfærð. Við það hafi verið miðað að einstaka lykilstarfsmenn gætu keypt hlutabréf í bankanum. Hlutabréfin ættu starfsmennirnir lánstímann. Af þessum kaupum hafi starfsmenn átt að geta hagnast við starfslok. Skaðleysi starfsmannanna af kaupunum yrði tryggt með sölurétti þeirra á bréfunum. Vegna ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins hafi stefnunni lítillega verið breytt á þann veg að bankinn sjálfur myndi lána fyrir kaupum á bréfunum. Á sama tíma hafi söluréttur starfsmanna verið felldur niður vegna reglna um útreikning á eigin fé bankans. Þrátt fyrir þá ráðstöfun hafi verið fært til bókar að skaðleysi starfsmanna yrði áfram tryggt. Hafi starfsmenn fallist á að falla frá söluréttinum. Hafi verið gerður við þá skriflegur samningur þar sem miðað hafi verið við að þeir bæru takmarkaða ábyrgð á lánaskuldbindingum. Þá hafi verið ákvæði í lánssamningum sem hafi miðað við að bankinn myndi selja bréf starfsmanna ef gengi þeirra færi niður fyrir viðmiðunarmörk. Ekki kvaðst Hreiðar viss um hver samið hafi ákvæðin sem taka hafi átt við afnámi söluréttarins, þ.e. um hina 10% ábyrgð og um veðþekjuna. Seinni hluta árs 2007 hafi komið í ljós að útfærslan á skaðleysinu hafi farið á skjön við starfskjarastefnu þá sem gilt hafi. Útfærslan hafi leitt til þess að starfsmenn hafi nánast verið þvingaðir til sölu við ákveðnar aðstæður. Í upphafi árs 2008 hafi verið tekin sú ákvörðun að þvinga starfsmenn ekki til sölu. Í skýrslu ytri endurskoðanda, KPMG, á þeim tíma hafi komið fram að stjórn stefnanda hafi ákveðið að nýta ekki veðköll vegna bréfanna. Margir starfsmenn hafi haft áhyggjur af stöðunni og verið í sambandi við forstjóra. Hafi þeir verið að spyrjast fyrir um stöðu mála. Í þágu bankans og stefnu hans hafi verið að þvinga ekki fram sölur á bréfum. Lykilstarfsmönnum hafi verið gerð grein fyrir því að kaup þeirra í bankanum væri langtímafjárfesting og að ekki hafi verið ætlast til að þeir seldu bréfin á meðan þeir væru við störf. Einhver dæmi hafi þó verið um að starfsmenn hafi fengið að selja. Hafi það verið vegna persónulegra aðstæðna viðkomandi. Þau mál hafi þó ekki verið á borði Hreiðars sjálfs. Ekki kvaðst Hreiðar viss um hvort einhver dæmi hafi verið þess efnis að lykilstarfsmenn hafi selt bréf sín án heimildar. Hann hafi sjálfur fengið heimild stjórnar til að færa hlutabréfaeign sína í einkahlutafélag á árinu 2006. Þessi mál hafi m.a. verið rædd við starfsmannastjóra stefnanda eftir að bréf hafi tekið að falla í verði. Skilaboð til starfsmanna hafi verið þau að unnið væri að lausn málsins. Erfitt væri þó að segja til um hvernig brugðist hafi verið við einstaka beiðni um sölu. Í upphafi árs 2008 hafi þessi vandi verið til umræðu. Stjórnarfundir í stefnanda hafi verið haldnir í september ár hvert. Það hafi því legið fyrir að á fundi í september 2008 yrðu þessi mál til meðferðar, en starfskjarastefnan hafi jafnan verið til meðferðar á þeim fundi. Á fundinum 25. og 26. september 2008 hafi stjórn ákveðið að fella niður ábyrgðir starfsmanna. Á þeim tíma hafi staða bankans verð mjög góð. Hafi það verið skoðun stjórnar eftir þann fund að bankinn væri að komast út úr þeim stormi er ríkt hafi á fjármálamörkuðum heims. Hafi lausafjárstaða bankans verið að batna á þeim tíma en innlánasöfnun hafi gengið vel. Fall Glitnis banka og Landsbanka Íslands hafi gert það að verkum að yfirvöld í Bretlandi hafi tekið yfir Singer og Friedland. Lánasamningar hafi gert það að verkum að bankinn hafi fallið þar sem í öllum samningum hafi verið gjaldfellingarákvæði sem hafi orðið virkt við aðgerðirnar í Bretlandi. Svali Björgvinsson kvaðst hafa verið starfsmannastjóri hjá stefnanda frá í september 2003. Hafi hann gegnt því starfi þar til í febrúar eða mars 2009. Kvaðst hann þekkja þá starfskjarastefnu er samþykkt hafi verið á aðalfundi stefnanda á árinu 2004. Meginatriðin hafi verið þau að lykilstarfsmenn ættu að eiga hlut í bankanum sem væru fjármagnaðir með lánum úr bankanum sjálfum. Hlutina hafi starfsmennirnir átt að eiga til langframa og væri engin fjárhagsleg áhætta fyrir starfsmennina tengd því. Með eign til langframa hafi verið átt að lykilstarfsmennirnir myndu ekki selja bréfin. Söluréttur hafi verið felldur niður af bréfunum á árinu 2005 án þess að breytingar hafi verið gerðar á starfskjarastefnunni. Öll þessi atriði hafi komið fram í samtölum Svala við stjórnendur bankans og afstaða stjórnendanna verið skýr. Eftir að gengi bréfa hafi tekið að lækka hafi fjöldi starfsmanna komið að máli við Svala og lýst áhyggjum sínum af stöðu mála. Eins hafi starfsmenn spurst fyrir um hvort þeir mættu setja hlutabréfaeign sína í einkahlutafélög. Hafi Svali komið þeim skilaboðum áleiðis til stjórnenda stefnanda. Eins hafi hann sjálfur hvatt starfsmenn til að hafa samband við stjórnendurna. Skýr afstaða stjórnenda hafi verið að starfsmenn myndu ekki selja bréf sín og að verið væri að vinna að lausn málsins. Þá hafi Svali vitað að ekki væri vel tekið í hugmyndir um að setja eignir í einkahlutafélög. Hafi Svali m.a. farið á fund með forstjóra 17. júlí 2008 þar sem þetta hafi komið skýrt fram. Ekki kvaðst Svali hafa haft vitneskju um að lykilstarfsmenn hafi selt bréf sín í bankanum fyrir fall hans. Hann hafi hins vegar frétt eftirá að einhverjir slíkir hafi sett hluti sína í einkahlutafélög. Helgi Sigurðsson kvaðst hafa verið gerður að framkvæmdastjóra lögfræðisviðs stefnanda 2002 og hafi hann gegnt því starfi til falls bankans. Fyrirkomulag tengt starfskjarastefnu starfsmanna bankans hafi verið til umræðu í tengslum við skráningu bankans á markað á árinu 2000. Þá hafi verið uppi hugmyndir um að starfsmenn gætu fengið lán til kaupa á hlutabréfum í bankanum. Málið hafi verið rætt við Fjármálaeftirlitið og hvort einstaka starfsmenn gætu stofnað einkahlutafélög til að halda utan um hlutabréfaeign sína. Það hafi að mati eftirlitsins ekki reynst unnt og fyrir því verið færðar tilteknar ástæður. Í tenglum við það hafi verið umræða um atriði eins og hver mætti veita slík lán og stærð hluta. Þá hafi verið rætt um skaðleysi starfsmanna og söluréttur nefndur í því sambandi. Helgi kvaðst hafa verið ritari stjórnar á aðalfundum í stefnanda. Starfskjarastefna bankans hafi verið kynnt á aðalfundi bankans á árinu 2004. Í tengslum við aðalfundinn á árinu 2004 hafi Helgi komið að máli við Ásgeir Thorodssen formann starfskjaranefndar til að ræða það efni. Þá hafi m.a. verið rætt um hvort heppilegt gæti verið að stofna félag eða sjóð utan um eign starfsmanna á hlutabréfum. Söluréttur starfsmanna hafi verið felldur niður á árinu 2005 vegna breyttra reglna um útreikning á eigin fé bankans. Skýrt hafi legið fyrir að tryggja hafi átt skaðleysi starfsmanna af hlutabréfakaupum í stefnanda. Afgreiðsla stjórnar á árinu 2005 hafi áfram miðað við að tryggja skaðleysi starfsmanna. Stjórnin hafi hins vegar ekki komið að útfærslu þess kerfis er nota hafi átt í þeim efnum, heldur hafi það verið í verkahring forstjóra að hafa það með höndum. Helgi kvaðst sjálfur ekki hafa komið að því máli. Sú útfærsla sem komið hafi í ljós hafi hins vegar verið slæm. Ekki hafi lengur verið til staðar hjá starfsmönnum forræði á efninu, heldur hafi það alfarið verið hjá bankanum sjálfum. Starfsmenn hafi getað staðið allt af sér tengt hlutabréfaeigninni á meðan þeir hafi haft söluréttinn. Ekkert sambærilegt því hafi komið með hinu nýja fyrirkomulagi. Inn hafi verið tekin ákvæði um handveðsrétt í bréfunum en eftir það og samkvæmt lögum um samningsveð hafi forræðið eftir það allt verið hjá bankanum. Eftir þetta hafi einstaka starfsmenn ekki getað selt bréf án heimildar frá bankanum. Aflétta hafi þurft handveðsetningunni ef til sölu hafi átt að koma. Ekki hafi Helga verið ljóst að lykilstarfsmenn hafi selt bréf sín fyrr en eftir fall bankans. Upplýst hafi verið um þau tilvik í tengslum við álitsgerð sem Viðar Már Matthíasson lagaprófessor hafi unnið fyrir bankann. Bankinn hafi ákveðið að gera engin veðköll eftir að veðþekja hjá einstaka starfsmönnum hafi farið undir viðmiðunarmörk. Hafi það m.a. komið fram í skýrslu ytri endurskoðanda félagsins fyrir árið 2008. Hið umrædda sölubann hafi tekið til lykilstarfsmanna hjá stefnanda. Ef þessir starfsmenn hafi keypt bréf í bankanum fyrir utan þetta fyrirkomulag hafi ekkert verið til staðar sem bannað hafi starfsmönnunum að selja þau bréf. Einhver tilvik hafi verið þar sem starfsmenn hafi óskað eftir sölu bréfa og þá við sérstakar aðstæður. Hafi það verið heimilað við aðstæður eins og vegna hjónaskilnaða, fjölskylduerfiðleika og þess háttar. Þá hafi legið ljóst fyrir að einstaka starfsmenn hafi getað selt bréf sín væru þeir að hætta störfum fyrir bankann. Afstaða stjórnar stefnanda hafi verið skýr um það að lykilstarfsmenn mættu ekki selja bréf sín. Sú aðgerð stjórnar bankans að fella niður persónulega ábyrgð á aðalfundinum 25. og 26. september 2008 hafi verið sjálfgefin í ljósi forsögu málsins. Bankinn hafi verið að uppfylla áður gefin loforð um skaðleysi. Vignir Rafn Gíslason staðfesti dskj. nr. 38 og lýsti einstökum atriðum varðandi framkvæmd og úrvinnslu álitsgerðarinnar. Fram kom að verkið hafi verið unnið samkvæmt nánar tilgreindri verkbeiðni, sem fram kæmi í álitsgerðinni hver væri. Krafist sé dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. september 2008 til greiðsludags. Vísist um það til dómvenju Hæstaréttar Íslands þess efnis að riftunarkröfur beri dráttarvexti frá þeim degi sem hin riftanlega ráðstöfun fór fram. Stefndi byggir aðalkröfu sýna um sýknu á aðildarskorti til sóknar, enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af úrlausn í málinu. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda milli stefnanda og Nýja Kaupþings banka hf. frá 21. október 2008 segi að Nýja Kaupþing hf. taki við öllum eignum, hverju nafni sem nefnast, nema þeim sem tilgreindar séu í viðauka. Nýja Kaupþing hf. hafi jafnframt tekið yfir öll tryggingarréttindi og önnur sambærileg réttindi sem og allar óefnislegar eignir og réttindi, hverju sem þau kunna að byggjast á, nema þau hafi verið sérstaklega undanskilin. Í samræmi við meginreglur kröfuréttar eignist framsalshafi öll þau réttindi sem framseljandi, þ.e. stefnandi, hafi átt við framsalið. Stefnandi byggi riftunarkröfu sína á ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991. Réttur til beitingar þeirra heimilda sem um sé fjallað í kaflanum sé bundinn við þrotabú. Stefndi byggi á því að réttur stefnanda til beitingar reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 verði að hafa verið orðin virkur fyrir framsal þeirra réttinda sem riftunarkrafan varði. Við framsal réttindanna til Nýja Kaupþings banka hf., með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, hafi Nýja Kaupþing banki hf. öðlast öll réttindi stefnanda á grundvelli lánssamninga, enda þau ekki sérstaklega undanskilin. Eftir þann tímapunkt geti stefnandi engan rétt byggt á umræddum lánssamningum né réttinda sem hann kynni síðar öðlast á grundvelli réttarsambands síns við stefnda. Ef um sé að ræða réttindi sem framsalshafi geti ekki öðlast, sé ómögulegt að álykta annað en að riftunarréttur skv. XX. kafla laga nr. 21/1991 hafi tapast við framsalið. Þar sem stefnandi hafi ekki verið undir gjaldþrotaskiptum er framsalið hafi átt sér stað, né í öðru því ferli sem veiti aðila heimild til að rifta ráðstöfunum samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 hafi hann ekki öðlast riftunarheimildir fyrr en eftir að réttarsambandi hans og stefnda hafi verið lokið. Riftunarréttur sé því ekki til staðar varðandi ráðstafanir sem byggi á lánssamningum þeim sem tilteknir séu í stefnu. Jafnvel þó að talið yrði að riftunarrétti á niðurfellingu persónulegrar ábyrgðar starfsmanna hafi ekki verið ráðstafað til Nýja Kaupþing banka hf., í samræmi við það sem ofan greini, sé ómögulegt að aðskilja persónulega ábyrgð skuldara frá þeim lánssamningum sem um ræði í máli þessu. Persónuleg ábyrgð skuldara teljist órjúfanlegur hluti af hinum framseldu réttindum, enda veigamikill þáttur í þeim viðskiptum sem stefnandi og stefndi hafi átt sín á milli og geti því riftunarréttur ekki staðið einn og sér óhaggaður hjá fyrrum kröfuhafa eftir framsal réttinda. Í stefnu komi fram að yfirfærsla kröfuréttinda stefnanda á hendur stefnda yfir til Nýja Kaupþings banka hf. hafi verið framkvæmd án endurgjalds. Hafi sú ákvörðun verið byggð á mati PricewaterhouseCoopers hf. Telji stefnandi að verðmat þetta staðfesti að niðurfelling ábyrgðar hafi valdið honum tjóni. Skaðabótakrafa stefnanda sé verulega vanreifuð. Í samræmi við meginreglur skaðabótaréttar beri stefnanda að sýna fram á að niðurfelling á persónulegri ábyrgða stefnda hafi haft í för með sér raunverulegt tjón fyrir hann og umfang þess. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á að mismunur sé á verðmæti kröfunnar annars vegar með persónulegri ábyrgð stefnda og hins vegar án hennar. Af hálfu stefnda sé byggt á því að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar hafi engu máli skipt varðandi verðmætamat á lánssamningunum enda hafi lánssamningar með veði í hlutabréfum þar sem veðandlagið var einskis virði almennt verið metnir á 0. kr. við yfirfærslu, óháð því hvort fyrir lægi persónulega ábyrgð skuldara eða ekki. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að útséð hafi verið um heimtur af lánunum í kjölfar niðurfelldrar ábyrgðar. Þvert á móti hafi stefndi ítrekað sett sig í samband við Arion banka hf., í þeim tilgangi að hefja viðræður um heildaruppgjör útistandandi skuldbindinga sinna gagnvart bankanum. Endurtekið á árinu 2008 og svo aftur snemma árs 2009 hafi stefndi komið þeim boðum í gegnum viðskiptaútibú sitt, en á seinni stigum gegnum lögmenn Arion banka hf. Allar óskir um viðræður hafi verið hundsaðar af fyrirsvarsmönnum Arion banka hf. Fyrir liggi lögfræðileg álitsgerð sem Arion banki hf. hafi aflað í tengslum við hina framseldu kröfu, þar sem talinn sé verulegur vafi á réttmæti framseldra krafna á hendur starfsmönnum bankans vegna áðurnefndra takmarkanna á ráðstöfunarrétti starfsmanna á keyptum hlutabréfum í bankanum sem og aðstöðumuni milli lántaka og lánveitanda, algerlega óháð því hvort fyrir liggi persónuleg ábyrgð eða ekki. Hvort sem riftunarkrafa stefnanda byggi á 131. gr. eða 141. gr. laga nr. 21/1991 og hvort sem fjárkrafa stefnanda byggi á reglum 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um endurgreiðslu auðgunar eða 3. mgr. 142. gr. laganna um skaðabætur sé ljóst að kröfur stefnanda ná ekki fram að ganga nema krafa sú sem persónuleg ábyrgð hafi verið felld niður á hafi verið réttmæt og lögmæt fjárkrafa sem unnt hefði verið að innheimta á hendur stefnda ef ekki hefði komið til ráðstöfunar þeirrar sem krafist sé riftunar á. Þegar litið sé til þeirra aðstæðna sem grundvalli gerð þeirra tveggja lánssamninga sem séu til umfjöllunar í máli þessu og þeirra viðskipta sem stefndi og stefnandi hafi átt sín á milli verði ekki séð að stefnanda hafi verið stætt á að halda kröfum um endurgreiðslu lánanna á lofti þann 25. september 2008. Ef litið sé til stöðu aðila máls við lánssamningsgerð sé ljóst að hún hafi verið eins ójöfn og hugsast geti, en á þeim tíma hafi stefnandi verið vinnuveitandi stefnda. Fyrir liggi að stefnandi hafi haldið hlutabréfakaupum að starfsmönnum með umtalsverðum þrýstingi, eins og ráða megi af skýrslum starfsmanna fyrir Rannsóknarnefnd Alþingis: Þá hafi ráðstöfunarréttur starfsmanna á bréfunum verið verulega takmarkaður. Í fyrsta lagi hafi skrifleg heimild stefnanda verið áskilin fyrir sölu bréfanna. Í öðru lagi hafi stjórnendur stefnanda sent starfsmönnum þau skilaboð að hlutabréfaeign þeirra ætti að vera langtíma, í samræmi við samþykkta starfskjarastefnu. Stefnandi hafi haft mikla hagsmuni af kaupum starfmanna á hlutabréfunum. Þannig hafi stefnandi viðhaldið markaðsvirði þeirra og laðað að starfskrafta og tryggt hollust þeirra. Því hafi stefnandi reynt að greiða hvað hann hafi getað fyrir kaupum. Á hinn bóginn hafi sala komið starfsmönnum sér verulega illa og stefnandi því reynt að hindra þær. Ennfremur liggi fyrir að allt frá því að stefnandi hafi aflagt að veita starfsmönnum sölurétt af keyptum bréfum hafi starfskjaranefnd og stjórn verið uggandi vegna þeirrar stöðu sem upp kynni að koma ef hlutabréfaverð lækkaði. Hafi starfsmenn fengið skýr skilaboð frá stjórnendum um að ekki yrði gengi á þá persónulega vegna lána til hlutabréfakaupa. Skuldbindingargildi loforða felist að íslenskum rétti fyrst og fremst í þeim væntingum sem vaktar séu hjá loforðsmóttakanda. Vísist um það til umfjöllunar á aðalfundi bankans árið 2004, stjórnarfundi 28. september 2005 og samskipti lögfræðisviðs, starfskjaranefndar og æðstu stjórnenda. Í ljósi þeirra ákvarðana, samskipta og skilaboða sé ljóst að löngu fyrir 25. september 2008 hafi stefnandi verið búinn að marka þá stefnu að starfsmenn skyldu eigi bera skaða af þátttöku í starfskjarastefnu hans. Þannig hafi starfsmenn átt lögmætar væntingar til þess að þeim væri tryggt skaðleysi vegna lækkunar a hlutabréfavirði stefnanda í samræmi við margítrekuð loforð æðstu stjórnenda stefnanda. Í því samhengi megi benda á að lykilstjórnendur hafi þegar hafið ferli við að takmarka sínar persónulegu ábyrgðir með því að færa hlutabréfaeign og lán þeim tengt í einkahlutafélög, sbr. heimild sem veitt hafi verið forstjóra stefnanda með ákvörðun stjórnarfundar 24. maí 2006. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis komi fram að starfsmenn hafi einungis selt 0,9% af heildarhlutafé sínu á árinu 2006, 2,2% á árinu 2007 og 0,6% á árinu 2008, þrátt fyrir þær lækkanir sem átt hafi sér stað á þessu tímabili. Vakin sé sérstök athygli á því að hvenær sem stefnandi hafi talið að verðmæti trygginga væri ekki fullnægjandi hafi hann upp á eigin spýtur og án atbeina stefnda getað kosið að selja veðsetta hluti til að forða tjóni, sbr. d liður gr. 9.1 lánssamnings nr. 3057, sbr. dskj. 11 og d liður gr. 8.1 gr. lánssamnings nr. 3399, sbr. dskj. 12 og handveðsyfirlýsing dags. 1. desember 2005, sbr. dskj. 13. Fyrir 25. september 2008 hafi stefnandi ekki nýtt sér nein þeirra úrræða sem verið hafi honum tæk til að forða tjóni, hvort sem um hafi verið að ræða að gefa út veðköll eða með einhliða sölu hlutabréfa. Þvert á móti hafi stefnandi sent starfsmönnum tölvupóst í janúar 2008, þar sem þeim hafi verið tilkynnt staða tryggingaþekju þeirra og jafnframt að bankinn myndi ekki nýta sér heimildir lánssamningana til veðkalla, sbr. tölvupóst frá viðskiptastjóra stefnanda á dskj. 34. Stefndi hafi ekki átt kost á að grípa til slíkra aðgerða, enda það gengið gegn starfskjarastefnu bankans um langtímaeignarhald starfsmanna á hlutum í bankanum og óskir um slíkt haft verulega neikvæð áhrif á möguleika stefnda til frekari starfsframa hjá stefnanda. Í þeim tilvikum er starfsmenn hafi óskað eftir heimild stefnanda til að selja bréf sín hafi slík heimild ekki verið veitt heldur hafi starfsmenn fengið upplýsingar um að málin væru í skoðun. Komi það m.a. fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í kafla 10.5.2.2 á dskj. 19. Skoðun þeirra mála hafi endað með því að starfsmenn hafi verið fullvissaðir um að ekki yrði gengið að þeim persónulega vegna skuldbindinganna eins og getið sé um í fundargerð stjórnar frá 25. og 26. september 2008. Við gerð lánssamningana milli stefnanda og stefnda hafi fjárhagslegur styrkleiki bankans verið settur fram með villandi hætti sem vart verði séð að sé í samræmi við lagaáskilnað 5. mgr. 84. gr. laga nr. 161/2002. Því til viðbótar hafi stjórnendur bankans markvisst haldið uppi verði á bréfum bankans með ólögmætum aðgerðum, eins og nánar sé fjallað um í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á dskj. 19. Sem fjármálafyrirtæki megi stefnandi vita að verðmæti eigna og veðrými sé ávallt frumforsenda og hvati fyrir hverskonar lánaviðskiptum. Hefði stefndi haft vitneskju um að villandi upplýsingum hefði verið haldið á lofti um fjárhagslegan styrkleika og að stjórnendur stefnanda hefðu haldið uppi hlutabréfavirði hans með aðgerðum sem séu ólögmætar og að öllum líkindum refsiverðar, sjái hver að litlar ef nokkrar líkur séu fyrir því að hann eða nokkur annar hefði tekið svo gríðarlega áhættu í hlutabréfaviðskiptum sínum. Þannig hafi stefnandi beitt stefnda stórfelldum blekkingum og svikum við gerð lánssamninga og hafi sú blekking staðið kerfisbundið yfir allt fram að hruni stefnanda, eins og vitnað sé um í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á dskj. 19. Í samræmi við meginreglur samningaréttar teljist samningur ekki skuldbindandi hafi gagnaðili beitt svikum eða mátti vita að samningurinn hafi verið gerður fyrir svik annars manns, sbr. 30. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Miðað við aðfarir stjórnenda stefnanda sem fjallað sé um í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og drepið hafi verið á hér að framan, sé það yfir allan vafa hafið að stefnandi hafi beitt stefnda svikum. Í krafti stöðu sinnar hafi stefnandi beitt stefnda miklum þrýstingu til hlutabréfakaupa, vitandi það að hlutabréfavirði hinna seldu bréfa væri haldið uppi með svikum og blekkingum. Þá sé samningur eigi skuldbindandi fyrir aðila sem hann geri ef forsendur sem annar aðilinn hafi fyrir samningsgerðinni séu rangar og hinn aðilinn vissi, eða mátti vita, að forsendurnar væru rangar, sbr. 32. gr. laga nr. 7/1936. Augljóst sé að stefnandi hafi ekki aðeins verið grandsamur um rangar forsendur, heldur hafi það fyrst og fremst verið aðgerðir hans til að blása upp markaðsverð hlutabréfa í sér sem skapað hafi hinar röngu forsendur. Virði hinna keyptu bréfa hafi verið frumforsenda fyrir gerð og fjárhæð lánsviðskiptanna. Það hafi stefnandi mátt vita og ekki geti það undir nokkrum kringumstæðum talist ósanngjarnt að halda þeim forsendubresti fram gagnvart stefnanda. Þá geti stefnandi ekki haldið stefnda við lánssamning, ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru við samningsgerðina, og ætla megi að hann hafi haft vitneskju um, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936. Jafnframt skuli þess getið að það sé andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig, eins og málum sé háttað, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Í ljósi þess sem ofan greini verði ekki séð að stefnanda hafi með nokkru móti verið unnt að halda umræddri kröfu á lofti á hendur stefnda með vísan til ofangreindra ákvæða laga nr. 7/1936, sem og almennra óskráðra reglna um góða viðskiptahætti, enda stjórnendur stefnanda þegar í krafti stöðu sinnar komið í veg fyrir sölur starfsmanna á bréfum sínum og með ólögmætum aðgerðum markvisst blekkt hluthafa og viðsemjendur sína við lánssamningsgerð. Ljóst sé að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar stefnda sé algerlega gerð að frumkvæði og forræði stefnanda. Sú aðgerð hafi aðeins miðað að því að forða því að starfsmenn hæfu stórfelldar sölur á hlutum sínum sem komið hefðu sér afar illa fyrir stefnanda eins og ráða megi af áðurnefndu bréfi fyrrum forstjóra bankans, yfirlýsingu stjórnar stefnanda og minnisblað lögfræðisviðs stefnanda. Sala stefnda, sem hafi verið fruminnherji í bankanum, hefði verið tilkynningaskyld, sbr. XIII. kafli laga nr. 108/2007. Skyldi tilkynningin birt í fjölmiðlum í samræmi við 11. gr. reglugerðar nr. 707/2008. Þau viðskipti hefðu því vakið athygli og tortryggni á markaði og þannig haft veruleg áhrif á gengi hlutabréfa í stefnanda. Þá hefði salan vakið athygli annarra starfsmanna í bankanum og verið verulega líkleg til hafa keðjuverkandi áhrif á að starfsmenn hæfu stórfelldar sölur hlutabréfa. Öll skilyrði 131. gr. laga nr. 21/1991 þurfa að vera uppfyllt til þess að riftun sé tæk á grundvelli ákvæðisins. Ekki verði fallist á að gerningurinn hafi rýrt eigur stefnanda. Helgist það fyrst og fremst á tvennu. Annars vegar verði ekki séð að nokkur verðmæti hafi verið fólgin í kröfum stefnanda þegar litið sé til heildarstöðu viðskipta stefnanda og stefnda og ólögmætrar markaðsmisnotkunar stjórnenda stefnanda. Hins vegar verði ekki framhjá því litið að stefnandi hafi uppskorið ríkulega af því að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna af umræddum lánum. Þannig hafi margföld verðmæti komið í stað hinnar niðurfelldu ábyrgðar ýmist með beinum hætti þannig að fyrirsjáanlegum sölum hafi verið forðað eða með óbeinum hætti með því að slaknaði hafi á söluþrýstingi starfsmanna. Þessi afstaða komi fram í lögfræðilegu áliti á dskj. nr. 25 og sé hún jafnframt staðfest með yfirlýsing stjórnar á dskj nr. 28 sem og með þeirri ákvörðun að yfirfæra lánin án endurgjalds yfir til Nýja Kaupþing banka hf., þrátt fyrir að ekkert lægi fyrir um könnun á greiðslugetu og greiðsluvilja stefnda. Að því er varði skilyrði um að gerningur þurfi að mynda eignaauka hjá þeim sem njóti vísist til þess sem áður segi um verðmæti kröfuréttindanna í höndum stefnanda. Til viðbótar sé þess getið að 25. september 2008 hafi markaðsvirði veðsettra hluta verið 1.445.976.000 krónur og persónuleg ábyrgð stefnda á skuldbindingum samkvæmt lánssamningum til hlutabréfakaupa verið 793.062.941 krónur. Tryggingaþekja stefnda hafi staðið í 97,29% og markaðsverð hinna veðsettu hluta verið 182% af persónulegri ábyrgð hans á þeim degi. Um þetta megi vísa til dskj. nr. 29. Sé litið til þeirra röksemdafærslu sem stefnandi leggi upp með í þessu máli, þ.e. að heimtur af lánum séu ekki umfram fjárhæð persónulegrar ábyrgðar skuldara, sé ljóst að ekki nokkur eignaauki hafi myndast hjá stefnda við niðurfellingu ábyrgðarinnar, jafnvel þó svo að litið sé fram hjá öllum sjónarmiðum um annmarka á kröfum stefnanda. Að því er varði skilyrði um að tilgangur gernings þurfi að vera að gefa hafi tilgangur niðurfellingar ábyrgðar verið að vernda stefnanda fyrir afleiðingum þess að starfsmenn, sem margir hafi verið innherjar, hæfu stórfelldar sölur á bréfum í stefnanda. Gerningurinn hafi fyrst og fremst verið hugsaður í þágu stefnanda með það fyrir augum að forða honum frá tjóni. Yfirlýsing stjórnar stefnanda á dskj. nr. 28 staðfesti það svo ekki sé um villst. Þannig sé ljóst að niðurfelling ábyrgðar hafi hvorki falið í sér rýrnun eigna hjá stefnanda né eignaauka hjá stefnda. Því síður sé unnt að fallast á að tilgangur niðurfellingarinnar hafi verið að gefa. Teljast því engin af skilyrðum 131. gr. laga nr. 21/1991 vera uppfyllt. Það sé meginskilyrðið fyrir beitingu 141. gr. laga nr. 21/1991 að stefnandi hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunar og að stefndi hafi verið grandsamur um ógjaldfærnina. Þann 25. september 2008 hafi engan órað fyrir þeim atburðum sem þá hafi átt eftir að eiga sér stað á komandi vikum. Þann dag hafi hið eiginlega bankahrun hér á landi ekki hafist og yfirvöld og eftirlitsaðilar unnið að því að koma bankakerfinu í gegnum ógnanir sem að geiranum hafi steðjað. Þann 22. september 2008 hafi stefnandi birt fréttatilkynningu þess efnis að hans hátign Seikh Mohammed Bin Khalifa hafi fjárfest í hlutabréfum í stefnanda. Eftir setningu neyðarlaganna 6. október 2008 og eftir að rekstur Landsbanka Íslands hf. hafi verið tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu hafi stjórnendur stefnanda ennþá staðið keikir á afstöðu sinni um stöðu hans. Þannig hafi verið um það rætt 8. október sama ár að vegna sterkrar stöðu sinnar tæki stefnandi yfir starfsemi Landsbanka Íslands. Sá fréttaflutningur sýni glögglega að þeir atburðir sem markað hafi endalok reksturs stefnanda hafi ekki verið fyrirsjáanlegir í upphafi október 2008. Þá síður hafi það verið 25. september 2008. Í ljósi skilaboða sem stafað hafi frá stefnanda á þessum tíma sé fjarstæðukennt er að halda því fram að stefndi, sem ekki hafi haft þær upplýsingar sem stjórnendur bankans, Fjármálaeftirlitið eða Seðlabanki Íslands hafi haft, hafi getað séð fyrir ógjaldfærni stefnanda. Sönnunarbyrði um grandsemi hvíli á stefnanda í máli þessu, en ekkert sem fram hafi komið gefi minnstu ástæðu til að ætla að stefndi hafi mátt vita að stefnandi væri ógjaldfær. Ekki verði hjá því komist að benda á skyldur stefnanda til að um að krefjast gjaldþrotaskipta ef ljóst hefði verið að stefnandi var ógjaldfær, 3. mgr. 101. gr. laga um nr. 161/2002 og 2. mgr. 64. gr. laga um nr. 21/1991. Jafnvel þó talið verði sannað að meginskilyrði um grandsemi stefnda sé uppfyllt verði ekki séð að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Vísist til þess sem fram hafi komið um niðurfellingu ábyrgðar stefnda, þ.e. að hún hafi fyrst og fremst verið gerð til að vernda stefnanda og að hann hafi með þeim hætti forðað stórfelldar og tilkynningarskyldar sölur starfsmanna á hlutum í félaginu. Þá hafi kröfuréttindi stefnanda ekki verið tæk m.t.t. ólögmætra aðgerða stjórnenda hans og stöðu lántaka og lánveitanda. Þannig geti ráðstöfunin ekki hafa verið stefnda sérstaklega til hagsbóta, rýrt eigur né leitt til skuldaaukningar stefnanda og því skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun ekki uppfyllt. Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 geti endurkrafa vegna riftun gerninga, sem fram fari á grundvelli 131. gr. sömu laga, aðeins numið þeirri fjárhæð sem kom þrotamanni að notum og eigi hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabúsins. Í 3. mgr. 141. gr. laga nr. 21/1991 segi að sá sem hag hafi af riftanlegri ráðstöfun skuli greiða bætur eftir almennum reglum. Eins og á hafi verið bent hafi ábyrgðarniðurfelling komið stefnda að litlum eða engum notum, enda markaðsvirði hinna veðsettu hluta numið 182% af fjárhæð persónulegrar ábyrgðar hans af lánssamningunum þann 25. september 2008. Sé litið til uppgreiðsluverðmætis lánssamningana sama dag megi ráða að heildarverðmæti hinna veðsettu hluta nemi um 97,3% hlut af þeirri fjárhæð, en aðeins hafi 40.278.623 krónur vantað upp á fulla tryggingaþekju. Um þetta megi vísa til dskj. nr. 29. Af því er varði umfang tjóns stefnanda geti ýtrasta lögmæta krafa stefnanda aðeins numið mismuni á uppgreiðsluverðmæti lánssamningana og markaðsvirði veðsettra hluta 25. september 2008, án þess að tillit sé tekið til nokkurra andmæla eða málsbóta stefnda. Sérstaka heimild sé að finna í 145. gr. laga nr. 21/1991 til lækkunar eða niðurfellingar kröfu á hendur aðila sem talin er hafa haft hag af riftanlegri aðgerð, ef greiðsla kröfunnar sé svo miklum erfiðleikum bundin að ósanngjarnt megi teljast og önnur atvik leiði til hins sama. Að teknu tilliti til þess að veruleg rýrnun hafi átt sér á eignum stefnda frá 25. september 2008 og þeirra sjónarmiða sem lögð hafi verið fram um tilurð og gildi lánssamningana og annarra atriða sem framan séu greind sé þess krafist að kröfufjárhæð stefnanda verði felld niður eða lækkuð verulega. Til vara lýsi stefndi yfir skuldajöfnuði við kröfu stefnanda. Krafa stefnda á hendur stefnanda sem nýtt sé til skuldajafnaðar sé skaðabótakrafa hans á hendur stefnanda fyrir að hafa með saknæmum og ólögmætum hætti komið í veg fyrir að hann gæti selt skuldabréf sín í stefnanda á almennum markaði áður en bréf stefnda í stefnanda urðu verðlaus vegna háttsemi stefnanda. Tjón stefnda vegna hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnanda nemi verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda á þeim tíma sem hin meinta riftanlega ráðstöfun hafi átt sér stað eða 1.445.976.000 krónur. Þess sé krafist að fjárhæð þessi verði metin sem full greiðsla á hverjum þeim skaðabótum sem komist verði að niðurstöðu um að stefnda beri að greiða stefnanda á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 og í raun einnig til greiðslu á auðgunarkröfu samkvæmt 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Skaðabótakrafa stefnda byggi á hinni almennu sakarreglu. Verði ráðstöfun stefnanda rift sé ljóst að til hennar hafi verið stofnað með ólögmætum hætti. Þá sé einnig ljóst að stefnandi hafi með saknæmum hætti komið því til leiðar að stefndi teldi sig ekki bera persónulega ábyrgð á greiðslu lánssamninga sem tengdust hlutabréfakaupum hans í stefnanda. Með þessu hafi stefnandi komið í veg fyrir að stefndi seldi hlutabréf sín í stefnanda á meðan enn hafi verið verðmæti í þeim. Krafa stefnda á hendur stefnanda sé af sömu rót runnin og dómkröfur stefnanda í máli þessu. Þá séu báðar kröfur gjaldkræfar verði stefndi dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur. Þá sé augljóst að um gagnkvæmar kröfur sé að ræða. Að lokum sé öllum skilyrðum 100. gr. laga nr. 21/1991 fullnægt. Um heimild til að koma fram með skuldajafnaðarkröfu í greinargerð vísist til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Um lagarök vísar stefndi aðallega til ákvæða laga nr. 91/1991, sérstaklega 16. gr. Auk ofangreindar laga vísar stefndi til ákvæða laga nr. 7/1936, sérstaklega 30., 32., 33. og 36. gr., laga nr. 161/2002 og XX. kafla laga nr. 21/1991. Loks vísar stefndi til meginreglna skaðabótaréttar. Málskostnaðarkrafa er byggð á 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Niðurstaða: Mál þetta varðar lánssamninga milli aðila þessa máls, annars vegar nr. 3057, sem undirritaður var 1. desember 2005 og hins vegar nr. 3399 sem undirritaður var 28. apríl 2006, hvoru tveggja í tilefni af kaupum stefnda á hlutabréfum í stefnanda. Samkvæmt lánssamningunum setti stefndi hin keyptu hlutabréf að handveði til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Var undirrituð sérstök handveðsyfirlýsing þar að lútandi 1. desember 2005 og viðauki gerður við hana 28. apríl 2006. Samkvæmt ákvæðum í lánssamningi frá 1. desember 2005 undir yfirskriftinni takmörkun ábyrgðar skyldi ábyrgð stefnda takmarkast við andvirði handveðsins og viðbótartrygginga, en auk þess skyldi hann til viðbótar bera persónulega ábyrgð á greiðslu 10% skuldarinnar. Enga samsvarandi takmörkun varðandi persónulega ábyrgð var að finna í lánssamningi frá í apríl 2006. Þá höfðu báðir samningar að geyma ákvæði þess efnis að færi svonefnt veðhlutfall samkvæmt samningi niður fyrir 120% í a.m.k. 5 bankadaga samfleytt, skyldi stefndi að fenginni tilkynningu frá bankanum leggja fram frekari tryggingar þannig að veðhlutfall næði aftur 150%. Skyldi viðbótartryggingin lögð fram innan tilskilins frests. Samkvæmt ákvæðum um uppsögn samnings var stefnanda heimilt að segja upp samningnum m.a. í því tilviki ef stefndi legði ekki fram viðbótartryggingar innan hins tilskylda frests. Með yfirlýsingu 25. september 2008 lýsti stefnandi því yfir að fallið væri frá allri persónulegri ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninga og að ábyrgð hans takmarkaðist við þau hlutabréf í stefnanda sem stefndi hefði sett að veði til tryggingar lánsskuldbindingunum. Með bréfi stefnanda til stefnda 17. maí 2010 lýsti stefnandi því yfir að rift væri þeirri ráðstöfun að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á báðum lánssamningunum. Samfara því var stefndi krafinn um endurgreiðslu á þeirri auðgun sem stefnandi taldi stefnda hafa haft af ráðstöfuninni. Til vara var gerð skaðabótakrafa á hendur stefnda sömu fjárhæðar. Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi reist á aðildarskorti af hálfu stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í annan stað er hún reist á forsendum um skaðleysi starfsmanna vegna kaupa þeirra á hlutabréfum í stefnanda. Í þriðja lagi er sýknukrafan reist á ákvæðum 30., 32., 33., og 36. gr. laga nr. 7/1936. Loks er sýknukrafan reist á því að skilyrðum XX. kafla laga nr. 21/1991 fyrir riftun, endurgreiðslu eða greiðslu skaðabóta sé ekki fullnægt. Fyrst verður leyst úr því álitaefni hvort stefnandi þessa máls sé réttur eigandi þeirrar kröfu sem hann gerir í málinu. Að því er aðild í málinu varðar reisir stefnandi hana á 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt nefndu ákvæði megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þrotamanns eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti, ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja fyrir efndum skuldbindinga þess að fullu. Enda þótt lánssamningar þeir sem hin persónulega ábyrgð stefnda hafi lotið að hafi verið framseldir Nýja Kaupþing banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 standi slíkt ekki í vegi því að stefnandi krefjist riftunar umræddra ráðstafana enda verið að endurheimta verðmæti sem stefnandi hafi gefið eftir fyrir framsal kröfuréttindanna til Nýja Kaupþings banka hf. Stefnandi og kröfuhafar hans hafi þannig orðið fyrir verðmætamissi sem stefnandi vilji endurheimta. Stefndi rökstyður sýknukröfu sína að þessu leyti með því að stefnandi geti ekki krafist riftunar á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991 eftir að kröfuréttindi samkvæmt lánssamningunum hafi verið framseld Nýja Kaupþing banka hf. Stefnandi sé ekki lengur eigandi fjárkröfunnar eða skaðabótakröfunnar. Stefnandi hafi ekki verið undir gjaldþrotaskiptum er framsalið hafi átt sér stað né í öðru því ferli sem veiti honum heimild til að rifta ráðstöfun samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991. Hafi hann ekki öðlast riftunarheimildir fyrr en eftir að réttarsambandi hans og stefnda hafi lokið. Þá sé skaðabótakrafan vanreifuð. Með auglýsingu 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og vék félagsstjórn í heild sinni frá störfum þegar í stað. Skipaði Fjármálaeftirlitið jafnframt skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995 í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2002. Skyldi skilanefndin m.a. hafa umsjón með allri meðferð bankans, svo og að annast rekstur hans. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Nýja Kaupþing banka hf. var öllum eignum stefnanda ráðstafað til Nýja Kaupþing banka hf. Samkvæmt 1. tl. í ákvörðuninni gilti það m.a. um öll kröfuréttindi stefnanda. Í samræmi við það voru lánssamningar stefnanda og stefnda framseldir Nýja Kaupþing banka hf. Á dskj. nr. 8 liggur fyrir að bókfært verð útlána tengdum hlutabréfakaupum lykilstarfsmanna stefnanda 21. október 2008 hafi verið 55.360.430.370 krónur en mat þeirra í stofnefnahagsreikningi Nýja Kaupþing banka hf. sem útbúinn hafi verið af Fjármálaeftirlitinu hafi verið 0 krónur. Stefnanda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008. Að beiðni skilanefndar skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn fyrir stefnanda 25. maí 2009. Með auglýsingu í Lögbirtingablaði 30. júní 2009 var lýst eftir kröfum í stefnanda og rann kröfulýsingafrestur út 30. desember 2009. Samkvæmt 3. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 má krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti, ef ekki er sýnt að eignir fjármálafyrirtækis í slitameðferð muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 161/2002, er það einungis fjármálafyrirtæki í slitameðferð sem getur beitt riftunarúrræðum kaflans. Framsalshafi kröfuréttindanna á þess á ekki kost, en af því leiðir að Nýja Kaupþing banki hf. eða Arion banki hf. gátu ekki nýtt riftunarúrræði XX. kafla laga nr. 21/1991. Riftunar- og endurgreiðsluákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 eru opinbers réttar eðlis og hafa það að markmiði að endurheimta verðmæti sem gefin hafa verið eftir í aðdraganda gjaldþrots. Á meðan frestir til slíkra ráðstafana eru virtir eru heimildir þessar tiltækar þrotabúum, í þessu tilviki fjármálafyrirtæki í slitameðferð, þar sem þessar ráðstafanir geta einungis leitt til þess að krafan auðgist. Reglur gjaldþrotaréttar víkja í veigamiklum atriðum til hliðar reglum kröfuréttar er annars gilda. Þannig getur stefnandi beitt þessum úrræðum, óháð framsali kröfu, svo lengi sem lögbundnir frestir til ráðstafana eru virtir. Önnur niðurstaða gæti leitt til óeðlilegrar auðgunar þess sem notið hefur góðs af ráðstöfuninni. Mál þetta varðar ráðstöfun sem gerð var innan 6 mánaða frá frestdegi, sem var 15. nóvember 2008, sbr. ákvæði III til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Rann frestur til að lýsa kröfum í stefnanda út 30. desember 2009. Mál það sem hér er til meðferðar var höfðað með stefnu birtri 28. júní 2010. Var stefnandi innan þess frests sem mælt er fyrir um í 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009 og 148. gr. laga nr. 21/1991. Með hliðsjón af þessu verður hafnað kröfu stefnda um sýknu á grundvelli aðildarskorts. Þá hefur stefnandi gert nægjanlega grein fyrir kröfu sinni þannig að á hana verði lagður dómur. Verður henni ekki vísað frá dómi á grundvelli vanreifunar. Næst verður leyst úr þeim efnisvörnum stefnda að fyrir hafi legið loforð af hálfu stefnanda um að hann tryggði skaðleysi lykilstarfsmanna vegna kaupa þeirra á hlutabréfum í stefnanda. Að því er þessa málsástæðu varðar byggir stefndi sýknukröfu sína á því að margsinnis hafi verið lýst yfir að hálfu fyrirsvarsmanna stefnanda að stefndi skyldi verða skaðlaus af þátttöku sinni í því hvatakerfi bankans sem varðar kaup á hlutabréfum í bankanum ef verðfall yrði á bréfum í bankanum. Hafi komið skýrt fram í almennri stefnu stefnanda að lykilstarfsmenn stefnanda sem þeirra kjara nytu að kaupa hlutabréf í stefnanda skyldu vera skaðlausir af kaupunum ef verð þeirra félli. Hafi stefnandi ákveðið að nýta sér ekki ákvæði í lánssamningum um uppsögn lánssamninga og samhliða sölu bréfa til að takmarka tjón sitt eins og forsendur samkomulagsins hafi gert ráð fyrir og yfirlýst stefna stefnanda um að tryggja skaðleysi starfsmanna sinna hafi byggst á. Þá hafi stefnandi beinlínis lagst gegn því að yfirmenn seldu hlutabréf sín í stefnanda. Við úrlausn um að hvaða marki fyrir liggi yfirlýsing um skaðleysi lykilstarfsmanna stefnanda af hlutabréfakaupum verður fyrst leyst úr því á hvern veg fjallað hafi verið um skaðleysið í þeim skriflegu sönnunargögnum sem lögð hafa verið fram í máli þessu og til urðu fyrir 9. október 2008. Samkvæmt fundargerð stjórnarfundar í stefnanda 7. júní 2000 lá fyrir fundinum að gera tillögu til hluthafafundar 19. júní 2000 vegna skráningar stefnanda á Verðbréfaþing Íslands. Hluti tillögunnar varðaði útboðsskilmála. Samkvæmt 4. tl. þeirrar tillögu yrði samhliða útboði og skráningu á Verðbréfaþingi Íslands gengið frá kaupréttarsamningi við starfsmenn. Samkvæmt tillögunni skyldu allir starfsmenn sem hefðu unnið a.m.k. 12 mánuði samfellt í fullu starfi fá kauprétt í mismunandi hlutföllum samkvæmt ákvörðun forstjóra og stjórnar. Samsvarandi tillaga er aftur tekin fyrir á stjórnarfundi í stefnanda 7. júní 2000 sem skyldi lögð fyrir hluthafafundinn 19. júní 2000. Þá liggur fyrir í gögnum málsins yfirlit af vef stefnanda frá 29. mars 2004. Samkvæmt því yfirliti á aðalfundur stefnanda 27. mars 2004 að hafa fjallað um valrétt á hlutabréfum til starfsmanna og stjórnenda bankans. Fram kemur að stefnandi hafi gert starfsmönnum kleift að kaupa hluti í stefnanda. Þá kemur fram að aðalfundur staðfesti að rétt sé að viðhalda sömu stefnu og að kaup- og söluréttur til starfsmanna geti á hverjum tíma numið í heild allt að 9% af útgefnum hlutum í bankanum. Í gögnum málsins liggur fyrir ræða formanns launanefndar stefnanda, sem hann flutti á aðalfundi stefnanda 27. mars 2004. Í ræðunni víkur formaðurinn að því að við samruna Kaupþings og Búnaðarbanka Íslands hafi stjórn stefnanda skipað launanefnd til að sinna skyldum stjórnar í málum sem vörðuðu laun og kaupréttaráætlanir stjórnenda. Hafi launanefnd verið falið það verkefni að tryggja að stjórnendur hefðu hvata til að auka verðmæti félagsins fyrir hluthafa til langs tíma. Síðar í ræðunni víkur formaður launanefndar að því að starfandi stjórnarformanni og forstjóra verði boðinn valréttur á hlutum í stefnanda. Verði þeim skylt að eiga bréfin í hverri árlegri úthlutun í a.m.k. 3 ár. Fyrirkomulagið veiti lykilstarfsmönnum hvata til að halda tryggð við bankann til lengri tíma og samtvinni fjárhagslega hagsmuni þeirra við hagsmuni hluthafa. Muni stefnandi bjóða þeim lán til að gera þeim kleift að kaupa bréfin. Enginn viti hvert gengi bréfa verði eftir 3 eða 8 ár. Valréttir gætu leitt til mikils fjárhagslegs tjóns fyrir þá einstaklinga sem um ræði ef valréttarsamningar innihéldu ekkert öryggisnet. Það væri sannarlega óásættanlegt fyrir viðkomandi einstaklinga og slík áhætta einnig óásættanleg fyrir bankann. Þá kemur fram að á sama tíma og stefnandi vilji gefa lykilstarfsmönnum kost á að njóta talsverðs ávinnings til samræmis við aðra hluthafa geri stefnandi þá kröfu að lykilstarfsmenn taki ekki sjálfir óásættanlega fjárhagslega áhættu ef svo færi að gengið lækkaði. Stjórn telji mikilvægt að söluréttir séu til staðar ef svo færi að gengi bréfa lækkaði með hliðsjón af meginreglu áhættustýringar. Söluréttur sé hugtak sem merki að aðilar valréttarsamnings geti selt stefnanda bréfin aftur ef gengi þeirra lækki niður fyrir kaupgengið að viðbættum vaxtakostnaði. Þannig séu þeir varðir gegn persónulegu tjóni. Þá liggur fyrir í gögnum málsins afrit fundargerðar stjórnarfundar stefnanda frá 28. september 2005. Undir 8. tl. fundargerðar var fjallað um launamál og kaup starfsmanna á hlutabréfum í stefnanda. Fram kemur að starfsmenn, forstjóri og stjórnarformaður skuli fjármagna kaup á hlutabréfum með lánum frá stefnanda. Í niðurlagi er tekið fram að stjórn óski eftir því að ,,measures be adressed“ til að takmarka áhættu lykilstarfsmanna vegna hugsanlegrar lækkunar hlutabréfaverðs. Í þýðingu á dskj. nr. 41 hefur hin enska setning verið þýdd þannig að hugað yrði að ráðstöfunum en á dskj. nr. 63 liggur frammi endurskoðuð þýðing sama þýðanda þar sem hann hefur þýtt setninguna þannig að gripið verði til ráðstafana. Á dskj. nr. 65 er skýrsla ytri endurskoðanda stefnanda frá í febrúar 2008. Undir umfjöllun um lán til tengdra aðila eða starfsmanna kemur fram að lán til nokkurra starfsmanna, bæði almennra starfsmanna og lykilstarfsmanna hafi hækkað og verið hærri en markaðsverð trygginga þeirra í árslok 2007. Stjórn stefnanda hafi ákveðið að hún myndi hvorki óska eftir frekari tryggingum frá starfsmönnum né knýja á um að þeir seldu hlutabréf sín. Loks liggur frammi afrit fundargerðar frá stjórnarfundi sem haldinn var í stefnanda 25. og 26. september 2008. Undir lið um launanefnd er fært að formaður launanefndar hafi rætt skýrslu launanefndar. Helsta áhyggjuefni væru ákvæði um lán til starfsmanna til að fjármagna kaup á hlutabréfum í stefnanda. Launanefndinni hafi verið kunnugt um vandamálið í nokkurn tíma og rætt það. Ráðstafanir hefðu verið gerðar til að sporna við neikvæðum áhrifum á starfsmenn og þeir fullvissaðir um að leyst yrði úr vandanum. Sú staðreynd að stefnandi hafi lagt áherslu á að lykilstarfsmenn ættu hlutabréf til lengri tíma hefði í raun takmarkað möguleika þeirra til að selja hlutabréfin í þeim tilgangi að draga úr persónulegri áhættu. Loks er tekið fram að samkvæmt tillögu launanefndar hafi stjórn samþykkt að veita forstjóra leyfi til að fella úr gildi persónulegar ábyrgðir starfsmanna vegna lána sem þeir hafi fengið til hlutabréfakaupanna í þeim tilgangi að tryggja að þeir gætu einbeitt sér að því að sinna skyldum sínum fyrir stefnanda. Ábyrgð starfsmanna skyldi takmarkast við hlutabréfin sem sett hafi verið að veði. Óumdeilt er að engar skriflegar yfirlýsingar liggi fyrir í málinu, sem út hafa verið gefnar fyrir 25. september 2008 og beint hefur verið til stefnda sérstaklega, þar sem skýrt er tekið fram af hálfu fyrirsvarsmanna stefnanda að stefndi skuli vera öldungis skaðlaus af hlutabréfakaupum sínum í stefnanda í því tilviki að verðfall verði á hlutabréfum í stefnanda. Við aðalmeðferð málsins voru leiddir fyrir dóminn fyrrverandi formaður launanefndar stefnanda, þrír fyrrverandi stjórnarmenn í stefnanda, fyrrverandi forstjóri stefnda, fyrrverandi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs stefnanda og fyrrverandi starfsmannastjóri stefnanda. Það var einróma afstaða þeirra sem skýrslu gáfu að fyrir hafi legið með skýrum hætti að lykilstarfsmenn sem tekið hafi þátt í hvatakerfi bankans með því að kaupa hlutabréf í stefnanda gegn láni frá stefnanda, skyldu vera skaðlausir ef gengi bréfa í stefnanda myndi falla. Var því lýst hvernig hvatakerfi bankans hafi verið byggt upp þar sem tengdir hafi verið saman hagsmunir eigenda stefnanda og hagsmunir lykilstarfsmanna. Kom fram í þessum framburðum að skaðleysi starfsmanna hafi í upphafi verið tryggt með svonefndum sölurétti starfsmanna á hlutabréfum. Vegna nýrra reglna um útreikning eiginfjár stefnanda hafi þurft að fella niður sölurétt starfsmanna og hafi það verið gert í lok árs 2005. Hafi stjórn bankans ekki haft með höndum útfærslu á skaðleysisákvæðinu en af því verður að álykta að forstjóra stefnanda hafi verið falið það hlutverk að leysa úr því máli. Ekki varð upplýst við skýrslutökur hver hafi haft það hlutverk með höndum en þeir er skýrslur gáfu voru sammála um að í stað söluréttar hafi verið tekin upp ákvæði um svonefnda veðþekju og 10% ábyrgð á lánssamningum. Reynslan hafi hinsvegar leitt í ljós að hin nýju ákvæði hafi ekki tryggt algert skaðleysi lykilstarfsmanna. Þá hafi legið fyrir að starfsmennirnir mættu ekki selja bréf sín þar sem þau hafi verið langtímafjárfesting, auk þess sem samþykki stefnanda hafi þurfti fyrir hverri og einni sölu í ljósi handveðssamninga. Svo sem áður er rakið hefur stefndi staðhæft að söluréttur hafi fylgt þeim hlutabréfum sem keypt hafi verið á grundvelli þeirra lánssamninga sem gerðir hafi verið frá því starfsmenn áttu þess kost að kaupa hlutabréf í stefnanda þar til í lok árs 2005. Með sölurétti hafi skaðleysi stefnda verið tryggt. Að sölurétti er vikið í ræðu formanns launanefndar hér að framan. Er lýst yfir mikilvægi þess að söluréttir séu til staðar. Söluréttur sé hugtak sem merki að aðilar valréttarsamnings geti selt bréfin aftur ef gengi þeirra lækki niður fyrir kaupgengið að viðbættum vaxtakostnaði. Þá kemur fram á yfirliti um aðalfund stefnanda 27. mars 2004 að aðalfundur hafi staðfest að rétt væri að viðhalda sömu stefnu og að kaup- og söluréttur til starfsmanna geti á hverjum tíma numið í heild allt að 9% af útgefnum hlutum í bankanum. Aðilar þessa máls undirrituðu samning 19. nóvember 2003 um kaup, sölurétt og kauprétt á hlutum í Kaupþingi Búnaðarbanka hf. í tilefni af kaupum stefnda á hlutum í bankanum. Í 9. gr. þessa samnings er kveðið á um sölurétt á hlutum og verð á sölurétti. Í greininni er lýst hvernig söluréttur er reiknaður út. Að sölurétti var auk þess vikið í framburðum þeirra er skýrslur gáfu hér fyrir dómi svo sem áður var rakið. Stefndi heldur því fram að skaðleysi af hlutabréfakaupum hafi verið eðlilegur fylgifiskur þess að stefnda hafi verið óheimilt að selja þau hlutabréf sem hann hafi keypt sem hluta af hvatakerfi stefnanda. Þessari staðhæfingu hefur stefnandi mótmælt. Hefur stefnandi staðhæft að stefndi hafi getað selt hlutabréf í bankanum hafi hann eftir því leitað. Það hafi hann hins vegar ekki gert með formlegum hætti. Að framan er rakið úr fundargerðum stjórnarfunda stefnanda og úr ræðu formanns launanefndar að stefnt hafi verið að því að fjárfestingar lykilstarfsmanna í hlutabréfum í stefnanda skyldu vera langtímafjárfestingar. Hafi stjórnarformanni stefnanda og forstjóra stefnanda verið óheimilt að selja hlutabréf þau er keypt hafi verið sem hluti af hvatakerfi stefnanda. Í framburðum þeirra er fyrir dóminn komu kom einnig skýrt fram að ætlast hafi verið til að lykilstarfsmenn sem tækju þátt í hvatakerfinu myndu eiga hlutabréf þau sem keypt væru til langframa. Fyrrverandi stjórnarformaður stefnanda og fyrrverandi forstjóri lýstu því að skilaboð hafi átt að vera starfsmönnum ljós, að þeir hafi átt að eiga hlutabréfin til langframa. Fyrrverandi stjórnarformaður kvaðst ekki muna eftir tilviki þar sem starfsmanni hafi verið neitað um sölu. Fyrrverandi forstjóri lýsti því að einhver dæmi hafi verið um það að starfsmenn fengju að selja hlutabréf. Hafi það verið vegna persónulegra aðstæðna viðkomandi. Fyrrverandi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs kvað einnig ljóst vera að ef lykilstarfsmaður hafi hætt í bankanum hafi honum verið heimilt að selja bréf sín. Þá liggur fyrir að á árinu 2006 færði fyrrverandi forstjóri stefnda hlutabréfaeign sína og lán þeim tengdum í einkahlutafélag. Stefnandi hefur lagt fram skýrslu PricewaterhouseCoopers hf. frá 1. desember 2010 varðandi lán til starfsmanna stefnanda vegna hlutabréfakaupa í bankanum. Í skýrslunni er tekið fram að PricewaterhouseCoopers hf. hafi rannsakað starfsemi stefnanda fyrir slitastjórn stefnanda samkvæmt sérstökum samningi þar um. Fram kemur að framkvæmd hafi verið ítarleg rannsókn á hlutabréfaviðskiptum starfsmanna stefnanda og lánveitingar þeim tengdum á árunum fyrir fall bankans. Viðskipti starfsmanna hafi verið tekin til skoðunar á árunum 2007 og 2008 og meðal þeirra gagna sem rannsökuð hafi verið hafi verið listi regluvarðar yfir hlutabréfaviðskipti starfsmanna, en samkvæmt reglum stefnanda hafi starfsmönnum borið skylda til að tilkynna regluverði um öll verðbréfaviðskipti sín. Hafi regluvörður í framhaldinu tekið afstöðu til viðskiptanna með tilliti til stöðu viðkomandi og hvort viðkomandi byggi yfir innherjaupplýsingum á viðskiptadegi. Skýrsluhöfundur kemst að þeirri niðurstöðu að á árunum 2007 til 2008 hafi 42 starfsmenn sem fengið hafi lánafyrirgreiðslu vegna hlutabréfakaupa í 94 tilvikum selt hlutabréf í bankanum. Að því verður að gæta að ekki kemur fram í framangreindri rannsókn hvort rannsóknin hafi tekið mið af því hvort starfsmenn stefnanda hafi í einhverju tilvika verið að selja hlutabréf utan hvatakerfis bankans. Bæði þau sönnunargögn er til urðu fyrir 9. október 2008 sem og þeir framburðir er gefnir voru fyrir dóminum leiða í ljós tiltekin meginatriði varðandi kaup lykilstarfsmanna á hlutabréfum í stefnanda. Er þar vikið að áhættu því samfara að lykilstarfsmenn eigi hlutabréf í stefnanda sem keypt hafi verið fyrir lán frá stefnanda sjálfum og nauðsyn á því að takmarka þá áhættu. Þó svo ýmis gögn hafi verið lögð fram er varða atburði fyrir 9. október 2008 felst að mati dómsins í engu þeirra afdráttarlaus yfirlýsing um algert skaðleysi starfsmanna af hlutabréfakaupum ef frá er talin yfirlýsingin frá 25. september 2008 og fundargerð tengd henni. Loks liggja engin ótvíræð skrifleg sönnunargögn frammi um algert sölubann lykilstarfsmanna á bréfum, en framlögð gögn þykja fremur benda til að slíkt hafi verið heimilað hafi eftir því verið leitað. Þá verða ummæli fyrrverandi stjórnarformanns stefnanda í niðurlagi dskj. nr. 23 ekki skilin á annan veg en að nánast allir starfsmenn stefnanda hafi getað selt hluti sína og greitt upp skuldir. Skýrslugjafar hér fyrir dómi hafa hins vegar lýst því yfir að skaðleysið skyldi vera algert og um ótvírætt sölubann hafi verið að ræða. Við mat á þeim yfirlýsingum verður ekki fram hjá því litið að þær eru til komnar eftir að mál þetta var höfðað og varða auk þess persónulega hagsmuni sumra þeirra er skýrslu gáfu. Fallast má á með stefnda að söluréttur á hlutabréfum hafi tryggt stefnda fyrir áhættu tengdri hlutabréfakaupum. Hins vegar liggur ekki fyrir af hvaða ástæðu ákveðið hafi verið samhliða afnámi söluréttar að takmarka persónulega ábyrgð lykilstarfsmanna við 10% lánsfjárhæðarinnar. Liggur jafnframt ekki fyrir hver hafi annast þessa útfærslu ákvæðanna, auk ákvæðanna um veðþekju. Þessi ákvæði þykja á hinn bóginn veita vísbendingar um að ákveðið hafi verið að starfsmenn skyldu bera einhverja takmarkaða persónulega ábyrgð á lánum sem þeir tóku til hlutabréfakaupa. Að öllu framangreindu virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að ósannað sé gegn andmælum stefnanda að stefnda hafi frá því hann tók fyrst lán hjá stefnanda til hlutabréfakaupa verið lofað algeru skaðleysi af hlutabréfakaupum í stefnanda. Verður sýknukröfu stefnda á þessari forsendu því hafnað. Þriðja sýknukrafa stefnda er reist á ákvæðum laga nr. 7/1936. Í því efni er vísað til 30., 32., 33. og 36. gr. laganna. Umrædd ákvæði varða svik við samningsgerð, rangar forsendur, óheiðarleg atvik við samningsgerð og loks að ósanngjarnt sé af stefnanda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig lánssamningana sem gerðir hafi verið vegna kaupa á hlutabréfum í stefnanda. Byggir stefndi á því varðandi svik að fram komi í skýrslu rannsóknanefndar Alþingis að stjórnendur stefnanda hafi beitt svikum í starfsemi stefnanda. Hafi þeir í krafti stöðu sinnar beitt stefnda miklum þrýstingi til hlutabréfakaupa þess vitandi að verði hlutabréfa væri haldið uppi með svikum og blekkingum. Að því er varði rangar forsendur hafi aðgerðir stefnanda við að ,,blása upp“ markaðsvirði hlutabréfa í stefnanda skapað rangar forsendur. Þá geti stefnandi ekki haldið við lánssamninga þar sem það væri óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi hafi verið við samningsgerðina. Þá hafi stefnandi ekki hegðað sér eins og gott og gegnt fjármálafyrirtæki með því að hafa ekki selt hlutabréf stefnda þrátt fyrir að veðhlutfall lánssamninga hafi verið komið niður fyrir mörk að næði til að fullnægja kröfum um veðhlutfall samninga. Aðgerðarleysi stefnanda hafi ekki verið í samræmi við væntingar stefnda til þess hvernig samningar yrðu framkvæmdir. Lánssamningar þeir er mál þetta varða hafa að geyma uppsagnarákvæði, sbr. 9. gr. samningsins frá 2005 og 8. gr. samningsins frá 2006. Eru ákvæði samninganna samhljóða að þessu leyti til. Samkvæmt d. lið uppsagnarákvæða beggja samninga var stefnanda heimilt að segja upp láninu einhliða og fyrirvaralaust ef stefndi legði ekki fram viðbótartryggingar innan tilskilins frests samkvæmt 5. gr. samningsins, ef tryggingaábyrgðir að baki láni væru ekki fullnægjandi eða lántaki bryti gegn ákvæðum um handveðsyfirlýsingar sem gefnar hafi verið út í tengslum við samninginn. Samkvæmt þessu var gjaldfellingarákvæði samninganna tengt veðhlutfalli heimildarákvæði til handa stefnanda en honum bar engin skylda til þess þó svo skilyrðum ákvæðisins væri fullnægt. Stefndi var yfirmaður fjárfestingabankasviðs samstæðu stefnanda er stefnanda var skipuð skilanefnd og því einn af lykilstarfsmönnum stefnanda. Hóf hann störf hjá stefnanda á árinu 1997. Hafði hann því að baki langan starfsferil í bankanum. Honum var því mæta vel ljós áhætta tengd viðskiptum með hlutabréf sem fólst í von um hagstæða framvindu að gjalddaga. Sú áhætta verður almennt ekki takmörkuð. Hann naut töluverðs arðs af hlutabréfakaupum sínum, svo sem hann sjálfur hefur viðurkennt, en samkvæmt yfirliti PricewaterhouseCoopers hf. frá 24. mars 2011 nam arður stefnda af hlutabréfaeign sinni, að frádregnum 10% fjármagnstekjuskatti, alls 34.473.250 krónum fyrir árið 2008. Áður var komist að þeirri niðurstöðu að ósannað sé að stefnda hafi verið óheimilt að selja hlutabréf sín í stefnanda. Fram hefur komið að starfsmenn stefnanda sendu starfsmönnum tilkynningar um veðþekju lána þegar þekjan fór niður fyrir viðmiðunarmörk. Stefndi hafði því fulla yfirsýn yfir verðmæti hlutabréfa sinna og þróun virðis þeirra í tengslum við lánssamninga. Stefndi hefur staðhæft að stefnandi hafi með ólögmætum hætti haldið uppi markaðsverði hlutabréfa í stefnanda og vísað um það til skýrslu rannsóknanefndar Alþingis. Réttmæti þeirrar málsástæðu er ósannað. Þegar þessi atriði eru virt verður ekki fallist á með stefnda að atvik leiði til þess að stefndi geti borið fyrir sig ákvæði laga nr. 7/1936 um svik, óheiðarleika eða forsendubrest samhliða framferði stefnanda í tengslum við lánssamningana eða að atvik valdi því að ósanngjarnt sé af hálfu stefnanda að bera fyrir sig lánssamningana. Aðrar röksemdir stefnda að þessu leyti breyta ekki þessari niðurstöðu. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína aðallega á því að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda sé gjöf sem sé riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, en samkvæmt ákvæðinu megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin hafi verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Hin umþrætta niðurfelling og þar með gjafagerningurinn hafi átt sér stað 25. september 2008 en frestdagur sé 15. nóvember 2008. Uppfyllt séu þau skilyrði ákvæðisins að gjöfin hafi rýrt eignir skuldara, að gjöfin hafi leitt til auðgunar móttakanda og að tilgangurinn með gerningnum hafi verið að gefa. Stefndi reisir sýknukröfu sína að þessu leyti til á því að ekki verði séð að nein verðmæti hafi verið fólgin í kröfum stefnanda þegar litið sé til heildarstöðu viðskipta stefnanda og stefnda og ólögmætrar markaðsmisnotkunar stjórnenda stefnanda. Hins vegar verði ekki litið fram hjá því að stefnandi hafi uppskorið ríkulega af því að fella niður persónulegar ábyrgðir af umræddum lánum. Þannig hafi fyrirsjáanlegum sölum verði forðað auk þess sem slaknað hafi á söluþrýstingi starfsmanna. Markaðsvirði veðsettra hluta 25. september 2008 hafi verið 1.445.976 krónur og persónuleg ábyrgð stefnda á skuldbindingum 793.062.941 króna. Enginn eignaauki hafi myndast hjá stefnda við niðurfellingu ábyrgðarinnar. Þá hafi gerningurinn verið hugsaður í þágu stefnanda til að forða honum frá tjóni og því ekki því skilyrði fullnægt að tilgangurinn hafi verið að gefa. Samkvæmt þeim lánssamningum er mál þetta varðar bar stefndi persónulega ábyrgð á 10% af lánsfjárhæðinni af fyrri samningnum en persónulega ábyrgð á öllum þeim síðari. Áður hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi ekki tekist sönnun þess að honum hafi verið óheimilt að selja hlutabréf sín í stefnanda og að stefnda hafi ekki borið skylda til að selja hlutabréfin eftir að veðþekjan tók að lækka. Þá hafi stefndi ekki sýnt fram á að stefnandi hafi lofað honum algeru skaðleysi af kaupum á hlutabréfum í bankanum. Samkvæmt yfirliti PricewaterhouseCoopers hf. frá 25. mars 2010 nam uppgreiðsluverðmæti lánssamnings nr. 3057 þann 25. september 2008 alls 765.329.744 krónum. Ef miðað er við 10% af þeirri fjárhæð nemur uppgreiðsluverðmæti þess hluta sama dag 76.532.974 krónum. Að því er varðar samning nr. 3399 nam uppgreiðsluverðmæti þess samnings á þessum degi 720.966.310 krónum. Af lánsfjárhæðinni var 155.623.678 krónum varið til annars en hlutabréfakaupa. Uppgreiðsluverðmæti þess hluta sem var varið til hlutabréfakaupa nam því 565.342.632 krónum. Ef miðað er við uppgreiðsluverðmæti beggja samninga að því er varðar persónulega ábyrgð stefnda nemur fjárhæðin 641.875.606 krónum. Samkvæmt þessu bar stefndi 25. september 2008 persónulega ábyrgð á greiðslu fjárskuldbindingar sem á þeim degi nam alls 641.875.606 krónum. Með yfirlýsingu fyrrverandi forstjóra stefnanda þann dag var sú ábyrgð felld niður. Af því leiðir að eign stefnandi rýrnaði með samsvarandi hætti. Stefndi auðgaðist í réttu hlutfalli við það. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu dómsins að stefnda hafði ekki verið lofað algjöru skaðleysi af hlutabréfakaupum í stefnanda verður ekki litið á yfirlýsingu fyrrverandi forstjóra stefnanda sem annað en gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Með hliðsjón af þessu verður fallist á kröfu stefnanda um að rift verði með dómi ráðstöfun Kaupþings banka hf. 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamnings nr. 3005 sem dagsettur er 1. desember 2005 og lánssamnings nr. 3399 sem dagsettur er 28. apríl 2006. Þá gerir stefnandi kröfu samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem hann auðgaðist um við ákvörðun um niðurfellingu hinnar persónulegu ábyrgðar. Gegn þeirri kröfu teflir stefndi fram kröfu um að gagngjald sem komi til frádráttar, enda mæli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 fyrir um greiðslu fjármuna sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns komi riftunarþola að notum. Stefndi byggir á því að sér sé einungis skylt að endurgreiða þá auðgun sem hann hafi haft af ráðstöfuninni. Í því sambandi verði að meta þau fjárhagslegu verðmæti sem felist í gagngjaldi hans. Það sé óhjákvæmilegt að draga frá láni starfsmanna verðmæti þess hlutafjár sem sett hafi verið að veði fyrir skuldinni miðað við gengi hlutabréfa í stefnanda 25. september 2008. Verðmæti hinna veðsettu hluta þann dag hafi numið 1.445.976.000 krónum. Verði litið svo á að stefndi hafi haft hagsmuni af ráðstöfuninni og hún talin riftanleg byggi stefndi á að ráðstöfunin hafi aðeins komið sér að notum að svo miklu leyti sem hann hafi borið persónulega ábyrgð á greiðslu krafna hans í stefnanda þann dag sem ráðstöfunin hafi átt sér stað. Að teknu tilliti til þess sé hagnaður stefnda auðsjáanlega enginn. Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Með hliðsjón af því sem áður sagði nam fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda 28. september 2008 samtals 641.875.606 krónum. Að auki setti stefndi stefnanda að handveði hluti í stefnanda. Fjárhæðin 641.875.606 krónur hefði komið stefnanda að notum ef ekki hefði komið til sú yfirlýsing er nú hefur verið rift. Ekki verður fallist á með stefnda að rétt sé að draga frá fjárhæðinni andvirði hinna veðsettu hlutabréfa miðað verðmæti þeirra 25. september 2008. Er málið ófullbúið varðandi slíka kröfu en stefndi hefur t.a.m. ekki sýnt fram á verðmæti bréfanna á þeim degi með öðru en eigin yfirliti á dskj. nr. 29. Nemur verðmæti fjárkröfunnar miðað við 10% ábyrgð stefnda 25. september 2008 á láni nr. 3057 og fulla ábyrgð á láni nr. 3399 tjóni þrotabúsins. Að síðustu gerir stefndi þá kröfu samkvæmt 145. gr. laga nr. 21/1991 að krafa stefnanda verði lækkuð eða felld niður með vísan til hinnar sérstöku heimildar í 145. gr. Samkvæmt ákvæðinu má lækka eða fella niður kröfu á þann sem hag hafði af ráðstöfun eða fullnustugerð ef sérstaklega stendur á ef greiðsla kröfunnar væri svo miklum erfiðleikum bundin að ósanngjarnt megi teljast og önnur atvik leiða til þess sama. Að því er þessa kröfu varðar hefur stefndi með engu móti sýnt fram á fjárhagslegar aðstæður sínar að krafa þessi sé tæk til meðferðar. Verður henni af þeim sökum hafnað. Þá er skuldajafnaðarkrafa stefnda og röksemdir fyrir henni allsendis ófullnægjandi. Kemur hún af þeim ástæðum ekki heldur til álita við úrlausn málsins. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi dæmdur til að endurgreiða stefnanda 641.875.606 krónur. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti frá 25. september 2008 til greiðsludags, en til vara miðað við riftunarbréf stefnanda. Dómurinn telur rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta við 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, enda hér um endurgreiðslukröfu að ræða. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðni Á. Haraldsson hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Gunnar Egill Egilsson héraðsdómslögmaður. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Rift er ráðstöfun stefnanda, Kaupþings banka hf., frá 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda, Helga Þórs Bergs, á greiðslu lánssamnings aðila nr. 3057, sem dagsettur er 1. desember 2005 og lánssamnings aðila nr. 3399 sem dagsettur er 28. apríl 2006. Stefndi greiði stefnanda 641.875.606 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. júní 2010 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 68/2011
|
Kærumál Vanreifun Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli S ehf. og H hf. gegn N hf. var vísað frá dómi. S ehf. hafði gert viðskiptasamning um reikningslánalínu við L hf., forvera N hf., og gekkst H hf. í sjálfskuldarábyrgð fyrir láninu. Í málinu krafðist S ehf. þess aðallega að tilteknar skuldbindingar félagsins vegna lánasamningsins yrðu ógiltar en til vara að þeim yrði rift og í báðum tilvikum skaðabóta. H hf. gerði þá kröfu að sjálfskuldarábyrgð þess á fullum efndum allra skuldbindinga samkvæmt viðskiptasamningnum yrði ógilt. Þá gerði S ehf. einnig tvær aðrar kröfur að þessum frágengnum. Í Hæstarétti var ekkert talið því til fyrirstöðu að krafist væri ógildingar eða riftunar á samkomulagi um hvern einstakan lánshluta en ekki samningnum í heild sinni. Á hinn bóginn skorti verulega á að í stefnu væri gerð nægileg grein fyrir því hver væri grundvöllur kröfu um ógildingu eða riftun. Þá væri lýsing á málsástæðum og lögfræðilegum rökum S ehf. ekki í nauðsynlegum tengslum við kröfur hans. Var krafa H hf. talin sama marki brennd. Þá væri engin grein gerð fyrir því í stefnu hvernig krafa S ehf. um skaðabætur samrýmdist kröfu um ógildingu og riftun. Ekki var talið að frekari gagnaöflun hefði getað ráðið bót á þeim annmörkum sem leiddu til frávísunar málsins. Hæstiréttur staðfesti því hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans að öðru leyti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. febrúar sama ár. Frekari gögn bárust réttinum síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. I Til stuðnings kröfu sinni hafa sóknaraðilar reifað ítarlega sjónarmið, sem leiða eigi til þess að kröfugerð þeirra og málsreifun sé fullnægjandi samkvæmt 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafa þeir krafist þess sérstaklega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi af þeim sökum að þeim hafi ekki gefist kostur á að koma sjónarmiðum sínum gegn frávísunarkröfu varnaraðila á framfæri með skriflegum hætti við meðferð málsins í héraði. Þá sé í hinum kærða úrskurði ekki fjallað neitt um þau sjónarmið og málsástæður sem þeir hafi teflt fram gegn frávísunarkröfu varnaraðila. Héraðsdómara hefði verið rétt að gera sérstaklega grein fyrir því í úrskurði sínum hvaða rökum sóknaraðilar tefldu fram gegn frávísunarkröfu varnaraðila. Á hinn bóginn gera ákvæði laga nr. 91/1991 ekki ráð fyrir því að stefnandi í máli, þar sem frávísunarkrafa kemur fram, eigi rétt á að skila skriflegri greinargerð til andsvara frávísunarkröfu stefnda. II Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var gerður ,,viðskiptasamningur um reikningslánalínu“ að fjárhæð 1.500.000.000 krónur milli sóknaraðilans Skollaborgar ehf. og Landsbanka Íslands hf. 15. maí 2007 en sóknaraðilinn Hraðfrystihúsið Gunnvör hf. gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir láninu. Í þessum samningi er gert ráð fyrir að lánið sé greitt Skollaborg ehf. í hlutum og mælt fyrir um að félagið þurfi að undirrita lánsbeiðni og veita tilteknar upplýsingar til þess að hver einstakur lánshluti verði greiddur út. Í samningnum segir einnig að hver lánshluti teljist ,,vera sjálfstætt lán“. Verður af þessu dregin sú ályktun að ekkert sé því til fyrirstöðu, að krafist sé ógildingar eða riftunar á samkomulagi um hvern einstakan lánshluta, en ekki samningnum í heild sinni. Verulega skortir á að í stefnu sé gerð nægileg grein fyrir því, hver sé grundvöllur kröfu um ógildingu eða riftun á samkomulagi um hvern lánshluta fyrir sig. Þá er lýsing á málsástæðum og lögfræðilegum rökum sóknaraðila ekki í nauðsynlegum tengslum við kröfu hans um ógildingu eða riftun. Sömu annmarkar eru á kröfu um ógildingu eða riftun á ráðstöfunum þeim, sem sóknaraðilinn Skollaborg ehf. tilgreinir í liðum 1 til 8 í aðalkröfu sinni um ógildingu og varakröfu um riftun ráðstafananna. Krafa sóknaraðilans Hraðfrystihússins Gunnvarar hf. um ógildingu á sjálfskuldarábyrgð, sem félagið undirgekkst með samningnum 15. maí 2007, er sama marki brennd að því leyti að á skortir að lýst sé nægilega hvaða atvik eigi að leiða til ógildingar og hvernig þau verði færð til þeirra ógildingarástæðna sem vísað er til. Þá er engin grein gerð fyrir því í stefnu hvernig krafa sóknaraðilans Skollaborgar ehf. um skaðabætur að fjárhæð 2.148.285.434 krónur samrýmist kröfu um ógildingu og til vara riftun, en slíkt var nauðsynlegt þar sem réttarárhrif ógildingar og riftunar, þegar skyldur samningsaðila hafa verið efndar í heild eða að hluta, eru almennt þau, að greiðslur skuli ganga til baka. Af þessu leiðir að ef fallist verður á kröfu um ógildingu eða riftun fælist í því skylda til að skila til baka þeim verðmætum, sem Skollaborg ehf. annars vegar og Landsbanki Íslands hf. hins vegar hefðu fengið í hendur. Framangreind skaðabótakrafa er ósamrýmanleg þessum réttaráhrifum. Það athugast að í niðurstöðukafla hins kærða úrskurðar segir: ,,Aðal-, vara- og þrautavarakrafa [sóknaraðila] um ógildingu og riftun lýtur ekki að ógildingu eða riftun á þessum viðskiptasamningi í heild sinni heldur að einstökum lánum sem Landsbanki Íslands hf. veitti á grundvelli viðskiptasamningsins og tilteknum ráðstöfunum á andvirði lánveitinganna.“ Hið rétta er að þrautavarakrafa, sem sóknaraðilinn Hraðfrystihúsið - Gunnvör hf. stendur einn að, er um ógildingu á sjálfskuldarábyrgð hans á efndum allra skuldbindinga samkvæmt viðskiptasamningnum. Meðal þeirra ástæðna, sem sóknaraðilar halda fram til stuðnings því að ekki eigi að fallast á frávísunarkröfu varnaraðila er að gagnaöflunarfresti hafi ekki verið lokið og þeir hafi því átt þess kost að skjóta frekari stoðum undir málatilbúnað sinn. Um þetta er þess að gæta að frekari gagnaöflun hefði ekki getað ráðið bót á þeim annmörkum, sem leiða til frávísunar málsins. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Skollaborg ehf. og Hraðfrystihúsið Gunnvör hf., greiði óskipt varnaraðila, NBI hf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 115/2008
|
Fasteign Galli Skaðabætur Tómlæti
|
V og D keyptu einbýlishús af G og H. V og D töldu eignina haldna göllum sem lutu að því að gluggafrágangur og frágangur útveggjaklæðningar hússins hefði verið ófullnægjandi og rangur. Þau kröfðust greiðslu skaðabóta eða afsláttar vegna þessa og skaðabóta úr hendi G á grundvelli reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð, en hann hefði verið byggingarstjóri við byggingu hússins. Í mati dómkvadds matsmanns kemur fram að frágangur bæði glugga og útveggjaklæðingar hússins hefði verið ófullnægjandi. Talið var að skemmdirnar hefðu verið þess eðlis að V og D hefðu ekki mátt gera sér grein fyrir þeim við skoðun á eigninni. Fyrir Hæstarétti höfnuðuð G og H því að matsgerð dómkvadds manns yrði lögð til grundvallar úrlausn málsins, einkum á þeim grunni að matsmaður hefði byggt niðurstöðu sína á skoðun eignarinnar eftir að viðgerðir hefðu farið fram. Ekki var fallist á málsástæður G og H þar sem þau höfðu ekki með yfirmati eða á annan hátt leitast við að fá niðurstöður matsmanns, sem héraðsdómur lagði til grundvallar, hnekkt, þar með talið að grundvöllur matsgerðar hefði ekki verið fullnægjandi. Í framburði húsasmiðsins K fyrir dómi kom fram að hann hefði verið fenginn til að skipta um undirstykki í gluggum hússins sumarið 2006 og hefðu þá komið í ljós fúaskemmdir. Talið var að V og D hefðu fyrst mátt verða gallanna vör um það leyti er framangreind viðgerð hefði átt sér stað. V og D sendu G og H tilkynningu sem uppfyllti fyrirmæli 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/200, innan sjö mánaða frá því að þau máttu verða gallanna vör. Var því ekki fallist á með G og H að krafa V og D hefði fallið niður fyrir tómlæti. Með þessum athugasemdum var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsenda. G og H voru því dæmd til að greiða V og D skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2008. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjendur hafna því að matsgerð dómkvadds manns verði lögð til grundvallar úrlausn málsins, einkum á þeim grunni að matsmaður byggi niðurstöðu sína á skoðun eignarinnar eftir að viðgerðir hafi farið fram. Við málflutning í Hæstarétti var af hálfu áfrýjenda vefengt að listar sem matsmaður athugaði hafi verið úr húsinu. Ekki verður séð að slík athugasemd hafi áður verið gerð og kemur hún því ekki til álita fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fram kemur í bókun á matsfundi að til staðar hafi þá verið nokkrir glerfalslistar og hluti af gluggakörmum sem matsbeiðendur hafi varðveitt. Ennfremur var bókað að matsmaður skyldi meðal annars byggja mat sitt á ljósmyndum og því sem fram komi á matsfundi. Ljósmyndir eru skýrar og hefur ekki verið vefengt að þær hafi verið teknar á meðan viðgerð stóð yfir. Þá kom fram á matsfundi frásögn áfrýjanda Gunnars, sem byggði húsið og var byggingarstjóri þess, af þeirri aðferð sem notuð hafði verið við gerð og frágang glugganna og við útveggjaklæðningu. Matsmaður skoðaði sjálfur klæðningu og nefnda gluggalista. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, lagði niðurstöður matsmanns til grundvallar. Áfrýjendur hafa ekki með yfirmati eða á annan hátt leitast við að fá þessari niðurstöðu hnekkt fyrir Hæstarétti, þar með talið að grundvöllur matsgerðar hafi ekki verið fullnægjandi. Með vísan til raka héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um að umrætt hús hafi verið haldið göllum við sölu þess til stefndu. Gallar þessir voru leyndir. Í vætti Kristjáns Grétars Ólafssonar húsasmiðs kom fram að hann hefði verið fenginn til að skipta um undirstykki í gluggum hússins sumarið 2006 og hefðu þá komið í ljós fúaskemmdir. Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur ekki fært fram gögn er hnekkja þeirri niðurstöðu að stefndu hafi fyrst mátt verða gallanna vör um það leyti er framangreind viðgerð átti sér stað. Stefndu sendu áfrýjendum tilkynningu 29. desember 2006 sem uppfyllir áskilnað um efnislegt inntak samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Verður við það miðað að nægilega sé fram komið að tilkynningin hafi verið send innan sjö mánaða frá því að stefndu máttu verða gallanna vör. Eins og málið er vaxið verður talið að tilkynningin hafi verið send í tæka tíð. Verður því ekki fallist á með áfrýjendum að krafa stefndu sé fallin niður fyrir tómlæti. Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur skulu greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Mál þetta var þingfest 20. júní 2007 og dómtekið 18. janúar 2008. Stefnendur eru Vignir Arnarson og Dagný Magnúsdóttir, til heimilis að Lyngbergi 22, Þorlákshöfn. Stefndu eru Gunnar Benediktsson og Hafdís Erla Magnúsdóttir, til heimilis að Álftarima 1, Selfossi. Stefnendur gera þá kröfu að stefndu verði dæmd til að greiða þeim 3.574.169 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní 2007 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur þess að stefndu verði dæmd til að greiða þeim málskostnað að skaðlausu. Stefndu krefjast þess aðallegaað þau verði sýknuð af kröfum stefnenda en til vara að fjárkröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnendur verði dæmd til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og verði við ákvörðun málskostnaðar tekið tillit til virðisaukaskatts. Málsatvik. Þrátt fyrir þessar aðgerðir stefnenda segjast þau hafa orðið vör við það vorið 2006 að móða settist enn á milli glerja í húsinu og að þá hafi sjö til átta rúður verið orðnar þannig. Hafi þau fengið smiði til að athuga hver orsök þessa gæti verið og hafi þeir komist að þeirri niðurstöðu að verulegir gallar væru á gluggaumbúnaði hússins og glerísetningu. Í framhaldi hafi stefnendur haft samband við stefnda, Gunnar, og boðið honum að kynna sér þetta ástand hússins en hann hafi hafnað því. Hafi þeir þá ráðist í að láta skipta um gler, gluggalista og nokkur botnstykki sem verið hafi ónýt og hafi annast þær viðgerðir Víkingur Magnússon húsasmiður og Kristján G. Ólafsson húsasmiður. Kristján hafi orðið var við að mikill raki og fúi væri kominn í burðargrind hússins og fleiri hluta þess. Matsgerð dómkvadds matsmanns, Hjalta Sigmundssonar, byggingatæknifræðings og húsasmíðameistara, er dags. 26. apríl 2007. Verð í töflu eru miðuð við verðlag á dagsetningu matsgerðar. Matsmaður telur að hæfilegt verð í júní 2006 hafi verið 1.045.000 kr. Þá er miðað við byggingarvísitölu 369 stig á dagsetningu matsgerðar og 334,9 stig í júní 2006. Metinn kostnaður innifelur allan kostnað verktaka við að vinna viðkomandi verklið. Metinn kostnaður innifelur virðisaukaskatt. Miðað er við að verkið sé unnið í einum áfanga og sé unnið af faglærðum mönnum með aðstoðarmönnum. Matsliður 2. Matsmaður telur að frágangur útveggjaklæðningar á húsinu sé ófullnægjandi og rangur að því leyti að ekki er loftæring á bak við hana og vatn er ekki ræst fram undan henni. Afleiðing þessa eru fúaskemmdir á grind undir útveggjaklæðningu, á texplötuklæðningu á veggjagrind og á hluta af veggjagrind. Einnig telur matsmaður að þetta eigi þátt í skemmdum á gluggum í húsinu. Matsmaður telur að húsið hafi byrjað að skemmast mjög fljótt eftir að klæðning var fullfrágengin þó að ekki sé hægt að fullyrða um hvenær skemmda mátti verða vart. Matsmaður telur hæfilega metinn kostnað við endurbætur vera eins og fram kemur í eftirfarandi töflu. Metinn kostnaður innifelur allan kostnað verktaka við að vinna viðkomandi verklið. Metinn kostnaður innifelur virðisaukaskatt. Miðað er við að verkið sé unnið í einum áfanga og sé unnið af faglærðum mönnum með aðstoðarmönnum. Metinn kostnaður í matsgerð er á verðlagi sbr. dagsetningu matsgerðar. Matsmaður telur að viðgerð muni ekki hafa svo truflandi áhrif á íbúa að flytja þurfi úr húsinu á meðan viðgerð fer fram. Matsmaður telur að hæfilegt sé að miða við að ljúka viðgerðum á þremur til fjórum vikum með hæfilegan mannafla. Matsmaður telur að verðmæti eignarinnar muni ekki rýrna enda verði gert við hana á fullnægjandi hátt. Málsástæður stefnenda. Stefnendur byggja dómkröfur sínar á því að fasteignin að Lyngbergi 22, Þorlákshöfn, sem þau keyptu af stefndu 26. maí 2003, hafi verið haldin göllum í skilningi 18. og 19. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Kveðast stefnendur í þessu sambandi vísa til matsgerðar hins dómkvadda matsmanns en helstu niðurstöður hans séu eftirfarandi: Í fyrsta lagi telji matsmaður að gluggafrágangur, sem fyrir hendi hafi verið í húsinu er stefnendur keyptu það, hafi verið rangur og ófullnægjandi. Matsmaður telji meðal annars að það að gluggaföls hafi ekki verið loftræst og framræst, eins og tíðkast hafi þegar húsið var byggt og ábyrgðarskilmálar glerframleiðanda hafi mælt fyrir um, hafi haft áberandi áhrif á endingu timburs í gluggum. Raki og vatn hafi af þessum sökum verið meiri í gluggatré en annars, einkum í botnkörmum, og valdið því að aðstæður hafi verið góðar fyrir fúamyndun. Séu miklar líkur á að skemmdir á gluggum stafi af þessu. Þá telji matsmaður að frágangur á klæðningu á útveggjum hafi einnig haft áhrif á endingu í gluggum. Lítil eða engin loftun sé undir klæðninguna og það valdi því að raki verði meiri í viðnum undir klæðningunni. Telji matsmaður kostnað við að taka allt gler úr húsinu, skipta um glerfalslista, gera við fúaskemmdir í botnkörmum og mála glugga að utan og innan hæfilega metinn 1.152.000 krónur miðað við verðlag á dagsetningu matsgerðar. Í öðru lagi telji matsmaður að frágangur útveggjaklæðningar á húsinu sé ófullnægjandi og rangur að því leyti að ekki sé loftræsing á bak við hana og vatn sé ekki ræst fram undan henni. Afleiðingar þessa séu fúaskemmdir á grind undir útveggjaklæðningu, á texplötuklæðningu á veggjagrind og á hluta af veggjagrind. Einnig telji matsmaður að þetta eigi þátt í skemmdum á gluggum í húsinu. Telji hann að húsið hafi byrjað að skemmast mjög fljótt eftir að klæðning hafi verið fullfrágengin þótt ekki sé hægt að fullyrða um hvenær skemmda hafi mátt verða vart. Matsmaður telji hæfilega metinn kostnað við endurbætur vegna þessa nema 2.745.000 krónum. Stefnendur telji sannað, með matsgerð hins dómkvadda matsmanns, að frágangur ofangreindra verkþátta hafi ekki verið í samræmi við góðar venjur og fagleg vinnubrögð á þeim tíma er eignin var byggð árið 1997. Í þessu sambandi bendi stefnendur meðal annars á að í niðurstöðum matsmanns komi fram að þegar húsið var byggt hafi verið nær allsráðandi að setja gler í með loftræstu falsi. Þá hafi verið tekið fram í ábyrgðarskilmálum glerframleiðanda að eftir 1. janúar 1992 skyldu föls loftræst. Þrátt fyrir framangreint hafi þessa ekki verið gætt við byggingu hússins. Stefnendur telji því að byggingarframkvæmdin hafi ekki verið unnin með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti, sbr. 7.01. gr. byggingarreglugerðar nr. 177/1992, sem verið hafi í gildi er húsið var byggt. Stefnendur líti svo á að framangreindir ágallar rýri verðmæti fasteignarinnar svo nokkru varði í skilningi 2. málsl. 18. fasteignakaupalaga, enda nemi kostnaður við úrbætur samkvæmt matsgerð 3.897.000 krónum, eða um 25% af kaupverði eignarinnar. Að því er þetta varði bendi stefnendur á að við skýringu ákvæðisins verði að líta til þess að fasteignin sé tiltölulega nýleg og því þurfi minna til að koma en ella, sbr. skýringar með frumvarpi því er síðar hafi orðið að fasteignakaupalögum. Þá leggi stefnendur áherslu á að líta verði heildstætt á galla eignarinnar þegar metið sé hvort þeir teljist hafa rýrt verðmæti hennar svo nokkru varði samkvæmt 18. gr. fasteignakaupalaga, sbr. dóm Hæstaréttar frá 15. júní 2006 í máli nr. 7/2006. Stefnendur skírskota einnig til þess að stefndu hafi við söluna brotið gegn lögmæltri upplýsingaskyldu sinni, sbr. 26. gr. fasteignakaupalaga. Í þess sambandi sé vakin athygli á því að stefndi, Gunnar Benediktsson, sé húsasmíðameistari og hafi verið byggingarstjóri hússins er það var byggt. Þá hafi hann auk þess búið í húsinu um 6 ára skeið. Í ljósi þessa, og með hliðsjón af matsgerð hins dómkvadda matsmanns, telji stefnendur að stefndu hafi vitað, eða a.m.k. mátt vita, um ástand eignarinnar. Þegar allt framangreint sé virt verði að telja nánast útilokað að stefndu hafi ekki orðið vör við gallana að einhverju marki áður en húsið var selt vorið 2003. Stefnendur bendi einnig á að ástand eignarinnar hafi ekki samræmst þeim upplýsingum sem veittar hafi verið um hana við söluna, sbr. 1. mgr. 27. gr. fasteignakaupalaga. Stefndu hafi tjáð þeim við skoðun eignarinnar að móða á tveimur glerjum stafaði eingöngu af galla á gleri, en það hafi augljóslega verið rangt. Þá megi nefna að í söluyfirliti hafi verið talað um stórglæsilegt einbýlishús með góðum bílskúr, auk þess sem söluyfirlitið í heild sinni hafi borið með sér að eignin væri þægileg og vandamálalaus í notkun. Raunveruleikinn hafi hins vegar verið allt annar, enda ljóst að fasteignin sé haldin verulegum göllum. Með vísan til framanritaðs byggi stefnendur á því að gallar rýri verðmæti eignarinnar svo verulega að þau eigi rétt til skaðabóta, sbr. 43. gr. fasteignakaupalaga, en ella beri að veita afslátt í samræmi við kostnað við að bæta úr göllunum, sbr. 41. gr. fasteignakaupalaga. Sé kröfufjárhæðin í báðum tilvikum reist á niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns, en hann telji kostnað við að bæta úr umræddum göllum nema samtals 3.897.000 krónum. Um umfang, eðli, orsakir og nánari sundurliðun á kostnaði við að bæta úr göllum vísi stefnendur að öðru leyti til matsgerðar hins dómkvadda matsmanns. Stefnendur byggi loks á því að stefndi, Gunnar Benediktsson, beri jafnframt skaðabótaábyrgð á grundvelli reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Hann hafi verið byggingarstjóri við byggingu hússins og sem slíkur borið ábyrgð á því að ekki hafi verið staðið rétt og fagmannlega að verki við framkvæmdina, sbr. 18. gr. byggingarlaga nr. 54/1978 og gr. 4.5. í byggingarreglugerð nr. 177/1992, sem hafi verið í gildi þegar húsið var byggt. Af matsgerð hins dómkvadda matsmanns megi ráða að orsök gallanna megi rekja til þess að frágangur á gluggum og utanveggjaklæðningu hafi ekki verið forsvaranlegur. Af þessu leiði að stefndi, Gunnar, beri ekki aðeins ábyrgð á göllum eignarinnar sem seljandi, heldur einnig vegna vanrækslu í starfi sínu sem byggingarstjóri við framkvæmdina. Dómkrafa stefnenda sundurliðist svo: Kostnaður við úrbætur samkvæmt matsgerð kr. 3.897.000.- - endurgreiddur vsk. vegna vinnu á byggingarstað kr. 322.831.- kr. 3.574.169.- Um lagarök vísi stefnendur til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 18. gr., 19. gr., 26. gr., 27. gr., 41. gr. og 43. gr., auk meginreglna fasteignakauparéttar. Þá sé ennfremur vísað til byggingarlaga nr. 54/1978 og byggingarreglugerðar nr. 177/1992. Krafa um dráttarvexti sé studd við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og miðist upphafsdagur dráttarvaxta við dagsetningu á bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 24. maí 2007, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og sé minnt á að stefnanda sé nauðsynlegt að fá dæmdan virðisaukaskatt ofan á málflutningsþóknun svo honum verði haldið skaðlausum af þeim skatti. Málsástæður stefndu. Stefndu kveðast byggja á því að ekki sé til staðar galli á fasteigninni sem þau beri ábyrgð á. Stefndu kveðast mótmæla því að gluggafrágangur hafi verið rangur og ófullnægjandi eins og byggt sé á í stefnu. Við gluggafrágang og glerísetningu hafi verið notast við hefðbundnar aðferðir sem þekktar hafi verið á þeim tíma sem húsið var byggt. Við glerjun og gluggafrágang hafi stefndi gætt þess að til staðar væri loftun með því að höfð væri rifa við enda listanna. Um hafi verið að ræða þekkta og almennt viðurkennda aðferð við glerísetningu. Slíkur frágangur geti ekki leitt til bótaábyrgðar og/eða afsláttar úr hendi stefndu. Þeirri fullyrðingu sem byggt sé á í matsgerð dómkvadds matsmanns, að við glerísetningu hafi glerlistar verið lagðir í kítti, sé mótmælt. Þá sé því mótmælt að frágangur útveggjaklæðningar á húsinu sé ófullnægjandi og rangur. Stefndu byggi á því að frágangur útveggjaklæðningar hafi verið hefðbundinn og í samræmi við fyrirmæli framleiðanda. Við frágang útveggjaklæðningar hafi stefndi gætt þess að setja loftunargöt á lista sem að baki klæðningu séu, til að tryggja loftun og koma í veg fyrir rakamyndun. Stefndu byggi á því að þau beri ekki ábyrgð á ástandi eignarinnar eins og hún sé í dag, eftir afhendingu eignarinnar sé eignin á ábyrgð og áhættu stefnenda. Stefndu byggja kröfu sína um sýknu jafnframt á því að stefnendur hafi glatað réttindum sínum til að bera fyrir sig meinta vanefnd, sé litið svo á að um vanefnd hafi verið að ræða að öllu leyti eða hluta, samkvæmt kröfugerð stefnenda. Samkvæmt ákvæði 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup verði kaupandi að tilkynna innan sanngjarns frests, eftir að hann varð var eða mátti verða var við vanefnd, að hann ætli að bera hana fyrir sig. Sé þessa ekki gætt leiði það til þess að rétturinn til að bera fyrir sig vanefnd falli niður. Ljóst sé að stefnendur hafi talið sig verða vör við galla á fasteigninni þegar við skoðun eignarinnar, áður en þau gerðu tilboð í hana, auk þess sem þau hafi lýst því yfir að þau hafi gert athugasemdir þegar eftir að eignin var afhent þeim í júlí 2003. Stefndu hafi brugðist við athugasemdum stefnenda fyrir afhendingu eignarinnar og skipt um tvær rúður í eigninni. Að öðru leyti kannist stefndu ekki við að gerðar hafi verið sérstakar athugasemdir við ástand eignarinnar. Stefnendur virðist hafa ráðist í talsverðar framkvæmdir eftir afhendingu þannig að skipt hafi verið um allnokkrar rúður og unnið að einhverju leyti með gluggaumbúnað í húsinu. Stefndu hafi verið kynnt þetta með bréfi, dags. 29. desember 2006, rúmum þremur og hálfu ári eftir að eignin hafi verið afhent stefnendum. Stefnendur hafi sjálf lýst því yfir í bréfi sínu frá 29. desember 2006 að þau hafi orðið vör við meinta galla á eigninni þegar fyrir afhendingu og jafnframt í kjölfar hennar. Stefnendur hafi ekkert aðhafst til að tilkynna stefndu innan sanngjarns frests að þau teldu að um vanefnd á kaupsamningi væri að ræða og að þau ætluðu að bera hana fyrir sig. Með tómlæti sínu hafi stefnendur fyrirgert rétti sínum, hafi einhvern tímann til nokkurs réttar stofnast gagnvart stefndu, sbr. skýrt og ótvírætt ákvæði 1. mgr. 48. gr. fasteignakaupalaga. Líta verði svo á að komið sé langt út fyrir sanngjarnan frest, að láta hjá líða í rúmlega þrjú og hálft ár, að tilkynna um meinta vanefnd og að þau ætluðu að bera hana fyrir sig. Þá sé sérstaklega vísað til þess að í kaupsamningi um eignina sé sú skylda lögð á stefnendur að skoða eign sérstaklega eftir að eignin hafi verið afhent. Stefnendur hafi lýst því yfir að þau hafi orðið vör við einhverja annmarka á eigninni eftir að hún hafi verið afhent. Hvíldi því á þeim skylda til að kynna sér sérstaklega ástand eignarinnar, bæði með tilliti til þessa og í ljósi framangreindrar skyldu samkvæmt kaupsamningi. Þrátt fyrir þetta hafi stefnendur látið undir höfuð leggjast að tilkynna stefndu um meinta galla eða annmarka á eigninni. Stefndu byggi jafnframt á því að hinn 9. febrúar 2004 hafi stefndu gefið út afsal til handa stefnendum vegna eignarinnar. Hafi afsalið verið gefið út jafnhliða því að stefnendur hafi fullnægt öllum skuldbindingum sínum samkvæmt kaupsamningi og innt af hendi lokagreiðslu. Við útgáfu afsalsins hafi stefnendur engar athugasemdir gert við ástand eignarinnar og lýst því yfir að eignin hefði verið afhent án athugasemda eftir að þau hefðu kynnt sér ástandið. Fyrir liggi að stefnendur hafi þegar á þessu tímamarki talið sig hafa orðið vör við meinta galla á eigninni og annaðhvort hafi þau látið undir höfuð leggjast að kynna sér ástand eignarinnar betur eða einfaldlega samþykkt að taka við eigninni í því ástandi sem hún hafi þá verið. Stefnendur geti ekki nú krafist skaðabóta og/eða afsláttar vegna atriða sem þeim hafi mátt vera kunnugt um á þessu tímamarki, sérstaklega þegar litið sé til þess að liðið hafi rúm tvö og hálft ár frá útgáfu afsals þar til stefnendur hafi gert athugasemdir við stefndu vegna ástands eignarinnar. Stefndu hafni því að fyrir liggi sönnun um meint fjártjón stefnenda á grundvelli fyrirliggjandi matsgerðar. Undir rekstri matsmálsins hafi stefndu gert ýmsar athugasemdir við atriði sem að matinu lutu. Telji þau forsendur matsins rangar og ófullnægjandi og að þær leiði til rangrar niðurstöðu. Við framkvæmd matsins hafi m.a. verið stuðst við skoðun á efni úr gluggum sem þegar hefðu verið fjarlægðir úr húsinu, án þess að matsmaður hafi getað kynnt sér ástand þeirra og frágang áður en gluggarnir hafi verið fjarlægðir. Ályktanir matsmanns um að stefndu hafi t.a.m. lokað loftræsifölsum í gluggum með kítti séu rangar, en eins og áður sé rakið hafi stefndu ætíð gætt þess að opið bil væri við enda á gluggalistum til loftunar á glerfölsum. Kveðast stefndu mótmæla efni og gildi matsgerðarinnar í heild sinni. Stefndu telji sig að öllu leyti hafa fullnægt upplýsingaskyldu sinni við sölu eignarinnar skv. 26. gr. fasteignakaupalaga. Á stefnendum hvíli sjálfstæð skoðunarskylda samkvæmt 29. gr. laganna. Þau hafi upplýst að þau hafi skoðað eignina sérstaklega af þessu tilefni og gert athugasemdir við ástand glugga þegar við skoðun. Ljóst sé að stefnendur hafi þegar við skoðun fengið færi á að kynna sér ástand glers og glugga og samkvæmt yfirlýsingu þeirra sjálfra hafi eitthvað verið athugavert við ástand glugga sem hafi gefið þeim ástæðu til frekari skoðunar og þá heildarskoðunar á eigninni. Hafi stefnendur látið hjá líða að kynna sér ástand eignarinnar frekar beri þau sjálfstæða ábyrgð á því en geti ekki borið fyrir sig að stefndu hafi ekki fullnægt upplýsingaskyldu sinni og sé því mótmælt sem röngu. Stefndu hafi aldrei orðið vör við nokkra þá galla sem stefnendur hafi lýst á síðari stigum og aldrei átt möguleika á að kynna stefnendum meinta galla að nokkru marki. Efni söluyfirlits beri með sér grundvallarupplýsingar um eignina og uppfylli eignin þau skilyrði að vera í samræmi við þær upplýsingar sem veittar hafi verið stefnendum við kynningu og sölu eignarinnar. Stefnendum hafi gefist kostur á að kynna sér eignina og staðreyna og meta hvort eignin væri stórglæsileg eins og lýst sé í söluyfirliti. Af hálfu stefndu hafi ekki verið staðhæft að eignin væri þægileg og vandamálalaus í notkun eins og stefnendur haldi fram. Því sé hafnað að sérstök ábyrgð hvíli á stefnda Gunnari á grundvelli reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu fyrir hendi. Sérstaklega sé vísað til þess að ekki hafi verið um óforsvaranlegan frágang að ræða við frágang á gluggaísetningu eða klæðningu hússins. Stefndi hafi byggt húsið til búsetu fyrir sjálfan sig og af hans hálfu hafi verkið verið unnið í samræmi við þekktar aðferðir á þeim tíma sem húsið var byggt. Fjárkrafa stefnenda byggist alfarið á niðurstöðu dómkvadds matsmanns. Af hálfu stefndu sé því hafnað að unnt sé að leggja niðurstöðu matsmanns til grundvallar dómkröfunni. Niðurstaða matsmanns sé jafnframt ófullnægjandi sönnunargagn til stuðnings kröfum stefnenda að því leyti að ekki sé tekin sérstök afstaða til afsláttarfjárhæðar eða hugsanlegrar verðmætisrýrnunar sem kunni að leiða af meintum göllum. Krafa stefnenda um afslátt geti því ekki stuðst við fyrirliggjandi matsgerð eins og stefnendur byggi á. Af hálfu stefnenda hafi ekki verið settur fram frekari rökstuðningur fyrir afslætti af kaupverði að fjárhæð 3.574.169 krónur og ekkert tillit tekið til þess að við endurbætur fái stefnendur nýtt fyrir gamalt, óháð verðrýrnun sem verði óhjákvæmilega á fasteignum vegna aldurs. Þá sé dráttarvaxtakröfu stefnenda mótmælt sem rangri. Verði á það fallist að stefnendur eigi fjárkröfu á hendur stefndu sé á því byggt að lækka beri þá kröfu verulega og sé í því sambandi vísað til þeirra málsástæðna sem getið sé um til stuðnings aðalkröfu að því marki sem við eigi. Verði talið að stefndu beri að einhverju leyti ábyrgð á meintum vanefndum á hinu selda telji þau einsýnt að þau beri ekki ábyrgð á öllum þeim göllum sem stefnendur telji að stefndu beri ábyrgð á. Hljóti því að verða að koma til umtalsverðrar lækkunar á kröfunni. Vísað sé til þess að í niðurstöðu matsmanns sé ekki tekið tillit til þess að endurbætur þær, sem lagt sé til að framkvæmdar verði, leiði óhjákvæmilega jafnframt til verðhækkunar hins selda. Um sé að ræða 10 ára gamla eign, sem eðli máls samkvæmt sé háð tilteknu viðhaldi. Með endurnýjun og viðgerðum þeim sem lýst sé í matsgerð megi ljóst vera að eignin verði verðmeiri en ella miðað við aldur. Telji stefndu að heimilt sé fyrir dómara að meta skaðabætur/afslátt að álitum mun lægri en krafist sé af hálfu stefnenda, að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem fyrir liggi, til stuðnings kröfu stefndu um lækkun fjárkröfunnar. Um lagarök kveðast stefndu vísa til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir þeirra, meginreglna fasteignakaupalaga nr. 40/2002, m.a. 26. 29. og 48. gr. laganna, og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Að því er málskostnaðarkröfu varði sé byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Stefnendur hafa höfðað mál þetta vegna galla sem þau telja að hafi verið á einbýlishúsinu að Lyngbergi 22 í Þorlákshöfn sem þau keyptu af stefndu með kaupsamningi, dags. 26. maí 2003. Lúti gallar þessir í fyrsta lagi að því að gluggafrágangur, sem fyrir hendi hafi verið í húsinu er stefnendur keyptu það, hafi verið rangur og ófullnægjandi, eins og nánar sé lýst í umfjöllun matsmanns um matslið 1, en í öðru lagi að því að frágangur útveggjaklæðningar hússins hafi verið ófullnægjandi og rangur, eins og rakið sé varðandi matslið 2. Krefjast þau greiðslu skaðabóta eða afsláttar vegna þessa, annaðhvort úr hendi stefndu beggja sem seljenda eignarinnar eða skaðabóta úr hendi stefnda Gunnars á grundvelli reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð, en hann hafi verið byggingarstjóri við byggingu hússins. Eins og að framan er rakið kemst hinn dómkvaddi matsmaður, Hjalti Sigmundsson, að þeirri niðurstöðu, í umfjöllun sinni um matslið 1 í matsgerðinni, að gluggafrágangur, sem fyrir hendi var í húsinu er stefnendur keyptu það, hafi verið rangur og ófullnægjandi. Greinilegt sé af því sem varðveist hafi af gluggalistum, og af því sem fram hafi komið á matsfundi, að engin loftrás hafi verið gerð í glerföls, en miðað við það sem tíðkaðist þegar húsið hafi verið byggt og miðað við ábyrgðarskilmála glerframleiðanda, hefði svo átt að vera. Kemst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að vöntun á að loftræsa og framræsa gluggaföls hafi haft afgerandi áhrif á endingu á timbri í gluggum og séu miklar líkur á að skemmdir á gluggum stafi af þessu. Jafnframt tekur hann fram að frágangur á klæðningu á útveggjum hafi einnig haft áhrif á endingu á gluggum. Lítil eða engin loftun sé undir klæðningu sem valdi því að raki verði meiri undir klæðningunni, og þar með talið gluggakörmum, eins og nánar sé rakið í umfjöllun um matslið 2. Þá telur matsmaðurinn líkur á að líming á gleri hafi skemmst vegna þess að föls hafi ekki verið framræst og það valdið því að raki/vatn hafi verið við límingu glersins. Staðfesti matsmaðurinn þessar niðurstöður sínar fyrir dómi. Þá kemst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu í umfjöllun sinni um matslið 2, sem hann og staðfesti fyrir dómi, að frágangur útveggjaklæðningar sé ófullnægjandi og rangur að því leyti að ekki sé loftæring á bak við hana og vatn sé ekki ræst fram undan henni. Séu afleiðingar þessa fúaskemmdir á grind undir útveggjaklæðningu, á texplötuklæðningu á veggjagrind og á hluta af veggjagrind. Hafi húsið byrjað að skemmast mjög fljótt eftir að klæðning hafi verið fullfrágengin þó að ekki sé hægt að fullyrða hvenær skemmda hefði mátt verða vart. Samkvæmt þessu, og eftir skoðun dómsins á vettvangi, er fallist á það með stefnendum að frágangur ofangreindra verkþátta hafi ekki verið í samræmi við góðar venjur og fagleg vinnubrögð á þeim tíma sem eignin var byggð, árið 1997. Verður ekki fallist á með stefndu að röng vinnubrögð stefnenda við skipti á 15 rúðum hússins allt til ársins 2006 kunni að hafa orsakað þann vanbúnað í gluggum sem að framan er lýst. Þá verður heldur ekki fallist á að þær ráðstafanir sem stefndi Gunnar telur sig hafa gert til að lofta og hleypa út raka undir klæðningunni hafi í raun verið til þess fallnar, enda kom fram í skýrslu matsmannsins fyrir dómi að mjög lítil opnun, eða fingursver göt með 60 cm bili, hafi reynst á milli láréttra lista undir klæðningunni en ekkert gat hafi verið í efsta listanum. Taldi hann slíkan frágang alls ekki fullnægjandi til að fá nægilega loftun undir klæðninguna sem væri mjög þétt. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er niðurstaða dómsins sú að stefnendur hafi mátt treysta því að frágangur glugga og veggklæðningar í þetta nýlegu húsi, sem var í söluyfirliti lýst sem stórglæsilegu einbýlishúsi, væri með þeim hætti að ekki ættu að vera komnar fram slíkar fúa- og rakaskemmdir á þeim tíma sem hér um ræðir. Þá ber hér einnig til þess að líta að fyrir liggur að stefndu hafi upplýst stefnendur um að móða, sem sást á tveimur rúðum í húsinu, stafaði eingöngu af göllum í glerinu sjálfu. Hlaut slík yfirlýsing stefndu að vera til þess fallin að afvegaleiða stefnendur um ástæður rakans, sérstaklega þegar haft er í huga að stefndi Gunnar var byggingarstjóri hússins og vann sjálfur að smíði þess. Af fyrrnefndri matsgerð er sýnt að umrædd yfirlýsing stefndu var ekki á rökum reist og að skemmdirnar voru þess eðlis að stefnendur áttu enga möguleika á að gera sér grein fyrir þeim við skoðun á eigninni. Verður að ætla að réttar upplýsingar að þessu leyti hefðu haft áhrif á gerð kaupsamnings. Enda þótt ósannað sé að stefndi hafi mátt vita um orsakir rakans verður að fallast á það með stefnendum að ástand eignarinnar hafi ekki samræmst þeim upplýsingum sem veittar voru við söluna samkvæmt 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og teljist hún því gölluð í skilningi ákvæðisins. Til stuðnings sýknukröfu stefndu er meðal annars á því byggt að jafnvel þótt stefndu verði talin hafa vanefnt kaupsamning aðilanna, að öllu leyti eða að hluta, hafi stefnendur glatað réttindum sínum til að bera vanefndina fyrir sig vegna vanrækslu þeirra á að tilkynna stefndu um eðli og umfang vanefndarinnar, sbr. ákv. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002. Hefðu þau hvorki gert athugasemdir við útgáfu afsals né eftir þær framkvæmdir sem stefnendur réðust sjálf í við skiptingu á rúðum í húsinu í kjölfar afhendingar hússins. Er stefnandinn Vignir gaf skýrslu fyrir dómi skýrði hann frá því að hann hefði ekki áttað sig á því, þegar hann fór í að skipta sjálfur um gler í húsinu, að móðan gæti hafa stafað frá öðru en galla í glerinu sjálfu, enda hefði stefndi Gunnar upplýst hann um að svo væri. Með hliðsjón af þessu, umsögn matsmann hvað þetta varðar og öðru því sem fyrir liggur í málinu verður að telja að stefnendur hafi fyrst mátt gera sér grein fyrir hvers eðlis gallarnir voru um vorið 2006 þegar þau fengu smiði til að athuga hverju það sætti að móða settist enn á milli glerja í húsinu. Hefur Kristján G. Ólafsson húsasmiður staðfest að hann hafi verið fenginn til að skipta um undirstykki í gluggum hússins í byrjun sumars en þá stuttu áður hefðu komið í ljós í þeim fúaskemmdir er skipta átti um gler í einhverjum gluggum. Af framburði aðilanna og Guðbjargar Heimisdóttur fasteignasala fyrir dómi verður ráðið að Vignir, annar stefnenda, hafi tilkynnt henni um að eitthvað verulega mikið væri að eigninni. Hafi hún þá í framhaldi, eða 9. júlí 2006, hringt í stefnda Gunnar, sem þá hafi verið staddur erlendis, og tilkynnt honum að eitthvað alvarlegt vandamál væri uppi vegna eignarinnar og að hann yrði að koma og skoða það eins og skot. Hann kvaðst ekki hafa haft tök á að sinna þessu þá vegna fjarveru sinnar en þegar hann hefði komið til landsins nokkrum dögum síðar hefði hann ekið til Þorlákshafnar og þá ekki orðið var við að neitt væri þar athugavert við hús stefnenda og því ekkert frekar gert í málunum. Enda þótt stefnendur hafi ekki tilkynnt stefndu með sannanlegum hætti um eðli vanefndarinnar fyrr en um hálfu ári seinna, eða með bréfi lögmanns stefnenda, dags. 29. desember sama ár, þykir eins og hér stendur á verða við það að miða að stefnendur hafi gert það innan sanngjarns frests í skilningi tilvitnaðrar 1. mgr. 48. gr., enda umfang gallanna í raun ekki orðið ljóst fyrr en með matsgerð dómkvadds matsmanns 26. apríl 2007. Samkvæmt matsgerð nemur áætlaður kostnaður vegna lagfæringar á gluggum hússins samtals 1.152.000 krónum og vegna viðgerðar á klæðningu 2.745.000 krónum. Miðast þessar fjárhæðir við verðlag við undirritun matsgerðar í apríl 2007 og er innifalin í þeim virðisaukaskattur af vinnu á byggingarstað sem hægt er að fá endurgreiddan að 60 hundraðshlutum. Þar sem framangreindum niðurstöðum matsgerðar hefur ekki verið hnekkt verða þær lagðar til grundvallar niðurstöðu um umfang gallanna að öðru leyti en því að rétt þykir að taka nokkurt tillit til hags stefnenda af því að fá í húsið nýtt gler og glerumbúnað í stað gamals. Þykir því kostnaður við endurbætur á göllum hússins, eftir að tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts, hæfilega ákvarðaður 3.300.000 krónur. Þar sem telja verður að framangreindir ágallar, virtir heildstætt, rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002, þykir rétt, með vísan til þess sem að framan er rakið, að dæma stefndu til að greiða stefnendum 3.300.000 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá þeim tíma þegar liðinn var mánuður frá dagsetningu bréfs lögmanns stefnenda til lögmanns stefnda eins og nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt þessum úrslitum verða stefndu dæmd til að greiða stefnendum 1.100.000 krónur í málskostnað og hefur þá meðal annars verið tekið tillit til 284.308 króna útlagðs kostnaðar vegna matsgerðar. Ásgeir Magnússon héraðsdómari, sem dómsformaður, kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Frey Jóhannessyni byggingartæknifræðingi og Jóni Ágústi Péturssyni byggingartæknifræðingi og húsasmíðameistara. D ó m s o r ð: Stefndu, Gunnar Benediktsson og Hafdís Erla Magnúsdóttir, greiði stefnendum, Vigni Arnarsyni og Dagnýju Magnúsdóttur, 3.300.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní 2007 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnendum 1.100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 566/2014
|
Skaðabótamál Samningur Sameignarfélag Erlend réttarregla Erlendur dómur Réttaráhrif dóms Vanreifun
|
R og H höfðuðu skaðabótamál á hendur G og C fyrir dómstól í Georgíuríki í Bandaríkjunum vegna ætlaðra vanefnda G og C á persónulegum skuldbindingum þeirra samkvæmt munnlegu samkomulagi um þarlent sameignarfélag. Bandaríski dómstóllinn tók kröfur R og H til greina með dómi að undangenginni einfaldri málsmeðferð. Höfðuðu R og H síðar mál á hendur G og C á Íslandi til heimtu dómkrafna þeirra samkvæmt hinum erlenda dómi, eftir að innheimtutilraunir þeirra höfðu ekki borið árangur. Undir meðferð málsins í héraði féll H frá kröfum sínum á hendur G og C sem að virtum atvikum málsins var ekki talið koma að sök. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að sú meginregla gilti samkvæmt íslenskum rétti að erlendir dómar hefðu ekki réttaráhrif hér á landi nema svo væri fyrir mælt í lögum. Þar sem svo væri ekki varðandi dóma sem kveðnir væru upp af dómstólum í Bandaríkjunum væru áhrif þeirra takmörkuð þegar leyst væri úr málum sem rekin væru fyrir íslenskum dómstólum. Í dómaframkvæmd hefði einkum verið horft til slíkra dóma við skýringu á bandarískum réttarreglum þegar ljóst væri að þeim reglum bæri að beita um lögskipti aðila sem til úrlausnar væru auk þess sem þeir gætu haft visst sönnunargildi um málsatvik sem um væri deilt. Hæstiréttur dró þá ályktun af 2. tölul. 34. gr. Lúganósamningsins, sbr. lög nr. 7/2011, að erlendur dómur hefði enn takmarkaðri þýðingu en ella væri ef stefnda í málinu hefði ekki gefist kostur á að taka til varna áður en dómurinn var kveðinn upp. Taldi rétturinn að virtri málsmeðferðinni fyrir hinum bandaríska dómstóli umrætt sinn að aðstaðan hefði verið hliðstæð þeirri sem vísað væri til í 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við úrlausn málsins lagði Hæstiréttur til grundvallar tilgreindar niðurstöður bandaríska dómstólsins, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, og taldi að þau G og C hefðu ekki hnekkt þeirri niðurstöðu hans að komist hefði á samkomulag milli R og þeirra um stofnun sameignarfélags um rekstur annars félags og að G og C hefðu þar með skuldbundið sig persónulega til að bera 51% af tapi sameignarfélagsins. Á hinn bóginn taldi rétturinn að niðurstaða bandaríska dómstólsins um skaðabótakröfu R hefði ekki sönnunargildi hér á landi. Um þá kröfu vísaði Hæstiréttur til þess að heildarskuldbindingar bandaríska sameignarfélagsins væru í héraðsstefnu taldar upp í ellefu nánar tilgreindum kröfuliðum og að R héldi því fram að G og C bæru ábyrgð á 51% þeirra. Var þessi málatilbúnaður R talinn svo vanreifaður að ekki yrði dómur á hann lagður og vísaði Hæstiréttur málinu frá héraðsdómi með skírskotun til meginreglu einkamálaréttarfars um ákveðna og ljósa kröfugerð og skýran málatilbúnað af hálfu stefnanda.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 26. maí sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Rupal Patel og Harish Mamtani, 1357 Woodcutt Place, Marietta, GA 30062, Bandaríkjunum, á hendur Gunnari Gunnarssyni og Chandriku Gunni Gunnarsson, báðum til heimilis að Vatnsstíg 15, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 23. nóvember 2012. Við aðalmeðferð málsins féll Harish Mamtani frá kröfum sínum á hendur stefndu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmd til greiðslu 1.069.398 Bandaríkjadala að viðbættum vöxtum frá 17. ágúst 2011 til greiðsludags, samkvæmt vaxtalögum Georgíuríkis í Bandaríkjunum. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu eru þær, að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Málavextir eru þeir, að málsaðilar voru í viðskiptasambandi allt frá árinu 2000. Árið 2002 urðu upphaflegir stefnendur, Rupal Patel og Harish Mamtani, og Austur-Indíafélagið ehf., þá í eigu stefndu, eigendur bandaríska félagsins Bluefish Home LLC (áður East India Distributing LLC og Bluefish Trading LLC). Austur-Indíafélagið ehf. fór með 51% eignarhlut en stefnendur 49% eignarhlut. Frá árinu 2000 hafa stefnandi, Rupal, og Harish fjárfest í og gengist í persónulegar ábyrgðir fyrir félagið. Snemma árs 2006 ákváðu stefnandi, Rupal, ásamt Harish og stefndu, að sækja um lán í Bandaríkjunum, svokallað „Small Business Administration“ lán, til að fjármagna rekstur Bluefish. Stefnandi kveður reglur Georgíuríkis um slík lán kveða á um vissar takmarkanir sem varði eignarhald erlendra aðila og slíkar takmarkanir hafi tekið til eignarhluta Austur-Indíafélagsins ehf. í Bluefish. Stefnandi, ásamt Harish, og stefndu hafi því gert með sér munnlegt samkomulag um að stefndu myndu tímabundið afsala sér eignarrétti sínum í Bluefish á meðan skilmálar lánsins væru í gildi, en eignarhald stefndu hafi staðið í vegi fyrir umræddu láni til Bluefish. Samkomulagið hafi þó gert ráð fyrir að stefndu myndu þrátt fyrir allt halda áfram að eiga fjárhagslega hagsmuni í rekstri Bluefish og bera ábyrgð á skuldbindingum þess. Nánar tiltekið hafi munnlegt samkomulag orðið með aðilum í apríl 2006 um myndun sameignarfélags sem tæki til rekstrar Bluefish, þar sem stefndu skyldu persónulega fara saman með 51% hlutdeild og stefnandi, ásamt Harish, með 49% hlutdeild. Jafnframt hafi aðilar samþykkt að sameignarfélagið myndi reka starfsemi sína í gegnum rekstur Bluefish. Í samræmi við samkomulagið hafi stefnandi síðan eignast eignarhlut Austur-Indíafélagsins ehf. í Bluefish, í þeim tilgangi að mögulegt væri að fá lánveitinguna. Í kjölfarið hafi Bluefish fengið lánið. Samkvæmt munnlegum skilmálum sameignarfélagsins skyldu aðilar eiga tilkall til hagnaðar og bera ábyrgð á tapi sameignarfélagsins í hlutfalli við framangreinda eignarhlutdeild. Stefnandi kveður að jafnframt hafi verið samið svo um að aðilar skyldu endurgreiða hvor öðrum það viðbótarfjármagn sem þeir myndu leggja fram til sameignarfélagsins, allt í hlutfalli við eignarhlut hvers um sig. Tilgangur sameignarfélagsins hafi verið að auka sameiginlega hagsmuni jafnt stefnanda og Harish Mamtami, sem og stefndu. Aðilar myndu jafnframt leggja sitt af mörkum til stuðnings rekstri Bluefish. Samkvæmt stefnanda málsins hafi þeir Harish í kjölfarið lagt út verulegt fjármagn til sameignarfélagsins vegna rekstrar Bluefish í góðri trú um að stefndu myndu standa við skuldbindingar sínar um að endurgreiða viðbótarfjárframlög í samræmi við hlutfallslega eign sína. Þrátt fyrir áskoranir stefnanda um að stefndu legðu fjármuni til rekstursins, líkt og skilmálar sameignarfélagsins hafi gert ráð fyrir, vegna taprekstrar og fjárframlags stefnanda, hafi stefndu ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart honum og Harish. Vegna þessa hafi stefnandi, ásamt Harish, neyðst til að höfða mál fyrir dómstólum Georgíuríkis í Bandaríkjunum til innheimtu á kröfum sínum. Felldi yfirréttur Cobb-sýslu í Georgíuríki dóm í málinu 16. ágúst 2011, og var stefndu gert að greiða stefnendum málsins skaðabætur að fjárhæð 1.234.066 Bandaríkjadali, auk lögfræðikostnaðar að fjárhæð 25.195 Bandaríkjadali, ásamt vöxtum samkvæmt lögum Georgíuríkis. Þessi fjárhæð hafi síðan lækkað töluvert, meðal annars vegna þess að stefnandi, ásamt Harish, hafi samið við kröfuhafa um ákveðna kröfuliði til lækkunar. Í kjölfarið leitaði stefnandi atbeina lögmanns við innheimtu framangreindrar dómkröfu á Íslandi og var bréf þess efnis sent stefndu 27. október 2011, þar sem skorað var á stefndu að greiða kröfuna. Stefndu greiddu ekki kröfuna og í framhaldi af því lagði stefnandi fram beiðni um kyrrsetningu hjá sýslumanninum í Reykjavík, 29. nóvember 2011, en féllu síðan frá þeirri beiðni. Hinn 31. desember 2011 sendi stefnandi áskorun til stefndu þess efnis að þau lýstu því skriflega yfir, innan þriggja vikna frá móttöku áskorunar, að þeim væri fært innan skamms tíma að greiða kröfuna. Með bréfi stefndu, 30. desember 2001, var kröfunni hafnað. Í kjölfarið kröfðust stefnandi og Harish gjaldþrotaskipta á búum stefndu, með vísan til 5. tölul. 2. mgr. 65. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991, en með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur var þeim kröfum hafnað. III Stefnandi, Rupal Patel, byggir kröfu sína á sönnunargildi hins erlenda dóms. Stefnandi eigi lögmæta og gilda kröfu á hendur stefndu samkvæmt erlendum dómi, sem kveði á um greiðsluskyldu stefndu. Um sé að ræða lögvarða kröfu samkvæmt lögum Georgíuríkis, Bandaríkjunum, sem stefnandi hafi lögmætar væntingar til að verði greidd. Sú lögvarða krafa, sem styðjist við erlendan dóm, komi til vegna þess að í gildi hafi verið munnlegur samningur milli aðila um að stefndu gæfu eftir eignarhlutdeild sína í Bluefish. Bluefish hafi í kjölfarið verið rekið í gegnum sameignarfélag í eigu aðila. Hafi það verið munnlegir skilmálar sameignarfélagsins að aðilar skyldu eiga tilkall til hagnaðar og bera ábyrgð á tapi sameignarfélagsins í hlutfalli við eignarhlutdeild þeirra. Jafnframt hafi verið munnlegt samkomulag milli aðila samkvæmt skilmálum sameignarfélagsins að aðilar skyldu endurgreiða hver öðrum það viðbótarfjármagn sem þeir myndu leggja fram til sameignarfélagsins vegna reksturs Bluefish, allt í hlutfalli við eignarhlut hvers um sig. Stefnandi hafi síðan lagt fram verulegt fjármagn til rekstrar Bluefish, vegna erfiðra rekstraraðstæðna í kjölfar alþjóðlegrar efnahagskreppu síðari hluta árs 2008, í góðri trú um að stefndu myndu standa við skuldbindingar sínar. Stefndu hafi hins vegar ekki staðið við skuldbindingar um endurgreiðslu á viðbótarfjárframlagi í samræmi við hlutfallslega eign sína. Í rökstuddri niðurstöðu hins erlenda dóms megi sjá að um sé að ræða brot á samkomulagi samkvæmt lögum Georgíuríkis, sem síðan hafi leitt til niðurstöðu dómsins um greiðsluskyldu stefndu. Í skjölum málsins megi sjá að málsaðilar hafi árið 2006 rætt áform sín um eftirgjöf eignarhluta stefndu í Bluefish vegna bandaríska lánsins, sem og að stefndi Gunnar hafi sérstaklega óskað eftir því við Harish Mamtani að hlutföllum í drögum að skriflegu samþykki um sameignarfélag vegna reksturs Bluefish yrði breytt í 51% á móti 49% í stað helmingaskipta. Þá megi og sjá af skjölum málsins að stefndu hafi árið 2008 viðurkennt að aðilar gerðu með sér samkomulag um að báðir væru helmings eigendur sameignarfélags um rekstur Bluefish. Þessi samskipti aðila árið 2008 sýni með óyggjandi hætti að munnlegt samkomulag hafi verið í gildi milli aðila málsins um fyrrgreint sameignarfélag. Það mikla traust sem stefnandi og Harish hafi borið til stefndu, sem og munnlegar yfirlýsingar stefndu á tímabilinu, hafi leitt til þess að skriflegt samkomulag hafi aldrei verið undirritað. Ljóst sé, að sú leið sem hafi verið farin, að gefa eftir eignarhlutdeild stefndu, hafi verið gerð í því augnamiði að geta tekið bandarískt lán árið 2006. Stefndu hafi í kjölfarið verið mjög virk í rekstri Bluefish. Hafi aðilar rætt hin ýmsu smáatriði varðandi rekstur Bluefish ásamt því að skipta með sér verkum. Stefndu hafi verið eins virk í rekstri félagsins og ætla megi af eigendum félags, sem þau hafi og verið samkvæmt hinu munnlega samkomulagi um sameignarfélagið. Hafi það fyrirkomulag eignarhalds félagsins verið forsenda rekstrar þess á nefndu tímabili og aðilar gert sér grein fyrir því. Þá megi og sjá af gögnum málsins að stefndu hafi komið fram gagnvart þriðja aðila eins og eigendur Bluefish á umræddu tímabili. Til að mynda megi sjá í blaðagrein að stefnda, Chandrika, hafi verið titluð eigandi Bluefish og sögð skipuleggja kynningu fyrir mögulega fjárfesta. Jafnframt sé stefndi, Gunnar, sagður ræða við mögulega fjárfesta fyrir hönd Bluefish. Þá sé í skjölum málsins yfirlýsing starfsmanns auglýsingaskrifstofu hér á landi, sem stefndi, Gunnar, hafi haft samskipti við sem eigandi Bluefish árin 2006 til 2008. Á grundvelli þessara sönnunargagna hafi hinn bandaríski dómstóll komist að þeirri niðurstöðu að í gildi væri munnlegt samkomulag milli aðila um sameignarfélag vegna reksturs Bluefish, sem ekki hafi verið virt af stefndu og leiddi til greiðsluskyldu þeirra. Stefnandi telur að líta verði til forsendna og niðurstöðu hins bandaríska dómstóls við sönnun á lögmæti kröfunnar og viðeigandi beitingu erlendra laga. Það sé almenn meginregla íslensks réttar að dómstólar hér á landi leggi til grundvallar úrlausnum sínum, í málum sem varði erlenda dóma, að hinn erlendi dómstóll hafi beitt viðeigandi réttarreglum sem beita beri samkvæmt íslenskum lagaskilareglum, að réttarreglum hafi verið réttilega beitt og að sönnunarmat erlenda dómstólsins sé rétt. Þannig fari endurskoðun ekki fram á framangreindum atriðum nema því aðeins að málsaðilar beri verulegar brigður á hinn erlenda dóm að þessu leyti ásamt því að sanna staðhæfingar þess efnis. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, skuli sá sem beri fyrir sig erlenda réttarreglu leiða tilvist hennar í ljós. Hinn erlendi dómur sé að mati stefnanda ítarlegt sönnunargang um staðreyndir, efni erlendra réttarreglna og viðeigandi beitingu þeirra. Enn fremur sé ljóst að dómurinn kveði á um réttindi og skyldur aðila máls samkvæmt lögum Georgíuríkis í Bandaríkjunum. Sönnunarbyrði fyrir annarri niðurstöðu en fram komi í hinum erlenda dómi hvíli alfarið á herðum stefndu. Stefnandi kveður fjárhæð dómkröfu sinnar á hendur stefndu grundvallast á því að stefndu hafi verið gert að greiða stefnanda tilteknar skaðabætur samkvæmt dómi yfirréttar Cobb-sýslu í Georgíuríki vegna samningsbrota stefndu á samkomulagi aðila, auk lögfræðikostnaðar, ásamt vöxtum. Krafa samkvæmt dómsorði hins erlenda dóms hafi lækkað töluvert, meðal annars vegna þess að stefnendur hafi samið við kröfuhafa um ákveðna kröfuliði til lækkunar. Því sé stuðst við lægri fjárhæð í kröfugerð þessari en dæmd hafi verið í hinum erlenda dómi. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi annars vegar brotið gegn fyrrgreindu samkomulagi sínu við stefnendur með því að standa ekki skil á skuldbindingum Bluefish í samræmi við hlutfallslega eign sína. Stefnandi, ásamt Harish, hafi því orðið að standa skil á hlut stefndu sem valdið hafi þeim tjóni að verðmæti 51% af fjárhæð þessara tilteknu krafna. Hins vegar hafi stefndu brotið gegn samkomulagi sínu við stefnanda og Harish með því að endurgreiða þeim ekki það viðbótarfjármagn sem þeir hafi lagt til rekstrar Bluefish, í þeirri trú að stefndu myndu virða samkomulagið og endurgreiða framlagið í hlutfalli við eign sína. Af gögnum málsins megi sjá þær fjárhæðir þeirra skuldbindingar sem stefnandi og Harish hafi gengist undir fyrir hönd Bluefish, fjárhæðir þeirra greiðslna sem þeir hafi innt af hendi, sem og fullyrðingar stefndu um að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt samkomulagi aðila. Stefndu hafi neitað að endurgreiða stefnanda og Harish það fjármagn sem þeir hafi lagt af mörkum, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir, og innheimta kröfunnar á Íslandi, í kjölfar hins bandaríska dóms, hafi ekki tekist. Stefnandi kveður tjón sitt vegna ótvíræðs brots stefndu á skuldbindingum sínum vera að fjárhæð 1.044.203 Bandaríkjadalir og er fjárhæðin sundurliðuð svo í stefnu: Kröfu stefnanda vegna 1. liðar í sundurliðun kveður hann vera vegna rekstrarláns sem Bluefish hafi fengið í kringum 1. apríl 2006. Vegna rekstrarerfiðleika Bluefish hafi stefnandi, ásamt Harish, komist að samkomulagi um uppgjör lánsins við kröfuhafa vegna persónulegra ábyrgða þeirra. Þetta hafi verið gert í kringum 10. apríl 2010. Höfuðstóll lánsins hafi á þeim tíma verið 303.529 Bandaríkjadalir og krafan í fullu gildi. Hins vegar hafi verið gert það samkomulag milli kröfuhafans og stefnanda að ef þau Harish greiddu 74.580 Bandaríkjadali ásamt vöxtum fyrir 1. maí 2015 myndi kröfuhafinn ekki nýta sér vanefndarúrræði lánasamkomulagsins. Þessu samkomulagi fylgi hins vegar persónulegar takmarkanir á lánveitingu frá hinu opinbera ásamt því að stefnandi og Harish séu báðir á vanskilaskrá. Með því að greiða lánið að fullu losni þeir undan þeim takmörkunum. Þar sem krafan sé að fullu greidd gagnvart stefnanda, og því fylgi verulegar persónulegar takmarkanir að greiða aðeins uppgjörsfjárhæð, sé krafist nefndrar fjárhæðar svo honum sé mögulegt að efna skuldbindingar sínar gagnvart kröfuhafa að fullu og losna undan nefndum takmörkunum. Kröfu vegna 2. liðs í sundurliðun kveður stefnandi vera vegna rekstrarláns frá Deepak Raghaven sem Bluefish hafi fengið í kringum 1. ágúst 2006 og þau Harish hafi verið í persónulegum ábyrgðum fyrir. Krafa samkvæmt 3. lið sundurliðunar sé vegna yfirdráttar sem Bluefish hafi haft hjá Bank of America sem þau Harish hafi verið í persónulegum ábyrgðum fyrir. Liður 4 sé vegna greiðslna frá ráðgjafafyrirtækinu, Bluefish Capital, sem sé í eigu Harish Mamtani, til Bluefish vegna skorts Bluefish á lausafé. Nánar tiltekið sé um að ræða greiðslur frá viðskiptavinum ráðgjafafyrirtækisins fyrir vinnu þess en stílaðar á Bluefish í þeim tilgangi að mögulegt væri fyrir Bluefish að nýta fjármagnið til eigin nota. Stefndu hafi samþykkt þessa tilhögun. Liður 5 sé vegna fjárframlaga stefnanda af persónulegu greiðslukorti hans vegna skorts Bluefish á lausafé frá árinu 2000 allt þar til Bluefish hafi verið selt. Liður 6 sé vegna greiðslu ráðgjafafyrirtækis Harish á útgjöldum Bluefish með greiðslukortum hans, vegna skorts á lausafé, frá 19. nóvember 2005 allt til sölu félagsins. Stefndu hafi samþykkt þessa tilhögun. Liður 7 sé vegna fjárframlaga Link Capital Partners, fjárfestingarfyrirtæki í eigu Harish, sem lagt hafi fé til Bluefish vegna skorts á lausafé. Liður 8 sé vegna kostnaðar við opnun heildsölunnar Global Living, sem hafi verið í eigu Bluefish. Kostnaður þessi hafi verið greiddur af fjárfestingarfyrirtæki Harish og hafi tilgangur heildsölunnar verið að útvega lausafé með því að selja vörulager. Liður 9 sé vegna ógreiddra launa Harish fyrir vinnu hans í þágu Bluefish frá mars 2008 þar til félagið hafi verið selt. Þetta komi til vegna þess að stefndu hafi dregið sig út úr rekstrinum og vinnuframlag Harish þá orðið meira en ella. Liður 10 sé vegna ógreiddra launa stefnanda sem framkvæmdastjóra félagsins frá árinu 2002 til 2010. Aðilar hafi samið um að bíða með launagreiðslur til stefnanda vegna skorts Bluefish á lausafé. Liður 11 sé vegna kostnaðar við notkun á persónulegri bifreið stefnanda og Harish í þágu Bluefish. Aðilar hafi samið um að stefnandi fengi 400 Bandaríkjadali greidda á mánuði fyrir rekstur bifreiðarinnar. Framangreindar fjárhæðir séu samtals 2.431.771 Bandaríkjadalur sem sé heildartala skuldbindingar félagsins sem stefnandi, ásamt Harish, hafi greitt fyrir, sem og fjármagn og/eða vinna sem þau hafi lagt fram til félagsins. Stefndu hafi á fyrrgreindu tímabili lagt fram 400.000 Bandaríkjadali til reksturs félagsins. Heildarframlag aðila hafi því verið 2.831.771 Bandaríkjadalur. Í stefnu er gerð eftirfarandi grein fyrir útreikningi á heildarskuld stefndu. Miðað er við samkomulag um að þau beri ábyrgð á 51% af framangreindri heildarfjárhæð og framlag þeirra dregið frá: Skuld stefndu við stefnanda og Harish sé því 1.044.203 Bandaríkjadalir. Við þessa fjárhæð bætist síðan 25.195 Bandaríkjadalir sem sé sá málskostnaður sem yfirréttur Cobb-sýslu í Georgíuríki hafi dæmt stefnendum í vil. Þá krefst stefnandi áfallinna vaxta af höfuðstól kröfunnar sem séu 1.069.398 Bandaríkjadalir. Vaxtanna sé krafist frá uppkvaðningu dómsins í yfirrétti Cobb-sýslu, 17. ágúst 2011, til greiðsludags, samkvæmt lögum Georgíuríkis í Bandaríkjunum. Vaxtahlutfall á dómkröfum þar hafi verið óbreytt, 6,25% á ársgrundvelli miðað við 360 daga frá því dómur gekk í því máli sem varðar umræddar kröfur á hendur stefndu, sbr. framlögð skjöl um vexti sem gildi um dómkröfuna og vaxtastig sem notast sé við, útgefið af Seðlabanka Bandaríkjanna. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sérstaklega 2. mgr. 44. gr. laganna. Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á lögum Georgíuríkis í Bandaríkjunum. IV Stefndu byggja kröfu sína um sýknu, sem og kröfu um verulega lækkun á fjárhæð dómkrafna, í fyrsta lagi á því að Bluefish LLC hafi verið hlutafélag sem eigendur hafi borið takmarkaða ábyrgð á. Skráð heiti félagsins hafi verið Bluefish LLC og standi LLC fyrir „Limited Liability Company“, sem á íslensku þýði félag með takmarkaðri ábyrgð. Félagið hafi ávallt verið hlutafélag sem hluthafar hafi ekki borið persónulega ábyrgð á. Fjárhagsleg ábyrgð eigenda Bluefish vegna reksturs félagsins hafi takmarkast við hlutafé hvers og eins hluthafa. Fullyrðingum stefnanda um að Bluefish hafi verið rekið í gegnum sameignarfélag í eigu aðila sé því mótmælt sem tilhæfulausum. Rekstur félagsins hafi verið í samræmi við samþykktir Bluefish LLC og opinbera skráningu. Af fullyrðingum stefnanda verði það helst ráðið að hið meinta sameignarfélag hafi í raun verið sama félag og Bluefish LLC. Í öðru lagi byggja stefndu á því að stefnandi, ásamt Harish, hafi ekki samþykkt persónulega ábyrgð vegna skuldbindinga. Stefndu hafna öllum fullyrðingum stefnanda um að aðilar hafi gert munnlegt eða skriflegt samkomulag þar að lútandi. Þvert á móti hafi stefndu hafnað öllum slíkum umleitunum stefnanda í maí 2006. Lögmaður stefnanda hafi lagt það formlega til, 4. maí 2006, að stefndu undirrituðu ýmis skjöl, sem hafi meðal annars falið í sér persónulega ábyrgðaryfirlýsingu stefndu vegna allra útgjalda í þágu Bluefish, sbr. framlagðan tölvupóst lögmannsins ásamt viðhengjum. Stefndi, Gunnar, hafi svarað þessum umleitunum sex dögum síðar á þann veg að hann skyldi lesa yfir gögnin og reyna að skilja þau. Í kjölfarið hafi borist svar frá Harish, sem kvaðst samþykkja tillögur eigin lögmanns. Stuttu síðar hafi stefndu neitað, munnlega, að rita undir persónulega yfirlýsingu um ábyrgð enda hefðu þau með því tekið á sig mun þyngri byrðar en áður vegna reksturs Bluefish. Stefndi, Gunnari, hafi ritað lögmanni sínum tölvupóst stuttu síðar og lýst áhyggjum sínum vegna þess hve tillögurnar hafi verið hagstæðar stefnendum á kostnað stefndu. Lögmaður stefndu hafi sent bréf 21. júlí 2006 og hafnað tillögum stefnanda. Þess í stað hafi verið stungið upp á því að Austur Indíafélagið ehf. gæti borið ábyrgð með þeim hætti sem lagt hafi verið til að stefndu skyldu gera. Gögn málsins sanni það að stefndu hafi beinlínis neitað umleitunum stefnenda um persónulegar ábyrgðir, bæði formlega og munnlega, sem og með athöfnum sínum. Fjölmörg atriði renni stoðum undir framangreint, til að mynda framlögð tölvupóstsamskipti frá 24. mars 2008. Í þeim segi Mike Harmon, fjármálaráðgjafi stefnanda og Bluefish, að Harish gæti viljað nýta sér gildandi lánalínu til nýrra viðskipta en hann vilji ekki vera eini aðilinn sem ábyrgist þágildandi lán, sér í lagi, hafi staðið til að hækka yfirdráttinn til að auka viðskiptin. Framangreind samskipti, frá því um tveimur árum eftir meint samkomulag aðila um sameiginlega fjárhagslega ábyrgð, gefi það ótvírætt til kynna að Harish hafi litið svo á að hann væri sá sem ábyrgðin á þágildandi lánum lenti á. Framlögð tölvupóstsamskipti frá 26. mars 2008 bendi til hins sama enda höfðu stefndu þá þegar hafnað því formlega, með skriflegum og munnlegum hætti, að semja um sameiginlegar ábyrgðir vegna skuldbindinga og fjárfestinga í þágu Bluefish. Þá hafi stefndu enga ástæðu haft til þess að gangast í persónulegar ábyrgðir vegna reksturs Bluefish. Aðkoma þeirra að rekstri félagsins hafi ávallt verið í gegnum Austur Indíafélagið ehf. Ábyrgð þeirra vegna rekstrarins hafi því verið takmörkuð, bæði sökum þess að Bluefish hafi verið hlutafélag með takmarkaðri ábyrgð og vegna þess að eigandi þess hafi ávallt verið Austur Indíafélagið ehf. en ekki stefndu persónulega. Staðhæfingar stefnanda um persónulegar ábyrgðir stefndu séu því ósennilegri fyrir vikið. Því sé jafnframt mótmælt að eignarhlutur í fyrirtæki bendi til þess að eigandi hlutarins vilji að sama skapi vera í fjárhagslegum ábyrgðum vegna félagsins í réttu hlutfalli við eign sína. Slíkar fullyrðingar séu órökréttar. Eðli málsins samkvæmt kjósi eigendur félags með takmarkaða ábyrgð slíkt rekstrarfyrirkomulag einmitt vegna takmarkaðrar ábyrgðar vegna rekstursins. Ekkert samhengi eða samræmi sé á milli þess að eiga helmingshlut í fyrirtæki og bera helming allra skulda sem rekstur þess kunni að leiða af sér. Í þriðja lagi byggja stefndu á því að fullyrðingar stefnanda um persónulega ábyrgð stefndu séu ósannar og ósannaðar. Sem fyrr greini hafi stefndu hafnað umleitunum stefnanda um persónulega ábyrgð stefndu á skuldbindingum félagsins Bluefish. Fullyrðingar stefnanda um hið gagnstæða séu ósannar og stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir fullyrðingum sínum. Engin gögn liggi fyrir í málinu sem sýni fram á réttmæti fullyrðinga stefnanda. Þvert á móti sýni gögn málsins það að stefndu hafi hafnað formlegri beiðni stefnanda um persónulega ábyrgð. Ólíklegt sé að svo miklir hagsmunir, sem deilt sé um í þessu máli, hefðu verið tryggðir með munnlegu samkomulagi einu saman, enda hafi það ekki verið raunin, sbr. framangreinda umfjöllun. Það sé enn fremur ótrúverðugt að stefnandi hafi ekki í það minnsta kannað hvort stefndu hafi verið gjaldfær um greiðslu tæplega 1.1 milljóna Bandaríkjadala. Málatilbúnaður stefnanda bendi eindregið til þess að stefnandi reyni nú að takmarka eigið tjón vegna óarðbærra fjárfestinga sinna. Staðreyndin sé sú að stefnandi hafi aldrei reynt að krefja stefndu um fé vegna Bluefish fyrr en þeim hafi verið ljóst að fjárfestingar þeirra í félaginu myndu ekki skila hagnaði. Útskýringar og fullyrðingar stefnanda á samskiptum málsaðila virðist því alfarið fundnar til eftir á. Dómurinn sem hafi gengið í yfirrétti Cobb-sýslu árið 2011 hafi ekkert gildi og sé ekki aðfararhæfur hér á landi. Stefndu hafi ekki haldið uppi vörnum fyrir dómstólnum og því hafi verið kveðinn upp útivistardómur á grundvelli einhliða framburðar stefnanda. Dómurinn hafi því heldur ekkert gildi sem sönnunargagn um samskipti aðila eða skuldbindingar þeirra. Þar sem dómurinn sé aðeins byggður á málatilbúnaði stefnanda geti hann aðeins haft þýðingu sem sönnunargagn í málinu, að því leyti sem yfirlýsingar stefnanda, sem gefnar hafi verið fyrir dómstólnum, séu stefnanda sjálfum í óhag. Vildi svo til að fallist yrði á það með stefnanda að munnlegt samkomulag hefði komist á, beri stefnandi eftir sem áður sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af þeim toga sem greini í stefnu. Gögn málsins sýni ekki fram á að stefnandi eigi þær kröfur á hendur stefndu sem hann fullyrðir. Jafnframt megi benda á að í framlögðu bréfi frá Mike Harmon, fjármálaráðgjafa sem hafi starfað fyrir Bluefish og stefnanda, til allra aðila málsins, dagsett 24. mars 2008, segi meðal annars að Harish telji að hann geti komið birgðum í verð á einhverjum tíma í gegnum smásöluverslun til að greiða til baka allar bankaskuldir, skuldir vina hans og eiga einhvern afgang til að greiða eigendum hluta af þeirra fjárfestingu. Af bréfinu sé ljóst að á svipuðum tíma og stefndu hafi horfið frá rekstri félagsins hafi nægar eignir verið á lager til þess að greiða allar skuldbindingar félagsins við banka, auk afgangs. Stefndu hafi aldrei fengið í sinn hlut neina fjármuni vegna sölu lagersins. Ágóði sölunnar hafi því runnið til stefnanda og Harish. Ljóst sé því að stefnandi geti ekki haldið því fram að hann eigi kröfu á hendur stefndu um greiðslu skaðabóta vegna samningsrofs um sameiginlega ábyrgð á skuldbindingum, enda hafi stefnandi sjálfur tekið til sín næga fjármuni úr félaginu til að gera upp slíkar skuldbindingar sínar. Þvert á móti beri gögn málsins með sér að stefndu eigi kröfu á hendur stefnanda. Loks skuli bent á að stefnandi sé ekki réttur aðili til að krefjast greiðslu vegna upphæða sem koma fram í kröfuliðum 4, 6, 7 og 8, enda sé þar tiltekinn kostnaður sem hafi verið borinn af öðrum en stefnanda. Stefnandi sé því ekki réttur aðili til að krefjast greiðslu vegna nefndra kröfuliða og því ber að sýkna stefndu um greiðslur þeirra. Í fjórða lagi byggja stefndu á því að samkvæmt stefnu séu kröfur stefnanda, að hans eigin sögn, að rekja til ábyrgða sem hafi fallið á stefnanda árið 2006, til útlagðs kostnaðar í þágu Bluefish, allt frá árinu 2000, greiðslukortagreiðslna allt frá 2005, fjárfestinga þriðja aðila í félaginu, sem frekari upplýsingar skorti um, fjárframlaga stefnanda til félagsins og yfirdráttarláns, sem einnig skorti upplýsingar um, og til launakostnaðar frá 2008. Óljóst sé hvenær þorri þeirra krafna, sem myndi dómkröfu stefnanda, hafi fallið á gjalddaga. Þó sé ljóst að meiri hluti þeirra hafi fallið til fyrir mun lengri tíman fjórum árum áður en málshöfðun hafi hafist á hendur stefndu. Með vísan til ákvæða laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, sem og til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, byggi stefndu á því að þær kröfur sem stefnandi gæti mögulega átt á hendur þeim hafi fyrnst áður en fyrningarfrestur hafi verið rofinn með málshöfðun. Erfitt sé fyrir stefndu að byggja varnir sínar með nákvæmari hætti, á grundvelli þessarar málsástæðu, enda engar upplýsingar að finna í stefnu málsins um gjalddaga krafnanna. Stefndu byggja í fimmta lagi á því að kröfur stefnanda séu niður fallnar sökum tómlætis, sem hann hafi sýnt af sér við að halda fram kröfum sínum. Sem fyrr greini standi dómkrafa stefnanda saman af kröfuliðum sem nái allt aftur til ársins 2000. Stefnanda hafi borið ótvíræð skylda til þess að halda uppi kröfum sínum fyrr en raun hafi verið enda ljóst að stefndu hafi hafnað með öllu umleitunum um persónulegar ábyrgðir strax árið 2006. Í sjötta lagi byggja stefndu á því að kröfur stefnanda eigi sér enga stoð í raunveruleikanum og að upphæðir þeirra séu rangar. Stefnanda beri að sýna fram á réttmæti upphæða krafna sinna. Til að mynda megi benda á að launakröfur og kröfur um rekstrarkostnað bifreiða séu í engu samræmi við raunveruleikann og virðist algjörlega úr lausu lofti gripnar. Þá hafi nær engar upplýsingar verið veittar um aðra kröfuliði stefnanda og sé þeim öllum mótmælt sem röngum og of háum. Í þessu samhengi sé ítrekuð sú málsástæða stefndu að stefnandi sé ekki réttur aðili til að krefjast greiðslu vegna kostnaðar sem að hans eigin sögn sé kominn til vegna kröfuliða 4, 6, 7 og 8 í stefnu. Að auki sé vísað til þess að sönnun skorti fyrir upphæð krafna stefnanda. Eignir Bluefish hafi verið seldar en engir fjármunir greiddir stefndu í kjölfar sölunnar. Ljóst sé að kröfur stefnanda munu ávallt þurfa að miðast við ágóða hans af sölu þeirra eigna og kröfur á hendur stefndu lækka til samræmis við gagnkröfur stefndu. Kröfur stefnanda sem kæmu til skuldajafnaðar hafi verið tilgreindar í framlögðu bréfi, sendu Bluefish 11. apríl 2008, og hafi á þeim tíma numið 847.766 Bandaríkjadölum, auk áfallinna dráttarvaxta. Í fyrrgreindum tölvupósti frá Harish hafi það verið staðfest að stefndu hafi lagt félaginu til 400.000 Bandaríkjadali. Til viðbótar framangreindri fjárhæð eigi stefndu kröfu um skuldajöfnuð vegna vinnu sinnar í þágu Bluefish áður en Harish hafi tekið við rekstri félagsins. Í ljósi þess að stefnandi og Harish virðist reikna sér laun sem nemi um 630.000 Bandaríkjadölum fyrir tveggja til þriggja ára vinnu, áskilji stefndu sér rétt til sams konar launa og krefjast skuldajafnaðar launakrafna sinna við kröfur stefnanda. Til viðbótar við allt sem að framan greinir mótmæla stefndu öllum fullyrðingum stefnanda, sem ekki hafi verið sérstaklega vikið að, sem röngum og ósönnuðum. Um lagarök vísa stefndu einkum til meginreglna samninga- og kröfuréttar, meðal annars um samþykki og höfnun tilboða og skuldbindingargildi samninga. Einnig er byggt á almennum reglum íslensks réttarfars um sönnun og sönnunarbyrði. Byggt er á ákvæðum laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og ákvæðum laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, meginreglum kröfuréttarins og ákvæðum laga um lausafjárkaup sem varða skuldajöfnuð. Einnig byggja stefndu á reglum kröfuréttarins um brottfall krafna vegna tómlætis. V Í máli þessu er deilt um fjárkröfu stefnanda, Rupal Patel, á hendur stefndu, Gunnari Gunnarssyni og Chandriku Gunnarsson, sem nánar er sundurliðuð í stefnu málsins. Upphaflega var fyrrgreindur Harish Mamtani einnig stefnandi í málinu en hann féll frá kröfum sínum í þinghaldi 27. september 2013. Kröfugerðin var áður óskipt og standa dómkröfur stefnanda eftir óbreyttar á hendur stefndu. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sker dómari úr því hverju sinni, eftir mati á þeim gögnum sem fram hafi komið í máli, hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð, enda bindi fyrirmæli laga hann ekki sérstaklega um mat í þeim efnum. Líta verður svo á að þrátt fyrir að hinn erlendi dómur geti verið til sönnunar um erlenda réttarreglu, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, þá verði dómari að meta það sjálfstætt hvort sýnt hafi verið fram á það í þessu máli, með fullnægjandi hætti, að atvik þau sem stefnandi tefli fram, teljist sönnuð. Krafa stefnanda er sundurliðuð í 11 liði í stefnu. Stefnandi virðist byggja á því að stefndu séu greiðsluskyld vegna sameignarfélags aðila, samkvæmt lögum Georgíufylkis í Bandaríkjunum. Í málinu er hins vegar ekkert það fram komið sem sýnir fram á að stefndu hafi samþykkt að taka á sig persónulega ábyrgð á ofangreindum skuldbindingum, sem stefnandi ásamt áðurnefndum Harish Mamtani kveða vera skuldir sameignarfélagsins, en ekki liggur fyrir í málinu hverjar eru nettóskuldir hins meinta sameignarfélags aðila. Sé tekið mið af framangreindri sundurliðun fjárkröfu stefnanda, eins og hún kemur fram í stefnu málsins, má sjá að kröfuliðir 4 og 6-9 eru vegna fjárframlaga Harish úr sjóðum Bluefish Capital, skuldfærslu af greiðslukorti Bluefish Capital, færslu fjármagns og skuldfærslu frá Link Capital Partners og vinnuframlags Harish. Af sundurliðun stefnanda sjálfs á fjárkröfum sínum verður ekki annað ráðið en að hann sé ekki réttur kröfuhafi hvað varðar kröfuliði 4 og 6-9. Þvert á móti má ætla að réttir kröfuhafar séu ýmist Harish Mamtani, Bluefish Capital, sem er í eigu Harish, eða Link Capital Partners, einnig í eigu Harish. Þá er hvergi vikið að því í stefnu málsins á hvaða grundvelli stefnandi telji sig eiga aðild hvað framangreinda kröfuliði varðar og ekki færð fyrir því rök eða sýnt fram á með öðrum hætti að sameignarfélagið eigi kröfurnar. Virðist málatilbúnaður stefnanda reyndar byggjast á því að hinn erlendi dómur Georgíufylkis í Bandaríkjunum sé fullnægjandi sönnun um greiðsluskyldu stefndu. Það mál var höfðað á hendur stefndu af stefnanda þessa máls og Harish Mamtani sameiginlega en eins og fram hefur komið hefur Harish fallið frá kröfum sínum í þessu máli. Kröfuliður 1, að fjárhæð 303.530 Bandaríkjadalir, er vegna CIT rekstrarláns. Fram kemur að fjárhæð kröfunnar sé miðuð við stöðu lánsins við samkomulag um uppgjör þess 16. apríl 2010, sem þá var 303.529 Bandaríkjadalir. Framlagt samkomulag er milli Bluefish Homes, LLC, Harish Mamtani og stefnanda, Rupal Patel, annars vegar og CIT Small Business Lending Corporation annars vegar. Kemur þar fram að eftirstöðvar skuldar samkvæmt lánssamningi milli þeirra aðila séu 303.529,88 Bandaríkjadalir og áfallnir vextir 6.891,05 Bandaríkjadalir. Stefndu eru ekki aðilar að þessu samkomulagi. Stefnandi byggir greiðsluskyldu stefndu á því að munnlegt samkomulag hafi komist á milli hans og Harish annars vegar og stefndu hins vegar um að stefndu færu með 51% eignarhlut í Bluefish Homes, LLC, og að stefndu bæru persónulega fjárhagslega ábyrgð í samræmi við þau hlutföll. Krafan um greiðslu 303.530 Bandaríkjadala á grundvelli CIT lánsins virðist hins vegar ekki vera krafa um endurgreiðslu fjárhæðar sem stefnandi hafi þegar lagt út eða skaðabætur í samræmi við fjárútlát hans heldur krafa um að stefndu greiði fyrirfram eftirstöðvar lánsins sem þó hefur ekki fallið í gjalddaga, samkvæmt framlögðu samkomulagi. Þá tekst stefnanda ekki, hvorki með umfjöllun í stefnu né framlögðum gögnum, að sýna fram á kröfur sínar samkvæmt kröfuliðum 2, 3, 5, 10 og 11. Undirritað frumrit skuldabréfs, samkvæmt kröfulið 2, er ekki lagt fram en samkvæmt framlögðu skjali var lán veitt til Bluefish Capital, LLC, að fjárhæð 250.000 Bandaríkjadalir. Stefnandi leggur ekkert frekar fram um stöðu lánsins samkvæmt skuldabréfinu eða hvað hann sjálfur hafi greitt af láni samkvæmt því. Þá eru engin gögn lögð fram um yfirdráttarlánið eða persónulega ábyrgð stefnanda samkvæmt kröfulið 3 né heldur um skuldfærslur af greiðslukorti samkvæmt kröfulið 5. Engin gögn eru heldur lögð fram um ógreidd laun til stefnanda, unna tíma eða um samkomulag aðila um launagreiðslur til hans, sbr. kröfulið 10. Sama á við um kröfulið 11 en stefnandi leggur ekkert fram því til sönnunar að samkomulag hafi verið með aðilum um að hann fengi greidda 400 Bandaríkjadali á mánuði fyrir rekstur bifreiðar sinnar. Hvað varðar kröfuliði nr. 2,3,5,10 og 11 kemur hinn erlendi dómur Georgíufylkis ekki heldur að gagni þar sem í honum er ekki fjallað um sönnun fyrir einstökum kröfuliðum. Í ljósi alls framangreinds hefur stefnanda ekki tekist að sanna að hann eigi hinar umdeildu kröfur og verða stefndu því sýknuð af öllum kröfum stefnanda í máli þessu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til þess að greiða stefndu in solidum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Gunnar Gunnarsson og Chandrika Gunnarsson, eru sýkn af kröfum stefnanda, Rupal Patel. Stefnandi greiði stefndu in solidum 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 124/2001
|
Kærumál Res Judicata Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Ó krafðist þess að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur til hans ættu að miðast við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa og deildarstjóra hjá sýslumanninum í Reykjavík. Kröfur Ó þóttu vera sama efnis og kröfur hans í máli er hann hafði áður höfðað á hendur L, en í meginatriðum skildi þar eingöngu á milli að greiðslukröfur Ó tóku í síðara málinu ekki að öllu leyti til sama tímabils og áður. Höfðu lyktir fyrra málsins orðið þær að Hæstiréttur sýknaði L af kröfum Ó. Héraðsdómur vísaði síðara máli Ó á hendur L frá dómi og kærði Ó þann úrskurð til Hæstaréttar, sem komst að þeirri niðurstöðu að Ó hefði verið í lófa lagið að halda málsástæðum sínum í síðara málinu fram frá fyrstu stigum fyrra málsins og fá þar efnislega leyst úr kröfum sínum á grundvelli þeirra. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest með vísan til þeirrar meginreglu, sem fram kemur í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. mars 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. apríl sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2001, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins byrjaði sóknaraðili að taka lífeyri hjá varnaraðila 1. desember 1989. Sóknaraðili vann sér lífeyrisrétt hjá varnaraðila með greiðslu iðgjalda meðan hann gegndi störfum hjá ríkinu, fyrst sem fulltrúi sakadómarans og síðan yfirsakadómarans í Reykjavík á tímabilinu frá 26. september 1957 til 31. júlí 1964, því næst sem sakadómari í Reykjavík frá 1. ágúst 1964 til 31. október 1972 og loks sem löglærður fulltrúi við skattstofu Suðurlands frá 18. september 1978 til 31. október 1980. Fyrst í stað fékk sóknaraðili greiddan örorkulífeyri, en síðan ellilífeyri, sem hann mun nú hafa fengið samfellt frá 1994. Allt til 1. júlí 1998 tók lífeyrir sóknaraðila mið af launum löglærðs fulltrúa, en frá þeim degi hefur hann miðast við laun deildarstjóra við embætti sýslumannsins í Reykjavík, svo sem nánar verður vikið að síðar. Sóknaraðili höfðaði mál gegn varnaraðila 7. desember 1995, þar sem hann krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að frá 1. desember 1989 bæri að miða lífeyri hans við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa, svo og að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér 1.413.092 krónur. Mun sú fjárhæð hafa numið því, sem lífeyrir sóknaraðila hefði orðið hærri ef hann hefði miðast við laun héraðsdómara frá 1. desember 1989 til 31. október 1995. Þessar dómkröfur reisti sóknaraðili í meginatriðum á þeim málsástæðum að hann ætti að teljast hafa gegnt hærra launuðu starfi hjá ríkinu en hann síðast gegndi í þau tíu ár, sem um ræddi í 7. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. 6. gr. laga nr. 98/1980, þegar bætt væri við starfstíma hans sem sakadómari í Reykjavík þeim störfum hans sem setudómari og umboðsdómari, sem hann hafði á hendi áður en hann var skipaður í það embætti. Jafnframt að óheimilt væri að svipta hann lífeyrisrétti, sem hann hefði aflað sér sem sakadómari, vegna þess eins að hann hefði á síðari stigum tekið að sér lægra launað starf hjá ríkinu, en með því væri tekinn af honum eignarréttur og brotið gegn jafnræði, sem honum væri tryggt með stjórnarskránni, mannréttindasáttmála Evrópu og að nokkru leyti samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 1997 var varnaraðili sýknaður af þessum kröfum sóknaraðila. Í dómi Hæstaréttar 2. apríl 1998, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1426, var sú niðurstaða staðfest. Í dóminum var eftirfarandi tekið fram: „Eins og mál þetta liggur fyrir, þykja ekki skilyrði, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að fjalla um það atriði, sem hreyft var af hálfu áfrýjanda við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, að starfstími hans sem dómarafulltrúi eigi einnig að koma hér til álita, en um þetta var ekki fjallað í héraði.“ Í bréfi sóknaraðila til varnaraðila 7. október 1998 var vísað til þess að í áðurnefndu dómsmáli hafi sóknaraðili meðal annars borið því við fyrir Hæstarétti að í upphafi starfsferils hans hafi aðeins verið einn sakadómari í Reykjavík, en nánast öll dómarastörf við embætti hans hafi verið unnin af dómarafulltrúum, sem hafi verið sjö talsins. Hann hafi því unnið öll dómarastörf meðan hann var dómarafulltrúi á árabilinu 1957 til 1964. Til þessa hefði Hæstiréttur tekið afstöðu með þeim orðum, sem vitnað er til hér að framan. Allt fram til dóms Hæstaréttar 18. maí 1995, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1444, hafi dómarafulltrúar starfað í raun á sama hátt og embættisdómarar. Með dóminum hafi hins vegar orðið breyting þar á. Lífeyrir sóknaraðila tæki mið af launum aðstoðarmanna við héraðsdómstóla, sem hefðu ekki á hendi störf sambærileg við þau, sem hann hefði fengist við. Væri þess því krafist að lífeyrir hans yrði endurskoðaður og látinn taka mið af launum héraðsdómara. Þessu erindi svaraði varnaraðili með bréfi 25. júní 1999, þar sem síðastgreindum þætti í kröfu sóknaraðila var hafnað. Vísað var á hinn bóginn til þess að lífeyrisgreiðslur hans hefðu miðast við laun dómarafulltrúa, en stöður þeirra hefðu verið lagðar niður með lögum nr. 15/1998 um dómstóla frá 1. júlí á því ári að telja. Væri því nauðsynlegt að finna nýjan grunn til að reikna lífeyri sóknaraðila eftir. Í tilvikum sem þessum fylgdi varnaraðili þeirri reglu að fundið væri starf, sem væri sambærilegt að eðli, umfangi og launum því starfi, sem lífeyrisþegi hefði gegnt. Hefði varnaraðili þessu til samræmis samþykkt að frá 1. júlí 1998 yrði lífeyrir sóknaraðila látinn taka mið af launum deildarstjóra við embætti sýslumannsins í Reykjavík. Sóknaraðili felldi sig ekki við framangreinda ákvörðun varnaraðila og höfðaði mál þetta 18. september 2000. Hann krefst þess að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur honum til handa eigi að miðast við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa og deildarstjóra hjá sýslumanninum í Reykjavík, aðallega frá 1. desember 1989 en til vara frá 19. maí 1995. Þá krefst hann einnig greiðslu mismunar á áföllnum lífeyri til 31. október 1999, sem af þessu leiði, en í aðalkröfu nemur fjárhæð hans 3.466.559 krónum og í varakröfu 1.666.291 krónu. Í héraðsdómsstefnu var málsástæðum fyrir þessum kröfum sóknaraðila í meginatriðum lýst á eftirfarandi hátt: „Stefnandi telur að við ákvörðun launa til viðmiðunar við ákvörðun lífeyris hans beri að taka mið af þeim störfum, sem sambærilegust eru nú þeim störfum, sem stefnandi vann sem ríkisstarfsmaður og embættismaður. Hann hafi unnið að öllu leyti sem dómari við stjórn rannsókna opinberra mála og uppkvaðningu dóma alla þá tíð er hann starfaði hjá sakadómi Reykjavíkur allt frá 1957 til 1972, einnig á tímabilinu 1957 til 1964 er starfsheiti hans var dómarafulltrúi. Vorið 1961 var gerð sú breyting á lögum að við sakadóm Reykjavíkur var stofnað til nokkurra staða sakadómara og fengu elstu fulltrúarnir hjá sakadómi Reykjavíkur stöðurnar. Yfirmaðurinn fékk starfsheitið yfirsakadómari. Ástæður þessara breytinga voru deilur um kaup og kjör fulltrúanna og var ágreiningur að hluta leystur með þessum hætti og elstu fulltrúarnir hækkuðu í launum. Stefnandi varð sakadómari þremur árum síðar. Skipan þessi breytti ekki eðli starfs stefnanda. Hann vann eftir sem áður við stjórn rannsókna á opinberum málum fyrir dómi og samningu dóma, en á tímabili eftir 1961 undirritaði þó yfirsakadómari dóma fulltrúanna, sem ekki hafði tíðkast fyrr. Stefnandi var á þessu tímabili oft skipaður setudómari. Hann kvað upp úrskurði sem fyrr svo sem um gæsluvarðhald og húsleitir. Hvorki stefnandi né aðrir fulltrúar á þessu tímabili komu að umboðsstörfum dómsins né stjórnun skrifstofu eða rannsóknarlögreglu. Voru þessi störf á borði yfirsakadómara.“ Tekið var fram í stefnunni að aðalkrafa sóknaraðila sé reist á því að hann eigi rétt á að lífeyrir hans miðist við laun héraðsdómara allt frá þeim tíma, sem hann byrjaði að taka lífeyri, en í varakröfu sé byggt á því hann eigi þennan rétt frá því að stöður dómarafulltrúa hafi í reynd verið lagðar niður með áðurnefndum dómi Hæstaréttar frá 18. maí 1995, enda hafi héraðsdómarar upp frá því unnið þau störf, sem fulltrúar höfðu á hendi fram til þess. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um frávísun málsins, en hún var studd þeim rökum að krafa sóknaraðila hafi þegar verið dæmd að efni til, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. II. Í áðurnefndu máli, sem sóknaraðili höfðaði gegn varnaraðila 7. desember 1995, krafðist sóknaraðili þess að viðurkennt yrði með dómi að frá 1. desember 1989 bæri að miða lífeyri hans við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa, svo og að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér 1.413.092 krónur eða sem svaraði vangreiddum lífeyri þessu til samræmis frá 1. desember 1989 til 31. október 1995. Í málinu, sem nú er til úrlausnar, krefst sóknaraðili sem fyrr segir þess að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur til hans eigi að miðast við laun héraðsdómara í stað löglærðs fulltrúa og deildarstjóra hjá sýslumanninum í Reykjavík, aðallega frá 1. desember 1989 en til vara frá 19. maí 1995, svo og að varnaraðili verði dæmdur til að greiða af þessum sökum aðallega 3.466.559 krónur en til vara 1.666.291 krónu. Kröfur sóknaraðila í þessu máli eru þannig í raun sama efnis og kröfur hans í fyrra málinu, en í meginatriðum skilur þar eingöngu á milli að greiðslukröfur hans nú taka ekki að öllu leyti til sama tímabils og áður. Til stuðnings þessum kröfum í fyrra máli aðilanna tefldi sóknaraðili meðal annars fram nýrri málsástæðu við meðferð þess fyrir Hæstarétti. Af áður tilvitnuðum orðum í dómi Hæstaréttar 2. apríl 1998, sem lutu að þeirri málsástæðu, og fyrrgreindri reifun á henni, sem fram kom í bréfi sóknaraðila til varnaraðila 7. október 1998, verður ekki annað séð en að efnislega hafi hún verið á sama veg og sú málsástæða, sem sóknaraðili heldur nú fram og áður var rakin með tilvísun í héraðsdómsstefnu. Sóknaraðili bar þannig þessa málsástæðu fyrir sig í fyrra málinu, en þar kom hún of seint fram af hans hendi. Þegar sóknaraðili höfðaði fyrra mál sitt gegn varnaraðila 7. desember 1995 hafði gengið í Hæstarétti sá dómur, sem sóknaraðili telur nú að valdi því að ófært hafi verið frá 18. maí sama árs að miða lífeyri hans við laun dómarafulltrúa. Fyrra mál sóknaraðila var höfðað gagngert til að fá því hnekkt að varnaraðili mætti miða lífeyri hans við laun dómarafulltrúa og slegið þess í stað föstu að þar skyldi tekið mið af launum héraðsdómara. Var honum því í lófa lagið að halda fram frá fyrstu stigum þess máls báðum málsástæðunum, sem hér um ræðir, og fá þar efnislega leyst úr kröfum sínum á grundvelli þeirra. Af málatilbúnaði sóknaraðila verður ekki ráðið að hann reisi málsókn sína nú sérstaklega á þeirri málsástæðu að við afnám stöðu dómarafulltrúa 1. júlí 1998 hafi varnaraðila borið að ákveða á annan hátt en hann gerði 25. júní 1999 nýja viðmiðun lífeyrisgreiðslna samkvæmt lokaorðum 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. 7. mgr. 12. gr. áðurgildandi laga nr. 29/1963, eins og þeim var breytt með 6. gr. laga nr. 98/1980, en fyrir slíkri málsástæðu var ekkert tilefni í fyrra máli hans gegn varnaraðila. Að gættu öllu framangreindu og með vísan til þeirrar meginreglu, sem fram kemur í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar að öðru leyti en um málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 28/2006
|
Ómerking Heimvísun
|
Rúmir tíu mánuðir liðu frá skýrslutökum og málflutningi til dómsuppsögu í opinberu máli en málið hafði verið endurupptekið um mánuði fyrir dómsuppsögu án þess þó að skýrslutökur og raunverulegur endurflutningur hafi farið fram. Eins og á stóð varð að telja að skýrslutökur og munnlegur málflutningur hafi ekki komið að því gagni sem til er ætlast samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála. Varð því ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraði frá og með aðalmeðferð þess og leggja fyrir héraðsdómara að taka það til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 27. desember 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærðu og upptöku muna, en þyngingar á refsingu. Ákærðu krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar málsmeðferðar. Til vara krefjast þeir að þeir sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, en að því frágengnu að fangelsisrefsing þeirra verði milduð og fésektir lækkaðar. Ákæra í máli þessu var gefin út 20. júlí 2004 og var það þingfest 14. september sama ár. Aðalmeðferð fór fram 3. febrúar 2005. Voru ákærðu mættir og þeir yfirheyrðir auk þess sem teknar voru skýrslur af sex vitnum. Málið var síðan tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi. Héraðsdómari tók málið fyrir á ný 10. nóvember sama ár og sagði í bókun þess þinghalds að ókleift hafi verið að leggja dóm á málið innan tilskilins tíma vegna veikinda dómara eftir dómtöku þess og röskunar sem því fylgdi, og þrátt fyrir tilraunir hafi ekki tekist að koma við endurflutningi fyrr. Væri málið því endurupptekið til munnlegs málflutnings að nýju. Fyrir liggur að málið var ekki endurflutt í reynd í þinghaldinu 10. nóvember heldur var látið við það sitja að málflytjendur vísuðu í fyrri málflutningsræður, en héraðsdómari hafði undir höndum upptökur af þeim. Þá munu sakflytjendur hafa afhent dómara vélritaðar málflutningsræður sínar og hliðsjónargögn. Að því loknu var málið tekið til dóms að nýju og dómur á það lagður 8. desember sama ár. Samkvæmt 3. mgr. 129. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal munnlegur málflutningur í opinberum málum fara fram að loknum skýrslutökum yfir ákærðu og vitnum. Fram kemur í athugasemdum við þessa grein í frumvarpi að lögunum að ætlast er til að aðalmeðferð fari fram í einni lotu. Þó er heimilt samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins að taka skýrslur af ákærða eða þýðingarmiklum vitnum áður en aðalmeðferð hefst verði sá sem skýrsluna á að gefa fjarverandi vegna lögmætra forfalla. Þá skal samkvæmt 2. mgr. 133. gr. laganna kveða upp dóm svo fljótt sem unnt er og að jafnaði ekki síðar en þremur vikum eftir dómtöku. Þegar dómur var kveðinn upp í máli þessu 8. desember 2005 voru tíu mánuðir liðnir frá skýrslutökum og málflutningi, og var málið sem fyrr segir endurupptekið um mánuði fyrir dómsuppsögu án þess þó að skýrslutökur og raunverulegur endurflutningur hafi farið fram. Eins og hér stóð á verður að telja að skýrslutökur og munnlegur málflutningur hafi ekki komið að því gagni sem til er ætlast. Í ljósi þessa verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraði frá og með aðalmeðferð þess 3. febrúar 2005 og leggja fyrir héraðsdómara að taka það til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Allur sakarkostnaður af meðferð málsins til þessa í héraði og fyrir Hæstarétti verður greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ásamt meðferð málsins í héraði frá og með aðalmeðferð þess 3. febrúar 2005 að telja og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, samtals 1.495.743 krónur, þar með talin málsvarnarlaun Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða Bjarka Elíassonar í héraði, 383.460 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda annarra ákærðu í héraði og allra ákærðu fyrir Hæstarétti, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 1.063.230 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness, 8. desember 2005. Ár 2005, fimmtudaginn 8. desember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er í dómhúsinu í Hafnarfirði af Finnboga H. Alexanderssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-1202/2004: Ákæruvaldið gegn Bjarka Elíassyni, Guðmundi Margeirssyni, Guðmundi Sigurbergssyni og Ólafi Halldóri Garðarssyni, sem tekið var til dóms 10. fyrra mánaðar. Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, útgefinni 20. júlí 2004, á hendur ákærðu, Bjarka Elíassyni, kt.071067-5729, Sigurhæð 7, Garðabæ, Guðmundi Margeirssyni, kt. 060552-7469, Drangavöllum 8, Reykjanesbæ, Guðmundi Sigurbergssyni, kt. 210853-5029, Kirkjuteig 9, Reykjanesbæ og Ólafi Halldóri Garðarssyni, kt. 250763-2129, Baugholti 25, Reykjanesbæ, Stöðvarnar voru eftirfarandi: 1. TV-1000, frá árinu 2000 til 14. janúar 2004. 2. Sky One, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 3. Sky Movies, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 4. Sky Sport 1, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 5. Sky Sport 2, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 6. Cartoon Network, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 7. Comedy Channel, frá júlí 2003 til 14. janúar 2004. 8. Fox Kids, frá júlí 2003 til 14. janúar 2004. Þetta er talið varða við 32. gr. og 33. gr., sbr. 28. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og að einkahlutafélögin Kapalvæðing og DVD-margmiðlun, sem ákærðu eru í fyrirsvari fyrir, verði með vísan til 29. gr. útvarpslaga og 69. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, að auki dæmd til að þola upptöku á 8 myndlyklum, 8 myndmóturum og 8 lykilkortum, sem notuð voru við verknaðinn og hald var lagt á við rannsókn málsins. Í málinu gerir Gísli Guðni Hall hdl. þá kröfu fyrir hönd Norðurljósa samskiptafélags hf., kt. 520698-2729, að ákærðu Bjarka Elíassyni, Guðmundi Margeirssyni, Guðmundi Sigurbergssyni og Ólafi Halldóri Garðarssyni verði gert að greiða félaginu in solidum 290.096.280 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 01.01.01. til 01.07.01 en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags af eftirgreindum fjárhæðum og gjalddögum, í hverju tilviki til greiðsludags: Af 5.085.000 krónum frá 01.01.01, af 5.085.000 krónum frá 01.02.01, af 5.085.000 krónum frá 01.03.01, af 5.085.000 krónum frá 01.04.01, af 5.085.000 krónum frá 01.05.01, af 5.085.000 krónum frá 01.06.01, af 5.085.000 krónum frá 01.07.01, af 5.085.000 krónum frá 01.08.01, af 5.085.000 krónum frá 01.09.01, af 5.085.000 krónum frá 01.10.01, af 5.085.000 krónum frá 01.10.11, af 5.085.000 krónum frá 01.12.11, af 7.689.000 krónum frá 01.01.02, af 7.689.000 krónum frá 01.02.02, af 7.689.000 krónum frá 01.03.02, af 7.689.000 krónum frá 01.04.02, af 7.689.000 krónum frá 01.05.02, af 7.689.000 krónum frá 01.06.02, af 7.689.000 krónum frá 01.07.02, af 7.689.000 krónum frá 01.08.02, af 7.689.000 krónum frá 01.09.02, af 7.689.000 krónum frá 01.10.02, af 7.689.000 krónum frá 01.11.02, af 7.689.000 krónum frá 01.12.02, af 11.400.690 krónum frá 01.01.03, af 11.400.690 krónum frá 01.02.03, af 11.400.690 krónum frá 01.03.03, af 11.400.690 krónum frá 01.04.03, af 11.400.690 krónum frá 01.05.03, af 11.400.690 krónum frá 01.06.03, af 11.400.690 krónum frá 01.07.03, af 11.400.690 krónum frá 01.08.03, af 11.400.690 krónum frá 01.09.03, af 11.400.690 krónum frá 01.10.03, af 11.400.690 krónum frá 01.11.03, af 11.400.690 krónum frá 01.12.03, auk 7.785.010 vegna innheimtukostnaðar.” Ákærðu krefjast allir sýknu af refsikröfu, en til vara að málinu verði vísað frá dómi. Þeir krefjast aðallega sýknu af upptökukröfu ákæruvalds en til vara að þeirri kröfu verði vísað frá dómi. Þeir krefjast þess að bótakröfu á hendur þeim verði vísað frá dómi, en ella sýknu af kröfunni. Þá krefjast þeir þess að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun verjenda, verði greiddur úr ríkissjóði. I. Upphaf þessa máls má rekja til kæru Norðurljósa samskiptafélags hf. til sýslumannsins í Keflavík, dagsettrar 18. september 2003, á ólögmætri dreifingu á sjónvarpsefni á vegum Kapalvæðingar hf. Þar segir m.a. að kærandi reki sjónvarpsstöðvarnar Stöð 2 og Sýn, sem hafi keypt sýningarrrétt hér á landi (einkadreifingarrétt) að margs konar eftirsóttu efni, svo sem þáttaröðum, kvikmyndum, íþróttaviðburðum, þ.m.t. að útsendingum knattspyrnuleikja ensku úrvalsdeildarinnar (Premier Leage) og 1. deildar (Nationwide Football Leage 1st devision), ensku bikarkeppnanna, spænsku úrvalsdeildarinnar og Meistarakeppni Evrópu (Champions Leage). Í kærunni segir að kæranda hafi borist óyggjandi upplýsingar um að í Reykjanesbæ sé rekin kapalsjónvarpsstöð, að öllum líkindum af einkahlutafélaginu Kapalvæðingu ehf., sem stundi það sem nefnt er sjóræningjastarfsemi, þ.e. hún steli efni erlendra sjónvarpsstöðva og dreifi því til eigin áskrifenda í Reykjanesbæ í kapalkerfi gegn gjaldi. Meðal sjónvarpsrása, sem stöðin bjóði upp á, séu Sky Sport 1, Sky Sport 2, Sky bíómyndarásir, Sky One, CNN, Sky News, MTV og íslensku rásirnar. Íslensku rásirnar, þ.á.m. rásir kæranda, séu sendar út ruglaðar, en allar aðrar stöðvar séu óruglaðar. Á erlendu rásunum, einkum rásum Sky, séu sýndir knattspyrnuleikir, þættir og kvikmyndir, sem kærandi eigi einkadreifingarrétt á. Kærandi viti ekki til þess að Kapalvæðing ehf. hafi gert nokkra samninga við hinar erlendu stöðvar, enda gætu hvorki þær né kærandi veitt heimildir til að dreifa hér á landi efni sem kærandi á einkadreifingarrétt að. Í málinu hefur verið lagður fram listi yfir nokkra sjónvarpsréttarsamninga sem Norðurljós kveðast hafa gert og hafa jafnframt verið lögð fram ljósrit forsíðna og síðustu blaðsíðna slíkra samninga. Þeir hafa ekki verið lagðir fram í heild og mótmæla ákærðu því að á þessum ljósritum verði byggt. Norðurljós byggja á því að samningarnir séu trúnaðarmál og viðskiptaleyndarmál og því verði þeir ekki lagðir fram í heild. Samkvæmt þessum lista taka samningar þessir til efnis sem einnig er sýnt á öðrum stöðvum, t.d. Skystöðvunum. Að kröfu ríkislögreglustjóra 13. janúar 2003, heimilaði Héraðsdómur Reykjaness með úrskurði sama dag, að fram færi húsleit í tilgreindum húsakynnum Kapalvæðingar ehf. í Reykjanesbæ og að leggja mætti hald á myndlykla og annan búnað sem notaður hefði verið við ólöglega móttöku og dreifingu á sjónvarpsefni auk bókhaldsgagna er kynnu að tengjast ætluðu sakarefni. Húsleitin var framkvæmd þann 14. janúar 2003 og var þá m.a. lagt hald á 8 móttökutæki og 8 myndmótara, sem fundust í skúr sem Kapalvæðing hafði til umráða. Lögregla lagði ekki hald á móttökutæki og myndmótara fyrir 10 aðrar stöðvar, en þar var um að ræða stöðvar sem starfsmenn Kapalvæðingar ehf. sögðu með frían aðgang eða stöðvar sem Kapalvæðing ehf. hafði gert samninga við um dreifingu efnis. Sama dag var einnig lagt hald á bókhaldsgögn og fleiri gögn á skrifstofu Kapalvæðingar ehf. Í skýrslu Sigurðar Jóhannessonar hjá Kapalþjónustunni, sem tók niður hina 8 myndmótara og móttökutæki segir m.a: “Þar var tekinn niður eftirtalinn búnaður v/gervihnattamóttöku: Átta gervihn.móttakarar með innbyggðum afruglara. Af þeim voru 7 með orginal Sky áskriftarkortum og voru til móttöku á Sky Sports 1, Sky Sports 2, Sky Movies, Sky One, Comedy Channel, Fox kids og Cartoon Network. Áttundi móttakarinn var með sjóræningjakorti fyrir móttöku á TV 1000. Hverjum gervihn.móttakara fylgir móttakari, sem tekur inn á sig hljóð og mynd frá móttakaranum og skilar frá sér sjónvarpsrás, sem hægt er að dreifa á kapalkerfi.” Í málinu hafa verið lagðir fram samningar Kapalvæðingar ehf. við erlendar stöðvar um endurvarp þeirra svo og bréfaskipti varðandi athugun á að ná samningum við fleiri stöðvar. Þá hafa verið lögð fram gögn sem sýna kaup Kapalvæðingar ehf. á svokölluðum Sky kortum sem gerðu fyrirtækinu kleift að senda út 7 af þeim stöðvum sem í ákæru greinir. Kemur þar fram að einvörðungu er keypt ein áskrift fyrir hverja stöð. II. Að tilhlutan ríkislögreglustjóra var óskað atbeina AT-ráðgjafar ehf. við að kanna hvort hægt væri að finna í bókhaldi Kapalvæðingar ehf. upplýsingar um tekjur félagsins af afnotagjöldum, hversu margir væru að greiða afnotagjöld og hvernig þróunin hefði verið síðustu ár. Einnig að fundið væri út til hvaða erlendra sjónvarpsstöðva Kapalvæðing hefði greitt fyrir leyfi. Í skýrslu AT-ráðgjafar ehf., dagsettri 11. febrúar 2004, sem Árni Tómasson endurskoðandi undirritar, kemur fram að árið 2000 hafi áskriftartekjur Kapalvæðingar ehf. verið 2.006.909 krónur, árið 2001 14.779.491 krónur, aukning milli ára 636%, árið 2002 26.696.210 krónur, aukning milli ára 81% og 2003 35.110.864 krónur, aukning milli ára 32%. Í skýrslunni kemur fram samkvæmt athugun á greiðslu gíróseðla og Visa og Eurocardgreiðslum, að í desember 2003 hafi áskrifendur verið 1653, þar af 110 vegna TV-1000, í janúar 2003 1483, þar af 90 vegna TV-1000, í desember 2000 488, í janúar 2000 420 og í mars 1999 257. Í skýrslunni kemur fram að út frá veltutölum megi áætla að áskrifendur hafi verið 750 árið 2001 og 1.100 árið 2002. Þá kemur fram í skýrslunni að verðskrá Kapalvæðingar ehf. hafi breyst þrisvar sinnum frá 1. janúar 2001, en þá var áskriftarverð 1.470 krónur. Þann 1. júní 2001 hafi áskriftin hækkað í 1.795 krónur, 1. mars 2002 í 2.095 krónur og 1. apríl 2003 í 2.125 krónur. Þá var í skýrslunni gerð grein fyrir greiðslum Kapalvæðingar fyrir áskrift erlendra sjónvarpsstöðva. Við lögreglurannsókn málsins var þann 24. október 2003 tekin skýrsla af vitninu Elínu Ragnarsdóttur. Hún kvaðst hafa byrjað að vinna sem þjónustustjóri hjá Norðurljósum rúmu ári áður. Kvað hún ábyrgð á áskriftarsölu vera meðal þess er félli undir verksvið hennar. Fljótlega hefði verið farið að skoða það að fáir áskrifendur voru í Njarðvík og Keflavík og að Sýn seldist mjög illa á þessu svæði. Markvisst hefði verið farið í að skoða hvað þarna væri á ferðinni. Hún hefði vitað af starfsemi Kapalvæðingar ehf. sem aðallega var í Njarðvík og Keflavík og hefði hún farið í margar ferðir til Keflavíkur á árinu 2003 og þá kannað útsendingu hjá Kapalvæðingu ehf. Í mars 2003 hefði hún farið til Keflavíkur og tekið upp efni sem Kapalvæðing var að senda út og hefði þar m.a. verið sjónvarpsefni sem Norðurljós hafði einkarétt á. Eftir það hefði hún komið fyrir sjónvarpi og myndbandstæki í húsi í Keflavík þar sem tekið hefði verið upp fyrir hana mikið af efni sem Norðurljós hefur einkarétt á. Kvaðst hún telja að flest af því efni sem Norðurljós hefur einkarétt á væri hægt að finna óruglað hjá Kapalvæðingu. Það væru þá bíómyndir, þættir og íþróttaefni. Þeir sýndu frá beinum útsendingum og stórviðburðum sem Norðurljós hefði einkarétt á og væri að greiða stórfé fyrir. III. Í skýrslutöku hjá lögreglu kvað ákærði Bjarki þá ákærðu alla hafa verið í stjórn Kapalvæðingar ehf. Kvað hann ákærða Guðmund Margeirsson hafa séð um pappírsvinnu og hefði hann verið í hlutastarfi á skrifstofu fyrirtækisins. Sjálfur hefði hann ásamt ákærðu Guðmundi Margeirssyni og Ólafi séð um samskipti við erlenda aðila. Ákærði Guðmundur Sigurbergsson hefði mest verið í lögnum á dreifikerfi DVD-Margmiðlunar. Allir tækju þeir saman ákvarðanir sem varða félagið. Ákærði kvað starfsemi Kapalvæðingar ehf. hafa hafist á árinu 1994 og verið endurvarp á erlendu og innlendu sjónvarpsefni. Kapalkerfið hefði upphaflega verið byggt upp sem sem endurvarp fyrir íslensku stöðvarnar sem náist illa í Reykjanesbæ. Síðan hefði starfsemin aukist jafnt og þétt og kaupi fyrirtækið erlent efni og sendi það út í gegnum kapalkerfið og selji fyrirtækið eina áskrift til viðskiptavina þess. Ákærði kannaðist við að Kapalvæðing hefði dreift í seldri dagskrá þeim stöðvum sem nú er í ákæru getið. Ákærði kvað Ríkissjónvarpið, Stöð 2, Sýn, Skjá 1 og Popp TV vera sendar út óbreyttar eins og þær kæmu frá þessum fyrirtækjum. Eini hagurinn sem fólk hefði af því að fá þessar stöðvar í gegnum kapalkerfið væri að skilyrðin væru betri. Þessum stöðvum hefði verið dreift ókeypis og slyppi fólk við að vera með loftnet. Ákærði kvað Jónas Frans starfsmann Víkurfrétta, sem sé umboðsmaður Norðurljósa í Reykjanesbæ, hafa komið til þeirra og beðið þá að dreifa Bíórásinni og síðan Stöð2+ og Stöð 3. Hefði þurft að setja upp sérstakan búnað sem hefði kostað 300.000 krónur fyrir utan þjónustu og vinnu. Þeir hefðu sett þennan búnað upp á eigin kostnað til að veita betri þjónustu. Ákærði kannaðist við nokkra samninga sem gerðir hefðu verið við erlendar stöðvar og sagði hann að verið væri að ganga frá samningi við Cartoon Network og þá væru þeir búnir að undirrita samninga við Eurosport og Fox Kids og senda til þeirra en ekki fengið þá undirritaða til baka. Þeir hefðu hins vegar fengið send kort frá þessum aðilum og litu svo á að samningur sé kominn á þó svo ekki væri búið að ganga frá því formlega. Ákærða minnti að byrjað hafi verið að senda TV-1000 út á árinu 2001 og hefði verið seld sérstök áskrift að henni. Þeir hefðu tekið á móti stöðinni óruglaðri, ruglað hana en látið áskrifendur hafa sérstakan filter til að afrugla stöðina. Hann kvað þá ekki hafa verið með heimild til að dreifa TV-1000. Ákærði kvað þá hafa sent út rásir sem voru fríar. Hann taldi að þeir hefðu mátt dreifa áfram efni sem var sent út óruglað. Nefndi hann í því sambandi BBC1, BBC2, 3ABN, TCM, CNN, og SKY NEWS. Hann kvað þá hafa verið með kort frá SKY til að taka á móti Sky Sport 1, Sky Sport 2, Sky Movies, Sky One, Comedy Channel, Fox Kids og Cartoon Network. Hann minnti að kortið vegna TV-1000 hefði verið keypt af aðila á Íslandi. Það hefði ekki verið sjóræningjakort. Ákærða minnti að í byrjun hefði Sky kort verið keypt af Radíó-kjallaranum í einhverjum tilvikum, en að undanförnu hefðu kortin verið keypt beint frá Bretlandi. Er ákærða var sýndur listi yfir nokkra sjónvarpsréttarsamninga Norðurljósa kvað hann sér finnast samningarnir mjög skrýtnir. Þeir væru ekki lagðir fram í heilu lagi og ekki hægt að átta sig á efni þeirra. Er ákærða var sýndur listi sem unninn var af starfsmanni Norðurljósa yfir þætti, þáttaraðir og íþróttaefni í eigu Norðurljósa og erlendar stöðvar sem sýna sama efni og hann spurður hvort ekki væri ljóst að Kapalvæðing hefði verið að sýna hluta þessa efnis án heimildar, kvaðst ákærði draga réttmæti skjalsins í efa. Er ákærða var kynntur framburður Elínar Ragnarsdóttur starfsmanns Norðurljósa um að hún hefði sannreynt að Kapalvæðing ehf. sendi út efni sem Norðurljós ættu einkarétt á og greiddi stórfé fyrir, kvaðst ákærði draga framburð hennar í efa og sönnunargildi hans. Um framburð Elínar varðandi myndbandsupptökur á 6 myndböndum sem hún lét gera og sýna eiga að Kapalvæðing sé að senda út efni sem Norðurljós hafi einkarétt á kvaðst ákærði mótmæla framburðinum sem röngum, enda hefði Elín getað tekið þetta efni upp hvar sem er. Í skýrslu sinni fyrir dóminum kvaðst ákærði Bjarki kannast við að Kapalvæðing ehf. hefði tekið á móti og sent út í áskrift þær 8 stöðvar er í ákæru greinir. Varðandi tímabil vísar hann í skýrslu sína hjá lögreglu. Hann hefði talið að útsending á TV-1000 hefði byrjað árið 2001. Hann kvaðst þó ekki vilja útiloka að þetta hefði byrjað árið 2000, enda benti samningur um afruglara á bls. 157 í rannsóknargögnum á að þetta hefði byrjað árið 2000. Hann hefði hins vegar ekki skrifað undir þessa samninga. Ákærði kvað útsendingar á TV 1000 hafa verið samfelldar. Kapalvæðing ehf. hefði ekki verið með heimild til að senda út þessa stöð. Hann kvaðst ekki muna hvort reynt hefði verið að fá heimild fyrir stöðinni. Hann kvaðst ekki muna hvenær byrjað var að senda SKY stöðvarnar út en telur útsendingar á stöðvunum hafi verið samfelldar eftir að útsendingar á þeim hófust. Bornar voru undir ákærða breytingar á áskriftargjöldum, sem ákæruvaldið telur sýna að byrjað hafi verið að senda út SKY á árinu 2001. Ákærði ítrekaði að hann myndi ekki hvenær byrjað var að senda SKY út. Hann kvað rangt farið með Cartoon Network í ákæru. Sú stöð hefði áður heitið Cartoon Boomerang og verið órugluð en verið rugluð eftir mitt ár 2003. Fyrir þann tíma hefðu þeir endurvarpað Network Boomerang sem hefði verið “free to air rás. Ákærði kannaðist við að Comedy Channnel og Fox Kids hefði verið útvarpað frá júlí 2002 fram að húsleit. Cartoon Netwok hefði verið útvarpað frá árinu 2003. Ákærði kvað Kapalvæðingu ehf. hafa verið með efni sem höfðaði til sem flestra. Þær stöðvar sem voru með ruglað efni hefðu ekki endilega með vinsælasta efnið. Ákærði kvaðst hafa talið sig mega dreifa órugluðu efni og hefði hann talið að hann mætti ekki senda áfram ruglað efni hefði hann ekki gert það. Keypt hefði verið áskrift að rugluðu efni. Áskriftin hefði ekki verið keypt á Íslandi. Ákærði kvaðst ekki vilja svara spurningu um það hvers vegna fyrirtækið var að reyna að afla samninga. Er ákærða var kynnt skýrsla Árna Tómassonar endurskoðanda um þróun áskriftargjalda og fjölda áskrifenda kvað hann skýrsluna geta verið nærri lagi. Ákærði kvaðst hafa verið stjórnarformaður Kapalvæðingar ehf. og einn framkvæmdarstjórnarmanna. Ákvarðanir hefðu alltaf verið teknar sameiginlega um nýframkvæmdir. Hann kvaðst hafa tekið þátt í að taka ákvarðanir um inntöku nýrra stöðva, ekki allra, en hann hefði þó vitað um stöðvarnar. Í skýrslu er lögregla tók af ákærða Guðmundi Margeirssyni kvað hann þá ákærðu alla fara með framkvæmdastjórn jafnt. Hann sæi um bókhald og skrifstofuvinnu og héldi utan um áskrifendur og sæi um daglegan rekstur. Hann kvaðst hafa komið að fyrirtækinu árið 2001, verið varamaður í stjórn frá 2. febrúar 2001 en komið inn í aðalstjórn á árinu 2002 og í stjórn DVD Margmiðlunar 9. september 2003. Hann kvað starfsemi Kapalvæðingar vera fólgna í þjónustu með áskriftarsjónvarp í gegnum kapalkerfi. Kvað hann starfsemina á kerfinu hafa byrjað fyrir 20 árum og hefði verið mismunandi hvað sent var út á hverjum tíma. Hann kvað fyrirtækið senda út sjónvarpsefni sem það hefði keypt dreifingarrétt á. Þær stöðvar væru BBC Prime, Animal Planet, MTV, Discovery, National Geographic, Nickelodeon og VH1. Þá hefði fyrirtækið einnig dreift rásum sem væru ókeypis eins og BBC1, BBC 2, 3ABN, TCN, CNN, Sky News, Reality TV, BBC CBEEBIES OG EXTREM. Hann hefði ekki talið neitt athugavert við að dreifa þessum stöðvum. Ákærði kvað DVD Margmiðlun hafa keypt kapalinn um síðustu áramót og leigði Kapalvæðing ehf. nú afnot af kaplinum. Ákærði kvað áskrifendur vera í kringum 1400 og væri árgjaldið 2.210 krónur á mánuði. Ákærði kvað Kapalvæðingu hafa dreift efni allra þeirra stöðva sem fram komu á skjali sem lagt var hald á við húsleitina. Hann kvað Kapalvæðingu ekki hafa verið með áskrift af stöðinni TV-1000 sem send hefði verið út rugluð til áskrifenda sem hefðu fengið filtera til að afrugla stöðina. Ákærði Guðmundur Margeirsson skýrði svo frá fyrir dóminum að það gæti staðist að TV-1000 hefði verið send út frá 2000 til 2004 og að Sky stöðvarnar hefðu verið sendar út frá 2001 til 2004. Hann kvað ákæru ekki rétta hvað Cartoon Network áhrærir. Þeir hefðu sent Cartoon Boomerang frá 2000 til 2003, en það ár hefði Cartoon Network farið að rugla útsendingar sínar. Þeir hefðu þá leitað samninga um stöðina og keypt áskrift að stöðinni árið 2003. Þeir hefðu samt talið sig þurfa að fá heimild til að senda efni stöðvarinnar út. Ákærði kvað þá hafa sent Comedy Channel og Fox Kids út frá júlí 2002. Ákærði kvað hið útsenda efni hafa verið fjölbreytt, en þó ekkert í líkindum við dagskrá Stöðvar 2. Ákærði kvað sér hafa verið kunnugt að heimild þurfti frá læstum stöðvum til útsendinga. Hann kvað þá hafa getað tekið á móti útsendingum Sky með því að kaupa kort. Hið sama ætti við hinar stöðvarnar og Cartoon Netweork, þ.e. að afla hefði þurft heimilda. Hann kvað áskrift hafa hækkað vegna tilkomu nýrra stöðva og verðbólgu. Þá hefðu umsvif aukist áskrifendum fjölgað og hefðu þeir verið um 1600 í lokin. Ákærði kvaðst hafa séð um bókhald, innheimtu, gröft og lagningu kapla. Allar ákvarðanir hefðu verið teknar á stjórnarfundum. Það hefðu verið sameiginlegar ákvarðanir allra stjórnarmanna. Ákærði kvaðst fyrst hafa unnið hjá félaginu árið 2001 og þá sem verktaki. Hann hefði orðið einn eigenda félagsins um mitt ár 2001 en fyrst komið inn í stjórn 2002. Hann hefði ekki komið að neinum ákvörðunum fyrr en hann kom inn í stjórnina. Ákærði Guðmundur Sigurbergsson skýrði svo frá fyrir dóminum, að hann hefði komið að félaginu árið 2002. Hann kvaðst vita að stöðin TV-1000 var send út til ársins 2004 en um upphafið vissi hann ekki. Hann hefði lítið fylgst með stöðvunum, en séð um jarðvinnu. Hann kvað allar ákvarðanir hafa verið teknar sameiginlega á fundum. Hann kannaðist við að allar stöðvarnar 8 sem í ákæru greinir hefðu verið sendar út. Hann kvaðst hafa komið inn í fyrirtækið þar sem honum hefði þótt uppbygging kapalkerfa áhugaverð. Hann kvaðst hafa vitað að eitthvað af Sky var sent út, t.d. fótbolti og þá kvað hann tímabil þau er í ákæru greinir geta staðist. Hann viti ekki annað réttara. Er undir ákærða var borið það sem haft var eftir honum hjá lögreglu þar sem hann sagði: “Þekki ekki samninga en telur að varpa megi út free to air stöðvum” kvað ákærði þá hafa átt kort af öðrum stöðvum, sem þeir hefðu keypt. Hann hefði treyst því og vitað að kort þyrfti. Stöðvarnar hefðu ekki verið sendar út ókeypis. Hann hefði talið þá vera búna að borga fyrir stöðvarnar til að koma útbúnaðinum af stað. Annars hefði hann haft lítinn skilning á þessum tæknihliðum. Ákærði Ólafur Halldór Garðarsson skýrði svo frá fyrir dóminum að vel gæti staðist að útsending á TV-1000 hefði hafist árið 2000 og útsending Sky stöðva frá 2001. Cartoon Network hefði verið útvarpað frá 2001 Gerður hefði verið samningur við Cartoon Network um mitt ár 2004. Þetta hefði áður verið ólæst stöð, sem hefði verið læst frá miðju ári 2003. Hann kvað stöðvarnar Comedy Channel og Fox Kids hafa verið sendar út frá júlí 2003. Hann kvað reynt hafa verið að hafa efni fyrir sem flesta. Efni hefði verið valið að handahófi. Sumar stöðvar séu reknar á auglýsingum og séu þær þá fríar. Aðrar stöðvar þurfi að kaupa aðgang að. Honum hefði ekki verið kunnugt um að afla þyrfti samninga við læstar stöðvar. Þeir hefðu þó vitað að samning þurfti við Cartoon Network, en ekki vissi hann þó af hverju samningur var gerður við Cartoon Network. Þeir hefðu keypt kort vegna hinna stöðvanna. Aðspurður hvort ekki hefði þurft að gera samning við þær, kvaðst ákærði ekki vita það. Hann kvað þá hafa keypt áskrift af Cartoon Network og dreift efni hennar en síðan reynt síðan að fá heimild og fengið hana. Ákærði kvað áskriftargjöld hafa verið ákvörðuð á fundum. Fjöldi áskrifenda hefði verið um 1600 í lokin. Ákærði kvaðst hafa gegnt víðtækri stöðu innan fyrirtækis. Hann hefði grafið skurði, svarað í síma o.fl. Allar ákvarðanir hefðu verið teknar sameiginlega á fundum. Vitnið Elín Ragnarsdóttir, kvaðst vera yfir yfir áskriftarsölu og dreifingu sjónvarpsefnis hjá Norðurljósum. Ástæða könnunar á Kapalvæðingu hefði verið sú, að hún var úr Keflavík og fór að spyrjast fyrir er hún hóf störf 2002 að Kapalvæðing ehf. væri að sýna efni er Norðurljós hefur einkarétt á. Verið að sýna frá HM o.fl. Henni hefði verið kunnugt um þetta sem Keflvíkingi. Hún kvað sölu á Sýn og og áskrift að Stöð 2. hafa verið minni í Njarðvíkum en annars staðar. Þá hefði sala á Fjölvarpi einnig verið minni. Hún kvað Hafsteinn Ingibergsson, móðubróður hennar hafa tekið útsendingar Kapalvæðingar ehf. upp fyrir hana á þær 6 spólur sem lagðar voru fram í málinu. Móðir henar hefði verið í áskrift hjá Kapalvæðingu ehf. Elín kvaðst hafa hafið störf hjá Stöð 2 árið 2000, en farið í nám og hafið aftur störf 2002. Hún hefði vitað af útsendingum Kapalvæðingar ehf. og hefði verið rætt í Stöð 2 um tekjumissi á Suðurnesjum í lok júlí 2002. Þá hefði farið fram endurmat. Hún kvaðst þá hafa gert yfirmönnum sínum grein fyrir þessu. Leitað hefði verið upplýsinga um málið eftir það. Hún kvaðst hafa staðið fyrir því að upptökur á útsendingum Kapalvæðingar ehf. færu fram. Vitnið Jónas Frans Sigurjónsson bar fyrir dómi að hann kannaðist við þær 8 stöðvar sem Kapalvæðing ehf. sendi út á árunum 2000-2004. Hann sé úr Reykjanesbæ og hafi því horft á einhverjar af stöðvunum en þó ekki allar. Hann kannaðist ekki við að að hafa séð útsendingar frá Sky movies en hins vegar hefði hann horft e-ð á Sky sport í útsendingu Kapalvæðingar ehf. Hann kvaðst hafa unnið hjá Víkurfréttum sem hafði umboð fyrir Stöð 2. Hann hefði verið þjónustufulltrúi fyrir Stöð 2 f.h. Víkurfrétta. Hann kvað fund hafa verið haldinn með fyrirsvarsmönnum Kapalvæðingar ehf. á árinu 2002. Tilefnið hefði verið að viðra hugmynd Stöðvar 2 um hvort hægt væri að kaupa Kapalvæðingu ehf. Áður hefði hann verið búinn að ræða þetta við Elínu Ragnarsdóttur og Pálma Guðmundsson hjá Norðurljósum. Þetta hefði verið rætt í Stöð 2. Þeir hefðu beðið hann að koma á fundi með Kapalvæðingu ehf. og ræða málin. Það hefði hann gert og fundur verið haldinn. Hann kvað merki frá Stöð 2 sjást illa víða á Suðurnesjum ef sent er með venjulegum hætti. Kapalvæðing ehf. endurvarpi merki frá Stöð 2 og Sýn að ósk þessara stöðva. Hann kvað þá hafa fengið margar ábendingar frá áskrifendum Kapalvæðingar ehf. áskrifendum er höfðu öðlast M-12 fríðindi hjá Stöð 2, hvort hægt væri að fá Kapalvæðingu til að útvarpa til þeirra þessum sendingum ókeypis. Fallist hefði verið á þetta og hefði Kapalvæðing sent þetta áfram til M-12 áskrifenda Stöðvar 2 án endurgjalds. Þetta hefði verið sent út ruglað. Hann kvaðst vera með áskrift hjá Stöð 2 og Sýn og sjái hann útsendingar þeirra stöðva í gegnum Kapalvæðingu án endurgjalds til þess félags með afruglara. Vitnið Árni Tómasson endurskoðandi staðfesti framangreinda skýrslu sína um um athugun á bókhaldi Kapalvæðingar ehf. fyrir dóminum. Hann kvaðst hafa farið yfir bókhald fyrirtækisins fyrir árin 2001-2003. Reynt hefði verið að sjá þar hvaða tekjur hefðu verið færðar og grein gerð fyrir því í skýrslunni. Fram hefði komið að færðar tekjur 2003 námu um 35.000.000 krónum. Reynt hefði verið að afla gagna um fjölda áskrifenda og áskriftargjöld. Hefði komið fram við athugun að árið 2003 voru áskrifendur 1656. Farið hefði verið yfir gíróseðla, Visa nótur og Eurocard nótur o.fl. Þá hefði verið farið yfir yfir verðskrár og breytingar. Kannað hefði verið hvað Kapalvæðing greiddi í áskriftargjöld af erlendum stöðvum. Vitnið Sigurjón Jóhannesson bar fyrir dóminum að hann hefði farið í húsakynni Kapalvæðingar við húsleit. Myndmótar og kort hefðu verið fjarlægð. Hann lýsti tækjabúnaði Kapalvæðingar vegna dreifingarinnar. Þarna hefðu verið lykilkort. Einhver höfðu verið búin til. Allt hefðu þetta verið læstar stöðvar. Hann kvaðst ekki muna hvaða stöðvar voru með heimatilbúnum kortum. Hann átti ekki að skipta sér af öðrum stöðvum, en hann hefði fengið lista yfir þær stöðvar sem hann átti að kanna. Hann kvað mun á upprunalegum kortum og heimatilbúnum kortum. Upprunalegu kortin séu alltaf merkt framleiðendum með óafmáanlegri áletrun. Ómerkt kort séu því ekki upprunaleg.. Vitnið Hjálmar Hallgrímsson lögreglumaður staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu. Vitnið kvaðst hafa farið á heimili einstaklings í Keflavík og horft á leik Liverpool og Newcastle. Hann hefði séð merki SKY í horninu á sjónvarpsskjánum. Hann hefði séð að verið var að sýna þennan leik beint á Sky Sport og einnig á Stöð 2. Hann kvaðst þó hvorki geta staðfest né fullyrt hvernig þessi útsending barst inn á þetta tiltekna heimili. Vitnið Hafsteinn Ingibergsson kvaðst vera móðurbróðir vitnisins Elínar Ragnarsdóttur. Hann kvað 15 ára dóttur sína hafa annast að taka upp á myndband fyrir Elínu útsendingar Kapalvæðingar ehf. Hann kvaðst vera með kapalinn á sínu heimili. Þá sé heimili hans einnig í áskrift hjá Stöð 2 og Sýn. Hann kvað upptökurnar hafa verið teknar upp á einni viku. Hann hefði verið viðstaddur einhverja upptökuna. IV. Í máli þessu þykir leitt í ljós og sannað að Kapalvæðing ehf. tók á móti læstum útsendingum þeirra 8 sjónvarpsstöðva sem í ákæru greinir og voru útsendingarnar opnaðar með myndlyklum sem settir höfðu verið upp í aðstöðu félagsins. Það er einnig sannað og sætir ekki andmælum af hálfu ákærðu að Kapalvæðing ehf. hafði ekki aflað sér heimilda þessarra stöðva til að senda þær út til áskrifenda félagsins sem ekki höfðu greitt áskrift af þessum stöðvum. Fram er komið að Kapalvæðing ehf. keypti kort að 7 þessarra stöðva til að opna útsendingu þeirra en kort að stöðinni TV-1000 mun hafa verið útbúið hér á landi. Samkvæmt þessu þykir með eigin framburði ákærðu, sem er í samræmi við rannsóknargögn málsins, sannað að ákærðu hafi sem framkvæmdastjórnarmenn einkahlutafélagsins Kapalvæðingar ehf., ákærði Ólafur Halldór frá árinu 2000, en ákærðu Bjarki, Guðmundur Margeirsson og Guðmundur Sigurbergsson frá nóvember 2002, í starfi sínu fyrir félagið, staðið fyrir því að tekið var á móti læstum útsendingum neðangreindra sjónvarpsstöðva, þær opnaðar með myndlyklum sem settir höfðu verið upp í aðstöðu félagsins við Vallarbraut í Reykjanesbæ í þeim tilgangi að veita aðilum sem ekki voru áskrifendur að umræddum útsendingum aðgang að þeim og dreift gegn endurgjaldi og án heimildar til allt að 1650 aðila í Reykjanesbæ, allt þar til lögreglan stöðvaði útsendingarnar 14. janúar 2004. Stöðvarnar voru eftirfarandi: 9. TV-1000, frá árinu 2000 til 14. janúar 2004. 10. Sky One, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 11. Sky Movies, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 12. Sky Sport 1, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 13. Sky Sport 2, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 14. Cartoon Network, frá árinu 2001 til 14. janúar 2004. 15. Comedy Channel, frá júlí 2003 til 14. janúar 2004. 16. Fox Kids, frá júlí 2003 til 14. janúar 2004. Ákærðu hlaut að vera það ljóst, að til þess að mega opna þessar stöðvar og senda útsendingar þeirra áfram til áskrifenda Kapalvæðingar ehf., þurfi að afla sérstakrar heimildar stöðvanna. Upplýst er í málinu að slíkra heimilda hafði verið aflað varðandi nokkrar stöðvar aðrar en þær er ákæra tekur til áður er húsleitin fór fram hjá Kapalvæðingu ehf. og þá voru jafnframt í gangi viðræður við aðrar stöðvar um slíkar heimildir og liggur fyrir að fyrirtækið hefur gert samninga við sjónvarpsstöðvar eftir áðurnefnda húsleit. Þetta bendir eindregið til þess að ákærðu hafi verið meðvitaðir um að þeir þyrftu heimild til að opna og senda áfram til áskrifenda sinna læstar útsendingar sjónvarpsstöðva. Ákærðu voru allir skráðir sem framkvæmdastjórnarmenn einkahlutafélagsins Kapalvæðingar ehf. og hafa þeir borið fyrir dómi að þeir hafi alltaf tekið sem slíkir sameiginlegar ákvarðanir um málefni félagsins. Þykja því ákvæði hlutafélagalaga ekki standa því í vegi að sækja megi þá alla til sakar í máli þessu eins og er því ekki fallist málsvörn ákærðu er byggist á þeim sjónarmiðum. Ekki er fallist á þau sjónarmið ákærðu að refsinæmi 32. gr. og 33. gr. sé háð því að um brot á höfundarlögum sé að tefla og þar sem höfundarlög eigi ekki við um útsendingar erlendra sjónvarpsstöðva sem nást á Íslandi komi heldur ekki til sakfellingar fyrir brot á útvarpslögum. Í 2. gr. útvarpslaga er fjallað um lögsögu og nánar skilgreint hvernig sjónvarpsstöðvar geta fallið undir lögsögu laganna. Þótt fallist yrði á að umræddar sjónvarpsstöðvar, sem ákæra tekur til, falli utan lögsögu útvarpslaga, er þar með ekki girt fyrir að slíkar sjónvarpsstöðvar geti notið refsiverndar samkvæmt lögunum. Í athugasemdum með frumvarpi til laga um breytingu á útvarpslögum var vísað til athugasemda með frumvarpi um bann við gerð og notkun myndlykla til þess að fá aðgang að læstum útvarpssendingum án greiðslu. Þar er tekið fram að tekin séu af tvímæli um að sú háttsemi sem lýst sé í 2. gr. teljist brot sem hin opinbera réttarvarsla taki til. Sömu háttsemi er lýst í 2. gr. laga um breytingu á útvarpslögum. Í athugasemdum með nefndri breytingu á útvarpslögum sagði ennfremur: “Telja verður að sú skylda hvíli á löggjafarvaldinu að það tryggi lögmætri atvinnustarfsemi sem mesta vernd gegn því að hún verði fyrir tjóni af ólögmætri starfsemi. Útvarpsstöðvum er heimilað að afla tekna með áskrift og því verður það að vera ótvírætt í lögum að móttaka slíks efnis án heimildar útvarpsstöðvarinnar og án greiðslu tilskilins áskriftargjalds sé ólögmæt. Hafa ber í huga að hundruð manna hafa atvinnu og lífsframfæri sitt af þessari starfsemi. Óheimil móttaka felur jafnframt í sér brot gegn hagsmunum annarra en útvarpsstöðvarinnar, ekki síst þeirra aðila sem eiga höfundarrétt að því efni sem sent er út. Gildandi löggjöf veitir ekki vernd í þessu efni. Af þeim ástæðum er frumvarp þetta flutt.” Dómurinn telur að brot samkvæmt 32. gr. og 33. gr. útvarpslaga sæti opinberri ákæru án þess að fyrir hendi þurfi að vera refsikrafa þess sem misgert er við. Þá verður að telja að ákvæði 2. mgr. 27. gr. útvarpslaga um brottfall refsiábyrgðar að liðnum sex mánuðum frá útsendingu hafi tilteknar ráðstafanir ekki verið gerðar, taki ekki til 32. og 33. gr. laganna. Umrætt ákvæði er í IX. kafla sem fjallar sérstaklega um ábyrgð á útvarpsefni. Ber því að hafna þeirri vörn ákærðu að ekki hafi verið gerð refsikrafa af hálfu þess sem misgert var við eða að refsiábyrgð hafi verið að öllu leyti eða að hluta fyrnd samkvæmt 27. gr. útvarpslaga. Með hliðsjón af framansögðu teljast ákærðu því hafa gerst sekir um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru og þar er réttilega færð til refsiákvæða. Við ákvörðun refsingar ber að hafa í huga að með brotum sínum hafa ákærðu aflað Kapalvæðingu ehf. tekna með ólögmætum hætti, en á hinn bóginn ber einnig að líta til þess að ekki liggur nákvæmlega fyrir hve stóran hluta af tekjum félagsins megi rekja til útsendinga á efni þeirra stöðva sem í ákæru greinir. Ákærðu hafa verið samvinnuþýðir við rannsókn og meðferð málsins og í ljósi þess sem fram kemur í málinu er ljóst að brotavilji þeirra var ekki einbeittur og virðast þeir á tíðum ekki hafa áttað sig á því hvað þeir mættu og hvað ekki, sem þeir geta þó ekki borið fyrir sig til sýknu í málinu. Í þessu ljósi þykir hæfileg refsing hvers ákærðu 1.000.000 krónur í sekt, sem greiða skal innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, ella sæti ákærðu hver fyrir sig fangelsi í 40 daga. Ákærðu eru í fyrirsvari fyrir einkahlutafélögin Kapalvæðingu og DVD Margmiðlun og þykir því ekki hafa verið þörf á að ákæra þessi félög sérstaklega til að þola upptöku á myndlyklum og fleira eins og í ákæru getur. Er því fallist á upptökukröfu ákæruvaldsins. Bótakröfu Norðurljósa samskiptafélags hf. hefur verið mótmælt. Krafan er hvorki studd nægum gögnum né rökum og hefur ekki verið sýnt fram á að allir áskrifendur Kapalvæðingar ehf. hefðu gerst áskrifendur Stöðvar 2 og Sýnar hefði Kapalvæðing ehf. ekki sent út til áskrifenda sinna útsendingar stöðva þeirra er í ákæru getur, en fjárhæð bótakröfunnar miðast við að svo hefði verið. Bótakrafan er því ekki dómtæk í þeim búningi sem hún er í og ber þegar af þeirri ástæðu að vísa kröfunni í heild frá dómi. Eftir þessum úrslitum ber að dæma ákærðu til að greiða málsvarnarlaun verjenda sinna eins og að neðan greinir, en annan kostnað leiddi ekki af meðferð málsins. Dæma ber hvern ákærðu Guðmund Margeirsson, Guðmund Sigurbergsson og Ólaf Halldór Garðarsson til að greiða einn þriðja hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda þeirra, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 876.480 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Er þá tekið tillit til umfangsmikillar vinnu verjandans á rannsóknarstigi málsins. Dæma ber ákærða Bjarka til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 383.460 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Mál þetta þurfti að endurflytja 10. fyrra mánaðar en dómsuppsaga dróst eftir fyrri flutning vegna veikinda dómara og embættisanna. Þá varð jafnframt að fresta dómsuppsögu sem ákveðin hafði verið 30. nóvember sl. til dagsins í dag vegna veikinda dómara. D ó m s o r ð : Ákærði, Bjarki Elíasson, greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði, Guðmundur Margeirsson, greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði, Guðmundur Sigurbergsson, greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði, Ólafur Halldór Garðarsson, greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 40 daga. Kapalvæðing ehf. og DVD Margmiðlun ehf. sæti upptöku til ríkissjóðs á 8 myndlyklum, 8 myndmóturum og 8 lykilkortum sem lögregla lagði hald á við rannsókn máls þessa. Bótakröfu Norðurljósa samskiptafélags hf. að fjárhæð 290.096.280 krónur auka vaxta og kostnaðar er vísað frá dómi. Ákærðu, Guðmundur Margeirsson, Guðmundur Sigurbergsson og Ólafur Halldór Garðarson greiði hver fyrir sig einn þriðja hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda þeirra, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, 876.480 krónur. Ákærði, Bjarki Elíasson, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 383.460 krónur.
|
Mál nr. 277/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Í greinargerð lögreglunnar segir að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki meint stórfellt fíkniefnabrot. Lagt hafi verið hald á 15.227,90 g af amfetamíni og 10.283,05 g af hassi sem falin hafi verið í bifreiðinni [...] sem flutt hafi verið til landsins frá Rotterdam í Hollandi. Fíkniefnin hafi fundist við leit tollgæslu þann 3. f.m. Kærði hafi verið skráður innflytjandi bifreiðarinnar. Kærði hafi sætt eftirliti lögreglu frá því fíkniefnin hafi fundist og hafi hljóðupptökubúnaði og gerviefnum verið komið fyrir í bifreiðinni og sími kærða hlustaður. Kærði hafi leyst bifreiðina úr tolli og flutt hana á bifreiðastæði við heimili sitt. Þann 12. f.m. hafi lögregla hljóðritað samtal kærða við annan mann þar sem greinilega hafi komið fram að kærði hafi haft vitneskju um fíkniefni í bifreiðinni og kærði hafi tekið þátt í fíkniefnainnflutningnum. A, B og C, hafi sótt bifreiðina á umrætt bifreiðastæði að kvöldi 13. f.m. Hafi þeir flutt bifreiðina í verkstæðishúsnæði við Y en þeir verið handteknir skömmu síðar. Aðkoma á vettvangi og hljóðritað samtal við bifreiðina í húsnæðinu bendi eindregið til þess að umræddir þremenningar hafi verið að móttaka efnin með því að fjarlægja þau úr bifreiðinni. Um þátt þremenninganna og afstöðu þeirra til sakarefnisins sé nánar vísað til fyrirliggjandi framburðarskýrslna þeirra.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. júní 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 769/2012
|
Efndabætur Vangildisbætur Umboð Aðfinnslur
|
P ehf. og N ehf. gerðu með sér viljayfirlýsingu þess efnis að síðarnefnda félagið keypti af hinu fyrrgreinda plastumbúðir sem það áætlaði að framleiða. Samkvæmt efni viljayfirlýsingarinnar gilti hún í 7 ár og byrjaði að telja við fyrstu afhendingu umbúða. Engin viðskipti fóru fram á milli aðila á grundvelli viljayfirlýsingarinnar og höfðaði P ehf. því mál gegn A svf., sem keypt hafði N ehf., og krafði um efndabætur. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að yfirlýsingin yrði ekki skilin á annan veg en þann að vilji aðila hafi staðið til að eiga viðskipti sín á milli að ótilgreindum skilyrðum uppfylltum. Samkvæmt því og að virtum samskiptum aðila í kjölfar yfirlýsingarinnar hefði P ehf. ekki tekist sönnun þess að með henni hefði komist á samningur milli aðila um þau viðskipti sem þar voru áformuð. Þá hefði heldur ekki verið sýnt fram á að A svf. hefði á saknæman og ólögmætan hátt bakað sér bótaskyldu gagnvart P ehf. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms um sýknu A svf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. desember 2012. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 66.186.581 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. nóvember 2006 til 24. október 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 47.230.315 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu greinir. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af hálfu stefnda er því haldið fram að þar sem Oddgeir Sigurjónsson, þáverandi framleiðslustjóra Norðurmjólkur ehf., hafi skort umboð til að rita undir yfirlýsingu þá, sem um er deilt í málinu, beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í vætti Oddgeirs kom fram um tilurð yfirlýsingarinnar að þáverandi framkvæmdastjóri félagsins, Helgi Jóhannesson, hafi samið hana, en vitnið undirritað hana að beiðni framkvæmdastjórans. Umræddur Helgi skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi fengið skjalið sent í tölvupósti frá Hrafni Stefánssyni, fyrirsvarsmanni áfrýjanda, en félagið hafði þá ekki verið formlega stofnað. Minnti vitnið að það hafi „örugglega breytt skjalinu eitthvað“ og sniðið „væntanlega einhverja vankanta sem að ég sá á því eða taldi að væri öðruvísi ... gagnvart okkur“. Taldi vitnið trúlegra að það hafi falið Oddgeiri að skrifa undir skjalið, frekar en hinn síðarnefndi hafi gert það vegna þess að vitnið hafi ekki verið við. Samkvæmt þessu er nægjanlega í ljós leitt að Oddgeir Sigurjónsson hafi ritað undir yfirlýsinguna að tilhlutan Helga Jóhannessonar, sem fór á þeim tíma með prókúruumboð fyrir Norðurmjólk ehf. og hafði þar af leiðandi heimild til að skuldbinda félagið. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að sýkna beri hann vegna þess að Oddgeir hafi skort umboð til að undirrita yfirlýsinguna fyrir hönd Norðurmjólkur ehf. Yfirlýsing sú, sem um ræðir, er tekin í heild sinni upp í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem yfirskrift skjalsins ber með sér er um viljayfirlýsingu að ræða. Sönnunarbyrði um það að með henni hafi komist á bindandi samningur milli aðila hvílir á áfrýjanda. Í yfirlýsingunni er ekki fjallað með ákveðnum hætti um gerð umbúða, magn þeirra og verð, heldur er þar með almennum hætti vísað til þess að Norðurmjólk ehf. muni „þegar nýjar framleiðsluvörur/bragðtegundir koma í framleiðslu kaupa þær plast umbúðir sem Norðurmjólk þarf á að halda vegna framleiðslu sinnar af framleiðanda að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ennfremur mun Norðurmjólk eftir því sem traust eykst milli aðila færa stærri hluta innkaupa sinna til framleiðanda á öðrum tegundum.“ Samkvæmt þessu var gert ráð fyrir að viðskipti aðila yrðu lítil til að byrja með, en myndu aukast síðar eftir því sem traust ykist milli aðila. Þá er í yfirlýsingunni ákvæði um gildistíma hennar, en þar segir að hún eigi að gilda í sjö ár og byrji „að telja við fyrstu afhendingu umbúða.“ Á þetta ákvæði reyndi ekki þar sem engin viðskipti fóru fram. Enn fremur er í yfirlýsingunni einhliða ákvæði um að Norðurmjólk ehf. gæti sagt henni upp ef framleiðandi uppfyllti ekki skilyrði um gæði og hreinlæti umbúðanna og afhendingaröryggi. Verður yfirlýsingin ekki skilin á annan veg en þann að vilji aðila hafi staðið til að eiga viðskipti sín á milli að ótilgreindum skilyrðum uppfylltum. Samkvæmt þessu og að virtum samskiptum aðila í kjölfar yfirlýsingarinnar, sem benda til að þeir hafi ekki talið að um skuldbindandi samning væri að ræða, hefur áfrýjanda ekki tekist sönnun þess að með yfirlýsingunni hafi komist á samningur milli aðila um þau viðskipti sem þar voru áformuð. Þá hefur áfrýjandi heldur ekki sýnt fram á að stefndi hafi á saknæman og ólögmætan hátt bakað sér bótaskyldu gagnvart áfrýjanda vegna þess að fyrrgreind áform gengu ekki eftir. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest, þar með talið ákvæði hans um málskostnað. Með hliðsjón af ákvæðum 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Það athugast að aðalmeðferð í máli þessu fór fram 13. maí 2011 og var það þá dómtekið. Málið var tekið fyrir að nýju á dómþingi 14. maí 2012 og fært til bókar að dómsuppsaga hafi dregist þannig að flytja bæri það á nýjan leik, sem síðan hafi verið gert og málið dómtekið. Enn var málið tekið fyrir 28. september 2012 og sömu atriði færð til bókar og áður getur og dómur kveðinn upp 4. október sama ár. Er þessi málsmeðferð aðfinnsluverð. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. október 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 28. september sl. að undangengnum endurteknum málflutningi, var höfðað 25. mars 2010. Stefnandi er Plasteyri ehf., Þórsstíg 4, Akureyri. Stefnda er Auðhumla svf., Austurvegi 65, Árborg. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði dæmt til að greiða sér 66.186.581 krónu ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 1. nóvember 2006 til 24. október 2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þ.d. til greiðsludags og málskostnað. Til vara er þess krafist að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda 47.230.315 krónur ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 1. nóvember 2006 til 24. október 2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þ.d. til greiðsludags og málskostnað. Stefnda krefst aðallega sýknu, en til vara þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Stefnandi kveður hafa verið til sín stofnað árið 2005 í framhaldi af undirritun viljayfirlýsingar 4. nóvember 2005 af Hrafni Stefánssyni, þá fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags, en Hrafn varð síðan framkvæmdastjóri stefnanda, og Oddgeiri Sigurjónssyni fyrir hönd Norðurmjólkur ehf. hins vegar. Hefur stefnda tekið við réttindum og skyldum þess félags. Viljayfirlýsingin ber yfirskriftina: Viljayfirlýsing Norðurmjólkur ehf. kt. [...] og hljóðar þannig: „Hrafn Stefánsson hyggst stofna og starfrækja framleiðslufyrirtæki á Akureyri sem áætlar að framleiða plastdósir, hér eftir framleiðandi. Áætlað er að framleiða Ø95 mm. 200gr og 500gr dósir eins og Norðurmjólk notar í miklum mæli við framleiðslu sína. Norðurmjólk mun, þegar nýjar framleiðsluvörur/bragðtegundir koma í framleiðslu, kaupa þær plastumbúðir sem Norðurmjólk þarf á að halda vegna framleiðslu sinnar af framleiðanda að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ennfremur mun Norðurmjólk eftir því sem traust eykst milli aðila færa stærri hluta innkaupa sinna til framleiðanda á öðrum tegundum. Umbúðirnar skulu ekki vera af lakari gæðum og hreinlæti skal að minnsta kosti vera jafn gott eins og frá núverandi birgjum. Norðurmjólk fer með eftirlit á hreinlæti umbúðanna en að öðru leyti uppfyllir framleiðandi skilyrði heilbrigðisyfirvalda. Verð plastumbúðanna skal vera markaðsverð eins og það gerist en ekki skal miða við augljós undirboð. Framleiðandi útvegar miðana en Norðurmjólk sér um grafísku hliðina og aðra tölvuvinnu vegna útlits og hönnunar, mynd- og prentgæði skulu vera þau sömu áfram. Lögun ílátanna verður sú sama áfram ef það er vilji Norðurmjólkur. Ákvörðun um lögun liggur fyrir áður en mótasmíðin fer fram. Framleiðandi skuldbindur sig til að eiga alltaf eins mánaðar öryggislager af þeim umbúðum sem um ræðir, nánari skipting á öryggislager í samráði við Norðurmjólk. Framleiðandi áætlar einnig að kaupa mót og bjóða framleiðslu á þríhyrndu ílátunum fyrir gráðaosta en Norðurmjólk útvegar hráefnið áfram. Viljayfirlýsingin gildir í 7 ár og byrjar að telja við fyrstu afhendingu umbúða. Norðurmjólk getur sagt viljayfirlýsingu þessari upp ef framleiðandi uppfyllir ekki skilyrði um gæði og hreinlæti umbúðanna ásamt afhendingaröryggi.“ Í málinu liggur frammi reikningur frá Engel Danmark A/s, stílaður á stefnanda, fyrir plastsprautuvél, að fjárhæð 480.000 evrur. Reikningurinn er dagsettur 5. maí 2006. Norðurmjólk ehf. mun hafa sameinast Mjólkursamsölunni í stefnda með samrunasamningi 28. júní 2006 og samruninn verið miðaður við 1. janúar 2007. Þann 22. nóvember 2006 sendi Bjarni Hafþór Helgason Guðbrandi Sigurðssyni, þáverandi forstjóra Mjólkursamsölunnar, tölvupóst. Erindið var að koma á framfæri upplýsingum um plastsprautuvélina og skora á Guðbrand að koma norður og skoða verksmiðjuna og límmiðavél hjá öðru fyrirtæki. Kvaðst Bjarni Hafþór hafa sagt framkvæmdastjórum stefnanda og hins fyrirtækisins að hann hefði rætt við Guðbrand og að það væri raunhæft að ná honum í viðskipti. Guðbrandur svaraði og kvaðst hafa sent þróunarmönnum sínum upplýsingarnar og vísaði á nánar greinda menn til að taka við kynningu á nýjum umbúðum. Í málinu liggur frammi tölvupóstur, dagsettur 25. janúar 2007 frá Helga Aðalsteinssyni til nokkurra viðtakenda, þar sem er rætt um stöðu mála hjá stefnanda og tillögu sendanda um myndarlega hlutafjáraukningu Tækifæris hf. í stefnanda. Er því þarna lýst að daginn áður hafi ,,MS menn“ heimsótt stefnanda til að skoða aðstæður og leggja mat á það hvort þeir vildu að stefnandi framleiddi umbúðir fyrir þá. Er því lýst að þeir hafi fullyrt að þeir myndu vilja koma allri sinni framleiðslu fyrir ,,Norðurmjólk“ yfir til stefnanda á sem skemmstum tíma. Vissulega þyrfti ýmislegt að gerast áður en af því gæti orðið. Ætluðu þeir að senda hugmyndir að nýjum umbúðum, sem síðan þyrfti að senda þangað sem miðarnir yrðu framleiddir og þeir síðan sendir til baka áður en framleiðsla gæti hafist. Þann 8. ágúst 2007 sendi Magnús Gauti Gautason Guðbrandi tölvupóst fyrir hönd stefnanda og vísaði til fundar daginn áður. Stakk hann þar upp á því sem málamiðlun að stefnandi framleiddi fyrir ,,MS á Akureyri“ allar umbúðir fyrir kotasælu og sýrðan rjóma, allar umbúðir fyrir skyr á meðan forsteyptar umbúðir væru notaðar og að einnig yrði skoðað hvort ekki mætti framleiða hjá stefnanda einhverjar umbúðir sem væru nú fluttar inn, t.d. fyrir smjörva. Með þessu myndi ,,MS“ efna viljayfirlýsingu Norðurmjólkur ehf. frá 4. nóvember 2005. Kemur fram í tölvupóstinum að af hálfu stefnanda sé litið á yfirlýsinguna sem ígildi samnings, en tekið fram að því hafi verið mótmælt af hálfu „MS“. Guðbrandur sendi Magnúsi Gauta tölvupóst að morgni 10. ágúst 2007, til undirbúnings símafundi síðar um daginn. Bað hann um að tvö atriði yrðu skoðuð fyrir fundinn, annars vegar hvort fyrirhugað væri að Reykjalundur keypti stefnanda og hins vegar að af hálfu Mjólkursamsölunnar væri viljayfirlýsingin ekki skuldbindandi samningur. Lagði hann til að gengið yrði frá nýrri viljayfirlýsingu og sendi uppkast að henni með tölvupóstinum. Í málinu liggja frammi minnispunktar Magnúsar Gauta eftir símafundinn 10. ágúst 2007. Er þar m.a. haft eftir Guðbrandi að MS væri tilbúið að láta stefnanda framleiða umbúðir fyrir kotasælu og sýrðan rjóma og síðan skoða hvað annað væri unnt að gera. Honum hafi þá verið bent á að þau viðskipti yrðu einungis brot af viðskiptum með skyrumbúðir og hvort ekki væri mögulegt að stefnandi framleiddi þær uns hætt yrði að nota forsteyptar umbúðir. Hafi Guðbrandur sagt að það kæmi ekki til greina vegna þess að MS væri með magnbundinn samning við Reykjalund um þær umbúðir. Hafi fundinum lokið með því að Magnús hafi sagt að stefnandi myndi skoða þetta og verða í sambandi. Lögmaður ritaði Mjólkursamsölunni bréf f.h. stefnanda 24. september 2007 og krafðist þess að stefnda efndi viljayfirlýsinguna. Var því svarað með bréfi þar sem kröfunum var hafnað. Eftir frekari bréfaskipti óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta meint tjón sitt vegna vanefnda. Hljóðaði matsspurning um það hvert væri tjón matsbeiðanda vegna vanefnda á samningi aðila frá 4. nóvember 2005, miðað við að hann hefði gilt samkvæmt efni sínu í sjö ár frá 1. nóvember 2006 að telja. Dómkvaddur matsmaður, Friðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi, lauk matsgerð 17. september 2009. Er aðalkrafa stefnanda byggð á niðurstöðu matsmannsins. II. Stefnandi segir að í október 2007 hafi endanlega verið orðið ljóst að stefnda ætlaði ekki að efna samninginn og ljóst af háttsemi fyrirsvarsmanna þess að það myndi ekki standa við hann. Þá hafi stefnandi verið búinn að draga úr starfsemi sinni til að takmarka tjón sitt og verið búinn að koma henni í það horf að ekkert yrði af framleiðslu fyrir stefnda. M.a. hafi hann verið búinn að segja upp þremur starfsmönnum sínum og búinn að losa sig við framleiðsluvélina með því að leggja hana sem nýtt hlutafé í nánar greint félag. Hafi það verið neyðaraðgerð til að takmarka tjón vegna kaupa á vélinni í öndverðu. Hafi hið nýja félag verið stofnað með Reykjalundi plastiðnaði ehf. og hafi stefnandi átt 33% hlut á móti því félagi. Ekki hafi reynst unnt að selja vélina með öðrum hætti. Af einhverjum orsökum, sem stefnandi hafi ekki haft vald á hafi vélin ekki verið notuð undir merkjum hins nýja félags, heldur í starfsemi Reykjalundar ehf. Hafi stefnda nú gert samning við Reykjalund ehf. um sams konar framleiðslu. Milli þeirra aðila muni hafa gilt magnbundinn afsláttarsamningur. Stefnandi kveðst byggja á framangreindri viljayfirlýsingu Norðurmjólkur ehf., en stefnda hafi tekið yfir réttindi og skyldur þess félags og sé því aðili málsins. Sé yfirlýsingin hvatning stefnda til stefnanda um að leggja út í fjárfestingu og uppbyggingu. Hún hafi verið veruleg forsenda fyrir stofnun fyrirtækisins og ákvörðunarástæða um hana, enda fyrirhuguð viðskipti í raun þau einu sem vélin hafi átt að sinna og hafi verið nauðsynlegt að leggja út í kostnað við kaup og uppsetningu á henni til að stefnandi gæti staðið við sinn þátt samkomulags aðila. Sé byggt á því að viljayfirlýsingin sé í raun svo nákvæmlega útlistuð að um sé að ræða gagnkvæman skuldbindandi samning, sem vegna skýrleika síns, aðdraganda og aðstæðna allra og með hliðsjón af traustkenningu samningaréttar um réttmætar væntingar skapi réttmætan og óyggjandi grundvöll undir kröfugerð stefnanda. Stefnandi kveðst byggja aðalkröfuna á reglum um skaðabætur fyrir vanhöld stefnda á að efna samningsskyldur sínar, það er efndabætur. Markmið þeirra sé að bæta stefnanda það fjárhagslega tjón, sem hann hafi beðið vegna þess að stefnda hafi ekki viljað efna sinn hluta samkomulags aðila með viljayfirlýsingunni, en í nóvember 2006 hafi stefnandi verið reiðubúinn að inna sinn hlut gagnkvæms samkomulagsins af hendi og virkja það þannig. Um þetta hafi stefnda verið kunnugt eða í það minnsta í janúar 2007 og hafi stefnda þá frá þeim tíma haft skyldur til endanlegrar samningsgerðar við stefnanda á grundvelli loforðs, sem hafi verið gefið í viljayfirlýsingunni. Stefnandi kveðst byggja á því að með skjalinu, sem hafi verið undirritað af hálfu beggja aðila 4. nóvember 2005 og sé nefnt viljayfirlýsing hafi komist á bindandi samningur á milli aðilanna. Yfirlýsingin feli í sér skuldbindingu af hálfu stefnda um að kaupa þær vörur sem hún mæli fyrir um af stefnanda á markaðsverði og gildi sú skuldbinding til 7 ára frá því að stefnandi gæti hafið framleiðslu. Yfirlýsingin hafi að geyma ákvörðun á öllum þeim atriðum sem samningur þurfi að hafa að geyma, m.a. sé þar samið um framleiðslu, verð og gildistíma og viðskipti aðila séu þar útfærð með nokkuð nákvæmum hætti. Sé efni samningsins ekki svo almennt að það verði túlkað sem yfirlýsing er ekkert skuldbindingargildi hafi. Verði í þessu sambandi að líta til allra atvika, tilefnis samkomulagsins, háttsemi aðila áður en til þess var stofnað, svo sem afhendingu gagna, þess að Norðurmjólk ehf. samdi yfirlýsinguna og réði efni hennar og svo síðast háttsemi fulltrúa stefnda eftir að þeir komu að málum eftir yfirtöku á réttindum og skyldum Norðurmjólkur ehf. , þar sem látið hafi verið í veðri vaka að menn myndu hafa samkomulagið í heiðri. Þar sem Norðurmjólk ehf., nú stefnda, hafi samið samkomulagið, sem hafi verið látið heita viljayfirlýsing, verði að skýra allan vafa um gildi þess stefnda í óhag. Mikill aðstöðumunur sé á aðilum í þessu sambandi, bæði að því er varði þekkingu í faginu og um framleiðslutölur, sem og viðskipti og markaðsþekkingu framkvæmdastjóra Norðurmjólkur ehf. Ekki sé hægt að fallast á að skuldbinding stefnda sé engin eða falli niður við það eitt að hann hafi sjálfur kosið að nefna skjalið viljayfirlýsingu. Við túlkun þess verði að líta til efnis þess og atvika allra í málinu. Viljayfirlýsingin sé loforð um viðskipti eða a.m.k. ákveðin og afdráttarlaus áformsyfirlýsing um fyrirhuguð viðskipti Norðurmjólkur ehf. við stefnanda, ef stefnanda tækist að koma upp verksmiðju til að framleiða þar tilgreindar umbúðir. Það sjáist best á því að Norðurmjólk ehf. áskilji sér í textanum rétt til að segja upp viljayfirlýsingunni ef framleiðandi uppfylli ekki skilyrði um gæði og hreinlæti umbúðanna ásamt afhendingaröryggi. Í því felist skuldbinding til að gefa stefnanda tækifæri til að framleiða umbúðir fyrir stefnda. Stefnandi byggir á því að niðurstaða eigi að ráðast af því hverju hafi verið lofað í raun í yfirlýsingunni sjálfri. Fráleitt sé að halda því fram að viljayfirlýsingin feli ekki í sér neitt skuldbindingargildi gagnvart stefnanda. Stefnda hafi borið að ganga til samninga a.m.k. í ársbyrjun 2007 eða í síðasta lagi um mitt það ár og gefa stefnanda tækifæri til að framleiða vörur fyrir stefnda og koma á viðskiptum milli aðila. Þá kveðst stefnandi byggja á því að horfa verði til þeirrar háttsemi sem aðilar hafi sýnt af sér í samskiptum. Þeir hafi hegðað sér eins og um bindandi samning væri að ræða og háttsemi stefnda og starfsmanna þess hafi verið til þess fallin að skapa hjá stefnanda væntingar og traust til þess að stefndi myndi efna yfirlýsinguna. Afhending á viðskiptaupplýsingum um framleiðslumagn sé eitt skýrasta gagnið um að Norðurmjólk ehf. hafi talið að samkomulag hefði tekist með aðilum, að ekki sé talað um væntingar sem afhending slíkra gagna hafi vakið hjá stefnanda. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi ávallt talað um það við fyrirsvarsmenn stefnanda að það væri alveg að bresta á að þeir hæfu kaup á framleiðslu í samræmi við samkomulag aðila. Eigi það jafnt við um tímabilið fyrir og eftir sameiningu Norðurmjólkur ehf. í stefnda, t.d. við heimsókn fulltrúa stefndu til stefnanda í janúar 2007. Yfirlýsingar þeirra og ummæli við það tækifæri hafi orðið ákvörðunarástæða hluthafa stefnanda til hlutafjáraukningar. Vanhöld á að kaupa framleiðslu af stefnanda fari í bága við meginreglu samningaréttar um að samningar skuli standa og efna skuli loforð. Með þessu hafi skapast bótaréttur fyrir stefnanda á grundvelli reglna um efndabætur. Stefnandi kveður stefnda vera langstærsta framleiðanda mjólkurvara á Íslandi og hafi það yfirburðastöðu á markaði. Sé hlutdeild þess þar slík að það njóti óumdeilanlega markaðsráðandi stöðu á Íslandi hvað varði framleiðslu og sölu á mjólkurafurðum. Þær plastumbúðir sem samkomulagið hafi fjallað um séu í mjög litlum mæli notaðar af öðrum en stefnda. Stefnda sé langstærsti kaupandi slíkra umbúða á Íslandi eftir sameiningu afurðastöðva árin 2006 og 2007. Rekstraráætlanir stefnanda hafi allar tekið mið af því að tíma vélarinnar yrði varið til þess að uppfylla skyldu samkvæmt samkomulaginu við stefnda. Því hafi stefnandi átt erfitt um vik með að leita fyrir sér með samninga við aðra aðila um framleiðslu fyrir þá. Vilji manna og tilgangur hafi staðið til þess að Norðurmjólk ehf. myndi að öllu leyti færa viðskipti sín vegna skyrumbúða til stefnanda. Stefnda hafi vanefnt samkomulag sitt við stefnanda og með því vanefnt samninginn við stefnanda með verulegum hætti og bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda á grundvelli reglna um efndabætur. Málið horfi svo við stefnanda að við sameiningu Norðurmjólkur ehf. og stefnda hafi allt viðhorf stefnda til samningsins breyst. Stefnda hafi algerlega snúið baki við stefnanda og samið við einn stærsta framleiðanda umbúða fyrir mjólkurafurðir á landinu, að því er virðist á sama tíma og viðhaldið hafi verið væntingum stefnanda um efndir samnings gagnvart sér. Með því hafi stefnda jafnframt útilokað stefnanda frá samningum við stefnda, sem njóti markaðsráðandi stöðu á framleiðslu og sölu á mjólkurafurðum á Íslandi, sbr. 4. kafla samkeppnislaga nr. 44, 2005 og um leið kippt varanlega grundvellinum undan forsendum samkomulagsins frá 4. nóvember 2005. Þá segir stefnandi að yfirlýsingunni sé markaður gildistími í 7 ár og stefnandi hafi mátt ætla að stefnda myndi kaupa af honum vörur í þann tíma. Gerð sé krafa um að stefnda bæti stefnanda tjón hans svo að stefnandi verði eins settur og ef samningurinn hefði verið efndur. Því miðist krafan við tapaða framlegð í 7 ár. Við útreikning kröfunnar sé miðað við það magn, sem stefnandi hafi mátt ætla að hann myndi framleiða fyrir stefnda. Sé þar miðað við þær upplýsingar sem forsvarsmenn Norðurmjólkur ehf. hafi afhent stefnanda um framleiðslutölur sínar og hann hafi mátt vænta að yrði það magn sem hann myndi framleiða fyrir stefnda miðað við tilgang aðila með samkomulagi um að stefnandi setti upp verksmiðju, sem annað gæti allri umbúðaþörf stefnda fyrir skyr. Krafan hljóði því um 66.186.581 krónu. Þessi útreikningur og framsetning kröfunnar styðjist við mat dómkvadds matsmanns og þessi þáttur kröfugerðarinnar grundvallist á reglum um efndabætur, þ.e. skaðabætur vegna þess tjóns sem stefnda hafi valdið með vanefndum á gagnkvæmum loforðum og skuldbindingum. Stefnandi kveðst telja kröfunni stillt í hóf. Hann kveðst taka fram að hann hafi haft alla burði til að efna samkomulagið af sinni hálfu og sé það best staðfest af stefnda, sem láti nú framleiða fyrir sig og kaupa umbúðir undir skyr, framleiddar í Engel vélinni, sem stefnandi hafi keypt. Selji stefnda nú skyr í dósum, sem á botninum séu merktar stefnanda. Stefnandi kveðst gera varakröfu um vangildisbætur, sem taki mið af kostnaði við kaup á sérhæfðri framleiðsluvél, sem hafi gagngert verið keypt vegna samkomulagsins, auk launa- og húsaleigukostnaðar frá 1. nóvember 2006, fram til þess tíma er ljóst hafi verið orðið að ekkert yrði af samstarfi aðila. Hafi stefnandi reynt að takmarka tjón sitt að þessu leyti frá lokum október 2007. Stefnandi kveðst miða varakröfu sína við að hann verði sem næst settur því að samkomulagið hefði aldrei komist á og Norðurmjólk ehf. hefði aldrei gefið út viljayfirlýsinguna. Sé gerð krafa um að stefnda bæti stefnanda það tjón sem hann hafi orðið fyrir með því að þurfa að kaupa Engel vélina og selja hana aftur með tapi. Einnig sé krafist bóta fyrir tjón vegna launakostnaðar vegna starfsmanna sem hann hafi haft í vinnu til að geta efnt samninginn við stefnda og vegna húsaleigu. Stefnandi hafi reynt að koma vélinni í verð aftur með það að markmiði að takmarka tjón sitt og einnig hafi hann sagt starfsmönnum upp þegar honum hafi orðið ljóst að stefnda myndi vanefna samninginn. Ekki hafi verið unnt að segja starfsmönnum upp fyrr, því stefnandi hafi þurft að vera við því búinn að efna sinn hluta samnings og hefja framleiðslu fyrirvaralítið. Þá kveðst stefnandi byggja á því að hann hafi keypt vélina eftir upphaf samvinnu aðila í þeim tilgangi að framleiða vörur fyrir Norðurmjólk ehf. og hafi samningur við félagið verið helsta forsenda og ákvörðunarástæða fyrir því að stefnandi hafi verið settur á stofn. Þessi framleiðsla hafi skipt öllu máli í rekstraráætlunum stefnanda. Þetta komi fram í upphafi yfirlýsingarinnar þar sem fram komi að Hrafn Stefánsson hyggist setja á stofn og starfrækja framleiðslufyrirtæki, sem áætli að framleiða plastdósir fyrir Norðurmjólk ehf. Stofnsetning stefnanda og kaup hans á Engel vélinni og undirbúningur að framleiðslu hafi verið hans þáttur í að efna samningsskyldur sínar samkvæmt samkomulagi aðila og hafi forsvarsmönnum Norðurmjólkur ehf., síðar stefnda, mátt vera ljóst að með þessu hafi stefnandi fyrir orð og athafnir stefnda verið að taka á sig stórar fjárhagslegar skuldbindingar um fjárfestingu og rekstur. Það hafi ekki verið fyrr en síðar þegar stefnandi hafi verið kominn á stofn og verið tilbúinn fyrir sitt leyti, að fyrirsvarsmenn stefnda hafi ákveðið að kaupa ekki vörurnar af honum og vanefnt skuldbindingar sínar við hann þannig með verulegum hætti og auk þess samið við samkeppnisaðila um sömu framleiðslu. Með þessu hafi stefnda valdið stefnanda tjóni og bakað sér bótaskyldu á grundvelli almennrar sakarreglu skaðabótaréttarins, ekki síður en reglum um bætur innan samninga. Byggi varakrafan á grundvelli bótaréttar innan samninga. Ekki hafi verið unnt fyrir stefnanda að takmarka tjón sitt vegna þess að í fyrsta lagi hafi ekki verið til að dreifa öðrum kaupendum, en í annan stað hefði ekki verið hægt að gera framleiðslusamninga við aðra aðila, sem kynnu að hafa teppt vélina fyrir verkefni í þágu stefnda, en í viljayfirlýsingunni leggi stefndi m.a. mikið upp úr afhendingaröryggi. Til þrautavara kveðst stefnandi byggja á bótarétti á grundvelli almennu sakarreglunnar, verði ekki fallist á framangreindar málsástæður hans fyrir aðal- eða varakröfu. Sé á því byggt að háttsemi stefnda hafi í því tilviki verið saknæm og ólögmæt, þar sem stefnanda hafi verið talin trú um samningsvilja og verið att út í fjárfestingar og stofnun fyrirtækis á röngum forsendum, sem stefnda beri ábyrgð á að hafa skapað. Hafi þetta valdið stefnanda beinu fjártjóni með sama hætti og reifað sé um varakröfu og sé vísað til þess. Stefnandi kveðst hafa reynt að takmarka tjón sitt eins og honum hafi verið unnt. Hann hafi losað sig við Engel vélina með því að leggja hana sem hlutafé í nýtt félag. Hann hafi sagt upp starfsmönnum, sem hafi átt að starfa við framleiðsluna, eins fljótt og honum hafi verið unnt. Hið nýja félag, Reykjalundur plastiðnaður ehf., hafi engan samning eða verkefni haft fyrir vélina. Vélin hafi framleitt fyrir Reykjalund, sem hafi átt 2/3 hins nýja félags, upp í samning þess við stefnanda, nákvæmlega sömu vöru og stefnandi hafði átt að framleiða fyrir stefnda. Stefnandi hafi aldrei fengið greiddan arð eða greiðslu frá félaginu og raunar sé óvíst að félagið hafi nokkurn tímann fengið greitt fyrir framleiðslu. Félagið sé ekki í starfsemi og viðskiptabanki þess hafi leyst til sín vélina samkvæmt heimildum stefnanda. Hlutafé Reykjalundar plastiðnaðar ehf. sé einskis virði og hafi stefnandi í engu fengið bætur á móti tjóni sínu sem þetta mál sé risið út af. III. Stefnda tekur fram um málavexti að Norðurmjólk ehf., áður Mjólkursamlag KEA, hafi rekið mjólkurbú og ostagerð á Akureyri og Húsavík. Með samrunasamningi 28. júní 2007 hafi stefnda og Norðurmjólk ehf. sameinast þannig að stefnda hafi tekið yfir Norðurmjólk ehf. Samningurinn hafi verið miðaður við 1. janúar 2007. Norðurmjólk ehf. hafi nú verið fellt af fyrirtækjaskrá. Þann 22. nóvember 2006 hafi Bjarni Hafþór Helgason, sem sé kallaður fulltrúi stefnanda í stefnu, sent Guðbrandi Sigurðssyni, þáverandi forstjóra stefnda, upplýsingar með tölvupósti um vélakost stefnanda og hafi Bjarni Hafþór hvatt Guðbrand til að koma norður og skoða verksmiðju stefnanda. Þá segi í tölvupóstinum að sendandinn hafi sagt framkvæmdastjóra þessara félaga að hann hafi rætt við Guðbrand, og það sé raunhæft að ná honum í viðskipti svo fremi sem gæði og verð séu að fullu samkeppnishæf. Guðbrandur hafi svarað og ráðlagt Bjarna Hafþóri að setja sig í samband við þróunarmenn stefnda eins og hann hafi orðað það. Sigurður Rúnar Friðjónsson hafi tekið við sem mjólkursamlagsstjóri á Akureyri 1. janúar 2007. Seint í þeim mánuði hafi Hrafn Stefánsson komið á fund Sigurðar Rúnars og sýnt honum viljayfirlýsinguna. Sigurður Rúnar hafi ekkert við hana kannast, en tjáð Hrafni að fyrirtækið væri ekki tilbúið að skuldbinda sig með þessum hætti gagnvart birgjum. Hann hafi hins vegar lofað að skoða málið en viljað fá fram með skýrum hætti hvaða ávinning fyrirtækið hefði af því að ganga til samninga við stefnanda ef málið héldi áfram. Í lok janúar 2007 hafi Sigurður Rúnar, Einar Matthíasson og Auðunn Hermannsson, allir starfsmenn stefnda, skoðað verksmiðju stefnanda án nokkurra skuldbindinga um viðskipti. Að mati þeirra hafi verið ljóst að verksmiðjan hafi um þetta leyti ekki verið tilbúin til framleiðslu á umbúðum. Þannig hafi þeir talið að Hrafn Stefánsson ætti eftir að senda mót út til lagfæringar og hafi Sigurður Rúnar talið að mótin hafi ekki komið fyrr en í maí/júní 2007. Nokkur samskipti hafi átt sér stað á milli aðila í framhaldi af heimsókninni og hafi Sigurður Rúnar m.a. gengið stíft eftir því við Hrafn að fá upplýsingar um hugsanlegt verð. Frekari samskipti hafi átt sér stað í ágúst 2007 milli aðila. Af þeim tölvusamskiptum sé ljóst að stefnda hafi alls ekki talið að samningur hefði verið kominn á og stefnanda hafi verið það vel ljóst. Viðræður aðila um hugsanleg viðskipti hafi síðan runnið út í sandinn. Stefnda kveður sýknukröfu sína í fyrsta lagi byggða á aðildarskorti. Fyrir hönd Norðurmjólkur ehf. hafi Oddgeir Sigurjónsson, þá mjólkurfræðingur og framleiðslustjóri hjá Norðurmjólk ehf., ritað undir yfirlýsinguna. Helgi Jóhannesson, framkvæmdastjóri Norðurmjólkur ehf., hafi þá verið prókúruhafi fyrir félagið, auk þess sem Björn Ingimarsson fjármálastjóri hafi einnig haft prókúru. Oddgeir hafi ekki verið prókúruhafi, enda haldi stefnandi því ekki fram. Hann hafi því ekki haft heimild til að skuldbinda félagið. Því síður hafi hann verið með fullgilt umboð til þess frá stjórn og/eða framkvæmdastjóra félagsins til að skuldbinda það. Norðurmjólk ehf. og þar með stefnda séu ekki skuldbundin af viljayfirlýsingunni og því beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts. Verði ekki á þessa málsástæðu fallist byggir stefnda sýknukröfu sína á því að ekki hafi komist á bindandi samningur. Viljayfirlýsingin geti ekki talist fela í sér skuldbindandi loforð um tiltekin viðskipti. Sérstaklega sé því mótmælt sem ósönnuðu að markmiðið hafi verið að stefnandi myndi fjárfesta og koma á fót starfsemi til að framleiða umbúðir fyrir stefnda. Þá sé því einnig mótmælt að Norðurmjólk ehf. hafi afhent stefnanda skjal á dskj. nr. 4, sem eru upplýsingar um framleiðslutölur, enda beri það ekki þess merki að stafa frá Norðurmjólk ehf. Í viljayfirlýsingunni séu viðskiptin hvergi tilgreind með ítarlegum hætti, þ.e.a.s. gerð, magn og verð, heldur vísað með almennum hætti til vilja fulltrúa Norðurmjólkur ehf. til viðskipta þegar nýjar framleiðsluvörur/bragðtegundir komi í framleiðslu, eftir því sem traust aukist milli aðila og miða skuli við markaðsverð eins og það gerist. Þá feli yfirlýsingin í sér skilmála sem Norðurmjólk ehf. telji að þurfi að vera uppfylltir til að síðar sé hægt að gera bindandi samning um tiltekin viðskipti. Jafnframt virðist sem viljayfirlýsingin eigi ekki að taka gildi fyrr en við fyrstu afhendingu umbúða og það tímamark sé enn ekki komið. Þá sé því mótmælt sem haldið sé fram í stefnu að túlka eigi allan vafa varðandi orðalag yfirlýsingarinnar stefnanda í hag vegna aðstöðumunar aðila. Hrafni Stefánssyni, sem hafi undirritað yfirlýsinguna fyrir hönd stefnanda, sé lýst í stefnu og í nánar greindu dómskjali sem manni með mikla reynslu, góðum fagmanni og svo framvegis. Ef Helgi Jóhannesson hafi samið yfirlýsinguna verði ekki séð að hann sem framkvæmdastjóri mjólkurbús standi Hrafni svo miklu framar að aðstöðumunur sé á þeim þegar komi að orðalagi yfirlýsingarinnar og að við túlkun á henni eigi þess vegna að skýra allan vafa stefnanda í hag. Sé með vísan til ofanritaðs ljóst að stefnandi geti á engan hátt byggt rétt á þessari viljayfirlýsingu. Þá kveðst stefnda benda á það að samskipti aðila eftir gerð yfirlýsingarinnar bendi til þess að þeir hafi ekki talið að kominn væri á bindandi samningur. Þannig hafi Bjarni Hafþór Helgason, fulltrúi stefnanda, sagt í tölvupósti við Guðbrand Sigurðsson að hann hafi rætt við hann um að það væri raunhæft að ná honum í viðskipti, svo fremi sem gæði og verð væru að fullu samkeppnishæf. Þetta orðalag sýni að ekki hafi verið talið af hálfu stefnanda að hann væri með samning við stefnda. Þá sé að finna í málinu minnisblað stefnanda um heimsókn starfsmanna stefnda til stefnanda. Þar segi að MS menn hafi heimsótt stefnanda til að skoða aðstæður og leggja mat á hvort þeir vildu að félagið framleiddi einhverjar umbúðir fyrir þá. Þetta orðalag bendi til þess að stefnandi hafi litið svo á að enginn samningur hafi verið fyrir hendi milli félaganna um framleiðslu. Öll samskipti aðila og hegðun þeirra eftir gerð yfirlýsingarinnar bendi til þess að ekki hafi verið um skuldbindandi samning að ræða. Varakröfu um lækkun krafna, ef ekki verði fallist á sýknukröfuna, styður stefnda við það að fjárhæðir í matsgerð séu athugaverðar og sumar þeirra byggðar á misskilningi. Rekstrartekjur séu þar sundurliðaðar í sölu á 200 ml og 500 ml ílátum og tölur um söluna sagðar byggðar á tilteknu dómskjali, sem sé sérstaklega mótmælt að stafi frá Norðurmjólk ehf. og telji stefnda ekkert á þessu skjali byggjandi. Þá telji stefnda framlegðartölur, sem stefnandi hafi kynnt, vera allt of háar og sé þeim mómælt sem ósönnuðum. Þá segir stefnda að á framlögðum launamiða megi sjá að á sama tíma og stefnandi fullyrði að fyrirtækið hafi verið lamað vegna þess að stefnda hafi ekki staðið við gerða samninga hafi fyrirtækið verið að greiða sumum starfsmönnum sínum fyrir umtalsverða yfirvinnu. Enga skýringu sé að finna á þessu í stefnu og sé ljóst að stefnandi hafi verið með mikla starfsemi þrátt fyrir það að stefnda hafi ekki verið að kaupa af honum umbúðir. Fullyrðing stefnanda um að viljayfirlýsingin hafi verið ein helsta forsenda og ákvörðunarástæða fyrir því að fyrirtækið hafi verið sett á stofn geti því ekki átt við rök að styðjast. Þá fullyrði stefnandi að hann hafi þurft að segja upp starfsmönnum sínum þegar ljóst hafi verið að stefnda ætlaði ekki að ganga til samninga við hann, en matsmaður virðist hins vegar aðeins gera ráð fyrir einum starfsmanni í framleiðsluna. Ekki sé sannað hversu marga starfsmenn hafi þurft vegna hennar og sé hér um vanreifun af hálfu stefnanda að ræða. Þá geri matsmaður ráð fyrir að stefnandi hafi nýtt allt húsnæðið, samkvæmt framlögðum húsaleigusamningi, undir framleiðslu fyrir stefnda og reikni með kostnaði við húsaleigu í 7 ár. Þetta sé ekki rétt, því að stefnandi hafi einnig verið með aðra starfsemi í húsnæðinu, svo sem ráðið verði af yfirvinnugreiðslum til fjölda starfsmanna. Af gögnum málsins sé ljóst að stefnandi hafi t.d. verið að framleiða frauðkassa í húsnæðinu. Það standist því ekki að reikna með að allur húsaleigukostnaður hafi verið vegna hugsanlegs verkefnis fyrir stefnda. Þá sé hluti af aðalkröfu stefnanda til kominn vegna vélaleigu. Sé helst á stefnanda að skilja að hann hafi leigt plastsprautuvél af Glitni banka, og geri matsmaður ráð fyrir leigukostnaði vegna vélarinnar. Stefnandi hafi hins vegar einnig lagt fram afrit reikninga sem sýni innkaupskostnað vélarinnar. Þá sé krafa stefnanda um vangildisbætur byggð á því að hann hafi keypt vélina. Loks segi í stefnu að stefnandi hafi lagt vélina sem hlutafé inn í annað félag. Hér rekist því hvað á annars horn. Sé þessi kröfuliður stefnanda vanreifaður. Sé honum mótmælt og þessi kostnaður sé ósannaður. Þá kveðst stefndi mótmæla upphafsdegi vaxta sérstaklega, enda sé ljóst að stefnandi hafi ekki verið tilbúinn að framleiða fyrir stefnda, t.d. í janúar 2007 og liggi engin gögn frammi í málinu sem sýni hvenær stefnandi hafi raunverulega verið tilbúinn í framleiðslu. Þá sé því haldið fram af stefnanda að hann hafi þurft að losa sig við vélina, sem ekki sé ljóst hvort hann hafi leigt eða keypt, með því að leggja hana sem hlutafé inn í Reykjalund plastiðnað ehf. Stefnandi hafi engar upplýsingar lagt fram um það hvað hann hafi fengið fyrir vélina, en þá fjárhæð eigi að sjálfsögðu að draga frá varakröfu stefnanda. Þá hafi stefnandi engar upplýsingar lagt fram um það hvaða tilraunir hann hafi gert, ef einhverjar, til að selja vélina á frjálsum markaði. Þá sé aðalkrafa stefnanda byggð á því að stefndi eigi að bæta honum tekjur, sem hann hefði hugsanlega getað haft af samningi við stefnda í 7 ár. Það hafi þó verið ljóst í síðasta lagi í ágúst 2007 að ekkert yrði af samningum og þá hafi stefnanda borið að takmarka tjón sitt. Raunar sé það með ólíkindum að stefnanda skuli hafa komið það til hugar að fyrirtæki eins og stefnda myndi semja um umbúðakaup til 7 ára án undangengins útboðs. Stefnandi geti aldrei átt rétt á bótum frá stefnda sem jafngildi 7 ára tekjum af samningi sem aldrei hafi verið gerður. Viðmiðunartímanum sé því sérstaklega mótmælt. Þá kveðst stefnda mótmæla varakröfu stefnanda sem sé byggð á vangildisbótum, en á þeim geti hann ekki átt rétt þar sem aldrei hafi komist á gildur samningur milli aðila. Stefnda tekur fram, hvað varðar þá málsástæðu stefnanda að háttsemi stefnda hafi verið ólögmæt og saknæm þar sem stefnanda hafi verið talin trú um samningsvilja og verið att út í fjárfestingar og stofnun fyrirtækis á röngum forsendum sem stefndi beri ábyrgð á, að ef stefnandi hafi farið út í fjárfestingar á grundvelli óljósrar viljayfirlýsingar, þá sé það eitthvað sem stefnandi verði sjálfur að bera ábyrgð á. Af samskiptum aðila eftir gerð viljayfirlýsingarinnar sé ljóst að stefnandi hafi sjálfur ekki litið svo á að kominn væri á bindandi samningur. Hafi stefnda ekki hagað sér með ólögmætum eða saknæmum hætti. Þá sé tilvitnun stefnanda í stefnu í 4. kafla samkeppnislaga óskiljanleg. Engin frekari tilraun sé gerð til að útskýra meint brot á samkeppnislögum nánar. Stefnda sé væntanlega heimilt að kaupa umbúðir hjá þeim sem bjóði honum best. Það að stefndi hafi markaðsráðandi stöðu á framleiðslu mjólkurvara skuldbindi hann ekki á nokkurn hátt gagnvart stefnanda og sé aðdróttunum um brot á samkeppnislögum sérstaklega mótmælt. IV. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur fyrir dómi vitnin Magnús Gauti Gautason, Hrafn Stefánsson, Sigurður Rúnar Friðjónsson, Oddgeir Sigurjónsson, Guðbrandur Sigurðsson, Helgi Jóhannesson og Friðbjörn Björnsson. Magnús Gauti kvaðst hafa orðið stjórnarformaður stefnanda í september 2006 og hætt í stjórn árið 2008. Í september hafi stefnandi verið tilbúinn að framleiða umbúðir, en þess hafi verið óskað að beðið yrði uns viðræðum um sameiningu yrði lokið, vegna óvissu um umbúðamerkingar og verkaskiptingu eftir sameiningu. Mikill áhugi hafi samt sem áður verið til staðar hjá Norðurmjólk ehf. á að framleiðslan kæmist á. Í raun og veru hafi verið beðið eftir hönnun á miðum á umbúðirnar, til að unnt væri að byrja. Fulltrúar Mjólkursamsölunnar hafi síðar komið í heimsókn og lýst ánægju sinni með aðstæður. Magnús Gauti kvað síðan hafa verið gengið mikið á eftir stefnda að hefja innkaup hjá stefnanda, án árangurs. Í júní 2007 hafi hann rætt við Guðbrand Sigurðsson og spurt hvort samsalan vildi ekki standa við yfirlýsingar sínar. Guðbrandur hafi ekki við neinar yfirlýsingar kannast. Hann hafi þá faxað til hans viljayfirlýsinguna. Guðbrandur hafi þá sagt að stefndi myndi að sjálfsögðu standa við skuldbindingar sínar og að hann myndi setja sína menn í málið. Magnús Gauti kvað stefnanda hafa framleitt frauðkassa og ætlað að framleiða mjólkurvöruumbúðir hins vegar. Hann kvað kröfugerð vegna mjólkurvöruumbúða byggjast á tölum sem hafi verið fengnar frá Norðurmjólk ehf. Hann kvað stefnanda hafa verið sagt af hálfu stefnda að til stæði að breyta almennt umbúðum, síðar hafi verið sagt að til staðar væri samningur við Reykjalund, sem væri magnbundinn. Rætt hefði verið um að stefnandi framleiddi umbúðir fyrir kotasælu og sýrðan rjóma og annað ekki, sem hefði verið svo lítið að það hefði verið óhagstætt fyrir stefnanda. Hann kvað stefnanda hafa verið innflytjanda vélarinnar, en Glitnir fjármögnun hefði keypt hana og leigt stefnanda. Hann kvað væntingar hafa verið um að traustið myndi ná alla leið á nokkrum mánuðum. Hrafn Kristjánsson kvaðst hafa leitað til Norðurmjólkur ehf., þar sem hann hefði haft í hyggju að koma upp verksmiðju á Akureyri. Starfsemin hefði annars vegar byggst á að framleiða frauðkassa, en meira hefði þurft að koma til. Hann hefði rætt við Oddgeir Sigurjónsson og hefði þá vaknað hugmynd um að framleiða skyrdósir fyrir Norðurmjólk ehf. Til að geta fjármagnað framleiðsluna hefði hann þurft að hafa eitthvað á pappír. Helga Jóhannessyni hefði ekki fundist textinn hjá sér ekki nógu ítarlegur og umskrifað hann og bætt í. Hann kvaðst hafa fengið magntölur og einnig tölur um verð hjá Oddgeiri, til að sjá hvort væri vit í þessu. Þegar hann hefði verið búinn að reikna fram og aftur hefði hann talið þetta gerlegt. Hann kvað Oddgeir hafa undirritað, af því að hann hefði haft það hlutverk að kaupa inn vörur. Þeir Helgi hefðu rætt um það hvaða vél ætti að kaupa, enda báðir vélstjórar. Einnig hvaðan mótin kæmu og fleira. Hrafn kvaðst síðan hafa farið með prufudósir uppeftir og þær hefðu staðist kröfur, en þá hefðu byrjað vandræði varðandi miða á dósirnar. Helgi hafi sagt að samstarf við MS væri á döfinni, sem útheimti nýja miða. og sagt að það yrði að hinkra aðeins. Hann hefði sjálfur séð örlítinn útlitsgalla á dósum og ákveðið að senda mótin út í 2-3 vikur, svo að þau yrðu örugglega til þegar miðar yrðu klárir. Stefnandi hefði samt verið tilbúinn að framleiða þá þegar. Kvaðst hann hafa verið þarna eins og grár köttur til að reyna að fá þessi miðamál á hreint til að geta framleitt. Um áramót hefði Sigurður Rúnar Friðjónsson komið til starfa. Hann hefði komið af fjöllum þegar minnst hefði verið á þennan samning, en verið allur af vilja gerður til að leysa þetta mál. Stefnandi hefði síðan fengið heimsókn frá Mjólkursamsölunni. Tveir menn hefðu komið að sunnan og verið í fylgd Oddgeirs og Sigurðar Rúnars. Farið hefði verið yfir allt saman. Hefði mönnum litist vel á og hefði verið sagt við hann að nú skyldu þeir Sigurður Rúnar fara að koma þessu í gang. Hrafn gat þess að síðar hefði komið upp að mót hefði brotnað hjá framleiðanda og hefði þá verið haft samband við sig frá Bergplasti að hann minnti. Hann hefði þá sjálfur starfað hjá Umbúðum á Akureyri. Hann hefði verið beðinn að framleiða 20.000 dósir í hvelli. Það hefði tekist og þessi reynsla sýnt að vélin væri a.m.k. jafn góð og hjá öðrum framleiðanda, ef ekki betri. Hefði hann verið 30% hraðvirkari. Sigurður Rúnar Friðjónsson kvaðst áður hafa starfað fyrir MS í Búðardal, en hafa byrjað sem mjólkurbússtjóri á Akureyri á vegum MS í byrjun janúar 2007. Hann hefði þá fyrst heyrt af viljayfirlýsingunni. Spurður hvað hefði komið af nýjum bragðtegundum, sagði hann að frá 2007 hefðu sex tegundir farið út og ein komið inn í staðinn. Sú hefði sennilega komið inn 2008, þá hefðu komið inn tvö númer og annað hefði verið lagt niður síðar. Hann hefði skoðað verksmiðjuna árið 2007 og hún þá ekki verið alveg tilbúin, eitthvað hefði vantað upp á mótin. Niðurstaðan hefði verið að vélin væri ekki tilbúin. Það myndi taka vikur að senda mótin út. Hann sagði aðspurður að Oddgeir Sigurjónsson hefði hætt störfum í lok apríl 2008. Ástæðan hefði verið trúnaðarbrestur við yfirmenn. Spurður um samskipti sín við við Hrafn Kristjánsson kvaðst hann halda að hann hefði verið frekar jákvæður, en MS hefði ekki gengist undir svona skriflega varanlega samninga við umbúðabirgja og vildi það ekki. Oddgeir Sigurjónsson kvaðst vera mjólkurfræðingur og hafa unnið hjá Norðurmjólk ehf. sem framleiðslu-, innkaupa- og tæknistjóri. Hann kannaðist við að hafa undirritað viljayfirlýsinguna. Hrafn hefði langað til að stofna plastverksmiðju og framleiða dósir fyrir Norðurmjólk ehf. Hann hefði örugglega fengið hjá sér sölutölur og því um líkt. Kvaðst hann ekki muna eftir að hafa neitað Hrafni um upplýsingar. Hefðu þeir spjallað mikið og fyrirtækið haft hug á að skipta við heimamann ef af yrði. Ávinningur myndi felast í sparnaði, þ.e. af því að þurfa ekki að flytja dósirnar að sunnan. Oddgeir kvaðst hafa undirritað yfirlýsinguna að ósk Helga Jóhannessonar, þar sem hann hefði séð um innkaupamál. Hann kvað hafa staðið til að byrja með að framleiða umbúðir fyrir nýjar tegundir og byrja þannig að skapa viðskiptavild, en ekki hefði staðið til að framleiða umbúðir fyrir stærri tegundir í bili. Það hefði ekkert verið komið á það stig að ræða það. Oddgeir kvaðst ekki hafa samið yfirlýsinguna að neinu leyti. Hann sagði að líklega hefðu komið til tvær nýjar skyrtegundir áður en hann hætti störfum. Alls hefðu verið uppundir 20 tegundir í framleiðslu. Guðbrandur Sigurðsson kvað sér hafa orðið kunnugt um viljayfirlýsinguna árið 2006, þegar hafi verið ljóst að Norðurmjólk ehf. og Mjólkursamsalan væru að sameinast, sem hafi leitt til stofnunar stefnda. Taldi hann að Magnús Gauti hefði hringt og sagt sér frá yfirlýsingunni. Hann minntist þess ekki að hún hefði verið kynnt sem bindandi samningur við samrunann. Hann kvaðst hafa rætt þessi mál ítarlega við aðila á sínum tíma og reynt hefði verið að finna einhverjar leiðir. Hann hefði ekki talið þessa yfirlýsingu bindandi, en sagt að þeir væru tilbúnir á á viðskiptalegum forsendum ef gæði og verð væru í lagi. Helgi Jóhannesson sagði um aðdraganda yfirlýsingarinnar að hann hefði vitað af samskiptum Oddgeirs og Hrafns. Sig minnti að hann hefði fengið skjalið í sína tölvu, breytt því eitthvað, það síðan verið skrifað út og trúlega hefði hann ákveðið að láta Oddgeir, framleiðslu- og innkaupastjóra, undirrita. Spurður hvað hann hefði talið felast í yfirlýsingunni sagði hann að þeir hefðu á þessum tíma verið tilbúnir að fara í þessa ferð, byrja með nýjar tegundir og sjá hvernig gengi. Hefðu þeir séð hag í að birgðir væru nær þeim og viljað að svona gæti farið. Þeir hefðu oft verið að skipta um smærri tegundir, sem hefðu dottið út og komið inn. Þeir hefðu verið tilbúnir að fara yfir í þetta við skipti á tegundum og sjá til. Hann kvaðst þykjast vita að Oddgeir hefði gefið Hrafni upp tölur um fjölda dósa, en ekki vita það hvað varðaði verð, en Hrafn hefði verið búinn að koma oft og ræða við Oddgeir. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa rætt við Hrafn um tegund vélar, en báðir hefðu þeir verið áhugamenn um vélar. Hann kvað þá hafa fengið prufudósir til skoðunar og ekki muna eftir að þeir hefðu þurft að gera neitt sérstakt, en ljóst hefði verið að þeir hefðu þurft að leggja miðana til, enda alltaf gert það þegar hefði verið skipt um dósir. Helgi kvað sömu grunnvörutegundir alltaf hafa verið í gangi. Aðrar hefðu verið að detta út og nýjar að koma inn. Hefðu það verið 1-2 tegundir á ári sem þeir hefðu verið að prófa nýjar og það hefði verið það ferðalag sem þeir hefðu tilbúnir að leggja í með Hrafni og sjá síðan til hvernig mál þróuðust. Hann tók fram að vel mætti vera að þeir hefðu ekki áttað sig á því að þeir ættu að vera eitt aðalhjólið undir vagninum. Friðbjörn Björnsson staðfesti matsgerð sem liggur frammi í málinu og skýrði hana nánar. Staðfesti hann að hún væri miðuð við að stefnandi hefði framleitt allar dósir sem stefnda hefði þurft til framleiðslu á Akureyri. V. Eins og að framan er rakið byggir stefnandi á því að framangreind viljayfirlýsing sé svo nákvæmlega útlistuð að um sé að ræða gagnkvæman skuldbindandi samning, sem vegna skýrleika síns, aðdraganda og aðstæðna og með hliðsjón af traustkenningum samningaréttar um réttmætar væntingar, skapi réttmætan og óyggjandi grundvöll undir kröfugerð hans. Efni skjalsins verður að túlka út frá því að yfirskrift þess er ,,Viljayfirlýsing“. Meginefni þess er fyrirheit Norðurmjólkur ehf. um að kaupa plastumbúðir af stefnanda þegar nýjar framleiðsluvörur/bragðtegundir komi í framleiðslu og ennfremur muni Norðurmjólk ehf. færa stærri hluta innkaupa á öðrum tegundum til stefnanda eftir því sem traust aukist milli aðila. Ekkert er frekar tiltekið um magn og ekki verður fallist á að tölur um framleiðslumagn og verð, sem Oddgeir Sigurjónsson mun hafa látið stefnanda í té, verði skoðaðar sem hluti þessarar yfirlýsingar á einhvern hátt. Samkvæmt þessu var yfirlýsingin fyrst og fremst fyrirheit um að kaupa umbúðir undir nýjar framleiðsluvörur. Ekkert loforð felst í yfirlýsingunni um að hefja framleiðslu á nýjum vörum, en samkvæmt framburði Helga Jóhannessonar var þar almennt séð um að ræða 1-2 vörutegundir á ári. Af framburði Sigurðar Rúnars Friðjónssonar og Oddgeirs Sigurjónssonar verður ráðið að tvær nýjar tegundir hafi komið til árið 2008 og önnur þeirra verið lögð niður aftur. Verður ekki við annað miðað en að umbúðir undir þessar tegundir hefðu verið keyptar af stefnanda, hefði vilji aðila samkvæmt yfirlýsingunni gengið eftir. Í yfirlýsingunni er enginn varnagli um það sleginn að stefnda gæti ekki hvenær sem væri hætt að nota þá tegund umbúða, þ.e tilteknar plastdósir, sem yfirlýsingin tekur til. Þá er fyrirheit Norðurmjólkur ehf. um að færa stærri hluta innkaupa til stefnanda háð fyrirvara um að traust aukist milli aðila. Verður að túlka þetta svo að þetta atriði hafi alfarið átt að vera háð ákvörðun stefnda hverju sinni. Fyrir liggur að yfirlýsingin í endanlegri gerð var samin af Helga Jóhannessyni, þáverandi prókúruhafa Norðurmjólkur ehf. Helgi kveðst hafa falið innkaupastjóra, Oddgeiri Sigurjónssyni að undirrita hana. Verður að meta þetta svo að Oddgeir hafi haft munnlegt umboð prókúruhafa til þess. Þetta atriði þykir hins vegar styðja þá túlkun yfirlýsingarinnar að hún hafi ekki verið bindandi fyrirheit um annað en í mesta falli að byrja innkaup hjá stefnanda er nýjar vörutegundir kæmu til, enda liggur ekki fyrir að það hafi ekki verið á valdi innkaupastjórans hvar hann keypti umbúðir um nýjar vörutegundir, sem eins og málið liggur fyrir verður að telja til smærri innkaupa. Þegar þetta er virt verður að líta svo á að stefnandi hafi tekið alla áhættu af því að samskipti aðila þróuðust með þeim hætti sem vonir stóðu til, að stefnda kysi í framtíðinni að kaupa verulegt magn umbúða á sjö ára tímabili frá því að það keypti fyrst af honum umbúðir undir nýja vörutegund. Verður að fallast á það með stefnda að viljayfirlýsingin, sem dómkröfur stefnanda byggjast á, verði ekki metin sem skuldbindandi loforð um að kaupa svo verulegt magn sem stefnandi byggir á. Þá verður heldur ekki fallist á að stefnda hafi með saknæmum og ólögmætum hætti bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda fyrir þá sök að samskiptin þróuðust ekki á þennan veg. Eftir stendur það atriði hvort stefnda hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnda með því að kaupa ekki af honum umbúðir undir nýjar vörutegundir eins og viljayfirlýsingin hljóðar um að hann myndi gera, ,,að uppfylltum ákveðnum skilyrðum“. Eins og áður segir liggur ekki fyrir annað um þessar nýju vörutegundir en það að tvær slíkar hafi fallið til árið 2008 og framleiðslu annarrar þeirra hafi verið hætt aftur, samkvæmt framburði Sigurðar Rúnars Friðjónssonar. Verður að ætla að hér hafi ekki verið um umtalsvert magn umbúða að ræða og er erfitt að leggja mat á það hvort og þá hver áhrif þetta atriði hefur á tjón stefnda af því að það gekk ekki eftir að hann næði til sín framleiðslu á öllum plastdósum fyrir stefnda á Akureyri, eins og kröfugerð hans miðast við. Til þess má líta í þessu sambandi að í framburði Magnúsar Gauta Gautasonar kom fram að ekki hefði verið talið hagstætt fyrir stefnanda að byrja framleiðslu umbúða fyrir kotasælu og sýrðan rjóma, vegna þess að þar hefði verið um lítið magn að ræða. Eins og málið liggur fyrir þykir því ekki grundvöllur til að dæma bætur að álitum hvað þetta varðar. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt þykir hins vegar að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Auðhumla svf., er sýkn af kröfum stefnanda, Plasteyrar ehf. í þessu máli. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 472/2016
|
Kærumál Dánarbú Óvígð sambúð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkenndur var réttur K til helmings af þeim eignum sem runnið höfðu í dánarbú fyrrum sambýlismanns hennar M. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af dómaframkvæmd réttarins yrði ráðið að sá sem verið hefði í óvígðri sambúð og gerði kröfur til þess að viðurkenndur yrði réttur sinn til hluta af eignum sem skráðar væru í eigu látins sambúðarmaka, yrði að færa sönnunar á að þær eignir hefðu í raun verið í sameign þeirra beggja við andlátið. Við úrlausn um slíka kröfu yrði jafnframt að gera greinarmun á því hvort eignirnar hefðu myndast áður en sambúð hófst eða eftir þann tíma. Talið var ósannað að K hefði öðlast hlutdeild í fasteign sem M hafði eignast áður en hann og K hófu sambúð. Af gögnum málsins mátti hins vegar draga þá ályktun að nánast allar aðrar eignir, sem skráðar voru á M við andlát hans, hefðu orðið til meðan á sambúð hans og K stóð yfir í nær 30 ár. Var talið að K hefði tekist að færa sönnur á að með þeim hefði skapast fjárhagsleg samstaða á sambúðartímanum. Var þá sérstaklega litið til framburðar K fyrir dómi um að þau hefðu búið saman eins og hjón og að hún hefði lagt fram vinnu í þágu ýmiss konar atvinnurekstrar M án þess að þiggja laun, svo og þess langa tíma sem sambúðin varði og viljayfirlýsingar sem M hafði gefið árið 2005 um að K skyldi ráða yfir eignum hans félli hann frá á undan henni. Var því viðurkenndur réttur K til helmings af eignum þeim sem runnið höfðu í dánarbúið, að undanskilinni áðurgreindri fasteign.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júní 2016, en kærumálsgögn bárustréttinum 4. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní2016 þar sem viðurkenndur var réttur varnaraðila til helmings eigna sóknaraðila.Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefstþess að kröfum varnaraðila verði hafnað, þar á meðal að í hlut hennar skulikoma helmingur af eignum sóknaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.ISamkvæmt gögnum málsins festi M ásamt A,bróður sínum, kaup á hluta fasteignarinnar nr. [...] við [...] árið 1978, „nánartilgreint efri hæð hússins ásamt geymslulofti, aðgangi að þvottahúsi í kjallaraog nauðsynlegum umgangsrétti um ganga, bakhúsi á lóðinni og tilheyrandieignarlóð að hálfu.“ Fjórum árum síðar, 1982, eignaðist M eignarhlutann einn. Samkvæmtútprentun úr Fasteignaskrá Íslands 7. júlí 2016, sem lögð hefur verið fyrirHæstarétt, er umrædd fasteign auðkennd „[...]A“ með fastanúmeri [...]. Svovirðist sem eignin hafi verið auðkennd í þjóðskrá sem [...]a, en bakhúsið sérstaklegasem [...]c.Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðvarnaraðili þau M hafa kynnst á árinu 1984 og síðan farið að búa saman „baraeins og hjón“ árið 1987. Að hennar sögn var húseignin við [...], þar með taliðbakhúsið, „ekkert í góðu ásigkomulagi“ á þeim tíma. Hún og synir hennar hafilagt fram efni og vinnu við endurbætur á húseigninni, en einnig hafileigugreiðslur af hluta eignarinnar staðið straum af þeim. Varnaraðili sagðisthafa unnið ýmis störf meðan á sambúð þeirra M stóð, jafnframt því sem hún hafiþegið bætur sem öryrki, en varanleg örorka hennar hafi verið metin 65%. Húnkvaðst meðal annars hafa unnið við útgerð og annan atvinnurekstur sem M hafistaðið fyrir. Aðspurð sagðist hún hafa lagt fé til atvinnurekstrarins og unnið„þar líka kauplaust“. Í skýrslu A, bróður M, fyrir dómi kom framað M og varnaraðili hafi komið í heimsókn til hans árið 2004 og hann sýnt bróðursínum erfðaskrá sem hann hafi látið gera fyrir sig. Kvaðst A hafa sagt „að hannætti að gera svona fyrir K, því mér fannst það bara eðlilegt.“ Hinn 12. júlí2005 undirritaði M skjal, nefnt erfðaskrá, þar sem sagði: „Falli ég frá á undansambýliskonu minni, K, þá er það minn vilji að sambýliskona mín, K, hafi leyfitil setu í óskiptu búi, óski hún þess. Að öðru leyti fer um arf eftir mig aðlögum.“ Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt framvottorð frá Þjóðskrá Íslands 30. júní 2016 þar sem fram kemur að varnaraðilihafi átt lögheimili að [...]c í Reykjavík á tímabilinu frá 9. september 1987til 30. ágúst 1992 og síðan aftur frá 2. janúar 1995 til 11. maí 2015, en fráþeim degi er lögheimili hennar skráð að [...]a. Þá eru meðal gagna málsins skattframtölvarnaraðila á tímabilinu frá 2007 til2015 þar sem lögheimili hennar var ávallt sagt vera [...]c. Samkvæmtframtölunum fékk hún ekki greiddar launatekjur á þessu árabili, en hins vegarlífeyristekjur, þar á meðal frá Tryggingastofnun ríkisins. Þá hafa skattframtölM á tímabilinu frá 2002 til 2009 verið lögð fram hér fyrir dómi. Samkvæmt þeimvar lögheimili hans á þeim tíma [...]a og hann jafnframt skráður eigandi aðhluta þeirrar fasteignar. Á framangreindum skattframtölum var hvorugt þeirra varnaraðilaeða M sagt vera í sambúð. Spurð fyrir dómi hvers vegna þau hafi ekki verið meðsama lögheimili svaraði hún: „Af því að það bara vildi svoleiðis til að viðvorum alltaf að flytja úr húsinu og leigja það og fórum þá í bakhúsið ... ogþetta var sami maðurinn sem átti þetta allt og við áttum þetta allt saman, bæðibakhúsið og hitt húsið svoleiðis að þetta var sama eignin“.Í málinu hefur verið lagt fram veðskuldabréf,útgefið af M 28. mars 2004, þar sem varnaraðili ritar nafn sitt undir samþykkiveðsetningar á eignarhluta hans í [...] sem maki hans sem þinglýsts eiganda. Einnigupplýsingar um M þegar hann lagðist inn á Landspítalann skömmu áður en hannlést þar sem nánasti aðstandandi hans var sagður vera varnaraðili semsambýliskona hans.M lést 12. júlí 2015 og skilur hann ekkieftir sig niðja. Samkvæmt gögnum málsins eru lögerfingjar hins látna fjögursystkini hans. Þá hefur varnaraðili gert kröfu um að viðurkenndur verði réttursinn til helmings af þeim eignum sem sá látni var skráður eigandi að og runniðhafa til sóknaraðila. Þær helstu munu vera fasteignin að [...], en á hennihvíla verulegar veðskuldir þótt óvissa ríki um hve hárri fjárhæð þær nema.Ennfremur verðbréf í vörslu [...] hf., eftirstöðvar samkvæmt skuldabréfum, útgefnumaf [...] ehf. og B, svo og hlutafé í [...] ehf., en samkvæmt ársreikningi þessárið 2014 var bókfært eigið fé þess neikvætt á því ári. [...] ehf. mun hafaverið stofnað árið 1997 og átti M heitinn 53% hlutafjár í félaginu þegar þaðvar selt í byrjun árs 2012, auk þess sem hann hafði veitt því lán semendurgreitt var með fyrrgreindu skuldabréfi. [...] ehf. var stofnað árið 2012og var M eigandi alls hlutafjár þess.IIEins og áður greinir krefst varnaraðiliþess hér fyrir dómi að viðurkenndur verði réttur sinn til helmings af þeimeignum, sem skráðar voru í eigu M heitins og runnið hafa til sóknaraðila, ágrundvelli þess að þau hafi búið saman í hartnær 30 ár. Þótt því sé haldið framaf hálfu sóknaraðila að sambúð þeirra hafi lengst af ekki verið skráð leikurenginn vafi á því samkvæmt framansögðu að þau hófu sambúð á árinu 1987 ogvirðist hún hafa staðið óslitið til ársins 2015 þegar M féll frá.Í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttarverður sá, sem búið hefur í óvígðri sambúð og gerir kröfu til þess aðviðurkenndur verði réttur sinn til hluta af eignum sem skráðar eru í eigulátins sambúðarmaka, að færa sönnur á að þær eignir hafi í raun verið í sameignþeirra beggja við andlátið. Við úrlausn um slíka kröfu verður að geragreinarmun á því hvort eignirnar hafa myndast áður en sambúðin hófst eða eftirþann tíma.Óumdeilt er að M hafði eignast áðurgreindanhluta af fasteigninni [...] í Reykjavík þegar hann og varnaraðili tóku uppsambúð. Ekkert liggur fyrir um hvort og þá hvaða veðskuldir hvíldu á þeirrieign. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi hefur varnaraðili haldið því fram að húnog synir hennar hafi lagt fram fé og vinnu við endurbætur á húseigninni. Ekkertannað, sem fram er komið í máli þessu, rennir stoðum undir þá staðhæfingu og erþví ósannað að hún hafi öðlast hlutdeild í eigninni. Af þeim sökum verður kröfu varnaraðila sem aðþví lýtur hafnað að svo vöxnu. Af gögnum málsins verður dregin sú ályktunað nánast allar aðrar eignir, sem skráðar voru á nafn M við andlát hans, hafiorðið til meðan á sambúð hans og varnaraðila stóð. Ekki er ástæða til að dragaí efa það, sem fram kom í skýrslu hennar fyrir dómi, að þau hafi búið saman„eins og hjón“ og því haldið sameiginlegt heimili á sambúðartímanum. Sömuleiðisað hún hafi lagt fram vinnu í þágu ýmiss konar atvinnurekstrar hans án þess aðþiggja laun fyrir. Sá langi tími, sem sambúðin varði, bendir jafnframt eindregiðtil þess að með M og varnaraðila hafi smám saman skapast fjárhagsleg samstaða. Þávirðist hann sjálfur hafa litið svo á, eins og meðal annars verður ráðið afviljayfirlýsingu hans í framangreindu skjali frá árinu 2005 um að varnaraðiliskyldi ráða yfir eignum hans félli hann frá á undan henni. Samkvæmt því erfallist á kröfu varnaraðila um að hún hafi eignast helmingshlutdeild í öðrum eignum,skráðum á nafn M heitins, en hluta af fasteigninni [...] og verður hinn kærðiúrskurður staðfestur að því leyti og á þann hátt sem í dómsorði greinir.Rétt er að málskostnaður í héraði ogkærumálskostnaður falli niður.Dómsorð:Staðfester sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenndur sé réttur varnaraðila, K,til helmings af þeim eignum, sem runnið hafa til sóknaraðila, dánarbús M, þó aðundanskildum hluta af fasteigninni [...] í Reykjavík með fastanúmeri[...].Málskostnaðurí héraði og kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júní 2016. Máli þessu var skotið tildómsins með bréfi skiptastjóra í dánarbúi M, kt. [...], dags. 5. febrúar 2016. Sóknaraðili málsins er sambýliskona hinslátna, K, [...]a,Reykjavík. Dánarbúið er varnaraðili. Málið var tekið til úrskurðar aðlokinni aðalmeðferð 17. maí sl. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað viðurkennt verði með dómi að hún sé erfingi að öllum eignum hins látna. Til vara krefst hún þess að 2/3 hlutar eignabúsins komi í hennar hlut, en að 1/3 hluti gangi til systkina hins látna. Til þrautavara krefst hún þess að helmingurallra eigna dánarbúsins komi í hennar hlut.Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðkröfum sóknaraðila verði hafnað. Þákrefst hann málskostnaðar. M lést þann 12. júlí 2015. Með úrskurði dómsins 26. október 2015 vardánarbúið tekið til opinberra skipta. Hinn látni gerði erfðaskrá hjálögbókanda þann 12. júlí 2005. Íinngangi að skránni segir að hann eigi ekki börn og sé í sambúð með sóknaraðilaþessa máls. Síðan segir: „Falli ég frá á undan sambýliskonu minni K þáer það minn vilji að sambýliskona mín, K hafi leyfi til setu í óskiptu búi,óski hún þess. Að öðru leyti fer um arfeftir mig að lögum.“ Lögerfingjar eru fjögur systkinihins látna, en hann var ókvæntur og átti ekki afkomendur. Sóknaraðili beindi kröfu sinniað skiptastjóra með bréfi er hún nefndi kröfulýsingu, dags. 5. janúar2016. Þar hafði hún uppi sömu kröfur ogí þessu máli og lýst er að framan. Áskiptafundum tókst ekki að ná samkomulagi um arfstilkall sóknaraðila eðaskipti milli hennar og hins látna og var málinu því vísað til dómsins samkvæmt60. gr., sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Sóknaraðili og M tóku upp sambúðá árinu 1986. Sóknaraðili var þá ekkjaog átti fimm börn, en það yngsta var þá [...] ára. M átti ekki börn. Sambúð þessi stóð þar til M lést 12. júlí2015. Í greinargerð sóknaraðila segirað á árunum 1987 til 1992 hafi þau búið í Reykjavík. Hann hafi ýmist verið á sjó eða starfað viðlöndun, en hún við ræstingar. Þau hafiflutt til [...] 1992,þar hafi M gert út trillu en sóknaraðili séð um heimilishald. Þau hafi flutt aftur til Reykjavíkur1994. Hafi hann verið á sjó fyrst, ensíðan hafið rekstur á frystihúsinu [...], en sóknaraðili heldur því fram að hún hafi rekiðfrystihúsið með honum. Hafi hún starfaðí húsinu, til að mynda hafi hún bæði unnið við fiskvinnslu, þrif ogmatreiðslu. Kveðst hún hafa farið áeftirlaun á árinu 2002. Hinn látni keypti fasteignina [...]a á árinu 1982 og er hún meðal eignadánarbúsins. Við aðalmeðferð málsins gáfu sóknaraðiliog A skýrslur, en A er bróðir hins látna og einn lögerfingja. Sóknaraðili sagði að þau hefðubúið saman eins og hjón, hafi deilt öllu. Húsið við [...] hafi verið í slæmu ástandi og húnhafi kostað mikla endurnýjun á því með hjálp sona sinna. Hún kvaðst hafa verið áörorkubótum, en alltaf unnið. Hún hafilengi verið í hálfu starfi, en þegar hún var með hinum látna við fiskvinnsluhafi hún unnið allan daginn. Sóknaraðili kvaðst einu sinnihafa rætt við M um stöðu þeirra. Íkjölfarið hafi hann farið og gert erfðaskrána.Hann hafi sagt við hana á eftir að hann væri búinn að ganga frá málumhjá sýslumanni, hún myndi eignast allt eftir hans dag og svo börninhennar. Fram kom í skýrslu A að hannhefði eitt sinn sýnt M erfðaskrá sem hann hefði gert og sagt honum að hann ættiað gera erfðaskrá. Þá hafi M sagt sér aðhann kærði sig ekki um að börn sóknaraðila fengju neitt eftir sinn dag. Málsástæðurog lagarök sóknaraðila Í greinargerð sóknaraðila er þvíhaldið fram að þegar sambúð hennar og M hófst hafi hann ekki átt neinar eigniraðrar en húsið við [...]og hlut í löndunarþjónustu, sem hann hafi selt fljótlega. Þótt fjárhagur aðila hafi verið samofinnhafi allar eignir verið skráðar á nafn M. Sóknaraðili byggir aðalkröfusína um að hún sé erfingi að öllum eignum hins látna á eftirtöldum málsástæðum: Allan sambúðartímann hafi þaustaðið saman að heimilishaldi og tekjuöflun og þar með eignamynduninni. Hinn látni hafi ekki átt teljandi aðkomu aðrekstri fyrirtækja fyrr en eftir að þau hófu sambúð. Sóknaraðili hafi ýmist unnið með honum aðrekstri fyrirtækjanna eða aðstoðað hann að öðru leyti. Bendir hún á vottorð hlutafélagaskrár þarsem fram komi að hún hafi setið í stjórn og varastjórn félaga sem hannrak. Auk setu í stjórn og varastjórnhafi hún unnið beint við þessi fyrirtæki án þess að þiggja bein laun. Sóknaraðili telur sig eigatilkall til alls arfs eftir hinn látna eins og hún hafi verið maki hans, sbr.1. mgr. 3. gr. erfðalaga. Þau hafi hagaðsínum málum að flestu leyti eins og þau hefðu verið í hjúskap. Hún hafi verið tilgreind sem nánastiaðstandandi í sjúkraskrá hans. Hún hafiáritað veðskuldabréf um samþykki maka.Þá hafi hún eignast rétt sem maki úr lífeyrissjóðum. Sóknaraðili segir að mikilsamstaða hafi verið með þeim og hafi hinn látni t.d. sagt tengdason sóknaraðilavera tengdason sinn. Sóknaraðili byggir á því að þaðhafi verið vilji hins látna að hún tæki allan arf eftir hann. Hann hafi gert erfðaskrá til þess að tryggjarétt hennar. Hann hafi ekki átt neinaskylduerfingja og því getað ráðstafað öllum eignum sínum með erfðaskrá. Erfðaskrá þessari verði ekki hnekkt. Sóknaraðili vísar til heimildarhjóna samkvæmt erfðalögum til að ákveða að hið langlífara skuli hafa rétt tilsetu í óskiptu búi. Hinn látni hafitalið sig ráða bót á lagalegu tómarúmi um erfðarétt sambýliskonu sinnar með þvíað gera erfðaskrá sína og tryggja að staða hennar yrði sem líkust því að þau hefðuverið í hjúskap. Ekki sé vitað til þessað hinn látni hafi fengið aðstoð við gerð erfðaskrárinnar og verði að skýraerfðaskrána með hliðsjón af því hvað hafi vakað fyrir honum. Við skýringu á erfðaskrá verði einkum aðhorfa til þess vilja sem hún lýsi, en ekki þeirra orða sem notuð séu til aðlýsa þeim vilja. Þetta eigi einkum viðef notuð eru lögfræðileg hugtök. Vísarsóknaraðili hér til 2. mgr. 37. gr. erfðalaga.Vilji hins látna hafi verið skýr.Hann hafi viljað að sóknaraðili hefði eftir hans dag umráð allra eignabúsins. Vegna takmarkaðrar þekkingar ílögfræði hafi hann notað hugtak sem bundið sé við fólk í hjúskap í skilningilaga. Þessi mistök leiði ekki til þessað erfðaskráin sé marklaus. Slíkniðurstaða væri ósanngjörn og í andstöðu við vilja hins látna. Sóknaraðili byggir á því aðeinstaklingar sem ekkert hafi komið að eignamyndun með hinum látna, geti ekkigert tilkall til eigna búsins, ef frá eru taldir lausafjármunir sem eigiuppruna í fjölskyldu hins látna. Til aðkoma í veg fyrir þetta hafi hinn látni gert erfðaskrá. Ekki verði gengið fram hjá skýrum vilja hinslátna. Varakröfu sína um að 2/3 hlutareigna komi í sinn hlut byggir sóknaraðili á sömu málsástæðum ogaðalkröfuna. Enn fremur byggir hún á þvíað með þeim hafi myndast fjárfélag á sambúðartímanum. Við lok sambúðar vegna andláts annars beri aðskipta eignum á sanngjarnan hátt með tilliti til framlaga hvors um sig, eins oggert sé við sambúðarslit í lifanda lífi beggja.Hinn látni hafi með erfðaskránni viljað tryggja henni sem mestan rétttil eigna hans. Hann hafi viljað aðstaða hennar yrði sem líkust því að þau hefðu verið í hjúskap. Því eigi hún rétt til 2/3 hluta eigna búsins. Þrautavarakröfu um að hún fáihelming eignanna í sinn hlut byggir sóknaraðili á öllum sömu rökum og áður hafaverið rakin. Lögerfingjar geti ekki átterfðatilkall til stærri hluta af eignum hins látna í ljósi skýrs og ótvíræðsvilja hans. Jafnframt skuli hún hafa valum það að fá í sinn hlut fasteignina þar sem heimili þeirra hafi verið. Málsástæður og lagarökvarnaraðila Í greinargerð varnaraðila er þvíhaldið fram að hinn látni hafi ætíð verið í góðu sambandi við systkinisín. Hann hafi oft rætt það við þau aðhann ætlaði sér ekki að arfleiða sóknaraðila að neinum eignum þar sem hann væriþess fullviss að börn hennar myndu hafa af henni þær eignir. Varnaraðili byggir á því aðsóknaraðili sé ekki lögerfingi hins látna.Þá mæli erfðaskrá hans ekki fyrir um að hún skuli vera erfingi. Varnaraðili segir að hinn látni hafi vitað aðsóknaraðili væri ekki erfingi sinn. Hannhafi margoft sagt systkinum sínum að hann vildi ekki arfleiða sóknaraðila vegnaþess að þá myndu börn hennar hafa af henni allar eignirnar. Varnaraðili byggir á því að þaðsé einungis eftirlifandi maki, sem geti setið í óskiptu búi, aðili sem hafiverið í hjúskap með hinum látna. Enginskýring sé á ákvæðinu um óskipt bú í erfðaskránni. Hugsanlega hafi hann vonast til þess að systkinihans myndu leyfa sóknaraðila að lifa af eignum hans á meðan hún lifði. Ólíklegt sé að hann hafi ekki vitaðbetur. Þá sé ólíklegt að lögbókandi hafiekki bent honum á þetta þegar erfðaskráin var vottuð. Varnaraðili bendir á að hinnlátni hafi keypt fasteignina [...]a áður en hann kynntist sóknaraðila. Hún hafi ekki lagt fram fé vegnafasteignarinnar. Varnaraðili vísar til þess aðhinn látni hafi átt fiskvinnslufyrirtækið [...]. Hann hafistofnað það 1997, en fram að því hafi hann ætíð unnið við fiskvinnslu. Fyrirtækið hafi byggst á áratuga vinnu hinslátna. Hugsanlega hafi sóknaraðila átímabilum unnið í fyrirtækinu. Hún hafiekki sýnt fram á að hún hafi ekki fengið laun fyrir þá vinnu. Það dugi ekki til þess að hún eignisthlutdeild í verðmæti fyrirtækisins að hún hafi búið með hinum látna á meðan fyrirtækiðvar rekið. Hinn látni hafi átt talsverðareignir í verð- og hlutabréfum. Þærfjárfestingar verði allar raktar til sölu hans á fyrirtækinu [...].Ekki sé sýnt fram á að verðbréf hafi verið greidd með fjármunum frásóknaraðila. Varnaraðili bendir á að hinnlátni hafi átt tvö einkahlutafélög, [...] og [...]. Hið fyrrnefnda hafi veriðstofnað um kaup á fasteign á [...], en hið síðarnefnda hafi verið eignalaust. Sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hún hafilagt fram fé við stofnun eða rekstur þessara félaga. Varnaraðili byggir á því að viðslit sambúðar eigi að miða skipti við það hvernig fjármálum aðila hafi veriðháttað á sambúðartímanum, hver hafi aflað tekna, hver greitt fyrir eignir oghvort fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilum. Sóknaraðili hafi ekki leittlíkur að því að hún hafi lagt fram nokkurt fé vegna eigna hins látna. Hún hafi ekki sýnt fram á nein framlög önnuren vinnuframlag vegna fiskvinnslu hins látna. Varnaraðili segir að varakröfursóknaraðila séu ósundurgreindar og taki til allra eigna hins látna. Hún hafi ekki rökstutt hvers vegna henni berihlutdeild í eignum varnaraðila. Samkvæmt dómaframkvæmd verði að rökstyðjaeignartilkall gagnvart hverri eign fyrir sig, enda kunni ólík sjónarmið að ráðaniðurstöðu í hverju tilviki. Lengdsambúðar ráði ekki ein og sér niðurstöðu um tilhögun fjárskipta. Krafa sóknaraðila sé vanreifuð að því ervarði tilkall til hlutdeildar í eignum hins látna. Vísar varnaraðili hér til 80. gr. laga nr.91/1991. Niðurstaða M gerði erfðaskrá og því er ekkihaldið fram að hún sé haldin formgöllum.Hún mælir fyrir um að sambýliskona hans, sóknaraðili, skuli fá að sitjaí óskiptu búi, en síðan skuli eignir hans erfast samkvæmt lögum. Ekki er tilefni til að ætla annað en að viljihins látna hafi staðið nákvæmlega til þess sem hann mælir fyrir um. Að sóknaraðili skyldi fara með eignir hans ogsínar á meðan hún lifði, en síðan skyldu lögerfingjar hans erfa hans hlut. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað hún erfi eignir hins látna sem einkaerfingi í skjóli erfðaskrárinnar, enkrefst þess ekki að hún fái leyfi til setu í óskiptu búi. Erfðalög nr. 8/1962 veitaeftirlifandi maka í ákveðnum tilvikum rétt til setu í óskiptu búi. Hann fer þá með full og óskoruð eignarráðallra eigna maka síns og sinna, en heimild til að ráðstafa eignum með erfðaskráer þó takmörkuð . Lögin setja þaðskilyrði að eftirlifandi maki hafi verið í hjúskap með hinum látna, óvígðsambúð dugar ekki. Þá er ekki setið íóskiptu búi nema hinn látni eigi afkomendur.Eftirlifandi maki er einkaerfingi, ef hinn látni átti ekkiafkomendur. Þannig er útilokað aðsóknaraðila yrði veitt leyfi til setu í óskiptu búi í skilningi II. kaflaerfðalaga, enda krefst hún þess ekki. Þáer ekki hægt að skilja erfðaskrána svo að dánarbúinu skuli ekki skipt að svostöddu, en samkvæmt meginreglum laga nr. 20/1991 er skylt að skipta dánarbúi efmaki fær ekki leyfi til setu í óskiptu búi. Af gögnum málsins verður ekkineitt ráðið um afstöðu hins látna til systkina sinna annars vegar og stjúpbarnahins vegar. Skýrslur sóknaraðila og einsbróður hins látna fyrir dómi verður að meta sem aðilaskýrslur sem ekki verðataldar afgerandi sönnunargögn.Erfðaskráin sýnir vilja til að tryggja stöðu sóknaraðila með ákveðnumhætti. Réttindi gagnvart lífeyrissjóðumveita hins vegar litla vísbendingu í þessu máli. Hvað sem vilja hans líður verður erfðaskráinekki skýrð svo að sóknaraðili skuli erfa allar eignir hins látna. Verður að hafna aðalkröfu hennar um að húntaki allan arf. Varakrafa sóknaraðila miðar viðað skiptin skuli fara fram eins og þau hefðu verið í hjúskap og ekki gert meðsér kaupmála. Játa yrði hinum látna rétttil að mæla fyrir um slíka skiptingu í erfðaskrá, en hinn látni gerði þaðekki. Fyrirmælin í erfðaskrá hins látnaer ekki hægt að skýra sem svo að fara skuli með dánarbú hans eins og þau hefðuverið í hjúskap. Verður að hafnavarakröfu sóknaraðila. Þrautavarakrafa sóknaraðila erekki krafa um arfshluta heldur einungis krafa um hvernig skipt skuli við lokóvígðrar sambúðar. Sóknaraðili og M voruí óvígðri sambúð í hartnær þrjátíu ár. Þau héldusameiginlegt heimili allan tímann. Súalmenna regla hefur verið talin gilda að opinber skráning eigna og þinglýstareignarheimildir verði lagðar til grundvallar um eignarráð að eignumsambúðarfólks. Í dómum Hæstaréttar verið viðurkennt að sambúðarmaki geti átt tilkalltil hlutdeildar í eignum hins, hvernig sem háttað er skráningu, sýni hann framá að eignamyndun hafi orðið á sambúðartíma þegar báðir aðilar hafi lagt sitt afmörkum. Er litið fram hjá skráningu til þess að komast að sanngjarni niðurstöðuum skiptingu eigna. Er þá litið tilsambúðartíma og fjárhagslegrar samstöðu aðila.M átti fasteignina [...]a þegar þau tóku upp sambúð, en ekki er neitt upplýst um fjárhagsstöðuhans í heild, um aðrar eignir og skuldir.Svo virðist sem sóknaraðili hafi ekki átt verulegar eignir þegarsambúðin hófst. Frásagnir aðila af fjárhagsstöðuhins látna og sóknaraðila eru brotakenndar og öruggar ályktanir er ekki hægt aðdraga um framlög aðila. Þótt leggjaverði til grundvallar að M hafi átt meiri eignir en sóknaraðili þegar þau tókuupp sambúð, má ráða að talsverður hluti eigna hans hefur honum áskotnast meðvinnu og fyrirtækjarekstri á sambúðartímanum.Er því ekki hnekkt að sóknaraðili hafi unnið við fyrirtæki M á ýmsumtímum og verður að leggja til grundvallar þá frásögn hennar að henni hafi ekkiverið greidd laun. Líta verður til hinslanga sambúðartíma og þess að fjárhagsleg samstaða hefur verið með þeim, þóttM væri skráður eigandi að flestu því sem þau áttu. Verður að viðurkenna hlutdeild sóknaraðila íeignum þeim sem M lét eftir sig. Þegar litiðer til þess að upplýsingar eru óljósar um raunverulega fjárhagsstöðu er þautóku upp sambúð og þess vilja sem lesa má út úr erfðaskránni, verður fallist áað skipta verði svo að sóknaraðili fái í sinn hlut helming af eignum hinslátna, eins og hún krefst til þrautavara. Í lýsingu málsástæðnasóknaraðila kemur fram að hún skuli eiga val um að fá fasteignina [...]a lagða út. Skilja má málflutning sóknaraðila sem svo aðhér lýsi hún réttarreglum sem hún telji gilda fremur en að hún geri formlegakröfu þessa efnis. Allt að einu er réttað dómurinn lýsi þeirri niðurstöðu að ekki sé heimilt, sbr. 3. mgr., sbr. 2.mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, að mæla fyrir um rétt hennar til að fáfasteignina í sinn hlut. Yrði að hafnaslíkri kröfu hennar. Varnaraðili skal greiðasóknaraðila 600.000 krónur í málskostnað.Er virðisaukaskattur þar innifalinn. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Hafnað er aðal- og varakröfumsóknaraðila, K. Viðurkenndur er réttursóknaraðila til helmings eigna í dánarbúi M.Ekki verður mælt fyrir um rétt til útlagningar tiltekinna eigna. Varnaraðili, dánarbú M, greiðisóknaraðila 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 348/2004
|
Sjúkrahús Læknir Skaðabætur Örorka Læknaráð
|
Íslenska ríkið bar ábyrgð á mistökum sem talið var að hafi átt sér stað við meðferð B á Sjúkrahúsi Akraness og síðar eftirliti með honum þar. Mistökin voru talin hafa leitt til þess að beinsýking greindist svo seint að hálsliður B var eyddur og ekki annað unnt en að spengja háls og höfuð B með þeim afleiðingum að hann hlaut varanlega örorku. Gat álitsgerð læknaráðs engu breytt um úrlausn málsins. L ehf. sem annaðist tilteknar rannsóknir á B, var ekki talið bera ábyrgð á tjóni hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 2004 og krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda og sér dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 17. desember 2004. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi og gagnstefndi Læknisfræðileg myndgreining ehf. verði in solidum dæmdir til að greiða sér 6.992.307 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 27. október 1997 til 30. apríl 2000 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. og V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi greiði sér sömu fjárhæð og í aðalkröfu greinir, svo og málskostnað á báðum dómstigum, en málskostnaður milli hans og gagnstefnda falli þá niður. Til þrautavara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en skyldu sína til að greiða gagnstefnda málskostnað. Í því tilviki krefst hann þess að málskostnaður falli niður milli sín og gagnstefnda á báðum dómstigum, en að aðaláfrýjandi greiði sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Gagnstefndi Læknisfræðileg myndgreining ehf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem í héraðsdómi greinir telur gagnáfrýjandi að bótaskyld mistök hafi verið gerð hjá gagnstefnda og af starfsmönnum Landspítala háskólasjúkrahúss og Sjúkrahúss Akraness við sjúkdómsgreiningu, í læknismeðferð og við eftirlit og eftirmeðferð vegna veikinda hans, sem hófust í lok október 1997 og leiddu til þess að gerð var á honum hálsspenging 23. janúar 1998. Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi og eru þeir óumdeildir. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var í fyrsta lagi komist að þeirri niðurstöðu að gagnstefndi hafi ekki gert mistök, sem leitt gætu til skaðabótaskyldu hans. Var hann því sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda, sem leitast við að fá þeirri niðurstöðu breytt. Í öðru lagi rakti héraðsdómur ýtarlega læknismeðferð á gagnáfrýjanda eins og henni er lýst í gögnum málsins og komst að þeirri niðurstöðu að ekkert hafi verið athugavert við greiningu og meðferð hans er hann lá á Sjúkrahúsi Akraness frá 27. til 30. október 1997 og á Landspítala háskólasjúkrahúsi frá síðastnefndum degi til 12. nóvember sama ár. Hins vegar voru gerðar athugasemdir við meðferð gagnáfrýjanda er hann lá á Sjúkrahúsi Akraness frá 12. til 25. nóvember 1997 og eftirlit með honum eftir að hann útskrifaðist þann dag uns hann lagðist þar inn að nýju 28. desember sama ár. Var í héraðsdómi komist að þeirri niðurstöðu að læknar, sem þá komu að meðferð gagnáfrýjanda og eftirliti, hafi sýnt af sér gáleysi, sem leitt hafi til þess að beinsýking greindist ekki fyrr en svo seint að hálsliður var eyddur og ekkert annað unnt að gera en að spengja háls hans og höfuð með þeirri örorku, sem af hlaust. Aftur á móti þóttu ekki næg efni til að fella ábyrgð á lækna Landspítala háskólasjúkrahúss vegna þáttar þeirra í meðferð gagnáfrýjanda og eftirliti með honum. Aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi sætta sig hvorugur við þessa niðurstöðu og leitast við að fá henni breytt. Með úrskurði 4. febrúar 2003 leitaði héraðsdómur umsagnar læknaráðs um nánar tiltekin atriði málsins. Í áliti læknaráðs 13. maí sama ár var komist að þeirri niðurstöðu að vísbendingar um beinsýkingu, sem komu fram í svokölluðu beinaskanni 30. desember 1997, hefðu átt að kalla á þau viðbrögð að frekari myndgreining yrði strax gerð á hálsi gagnáfrýjanda. Slík rannsókn hafi ekki verið gerð fyrr en 12. janúar 1998. Á hinn bóginn hafi gagnáfrýjandi fengið sýklalyfjameðferð frá 28. desember 1997 og hafi hún átt jafnt við beinsýkingu og blóðsýkingu, sem þá hafi verið talið að hrjáði hann. Því var og lýst að læknismeðferð gagnáfrýjanda teldist vera í samræmi við fyrirliggjandi greiningar og voru ekki að öðru leyti gerðar athugasemdir við eftirlit og eftirmeðferð hans. Í forsendum héraðsdóms er ekki sérstaklega vikið að þessari álitsgerð, en eins og röksemdafærslu fyrir niðurstöðu hennar er hagað getur hún engu breytt við úrlausn málsins. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu gagnstefnda af kröfu gagnáfrýjanda. Í forsendum héraðsdóms er með ýtarlegum læknisfræðilegum rökstuðningi komist að þeirri niðurstöðu að mistök hafi átt sér stað fyrir gáleysi lækna þeirra, sem komu að meðferð gagnáfrýjanda á Sjúkrahúsi Akraness og síðar eftirliti með honum þar. Aðaláfrýjandi hefur ekki aflað neinna sönnunargagna til að hnekkja þeirri niðurstöðu. Með því að leggja verður af þessum sökum niðurstöðu héraðsdóms til grundvallar um að mistök þessi hafi verið gerð, hvílir á aðaláfrýjanda að sýna fram á að ekki séu orsakatengsl milli þeirra og tjóns gagnáfrýjanda. Það hefur aðaláfrýjanda ekki tekist og verður því bótaábyrgð felld á hann vegna þess tjóns, sem gagnáfrýjandi varð fyrir, en um fjárhæð þess er ekki deilt fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjanda er ekki þörf á að fá frekari viðurkenningu á ábyrgð aðaláfrýjanda á tjóni sínu og eru því ekki efni til að fjalla nánar um þátt starfsmanna Landspítala háskólasjúkrahúss í meðferð hans. Samkvæmt þessu verður niðurstaða héraðsdóms um skaðabótaskyldu aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda staðfest á þann hátt, sem í dómsorði segir. Eftir þessum úrslitum verður gagnáfrýjanda gert að greiða gagnstefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Einnig verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum, allt eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Gagnstefndi, Læknisfræðileg myndgreining ehf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Baldurs Ólafssonar. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda 6.992.307 krónur með 2% ársvöxtum frá 27. október 1997 til 30. apríl 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði gagnstefnda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 9.036.307 kr. með vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 27. október 1997 til 30. apríl 2000, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. og V. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda íslenska ríkisins vegna heilbrigðis- og trygginga-málaráðherra, f.h. Landspítala, háskólasjúkrahúss og Sjúkrahúss Akraness, eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda íslenska ríkinu málskostnað samkvæmt mati réttarins. Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda en í því tilfelli verði málskostnaður látinn niður falla. Dómkröfur stefnda Læknisfræðilegrar myndgreiningar ehf. eru þær að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins, þ.m.t. kostnað af virðisaukaskatti á lögmannsþjónustu. Málsatvik Föstudaginn 24. október 1997 var stefnandi ásamt konu sinni á ferð úti á landi á leið til Egilsstaða. Þegar leið á ferðina fór stefnanda að líða illa, fékk köldu og fann að hann var kominn með hita. Stefnandi taldi um flensu að ræða og hélt ferðinni áfram. Er stefnandi kom til Egilsstaða reyndist hann með 39ºC hita. Stefnandi var einnig með verki í baki, en þá verki hafði hann verið með um nokkurn tíma. Hann hafði leitað til lækna út af þessum verkjum og fengið við þeim sprautur. Frá því að stefnandi var skorinn upp við brjósklosi 1966, 1968, 1973 og 1975 hefur hann átt vanda til að fá verki í bak, einkum í mjóhrygg. Stefnandi leitaði læknis á Egilsstöðum, sem einnig sprautaði hann í bakið eftir að stefnandi hafði sagt honum sjúkrasögu sína. Stefnandi taldi hins vegar ljóst að hitinn var ekki vegna bakverkjanna. Aðfaranótt 27. október, en þá var stefnandi kominn heim til Akraness, var hann lagður inn á Sjúkrahús Akraness (SA) með háan hita og verki aðfaranótt 27. október 1997. Reyndist hann vera með sýkingu af völdum Staphylococcus aureus (klasasýklar) og var strax hafin sýklalyfjameðferð. Segulómun af hálsi, sem gerð var á Landspítala, háskólasjúkrahúsi (LSH) 29. október 1997, sýndi abscess (graftarkýli) í vöðva aftanvert á hálsi og var því stefnandi lagður inn á LSH 30. október til frekari meðferðar. Beinaskann 30. október 1997 sýndi ekki merki um osteomyelitis (beinsýkingu). Sýklalyfjameðferð var haldið áfram á LSH og 5. nóvember 1997 voru tæmd út graftarkýli á útlimum. Stefnandi fékk nýrnabólgu af sýklalyfinu (Ekvacillin) og var því settur á annað lyf (Velosef). Hinn 10. nóvember 1997 var gerð ástunga á hálsi og tæmdur út gröftur. Hinn 12. nóvember 1997 var stefnandi útskrifaður af LSH yfir til SA og var sýklalyfjameðferð haldið þar áfram til 25. nóvember 1997. Þá útskrifaðist stefnandi af SA og sýklalyfjameðferð var hætt eftir alls 30 daga meðferð, eða sem svarar 4 vikum og 2 dögum. Hann kom áfram í umbúðaskiptingar á sárum á göngudeild SA. Ekki liggja fyrir upplýsingar um neitt skipulagt lækniseftirlit eftir útskrift stefnanda af SA. Stefnandi heldur því fram að hann hafi haft verki allan tímann og þeir farið versnandi. Hann segist hafa þrábeðið lækna á SA um frekari rannsókn vegna verkjanna og nánast þurft að heimta slíka rannsókn. Fram kemur að hann var með hækkandi hvít blóðkorn á þessu tímabili eða 9. desember og 15. desember 1997. Segulómun af hálsi var því gerð á LSH 16. desember 1997 á vegum Sigurðar B. Þorsteinssonar, smitsjúkdómasérfræðings á LSH, og var niðurstaða hennar túlkuð þannig að graftarkýlið væri horfið og ekki sæjust nein merki um beinsýkingu og því ekki þörf frekari sýklalyfjameðferðar. Stefnandi var síðan aftur lagður inn á SA 28. desember 1997 með sýkingareinkenni. Var hann þá aftur kominn með sýkingu af völdum Staphylococcus aureus. Sýklalyfjameðferð var hafin að nýju. Daginn eftir var gert beinaskann á LSH, aftur í samráði við Sigurð B. Þorsteinsson, sem sýndi aukna upphleðslu í mjúkvefja- og beinafasa. Það gaf til kynna að til staðar væri sýking bæði í mjúkvefjum og beini. Aftur voru tæmd graftarkýli á útlimum og nú einnig í öxl. Hinn 12. janúar 1998 var tekin röntgenmynd af hálsliðum er sýndi niðurbrot og eyðingu að hluta á C-1 (fyrsta hálslið). Stefnandi var því aftur lagður inn á LSH hinn 14. janúar 1998 og tölvusneiðmynd af hálsi hinn 16. janúar 1998 sýndi niðurbrot og eyðingu á C-1 (dens, fyrsta hálslið). Hinn 23. janúar 1998 var gerð spenging á hálsliðum á bæklunardeild LSH og stefnandi var aftur fluttur á SA hinn 28. janúar 1998. Sýklalyfjameðferð var síðan haldið áfram í alllangan tíma þar á eftir. Embætti landlæknis kannaði mál stefnanda og komst að þeirri niðurstöðu að hæpið hefði verið að hætta sýklagjöf eins og gert var 16. desember 1997 með hliðsjón af endurskoðaðri segulómun frá þeim degi. Jafnframt taldi embættið að ekki hefði að öllu leyti verið staðið tilhlýðilega að greiningu þá. Stefnandi fól lögmanni að kanna hvort hann ætti rétt á skaðabótum vegna mistaka við greiningu, í læknismeðferð og við eftirlit og eftirmeðferð. Sigurði B. Þorsteinssyni lækni var ritað bréf dags. 11. nóvember 1998 vegna málsins. Í svari Sigurðar kemur fram að talsverður grunur var um beinsýkingu hjá stefnanda þótt röntgenrannsóknir hafi ekki sýnt nein slík merki. Því hafi meðferð á stefnanda beinst að því að meðhöndla greinda blóðsýkingu en ekki sýkingu í beini. Jafnframt telur læknirinn að ef greiningin beinsýking hefði legið fyrir hefði sýklalyfjameðferð stefnanda án efa orðið lengri en hún var þótt hann treysti sér ekki til að fullyrða að lengri meðferð hefði breytt einhverju um sjúkdómsgang stefnanda. Með bréfi dags. 24. júní 1999 hafnaði stefndi Læknisfræðileg myndgreining ehf. því að hugsanlega ranga meðferð við sýkingu stefnanda megi rekja til mistaka fyrirtækisins við greiningu á segulómun hinn 16. desember 1997. Gert var örorkumat á stefnanda 12. febrúar 2000 af Magnúsi Guðmundssyni dr. med. Niðurstaða matsins var sú að varanlegur miski stefnanda væri 35%, vegna spengingar 25% og vegna slappleika í vörum 10%. Varanleg örorka stefnanda var metin 40%. Embætti ríkislögmanns var ritað bréf dags. 31. mars 2000 þar sem gerð var krafa um bætur f.h. stefnanda vegna mistaka við læknismeðferð hjá stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúsi og stefnda, Sjúkrahúsi Akraness. Með bréfi dags. 11. maí 2001 hafnaði ríkislögmaður bótaskyldu ríkisins vegna stefndu Landspítala háskólasjúkrahúss og Sjúkrahúss Akraness. Niðurstöðuna byggði ríkislögmaður m.a. á áliti landlæknis frá 15. mars 2001. Þar sem stefnandi telur að bótaskyld mistök hafi orðið hjá stefndu við greiningu, í læknismeðferð og við eftirlit og eftirmeðferð vegna veikinda hans, sem hófust í lok október 1997 og lauk með því að hann þurfti að fara í hálsspengingu 23. janúar 1998, er mál þetta höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir bótakröfu sína á hendur stefndu á því að orðið hafi skaðabótaskyld mistök við greiningu, í læknismeðferð og við eftirlit og eftirmeðferð vegna veikinda hans. Veikindin hófust í lok október 1997 og lauk með því að 30. desember 1997 kom í ljós beinsýking og um miðjan janúar 1998 reyndist standliður stefnanda ónýtur vegna hennar. Hann þurfti í kjölfarið að gangast undir hálsspengingu. Stefnandi telur orsök hálsspengingarinnar og þeirrar örorku sem hann fékk vegna hennar mega rekja til gáleysis starfsmanna stefndu. Stefnandi byggir á því að stefndu, Læknisfræðileg myndgreining ehf., Landspítalinn, háskólasjúkrahús og Sjúkrahús Akraness, beri ábyrgð á skaðaverkum sem starfsmenn þeirra unnu við greiningu, meðferð, eftirlit og eftirlitsmeðferð stefnanda á grundvelli reglna um húsbóndaábyrgð. Stefnandi telur starfsmenn allra þessara aðila hafa sýnt af sér gáleysi sem urðu þess valdandi að gangur veikinda hans varð með þeim hætti sem raun ber vitni og leiddi til þess skaða sem hann varð fyrir. Ómögulegt sé að segja til um hvort einn aðili beri meiri ábyrgð en annar þar sem það tjón sem stefnandi varð fyrir megi rekja til afleiðinga raða saknæmra mistaka þessara starfsmanna. Því er á því byggt að stefndu, Læknisfræðileg myndgreining ehf., Landspítalinn, háskólasjúkrahús og Sjúkrahús Akraness beri solidariska ábyrgð á tjóni stefnanda nema stefndu, einn eða fleiri, sanni með ótvíræðum, skjalfestum hætti að viðkomandi beri ekki ábyrgð á tjóni stefnanda. Fræðiritum beri saman um það að greining á beinsýkingu geti verið mjög erfið. Vísbendingar um sjúkdóminn séu stundum takmarkaðar við bólgu á nærliggjandi svæði, hita, staðbundna beinverki og hækkun hvítra blóðkorna. Hvít blóðkorn séu þó ekki alltaf hækkuð en sökk og C-Reactive protein (CRP) sé það venjulega. Talið sé að mæling á CRP gefi betri vísbendingu um sýkingu en mæling á sökki. Röntgenmyndir geti verið eðlilegar uns beineyðing hefjist. Beinaskönnun geti sýnt beinsýkingu en hún greini oft ekki á milli beinsýkingarinnar og sýkingar í mjúkvefjum á nærliggjandi svæðum. Afdráttarlaus greining kalli á ræktun úr beinasýni. Meðferð við beinsýkingu sé sýklalyfjagjöf og opnun sýkinga í mjúkvef. Fræðiritum beri saman um að því fyrr sem beinsýking sé greind þeim mun meiri líkur séu á því að hana takist að lækna. Bótakröfu á hendur stefnda Læknisfræðilegri myndgreiningu ehf. byggir stefnandi á því að starfsmenn hans, læknarnir Einar Steingrímsson og Jörgen Albrechtsen, hafi sýnt af sér gáleysi við úrlestur segulómunar sem gerð var annars vegar 29. október 1997 og hins vegar 16. desember 1997. Í svari vegna rannsóknar 29. október 1997 segir Einar Steingrímsson læknir að beinsýking sé mjög ólíkleg. Þá fullyrðingu telur stefnandi mjög óvarlega í ljósi viðurkenndrar þekkingar á gangi beinsýkingar. Rannsóknin hafi heldur ekki gefið tilefni til þessarar fullyrðingar. Þvert á móti sýni rannsóknin að ígerð sé í yfirborði sem gangi inn að standlið. Rannsóknin hafi þannig borið með sér vísbendingar um beinsýkingu í hálsi. Afdráttarlaus fullyrðing í svarinu hafi orðið til þess að læknar stefnda, Landspítala, háskólasjúkrahúss, hafi ekki verið eins á verði gagnvart beinsýkingu, eins og stefnandi telur að þeir hefðu átt að vera. Í svari vegna rannsóknar 16. desember 1997 hafi Jörgen Albrechtsen lækni, yfirsést greinilega bólga við standlið sem benti til ígerðar. Stefnandi telur þannig að ógætilegar fullyrðingar starfsmanna stefnda, Læknisfræðilegrar myndgreiningar ehf. við úrlestur rannsóknar hinn 29. október 1997 og mistök starfsmanns hans við úrlestur rannsóknar hinn 16. desember 1997 hafi haft afdrifaríkar afleiðingar varðandi þá meðferð sem starfsmenn stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúss töldu hann þurfa. Bótakröfu á hendur stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúsi byggir stefnandi á því að læknar sem komu að meðferð og síðar eftirliti stefnanda hafi sýnt af sér gáleysi sem varð til þess að beinsýking sú sem hann var með greindist ekki fyrr en svo seint að standliður hans var eyddur og ekkert annað hægt að gera en framkvæma á honum hálsspengingu, með þeirri örorku sem það hefur valdið stefnanda. Stefnandi var lagður inn hjá stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúsi vegna grunsemda um að stefnandi væri með beinsýkingu. Allar klínískar vísbendingar hafi bent til þess að stefnandi væri með beinsýkingu. Stefnandi hafi verið sýktur af einni þeirra baktería er valda beinsýkingu, þ.e. S. aureus. Stefnandi hafi kvartað stöðugt um verki í hálsi og þar var hann með bólgu í mjúkvef. Blóðrannsókn sem gerð var við innlögn hjá stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúsi, 30. október 1997, sýndi að hvít blóðkorn voru talsvert hækkuð, sem og neutrófílar og CRP. Öll þessi gildi séu vísbendingar um sýkingu. Yfirlit um blóðrannsóknir sem gerðar voru á stefnanda beri ekki með sér að CRP gildi hans hafi verið mælt aftur eftir 30. október 1997, sem verði að teljast gáleysi í ljósi þeirrar vísbendingar sem í því gildi felst varðandi beinsýkingu. Við útskrift höfðu hvít blóðkorn lækkað en neutrófílar voru enn talsvert hækkaðir. Ýmis gildi í blóðrannsóknum bentu þannig til að stefnandi hafi enn verið með virka sýkingu þegar hann útskrifaðist 12. nóvember 1997. Aðrar rannsóknir sem gerðar voru hjá stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúsi hafi og verið handahófskenndar að mati stefnanda, og ekki í samræmi við þekkta vitneskju um gang sjúkdómsins og greiningaraðferðir. Hinn 31. október 1997 hafi verið gerð þriggja fasa beinaskönnun sem sýni greinilega bólgu í mjúkvef í hálsi. Fullyrt sé í niðurstöðu að ekki séu merki um beinsýkingu sem sé óvarkár fullyrðing í ljósi vitneskju um það hvenær beinsýking komi fram við beinaskönnun. Hinn 3. nóvember 1997 hafi verið gerð segulómun af hálshrygg en niðurstaða úr henni sé svo óljóst orðuð að erfitt sé að vita hvert svarið raunverulega sé. Þar segir í öðru orðinu að ekki séu merki um beinsýkingu í diskum eða liðbolum en í hinu segir að það gæti verið aukið segulskin í beini aðlægt facettuliðum vinstra megin. Aftur sjáist greinileg merki um bólgu um mjúkvef í hálsi. Gögn í sjúkraskrá beri þess ekki merki að röntgenmynd eða segulómun hafi verið tekin á ný. Hins vegar var tekin sneiðmynd af hálsi stefnanda 10. nóvember 1997 en þar sé í engu vikið að ástandi hálsliða hans. Stefnandi telur því að það hafi verið gáleysi hjá læknum stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúss að fylgjast ekki betur með ástandi hans í ljósi grunsemda um beinsýkingu og í ljósi þeirra sterku klínísku vísbendinga um að hann væri með beinsýkingu. Stefnandi telur að hér hafi meðferð hans verið verulega ábótavant. Rannsóknir sem gerðar voru hafi aldrei útilokað með vissu beinsýkingu en meðferð hans og eftirlitið með honum hafi verið í samræmi við að beinsýking hefði verið útilokuð. Þá hafi ekki verið talin ástæða til að hreinsa sýkingu á hálsi með sama hætti og gert hafi verið við sýkingar á öðrum stöðum. Þá telur stefnandi að beita hefði átt sérstakri aðgæslu í ljósi sögu hans um áfengisneyslu þar sem vitað sé að slík saga geti haft áhrif á sýkingar og kvartanir. Þá telur stefnandi að ógætilega hafi verið staðið að útskrift hans frá stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúsi 12. nóvember 1997. Læknabréf vegna dvalarinnar sé sent heilsugæslulækni stefnanda 5. janúar 1998, tæpum tveimur mánuðum eftir að stefnandi var útskrifaður. Þar komi fram að læknirinn ætli að vera í sambandi við yfirlækni stefnda Sjúkrahúss Akraness sem muni bera ábyrgð á framhaldsmeðferð og eftirliti. Stefnandi telur greinilegt að þarna hafi orðið óljós skil milli þess hver hafi borið ábyrgð á áframhaldandi meðferð, eftirmeðferð og eftirliti hans. Læknir stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúss hafi talið ábyrgðina komna yfir til stefnda, Sjúkrahúss Akraness. Stefnandi telur að uppi hafi verið óvissa um hver fylgdist með eftirmeðferð hans og eftirliti vegna sjúkdómsins og það hafi orðið til þess að hvorugur aðilinn hafi í raun fylgst með honum með þeim hætti sem eðlilegt og tilhlýðilegt hefði verið miðað við alvarleika sjúkdómsins. Í ljósi alvarleika sjúkdómsferils stefnanda hafi verið sérstaklega rík ástæða fyrir lækna stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúss að ganga skýrt frá því við lækna stefnda Sjúkrahúss Akraness hvernig haga skyldi áframhaldandi meðferð, eftirmeðferð og eftirliti þannig að engin óvissa ríkti um það atriði. Loks telur stefnandi að læknir stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúss hafi, í ljósi gangs sjúkdóms hans, sýnt af sér gáleysi þegar hann taldi ekki ástæðu til frekari meðferðar eða eftirlits með stefnanda eftir rannsóknina 16. desember 1997 og sinnti í engu alvarlegum kvörtunum stefnanda um viðvarandi verk í hálsi. Stefnandi telur að kvörtun hans um hálsverki hefði átt að gefa lækni stefnda Landspítala, háskólasjúkrahúss, m það að hann þyrfti að skoða nánar, ekki síst í ljósi þess að beinsýking hafði aldrei verið útilokuð. Með því að sinna í engu þessu kvörtunum stefnanda hafi dregist á langinn að beinsýking hans uppgötvaðist með þeim afleiðingum fyrir stefnanda sem áður hafa verið raktar. Bótakröfu á hendur stefnda Sjúkrahúss Akraness byggir stefnandi á því að læknar sem þessi stefndi beri húsbóndaábyrgð á, sem hafi komið að meðferð og síðar eftirliti stefnanda hafi sýnt af sér gáleysi sem varð til þess að dregist hafi óhóflega að brugðist væri við kvörtunum hans bæði áður en hann útskrifaðist 25. nóvember 1997 og eins viðvarandi kvörtunum hans eftir þá útskrift og þar til hann var lagður inn á ný 28. desember 1997. Gáleysi þetta hafi leitt til þess að beinsýking sú sem hann var með hafi ekki greinst fyrr en svo seint að standliður hans var eyddur og ekkert annað hægt að gera en framkvæma á honum hálsspengingu, með þeirri örorku sem það hafi valdið stefnanda. Gögn úr sjúkraskrá stefnanda frá þessari legu sýna að við blóðrannsóknir hafi ekki verið mæld þau gildi sem gefa vísbendingu um hvort sýking sé ennþá í gangi. Þannig hafi aldrei frá 12. 25. nóvember verið mælt sökk eða CRP, eins og eðlilegt hefði verið. Á þessu tímabili hafi aldrei verið teknar röntgenmyndir eða aðrar rannsóknir gerðar til að kanna stöðu mála. Stefnandi hafi verið útskrifaður 25. nóvember 1997 án þess að viðhlítandi rannsóknir væru gerðar til að kanna hvert raunverulegt ástand hans var. Hann hafi kvartað um verki í hálsi sem ákveðið hafi verið, án skoðunar, að væri vöðvabólga. Blóðrannsóknir sem stefnandi var sendur í 9. og 15. desember hafi hvorki mælt sökk né CRP. Í bæði skiptin hafi komið í ljós að hvít blóðkorn voru að hækka, en þeirri vísbendingu um að sýking væri enn í gangi hafi í engu verið sinnt. Þá hafi læknar stefnda, Sjúkrahúss Akraness í engu sinnt margítrekuðum kvörtunum stefnanda í desember 1997 um mikla verki í hálsi, heldur gefið honum eingöngu verkjalyf. Í ljósi alvarlegs sjúkdómsferils stefnanda hefðu viðvarandi kvartanir stefnanda átt að vekja uppi grunsemdir hjá þessum læknum um það að sjúkdómsferlinu væri ekki lokið, eins og talið hafði verið. Sömuleiðis hefði hækkun hvítra blóðkorna átt að vekja sömu grunsemdir. Þá telur stefnandi að viðbrögð lækna stefnda Sjúkrahúss Akraness hafi verið gáleysisleg þegar hann var lagður inn á ný 28. desember 1997. Sjúkraskrá beri þess merki að margítrekaðar kvartanir hans um viðvarandi verki í hálsi hafi verið teknar léttilega og jafnvel látið að því liggja að stefnandi væri að kvarta til að fá sterk verkjalyf og að hann væri orðin sólginn í þau. Verkjalyf sem stefnandi hafi fengið á þessu tímabili hafi verið þau sem sömu læknar gáfu honum vegna kvartananna. Úrlestur röntgenrannsóknar sem gerð var 30. desember 1997 hafi bent til að um beinsýkingu væri að ræða. Þrátt fyrir það sé ekkert gert fyrstu dagana á árinu 1998 annað en að setja stefnanda á sýklalyf á ný. Segulómun til að kanna nánar ástand stefnanda hafi ekki verið gerð fyrr en 14. janúar 1998, eða hálfum mánuði seinna. Þessa háttsemi telur stefnandi saknæma af hálfu starfsmanna stefnda Sjúkrahúss Akraness. Stefnandi telur einnig að saga hans um áfengisneyslu hefði átt að kalla á sérstaka aðgæslu vegna sýkingarinnar og kvartana hans, bæði við innlögnina í nóvember og innlögnina í lok desember 1997, þar sem vitað sé að slík forsaga geti skipt máli í tilvikum sem þessum. Undir rekstri málsins féll stefnandi frá upphaflegri aðal- og varakröfu í málinu. Stefnandi miðar útreikning kröfu sinnar við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 og sundurliðar hana þannig: Bætur fyrir þjáningar: Rúmliggjandi frá 29. október 1997 17. febrúar 1998 Samtals 112 dagar á 1730 kr.: 193.760 kr. Veikindi án þess að vera rúmliggjandi: sex mánuðir Samtals 180 dagar á 930 kr.: 167.400 kr. Varanlegur miski: 35% af 5.339.500 kr. ((4.000.000:3282)x4381) 1.868.825 kr. Lækkun vegna aldurs 25% - 467.206 kr. Samtals varanlegur miski 1.401.619 kr. Varanleg örorka: 40% af 44.514.450 (4.451.445x10)=((17.805.780):3580)x 4381: 21.789.698 kr. Lækkun á varanlegri örorku vegna aldurs 76% 16.560.170 kr. Samtals varanleg örorka 5.229.528 kr. Annað fjárhagslegt tjón Vegna breytinga á húsnæði 2.000.000 kr. Krafa nemur samtals 9.036.307 kr. Í öllum tilvikum er krafist greiðslu á útlögðum kostnaði, samtals 44.000 kr., og er sú fjárhæð innifalin í kröfufjárhæðum. Stefnufjárhæð kröfu byggist á matsgerð Magnúsar Guðmundssonar dr. med. dags. 20. febrúar 2000. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar, sérstaklega reglna um ábyrgð atvinnurekenda á skaðaverkum starfsmanna sinna, þ.e. reglum um húsbóndaábyrgð. Um bótakröfu stefnanda er vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 1. 4. gr., sbr. 26. gr. laganna. Krafa um vexti byggist á 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og um dráttarvexti á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 10. og 14. gr. og á III. og V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Upphafstími vaxta miðist við fyrstu innlögn stefnanda hjá stefnda Sjúkrahúsi Akraness og upphafstími dráttarvaxta við þann dag þegar mánuður var liðinn frá því að stefndu fengu í hendur rökstudda skaðabótakröfu stefnanda og fullnægjandi gögn til að taka afstöðu til hennar. Krafa um vexti og dráttarvexti feli í sér að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti og sé þar miðað við tímasetningu bótakröfu gagnvart stefndu Landspítala, háskólasjúkrahúsi og Sjúkrahúsi Akraness og njóti stefndi Læknisfræðileg myndgreining ehf. góðs af því. Krafa stefnanda um málskostnað byggist á XXI. kafla laga 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimta og skila virðisaukaskatti af tekjum vegna þjónustu sinnar. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir þessum hluta kröfu sinnar úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Stefndi krefst sýknu í málinu og fullyrðir að stefnandi hafi fengið góða og eðlilega meðferð á lyflækningadeildum Sjúkrahúss Akraness og Landspítala Háskólasjúkrahúsi á þeim tímabilum sem um ræðir. Sýking og sjúkdómsgangur stefnanda hafi um margt verið óvenjulegur. Eins og skýrlega komi fram í gögnum málsins hafi verið gerðar umfangsmiklar rannsóknir á stefnanda. Allar þessar rannsóknir hafi leitt í ljós að eingöngu hafi verið um að ræða sýkingu í mjúkvefjum. Fyrstu einkenni um sýkingu í beini hafi ekki komið ótvírætt í ljós fyrr en með röntgenmyndum sem teknar voru af stefnanda 12. janúar 1998 og voru tveimur dögum síðar staðfestar án vafa. Ekkert í öðrum rannsóknum hafi heldur sýnt einkenni um sýkingu í beinum þótt eftir hafi verið leitað. Eftir á að hyggja megi þó sjá við endurskoðun á segulómunarmyndum frá 16. desember 1997, sem unnar voru á vegum Læknisfræðilegrar myndgreiningar ehf., einhver merki um vökvaviðbrögð umhverfis standliðinn sem síðar reyndist sýktur. Landlæknir telur í áliti sínu að erfitt sé þó að áfellast röntgenlækninn sem úr myndunum las. Breytingarnar hafi verið ógreinilegar, ekki í samræmi við þá klínísku spurningu sem lögð var fyrir hann og auðvelt hafi verið að greina breytingarnar með seinni vitneskju í huga, eins og landlæknir orðar það í áliti sínu. Stefndi geti ekki dregið aðrar ályktanir af þessu en þær, að ósannað sé að starfsmönnum þeirra sjúkrahúsa sem hann beri ábyrgð á hafi orðið á bótaskyld mistök við greiningu og við meðferð á stefnanda á því tímabili sem um ræðir. Með góðri samvisku telur stefndi að viðbrögð starfsmanna sjúkrahúsanna gagnvart stefnanda hafi verið skjót, fagleg og ætíð miðuð við þá þekkingu sem starfsmenn vissu besta á hverjum tíma. Starfsmenn sjúkrahúsanna hafi rannsakað stefnanda ítrekað með tilliti til sýkingar í beinum en hafi þrátt fyrir það ekki komið auga á það. Ástæða þess að ekki hafi tekist að greina þetta mein stefnanda sé eflaust sú, að beinsýking í hryggsúlu sé mjög erfiður og lúmskur sjúkdómur og það sé vel þekkt að sýkingin geti dulist mönnum þótt eftir sé leitað. Þetta verði að hafa í huga við sakarmat málsins. Í niðurstöðu álits landlæknis segir orðrétt: „Sjúkdómsferill Baldurs er mjög alvarlegur, óvenjulegur og sérstakur. Hugsanlegt er að uppruna megi rekja til stungumeðferðar vegna bakóþæginda en úr því verður aldrei skorið. Miðað við vitneskju um gang mála var tæplega fimm vikna sýklalyfjameðferð sem lauk síðla nóvember 1997 eðlileg og í samsæmi við venjulegar vinnuvenjur. Efni voru til að gera segulómun í kjölfar beinaskanns um áramót 1997/1998 vegna endurkomu sjúkdómsins og þess sem vitað var um sýkingarstað áður. Mjög er ólíklegt að það hefði breytt einhverju um gang mála eða forðað endanlegri niðurstöðu. Minna verður á að aðgerð var ekki gerð fyrr en rúmri viku eftir að greining lá fyrir.“ Sigurður Guðmundsson, núverandi landlæknir, sé eini hlutlausi aðilinn sem látið hafi uppi álit í máli þessu, ef frá sé talið órökstutt álit eldri landlæknis Ekki sé annað að sjá við lestur álits núverandi landlæknis en að meðferð stefnanda hafi verið að öllu leyti eðlileg fram að áramótum 1997/1998. Eftir beinaskannið 30. desember 1997 telur landlæknir að efni hafi verið til að gera segulómun vegna endurkomu sjúkdómsins og þess sem vitað hafi verið um sýkingarstað áður. Hér verði þó að líta til þess að á þessum tímamörkum hafi lyfjameðferð stefnanda verið hafin að nýju og beinaskannið 30. desember 1997 veitti engar nýjar upplýsingar og ekkert benti þá til að sýking hefði grafið um sig efst í hálsi stefnanda eins og skömmu síðar hafi þó komið í ljós. Engin sýnileg eða knýjandi ástæða hafi því verið til þess að senda stefnanda í segulómun enda var talið með góðum rökum að blóðsýking hefði tekið sig upp aftur og hana þyrfti að meðhöndla á sama hátt og áður hafði verið gert. Hér verði líka að hafa í huga að almennt ástand stefnanda hafi þrátt fyrir allt farið batnandi í byrjun árs 1998. Til dæmis mun hann hafa verið hitalaus frá 4. janúar 1998 og talinn batnandi og verkir minni í sjúkraskýrslum 7. janúar þar á eftir. Stefndi komi því ekki auga á, að viðbrögð lækna á Sjúkrahúsi Akraness frá 28. desember 1997, þegar stefnandi var lagður þar inn á ný, hafi verið gáleysisleg eins og stefnandi heldur fram. Þvert á móti er því haldið fram að læknar og annað starfsfólk spítalans hafi reynt allt til þess að greina og meðhöndla sjúkdóm stefnanda á eðlilegan og faglegan hátt. Að mati stefnda leiðir allt framangreint til þess að sýkna beri stefnda af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndi mótmælir harðlega þeirri fullyrðingu stefnanda, að 30. desember 1997 hafi komið í ljós beinsýking í beinaskanni sem tekið var af stefnanda þann dag. Þessi fullyrðing sé ekki í samræmi við gögn málsins og sé einungis fullyrðing stefnanda sjálfs, órökstudd með öllu. Bendir stefndi aftur á álit landlæknis, þar sem beinlínis sé fjallað um þetta tiltekna atriði. Stefnandi fullyrði í stefnu að við innlögn hans á Landspítala, háskólasjúkrahús hafi „allar klínískar vísbendingar bent[u] til þess að stefnandi væri með beinsýkingu.“ Þessi fullyrðing sé einfaldlega ekki rétt og þaðan af síður studd gögnum. Hins vegar hafi beinsýking verið hugsanleg við þessar aðstæður og hafi stefnandi því verið rannsakaður með tilliti til þess, en án þess að beinsýking greindist. Á þessu tvennu sé augljós munur. Stefnandi telur ýmislegt annað hafa farið úrskeiðis við rannsókn og meðferð stefnanda á Landspítala Háskólasjúkrahúsi. Öllum þessum fullyrðingum er mótmælt sem ósönnuðum. Aftur er vakin athygli á því að enginn þeirra fái hljómgrunn í áliti landlæknis. Á sama hátt mótmælir stefndi harðlega öllum fullyrðingum stefnanda um að meint gáleysisleg meðhöndlun starfsmanna Sjúkrahúss Akraness hafi leitt til örorku stefnanda. Allar þessar fullyrðingar stefnanda séu órökstuddar og fái hvergi stoð í framlögðum gögnum málsins. Stefndi verði hér að vekja athygli á því að stefnandi rekur mál þetta á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Slíkum málatilbúnaði fylgir sú skylda að stefnanda beri að sýna fram á og sanna bótaskylt tjón til þess að dómstóll geti dæmt um slíka kröfu. Fullyrðingin ein nægir ekki og að mati stefnda séu ekki lagaskilyrði til þess að dómendur meti sök einir og óstuddir að álitum. Meira þurfi að koma til. Sá sem haldi fram sök og bótaskyldu verði að sýna fram á það á grundvelli viðurkenndra sönnunarreglna einkamálaréttarfarsins. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki uppfyllt þetta skilyrði. Með öðrum orðum, allar kröfur stefnanda gagnvart stefnda séu órökstuddar og því ósannaðar og af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndi mótmælir ekki framlögðu örorkumati stefnanda. Æskilegra hefði þó verið að bera mál þetta undir örorkunefnd eins og skaðabótalögin nr. 50/1993 gerðu ráð fyrir á þeim tíma sem hér um ræðir. Tölulegri kröfugerð stefnanda er mótmælt að svo komnu í heild sinni. Ef fallist verði á bótaskyldu mun stefndi ekki mótmæla að bætur verði dæmdar á grundvelli örorkumats sem reiknað verði út og dæmt á grundvelli ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993 sem í gildi voru á því tímabili sem mál þetta snúist um. Málsástæður og lagarök stefnda Læknisfræðilegrar myndgreiningar ehf Samkvæmt stefnunni sé bótakrafa stefnanda á hendur stefnda byggð á því að læknarnir Einar Steingrímsson og Jörgen Albrechtsen, sem báðir eru starfandi sérfræðingar hjá stefnda, hafi sýnt af sér gáleysi við úrlestur segulómrannsókna sem gerðar voru 29. október 1997 og 16. desember 1997. Rannsókn 29. október 1997 Í svari Einars Steingrímssonar sé skýrt tekið fram að rannsóknin hafi ekki tekist sem skyldi, myndirnar séu með talsverðri hreyfióskerpu og eingöngu hafi tekist að fá fáeinar seríur. Ástæðan hafi verið sú að sjúklingur hafi ekki getað verið kyrr vegna verkja. Lýst sé þeim myndum sem hafi náðst og sagt að „við þessar aðstæður” sjáist ekki nein merki um intraspinal process og það sem til beinastructure sjáist sé innan eðlilegra marka og hvergi að sjá signalaukningu svarandi til beina á STIR-myndum, þannig að osteomyelites sé mjög ólíklegur. Kröfur stefnanda eru byggðar á því að með framangreindu svari hafi læknirinn sett fram „fullyrðingu” sem sé mjög óvarleg í ljósi viðurkenndrar þekkingar á gangi beinsýkingar. Rannsóknin hafi ekki gefið tilefni til „þessarar fullyrðingar”. Þessari framsetningu stefnanda er mótmælt sem rangri. Það sé augljós mistúlkun á niðurstöðum Einars Steingrímssonar að í þeim hafi falist fullyrðingar. Þvert á móti sé settur skýr fyrirvari um takmarkað gildi rannsóknarinnar vegna tæknilegra erfiðleika við gerð hennar sem tengdust ástandi sjúklingsins. Eins sé það rangt að einhver fullyrðing sé um að beinsýking sé ekki fyrir hendi. Einungis sé sagt að beinsýking (osteomyelites) sé mjög ólíkleg og gerð grein fyrir forsendum þeirrar ályktunar. Sú fullyrðing stefnanda að „afdráttarlaus fullyrðing” Einars Steingrímssonar hafi orðið til þess að aðrir læknar hafi ekki verið nægjanlega á verði gagnvart beinsýkingu sé að mati stefnda órökstudd, röng og tilefnislaus. Að mati stefnda hafi rannsóknarniðurstaða Einars Steingrímssonar verið að öllu leyti í samræmi við fyrirliggjandi gögn og því engri sök til að dreifa. Rannsókn 16. desember 1997 Stefnandi byggir á því að Jörgen Albrechtsen hafi greinilega yfirsést bólga við ant.arcus.svæði atlas sem hafi bent til ígerðar. Það sé rangt að lækninum hafi yfirsést bólga. Í niðurstöðu rannsóknarinnar komi fram að bólga hafi hjaðnað frá því sem var í rannsókninni 29. október 1997 („Regression á abcess”). Því sé lýst að 2 cm abcessinn sem áður sást í musculus semi spinalis vinstra megin, sé nú hjaðnaður. Það greinist ekki lengur vökvi centralt, en örlítið þykkildi sé í vöðvanum. Við mat á svarinu verði að líta til rannsóknarbeiðninnar. Í rannsóknarbeiðninni sé beðið um segulómun á hálsi í því skyni að fá stöðu (status) á bólgu (abcess) í hálsi. Engin beiðni sé um könnun á hugsanlegri beinsýkingu eða nýrri sýkingu í hálsi. Svar Jörgens Albrechtsen sé að öllu leyti rétt og rannsóknin sem gerð var í samræmi við rannsóknarbeiðnina. Svarað hafi verið þeirri klíniskri spurningu sem lögð var fyrir lækninn um stöðu abcess á hálsi. Niðurstaðan hafi verið sú að ígerðin væri að hjaðna. Þessi niðurstaða hafi verið rétt. Það sé því rangt að halda því fram að Jörgen Albrechtsen hafi gert mistök eða sýnt af sér gáleysi þegar hann svaraði rannsóknarbeiðni Sigurðar B. Þorsteinssonar. Þegar af þeirri ástæðu geti ekki komið til bótaábyrgðar stefnda vegna rannsóknarinnar 16. desember 1997. Að auki er á það bent að meðferðarlæknir dregur ekki ályktun um sýkingu eingöngu út frá útliti bólgunnar. Sýking gat verið fyrir hendi þótt bólga greindist ekki og því þurfti fyrst og fremst að gera blóðrannsóknir, sýklaræktanir- og vefjarannsóknir til að ganga úr skugga um hvort sýkingin væri enn fyrir hendi eða hvort náðst hefði að uppræta hana. Í þessu sambandi beri að hafa í huga að hlutverk röntgenlækna sé að taka og túlka myndir fyrir þá lækna sem taka ákvörðun um rannsóknir, meðferð og umönnun sjúklings. Lækni, sem ákvarðar meðferð sjúklings, beri að safna saman tiltækum upplýsingum um sjúkdóminn, svo sem um sögu sjúklings, sjúkdómseinkenni og niðurstöður úr klíniskri skoðun á sjúklingnum, svo og upplýsingum úr eigin rannsóknum, blóðrannsóknum, sýklaræktunum, vefjasýnum og myndatökum. Það séu ekki röntgenlæknar sem taki ákvörðun um að hefja eða hætta við lyfjagjöf, slíkar ákvarðanir taki meðferðarlæknarnir á grundvelli upplýsinga sem aflað sé úr mörgum áttum. Hlutverk röntgenlæknis sé fyrst og fremst að svara þeim spurningum sem fyrir hann séu lagðar. Að sjálfsögðu greinir hann einnig frá öðrum atriðum sem fram komi við rannsókn sem hann telur að geti haft þýðingu fyrir meðferð viðkomandi sjúklings. Þetta feli ekki í sér að röntgenlækni beri að gera alhliða rannsókn á sjúklingi sem til hans sé sendur. Í þessu tilviki hafi rannsóknartilefnið verið skýrt afmarkað og því engin sérstök ástæða til ítarlegri rannsókna þegar fyrir lágu niðurstöður sem nægðu til þess að svara rannsóknartilefninu. Rannsóknin beindist að því að finna aftur þekkta ígerð (abcess) og leggja mat á hvort ígerðin væri óbreytt, meiri eða minni (status). Stefnandi hafi enn verið til rannsóknar hjá stefnda 14. janúar 1998. Hafi þá verið beðið um segulómun af hálsi með áherslu á C1. Í rannsóknarbeiðninni komi fram að á RTG degi fyrr hafi komið fram beineyðing á C1 og spurning um structur á dens axis. Í rannsóknarniðurstöðu 14. janúar 1998 komi fram að í retrospect sjáist við fyrri rannsókn frá 16. desember 1997 lítils háttar vökva-reaction umhverfis dens. Stefnandi byggir á því að bótaskylda stefnda sé vegna þess að honum hafi yfirsést þetta atriði og ekki gert grein fyrir því í rannsóknarniðurstöðunni 16. desember 1997. Stefndi mótmælir því að hér hafi verið um gáleysi að ræða. Fyrst sé til að taka að rannsóknarbeiðnin hafi lotið að öðru atriði eins og að framan er lýst. Stefndi vekur athygli á umsögn Sigurðar Guðmundssonar landlæknis, um þetta atriði þar sem segir: „...Við endurskoðun á þessum myndum mánuði síðar mátti afturvirkt greina lítilsháttar vökvaviðbragð umhverfis standlið (dens axis). Eftir þessu var hins vegar ekki tekið við skoðun myndarinnar um miðjan desember 1997.” Umsögn landlæknis um þetta atriði sé svohljóðandi: „Unnt er að sjá við endurskoðun á segulómmyndum teknum 16.12.1997 að einhver vökvaviðbrögð eru umhverfis standliðinn. Erfitt er hins vegar að áfellast röntgenlækninn sem úr myndunum las, breytingarnar eru ógreinilegar, ekki í samræmi við þá klínísku spurningu sem lögð var fyrir hann og auðvelt að greina breytingarnar með seinni vitneskju í huga”. Það sé því mat landlæknis að Jörgen hafi ekki sýnt gáleysi við úrlestur myndanna og því engar forsendur skaðabótaskyldu fyrir hendi. Að auki sé þess að geta að lítilsháttar vökva-reaction í eða við lið geti sést við segulómrannsókn af mörgum öðrum ástæðum en sýkingu. Þótt greind sé vökva-reaction í eða við lið sé það sjaldnast merki um sýkingu. Krafa stefnanda sé byggð á almennu skaðabótareglunni. Stefndi hafi að framan gert grein fyrir þeim sjónarmiðum sínum að læknarnir Einar Steingrímsson og Jörgen Albrechtsen hafi unnið störf sín af kostgæfni og ekki sýnt af sér saknæma háttsemi sem geti orðið grundvöllur bótaábyrgðar. Engin sönnunargögn séu lögð fram í málinu til stuðnings þeirri skoðun stefnanda að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér gáleysi. Sé þó ljóst að stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að bótaskilyrði um sök sé uppfyllt. Til þess sé að líta að álitaefnið, hvað varðar meinta sök starfsmanna stefnda, varði mjög sérhæft læknisfræðilegt efni. Sakarmatið í þessu tilviki sé því ekki á færi dómara á grundvelli eigin þekkingar. Gera verður þá kröfu til þess sem gerir bótakröfu af þessu tagi að hann undirbyggi kröfu sína með öðru en eigin staðhæfingum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af bótakröfum stefnanda. Þá telur stefndi að verulega vanti upp á að stefnandi hafi gert grein fyrir því hvernig önnur skilyrði almennu skaðabótareglunnar en sakarþátturinn teljist uppfyllt. Að mati stefnda vanti útskýringu á orsakatengslum milli hinnar meintu saknæmu hegðunar og tjónsins. Sömu sjónarmið eigi við um skilyrðið um sennilega afleiðingu (vávæni). Niðurstaða Bótakröfu á hendur stefnda Læknisfræðilegri myndgreiningu ehf. byggir stefnandi á því að starfsmenn stefnda röntgenlæknarnir Einar Steingrímsson og Jörgen Albrechtsen, hafi sýnt af sér gáleysi við úrlestur segulómunar sem gerð var annars vegar 29. október 1997 og hins vegar 16. desember 1997. Þegar segulómrannsóknir eru framkvæmdar eru þær skipulagðar fyrirfram með tilliti til þess hvaða klínísku spurningum á að svara. Þannig geta rannsóknir af sama svæði verið framkvæmdar með mismunandi hætti eftir því hvaða sjúkdómsgreining þykir líklegust. Í fyrra tilvikinu, hinn 29. október 1997, var gerð segulómrannsókn af hálsliðum, sem Einar Steingrímsson las úr. Sú rannsókn var framkvæmd með fullnægjandi hætti til þess að svara þeim klínísku spurningum sem spurt var um þ.e., annars vegar um beinsýkinguog hins vegar umgraftarkýli í mænugöngum. Úrlestur og túlkun var í réttu samræmi við það myndefni sem lá fyrir. Í síðara tilvikinu, hinn 16. desember 1997, var gerð segulómrannsókn af hálsi, sem Jörgen Albrechtsen las úr. Sú rannsókn var einnig framkvæmd með fullnægjandi hætti til þess að svara þeirri klínísku spurningu sem spurt var um, þ.e. ástands graftarkýlis í mjúkpörtum á hálsi. Úrlestur varðandi það atriði var í samræmi við fyrirliggjandi myndefni. Ekki var getið um lítils háttar vökvaviðbragð framan við standlið. Þær breytingar eru ógreinilegar og verður það ekki metið röntgenlækninum til gáleysis að geta þess ekki enda var sérstök skoðun á því ekki í samræmi við þá klínísku spurningu sem fyrir hann var lögð. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að um bótaskyld mistök hafi verið að ræða af hálfu stefnda Læknisfræðilegrar myndgreiningar ehf. við úrlestur framangreindra segulómrannsókna og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnda í málinu. Bótakröfu á hendur stefndu, Landspítala háskólasjúkrahúsi og Sjúkrahúsi Akraness byggir stefnandi á því að læknar stefndu, sem komu að meðferð og síðar eftirliti stefnanda, hafi sýnt af sér gáleysi sem varð til þess að beinsýking sú sem hann var með greindist ekki fyrr en svo seint að standliður hans var eyddur og ekkert annað hægt að gera en framkvæma á honum hálsspengingu, með þeirri örorku sem það hefur valdið stefnanda. Þegar læknismeðferð stefnanda er virt samkvæmt gögnum máls og í ljósi sjúkrasögu hans verður að telja að meðferð og eftirfarandi eftirlit hafi ekki verið fullnægjandi. Hvað snertir greiningu og meðferð stefnanda er hann lá á Sjúkrahúsi Akraness frá 27. október til 30. október 1997 eru engar athugasemdir gerðar. Hvað snertir greiningu og meðferð stefnanda er hann lá á Landspítala Háskólasjúkrahúsi 30. október til 12. nóvember 1997 verður ekki séð að við útskrift þaðan 12. nóvember 1997 hafi komið fram sérstakar leiðbeiningar um lengd meðferðar eða frekara eftirlit. Hvað snertir meðferð stefnanda er hann lá á Sjúkrahúsi Akraness frá 12. nóvember til 25. nóvember 1997 eru eftirfarandi athugasemdir gerðar. Þegar sýking er greind og þegar metinn er árangurinn af meðferð við henni er aðallega stuðst við eftirfarandi: 1. klínísk einkenni (hiti, bólga, verkur, roði o.s.frv.) 2. niðurstöður sýklaræktana 3. blóðrannsóknir (fjöldi hvítra blk., deilitalning og CRP) 4. myndrannsóknir (Rtg., CT, MRI og ísótópaskönn). Eftir að meðferð stefnanda var hafin á Landspítala Háskólasjúkrahúsi var áætlun um að meðferðin stæði í 4 til 6 vikur sem er í samræmi við það sem tíðkast og mælt er með við slíkar sýkingar. Í slíkum tilfellum er það metið út frá ofannefndum þáttum hve löng meðferðin þurfi að vera, þ.e. hvort 4 vikur nægja eða hvort meðferðin þurfi að vera lengri eða allt að 6 vikum. Stefnandi fékk sýklalyfjameðferð í alls 30 daga, eða 4 vikur og 2 daga. Í læknabréfi um legur stefnanda á Sjúkrahúsi Akraness frá 27. október 1997 til 30. október 1997 og frá 12. nóvember 1997 til 25. nóvember 1997 kemur ekki fram hvers vegna 4 vikur voru taldar nægjanlega löng meðferð og ákveðið að hætta þá. Fram kemur að stefnandi hafi verið hitalaus síðustu vikuna fyrir útskrift og að hann hafi verið með tvö opin sár sem þurfti áfram að skipta um umbúðir á. Útskriftardaginn, 25. nóvember 1997, var hann með væga hækkun á hvítum blk. eða 11.000 (N 5.000 10.000) en CRP virðist ekkert hafa verið mælt alla sjúkdómsleguna. Þótt vissulega hafi sýking stefnanda verið alvarleg þá hafði hvorki verið sýnt fram á osteomyelitis (beinsýking) né endocarditis (hjartaþelsbólga). Það getur þó orkað tvímælis hvort rétt hafi verið að hætta meðferð á þessu stigi án þess að kanna frekari vísbendingar um árangur hennar og hvort sýkingin væri að fullu upprætt með athugun á CRP og myndrannsóknum. Hvað snertir sjúkdómsferil stefnanda eftir útskrift frá Sjúkrahúsi Akraness 25. nóvember 1997 uns hann lagðist þar inn að nýju 28. desember 1997 eru eftirfarandi athugasemdir gerðar. Æskilegt hefði verið að fylgjast náið með ástandi stefnanda eftir lok meðferðar með það fyrir augum að sýkingin væri örugglega að fullu upprætt. Mundi þá vera stuðst við þá þætti sem nefndir voru hér að ofan, ekki einn heldur alla. Hins vegar munu hvít blóðkorn fyrst hafa verið mæld 2 vikum eftir lok meðferðar eða 9. desember 1997 og voru þá töluvert hækkuð eða 14.400 (N 5000 1000). CRP var aldrei mælt. MRI (segulómun) var síðan gerð 16. desember 1997 (að því er stefnandi heldur fram fyrir tilstuðlan hans sjálfs) og aðalniðurstaða þeirrar rannsóknar var ,,regression á abscess”. Niðurstaða þessarar rannsóknar var þó alls ekki ákvarðandi um lok meðferðar þar sem læknar á Sjúkrahúsi Akraness luku meðferðinni u.þ.b. 3 vikum áður, eða 25. nóvember 1997. Þetta MRI svar virðist hafa verið túlkað af meðhöndlandi lækni (sem á þessu stigi málsins var Sigurður B. Þorsteinsson, smitsjúkdómasérfræðingur á LSH) sem svo að sýkingin væri upprætt og ekki þörf frekari sýklalyfjameðferðar, þrátt fyrir að daginn áður, eða 15. desember 1997, væri stefnandi enn með hækkun á hvítum blk. og nú ívið hærri eða 14.900. Þessi blóðrannsókn var gerð á Sjúkrahúsi Akraness og ekki kemur fram að læknar þar hafi tilkynnt Sigurði B. Þorsteinssyni um þessa niðurstöðu er hann mat árangur meðferðarinnar. Ekki virðist því hafa verið tekið tillit til þessara rannsóknarniðurstaðna. Engar frekari rannsóknir eða skoðanir virðast síðan hafa verið gerðar til þess að fylgjast með ástandi stefnanda í tæpar 2 vikur, eða þar til hann lagðist aftur inn á Sjúkrahús Akraness, þá orðinn veikur aftur með hvít blk. 19.900 og CRP 334 (N <10). Ábyrgur læknir á SA, Ari Jóhannesson, gaf þá skýringu fyrir dómi að eftirlit með stefnanda hefði ekki verið nákvæmara vegna þess að ástand hans hefði verið talið stöðugt og ekki merki um sýkingu. Lá þó fyrir að stefnandi væri með slæma verki á fyrrum sýkingarstað og blóðprufuniðurstöður áttu að geta vakið grun um að sýking gæti enn verið til staðar. Ef eftirlit með ástandi stefnanda eftir lok sýklalyfjameðferðarinnar hefði verið nákvæmara og þéttara, þar sem tekið hefði verið tillit til allra þeirra þátta sem slíkt eftirlit byggist á, þ.e. klínískum einkennum, hvítum blóðkornum og CRP ásamt myndrannsóknum, þá er líklegt að gripið hefði verið inn í fyrr með nýrri sýklalyfjameðferð. Endanleg útkoma þessa sjúkdómsferlis hefði þá mögulega getað orðið önnur en raun varð á. Tveir þessara þátta, þ.e. verkir frá þekktum sýkingarstað og hækkandi hvít blk. hefðu getað vakið vissan grun um að sýking gæti enn verið til staðar. Einn þáttur, þ.e. CRP, sem er nokkuð næm vísbending um tilveru sýkingar, var aldrei athugaður. MRI rannsóknin staðfesti ekki, og gæti í raun ekki staðfest ein og sér, að sýkingin væri að fullu upprætt. Læknum þeim sem meðhöndluðu stefnanda bar að byggja ákvarðanir sínar á öllum tiltækum upplýsingum sem þeir gátu aflað sér. Að því er varðar meðferð stefnanda eftir að hann lagðist inn á Sjúkrahús Akraness 28. desember 1997 þá var gert beinaskann 30. desember 1997 sem sýndi merki um sýkingu í hálsi, bæði í mjúkvefjum og beini. Æskilegt hefði verið að meta þetta betur strax, með röntgenmynd, tölvusneiðmynd eða segulómun, frekar en að bíða með það í næstum tvær vikur. Vafasamt er þó hvort það hefði breytt nokkru um endanlega útkomu. Þegar framangreind meðferð og eftirlit með stefnanda vegna sjúkdómsferils hans er virt eru það einkum eftirtalin atriði sem var ábótavant: Ákvörðunin um að ljúka sýklalyfjameðferð eftir 30 daga var ekki byggð á nægilegu tilliti til allra þeirra þátta sem slík ákvörðun á að byggjast á, svo sem fyrr er rakið. Eftirlit með stefnanda eftir að sýklalyfjameðferð hans lauk 25. nóvember 1997 var ábótavant. Það hefði átt að byggjast á læknisskoðunum og blóðprufum með ekki allt of löngu millibili. Betra eftirlit hefði getað afstýrt því að sýkingin tæki sig upp aftur og að fram kæmu þær alvarlegu afleiðingar sem síðar urðu af völdum hennar. Verður því að fallast á það með stefnanda að læknar þeir sem komu að meðferð og síðar eftirliti stefnanda á Sjúkrahúsi Akraness hafi sýnt af sér gáleysi sem leitt hafi til þess að beinsýking sú sem hann fékk eftir lok meðferðar greindist ekki fyrr en svo seint að standliður hans var eyddur og ekkert annað hægt að gera en framkvæma á honum hálsspengingu, með þeirri örorku sem það hefur valdið stefnanda. Ber því stefndi Sjúkrahús Akraness (nú Heilbrigðisstofnun Akraness) bótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna þessa. Smitsjúkdómasérfræðingar á Landspítala, háskólasjúkrahúsi tóku einnig þátt í meðferð og eftirliti með stefnanda. Ekkert liggur fyrir um mat þeirra eða ráðleggingar varðandi meðferðina og eftirlit eftir að henni lauk fyrir lækna á Sjúkrahúsi Akraness. Hvernig sem þeim samskiptum hefur verið háttað, þ.e. á milli ábyrgra lækna á Sjúkrahúsi Akraness og smitsjúkdómasérfræðinga á Landspítala Háskólasjúkrahúsi þá hefur það verið á ábyrgð lækna á Sjúkrahúsi Akraness að afla sér ráðlegginga varðandi meðferð og eftirlit stefnanda. Það liggja engin önnur skrifleg gögn fyrir um þátttöku smitsjúkdómasérfræðinga á Landspítala, en læknabréf Sigurðar B. Þorsteinssonar sem er þó ekki dagsett fyrr en 5. janúar 1998, þ.e. talsvert eftir að afleiðingarnar komu fram. Eins og þátttöku sérfræðinga á Landspítala Háskólasjúkrahúsi í meðferð stefnanda var háttað þykja ekki vera næg efni til að fella bótaábyrgð á stefnda Landspítala Háskólasjúkrahús vegna kröfu stefnanda og ber því að sýkna hann af kröfum stefnanda, en málskostnaður verður felldur niður að því er þann stefnda varðar. Kröfugerð stefnanda í málinu er byggð á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og er grundvölluð á örorkumati dr. med. Magnúsar Guðmundssonar, dags. 12. febrúar 2000. Í niðurstöðu örorkumatsins segir svo: “Um er að ræða 66 ára mann sem veikist heiftarlega í desember 1997 með háum hita og með ofsalegum höfuðkvölum og greindist með staphylokokka í blóði og var settur aftur á sýklalyf.” Hafði verið greindur með stafylokokkasýkingu áður og fengið meðferð við því (var útskrifaður 25/11 ´97 án sýklalyfja) og farið í segulómun 16/12 ´97 og hafði þá absessinn hjaðnað. Fór í nýja segulómun 14/1 1998 og hafði bólgu-process umhverfis dens með reaction í beininu og vökvasöfnun fyrir framan C2 þar sem vökvasöfnun teygði sig frá retropherangealt hæ. megin. Við endurskoðun 14/1 ´98 á segulómun 16/12 ´97 sást við ítarlega endurskoðun lítilsháttar vökva-reaction umhverfis dens, en við seinni segulómskoðun (14/1 ´98) hafði bólguprocess aukist og þrýsti bólgu-process þessi á mænuna lítillega í hæð við C1. Vegna eyðingar á banakringlu fór sjúklingur í spengingu 24/1 ´98. Var útskrifaður 17/2 ´98. Sýklalyfin þurfti hann að taka áfram en hætti í júní ´98. Hefur átt við örkuml að stríða síðan og því dæmi ég: 1) Tímabundið atvinnutjón (2. gr. Skaðabótalaganna: 100% 29/10 1997 til loka mars 1998 50% í eitt ár. 2) Þjáningar (veikindi) (3. gr.): a) Rúmliggjandi í byrjun nóv.´97-17/2 1998 b) Veikindi í 1/2 ár. 3) Varanlegur miski (4. gr.) Vegna spengingar 25 % Vegna slappleika í vörum 10 % Varanlegur miski: 35 % 4) Varanleg örorka (5. gr.): Sem er 40 % “ Í samræmi við niðurstöðu örorkumatsins, sem ekki hefur verið mótmælt, og kröfugerð stefnanda reiknast bætur sem hér segir: Bætur fyrir þjáningar: Rúmliggjandi frá 29. október 1997 17. febrúar 1998 Samtals 112 dagar á 1730 kr.: 193.760 kr. Veikindi án þess að vera rúmliggjandi: sex mánuðir Samtals 180 dagar á 930 kr.: 167.400 kr. Varanlegur miski: 35% af 5.339.500 kr. ((4.000.000:3282)x4381) 1.868.825 kr. Lækkun vegna aldurs 25% - 467.206 kr. Samtals varanlegur miski 1.401.619 kr. Varanleg örorka: 40% af 44.514.450 (4.451.445x10)=((17.805.780):3580)x 4381: 21.789.698 kr. Lækkun á varanlegri örorku vegna aldurs 76% -16.560.170 kr. Samtals varanleg örorka 5.229.528 kr. Útreikningur á kröfugerð stefnanda er í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 á því tímabili sem tjón stefnanda tekur til og er fallist á þá fjárhæð bóta. Kröfu stefnanda um bætur vegna breytinga á húsnæði að fjárhæð 2.000.000 kr. er hafnað, þar sem þau útgjöld verða ekki að lögum leidd af örorkutjóni stefnanda. Útlagður kostnaður að fjárhæð 44.000 kr. reiknast með málskostnaði með vísan til 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt framansögðu ber stefnda, íslenska ríkinu f.h. Sjúkrahúss Akraness, að greiða stefnanda 6.992.307 kr. (193.760+167.400+1.401.619+5.229.528) og með þeim vöxtum og dráttarvöxtum sem krafist er, sem ekki hefur verið mótmælt sérstaklega, eins og nánar greinir í dómsorði. Þá ber að dæma stefnda, íslenska ríkið f.h. Sjúkrahúss Akraness, til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 800.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og útlagðs kostnaðar að fjárhæð 44.000 kr. Stefnanda ber að greiða stefnda, Læknisfræðilegri myndgreiningu ehf., 450.000 kr. í málskostnað, en málskostnaður er felldur niður að því er stefnda Landspítala, háskólasjúkrahús varðar. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Sigurði Heiðdal, sérfræðingi í lyflækningum og smitsjúkdómum, og Erni Orra Einarssyni, sérfræðingi í myndgreiningu. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið f.h. Sjúkrahúss Akraness, greiði stefnanda, Baldri Ólafssyni, 6.992.307 kr. með vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 27. október 1997 til 30. apríl 2000, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. og V. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags og 800.000 kr. í málskostnað. Stefndu, Læknisfræðileg myndgreining ehf. og Landspítali Háskólasjúkrahús, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Baldurs Ólafssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda, Læknisfræðilegri myndgreiningu ehf., 450.000 kr. í málskostnað, en málskostnaður fellur niður að því er varðar stefnda, Landspítala, háskólasjúkrahús.
|
Mál nr. 180/2010
|
Kærumál Aðild Litis pendens áhrif Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Á ehf. gegn V hf. var vísað frá dómi. Talið var ljóst að Á ehf. reisti aðild sína í málinu á því að hann væri eigandi þeirra veða sem krafa um nauðungarsölu beindist að, enda þó hann væri hvorki skuldari veðskuldabréfa eða eigandi þeirra veða er seld hafi verið nauðungarsölu áður. Reifun á þeim forsendum sem Á ehf. reisi aðild sína að málinu á væri því skýr og ekki í andstöðu við 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá var talið að Á ehf. hafi ekki haft þær kröfur er til úrlausnar væru í málinu uppi í öðrum dómsmálum og yrði frávísun málsins frá dómi þegar af þeirri ástæðu ekki reist á ákvæði 4. mgr. 94. gr. sömu laga. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. febrúar 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Þann 20. ágúst 2002 mun hafa verið gerð eignaskiptayfirlýsing fyrir fasteignina Rafstöðvarveg 1a í Reykjavík. Þar var meðal annars kveðið á um skiptingu eignarinnar í sjö eignarhluta sem hver fékk sitt fastanúmer í landskrá fasteigna. Ekki er ágreiningur um að í heild hafi verið gefin út 56 veðskuldabréf samtals að fjárhæð 252.000.000 krónur sem tryggð hafi verið með veði í þessum eignarhlutum, en aðalskuldari bréfanna mun hafa verið Hönnunar og listamiðstöðin Ártúnsbrekka ehf. Varnaraðili mun vera eigandi þessara bréfa. Eftir að bréfunum hafði verið þinglýst á fasteignina var 22. desember 2006 gerð ný eignaskiptayfirlýsing fyrir Rafstöðvarveg 1a þar sem eigninni var skipt í átta eignarhluta. Sex þeirra voru auðkenndir með sömu fastanúmerum og tiltekin höfðu verið í fyrri eignaskiptayfirlýsingunni, en einn af fyrri eignarhlutum leið undir lok og til urðu tveir nýir, sem fengu fastanúmerin 229-8067 og 229-8153. Þegar þessari eignaskiptayfirlýsingu var þinglýst voru veðréttindi fyrir áðurnefndum skuldabréfum ekki færð yfir á þessa tvo nýju eignarhluta. Miðstöðin ehf. sem stóð fyrir þessari yfirlýsingu sem eigandi allrar fasteignarinnar gaf út afsal 10. mars 2007 til sóknaraðila fyrir síðastnefndu eignarhlutunum tveimur sem þinglýst mun hafa verið 17. apríl sama ár. Varnaraðili krafðist þess að sýslumaðurinn í Reykjavík leiðrétti mistök, sem gerð hafi verið við þinglýsingu eignaskiptayfirlýsingarinnar 22. desember 2006 með því að veðbönd samkvæmt skuldabréfunum hafi ekki verið færð á nýju eignarhlutana tvo. Sýslumaður varð við þessari kröfu varnaraðila 24. apríl 2007. Sóknaraðili freistaði þess að bera þessa ákvörðun undir héraðsdóm, en kröfu hans um að veðréttindi samkvæmt skuldabréfunum yrðu afmáð af eignarhlutunum tveimur var hafnað sökum þess að hann hefði ekki leitað úrlausnar dómstóla um hana innan þess frests sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. dóm Hæstaréttar 9. maí 2008 í máli nr. 238/2008. Sóknaðili höfðaði þá mál 25. september 2008 og krafðist þess meðal annars að staðfest yrði með dómi „að veðandlag skuldabréfa, sem tryggð voru með veði í fasteignum að Rafstöðvarvegi 1a, ... nái ekki til eignarhluta með fastanúmerum 229-8067 og 229-8153“ og að staðfest yrði með dómi að skuldabréfin skuli í þinglýsingarbókum afmáð af framangreindum eignarhlutum. Kröfum sóknaraðila var hafnað með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2009 og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 6. maí 2010 í máli nr. 709/2009. Nauðungarsala á þeim sex eignarhlutum sem voru þinglýst eign Miðstöðvarinnar ehf. fór fram í tvennu lagi. Þann 18. apríl 2009 voru fjórir eignarhlutar með fastanúmerum 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528 seldir nauðungarsölu. Söluverð þeirra var samtals 224.400.000 krónur og var varnaraðili kaupandi. Samkvæmt úthlutunarfrumvarpi sýslumannsins í Reykjavík greiddust 191.989.893 krónur vegna 1. veðréttar og 29.869.109 krónur upp í kröfur vegna bréfa á 2. veðrétti eða samtals 221.859.002 krónur. Þann 18. september 2007 voru tveir eignarhlutar með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 seldir nauðungarsölu. Söluverð þeirra var samtals 68.000.000 krónur og var varnaraðili kaupandi. Samkvæmt úthlutunarfrumvörpum sýslumannsins í Reykjavík greiddust samtals 33.942.933 krónur vegna bréfa á 2. veðrétti en 32.722.938 krónur upp í kröfur vegna bréfa á 3. veðrétti eða samtals 66.665.871 króna. Miðstöðin ehf. höfðaði 25. september 2008 mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur varnaraðila og krafðist þess aðallega að staðfest yrði með dómi að ranglega hafi verið staðið að sölu eignarhlutanna tveggja 18. september 2007 og að varnaraðili yrði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 58.796.000 krónur auk nánar tilgreindra dráttarvaxta. Þá hafði Miðstöðin ehf. uppi varakröfu í málinu. Máli þessu var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 13. maí 2009. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi 11. júní 2009 í máli nr. 298/2009 að því er varðaði frávísun fyrri hluta aðalkröfu og varakröfu, en lagði fyrir héraðsdóm að taka til efnisúrlausnar þann þátt aðalkröfunnar er laut að greiðslu skaðabóta. Hjá sýslumanninum í Reykjavík liggur nú fyrir nauðungarsölubeiðni vegna þeirra tveggja eignarhluta í Rafstöðvarvegi 1a sem óseldir eru. Eru þeir eignarhlutar með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153, en það eru þeir eignarhlutar sem Miðstöðin ehf. afsalaði til sóknaraðila 10. mars 2007. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 25. júní 2009 og krefst þess að eftirstöðvar veðskuldabréfa sem tryggð voru með 3. veðrétti í eignarhlutum með fastanúmerunum 204-3313 og 225-8525 og hvíla nú á eignarhlutum með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153 verði færðar niður um nánar tilgreinda fjárhæð með vísan til 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Málsástæður varnaraðila fyrir frávísunarkröfu hans eru raktar í hinum kærða úrskurði. II Ljóst er að sóknaraðili reisir aðild sína í máli þessu að kröfu um niðurfærslu eftirstöðva fyrrgreindra veðskuldabréfa á grundvelli 57. gr. laga nr. 90/1991 á því að hann sé eigandi þeirra veða, sem krafa um nauðungarsölu beinist nú að til heimtu ógoldinna eftirstöðva þessara bréfa, enda þótt hann sé hvorki skuldari bréfanna né hafi verið eigandi þeirra veða sem seld voru nauðungarsölu 18. september 2007. Reifun á þeim forsendum sem sóknaraðili reisir aðild sína að málinu á er því skýr og er ekki í andstöðu við ákvæði við 80. gr. laga nr. 91/1991. Verður málinu ekki vísað frá dómi af þeim sökum, en úrslausn um það hvort hann getur með réttu átt aðild að málinu á þessum grunni er efnisatriði sem leitt getur til sýknu sé svo ekki talið vera. Sóknaraðili hefur ekki haft þær kröfur, sem til úrlausnar eru í þessu máli uppi í öðrum dómsmálum, og verður frávísun málsins frá dómi þegar af þeirri ástæðu ekki reist á ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Að því marki sem málsástæður, sem sóknaraðili hefur uppi eða hefur haft uppi í öðrum dómsmálum stangast á við málsástæður hans í þessu máli, kann í því að felast ráðstöfun á sakarefni sem áhrif gæti haft á efnisúrlausn þessa máls, en leiðir ekki til frávísunar þess. Þar sem ekki hafa verið færðar fram aðrar gildar ástæður, sem leitt geta til frávísunar máls þessa frá héraðsdómi, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 112/2006
|
Líkamstjón Skóli
|
K, sagaði framan af þumalfingri, er hann var að nota hjólsög í kennslustund í Iðnskólanum í Reykjavík. Héraðsdómur sýknaði Í af bótakröfu K, enda þótti mega byggja á því að kennsla sú og þjálfun sem K fékk við notkun hjólsagarinnar hafi verið fullnægjandi til þess að óhætt væri að hann ynni það verk sem fyrir hann var lagt, þegar slysið varð. Var einnig talið að hjólsögin hafi verið í góðu lagi og öryggisbúnaður við sagarblaðið nægjanlegur. Var því ekki talið að K hefði tekist sönnun þess að aðrir en hann sjálfur bæri sök á slysinu. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2006. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.493.544 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 22. nóvember 2002 til 10. júní 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim tíma til greiðsludags, allt að frádregnum 599.944 krónum sem Tryggingastofnun ríkisins greiddi áfrýjanda 23. nóvember 2005. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður hann staðfestur. Samkvæmt 3. mgr. 130. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga, verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2006. I Mál þetta sem dómtekið var 13. janúar sl. höfðaði Kristófer Atli Axelsson, kt. 171283-8099, Avestagatan 16, Spånga, Svíþjóð gegn íslenska ríkinu með stefnu birtri 7. júní 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð kr. 3.493.544 með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 22. nóvember 2002 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Til frádráttar kröfunni komi greiðsla Tryggingastofnunar ríkisins til stefnanda kr. 599.944. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi og að málskostnaður verði dæmdur eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukrafa verði lækkuð verulega og málskostnaður felldur niður. Málið var upphaflega dómtekið 16. janúar sl. en endurupptekið, sbr. 104. gr. laga nr. 91/1991, hinn 13. janúar sl. og gerðu lögmenn aðila þá athugasemdir til viðbótar fyrri málflutningi. II Stefnandi hóf nám í tréiðnadeild í Iðnskólanum í Reykjavík síðla í ágúst 2002 og varð hinn 22. október fyrir slysi þar sem hann var að vinna við hjólsög. Stefnandi var að rista lista sem mun hafa verið um 40 cm langur og u.þ.b. 2,4 cm þykkur. Stefnandi ýtti á eftir listanum með eftirreku sem hann hélt á í hægri hendi en studdi við listann að svokölluðu ristilandi með vinstri hendi. Stefnandi lenti með þumalfingur þeirrar handar í sagarblaðinu og tók fremstu kjúku fingursins af við naglrótina. Örorkunefnd hefur metið að varanleg örorka stefnanda vegna slyssins sé 10% og varanlegur miski 8% og eru bótakröfur stefnanda, þ.m.t. þjáningabætur, byggðar á þessu örorkumati. III Í upphafi námsins var stefnandi í áfanga sem nefndur er VGT 106. Í þeim áfanga eru kennslustundir í verklegu námi 168 sem dreifast á 7 vikur. Samkvæmt kennsluáætlun skólans fara 10 stundir í kynningu á deildinni, í fyrstu vélaæfingar 10 stundir, æfingaverkefni taka 50 stundir og smíði á verkfærakistu 70 stundir. Fleira er og kennt í þessum áfanga sem ekki er ástæða til að rekja. Í áttundu viku hefja nemendur nám í næsta áfanga, VGT 206C, og í upphafi hans er 60 stundum varið til þess að smíða stól og næstu 40 stundirnar fara til þess að smíða tröppu. Samkvæmt þessari tímaáætlun var stefnandi að smíða stól þegar slysið var, en sjálfur segist hann hafa verið að efna niður í tröppu. Samkvæmt gögnum málsins hafði stefnandi fengið hinn 9. september 2002 tilsögn við notkun hjólsagar og eru á sérstöku blaði tilgreind 17 atriði sem tilsögnin náði til. Á blaðið kvitta bæði stefnandi og kennari hans, Magnús Ólafsson, fyrir að tilsögnin hafi farið fram. Á blaðinu er tilgreint að tilsögnin hafi m.a. náð til þess að „standa rétt að við sögun t.d. að teygja sig ekki yfir blaðið og koma ekki of nálægt blaðinu með óvarðar hendur“, „stilla blaðhlíf og kleyfi rétt“, „nota spyrnu, frávísara og spennifjaðrir“, og hafa hæfilegan hraða á framfærslunni. Nemendum var skipt í 6-8 manna hópa. Þegar slysið varð var kallað á sjúkrabíl og lögreglu. Lögreglan mun hafa kvatt Vinnueftirlitið á staðinn og hefur skýrsla þess, dags. 22.10. 2002, verið lögð fram í málinu. Í umsögn Vinnueftirlitsins segir að vettvangur hafi verið óhreyfður þegar tæknifulltrúinn mætti og þar hafi fulltrúar lögreglunnar verið, en hinn slasaði hafi verið fluttur á slysadeild til aðhlynningar. Í umsögninni segir síðan orðrétt: “Tildrög slyssins voru þau að Kristófer var að rista lista (30-40 sm. langan og u.þ.b. 5 sm breiðan) í borðsög. Hann ýtti á eftir listanum með eftirreku sem hann hélt á í hægri hendi en studdi við hann með vinstri hendinni og fór þumalfingur vinstri handar í sagarblaðið og sagaði hann framan af fingrinum um naglrót. Vinnubrögð og starfshættir. Þar sem hér er um nemanda að ræða má gera ráð fyrir að reynsluleysi og ef til vill skortur á kennslu eigi sinn þátt í slysinu. Tæki og búnaður. Ekkert fannst athugavert við vélina og var hún búin nauðsynlegum öryggishlífum og til staðar var eftirreka. Orsök slyssins er ekki augljós en hugsanlega gæti hún stafað af reynsluleysi og skorti á tilsögn við verkið.“ Skýrslu Vinnueftirlitsins fylgir ljósprentun af þremur myndum sem teknar voru af hjólsöginni af Guðbrandi Árnasyni tæknifulltrúa. Engar mælingar er að finna í skýrslunni. Á myndunum sést hjólsögin og eftirrekan og einnig fjalarbútur sem sýnist vera fullsagaður. Þá sést sagarblaðið greinilega og kleyfirinn fyrir framan það en á hann er fest hlíf sem gengur aftur af kleyfinum og yfir og niður með sagarblaðinu sitt hvoru megin. Búnaðinum er þannig fyrir komið að kleyfirinn og hlífin eru stillt sérstaklega en þegar það hefur verið gert þá fylgir hvorttveggja með þegar hæð sagarblaðsins er stillt. Hlífin er að hluta nokkuð slitin af viðkomu við sagarblaðið þannig að hún nær ekki niður með blaðinu þar sem það gengur hæst upp en er heil aftast þar sem efninu er rennt undir hana. Hlífin nær stutt aftur fyrir sagarblaðið. Guðbrandur Árnason, tæknifulltrúi hjá Vinnueftirlitinu, kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína. Þær ljósmyndir sem hann tók á vettvangi voru bornar undir hann til þess að fá frekari skýringar á því sem á myndunum sést. Vitnið mundi ekki eftir því hvort á myndinni væri sá efnisbútur sem stefnandi var að saga eða neitt annað sem máli skiptir. Dómendur gengu á vettvang ásamt lögmönnum aðila 13. janúar sl. og skoðuðu hjólsögina undir leiðsögn kennaranna Magnúsar Ólafssonar og Skjaldar Vatnars Björnssonar sem báðir gáfu vitnaskýrslu í málinu. Vitnin sýndu dómendum sams konar stól og stefnandi hafði verið að efna í og efni af sömu þykkt og eiginleikum og þeir sögðu stefnanda hafa verið að saga. Reynt var eftir föngum að mæla hæð á sagarblaði og hlífinni yfir því með hliðsjón af þeim ljósmyndum sem að framan getur. Efnisþykktin er 2,4 cm, ristiland sagarinnar er 9,5 cm, sagarblaðið nær ca 4,7 cm upp fyrir sagarborðið, eða því sem næst upp á hálft ristilandið, og upp í hlífina er ca 3,7 til 4,5 cm. Áfastur við sögina er armur með hlíf sem ætluð er til þess að setja yfir sagarblaðið. Hún er nokkuð stór og getur náð vel aftur og fram fyrir blaðið. Á sitt hvorum enda hlífarinnar eru hjól, sem ná aðeins niður fyrir hlífina, og er hjólunum ætlað að hvíla á því efni sem sagað er hverju sinni, þ.e.a.s.að efninu er rennt undir hjólin. Í skýrslu lögreglu sem tekin var af stefnanda og Magnúsi Ólafssyni kennara á slysadeild 22. október er haft eftir Magnúsi að trébúturinn sem stefnandi var að saga hafi verið fremur lítill og að stefnandi hefði áreiðanlega gleymt sér og farið of langt með vinstri höndina. Sagt er að stefnandi hafi lýst atburðarásinni eins og Magnús og til viðbótar er eftir honum haft að hann hafi síðan fengið högg á vinstri höndina og þá séð að hann var slasaður á fingri. IV Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði byrjað nám í Iðnskólanum um tveimur mánuðum áður en hann varð fyrir slysinu. Hann hefði ekki haft reynslu af smíðum eða áður stundað nám í þeirri iðngrein, en lítillega unnið í byggingavinnu, þó ekki við vélar. Námið hefði frá upphafi verið verklegt og bóklegt jöfnum höndum. Verklega kennslan hefði farið fram í tveimur sölum og í öðrum þeirra hefðu allar vélarnar verið. Í byrjun hefði nemendum verið skipt í ca 8 manna hópa og þeim kennt á hverja vél fyrir sig. Kennarinn hefði byrjað að kenna þeim á vélarnar og nokkrir nemendur hefðu verið látnir prófa þær að kennaranum viðstöddum. Kennslan á hverja vél hefði staðið í nokkrar mínútur. Nemendur hefðu verið með blað fyrir hverja vél og átt að kvitta á það þegar vélin hefði verið sýnd. Stefnandi sagðist ekki muna eftir því að honum hefði verið sérstaklega kennt á hjólsögina sem slysið varð við og að hann hefði ekki fengið að prófa sögina. Stefnandi kannaðist við að hafa kvittað fyrir kennsluna á hjólsögina, en mundi ekki hvort farið hefði verið yfir öll atriðin sem á blaðinu eru tilgreind. Sumum atriðunum myndi hann eftir en ekki öllum. Í bóklegu kennslunni hefðu verið tímar sem hétu öryggisfræði, en stefnandi kvaðst ekki muna sérstaklega eftir því að fjallað hefði verið um öryggi við hjólsagir. Daginn sem slysið varð hafi hann verið, að fyrirmælum Magnúsar Ólafssonar kennara, að sníða efni í tröppur og hefði hann átt ásamt öðrum nemanda að smíða ákveðinn hlut, þ.e. að rista átta spýtur og búta þær síðan niður, hvort tveggja eftir ákveðnum málum sem þeir hefðu fengið á blaði. Stefnandi kvaðst hafa stillt sögina til að saga spýturnar í ákveðna breidd, en hann hefði hins vegar ekki stillt hæðina á blaðinu. Stefnandi kvaðst ekki muna til þess að hafa þá eða áður fengið leiðbeiningar um hvernig ætti að stilla hæð sagarblaðsins. Ekki hefði þeim verið leiðbeint sérstaklega við þetta verkefni, en Magnús hefði verið í grenndinni og hægt að snúa sér til hans. Tveir og tveir nemendur hefðu unnið saman og hóparnir verið þrír eða fjórir og Magnús verið að sinna þeim öllum. Stefnandi kvaðst nokkrum sinnum áður hafa unnið við hjólsögina. Hann kvaðst hafa fengið lýsingu á öryggisatriðum varðandi allar vélarnar en mundi ekki hvort það var fyrir eða eftir slysið. Stefnandi sagðist við verkið hafa séð að efni vantaði í eina spýtu. Þá hefði hann verið búinn að saga sjö. Þeir hefðu farið til Magnúsar og spurt hann að því hvar þeir gætu fengið efni til þess að saga þá áttundu. Magnús hefði vísað þeim á hillu með afgangsefni til að saga sem þeir hafi fundið. Af þeirri spýtu hefði aðeins þurft að saga einn sentimeter til þess að fá rétta breidd og þeir þá farið í það að rista spýtuna. Sá nemandi sem hafi verið með sér hafi tekið á móti efninu þegar það var fullsagað. Stefnandi kvaðst hafa byrjað að saga og verið með eftirreku í hægri hendi og haldið spýtunni upp að landinu með þeirri vinstri. Spýtan hefði kippst til baka og komið högg. Hann hafi hrokkið við og einhvern veginn farið með fingurinn í blaðið. Þetta hefði allt gerst mjög snöggt. Stefnandi kvaðst ekki muna nákvæmlega hversu langt hann hafi verið kominn með að saga spýtuna, en kannske hann hafi verið hálfnaður. Stefnandi kvaðst ekki geta munað sérstaklega eftir því að nemendum hafi verið sagt að fara ekki með hendurnar inn fyrir hálfhring sem dreginn er um sagarblaðið. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa tekið sérstaklega eftir þessum hring eða heyrt minnst á orðið vítahring eða á hringinn hefði verið minnst í kennslu. Stefnandi sagði, þegar hann hefði hugsað til baka eftir slysið, að hann hefði munað eftir þessum hring sem hefði verið orðinn mjög snjáður og ekki vakið sérstaka athygli. Stefnandi kvaðst ekki hafa fengið fyrirmæli um að nota stoðklossa til að halda við spýtuna með vinstri hendi. Stefnandi sagði að þeim nemendum hefði verið bent á að hlífin yfir sagarblaðinu yrði alltaf að vera á sínum stað en kvaðst ekki geta munað að þeim hefði verið kennt að stilla hana og það hafi hann ekki kunnað. Stefnandi kannaðist ekki við að hann hefði runnið til þegar slysið varð. Stefnandi kannaðist ekki við að hafa sagt þegar lögregluskýrsla var tekin að hann hefði gleymt sér og farið of langt með höndina. Lögmaður stefnanda upplýsti að ekki hefði tekist að hafa upp á þeim nemanda sem vann með stefnanda við sögunina. Vitnið Ingi Hilmar Thorarensen kom fyrir dóminn og skýrði frá því að hann hefði orðið fyrir slysi þegar hann var við nám í Iðnskólanum í Reykjavík. Samkvæmt yfirlýsingu vitnisins dags. 31. október 2005, sem hann staðfesti fyrir dóminum, þá var hann að saga efni í kassa í hjólsög, þá sömu og stefnandi slasaðist við að því er vitnið taldi. Spýtan hefði staðið á sér og hann lent með höndina á sagarblaðinu og skorist lítils háttar á löngutöng. Vitnið fór á slysa- og bráðadeild Landspítalans og samkvæmt vottorði læknis þar gerðist þetta 17. september 2002 og hafi vitnið haft örlítið flipasár á góm löngutangar vinstri handar. Vitnið Magnús Ólafsson, brautarstjóri í tréiðnadeild Iðnskólans í Reykjavík, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst vera trésmíðameistari, hefði stundað framhaldsnám í Svíþjóð í tækniskóla og kennaraháskóla og útskrifast þaðan árið 1978. Þar hefði hann byrjað að kenna en frá 1980 hefði hann kennt við Iðnskólann í Reykjavík, bæði bóklegar og verklegar námsgreinar. Nemendur byrjuðu yfirleitt nám í iðnskólanum þegar þeir væru á sautjánda ári. Vitnið lýsti því að stefnandi hefði verið við nám í áföngum sem nefndust VGT 106C og VGT 206C, en þessir áfangar hafi verið samkeyrðir á þessum tíma, eins og vitnið orðaði það, og nemendur verið um þrjátíu talsins. Vitnið sagði stefnanda hafa verið búinn með áfanga 106 þegar slysið varð. Kennt hefði verið í hópum og í hóp stefnanda hefðu verið 7 nemendur. Vitnið taldi að 5-6 nemendur hefðu verið mættir daginn sem stefnandi varð fyrir slysinu. Á þessum tíma hefði skólinn byrjað í lok ágústmánaðar. Kennslan hefði farið fram eftir ákveðinni kennsluáætlun sem nemendur hefðu fengið í hendur í upphafi náms og hvor áfangi hefði verið um 168 kennslustundir og staðið í 7 vikur. Verkleg kennsla væri 24 kennslustundir á viku. Véla- og tækjafræði væri kennd sem bókleg námsgrein strax á fyrstu önn. Í byrjun væri nemendum kynntar vélar og öryggisatriði varðandi þær. Farið væri nákvæmlega yfir atriðin sem skráð væru á blaði og nemendur kvittuðu fyrir að hafa fengið þessa kennslu. Nemendur fengju ekki að vinna við viðkomandi vél nema að hafa fengið kennslu á vélina og kvittað fyrir, eins og stefnandi hafi gert að því er hjólsögina varðar. Vitnið sagði að kennslan á hjólsögina tæki u.þ.b. þrjú korter. Í fyrsta áfanga smíðuðu nemendur verkfærakistu og því væri heilmikil vélavinna samfara. Efnið í kistuna væri sagað í hjólsöginni. Vitnið sagði að stefnandi hafi verið, þegar slysið varð, að smíða stól og að saga efni í stólfæturna, 5 cm breitt og 40 cm langt. Samkvæmt kennsluáætluninni byrja nemendur á þessu verkefni í 8. viku námsins í áfanga 206. Á þessum tíma hafi hver nemandi verið búinn að nota hjólsögina nokkuð mikið og sér vitanlega hefði ekkert bent til þess að stefnandi skildi ekki hvernig sögina ætti að nota. Vitnið sagðist hafa staðið við hliðina á stefnanda þegar slysið varð en ekki séð það gerast. Hann hefði verið að leiðbeina öðrum nemendum og farið á milli þeirra. Vitnið sagði vélasalinn mjög fullkominn og aðstæður þar til fyrirmyndar. Hjólsögin hafi verið 1-2 ára og í fullkomnu lagi. Vitnið fór yfir þau atriði sem kennd eru varðandi notkun sagarinnar og sagði m.a. að fyrir nemendur væri lagt að standa vinstra megin við sögina og athuga að sagarblaðið væri í réttri hæð og kleyfirinn og blaðhlífin rétt staðsett. Nemendum væri kennt að nota eftirreku með hægri hendi og halda efninu með vinstri hendi upp að ristilandinu þar til komi að rauðum hring, sem minna ætti viðkomandi á að hann ætti ekki að fara lengra með fingurna heldur að sleppa vinstri hendinni af og halda áfram með eftirrekunni þar til fullsagað væri. Þessi hringur hefði verið og væri greinilega merktur á söginni, með æpandi rauðum lit, ca 20-25 sentimetra frá blaðinu. Merkingin væri endurnýjuð reglulega. Vitnið sagði slysið hafa gerst með þeim hætti að stefnandi hefði ýtt með þumalfingri vinstri handar fram fyrir rauða hringinn og haldið áfram að ýta og lent með fingurinn í blaðinu. Stefnandi hefði verið búinn að saga spýtuna í gegn annars hefði hann ekki lent með fingurinn í sagarblaðinu. Vitnið kvaðst hafa horft á spýtuna blóðuga þar sem búið hafi verið að saga hana. Spýtan hafi legið frammi í þó nokkuð langan tíma fyrir menn til þess að sjá. Vel megi vera að náð hafi verið í efnið sem stefnandi var að saga á afgangslager, en efnið hafi verið beinvaxið og fyrsta flokks. Margir nemendur hefðu unnið við vélina fyrr um daginn við sama verkefni og stefnandi. Vitnið kvaðst líklega hafa stillt vélina í upphafi og kannaðist ekki við að hafa stillt sagarblaðið of hátt og sagði að samkvæmt myndum sem Vinnueftirlitið hafi tekið af söginni eftir slysið, og voru sýndar vitninu, þá væri sagarblaðið ekki of hátt. Léttara væri að saga þegar tennur sagarblaðsins næðu upp fyrir efnið en þá lentu tennurnar ofan á efninu. Blaðið væri í hærra lagi en ekki vitlaust stillt og öryggisbúnaður hafi komið að fullum notum. Haft hafi verið við samband við lögregluna og hún síðan haft samband við Vinnueftirlitið. Vitnið kvaðst kannast við að Ingi Hilmar Thorarensen hefði lent með fingur í sagarblaði. Ingi hafi sagt sér að hann hefði verið að fikta með puttana á svæði sem hann hafi vitað að hann hafi ekki mátt vera á. Vitnið sagði að stoðklossi væri ekki notaður við sögun eins og þá sem stefnandi vann við. Vitnið, Skjöldur Vatnar Björnsson, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið sagðist vera sviðsstjóri byggingarsviðs Iðnskólans í Reykjavík. Hann kvaðst vera húsgagnasmiður og með kennararéttindi frá Kennaraháskóla Íslands og hefði kennt við Iðnskólann í Reykjavík frá 1974. Vitnið kvaðst margoft hafa kennt þann áfanga sem stefnandi var í þegar slysið varð. Vitnið sagði að fyrstu fjórar vikurnar væri aðallega kennt á fjórar vélar og ein þeirra væri hjólsög. Farið væri hægt í kennslunni og meginþemað fyrstu tvo eða jafnvel þrjá mánuðina væri að fara í gegnum öryggisatriði og reynt væri að tryggja að nemendur slösuðu sig ekki. Á vélarnar væri kennt í hópum, einn nemandi ynni á vélina og hinir horfðu á og þannig til skiptis, svo væru vinnubrögðin gagnrýnd. Þannig væri farið hring eftir hring á milli vélanna. Á þeim tíma sem slysið varð hafi nemendur nokkrum sinnum í námi sínu verið búnir að nota hjólsögina. Vitnið sagðist ekki hafa verið viðstaddur þegar slysið varð. Á þeim tíma sem hann hefði kennt við skólann hefðu u.þ.b. 2000 nemendur stundað nám á byggingarsviðinu og líklega hefðu ekki orðið nema þrjú skráð slys. Atriði númer eitt við kennslu á hjólsögina sagði vitnið vera að nemandi færi aldrei með bera hönd of nálægt verkfærinu og ef hann gerði þetta á prófi félli hann skilyrðislaust. Þá væri lögð áhersla á stillingu sagarblaðs og hlífar þannig að hlífin kæmi nálægt því efni sem verið væri að saga hverju sinni og sagartennur næðu yfir efnið. Vinstri höndin ætti aldrei að fara inn fyrir rauða hringinn sem væri um sagarblaðið og sá hringur hefði örugglega verið á sínum stað þegar slysið varð. Fleiri atriðum lýsti vitnið sem ekki þykir ástæða til að rekja sérstaklega. Vitnið sagði að vinnueftirlitið kæmi iðulega í skólann til að skoða aðstæður. V Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefnanda hafi aldrei verið kennt sérstaklega á hjólsögina heldur hafi hann verið í hópi nemenda sem hafi verið sýnt hvernig átti að nota hana. Þegar slysið varð hafi stefnandi verið búinn að saga sjö lista ca 40-50 cm langa, 4-5 cm breiða og ca 2 cm þykka og virst hafa kunnað vel til verka við það. Hann hafi vantað efni í áttunda listann sem hann hafi tekið úr afgangsefni og ekkert eftirlit hafi verið haft með því hvers konar efni það var. Stefnandi hafi aðeins verið búinn að saga efnið að hluta þegar það hafi kippst til, eins og högg hafi komið, og við það hafi hann lent með þumalfingurinn í sagarblaðinu. Því sé mótmælt af stefnanda að hann hafi fylgt efninu eftir að sagarblaðinu og þannig lent með fingurinn í því. Við verkið sem stefnandi hafi verið að vinna hafi engin sérstök kennsla farið fram áður en byrjað var á því og hvorki nægilegt eftirlit haft með verkinu né hvernig sá bútur var sem stefnandi hafi verið að saga í áttunda listann. Því sé mótmælt að sérstök athygli stefnanda hafi verið vakin á rauða hringnum umhverfis sagarblaðið í þetta sinn eða áður. Ekki hafi heldur verið aðgætt hvort sögin hafi verið rétt stillt. Sögin sjálf hafi verið í lagi en öryggisbúnaður ekki rétt stilltur. Blað sagarinnar hafi verið stillt of hátt eins og fram komi í greinargerð stefnda og verði á því að byggja í málinu sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991. Kennari stefnanda hafi sjálfur stillt sagarblaðið í þessa hæð og hafi hlífin um blaðið verið of hátt frá því efni sem stefnandi var að saga. Stefnandi hafi þannig lent með þumalfingurinn undir hlífinni sem ekki hefði gerst hefði hún verið rétt fyrir ofan efnið eins og hafi átt að vera. Hér beri að hafa í huga að skömmu fyrir slysið hafi annar nemandi lent með fingur í hjólsögina en engar ráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu skólans til þess að koma í veg fyrir að slíkt endurtæki sig. Þetta slys hafi ekki verið tilkynnt svo sem skylt sé samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum. Stefnandi hafi verið nemandi og átt rétt á því að njóta fyllsta öryggis og verndar á vinnustað sínum. Öll atvik verði að meta með það í huga stefnanda í hag. Þá verði að meta stefnda í óhag ef atvik málsins séu ekki að fullu upplýst en af hálfu skólans hafi engin sjálfstæð rannsókn verið gerð á slysinu. Þá beri þess að gæta að á hjólsöginni hafi verið annar búnaður til að tryggja að þeir sem unnu við sögina lentu ekki í sagarblaðinu. Spurning væri hvort hann hefði ekki átt að nota til að forða slysum og það sé ekki röksemd að sá búnaður sé óhentugur. Ef til hefði verið hægt að nota stoðklossa til að halda efninu upp að ristilandinu og það dregið úr slysahættu. Af hálfu stefnda eru ekki gerðar athugasemdir við örorkumat eða útreikninga stefnanda á tjóni sem eru á því byggðir, en þeir útreikningar voru lagðir fram við aðalmeðferð málsins. Kvaðst lögmaður stefnda treysta því að útreikningarnir væru réttir. Stefndi benti á það að í munnlegum málflutningi byggði stefnandi á því að eitthvað hafi verið að því efni sem stefnandi var að saga þegar slysið varð, og það því ekki rétt valið. Ekki sé minnst á þetta í stefnu eða öðrum skjölum málsins og sé þessi málsástæða of seint fram komin. Einnig byggi stefnandi á því í munnlegum málflutningi að stefnandi hafi ekki sagað efnið að fullu en ekki sé minnst á það í stefnu. Stefnandi hafi átt nokkurt smíðanám að baki. Í iðnskólanum sé lögð mikil áhersla á öryggi og velferðar nemenda gætt í hvívetna. Kennsla á trésmíðavélarnar sé í ákveðnu ferli, fyrst sýnikennsla kennara og síðan sé hverjum og einum nemanda kennt sérstaklega á hverja vél. Fáir nemendur hafi verið í hópi stefnanda, eða um 7 talsins, en heimilt sé að hafa 12 nemendur í sama hópi. Stefnanda hafi verið kennt sérstaklega á hjólsögina eins og sjá megi af kennslugögnum sem hann hafi kvittað á ásamt kennara sínum. Bæði verkleg og bókleg kennsla hafi verið fullnægjandi. Hjólsögin og öryggisbúnaður hennar hafi verið í fullkomnu lagi eins og fram komi í skýrslu Vinnueftirlitsins. Því hafi ekki verið ástæða til að nota hinn áfasta öryggisbúnað sem hjólsöginni hafi fylgt. Stillingar á söginni og sagarblaðinu hafi verið réttar. Stefnandi hafi haft umtalsverða reynslu af notkun hjólsagarinnar þegar slysið varð. Hann hafi þá verið nærri 19 ára og eldri en flestir nemendur. Kennari hans hafi verið búinn að kenna í 23 ár og sé vakandi fyrir þeim hættum sem vélanotkuninni sé samfara. Ekkert sé komið fram um að slysið hafi orðið vegna vanrækslu eða vanbúnaðar og hafi stefnanda ekki tekist sönnun um hið gagnstæða, en sönnunarbyrðin hvíli á honum. Leggja verði til grundvallar frásögn kennarans, Magnúsar Ólafssonar, um að spýta sú sem stefnandi hafi verið að saga hafi verið gott efni og stefnandi hafi sagað hana í gegn. Stefnandi hafi því farið inn fyrir rauða hringinn með vinstri hönd sína sem sérstök áhersla sé lögð á að nemendur geri ekki. Stefnandi hafi þannig ekki farið eftir þeim leiðbeiningum sem hann hafi fengið, sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og beri einn sök á því hvernig fór. Engu breyti þótt annar nemandi hafi fengið lítils háttar skrámu við sögun áður en slysið varð en það óhappatilvik hafi ekki kallað á endurskoðun á kennslu eða verklagsreglum. VI Á því sem komið er fram í málinu þykir mega byggja það að kennsla sú og þjálfun sem stefnandi fékk við notkun hjólsagarinnar hafi verið fullnægjandi til þess að óhætt væri að hann ynni það verk sem fyrir hann var lagt að vinna þegar slysið varð. Í fyrsta áfanga námsins hafði stefnandi notað hjólsögina við það að smíða verkfærakistu. Í því tilviki sem hér um ræðir var stefnandi búinn að saga sjö efnisbúta og var að saga þann áttunda og þannig kominn að lokum verkþáttarins. Við aðstæður sem þessar er ekki hægt að ætlast til þess að kennari fylgist með hverju handtaki hvers og eins nemanda. Á því verður að byggja að brýnt hafi verið fyrir nemendum að fara ekki með hendurnar inn fyrir rauða hálfhringinn sem dreginn var um blaðið, en vera kann að sú merking hafi verið eitthvað máð. Hér verður og að hafa í huga að hverjum sem er má vera augljóst að hætta stafar af sagarblaði hjólsagar sem er í notkun og að við þá notkun þarf að gæta fullrar varúðar. Vinnueftirlitið gerði ekki athugasemd við hjólsögina eða búnað hennar, en athugunin sýnist samkvæmt skýrslu eftirlitsins hafa verið harla rýr í roðinu. Eftir skoðun dómenda á vélinni, enda þótt hún færi fram rúmum þremur árum eftir að slysið varð, verður ekki annað ályktað en vélin hafi verið í góðu lagi. Öryggisbúnað við sagarblaðið verður að telja hafa verið nægjanlegan, enda þótt sá öryggisbúnaður sem vélinni fylgdi hafi ekki verið notaður. Þá er komið að því að skoða hvort stilling öryggisbúnaðarins við sagarblaðið hafi verið rétt í þeim skilningi að önnur stilling búnaðarins hefði getað komið fyrir slysið. Eins og fyrr getur er ekki mælingum Vinnueftirlitsins á stillingu búnaðarins fyrir að fara og er það miður. Verður því um hana að styðjast við þá skoðun sem dómendur gerðu á vettvangi. Byggja verður á því að þykkt efnisins, sem var óheflað, hafi verið því sem næst 2,4-2,5 cm eða u.þ.b ein tomma. Hæð ristilandsins mældist 9,5 cm og af myndunum þremur má draga þá ályktun að sagarblaðið hafi gengið upp á það mitt eða þar um bil eða náð 4,7 cm upp fyrir sagarborðið. Sá hluti hlífarinnar sem er óslitinn að neðanverðu og gengur aftur af sagarblaðinu nær niður með fram sagarblaðinu. Á gleggstu myndinni mælist sagarblaðið vera í hæðinni 14 mm og að hlífin gangi 2 mm niður með blaðinu, þ.e.a.s. niður á 1/7 hluta blaðsins. Sé gert ráð fyrir því að að blaðið hafi náð 4,7 cm upp fyrir sagarborðið þá er 1/7 hluti þess um 7 mm og verður ekki talið neitt athugavert við innbyrðis stillingu sagarblaðs og hlífar. Bilið upp í hlífina aftanverða hefur þá samkvæmt þessum mælingum verið 4 cm. Eins og fyrr greinir var efni það sem sagað var u.þ.b. 2,4 cm á þykkt og samkvæmt því hefur bilið frá yfirborði efnisins upp að hlífinni aftanverðri verið 1,6 cm. Það er svo lítið bil að meðalþumalfingur kemst tæpast undir hlífina nema fingurgómurinn allur liggi á efninu. Það er fullyrt af hálfu vitnisins Magnúsar Ólafssonar að ekkert hafi verið að því efni sem stefnandi var að saga og ekkert er upplýst um að á því hafi verið einhverjir gallar sem hafi getað átt þátt í því hvernig fór. Það er upplýst og óumdeilt að við sögunina notaði stefnandi eftirreku í hægri hendi til þess að ýta efninu áfram og að hann hélt efninu að ristarlandinu með vinstri hendi. Segja má að notkun svokallaðs stoðklossa kynni að hafa minnkað líkurnar á því að slysið hefði orðið, þótt það sé engan veginn víst, en við sögun af þessu tagi mun notkun slíks hjálpartækis vera afar fátíð. Stoðklossanum hefði og átt að sleppa utan rauða hálfhringsins til þess að eðlilegs öryggis væri gætt. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hann hafi aðeins verið búinn að saga efnið að hluta, ef til vill til hálfs, þegar það hafi kippst til, eins og högg hafi komið, og við það hafi hann lent með þumalfingurinn í sagarblaðinu en því mótmælt að hann hafi fylgt efninu eftir að sagarblaðinu og þannig lent með fingurinn í því. Þótt það sé ekki fyllilega sannað þá eru yfirgnæfandi líkur á að fullyrðing stefnanda um að hann hafi einungis sagað efnið að hluta sé ekki rétt. Kemur þar tvennt til. Í fyrsta lagi kannast enginn annar við að spýtan hafi aðeins verið söguð að hluta og ekki er að sjá hálfsagaða spýtu á myndum Vinnueftirlitsins þótt það geti ekki talist óræk sönnun. Í öðru lagi, ef svo hefur verið, þá verður ekki betur séð en fingurinn hafi í því tilviki þurft að fara eftir ósagaða hluta efnisins og ofan á því inn undir hlífina og í sagarblaðið þar sem tekið hefur framan af honum, en því er áður lýst að fingurinn hefði þurft að vera í ákveðinni stöðu ofan á efninu til þess að komast inn undir sagarhlífina. Hafi atburðarásin verið þessi þá er útilokað að gefa starfsmönnum stefnda það að sök hvernig fór heldur verður að telja um að ræða óhappatilvik eða óaðgæslu sem stefnandi einn verður að bera ábyrgð á. Með hliðsjón af þeim mælingum sem dómendur framkvæmdu á vettvangi má segja að óhætt hefði verið að hafa sagarblaðið lægra stillt og þar með hlífina yfir því en eins og fyrr getur þá fylgdi hlífin sagarblaðinu. Það verður þó að telja viðurkennda venju að stilla sagarblað svo að það gangi upp úr efninu sem nemur hæð sagartannanna og hver tönn komi þannig öll niður á það efni sem sagað er. Af myndum verður ráðið að sagartennurnar séu u.þ.b. 1 cm á lengd sem þýðir, sé við þessa venju miðað, að blaðið hefði mátt vera um 10 mm lægra án þess að hlífin legðist niður á efnið og yrði til trafala við sögunina. Er þá miðað við að bilið milli efnis og hlífar hafi verið 1,6 cm eins og að framan greinir. Þessi munur er svo lítill að ekki er hægt að byggja á því að stilling sagarblaðs og hlífar hafi verið röng. Eins og atvikum öllum er háttað verður ekki gert ráð fyrir öðru en stefnandi hafi sagað spýtuna að fullu og við það farið með vinstri hönd inn fyrir rauða hringinn sem um sagarblaðið var og með fingurinn í sagarblaðið undir hlífinni sem yfir því var, en gera verður ráð fyrir því að frá sagarborðinu að hlífinni hafi verið um 4 cm eins og fyrr greinir. Átti fingur því greiða leið undir sagarblaðið ef svo hagaði til. Engar varúðarráðstafanir annarra en stefnanda sjálfs gátu komið í veg fyrir tilvik sem þetta. Niðurstaða dómsins er sú að stefnanda hafi ekki tekist sönnun þess að aðrir en hann sjálfur beri sök á því hvernig fór og verður samkvæmt því að sýkna stefnda í málinu. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í málinu. Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hrl., kr. 850.000 með virðisaukaskatti. Dóm þennan kváðu upp Friðgeir Björnsson héraðsdómari og meðdómendurnir Bergmundur Elli Sigurðsson og Hallur Kristvinsson. Dómsorð. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kristófers Atla Axelssonar. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hrl., kr. 850.000 með virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 378/2009
|
Líkamstjón Slysatrygging Fyrning Bifreið
|
Á krafðist skaðabóta úr hendi S hf. og G, en til vara Þ, vegna líkamstjóns sem hún var fyrir í umferðarslysi árið 2001. Deildu aðilar meðal annars um hvort skaðabótakrafa á hendur S hf. og G hefði verið fyrnd í skilningi 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en málið var höfðað árið 2008. Talið var að miða bæri upphaf fyrningarfrests við áslok árið 2006 en um mitt það ár hefði komið fram afleiðingar af slysinu sem A hefði ekki geta gert sér grein fyrir. Var krafa Á því talin ófyrnd og S hf. og G gert að greiða henni óskipt bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Í 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er mælt fyrir um að allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs ,,sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar.“ Jafnframt er kveðið á um að kröfurnar fyrnist í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Samkvæmt þessu hefst hinn lögmælti fjögurra ára fyrningartími við lok þess almanaksárs er tjónþoli telst hafa fengið vitneskju um kröfuna, ef hann telst þá hafa átt þess kost að leita fullnustu hennar. Talið verður að til hins síðarnefnda skilyrðis heyri að tjónþola hafi mátt vera orðið ljóst umfang þess líkamstjóns sem bóta er krafist fyrir. Í máli þessu er upplýst að gagnáfrýjandi var flutt á slysadeild vegna umferðarslyssins 20. maí 2001. Hún leitaði aftur til deildarinnar vegna einkenna frá slysinu 10. ágúst sama ár. Í læknisvottorði 27. janúar 2007, rituðu af sérfræðingi við slysadeildina, og byggt er á gögnum úr sjúkraskrá deildarinnar, segir meðal annars: ,,Um afdrif [sjúklings] er ekki vitað og því ekki unnt að spá fyrir um sjúkdómshorfur til skamms og langs tíma.“ Gagnáfrýjandi hefur sagst hafa leitað til sjúkraþjálfara haustið 2001 vegna afleiðinga slyssins og í byrjun árs 2002. Í skýrslu fyrir dómi sagðist hún alltaf finna fyrir bakinu, misjafnlega mikið eftir álagi, en hafa talið að það myndi lagast með tímanum. Hún kvaðst hafa orðið þunguð um mitt ár 2006 og ,,í ágúst, september er þetta orðið bara óbærilegt og ég ákvað þá að ég verði að leita mér læknis.“ Fær þetta stoð í gögnum málsins. Hún leitaði síðan til Stefáns Dalberg, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum. Í vottorði hans 4. janúar 2007 segir meðal annars svo: ,,Ásta virðist hafa orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í slysinu í maí árið 2001. Hún hefur hlotið tognun á háls og brjóstbak. Hafa afleiðingar slyssins háð henni bæði í leik og starfi. Ástandið hefur verið óbreytt lengi og ekki að búast við að hún verði betri með tímanum. Tímabært er að meta afleiðingar slyssins.“ Gagnáfrýjandi leitaði einnig til heilsugæslu 15. janúar 2007 vegna einkenna sinna. Samkvæmt framansögðu má leggja til grundvallar í málinu að ástand gagnáfrýjanda hafi verið nokkuð stöðugt allt frá árinu 2002 og til þess tíma er hún varð barnshafandi um mitt ár 2006. Þá hafi hins vegar komið fram afleiðingar af slysinu sem gagnáfrýjandi hafi ekki fyrr getað gert sér grein fyrir. Af þessu leiðir að upphafsdagur fyrningarfrests fjögurra ára fyrningartíma samkvæmt 99. gr. umferðarlaga telst vera í árslok 2006. Krafa gagnáfrýjanda var því ekki fyrnd þegar stefna var birt 29. september 2008. Ekki eru efni til þess samkvæmt gögnum málsins að vefengja að líkamstjón gagnáfrýjanda stafi af slysinu 20. maí 2001. Samkvæmt þessu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur þar með talið um upphafstíma dráttarvaxta sem er einum mánuði eftir kröfubréf gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda Sjóvár-Almennra trygginga hf. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Aðaláfrýjendur verða dæmdir til að greiða óskipt í ríkissjóð málskostnað gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti samkvæmt því sem greinir í dómsorði. Málskostnaður gagnvart Þóru Dröfn Guðmundsdóttur fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, Ástu Rúnar Pétursdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Aðaláfrýjendur, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og dánarbú Guðmundar Páls Þorvaldssonar, greiði óskipt 500.000 krónur í ríkissjóð vegna málskostnaðar gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti. Málskostnaður gagnvart Þóru Dröfn Guðmundsdóttur fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 26. mars 2009, er höfðað 29. september 2008. Stefnandi er Ásta Rún Pétursdóttir, Vesturbraut 6, Keflavík. Stefndu eru Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík og db. Guðmundar Páls Þorvaldssonar, Hlíðarbraut 2, Hafnarfirði. Til vara er stefnt Þóru Dröfn Guðmundsdóttur, Hlíðarbraut 2, Hafnarfirði Dómkröfur Stefnandi gerir aðallega þá dómkröfu að aðalstefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og db. Guðmundur Páls Þorvaldssonar, verði in soldium dæmd til að greiða stefnanda 3.479.837 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 20. maí 2001 til 6. des 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Verði ekki orðið við aðalkröfu stefnanda gerir stefnandi þá dómkröfu til vara, að stefnda Þóra Dröfn Guðmundsdóttir verði dæmd til að greiða stefnanda 3.479.837 krónur með sama vaxtafæti og greinir í aðalkröfu. Þá er í báðum tilvikum gerð krafa um málskostnað að skaðlausu, samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu og varastefnda krefjast þess aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða þeim málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Stefndu og varastefnda krefjast þess til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir Málsatvik eru þau að stefnandi slasaðist í umferðarslysi þann 20. maí 2001, er ökumaður bifreiðarinnar, NB-792, Þóra Dröfn Guðmundsdóttir, ók bifreiðinni, NB-792, aftan á bifreið stefnanda. Í lögregluskýrslu segir að tilkynnt hafi verið um harðan árekstur. Eigandi bifreiðarinnar NB-792 var Guðmundur Páll Þorvaldsson, sem nú er látinn, og var bifreiðin ábyrgðartryggð samkvæmt 1. mgr. 93. greinar umferðarlaga. Vátryggjandi var Sjóvá-Almennar tryggingar hf. Stefnandi kveðst í einu og öllu hafa farið að umferðarlögum. Hún hafi ekið vestur Lækjargötu í Hafnarfirði og ætlað að beygja til vinstri yfir gagnstæða akrein, inn á bensínstöð sem þar var. Það hafi hún gefið til kynna með stefnuljósum og bremsuljósum. Hafi hún hægt á bifreiðinni og næstum stöðvað, vegna umferðar á móti, er ekið var aftan á hana, þannig að af varð harður árekstur. Báðar bifreiðarnar skemmdust mikið. Flytja varð bifreiðina, sem ók aftan á bifreið stefnanda, á brott með dráttarbifreið. Stefnandi var eftir áreksturinn flutt á slysa- og bráðadeild LSH, Fossvogi með sjúkrabifreið. Í vottorði Guðjóns Baldurssonar, læknis á slysadeild, segir meðal annars: „Fór strax að finna fyrir verkjum í hálsi með leiðni fram í enni, höfuðverk, einnig leiðni út í báðar axlir.“ Stefnandi kom síðan aftur á slysadeildina þann 10. ágúst 2001 og var þá greind með hálstognun í kjölfar umferðaslyss. Fram kemur í vottorðinu að stefnandi hafi þá verið nemi í Flensborgarskóla, en stefnandi var þá 18 ára aldri. Stefnandi kveðst, á þessum tíma, hafa verið sannfærð um að þessir áverkar myndu lagast með tímanum og hafi hún ekki fundið mikið fyrir þeim, nema þegar hún var í mikilli vinnu, sem aðeins var á sumrin, en á vetrum hafi hún verið í námi. Það hafi síðan verið árið 2006, er hún var orðin ófrísk af sínu fyrsta barni, og var einnig að vinna, sem þessir áverkar hafi farið að hrjá hana verulega og háð henni við vinnu. Hún hafi þá leitað til heimilislæknis síns í Hafnarfirði, Önnu M. Guðmundsdóttur, og síðan til Stefáns Dalberg, bæklunarlæknis, sem hafi greint hana með varanlega áverka, eftir umferðarslysið þann 20. maí 2001. Á þessum tíma leitaði stefnandi til lögmanns, sem sendi hinu stefnda félagi bréf, hinn 26. janúar 2007. Varð að samkomulagi lögmannsins og félagsins að áverkarnir yrðu metnir og síðan myndi félagið taka ákvörðun um hvort félagið teldi kröfur stefnanda fyrndar. Varð niðurstaða þeirri Björns Daníelssonar, lögfræðings, og Sigurðar Thorlacius, taugalæknis, sem stóðu að matinu, sem er dags. 5. nóvember 2007, að stöðugleikapunktur eftir áverkana væri 20. ágúst 2001 og að miski stefnanda vegna slyssins væri 10% og varanleg örorka einnig 10%. Sendi lögmaðurinn félaginu kröfubréf, hinn 6. nóvember 2007, þar sem félagið var krafið um bætur samkvæmt matinu. Var kröfum stefnanda hafnað á þeim grundvelli að krafan væri fyrnd. Má1 stefnanda á hendur stefndu var áður þingfest þann 11. janúar 2008, en síðar fellt niður með samþykki aðila málsins. Stefnandi kveðst ekki geta unað þeim málalokum og telur sig knúna til að láta reyna á rétt sinn fyrir dómi. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að hún eigi skaðabótarkröfu á hendur stefndu Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og db. Guðmundar Páls á grundvelli 88. og 89. gr. og 1. mgr. 90. greinar umferðarlaga. Þá er á því byggt að stefnandi eigi skaðabótakröfu á hendur stefndu, Þóru Dröfn, á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, óháð hlutlægri ábyrgð 88.greinar umferðarlaga. Stefnandi byggir kröfur sínar á framlagðri matsgerð Sigurðar Thorlcius læknis og Björns Daníelssonar lögfræðings og sundurliðast kröfur hennar þannig: 1. Miskabætur eru grundvallaðar á 4. grein skbl. og 2. mgr. 15. greinar skbl. 4.000.000 x 5491/3282 = 6.692.260. Miðað er við þann mánuð er kröfunni var lýst á hendur hinu stefnda félagi, þ.e. nóvember 2007. 2. Bætur fyrir varanlega örorku reiknar stefnandi út frá lágmarkslaunum. 1.200.000 x 4229/3282 = 1.546.252, lánskjaravísitölu á stöðugleikapunkt. Stuðull er miðaður við aldur stefnanda á stöðugleikapunkti. Vísað er til 5. til 7. greinar skb1. 3. Kröfur um þjáningabætur byggir stefnandi á 3. grein skb1. Stefnandi byggir kröfur sína enn fremur á því að hún hafi ekki átt þess kost að leita kröfu sinnar fyrr en hún hafði fengið álit Stefáns Dalberg, bæklunarlæknis, um að hún hefði hlotið varanlegt mein í umferðarslysinu, sem hafi ekki verið fyrr en í janúar 2007. Byggir stefnandi á að útilokað sé í þessu máli, samkvæmt eðli máls og meginreglum laga, að miða upphaf fyrningarfrests samkvæmt 1. málsgreinar 99. greinar við stöðugleikapunkt samkvæmt skaðabótalögum þar sem ljóst sé að enginn tjónþoli sendi tryggingafélagi kröfur sínar um bætur eftir svo skamman tíma frá slysi, heldur verði að miða við hvenær stefnandi fyrst fékk vitneskju um að um varanlega áverka væri að ræða. Hafi hún fyrst átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar í nóvember 2007, er matsgerðin lá fyrir. Byggir stefnandi á því að orðalag 99. gr. umferðarlaga á þessa leið: „fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar“ sé í samræmi við kröfugerð hennar í málinu og að með engu móti sé hægt að miða við stöðugleikapunkt sem ákvarðaður sé í nóvember 2007, aftur í tímann. Þá verði einnig að miða við að hún var ekki nema 18 ára er hún slasaðist. Þá hafi hún enn verið í skóla og ekki verið farin að reyna á sinn líkamlega styrk við vinnu. Það hafi ekki verið fyrr en nokkrum árum seinna. Tryggingafélög hafi, í slíkum tilvikum, beðið um að áverkar verði ekki metnir fyrr en nokkuð er liðið frá tjónsatburði, sérstaklega ef um unga tjónþola er að ræða, en í þessu sambandi byggi stefnandi einnig á 11. grein skaðabótalaga um versnandi heilsufar, sem átt hafi sér stað eftir að stefnandi varð barnshafandi og varð jafnframt að sjá sér farborða með vinnu. Á því er byggt að afstaða tryggingafélagsins stangist á við jafnræðisreglu stjórnarskrár og meginreglur laga um upphaf fyrningarfrests samkvæmt fyrningarlögum og fyrningarrétti. Ákvæði bótakafla umferðarlaga, svo sem ákvæði 99. greinar, eins og þau hafi verið túlkuð, og hið stefnda félag byggi á, skerði bótarétt stefnanda samkvæmt grundvallarreglum skaðabótaréttar, sé undantekningarregla og verði því að víkja fyrir dómkröfum stefnanda á grundvelli jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár, en þeir sem slasist, t.d. í vinnuslysum eða af hendi annars aðila, án þess að vera í bifreið, eigi áfram kröfur á tjónvaldinn eða vinnuveitandann í 10 ár frá tjónsatburði. Það sé grundvallarregla skaðabótaréttar að sá sem valdi öðrum manni tjóni verði að bæta tjónið, ef um sök sé að ræða, og fyrnist slíkur bótaréttur ekki fyrr en eftir 10 ár frá tjónsatburði, í fyrsta lagi. Engin gild rök séu fyrir því að slík bótakrafa eigi að fyrnast á 4 árum frá stöðugleikapunkti á grundvelli 99. greinar umferðarlaga, enda sé það ekki inntak þeirrar reglu, samkvæmt orðanna hljóðan. Slíkt sé einfaldlega mismunun og brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár. Sem dæmi um hið gagnstæða, að ekki gildi 4 ára fyrningartími frá stöðugleikpunkti (eða batahvörfum), vísar stefnandi til eftirfarandi dóma Hæstaréttar Íslands: Dóms í málinu nr. 271/1998, frá 18. febrúar 1999. Dóms í málinu nr. 240/1998, frá 25. febrúar 1999, dóms í málinu nr. 177/2000 frá 2. nóvember 2000, dóms í málinu nr. 81/2004 frá 30. september 2004 og dóms í málinu nr. 254/2001 frá 29. janúar 2002. Byggir stefnandi á því að það brjóti gegn jafnræðisreglum stjórnarskrár að stefnandi sé ekki jafnrétthá fyrir lögum og aðrir sem bíði líkamstjón og skipti í því efni ekki máli að kveðið sé á um hlutlæga bótaábyrgð í settum lögum, í tilfelli stefnanda. Byggir stefnandi á því að aðrir tjónþolar, sem h1jóti tjón á líkama sínum, fái tjón sitt bætt að fullu, enda þótt meira en 4 ár séu liðin frá upphafi fyrningarfrests, en stefnandi ekki. Stefnandi vísar kröfu sinni til grundvallar einnig til eignarverndarákvæða stjórnarskrár og til 1. greinar I. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 14. gr. og 18. gr. sáttmálans. Ekki sé tækt að svipta stefnanda bótarétti samkvæmt ofangreindum grundvallarreglum með stoð í 99. gr. umferðarlaga, en stefnandi eigi stjórnarskrárvarinn rétt til bóta fyrir líkamstjón og skerðingu á aflahæfi. Ákvæði 1. mgr. 99. gr. umferðarlaga séu nær samhljóða ákvæðum 29. gr. vátryggingasamningalaga nr. 20/1954, en sú lagagrein hafi í gegnum tíðina verið túlkuð með hliðsjón af almennum fyrningarreglum um upphaf fyrningarfrests. Byggir stefnandi einnig á 30. grein laga nr. 50/1954 og almennum reglum um upplýsingaskyldu tryggingafélaga og í því efni, að stefnandi hafi aldrei fengið nokkur skilaboð frá hinu stefnda félagi um rétt sinn eða að hann væri fallinn niður. Á því er byggt að félagið hafi við slysið fært ákveðna upphæð í bótasjóð sinn til lúkningar umkröfðum bótum og komi það í veg fyrir að kröfur stefnanda hafi fyrnst, þar sem félaginu hafi borið að tilkynna stefnanda um þá færslu félagsins. Byggir stefnandi á því að félagið hafi geymt í bókhaldi sínu ákveðna vátryggingarskuld til að standa skil á tjóni stefnanda. Meðan svo hafi verið geti krafa stefnanda ekki verið fyrnd, samkvæmt grundvallarreglu fyrningarlaga. Skipti máli í því tilviki að tryggingafélagið hafi aldrei tilkynnt stefnanda um rétt sinn. Varakrafa stefnanda á hendur Þóru Dröfn Guðmundsdóttur byggist á því að Þóra Dröfn eigi sök á tjóni stefnanda. Varastefnda hafi verið ökumaður bifreiðarinnar NB-792, og hafi hún ekið viðstöðulaust aftan á bifreið stefnanda og þannig brotið gegn grundvallarákvæðum umferðarlaga um varúðarskyldu ökumanna, svo sem 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga, 1. mgr. 14. gr. og 1. mgr. 36. gr. og hafi þannig valdið tjóni stefnanda með verulegu gáleysi. Þannig beri stefnda Þóra Dröfn skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Sé henni því skylt að bæta tjón stefnanda samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Geti stefnda, Þóra Dröfn, ekki skorast undan ábyrgð, þótt hún hafi valdið stefnanda tjóni með akstri bifreiðar, sem í þessu tilviki hafi einungis verið hættulegt tæki, sem stefnda Þóra Dröfn hafi ekki gætt nægilegrar varúðar við að stjórna og þar af leiðandi valdið tjóni. Kröfu á hendur henni byggi stefnandi ekki á því bótahagræði sem felist í 88. gr. umferðarlaga, heldur einungis almennu skaðabótareglunni. Samkvæmt málsforræðisreglu laga um meðferð einkamálalaga sé henni frjálst að byggja kröfu sína á þeim lagareglum sem henni eru hagstæðastar. Ekki sé í XIII. kafla umferðarlaga kveðið á um að tjónþoli, vegna umferðarslysa, verði að byggja alfarið 88. grein umferðarlaga og þeirri hlutlægu ábyrgðarreglu sem í þeirri lagagrein felist. Í umferðarlögum sé skýrlega kveðið á um að það sé eigandi bifreiðar sem beri ábyrgð á bifreiðinni, þótt ökumaður hennar valdi tjóni, sbr. efni 88. gr. umferðarlaga, sbr. 1. mgr. 90. gr. Þá sé í 99. gr. umferðarlaga tekið fram að allar kröfur á hendur þeim sem ábyrgð beri samkvæmt XIII. kafla og tryggingafélagi fyrnist á 4 árum. Byggir stefnandi á að það eigi ekki við varðandi ábyrgð ökumanns bifreiðar. Byggir stefnandi á því að til þess að svo verði talið hefði þurft að taka það skýrt farm í XIII. kafla umferðarlaga. Það sé hins vegar ekki gert. Krafa stefnanda á hendur Þóru Dröfn byggist einnig þeim jafnræðissjónarmiðum, sem rakin séu hér að framan, en þau eigi enn frekar við í varaaðild þessa máls, þar sem ekki sé byggt á hlutlægri bótaábyrgð 88. gr. umferðarlaga. Til að svipta stefnanda þeim rétti að krefja þann, sem hafi valdið henni tjóni, um bætur fyrir tjónið, þurfi skýrar reglur í settum lögum og sé því til grundvallar vísað til jafnræðisreglu 65. greinar stjórnarskrár og einnig meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Stefnandi skírskotar kröfum sínum til stuðnings til reglna fyrningarréttar um upphaf fyrningarfrests, svo sem til 5. gr. fyrningarlaga, til 29. gr. og 30. gr. um vátryggingasamninga nr. 20/1954. Þá vísar stefnandi til jafnræðisreglu stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, sem og til eignarverndarákvæða þessara grundvallarlaga og reglu stjórnskipunar um meðalhóf. Þá vísar stefnandi til reglna vátryggingasamningaréttar um upplýsingarskyldu tryggingafélaga. Hvað varðar kröfur stefnanda á Þóru Dröfn sem tjónvald, skírskotar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar, jafnræðisreglu stjórnarskrár og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og til þeirra reglu kröfuréttar og skaðabótaréttar, að skaðabótakröfur fyrnist á 10 árum, sbr. og fyrningarlög. Málsástæður stefndu og lagarök Aðalkrafa um sýknu 1. Krafa stefnanda á hendur aðalstefndu. Aðalkrafa aðalstefndu um sýknu er byggð á því að bótakrafa stefnanda vegna líkamstjóns, sem stefnandi telur að rekja megi til umferðarslyssins 20. maí 2001, hafi verið fyrnd þegar mál um hana var höfðað. Skipti þar engu hvort miðað sé við birtingu stefnu í hinu fyrra máli, hinn 20. desember 2007, eða vegna þess máls sem nú sé til meðferðar, hinn 29. september 2008. Bótakrafan sé reist á ákvæðum XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, en um fyrningu slíkra krafna gildi sérákvæði 99. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu fyrnast bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna gagnvart þeim, sem ábyrgð ber, og vátryggingafélagi á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Stefndu byggja á því að krafa stefnanda hafi verið fyrnd þegar stefnandi höfðaði mál um hana. Fram kemur í matsgerð þeirra Björns Daníelssonar lögfræðings og Sigurðar Thorlacius læknis að ekki hafi verið að vænta frekari bata á heilsufari stefnanda vegna afleiðinga umrædds umferðarslyss þremur mánuðum eftir slysdag og hafi því verið miðað við að stöðugleikatímapunktur, í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993, væri þann 20. ágúst 2001. Eigi þetta sér einnig stoð í öðrum læknisfræðilegum gögnum málsins þar sem fram komi að heilsa stefnanda hafi verið óbreytt um langt skeið, sbr. t.d. læknisvottorð Stefáns Dalberg, dags. 4. janúar 2007. Þá hafi stefnandi sjálf sagt á matsfundi að einkenni hennar hefðu verið að mestu óbreytt frá ágúst 2001. Í matsgerðinni hafi jafnframt verið tekin sérstök afstaða til þess hvenær stefnanda hafi mátt vera ljóst að einkenni hennar myndu ekki batna. Var talið að stefnanda hefði mátt vera þetta ljóst eigi síðar en einu ári eftir slysdag, þ.e. þann 20. maí 2002, en í því sambandi hafi meðal annars verið litið til fyrrgreindra ummæla stefnanda á matsfundi og til þess að hún hefði ekki leitað til lækna eða annarra meðferðaraðila frá þeim tíma, allt fram til ársins 2006. Við mat á því, hvenær fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga byrjar að líða, hafi skapast skýr dómaframkvæmd fyrir því að miða við lok þess árs þegar stöðugleikatímapunktur hafi verið ákveðinn af matsmönnum eða það tímamark þegar tjónþola mátti fyrst vera ljóst að hann hefði hlotið varanleg mein af slysinu og þar með átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 58/2006, 615/2007 og 661/2007. Þó að ætla megi tjónþola einhvern tíma til að afla mats um afleiðingar slyss frá þessum tímapunkti séu ekki efni til að meta þann tíma lengri en nokkra mánuði, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 353/2007. Samkvæmt framangreindu og með vísan til þess að stöðugleikatímapunktur stefnanda var 1. ágúst 2001 telja stefndu að fyrningarfrestur vegna kröfu stefnanda hafi byrjað að líða 1. janúar 2002 og krafan því verið fyrnd 1. janúar 2006, enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á nokkuð sem staðið hafi því í vegi að hún gæti látið meta tjón sitt og leitað fullnustu kröfu sinnar frá þessu tímamarki. Verði ekki fallist á þetta telja stefndu einsýnt að fyrningarfrestur hafi í síðasta lagi byrjað að líða 1. janúar 2003. Vísa stefndu í því sambandi til niðurstöðu fyrrgreindrar matsgerðar um að matsmenn telji að stefnanda hafi mátt vera ljóst eigi síðar en einu ári eftir slysdag, þ.e. þann 20. maí 2002, að einkenni hennar myndu ekki batna svo neinu máli skipti og að þau teldust varanleg. Jafnframt sé vísað til framburðar stefnanda á matsfundi um að einkenni hennar hefðu verið að mestu óbreytt frá ágúst 2001. Með vísan til þessa telja stefndu að fyrir liggi sönnun þess að stefnanda hafi í síðasta lagi mátt vera ljóst að hún hafi hlotið varanlegt mein af slysinu þann 20. maí 2002 og frá því tímamarki átt þess kost að gera viðeigandi ráðstafanir til að leita fullnustu kröfu sinnar. Tekið skuli fram að stefnandi hafi ekki bent á nokkuð haldbært sem hafi staðið því í vegi að hún gæti hafist handa við að láta meta það tjón, sem hún telji að rekja megi til slyssins, og leitað fullnustu bótakröfu sinnar frá þessu tímamarki. Fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga byrjaði því í síðasta lagi að líða við árslok 2002 og hafi runnið út í árslok 2006. Fullyrðingar í stefnu um að miða eigi upphaf fyrningarfrests við það tímamark þegar stefnandi hafi fengið álit Stefáns Dalberg, bæklunarlæknis, um að hún hafi hlotið varanlega áverka fái ekki staðist. Miða verði við að stefnanda hafi verið, eða a.m.k. hafi mátt vera, kunnugt um kröfu sína mun fyrr og vísist í því sambandi til fyrrnefndrar matsgerðar sem ekki hafi verið hnekkt að þessu leyti. Stefndu mótmæla því að aldur stefnanda geti einhver áhrif haft á upphaf fyrningarfrests. Engin skilyrði séu til þess í málinu að seinka upphafsdegi fyrningar vegna þess að stefnandi hafi enn verið í námi þegar hún slasaðist eða að hún hafi einungis verið 18 ára gömul á slysdegi. Fyrir slíku skorti einfaldlega lagaskilyrði og sé túlkun stefnanda í andstöðu við 99. gr. umferðarlaga, sem geri engan greinarmun á fyrningu bótakrafna eftir aldri tjónþola. Tekið skuli fram að stefnandi hafi verið orðin fullorðin og þannig fullfær um að gera sér grein fyrir afleiðingum slyssins áður en fjögurra ára fyrningarfresti samkvæmt 99. gr. umferðarlaga lauk. Stefndu geri athugasemd við tilvísun stefnanda til þess að tryggingafélög hafi beðið um að áverkar verði ekki metnir fyrr en nokkuð er liðið frá tjónsatburði þegar tjónþolar séu ungir að árum. Óljóst sé af hvaða ástæðu stefnandi vísi til þessa, en tekið skuli fram að stefndu hafi aldrei farið fram á að beðið yrði með að meta áverka stefnanda og verði sú töf sem varð á því að tjón stefnanda yrði metið því ekki með nokkru móti rakin til stefndu. Stefndu mótmæla þeirri málsástæðu stefnanda að afstaða stefndu til bótakröfu hennar brjóti með einhverjum hætti gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og meginreglum laga um upphaf fyrningarfrests. Hæstiréttur hafi í fjöldamörgum dómum staðfest framangreinda túlkun á 99. gr. umferðarlaga og blasi því við að ákvæðið sé í fullu samræmi við bæði ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Þá feli ákvæðið ekki í sér nokkurs konar mismunun á milli stefnanda og annarra í sömu stöðu, enda gildi ákvæðið jafnt um alla þá sem sækja bætur á grundvelli XIII. kafla umferðarlaga. Tekið sé fram að þeir dómar sem vísað sé til í stefnu styðji ekki með nokkrum hætti þessa málsástæðu stefnanda, en þeir varði ekki bótakröfur á grundvelli umferðarlaga. Þá fái það ekki staðist að halda því fram að sérákvæði um fyrningarfrest vegna bótakrafna á grundvelli umferðarlaga brjóti sem slík í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Hvað varðar tilvísun stefnanda til eignarverndarákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu skuli tekið fram að fyrningarreglur hafi ekki verið taldar brjóta gegn þessum ákvæðum, en rökstuðning fyrir þessari málsástæðu skorti í stefnu og sé því ekki ljóst með hvaða hætti stefnandi telji hafa verið brotið gegn eignarrétti hennar. Stefndu mótmæli því að ákvæði eldri laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga hafi þýðingu við túlkun á 99. gr. umferðarlaga, enda eigi fyrrnefnd ákvæði eingöngu við um slit á fyrningu krafna sem rísa af vátryggingarsamningi og sé krafa stefnanda ekki reist á slíkum samningi heldur á sérákvæðum XIII. kafla umferðarlaga. Því sé jafnframt sérstaklega mótmælt að einhvers konar skylda hvíli á stefnda að tilkynna stefnanda um rétt sinn til bóta samkvæmt XIII. kafla umferðarlaga eða fyrningarreglur sama kafla. Þá fari því fjarri að háttsemi stefnda eða meint upplýsingaskylda félagsins geti valdið því að réttur stefnanda til skaðabóta framlengist umfram þann fyrningarfrest sem 99. gr. umferðarlaga kveði á um. Stefndu mótmæli því að það, að stefndi hafi fært ákveðna fjárhæð í bótasjóð sinn til lúkningar á kröfu stefnanda, komi í veg fyrir að kröfur stefnanda hafi fyrnst eða að þessi háttsemi hafi með einhverjum hætti rofið fyrningu. Með þessum færslum hafi stefndi eingöngu verið að sinna lögboðinni sky1du sinni til að áætla kostnað fyrir tjónum sem á hann kunna að falla, án þess að nokkur vissa hafi þá legið fyrir um hvort slíkar kröfur kæmu fram eða teldust réttmætar. Slíkar færslur séu óviðkomandi réttarstöðu stefnanda gagnvart stefnda og hvíldi engin skylda á honum til að tilkynna stefnanda um þær, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 58/2006. Fullyrðing stefnanda í þessa veru sé því að öllu leyti úr lausu lofti gripin og málinu óviðkomandi. Að lokum byggja stefndu á því, hvað sem framangreindu líði, að krafa stefnanda sé fallin niður vegna tómlætis. Tæp sex ár hafi liðið frá því að stefnandi slasaðist og þar til hún beindi kröfum vegna tjóns síns að stefndu. Með vísan til framangreinds sé ljóst að stefnandi hafi enga tilraun gert til þess að innheimta kröfu sína eða fá tjón sitt metið fyrr en tæpum sex árum eftir slysið, jafnvel þótt einkenni stefnanda hefðu að eigin sögn verið að mestu óbreytt frá ágúst 2001. Stefnandi hafi því sýnt af sér algjört tómlæti við innheimtu á meintri kröfu sinni og verði það að leiða til sýknu stefndu. 2. Krafa stefnanda á hendur varastefndu Þóru Dröfn. Varastefnda reisir sýknukröfu sína, líkt og aðalstefndu, á því að bótakrafa stefnanda vegna umferðarslyssins hafi verið fyrnd þegar mál um hana var höfðað. Eins og að framan hafi verið rakið þá fyrnist allar kröfu samkvæmt XIII. kafla umferðarlaga á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Stefnda byggir á því að framangreind fyrningarregla taki til allra skaðabótakrafna sem rekja megi til áreksturs tveggja vélknúinna, skráningarskyldra ökutækja og skipti þá engu máli hvort meint bótaskylda sé reist á 89. gr. umferðarlaga, 3. mgr. 90. gr. laganna eða á öðrum bótagrundvelli sem stefnandi kunni að reisa kröfu sína á. Gildi þetta hvort sem bótakröfu er beint að eiganda, umráðamanni eða ökumanni bifreiðar. Í máli þessu sé byggt á því að tjón stefnanda verði rakið til fyrrgreinds áreksturs 20. maí 2001. Með vísan til þess sem að framan greini hafi bótakrafa stefnanda verið fyrnd þegar mál vegna hennar var höfðað. Varastefnda byggir á því að hún geti ekki borið skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda á öðrum lagagrundvelli en fjallað sé um í XIII. kafla umferðarlaga, sbr. 88.-90. gr. laganna. Með umferðarlögum hafi löggjafinn sett þær leikreglur sem skulu gilda um tjón af völdum vélknúinna ökutækja og verði ekki vikið frá þeim, enda um að ræða sérákvæði sem gangi framar almennum ákvæðum skaðabótaréttar. Engin lagaheimild sé til þess í íslenskum rétti að fella bótaábyrgð á stefndu á grundvelli almennu skaðabótareglunnar eingöngu, án tilvísunar til 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga, enda sé um að ræða kröfu sem eigi rætur að rekja til umferðarslyss. Slík beiting almennu skaðabótareglunnar myndi brjóta freklega gegn tilgangi XIII. kafla umferðarlaga, enda feli 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga í sér bótaábyrgð eiganda, umráðamanns eða ökumanns bifreiðar á sakargrundvelli. Þar sem byggt sé á því í málinu að tjón stefnanda megi rekja til árekstursins 20. maí 2001 fari um meinta bótaábyrgð samkvæmt XIII. kafla umferðarlaga. Stefnandi geti vissulega byggt á almennum skaðabótareglum, sbr. 3. mgr. 90. gr. laganna, en þar sem um mál vegna tjóns af völdum vélknúins ökutækis er að ræða gildi viðkomandi ákvæði XIII. kafla laganna um kröfuna, þar með talið fyrningarákvæði 99. gr. laganna. Stefnda mótmælir því sérstaklega að stefnandi geti, með því að haga grundvelli málsins með þessum hætti, farið á svig við fyrningarreglu 99. gr. umferðarlaga sem ætlað sé að ná til allra krafna sem eiga rætur að rekja til tjóns af völdum vélknúinna ökutækja. Varastefnda byggir jafnframt á því að krafa stefnanda sé fallin niður vegna tómlætis og vísast til framanritaðs um röksemdir þessu til stuðnings. Áréttað sé að sjónarmið um tómlæti eigi enn frekar við hvað kröfu á hendur varastefndu varðar, enda hafi hún ekki fengið vitneskju um kröfu stefnanda fyrr en mál gegn henni var höfðað í fyrra skiptið hinn 20. desember 2007, þ.e. meira en sex og hálfu ári eftir slysdag. Varastefnda reisir kröfu sína um sýknu enn fremur á því að ekki hafi verið sýnt fram á það grundvallarskilyrði skaðabótaábyrgðar að um saknæma háttsemi af hennar hálfu hafi verið að ræða, en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði. Varastefnda telur ekki liggja fyrir sönnun þess að tjón stefnanda verði rakið til ásetnings eða gáleysis af hennar hálfu og verði því að sýkna hana af kröfu stefnanda. Varakrafa aðalstefndu og varastefndu um verulega lækkun á kröfum stefnanda Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu og varastefndu er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í fyrsta lagi er því mótmælt að sýnt hafi verið fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til varanlegra afleiðinga slyssins. Stefndu og varastefnda byggja á því að ósannað sé að tjón stefnanda vegna varanlegs miska og varanlegrar örorku megi rekja til umferðarslyssins 20. maí 2001 og því geti þau ekki borið skaðabótaábyrgð á tjóninu að lögum. Fyrirliggjandi matsgerð feli ekki í sér sönnun fyrir orsakatengslum á milli slyssins og varanlegs tjóns stefnanda, enda hafi matsmönnum ekki verið falið að meta þetta atriði. Þvert á móti hafi verið gengið út frá því að um orsakatengsl væri að ræða í matsbeiðni og eingöngu farið fram á tölulegt mat á tjóni stefnanda. Í samræmi við þetta sé engan rökstuðning fyrir orsakatengslum að finna í matsgerðinni og liggi því ekki fyrir sönnun þess að tjón stefnanda megi rekja til umferðarslyssins. Þá liggi nánast engin samtímagögn fyrir um áhrif þessa slyss á heilsu stefnanda en samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns. Stefndu og varastefnda mótmæla því að skilyrði séu til að víkja frá þessari meginreglu og leggja sönnunarbyrðina á stefndu. Byggja stefndu og varastefnda á því að orsök tjóns stefnanda megi alfarið rekja til annarra atvika en umferðarslyssins 20. maí 2001. Eins og að framan greini þá leitaði stefnandi ekki til læknis vegna meintra varanlegra afleiðinga slyssins fyrr en í janúar 2007 en þá voru tæp sex ár liðin frá slysinu. Ótal atriði geti haft áhrif á heilsu stefnanda á þessu tímabili og sé með öllu ósannað í málinu að þær heilsufarslegu afleiðingar sem stefnandi glími við í dag megi rekja til umferðarslyssins. Stefndu og varastefnda bendi á að hvergi í læknisfræðilegum gögnum málsins sé að finna sönnun um bein tengsl á milli slyssins og varanlegra afleiðinga en stefnandi verði að bera allan halla af sönnunarskorti um þetta atriði. Með vísan til þessa verði að hafna kröfu stefnanda um bætur vegna varanlegrar örorku og varanlegs miska, enda sé það grundvallarskilyrði bótaábyrgðar að sýnt sé fram á orsakatengsl. Þá sé mati matsmanna á varanlegum afleiðingum slyssins sérstaklega mótmælt, en niðurstaða þeirra sé nánast með öllu órökstudd. Í öðru lagi er kröfu stefnanda um vexti og dráttarvexti mótmælt. Varastefnda geri athugasemd við það að í kröfugerð í stefnu vegna varaaðildar segi eingöngu að þess sé krafist að hún greiði umkrafða fjárhæð „með sama vaxtafæti og greinir í aðalkröfu“. Sé þannig ekki tilgreint hvers konar vexti gerð sé krafa um eða tímamörk vaxtakröfu og kunni það að varða frávísun vaxtakröfunnar. Stefndu og varastefnda mótmæla kröfu stefnanda um vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt ákvæðinu getur krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku ekki borið vexti fyrr en frá upphafsdegi metinnar örorku, sem er 20. ágúst 2001 samkvæmt niðurstöðu matsgerðar. Þá sé kröfu stefnanda um greiðslu vaxta, sem eru eldri en fjögurra ára frá málshöfðunardegi, sérstaklega mótmælt sem fyrndri, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Þá mótmæla stefndu og varastefnda dráttarvaxtakröfu stefnanda frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Um lagarök vísa stefndu og varastefnda til umferðarlaga nr. 50/1987, laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, skaðabótalaga nr. 50/1993 og meginreglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns. Þá er vísað til meginreglna einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað. Jafnframt er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Eftir bílslysið 20. maí 2001 var stefnandi flutt með sjúkrabíl á slysa- og bráðadeild Landspítalans. Samkvæmt vottorði Guðjóns Baldurssonar læknis, dags. 27. janúar 2007, greindist stefnandi með hálstognun. Fékk hún almennar ráðleggingar um hreyfiæfingar og skrifað var upp á bólgueyðandi lyf. Þá segir í lok vottorðsins að um afdrif sjúklings sé ekki vitað og því ekki unnt að segja fyrir um sjúkdómshorfur til skamms og langs tíma. Stefnandi kom aftur á slysa- og bráðadeildina 10. ágúst 2001. Niðurstaða Guðjóns Baldurssonar læknis er sú sama og fyrr. Kemur fram í vottorðinu að stefnandi hafi verið frá vinnu í eina til tvær vikur eftir slysið. Fyrir dómi bar stefnandi að henni hefði verið sagt á slysadeildinni að hún væri ekki brotin og að þetta myndi lagast með tímanum. Á árunum 2002-2005 kvaðst stefnandi alltaf hafa fundið til í bakinu en mismikið eftir álagi. Hún hafi hins vegar alltaf talið að þetta myndi lagast með tímanum. Í júní 2006 varð stefnandi ófrísk og bar hún að ástandið hefði á þeim tíma verið óbærilegt. Hún hafi verið að vinna á leikskóla á þeim tíma en í því starfi hafi mikið reynt á bakið. Stefnandi bar fyrir dómi að hún hefði frétt af Stefáni Dalberg lækni og hafi farið til hans þar sem hún gat ekki hugsað sér að vera svona áfram. Kvaðst hún hafa sagt honum frá slysinu. Hann hafi skoðað hana og tjáð henni að þeir áverkar sem hún hefði hlotið í slysinu væru varanlegir. Í vottorði Stefáns Dalberg bæklunarlæknis kemur m.a. fram að stefnandi hafi ári eftir slysið leitað til læknis þar sem hún var ekki að lagast af verkjum frá hálsi og baki og hafi verið með dofa niður í handleggi, aðallega í vinstri handlegg. Í framhaldi af því hafi hún farið í sjúkraþjálfun og í líkamsrækt. Um líðan stefnanda á þeim tíma sem hún leitaði til Stefáns segir að hún finni fyrir verkjum daglega frá hálsi og baki eftir slysið. Hún hafi ekki fundið fyrir bata lengi. Finni fyrir máttleysi og dofa í höndum, aðallega vinstri hendi. Þetta hafi háð henni við vinnu. Hún hafi hætt í starfi sínu hjá Morgunblaðinu, þar sem hún vann við pökkun, þar sem það starf hafi verið of erfitt fyrir hana. Starfi nú á leikskóla í 60% starfi. Finni hún fyrir stirðleika á morgnanna frá hálsi og baki. Í áliti Stefáns Dalberg segir að stefnandi virðist hafa orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í maí árið 2001. Hún hafi hlotið tognun á háls og brjóstbak. Hafi afleiðingar slyssins háð henni bæði í leik og starfi. Ástandið hafi verið óbreytt lengi og ekki að búast við að hún verði betri með tímanum. Tímabært sé að meta afleiðingar slyssins. Í matsgerð sinni, dags. 5. nóvember 2007, eru matsmennirnir Sigurður Thorlacius læknir og Björn Daníelsson lögfræðingur sammála um að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegri örorku vegna afleiðinga umferðarslyssins 20. maí 2001. Segir í matsgerð þeirra að miða verði við að geta hennar til að vinna líkamlega krefjandi störf sé ekki sú sama og hún hefði orðið ef líkamstjónið hefði ekki komið til, en hún teljist hafa verði heilsuhraust fyrir tjónsdag. Þá verði einnig að gera ráð fyrir því að geta hennar til að vinna langa vinnudaga sé skert og geta hennar til aukavinnu og yfirvinnu. Niðurstaða matsgerðar er sú að matsmenn telja tímabil tímabundins atvinnutjóns vera 20. maí 2001 til 4. júní s.á. (100% óvinnufærni). Stöðugleikapunktur er ákveðinn 20. ágúst 2001. Tímabil þjáningabóta er 20. maí 2001 til 4. júní s.á. (án rúmlegu). Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga er metinn 10% og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. sömu laga er metin 10%. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna á hendur þeim sem ábyrgð ber og vátryggingafélagi á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Segir jafnframt í ákvæðinu að kröfur þessar fyrnist þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda sé fyrnd, sbr. framangreint ákvæði. Eins og að framan er rakið hlaut stefnandi hálstognun við slysið. Matsmenn leggja til grundvallar í matsgerð sinni að ekki hafi verið að vænta frekari bata á heilsufari stefnanda vegna afleiðinga slyssins eftir 20. ágúst 2001 en þá voru liðnir þrír mánuðir frá slysinu. Um það gat stefnandi ekki vitað, en eins og segir í vottorði Guðjóns Baldurssonar læknis, var ekki unnt að segja fyrir um sjúkdómshorfur til skamms og langs tíma. Þá var stefnanda tjáð, samkvæmt framburði hennar fyrir dómi, að þau einkenni sem hún hlaut við slysið myndu ganga til baka með tímanum og trúði hún því. Telja verður að henni hafi fyrst orðið það ljóst, að svo yrði ekki, þegar hún leitaði til Stefáns Dalberg bæklunarlæknis, í janúar 2007, en hann komst að þeirri niðurstöðu að hún hefði við slysið hlotið varanlegt tjón. Í mars 2007 var aflað matsgerðar sem lá fyrir 5. nóvember 2007. Gat stefnandi fyrst leitað fullnustu kröfu sinnar eftir að matið lá fyrir. Ber því að miða upphaf fyrningarfrests samkvæmt 99. gr. umferðarlaga við það tímamark. Af því leiðir að krafa stefnanda var ófyrnd er mál þetta var höfðað 29. september 2008. Eins og fram er komið trúði stefnandi því lengi vel að afleiðingar slyssins gengju til baka og heilsufar hennar myndi batna. Þó að nokkuð langur tími hafi liðið þar til annað kom í ljós er ekki fallist á að um tómlæti af hennar hálfu hafi verið að ræða, sbr. það sem áður segir. Ekkert hefur komið fram í málinu er sýnir fram á að þau einkenni er stefnandi glímir við í dag verði rakin til annars er bifreiðaslyssins í maí 2001. Í ljósi framangreinds ber því að fallast á að aðalstefndu beri að greiða stefnanda skaðabætur. Stefnandi byggir kröfur sínar á framlagðri matsgerð sem ekki hefur verið hnekkt. Verður stefnukrafa því tekin til greina. Fallist er á með stefndu að samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 séu vextir eldri en fjögurra ára frá málshöfðunardegi fyrndir. Vextir dæmast því þannig: Frá 29. september 2004 dæmast 4,5% ársvextir af 3.479.837 krónum til 6. desember 2007 en frá þeim degi dæmast dráttarvextir af sömu fjárhæð til greiðsludags. Eftir þessari niðurstöðu ber aðalstefndu að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 450.000 krónur og greiðist hann í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hrl., 450.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Reikningar fyrir útlögðum kostnaði hafa ekki verið lagðir fram í málinu. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og db. Guðmundar Páls Þorvaldssonar, greiði in solidum stefnanda, Ástu Rún Pétursdóttur, 3.479.837 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 29. september 2004 til 6. desember 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 450.000 krónur í málskostnað sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hrl., 450.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 199/2002
|
Kærumál Gögn Verjandi
|
Hæstiréttur féllst á kröfu lögreglu um skýrslutöku af X fyrir dómi. Jafnframt var framlengdur í þrjár vikur frestur, sem lögregla hafði til að synja verjanda X um aðgang að öllum gögnum málsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2002, þar sem sóknaraðila var veitt heimild til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að varnaraðila, þar til sá síðastnefndi hefði gefið skýrslu fyrir dómi, þó ekki lengur en til þriðjudagsins 30. apríl nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að héraðsdómari taki skýrslu af varnaraðila og frestur sinn til að synja verjanda hans um aðgang að gögnum verði framlengdur í þrjár vikur. Varnaraðili krefst þess aðallega að sér verði þegar í stað veittur aðgangur að öllum gögnum málsins, sem orðin séu viku gömul, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti til að fá niðurstöðu úrskurðarins breytt á þann hátt, sem um ræðir í aðalkröfu hans fyrir Hæstarétti. Verður þeirri kröfu því ekki nú komið að í málinu. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn 15. apríl 2002 vegna gruns um aðild að innflutningi á um 30 kg af hassi. Var honum með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2002, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 19. sama mánaðar, gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. maí nk. Áður höfðu tveir menn verið handteknir vegna málsins og úrskurðaðir í gæsluvarðhald. Þeir hafa báðir borið að varnaraðili eigi hlut að málinu. Því hefur hann neitað. Með hinum kærða úrskurði var sóknaraðila sem áður segir veitt heimild til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum málsins þar til varnaraðili hefði gefið skýrslu fyrir dómi, þó ekki lengur en til þriðjudagsins 30. apríl nk. Sóknaraðili krefst að frestur til þess verði ákveðinn þrjár vikur. Vísar sóknaraðili til þess að málið sé umfangsmikið og nauðsynlegt að taka frekari skýrslur af varnaraðila og bera undir hann gögn, en því verði ekki lokið þegar frestur sé á enda samkvæmt hinum kærða úrskurði. Með vísan til þess, sem fram er komið um umfang málsins og framvindu rannsóknar þess, eru ekki efni til annars en að fallast á kröfu sóknaraðila eins og hún er fram sett. Samkvæmt því verður krafa sóknaraðila tekin til greina svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Fallist er á kröfu sóknaraðila, lögreglustjórans í Reykjavík, um skýrslutöku af varnaraðila, X, fyrir dómi. Jafnframt er framlengdur í þrjár vikur frestur, sem sóknaraðili hefur til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að öllum gögnum málsins.
|
Mál nr. 672/2006
|
Fasteign Galli Stöðvunarréttur Skuldajöfnuður
|
Þ og G keyptu húseignina Blikastíg 9 í Bessastaðahreppi af B með kaupsamningi 28. janúar 2003. B krafðist eftirstöðva kaupverðsins en Þ og G töldu sig eiga gagnkröfu til skuldajafnaðar er næmi hærri fjárhæð vegna galla á húseigninni. Á það var fallist með Þ og G að húseignin hefði verið haldin nánar tilgreindum göllum og að 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup stæði því ekki í vegi að þau gætu borið gallana fyrir sig. Rík upplýsingaskylda hefði hvílt á B samkvæmt 26. gr. sömu laga við söluna og taldist hann skaðabótaskyldur gagnvart Þ og G á grundvelli 43. gr. laganna. Fyrir lá matsgerð dómkvadds matsmanns um kostnað við lagfæringar fasteignarinnar, sem talið var rétt að leggja til grundvallar bótafjárhæð. Bætur fyrir endurnýjun klæðningar hússins voru þó lækkaðar þar sem talið var að einhver verðmætaaukning myndi felast í nýrri klæðningu. Þá var ekki talið að þau ættu rétt á bótum vegna hluta kostnaðar við lagfæringu bílskúrs. Þegar tekið hafði verið tillit til réttar Þ og G til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu á verkstað og með vísan til þess að vextir gætu ekki reiknast af afborgunarfjárhæðinni, sbr. 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og 44. gr. laga nr. 40/2002, þótti ljóst að skaðabætur næmu hærri fjárhæð en eftirstöðvar kaupverðs. Voru Þ og G því sýknuð af kröfu B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. desember 2006. Hann krefst þess að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða sér 4.705.755 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.000.000 krónum frá 15. maí til 15. júlí 2003, af 4.000.000 krónum frá þeim degi til 15. október sama ár en af 4.705.755 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvik eru rakin í héraðsdómi. Af matsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, framburði matsmanns fyrir dómi svo og álitum tveggja byggingafróðra manna, sem áður höfðu skoðað húsið, telst sannað að húseignin hafi verið gölluð við afhendingu til stefndu. Af sömu gögnum má ráða að helstu gallarnir hafi aðeins sést við nákvæma skoðun sérfróðs aðila og máttu leynast stefndu. Breytir þar engu þótt klæðning hússins hafi ekki verið úr vönduðum viði og frekar illa við haldið. Stefndu eru ekki sérfróð um byggingar. Verður að leggja til grundvallar fullyrðingu þeirra um að þau hafi skoðað húsið tvisvar og ekki með öðrum sérfræðingi en áfrýjanda. Stendur 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup því ekki í vegi að stefndu geti borið gallana fyrir sig. Áfrýjandi er smiður að mennt. Hann byggði sjálfur hús það sem um er deilt og bjó í því þar til stuttu áður en hann seldi það stefndu eða í um 20 ár. Vegna þessa hvíldi á honum sérstaklega rík upplýsingarskylda gagnvart kaupendum samkvæmt 26. gr. sömu laga. Þau atriði sem hér eru nefnd leiða til þess að áfrýjandi telst vera skaðabótaskyldur gagnvart stefndu samkvæmt 43. gr. laganna. Héraðsdómur leggur matsgerð réttilega til grundvallar ákvörðun sinni um bótafjárhæð. Í spurningum þeim sem beint var til matsmanns var ekki sérstaklega vikið að því hvaða áhrif það hefði að nýtt kemur fyrir gamalt og tók hann ekki afstöðu til þess. Eins og lýst var í matsgerð var klæðning húss og bílskúrs frekar illa farin meðal annars vegna efnisvals og skorts á viðhaldi. Húsið var byggt 1982 en bílskúrinn 1992. Verður að ætla að einhver verðmætaaukning muni felast í nýrri klæðningu. Vegna þessa þykir rétt að lækka kostnað samkvæmt matsgerð vegna efnis í klæðningu á íbúðarhúsi og bílskúr um 20%. Leiðir það til lækkunar bóta vegna efnis um 138.440 krónur sem nema þá samtals 1.929.360 krónum. Að öðru leyti er staðfest niðurstaða héraðsdóms um skaðabætur enda sannað að ekki verður bætt úr göllum á einangrun og frágangi nema með því að fjarlægja klæðningu húss og bílskúrs svo sem matsmaður lýsir. Stefndu lýstu yfir stöðvun greiðslu með bréfi 15. maí 2003 eða sama dag og þeim bar að greiða fyrstu greiðslu eftir undirritun kaupsamnings. Af því leiðir með vísan til 7. gr. laga nr. 38/2001 og 44. gr. laga nr. 40/2002, að vextir verða ekki reiknaðir af afborgunarfjárhæð. Þegar tekið hefur verið tillit til framangreindra breytinga nema skaðabætur til handa stefndu hærri fjárhæð en eftirstöðvum kaupverðs. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann því staðfestur. Samkvæmt framangreindri niðurstöðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Björn Björnsson, greiði stefndu, Þorsteini Þorsteinssyni og Grétu Björgu Ólafsdóttur, samtals 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2006. Stefnandi er Björn Björnsson, kt. 260154-4869, Fjallalind 129, Kópavogi. Stefndu eru Þorsteinn Þorsteinsson, kt. 120566-2969 og Gréta Björg Ólafsdóttir, kt. 121066-3359, bæði til heimilis að Blikastíg 9, Bessastaðahreppi. I. Með kaupsamningi dagsettum 28. janúar 2003 keyptu stefndu fasteignina Blikastíg 9 í Bessastaðahreppi af stefnanda á 17.700.000 krónur. Fór afhending eignarinnar fram strax. Um er að ræða timburhús sem stefnandi reisti árið 1982. Í kaupsamningnum var kveðið á um að 2.000.000 krónur skyldi greiða við undirritun samningsins, þann 15. maí 2003 skyldi greiða 2.000.000 krónur og þann 15. júlí 2003 skyldi sama fjárhæð greidd. Loks skyldi greiða 705.755 krónur þann 15. október sama ár. Allar þessar greiðslur skyldu inntar af hendi með peningum. Afgangurinn af kaupverðinu skyldi greiðast með yfirtöku á skuldum að fjárhæð 2.994.245 krónur og fasteignaverðbréfum að fjárhæð 8.000.000 krónur. Stefndu greiddu 2.000.000 krónur við undirritun kaupsamningsins en eftirstöðvarnar að fjárhæð 4.705.755 krónur hafi þau ekki greitt og er mál þetta risið vegna greiðsludráttar stefndu sem telja eignina að mörgu leyti gallaða. Stefnandi kveður stefndu hafa undirritað kaupsamning um eignina að Blikastíg 9 að undangengnum ítarlegum skoðunum ásamt hinum ýmsu sérfræðingum á þeirra vegum. Stefnandi kveður að skýrt hafi komið fram við sölu eignarinnar, bæði í söluyfirliti sem og í kaupsamningnum, að hún væri ekki fullbúin og að ýmislegt vantaði þar upp á. Stefndu gera athugasemdir við lýsingu stefnanda á atvikum málsins. Stefndu mótmæla því að sérfróðir aðilar á þeirra vegum hefðu skoðað eignina áður en kaupsamningur var undirritaður. Hafi þau skoðað eignina sjálf án liðsinnis sérfræðinga. Í söluyfirliti hafi eigninni verið lýst sem góðu og snyrtilegu einbýlishúsi á tveimur hæðum. Ennfremur hefði stefnandi kynnt sig sem byggingarmeistara og gefið kaupendum í skyn að húsið væri betur byggt en ella af þeim sökum. Segir í greinargerð að efri hæð hússins hafi verið ókláruð að hluta og hafi stefndu verið kunnugt um að þau yrðu sjálf að ganga þar frá gólfefnum og fleiru. Að öðru leyti hafi þau talið húsið fullbúið enda hafði verið búið í því um langa hríð. Stuttu eftir afhendingu hússins tóku stefndu eftir því að húsið hélt illa hita auk þess sem vindar blésu um það víðsvegar. Var því ástandið sérstaklega slæmt þegar saman fór kuldi og miklir vindar. Hafi stefnandi viðurkennt fyrir þeim að hafa átt sjálfur í miklum erfiðleikum með að þétta húsið og sagði við stefndu að þau myndu venjast kuldanum og lagði til við þau að klæða sig vel þegar kalt væri í veðri. Einnig hafi stefnandi boðist til þess að útvega stefndu nóg af eldivið fyrir arininn. Þá hafi nágrannar stefndu greint frá því að húsið hefði alltaf verið kalt og þekkt fyrir mikinn músagang. Eftir að starrar fóru að venja komur sínar á þak hússins hafi stefndu veitt því athygli að þakið hafði verið málað nýlega en sú vinna væri að mestu leyti ónýt þar sem málað hafði verið yfir ryk, ryð og önnur óhreinindi auk þess sem þau hafi tekið eftir ýmsum göllum á frágangi þaksins. Þá hafi stefndu fundið bæði músagildrur og mýs eftir að hafa þurft að opna klæðningu á útvegg hússins innan frá. Í framhaldinu hafi stefndu beðið Þorstein Þorsteinsson, matsmann hjá VÍS hf., um að meta ástand hússins. Skoðun hans hafi leitt ýmislegt í ljós, m.a. að vindlag hússins væri að mestu leyti skemmt vegna lélegs frágangs í upphafi og vegna músagangs. Þá væru rakavarnarlög skemmd aukinheldur sem einangrun hússins væri að miklu leyti menguð af músaskít og þvagi. Lagði Þorsteinn meðal annars til að fjarlægja þyrfti alla klæðninguna utan af húsinu og bílskúrnum, endurnýja þyrfti vindlag og skipta um einangrun víðsvegar. Þar fyrir utan lagði hann til að ráðast þyrfti í ýmsar endurbætur á þakinu. Mat Þorsteinn kostnað við endurbæturnar 6.809.655 krónur. Síðan segir í greinargerðinni að á grundvelli þessa mats hafi stefnanda verið sent bréf dagsett 15. maí 2003 þar sem honum hafi verið tilkynnt að stefndu sættu sig ekki við ástand hússins og áskildu sér að beita stöðvunarrétti varðandi eftirstöðvar kaupverðsins. Stefnandi hafi hins vegar ekki sætt sig við matið og hafi aðilar málsins þá sammælst um að fá óháðan matsmann, Magnús Þórðarson, til að meta eignina. Niðurstaða Magnúsar lá fyrir 30. maí 2003 og var á svipuðum nótum og matsgerð Þorsteins en var þó mun nákvæmari þar sem bæði inn- og útveggir voru opnaðir og skoðaðir. Auk þess kemst Magnús að því í matsgerðinni að tilraunir stefnanda til viðgerða á húsinu hafi verið skaðlegar, þar sem þær hefti alla eðlilega og nauðsynlega öndun og stuðli að fúa í húsinu. Hafi stefnandi meðal annars blásið svokölluðu isofiber einangrunarefni inn í öll holrúm og þakkanta í tilraun til að gera húsið hlýrra. Við undirritun kaupsamningsins hafi stefnandi bætt ákvæði um isofiber einangrun inn í samninginn og sagt að slíkt væri einungis til bóta fyrir stefndu. Fram til þessa hefðu stefndu aldrei heyrt um umrædda einangrun en treyst stefnanda að slík einangrun kæmi þeim til góða. Kostnaðarmat Magnúsar við endurbætur var að fjárhæð 7.241.000 krónur. Stefnandi sætti sig ekki við framangreindar matsgerðir og setti fram tillögur til úrbóta sem stefndu höfnuðu þar sem þau töldu tillögurnar ófullnægjandi. Var í framhaldinu ákveðið að óska eftir dómkvaðningu matsmanns og tilnefndi dómurinn Frey Jóhannesson, byggingartæknifræðing til starfans. Í matsbeiðni sem er dagsett 14. ágúst 2003 er matsmaður meðal annars beðinn um að meta ástand útveggja fasteignarinnar, ástand þakkanta og þaks. Þá er matsmaður beðinn um að leggja mat á hvort meintir gallar á fasteigninni séu leyndir gallar sem dulist gátu við skoðun á húsinu. Einnig var matsmaðurinn beðinn að láta í ljós álit sitt á tillögum stefnanda til úrbóta á fasteigninni og loks leggja mat á kostnað við úrbætur eignarinnar. Í matsgerðinni segir meðal annars að margvíslegir gallar séu á frágangi útveggja, þaks og þakkanta fasteignarinnar og að byggingarreglugerð hafi verið brotin, auk þess sem ekki hafi verið farið eftir samþykktum teikningum af húsinu. Þá kemur fram í matsgerðinni að aðrir gallar en þeir sem sjá megi á húsinu utanverðu hljóti að leynast „venjulegum“ kaupanda nema ítarleg rannsókn hafi farið fram. Telur matsmaður tillögur stefnanda um úrbætur alls ófullnægjandi. Kostnaðarsundurliðun matsmanns er eftirfarandi: Verkliður Efni Vinna Samtals 1. Útveggir íbúðarhúss og þak 1.1 Fjarlægja útveggjaklæðningu, ein- angrun og klæðningu þakskeggs 244.800 244.800 1.2 Ný rakasperra og einangrun 167.400 198.400 365.800 1.3 Ný vindvörn á útveggi og þakskegg 61.200 149.600 210.800 Lektur, útveggjaklæðning og „músa- net“ 429.000 702.000 1.131.000 1.5 Frágangur við glugga og dyr 145.600 254.800 400.400 1.6 Frágangur þakskeggs og útloftun- arrör 179.200 230.400 409.600 1.7 Málun þakskeggs 33.600 70.400 104.000 1.8 Málun útveggjaklæðningar 57.500 122.500 180.000 1.9 Háþrýstiþvottur bárujárns 99.200 99.200 1.10 Yfirferð festinga bárujárns og málun 72.000 219.200 291.200 2. Bílskúr 2.1 Fjarlægja útveggjaklæðningu 112.800 112.800 2.2 Þétting vindvarnar og útloftunarrör 14.000 47.000 61.000 2.3 Ný útveggjaklæðning og „músanet“ 263.200 385.400 648.600 2.4 Frágangur við glugga og dyr 32.000 56.000 88.000 2.5 Málun útveggjaklæðningar 42.300 87.420 129.720 3. Frágangur íbúðarhúss að innan 3.1 Fjarlægja klæðningu portveggja 9.000 9.000 3.2 Vindvörn, einangrun og rakasperra í portrými 27.000 46.500 73.500 3.3 Ný klæðning á portveggjum + grind 16.800 27.600 44.400 3.4 Málun herbergja 23.400 52.200 75.600 3.5 Endurnýjun vindvarnar á vesturlofti 10.400 23.400 33.800 3.6 Fjarlægja þakeinangrun í miðhluta og austurlofti 54.000 54.000 3.7 Ný vindvörn og rakasperra + einang- run í miðhluta og austurlofti 50.400 118.800 169.200 4. Frágangur bílskúrs að innan 4.1 Hreinsa bílskúrsloft 30.000 30.000 4.2 Rakasperra og gifsplötur á veggi og loft 98.000 336.000 434.000 5. Tæknileg umsjón og ráðgjöf 400.000 400.000 Samtals kr. 2.123.000 3.677.420 5.800.420 Þegar matsgerðin lá fyrir hafi stefnanda verið sent bréf frá lögmanni stefndu dagsett 3. nóvember 2003 þar sem honum var tilkynnt um niðurstöðuna og um leið lýst yfir skuldajöfnuði á eftirstöðvargreiðslum og kostnaði við að bæta úr göllum. Þá hafi stefnanda verið boðið að ganga til samninga um uppgjör á kaupunum á grundvelli fyrirliggjandi mats, en féllist hann ekki á matið var hann hvattur til að fara fram á yfirmat án frekari tafa. Þessum tilmælum hafi stefnandi ekki svarað og hafi því honum verið sent innheimtubréf þann 24. nóvember 2003 þar sem hann var krafinn um mismun á kostnaði við að bæta úr göllum og eftirstöðvargreiðslum vegna húsakaupanna. Loks skal þess getið að stefndu höfðu samþykkt að láta kaupin ganga til baka ef þau yrðu skaðlaus af. Þær viðræður hafi hins vegar siglt í strand þar sem fyrir hafi legið að stefnandi gat ekki endurgreitt það sem stefndu höfðu lagt út og fékk ekki leyfi Íbúðalánasjóðs til að yfirtaka húsbréf að fjárhæð 8.000.000 krónur sem hluti kaupverðs hafði verið greiddur með. Stefndu telja því að þrátt fyrir að vilji þeirra hafi verið sá að losna út úr kaupunum þá hafi sá kostur ekki verið fyrir hendi þar sem stefnandi hafi ekki verið reiðubúinn til að greiða útlagðan kostnað og hafði í raun ekki fjárhagslegt bolmagn til að taka eignina aftur til sín. Möguleiki á riftun hafi því ekki verið fyrir hendi. II. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á þeirri málsástæðu að stefndu hafi ekki greitt sér að fullu eftirstöðvar kaupverðsins samkvæmt kaupsamningi sem gerður var um fasteignina að Blíkastíg 9 í Bessastaðahreppi. Stefndu hafi einungis greitt 2.000.000 krónur við undirritun samningsins. Engar greiðslur hafi borist vegna gjalddaganna 15. maí, 15. júlí og 15. október 2003. Hafi stefndu grandskoðað umrædda eign mörgum sinnum ásamt sérfróðum aðilum og hafi skýrt komið fram við sölu eignarinnar, bæði í söluyfirliti og í kaupsamningi að hún væri ekki fullbúin og að ýmislegt vantaði þar upp á. Sé því um ástæðulausan greiðsludrátt af hálfu stefndu að ræða sem leiði til þess að taka beri kröfu stefnanda til greina. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um greiðslur fjárskuldbindinga og efndir samninga og almennum reglum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og greiðslu kaupverðs. Um dráttarvexti er vísað til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafan um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. sömu laga. III. Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að búið sé að greiða kaupverð fasteignarinnar að fullu. Hafi fasteign sú sem mál þetta er risið út af verið haldin leyndum göllum og að skaðabætur og eða afsláttur vegna gallana, sem stefndu eigi rétt á úr hendi stefnanda, nemi hærri fjárhæð en eftirstöðvar kaupverðsins. Krafa stefnanda sé því fallin niður fyrir skuldajöfnuð og beri þar af leiðandi að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Auk þess hafi stefndu verið heimilt að beita stöðvunarrétti varðandi eftirstöðvar kaupverðsins. Stefndu byggja mál sitt í öðru lagi á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi ekki gætt upplýsingaskyldu sinnar sem seljandi lögum samkvæmt. Hafi upphaflegur frágangur útveggja, þaks og þakkanta hússins verið ófullnægjandi auk þess að vera að mörgu leyti í andstöðu við byggingarreglugerð og ekki í samræmi við samþykktar teikningar af húsinu. Hafi húsið því skort áskilda kosti og ekki staðist þær kröfur sem stefndu máttu gera til þess, miðað við aðrar eignir, þar sem það haldi hvorki hita né meindýrum, en músagangur hafði verið þar um langa hríð. Frá þessu hafi stefnandi ekki greint stefndu frá áður en kaupsamningur var undirritaður. Með þessu telja stefndu að stefnandi sem seljandi eignarinnar hafi brotið alvarlega gegn upplýsingaskyldu sinni og telja að ekki hefði orðið af kaupum ef staðreyndir málsins hefðu legið fyrir í upphafi. Í þriðja lagi reisa stefndu sýknukröfu sína á því að staðhæfingar þeirra um hina meintu galla séu sannaðar með matsgerð hins dómkvadda matsmanns. Þeirri matsgerð hafi hvorki verið mótmælt af stefnanda né hnekkt með yfirmati þrátt fyrir áskoranir þar um. Byggja stefndu á því að stefnanda hafi verið gefinn kostur á að bæta úr umræddum göllum en hann hafi ekki sinnt því. Eigi stefndu því að hljóta afslátt af kaupverði eignarinnar í samræmi við kostnað af því að bæta úr göllunum. Í fjórða lagi byggja stefndu á því að þau hafi mátt ætla að þak hússins væri nýmálað og þyrfti ekki frekara viðhalds við í bráð, en í ljós hafi komið að stefnandi hafi málað yfir ryk, ryð og fuglaskít og því þurfi að endurvinna þá vinnu alla. Stefndu beri því afslátt af kaupverði í samræmi við kostnað sem hlýst af því að bæta úr göllunum. Ennfremur telja stefndu að stefnandi hafi blekkt þau með því að upplýsa við samningsgerð að notuð hefði verið ósamþykkt gerð einangrunar í húsið, jafnframt því að gefa í skyn að þar væri aðeins um viðbótareinangrun að ræða og húsið því betra en ella. Þá sé ljóst að umrædd einangrun er mun víðar en stefnandi hafði upplýst við undirritun kaupsamnings. Í málatilbúnaði stefndu felist jafnframt krafa um viðurkenningu á gagnkröfu sem er jafnhá dómkröfu stefnanda, auk vaxta og málskostnaðar, þ. á m. mats-kostnaðar. Loks mótmæla stefndu kröfu stefnanda um dráttarvexti með þeim rökum að stefndu hafi beitt stöðvunarrétti og tilkynnt stefnanda sannanlega um það. Hafi kröfurnar verið tilbúnar að mætast strax og skoðunar- og matsgerð Þorsteins Þorsteinssonar lá fyrir þann 14. maí 2003. Um lagarök vísa stefndu til reglna fasteignakaupa-, kröfu- og samningaréttar. Varðandi mat á göllum og hvað teljist gallar á fasteign vísa stefndu til III. kafla fasteignakaupalaga nr. 40/2002 og matsgerðar hins dómkvadda matsmanns. Um rétt kaupenda til afsláttar af kaupverði og eða skaðabóta úr hendi stefnanda byggja stefndu á IV. kafla laga nr. 40/2002, einkum 41. og 43. gr., sbr. 37. gr. Um það að hús skuli vera meindýraheld vísa stefndu til 24. gr. reglugerðar um hollustuhætti nr. 941/2002, sbr. 18. gr. fasteignakaupalaga. Varðandi heimild til að hafa uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar vísa stefndu til 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um skyldu seljanda til úrbóta er byggt á 40. gr. fasteignakaupalaga og um stöðvunarrétt er byggt á 44. gr. sömu laga. Sýkna af dráttarvaxtakröfu er byggð á 44. gr. fasteignakaupalaga, sbr. 7. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndu eru ekki virðisaukaskattskyld og ber því nauðsyn til að fá dóm á hendur stefnanda fyrir skatti af málskostnaði. IV. Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar aðilar málsins Þorsteinn Þorsteinsson, Gréta Björg Ólafsdóttir og Björn Björnsson. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Freyr Jóhannesson dómkvaddur matsmaður, Þorsteinn Þorsteinsson og Magnús Þórðarson matsmenn, Þóroddur Skaftason, Sigurður Tyrfingsson og Þórhallur Guðjónsson fasteignasalar, Einar Sigurjónsson íbúi að Blikastíg 7, Guðmundur Ragnarsson íbúi að Blikastíg 11 og Þorsteinn Garðarsson meindýraeyðir. Í skýrslu stefnanda Björns Björnssonar fyrir dómi kom fram að hann hefði sýnt stefndu eignina ásamt fasteignasala. Kvaðst stefnandi hafa heyrt það að stefndu hefðu skoðað eignina ásamt sérfræðingum en gat þó ekki fært sönnur á það með beinum hætti. Stefnandi kvaðst hafa látið stefndu í té allar nauðsynlegar upplýsingar um eignina fyrir gerð kaupsamningsins, m.a. að kalt væri í húsinu og að þar væri músagangur. Fyrir dómi báru stefndu Þorsteinn Þorsteinsson og Gréta Björg Ólafsdóttir að eingöngu stefnandi hefði sýnt þeim eignina áður en kaupsamningurinn var undirritaður. Hvorki fasteignasalar né sérfræðingar á þeirra vegum hefðu skoðað með þeim eignina. Þau hafi fengið þær upplýsingar að eignin væri í góðu ásigkomulagi og að einungis ætti eftir að setja gólfefni á efri hæð hússins auk annarra smáatriða. Ekkert hafi verið minnst á kulda í húsinu, músagang eða aðra annmarka. Gallarnir hafi ekki verið þeim sýnilegir fyrr en þau hafi opnað veggi vegna endurbóta sem þau réðust í á húsinu. Vitnið Þórhallur Guðjónsson, fasteignasali, bar fyrir dómi að hann hefði skoðað eignina einu sinni með stefndu fyrir kaupsamningsgerðina og kvað hann stefndu hafa skoðað eignina vel en þau hefðu meðal annars fengið lykla að húsinu lánaða. Kvaðst hann hafa heyrt það frá stefndu að þau hygðust skoða eignina með fagmanni. Undir þetta tók vitnið Sigurður Tyrfingsson, fasteignasali, sem kvaðst hafa frétt það að stefndu hefðu farið með sérfræðingum á vettvang til að skoða eignina. Vitnið greindi þar að auki frá því fyrir dómi að húsið hefði verið meingallað og hefðu þeir gallar verið leikmanni sýnilegir. Kvað hann útlit hússins hafa gefið tilefni til frekari skoðunar. Vitnið Þóroddur Skaftason, fasteignasali, bar fyrir dómi að fyrir kaupsamningsgerðina hefði verið í umræðunni að húsið væri háð einhverjum annmörkum. Ekki hafi þó verið beinlínis um galla að ræða heldur hefði frágangi verið áfátt að einhverju leyti, meðal annars á klæðningu hússins að utan. Vitnið Freyr Jóhannesson, dómkvaddur matsmaður, staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Bar hann meðal annars að gallar í útveggjum hússins leynist venjulegum kaupendum og væru einungis sýnilegir sérfræðingum við ítarlega skoðun. Vitnin Þorsteinn Þorsteinsson og Magnús Þórðarson, matsmenn, staðfestu matsgerðir sínar fyrir dómi. Bar vitnið Magnús að umræddir gallar hefðu ekki verið leikmanni sýnilegir og hefði hann þurft að opna veggi hússins til að komast að þeim. Vitnið Þorsteinn Garðarsson, meindýraeyðir, bar fyrir dómi að greinileg ummerki eftir mýs hefðu verið í húsinu, meðal annars hafi þar verið mikið af músaskít. Taldi vitnið að músagangur hefði verið þar um langan tíma. Vitnin Einar Sigurjónsson og Guðmundur Ragnarsson greindu frá í skýrslum sínum fyrir dómi að þeir hafi haft vitneskju um að húseignin Blíkastígur 9 héldi illa hita. Auk þess bar vitnið Guðmundur að hann hefði vitað að stefnandi hefði átt í vandræðum með músagang í húsinu. Báðir voru þeir vitni að málningarvinnu á þaki eignarinnar áður en hún var seld til stefndu og báru að sú vinna hefði ekki virst vera mjög vönduð. Einnig gaf skýrslu fyrir dómi Gestur Helgason. V. Eins og fram hefur komið keyptu stefndu af stefnanda fasteignina Blikastíg 9 í Bessastaðahreppi með kaupsamningi sem dagsettur er 28. janúar 2003. Var kaupverðið 17.700.000 krónur og fór afhending eignarinnar fram strax. Í kaupsamningnum var kveðið á um að 2.000.000 krónur skyldi greiða við undirritun samningsins og síðan skyldi sama fjárhæð greidd þann 15. maí 2003 og 15. júlí sama ár. Loks skyldi greiða 705.755 krónur þann 15. október sama ár. Afganginn af kaupverðinu skyldi greiða með fasteignaverðbréfum og yfirtöku á skuldum. Óumdeilt er að stefndu greiddu við undirritun kaupsamningsins 2.000.000 krónur en eftirstöðvarnar að fjárhæð 4.705.755 krónur hafa þau ekki greitt og er mál þetta risið vegna þess. Stefnandi hefur reist málatilbúnað sinn á því að stefndu hafi keypt umrædda fasteign að undangengnum ítarlegum skoðunum þar sem þau hafi notið liðsinnis fagmanna. Stefnandi heldur því fram að stefndu hafi verið vel upplýst um ástand eignarinnar áður en kaupsamningurinn var gerður en auk þess hafi komið fram, bæði í söluyfirliti og í kaupsamningnum, að eignin væri ekki fullbúin og að ýmislegt þyrfti að lagfæra. Greiðsludráttur stefndu eigi sér því engar eðlilegar skýringar. Stefndu byggja á því að eignin hafi verið haldin leyndum göllum sem ekki hafi komið í ljós fyrr en eftir að kaupsamningurinn var gerður. Þeim hafi verið kunnugt um að efri hæðin væri ekki fullkláruð en um annað hafi ekki verið rætt. Stefnandi hafi því ekki fullnægt lögbundinni upplýsingaskyldu sinni sem seljandi og telja stefndu að ekki hefði orðið af kaupunum ef staðreyndir málsins hefðu legið fyrir í upphafi. Þau hafi því verið í fullum rétti með að greiða ekki eftirstöðvar kaupverðsins. Dómendur gengu á vettvang og skoðuðu húsið, en af þeirri skoðun og framlagðri matsgerð Freys Jóhannessonar byggingatæknifræðings, er ljóst að ástandi hússins er ábótavant. Kemst matsmaðurinn meðal annars að þeirri niðurstöðu, eftir að hafa skoðað eignina rækilega, að margvíslegir gallar séu á frágangi útveggja, þaks og þakkanta fasteignarinnar. Þá hafi byggingarreglugerð verið brotin og ekki verið farið eftir samþykktum teikningum af húsinu. Telur matsmaðurinn að aðrir gallar en þeir sem sjá megi á húsinu að utanverðu hljóti að leynast „venjulegum“ kaupanda nema ítarleg rannsókn hafi farið fram. Stefnandi hefur lýst sig ósammála matinu en hefur þó ekki, þrátt fyrir áskoranir þar að lútandi, farið fram á yfirmat eins og honum er heimilt lögum samkvæmt. Ekki verða gerðar meiri kröfur til kaupenda fasteigna en að þeir framkvæmi venjulega skoðun á eigninni og að sú skoðun beinist einkum að þeim atriðum sem algengt er eða líklegt að sé áfátt. Stefndu hafa staðfastlega borið að hvorki fasteignasalar né sérfræðingar á þeirra vegum hefðu skoðað með þeim fasteignina. Einungis stefnandi hefði farið með þeim á vettvang og sýnt þeim eignina. Stefnandi og vitnin Sigurður Tyrfingsson og Þórhallur Guðjónsson hafa hins vegar haldið því fram að fagmenn hafi skoðað eignina með stefndu áður en kaupsamningurinn var gerður. Gegn andmælum stefndu er ekki unnt að fallast á þær staðhæfingar enda byggjast þær hvorki á eigin reynslu stefnanda né vitnanna heldur á getgátum annarra aðila. Í söluyfirliti er eigninni lýst sem góðu og snyrtilegu einbýlishúsi á tveimur hæðum á góðum stað á Álftanesi. Er þar ekkert minnst á neina galla. Samkvæmt 12. gr. þágildandi laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, sbr. 10. gr. núgildandi laga nr. 99/2004, skal fasteignasali sem fengið hefur eign til sölumeðferðar, gera rækilegt yfirlit yfir þau atriði sem máli geta skipt við sölu eignarinnar. Skal þess vandlega gætt að fram komi öll grundvallaratriði varðandi ástand eignarinnar sem skipt geta kaupanda máli. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af framburði stefndu og matsgerð hins dómkvadda matsmanns fer ekki á milli mála að um verulega annmarka á fasteigninni var að ræða. Þar sem ekki er sannað að stefndu, kaupendum íbúðarinnar, hafi verið kynntir þessir annmarkar eða þau hafi annars haft beina vitneskju um þá þegar kaupsamningurinn var gerður er ljóst að um galla á hinni seldu eign var að ræða. Verður að telja að það hafi staðið stefnanda nær að upplýsa stefndu um þau atriði sem var ábótavant í ljósi þeirrar staðreyndar að hann byggði húsið sjálfur og hefur búið í því um alllangt skeið og ætti honum því að vera vel kunnugt um þessa annmarka. Um nánari afmörkun þeirra annmarka sem á eigninni voru vísa dómendur til matsgerðar dómkvadds matsmanns en það er álit dómsins að stefnendur beri alla ábyrgð á þeim annmörkum sem kostnaðarmetnir eru í sundurliðun matsmanns sem verkliðir 1 til 3. Ekki verði ætlast til þess af stefndu sem venjulegum kaupendum að þeim hafi mátt vera um þessa galla kunnugt við skoðun án aðstoðar fagmanns. Engu breyti þó að í kaupsamningi standi í sviga að eitthvað sé ekki samkvæmt reglugerð. Telur dómurinn að það eigi við um alla þessa liði að þeir séu þess eðlis að komi nýtt í stað gamals geti það ekki talist fjárhagslegur ávinningur sem kæmi til lækkunar á skaðabótakröfu þeirri sem stefndu hafa uppi til skuldajafnaðar. Á hinn bóginn telur dómurinn varðandi 4. verklið að stefndu hafi mátt vera ljóst að frágangi bílskúrs að innan var langt frá því að vera lokið þó að ekki sé hægt að ætlast til þess að þau gerðu sér grein fyrir því að rakasperru skorti. Við útreikning á kröfu stefnanda eru dráttarvextir af skuld stefndu samkvæmt kaupsamningi reiknaðir til þess tíma er kröfurnar voru hæfar til þess að mætast sem að mati dómsins var 28. október 2003 er matsgerð dómkvadds matsmanns lá fyrir. Samkvæmt þessu er fjárhæð kröfu stefnanda þann 28. október 2003 4.705.755 að viðbættum dráttarvöxtum af 2.000.000 frá 15. maí 2003 til 15. júlí s.á., af 4.000.000 frá þ.d. til 15. október s.á. og af 4.705.755 frá þ.d. til 28. október s.á. Samkvæmt þeim dráttarvöxtum sem giltu á þessum tíma nema þeir, miðað við októberlok 2003, 261.249 krónum þannig að heildarkrafa stefnanda er 4.705.755 + 261.249 = 4.967.004 krónur. Við útreikning á skaðabótakröfu (gagnkröfu) þeirri sem stefndu eiga að mati dómsins rétt til er sá háttur hafður á að vísað er til heildarniðurstöðu matsgerðar dómkvadds matsmanns sem áður hefur verið sundurliðuð í dómnum og gerð grein fyrir þeim frávikum sem taka ber mið af við afmörkun hennar. Heildarniðurstaða matsgerðar er 5.800.420 krónur. Liður 4 sem í matsgerð heitir ,,Frágangur bílskúrs að innan” skiptist í efni 98.000 og vinnu 366.000 en að mati dómenda þykir, þegar litið er til vinnuliða matsins í heild, sem eru metnir á 3.677.420 krónur, rétt að láta sem næst 10% af liðnum ,,Tæknileg umsjón og ráðgjöf fylgja þessum lið eða 40.000 krónur. Þannig yrði kostnaður við bílskúr að innan 504.000 krónur sem skiptist í efni og vinnu við ráðgjöf 138.000 krónur og vinnu á byggingarstað 366.000. Með hliðsjón af því að um endurbætur er að ræða og skúrinn í betra standi en stefndu máttu vænta þykir rétt að 60% af þessum lið falli á stefnanda. Nemur sá hluti sem skiptist í efni 82.800 og vinnu 219.600 eða samtals 302.400 krónum. Yrði samkvæmt þessu efnisþáttur matsgerðarinnar sem stefnandi ætti að bæta stefndu 2.123.000 - 55.200 (40% af síðasttöldum lið) eða = 2.067.800 krónur. Þá er eftir að taka tillit til 60% endurgreiðslu af virðisaukskatti vegna vinnu sem unnin er á byggingarstað en sá liður er eftir að dregin er frá 40% hlutur stefndu af vinnulið sem tengist frágangi á bílskúr (3.677.420 146.400 = 3.531.020 ) þar af er vsk. 694.859 krónur. Er gengið út frá því að 60% af þessum virðisaukaskatti eða 416.915 krónur fáist endurgreiddur. Þannig verður endanlegur vinnuliður sem stefnandi ætti að bæta stefndu 3.114.105 krónur. Ef lagðir eru saman efnisþáttur og vinnuþáttur með hliðsjón af því sem dómurinn telur að stefnandi ætti svara til bóta gagnvart stefndu væri þess krafist er ljóst að þær skaðabætur næmu 5.181.905 krónum. Eins og kröfugerð stefndu er háttað þá gera þau þá kröfu að skaðbætur þær sem þau telja sig eiga rétt á úr hendi stefnanda leiði til sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndu lýstu yfir skuldajöfnuði við eftirstöðvargreiðslur með bréfi lögmanns þeirra dagsettu 3. nóvember 2003. Er ljóst af því sem nú hefur verið rakið að kostnaður við endurbætur á eigninni sem dómurinn telur stefnendur bera ábyrgð á nemur ekki lægri fjárhæð en þeirri sem stefndu áttu eftir að greiða samkvæmt kaupsamningi að teknu tilliti til dráttarvaxta. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm, ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni og Ragnari Ingimarssyni byggingarverkfræðingum. D ó m s o r ð : Stefndu, Þorsteinn Þorsteinsson og Gréta Björg Ólafsdóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda, Björns Björnssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 900.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 113/2016
|
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að skýrslutaka yfir henni færi fram í Barnahúsi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Brotaþoli skaut málinu til Hæstaréttar með kæru12. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. febrúar 2016, þar sem hafnað var kröfu brotaþolaum að skýrslutaka af sér færi fram í Barnahúsi. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Brotaþoli krefst þess aðframangreind krafa nái fram að ganga. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Sóknaraðili hefur ekki uppi kröfur ímálinu.Í máli þessu eru ekki fyrir hendi þæraðstæður að brotaþoli komist ekki á þingstað vegna veikinda eða svipaðraástæðna, sbr. 3. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008. Þá á heimildarákvæði 9. gr.sömu laga hér heldur ekki við. Standa lög ekki til annars en að um skýrslutökunafari eftir 1. mgr. 116. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hinskærða úrskurðar staðfest.Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12.febrúar 2016.Meðákæru útgefinni 22. september 2015, höfðaði ríkissaksóknari sakamál á hendur X,kennitala [...], [...], Kópavogi, „fyrir nauðgun og kynferðislega áreitni, meðþví að hafa á tímabilinu frá byrjun árs 2013 til 14. mars 2013, í fjögurskipti, haft samræði og önnur kynferðismök við [A], kennitala [...], og káfaðinnanklæða á brjóstum hennar og kynfærum, utandyra í Kópavogi og í bifreið ávegum [...] í Kópavogi sem ákærði ók, og við það notfært sér að hún gat ekkispornað við verknaðinum sökum andlegrar fötlunar.“ KolbrúnGarðarsdóttir hdl. var skipaður réttargæslumaður brotaþola þann 21. október2015. Í fyrirtöku þann 9. desember sl., óskaði réttargæslumaður eftir því aðskýrslutaka af brotaþola færi fram í Barnahúsi. Fært var til bókar að sækjandidrægi í efa að lagaheimild stæði til þess en lagði það undir dóminn tilákvörðunar. Aðalmeðferð málsins var ákveðin 8. febrúar sl. Með tölvupósti þann25. janúar sl. tilkynnti dómurinn að ákvæði 116. gr. laga nr. 88/2008, gætustaðið því í vegi að skýrslutakan færi fram í Barnahúsi. Réttargæslumaður lagðiþá fram formlega kröfu um sama efni 8. febrúar sl. og krafðist úrskurðar. Sækjandilýsti því yfir að ákæruvaldið gerði ekki neinar kröfur að svo stöddu. Verjandiákærða krafðist þess að kröfunni yrði hafnað á þeim forsendum að skilyrðiskorti í lögum til þess að heimila skýrslutöku í Barnahúsi. Fara yrði aðalmennum reglum um skýrslutökur fyrir dómi samkvæmt sakamálalögum. Var máliðtekið til úrskurðar eftir að réttargæslumanni, sækjanda og verjanda ákærðahafði gefist kostur á því að tjá sig stuttlega um kröfuna.Íkröfu réttargæslumanns segir að aðstæður í réttarsal séu ekki sniðnar fyrirþarfir fatlaðs fólks og nauðsynlegt sé þegar tekin verði skýrsla af brotaþolaað með henni verði manneskja sem hún treysti og þekkir auk þess sem umhverfiðætti að vera rólegt, þægilegt og öruggt. Vísaði réttargæslumaður til ákvæða 9.gr., og 2. og 3. mgr. 116. gr. laga 88/2008, um heimild fyrir dómara til aðákveða að skýrslutakan fari fram með umbeðnum hætti, auk 13. gr. samningsSameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.Fyrirliggur taugasálfræðilegt mat og geðrannsókn B geðlæknis. Í niðurstöðum matsinskemur fram að brotaþoli sé á ýmsan hátt barnaleg og eigi við sértækarminnistruflanir að stríða. Greindarvísitala hennar sé í kringum 70 og sé húnmeð töluverða skerðingu á minni. Í kröfu réttargæslumanns segir aðummönnunaraðilar brotaþola telji þroska hennar vera á við 6 – 7 ára gamaltbarn. Brotaþoli er [...] ára og óumdeilt er að hún á við þroskaskerðingu aðstríða. Ákærðihefur samþykkt að víkja úr dómsal á meðan brotaþoli gefur skýrslu. Þinghald erlokað skv. a. lið 10. gr. sakamálalaga, en fallist hefur verið á aðréttindagæslumaður fatlaðra og systir brotaþola, sem jafnframt mun verakunnáttumaður á sviði fatlaðra, verði brotaþola til halds og trausts í dómsal,án þess þó að hún hafi milligöngu um spurningar og/eða svör brotaþola. Hefurþví verið reynt að koma til móts við þarfir brotaþola, um þægilegt og öruggtumhverfi, án þess þó að víkja frá ákvæðum sakamálalaga nr. 88/2008, umfyrirkomulag skýrslutöku af vitnum.Brotaþoligaf skýrslu hjá lögreglu þann 22. mars 2013 og var þá með henni Elva DöggÁsudóttir hdl. Liggur endurrit skýrslunnar fyrir í málinu ásamt mynddiski semdómari málsins hefur skoðað. Verður ekki séð að í þeirri skýrslutöku hafibrotaþoli átt í erfiðleikum með að tjá sig um málið.Meginreglasakamálalaga er sú að öllum sem eru orðnir 15 ára er skylt að koma fyrir dómsamkvæmt 1. mgr. 116. gr. sakamálalaga og gefa skýrslu á dómþingi. Samkvæmt 3.mgr. 116. gr. sömu laga er þó heimilt að vitni gefi skýrslu á öðrum stað efvitni kemst ekki á þingstað vegna veikinda eða svipaðra ástæðna. Jafnframt er í9. gr. sömu laga heimilað að taka skýrslu af barni yngra en 15 ára í sérútbúnuhúsnæði. Áþað má fallast að heppilegra gæti verið að sértæk úrræði væru í sakamálalögumvarðandi skýrslugjöf brotaþola fyrir dómi, eins og í tilviki því sem hér umræðir. Hins vegar er það mat dómsins að allar undantekningar frá meginreglunnium skýrslugjöf vitna fyrir dómi beri að skýra þröngt, sérstaklega þar semúrslit máls geta ráðist af framburði vitnis. Ekki er að finna heimild ísakamálalögum til þess að haga skýrslutöku af brotaþola með þeim hætti semréttargæslumaður hefur krafist. Verður því að hafna framkominni kröfu um aðskýrslutaka af brotaþola fari fram í Barnahúsi. BogiHjálmtýsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð:Hafnaðer kröfu réttargæslumanns brotaþola um að skýrslutaka yfir brotaþola fari framí Barnahúsi.
|
Mál nr. 545/2008
|
Kærumál Veðréttindi Þinglýsing Málsástæða
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum G hf., E ehf. og B um að úrlausn sýslumannsins í Reykjavík 10. júlí 2008 um að færa veð L hf. fram fyrir veðrétt G hf á eignarhluta 227-8828 í fasteigninni Skipholti 15, yrði ógilt. B krafðist þess fyrir Hæstarétti að þinglýsingastjóra yrði gert skylt að afmá af hinum nánar tilgreinda fasteignarhluta fyrrgreint veðskuldabréf útgefið af E ehf. til L hf., að fjárhæð 25.500.000 krónur. Fyrir Hæstarétti tók NL hf. við varnaraðild málsins af L hf. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að ekki lægi annað fyrir en að hinu umrædda veðskuldabréfi hefði verið ranglega aflýst af fyrrnefndum fasteignarhluta þann 5. janúar 2007. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 skal þinglýsingarstjóri bæta úr verði hann þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng eða mistök hafi orðið um þinglýsingu ella. Bar því þinglýsingastjóra að verða við kröfu L hf. um leiðréttingu og að færa veðskuldabréfið á 1. veðrétt eignarhlutans. Þá sagði í dómi Hæstaréttar að ekki kæmi til álita við úrlausn málsins sú krafa B að nánar tilgreind áritun á skilyrt veðleyfi fæli í sér skuldbindandi yfirlýsingu L hf. um að aflétta veðréttinum, sem um var deilt í málinu, af hinni tilgreindu fasteign en skjalinu hafði ekki verið þinglýst á fasteignina. Mál þetta væri rekið fyrir dómstólum á grundvelli 3. gr. þinglýsingalaga og samkvæmt upphafsorðum 1. mgr. ákvæðisins gæti slíkt mál einungis lotið að úrlausn þinglýsingastjóra um þinglýsingu en engu yrði slegið föstu í slíku máli, sem ekki hefði verið á valdi þinglýsingastjóra að ákveða eins og verið hefði um fyrrgreint atriði. Í dómi Hæstaréttar var einnig tekið fram að ekki væri unnt að taka efnislega afstöðu til kröfu B að því leyti sem hún væri reist á 18. gr. þinglýsingarlaga þar sem þinglýsingastjóri væri ekki bær til að taka ákvörðun um þau atriði sem ákvæðið tæki til heldur væri það aðeins á færi dómstóla og þá með dómi í einkamáli sem rekið væri eftir almennum reglum. Var kröfu B hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili, Brynar Smári Þorgeirsson, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2008, þar sem hafnað var kröfum Glitnis banka hf., Eignanausts ehf. og sóknaraðila um að úrlausn sýslumannsins í Reykjavík 10. júlí 2008 um að færa veð Landsbanka Íslands hf. fram fyrir veðrétt Glitnis banka hf. á eignarhluta 227-8828 í fasteigninni Skipholti 15, Reykjavík, yrði ógilt. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að ógilt verði með dómi ofangreind ákvörðun þinglýsingastjóra. Jafnframt er gerð krafa um að þinglýsingastjóra verði gert skylt að afmá af fasteignarhlutanum veðskuldabréf útgefið af Eignanausti ehf. til Landsbanka Íslands hf., að fjárhæð 25.500.000 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Nýi Landsbanki Íslands hf. hefur nú tekið við varnaraðild málsins af Landsbanka Íslands hf. Hann hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Hæstarétti hefur borist bréf Glitnis banka hf. 6. október 2008 ásamt skjali sem ber yfirskriftina „Kæra“ og er undirrituð fyrir hönd sama aðila 3. október 2008. Kemur fram í skjalinu að tilgangur þess sé að kæra úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2008. Samkvæmt 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga fer um kæru til Hæstaréttar á úrskurðum héraðsdóms eftir almennum reglum um kæru í einkamáli. Samkvæmt 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá sem vill kæra dómsathöfn afhenda héraðsdómara skriflega kæru innan kærufrests. Með því að Glitnir banki hf. hefur ekki farið að þessum reglum kemur „kæra“ hans ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Glitnir banki hf. bar ákvörðun þinglýsingastjóra undir héraðsdóm með bréfi 16. júlí 2008 og var málið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 1. september 2008. Þá var mætt af hálfu sóknaraðila og bókað að lagt væri fram sem dómskjal nr. 9, bréf lögmanns hans ásamt fylgiskjölum. Meðal fylgiskjalanna var bréf sóknaraðila til sýslumannsins í Reykjavík 7. ágúst 2008, þar sem tilkynnt var um málskot til Héraðsdóms Reykjavíkur vegna ákvörðunar þinglýsingastjóra og gerðar sömu kröfur og Glitnir banki hf. hafði gert. Sóknaraðili átti því aðild að málinu í héraði við hlið Glitnis banka hf. og gerði sömu kröfur þó að í hinum kærða úrskurði sé jafnan fjallað um sóknaraðila sem einn málsaðila. Við þingfestingu málsins var ennfremur mætt af hálfu Eignanausts ehf. en ekkert fært til bókar þá um afstöðu þessa aðila eða kröfur, þó að í hinum kærða úrskurði sé sagt að hann hafi gert sömu dómkröfur og hinir tveir. Eignanaust ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sýslumaðurinn í Reykjavík tilkynnti varnaraðila um málskotið til Héraðsdóms Reykjavíkur með ábyrgðarbréfi 14. ágúst 2008. Þá liggur fyrir að héraðsdómari sendi 19. ágúst 2008 nafngreindum héraðsdómslögmanni við lögfræðideild varnaraðila tölvubréf með boðun í þinghald 1. september 2008, þar sem málið yrði tekið fyrir. Varnaraðili sótti ekki þing í héraði. Bar við svo búið að fara með málið eftir 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 og leggja á það úrskurð eftir kröfum og málatilbúnaði sóknaraðila „að því leyti sem er samrýmanlegt framkomnum gögnum“. Fyrir héraðsdómi lágu meðal annars öll sömu gögn og fyrir þinglýsingastjóra. Meðal þeirra var svonefnt skilyrt veðleyfi 12. nóvember 2007, þar sem sóknaraðili, sem þinglesinn eigandi tilgreindrar fasteignar í Kópavogi, heimilaði kaupanda hennar samkvæmt kaupsamningi sama dag, að veðsetja hana meðal annars fyrir tryggingabréfi til varnaraðila að upphæð 25.000.000 krónur. Var tekið fram í skjalinu að veðleyfið væri bundið því skilyrði að varnaraðili ábyrgðist „afléttingu allra veðskulda af fasteigninni: Skipholt 15, Rvík. Fnr. 227-8828, þinglýstur eigandi Eignanaust ehf. en eigandi skv. kaupsamningi dags. 12. 11. 2007 er Brynjar Smári Þorgeirsson.“ Á skjali þessu er að finna svofelldan texta sem undirritaður er af hálfu varnaraðila: „Samþykkjum hér með skilyrði þessa veðleyfis enda okkur heimil ofangr. ráðstöfun skv. beiðni kaupsamningshafa og skuldara, ...“ Þessu skjali var ekki þinglýst. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði var krafa sóknaraðila í héraði meðal annars á því byggð að síðastnefnd áritun á skilyrta veðleyfið fæli í sér skuldbindandi yfirlýsingu varnaraðila um að aflétta veðréttinum sem um er deilt í máli þessu af fasteigninni Skipholt 15. Mál þetta er rekið fyrir dómstólum á grundvelli 3. gr. þinglýsingalaga. Samkvæmt upphafsorðum 1. mgr. ákvæðisins getur slíkt mál einungis lotið að úrlausn þinglýsingastjóra um þinglýsingu og verður því í slíku máli engu slegið föstu, sem ekki hefði verið á valdi þinglýsingastjóra að ákveða. Fyrir liggur, svo sem áður sagði, að síðastnefndu skjali hafði ekki verið þinglýst á fasteignina. Gat það því ekki komið til greina er þinglýsingastjóri leysti úr málinu og kemur af sömu ástæðu ekki til álita við úrlausn málsins fyrir dómi. Þá byggir sóknaraðili sérstaklega á þeirri málsástæðu að krafa hans eigi stoð í 18. gr. þinglýsingalaga. Um þessa málsástæðu er þess að gæta að í ákvæði þessu er veitt heimild til að láta réttindi samkvæmt samningi, sem síðar er þinglýst, ganga fyrir eldri þinglýstum réttindum, en það skal ákveðið með dómi. Er þinglýsingastjóri því ekki bær til að taka ákvörðun um þau atriði, sem ákvæðið tekur til, heldur er það aðeins á færi dómstóla. Verður það ekki gert á annan hátt en með dómi í einkamáli, sem rekið er eftir almennum reglum. Samkvæmt þessu er ekki unnt í máli þessu að taka efnislega afstöðu til kröfu sóknaraðila að því leyti, sem hún er reist á 18. gr. þinglýsingalaga. Með vísan til þess sem rakið er að framan en að öðru leyti til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Ekki verður séð að sóknaraðili hafi gert kröfu um málskostnað í héraði og kemur krafa hans þar að lútandi því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Miðað við úrslit málsins og með vísan til 130 gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991 eru ekki efni til að taka til greina kröfu sóknaraðila um kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður. Mál þetta, sem barst dóminum 16. júlí sl., var þingfest og tekið til úrskurðar 1. september sl. Sóknaraðili, Glitnir banki hf., krefst þess aðallega að úrlausn Sýslumannsins í Reykjavík um að færa veð Landsbankans fram fyrir veðrétt Glitnis banka hf. á eignarhluta 227-8828 í fasteigninni Skipholt 15, Reykjavík, dags. 10. júlí 2008 verði ógilt. Þess er krafist að afmáð verði veð Landsbankans samkvæmt veðskuldabréfi að fjárhæð kr. 25.500.000,- útg. 01.04.2005, upphaflega móttekið til þinglýsingar sama dag. Til vara er þess krafist að veðskuldabréf Landsbankans taki 2. veðrétt. Einnig er þess farið á leit að afmáð verði þinglýsing bréfs Landsbankans dags. 26.2.2008 hafi embætti sýslumanns orðið við þeirri kröfu. Við þingfestingu málsins var sótt þing af hálfu Brynjars Smára Þorgeirssonar og Eignanausts ehf. og sömu dómkröfur gerðar. I. Málavextir eru þeir að með veðskuldabréfi dags. 1. apríl 2005, að fjárhæð kr. 25.500.000,-, var varnaraðila veðsettur eignarhluti 226-7516 í matshluta 0106 í fasteigninni Skipholti 15. Matshlutinn var 445,9 ferm. að stærð samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu, mars 2004, móttekinni til þinglýsingar 25. maí 2004. Með eignaskiptayfirlýsingu, maí 2005, innfærðri 2. júní 2005 var húseigninni skipt í 25 eignir í stað 22 áður. Var eignarhluta 226-7516 matshluta 0106 við það skipt í þrjá eignarhluta þannig að til urðu tveir nýir eignarhlutar, þ.e. eignarhluti 227-8828 matshluti 0107, og eignarhluti 227-8829 matshluti 0108. Var samanlögð stærð þessara þriggja matshluta alls 526,5 ferm. Fyrir liggur að hinn 5. janúar 2007 var umræddu veðskuldabréfi eytt af eignarhluta 227-8828 matshluta 0107. Ekki liggja fyrir skjöl hjá þinglýsingarstjóra er sýna ástæðu þess að skjalinu var eitt af eignarhlutanum. Með skilyrtu veðleyfi dags. 12. nóvember 2007 samþykkti varnaraðili að aflétta öllum veðskuldum af fasteigninni Skipholt 15, fastanúmer 227-8828, þinglýstri eign Eignanausts ehf. Veðleyfi þessu var ekki þinglýst. Þann 13. nóvember 2007 seldi Eignanaust eignina til Brynjars Smára Þorgeirssonar og var sá kaupsamningur móttekinn til þinglýsingar næsta dag. Þann 3. janúar 2008 var veðskuldabréf dags. 28. desember 2007 innfært athugasemdalaust í veðmálabækur. Með því fékk sóknaraðili 3. veðrétt í eignarhluta 227-8828 til tryggingar skuld Brynjars Smára Þorgeirssonar að fjárhæð kr. 82.000.000,-. Samkvæmt veðbandayfirliti dags. 20. desember 2007 var eignin þá veðsett samkvæmt tveimur tryggingabréfum útgefnum til varnaraðila, samtals að fjárhæð kr. 7.500.000,-. Þeim veðum var síðar aflétt. Með bréfi dags. 26. febrúar 2008 krafðist varnaraðili þess að leiðrétt yrði röng færsla í þinglýsingabók og þess krafist að áður nefnt veðskuldabréf að fjárhæð kr. 25.500.000,- yrði fært á eignarhluta 227-8828 og aðilum kaupsamnings auk sóknaraðila tilkynnt um leiðréttinguna. Með bréfi til þinglýsingarstjóra dags. 6. apríl 2008 krafðist Eignanaust ehf. þess að veð varnaraðila yrði afmáð og vísaði til þess að samkomulag hafi verið gert við varnaraðila um afléttingu allra veðlána. Sóknaraðili kveðst ekki hafa fengið vitneskju um málsatvik fyrr en honum bárust gögn frá sýslumanni með faxi þann 19. maí sl. Með bréfi sóknaraðila til þinglýsingarstjóra dags. 10. júní 2008 var gerð krafa um leiðréttingu veðmálabókar þannig að umrætt veðskuldabréf varnaraðila að fjárhæð kr. 25.500.000,- yrði afmáð og til vara að veðskuldabréfið tæki 2. veðrétt. Með bréfi Sýslumannsins í Reykjavík dags. 10. júlí 2008 var öllum hlutaðeigandi aðilum tilkynnt um úrlausn þinglýsingarstjóra þess efnis að umrædd færsla hefði verið leiðrétt með vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga, og veðskuldabréf til handa Landsbanka Íslands að fjárhæð kr. 25.500.000,- fært inn á 1. veðrétt fasteignarinnar Skipholt 15, fastanúmer 227-8828. II. Sóknaraðili Glitnir banki hf. byggir á að hann hafi hagsmuni tengda ákvörðun sýslumanns sökum þess að standi veð varnaraðila óskert sé viðkomandi eign veðsett umfram verðmæti. Forsendur lánveitingar sóknaraðila hafi byggt á því að um 1. veðrétt yrði að ræða eða sem næst 80% af verðmæti eignarinnar. Byggt er á því að staðhæfing varnaraðila um að ný eignaskiptayfirlýsing frá 2005 hafi skipt eignarhluta 0106 upp í þrjá eignarhluta standist ekki. Eignarhlutum hafi fjölgað um þrjá án þess að tiltekið hafi verið hverjir þeirra væru afsprengi eignarhluta 0106. Þetta sjáist best á því að þeir þrír sem nefndir séu í bréfi varnaraðila séu samanlagt stærri en sá eignarhluti sem upphaflega var veðsettur á grunni eignaskiptayfirlýsingar frá 2004. Ný eignaskiptayfirlýsing tiltaki aukinheldur ekki hvaða eignarhlutar komi í stað þess sem hér um ræði. Þegar af þeirri ástæðu hafi ekki verið unnt að færa veðið yfir á hina tvo nýju eignarhluta án frekari gagna eða skýringa. Slíkt hefði í för með sér óheimila veðtöku í eignum og skerðingu á síðari veðréttindum. Sóknaraðili bendir á að ekki verði séð hvað skilji milli fjórða eignarhlutans (0001) sem varnaraðili hafi ekki gert tilkall til og þeirra sem varnaraðili hafi tekið sér að veði. Allir hafi þeir verið nýir og ekkert bent til að sá fjórði hafi verið ótengdari fyrri eignarhluta en hinir þrír. Gera verði kröfur til þess að yfirfærsla veðréttinda í kjölfar nýrrar skiptingar á eignum byggist á skýrum og ótvíræðum rétti þess sem kröfuna gerir. Síðari veðhöfum sem byggi á óumdeildum veðheimildum verði ekki gert að víkja fyrir óljósum rétti eldri veðhafa, hvað þá að sá réttur verði að óbreyttu víðtækari en hann hafi sjálfur ráðgert. Einnig er byggt á því að varnaraðili geti ekki gert tilkall til þeirrar stækkunar sem varð á hinu veðsetta. Ný veð hljóti að hafa forgang til þeirrar stækkunar á hinu veðsetta sem lýst hefur verið. Á meðan annað liggi ekki fyrir verði að ætla að allir nýir eignarhlutar feli í sér þessa stækkun. Það þýði að veðréttur varnaraðila hafi ekki skilyrðislaust getað færst yfir á 1. veðrétt matshluta 0107 og 0108. Þá er á því byggt að varnaraðili hafi gefið út skuldbindandi yfirlýsingu um að aflétta veðum á matshluta 0107, fnr. 227-8828, með áritun á veðleyfi dags. 12. nóvember 2007. Þó svo að skjalinu hafi ekki verið þinglýst þá hafi það skuldbindingargildi fyrir varnaraðila. Hvernig sem möguleikum varnaraðila á að nýta sér veðleyfið sé varið styðji tilvist þess við áðurgreind sjónarmið um að krafa varnaraðila til að njóta veðréttar í matshluta 0107 sé miklum vafa undirorpin. Telur sóknaraðili nægilega sýnt framá að þinglýsingarstjóri hafi ekki getað skorið úr veðrétti varnaraðila að óbreyttum gögnum. Vilji varnaraðili halda rétti sínum til streitu verði hann að leita dómstóla eða freista þess að styrkja veð sín með öðrum hætti. Varakröfu sína byggir sóknaraðili á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu hvað varðar stækkun hins veðsetta, þ.e. að ómögulegt sé að játa varnaraðila 1. veðrétt í stærra húsnæði en hann áður hafði að veði. III. Fyrir liggur að þann 1. apríl 2005 var móttekið til þinglýsingar hjá Sýslumanninum í Reykjavík veðskuldabréf útgefið til varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., að fjárhæð kr. 25.500.000,-, með veði í fasteigninni Skipholti 15, fastanúmer 226-7516. Var skjalið innfært í þinglýsingabók 19. apríl 2005, skjal nr. 411-S-005001/2005. Var þá í gildi eignaskiptayfirlýsing frá árinu 2004. Þann 11. maí 2005 var móttekin til þinglýsingar eignaskiptayfirlýsing fyrir Skipholt 15. Var eignaskiptayfirlýsingin innfærð í þinglýsingabók 2. júní 2005. Fallast ber á það með þinglýsingarstjóra að ljóst sé að eignarhluta 226-7516 hafi verið skipt upp í eignarhluta 0106, fastanúmer 226-7516, 0107, fastanúmer 227-8828, og eignarhluta 0108, fastanúmer 227-8829, með hinni nýju eignaskiptayfirlýsingu. Við skiptingu eignarinnar í fleiri eignir bar að færa öll þinglýst skjöl á þær eignir sem urðu til við skiptinguna. Samkvæmt upplýsingum frá fasteignamati ríkisins var umrætt veðskjal innfært á fyrr greinda eignarhluta, þ.á m. eignarhluta 227-8828, þann 2. júní 2005. Þann 5. janúar 2007 var skjalinu síðan eytt af eignarhlutanum. Samkvæmt því sem fram kemur í úrlausn þinglýsingarstjóra var hinu umdeilda veðskuldabréfi þann 5. janúar 2007 réttilega eytt af eignarhluta 0001, fastanúmer 227-8827 en einnig af eignarhluta 0107, fastanúmer 227-8828 og eignarhluta 0108, fastanúmer 227-8829, þótt sú eign hafi þá þegar verið leyst úr veðböndum. Í úrlausn þinglýsingarstjóra kemur einnig fram að hjá honum liggi ekki fyrir skjöl sem sýni ástæðu þess að skjalinu var eytt af eignarhlutunum. Þinglýsingastjóri telji það hafa gerst fyrir vangá. Liggur þannig ekki annað fyrir en að hinu umrædda veðskuldabréfi, að fjárhæð kr. 25.500.000,- útgefnu til varnaraðila þann 1. apríl 2005, hafi ranglega verið aflýst af eigninni Skipholt 15, fastanúmer 227-8828 þann 5. janúar 2007. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 skal þinglýsingarstjóri bæta úr verði hann þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng eða mistök hafi orðið um þinglýsingu ella. Bar því þinglýsingarstjóra að verða við kröfu varnaraðila um leiðréttingu og færa veðskuldabréfið á 1. veðrétt eignarhluta 0107, fastanúmer 227-8828. Enda ekki unnt að fallast á það með sóknaraðila að skilyrt veðleyfi dags. 12. nóvember 2007 hafi þýðingu í málinu þar sem það hefur aldrei verið móttekið til þinglýsingar og þinglýsingarstjóri því með öllu óbundinn af efni þess. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að hafna beri öllum kröfum sóknaraðila. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfum sóknaraðila, Glitnis banka hf., Brynjars Smára Þorgeirssonar og Eignanausts ehf., er hafnað.
|
Mál nr. 398/2000
|
Lögbann Aðild
|
R krafðist þess að staðfest yrði lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavík hafði lagt við því að félagsmenn í S hindruðu lestun og losun skipsins N í Sundahöfn í Reykjavík. S bar því við að það hefði alls ekki staðið fyrir aðgerðunum heldur alþjóðasambandið A. R benti hins vegar á að einn þeirra einstaklinga sem tóku þátt í aðgerðunum hefði á vettvangi sagt aðgerðirnar á vegum S. Ekki var talið að sá einstaklingur hefði haft stöðu hjá S til að gefa skuldbindandi yfirlýsingu fyrir félagið. R þótti að öðru leyti ekki hafa sýnt fram á að S hefði staðið fyrir aðgerðunum. Var S því sýknað vegna aðildarskorts.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. október 2000. Endanleg krafa hans er sú að staðfest verði lögbann, sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði við því 24. nóvember 1999 að félagsmenn í stefnda hindruðu lestun og losun skipsins MV Nordheim í Sundahöfn í Reykjavík. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla fyrir báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Meðal málsástæðna stefnda fyrir kröfu um sýknu er að lögbanni hafi ranglega verið beint að honum, enda hafi Alþjóðasamband flutningaverkamanna en ekki stefndi staðið fyrir aðgerðum til að hindra losun kornfarms úr skipi áfrýjanda í Sundahöfn í nóvember 1999. Er rakið í héraðsdómi hvað fram er komið í lögregluskýrslu, sem tekin var á vettvangi, svo og í skýrslum fyrir dómi varðandi það, hver staðið hafi fyrir aðgerðunum. Er í lögregluskýrslu haft eftir Jónasi Garðarssyni formanni stefnda, að nefnt alþjóðasamband hafi óskað eftir því að vinna við skipið yrði stöðvuð og fyrir dómi staðfesti hann að þessi samtök hefðu tekið ákvörðun um aðgerðirnar en ekki stefndi. Borgþór Kjærnested, starfsmaður samtakanna hér á landi, bar á sama veg um þetta og Jónas, en í lögregluskýrslu er hins vegar skráð að hann hafi sagt „þá félaga vera í nafni Sjómannafélags Reykjavíkur að stöðva uppskipun úr skipi þessu“. Fram er komið að Borgþór Kjærnested er hvorki félagsmaður í stefnda né starfsmaður hans og hafði ekki stöðu til að gefa skuldbindandi yfirlýsingu fyrir félagið. Þeirri varnarástæðu stefnda að lögbannskröfunni væri beint að röngum aðila var teflt fram þegar við fyrirtöku hennar hjá sýslumanninum í Reykjavík 24. nóvember 1999, án þess að tekin væri þar nein afstaða til hennar. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að sýkna stefnda vegna aðildarskorts. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Reederei „Nord” Klaus E. Oldendorff Ltd., greiði stefnda, Sjómannafélagi Reykjavíkur, 125.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 3. október sl., er höfðað með réttarstefnu, útgefinni 29. nóvember 1999. Stefnandi er Reederei „Nord” Klaus E. Oldendorf Ltd., Libra Tower 23, Olympion Street, Limasol, Kýpur. Stefndi er Sjómannafélag Reykjavíkur, kt. 570269-1359, Skipholti 50d, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að lögbann það, sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði við því, 24. nóvember 1999, að félagsmenn í stefnda hindruðu losun og lestun skipsins MV Nordheim í Sundahöfn í Reykjavík, verði staðfest. Þá er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að þær aðgerðir stefnda að hindra losun og lestun skipsins dagana 19. 24. nóvember 1999 séu ólögmætar. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Málavextir eru þeir að 17. nóvember 1999 kom framangreint skip stefnanda til hafnar í Sundahöfn í Reykjavík. Það var með kornfarm og var þegar hafist handa við að losa skipið. Stefnandi heldur því fram að 19. nóvember hafi félagsmenn stefnda, undir stjórn þeirra Jónasar Garðarssonar og Borgþórs S. Kjærnested, komið á vettvang og stöðvað losun skipsins. Daginn eftir hafi verið reynt að vinna við losunina og hafi hún hafist um hádegisbil en áðurgreindir menn þá komið á staðinn og stöðvað losunarbúnaðinn og þar með frekari uppskipun úr skipinu. 23. nóvember fór stefnandi fram á það við sýslumanninn í Reykjavík að lagt yrði lögbann við ólögmætri hindrun á losun og lestun skipsins og féllst sýslumaður á þessa beiðni 24. sama mánaðar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að hann hafi átt nokkra aðild að þeim aðgerðum sem fram fóru í Sundahöfn í nóvember 1999 og beindust gegn flutningaskipi stefnanda. Bendir stefndi á, eins og fram komi í lögregluskýrslu frá þessum tíma, að Alþjóðasamband flutningaverkamanna hafi staðið fyrir þessum aðgerðum. Það eina sem liggi fyrir í málinu um ætlaða aðild stefnda að þessum aðgerðum séu fullyrðing, sem fram komi í lögregluskýrslu þar sem haft er eftir framangreindum Borgþóri Kjærnested að hann hafi reynt að stöðva uppskipun úr skipi stefnanda í nafni stefnda. Þessi fullyrðing sé röng og vill stefndi vekja sérstaka athygli á því að þessi maður sé ekki starfsmaður sinn. Mál þetta höfðaði stefnandi til staðfestingar lögbannsgerðinni með framangreindri réttarstefnu. Stefnandi byggir kröfu sína um staðfestingu lögbannsins á því, að öll skilyrði til að það næði fram að ganga hafi verið til staðar. Stefndi hafi truflað lögmæta starfsemi stefnanda með ólögmætum aðgerðum og engan veginn sé hægt að leggja fjárhagslegan mælikvarða á það tjón, sem leitt hefði getað af ólögmætum aðgerðum stefnda hefði lögbann ekki náð fram að ganga. Réttarreglur um skaðabætur og refsingu hefðu því ekki tryggt hagsmuni stefnanda nægilega. Þá byggir stefnandi á því að hann eigi lögvarinn rétt til að stunda starfsemi sína ótruflaður. Aðgerðir stefnda hafi verið ólögmætar og eigi sér ekki stoð í neinum réttarheimildum. Ekki liggi fyrir í málinu að stefndi hafi haft nokkurt umboð frá sjómönnum um borð í skipi stefnanda til að semja um kjör þeirra eða að samningar þeirra séu yfirleitt lausir. Stefnandi kveðst ekki eiga í neins konar kjaradeilu við íslensk verkalýðsfélög, hvorki stefnda né önnur, innlend eða erlend, eða aðra sem gæta hagsmuna áhafnar skipsins. Íslensk lög taki ekki til skipsins eða réttarsambands áhafnar þess og útgerðarinnar, þar sem það sigli undir erlendum þjóðfána, ekki hentifána. Lög um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938 eigi því ekki við í máli þessu. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að hafna hafi átt lögbannsbeiðni stefnanda þar eð hún hafi ekki fullnægt þeim skilyrðum sem fram komi í lögum nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann og fleira. Engin gögn hafi fylgt lögbannsbeiðninni, ef frá sé talin lögregluskýrsla, sem einnig hafi verið lögð fram í þessu máli. Stefnandi hafi þannig engin gögn lagt fram varðandi skipið og liggi því ekkert fyrir um eignarhald eða útgerð þess. Það sé því algjörlega ósannað að stefnandi eigi þá hagsmuni sem hann taldi sig vera að tryggja með lögbanninu. Stefndi telur því ljóst að beiðni stefnanda og fylgigögn, sem lögð hafi verið fyrir sýslumann, hafi ekki fullnægt þeim kröfum sem gerðar séu í IV. kafla áðurgreindra laga. Af þeirri ástæðu hafi borið að hafna lögbannsbeiðninni og beri þess vegna að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um staðfestingu lögbannsins. Í öðru lagi er sýknukrafa stefnda byggð á aðildarskorti, bæði sóknar- og varnarmegin í málinu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi aðildarskort stefnanda vísar stefndi til framangreinds og bendir á að stefnandi hafi á engan hátt sannað að hann eigi nokkur þau réttindi, sem hann hyggist sækja í máli þessu. Varðandi aðildarskort varnarmegin þá kveður stefndi umræddu lögbanni hafa ranglega verið beint að sér. Eins og fram hafi komið á vettvangi aðgerða hafi það verið Alþjóðasamband flutningaverkamanna sem hafi staðið fyrir aðgerðunum. Hér á landi eigi Sjómannasamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands og Vélstjórafélag Íslands aðild að þessu alþjóðasambandi. Stefndi eigi hins vegar enga beina aðild að því. Aðgerðirnar í Sundahöfn hafi þannig farið fram að boði og á ábyrgð Alþjóðasambands flutningaverkamanna. Varðandi þá einstaklinga sem aðstoðuðu við aðgerðirnar, þá sé ljóst að þeir hafi verið eða séu félagsmenn í hinum ýmsu stéttarfélögum sem alþjóðasambandið hafi óskað eftir aðstoð hjá. Þannig hafi það óskað eftir því að allir félagsmenn í aðildarfélögum sambandsins aðstoðuðu það við framkvæmd umræddra aðgerða. Að mati stefnda hafi því átt að beina lögbannsbeiðninni að Alþjóðasambandi flutningaverkamanna, og eftir atvikum aðildarsamböndum þess hér á landi en sambandið hafi opna skrifstofu hér. Þar sem hið umdeilda lögbann hafi verið lagt á rangan aðila beri þegar af þeirri ástæðu að hafna beiðni stefnanda um staðfestingu lögbannsins og sýkna stefnda. Í þriðja lagi byggir stefndi á því að aðgerðir Alþjóðasambands flutningaverkamanna hafi verið fyllilega lögmætar og því hafi frumskilyrði lögbanns um ólögmæti, sbr. 24. gr. laga nr. 31/1990, ekki verið fullnægt. Krafa sambandsins í aðgerðunum gegn útgerð skipsins standi aðeins til þess að útgerðin skuldbindi sig til þess að greiða sjómönnum um borð í skipinu samningsbundin lágmarkskjör. Samkvæmt upplýsingum, sem Alþjóðasamband flutningaverkamanna hafi aflað sér, greiði útgerðin hásetum um borð í skipinu laun, sem séu þrefalt lægri en lægstu umsamin kjör, sem um geti í öllum farmflutningum hvar sem sé í veröldinni. Útgerð skipsins hafi algjörlega hundsað kröfur sambandsins og hafi því verið bæði rétt og skylt að grípa til aðgerða gegn því til þess að knýja á um gerð lágmarkssamninga við skipverja. Samkvæmt upplýsingum, sem fyrir liggi í málinu, sé stefnandi kýpverskur ríkisborgari. Kýpur sé aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni og sé þar með skuldbundin til að virða grundvallarsamþykktir hennar, þar á meðal þær sem fjalla um rétt stéttarfélaga og samtaka þeirra til að gera kjarasamninga og knýja á um gerð ráðningarsamninga, sem samrýmist slíkum samningsbundum lágmarkskjörum. Þannig séu allir þegnar Kýpur, þar á meðal stefnandi, skuldbundnir til að virða rétt Alþjóðasambands flutningaverkamanna til að knýja á um gerð slíkra samninga um lágmarkskjör, sem samþykktir hafa verið innan vébanda alþjóðasambandsins. Að mati stefnda sé þannig ljóst að vinnudeila sé á milli Alþjóðasambands flutningaverkamanna og stefnanda. Í fjórða lagi byggir stefndi á því að ólögmætt sé að setja lögbann á vinnudeilu eins og þá sem þetta mál fjallar um. Vísar stefndi til þess að samkvæmt 24. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé lögreglu óheimilt að hafa önnur afskipti af vinnudeilum en að halda þar, eins og annars staðar, uppi friði og afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum. Þessi regla hafi verið efnislega óbreytt frá því að hún var fyrst leidd í lög með lögum nr. 92/1933. Hafi það verið viðurkennd regla, sem leidd sé af eðli máls, að ólögmætt sé að setja lögbann á aðgerðir sem tengist vinnudeilum í skilningi umræddrar greinar. Byggi sú niðurstaða á þeirri einföldu staðreynd að þar sem ólögmætt sé að beita lögregluvaldi til að framfylgja slíku lögbanni þá sé tilgangslaust að leggja það á. Sú staða hafi reyndar ítrekað komið upp að atvinnurekendur hafi krafist þess að lögbann yrði lagt á aðgerðir sem fram hafi farið í tilefni af vinnudeilum en niðurstaða allra þeirra mála, sem sætt hafi úrlausn hér í Reykjavík, hafi orðið sú að hafna þessum kröfum. Í fimmta lagi telur stefndi ljóst að allir lögvarðir hagsmunir stefnanda hafi verið að fullu tryggðir með vísan til þeirrar verndar sem réttarreglur um refsingu og skaðabætur veiti honum og því hafi lögbann verið óþarft. Telur stefndi augljóst, þar sem lögaðili eigi í hlut, að málið geti eingöngu varðað fjárhagslega hagsmuni hans, sbr. 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Stefndi bendir á að 5 dagar hafi liðið frá því að aðgerðir Alþjóðasambands flutningaverkamanna hafi hafist og þangað til stefnandi hafi lagt fram beiðnina um lögbann. Hafi stefnandi enga skýringu gefið á því hvers vegna hann dró það svo lengi. Sú háttsemi stefnanda verði aðeins talin staðfesting þess að ekki hafi búið aðrir hagsmunir að baki lögbannskröfunni en þeir, sem tryggðir hafi verið með hefðbundnum réttarúrræðum, öðrum en lögbanni. Loks vekur stefndi athygli á því að í greinargerð með núgildandi lögum um kyrrsetningu, lögbann og fleira nr. 31/1990 hafi enn verið þrengd skilyrði þess að lögbannskrafa næði fram að ganga. Í tíð eldri laga hafi lögbannskrafa aldrei náð fram að ganga í tilvikum sem þessum og því síður standi rök til þess nú. Meðal gagna málsins er lögregluskýrsla frá 20. nóvember 1999. Samkvæmt henni var lögreglan kvödd að Sundahöfn að beiðni lögmanns stefnanda. Er haft eftir honum í skýrslunni að daginn áður hafi menn komið að skipinu og stöðvað uppskipun. Hefðu þeir sagst vera á vegum ITF, sem er skammstöfun á ensku heiti Alþjóðasambands flutningaverkamanna. Lögreglumennirnir voru viðstaddir þegar uppskipun hófst og segir síðar í skýrslunni: "Þegar verkið hafði staðið í stutta stund kom Jónas Garðarsson, formaður í stjórn Sjómannafélags Reykjavíkur, og stöðvaði uppskipunina. Hann sagði að um kjaradeilu væri að ræða og að ITF hefði óskað eftir því að vinna þessi væri stöðvuð þar sem kjarasamningar við skipsáhöfn væru falsaðir. Borgþór Kjærnested, starfsmaður ITF og Sjómannafélags Reykjavíkur, kom einnig á vettvang og staðfesti framburð Jónasar og sagði þá félaga vera í nafni Sjómannafélags Reykjavíkur að stöðva uppskipun úr skipi þessu." Lögreglumaðurinn, sem gerði skýrsluna, hefur staðfest hana fyrir dómi. Framangreindur Jónas bar að aðgerðirnar í Sundahöfn, sem lögbann var lagt á, hefðu farið fram að beiðni framangreinds alþjóðasambands. Hann kvað sambandið hafa starfsmann hér á landi, sem hefði farið um borð í skipið og komist að því að áhöfnin hafi ekki haft gilda kjarasamninga. Í framhaldi af því hafi skrifstofa sambandsins í Lundúnum beðið starfsmann sinn hér á landi að grípa til þeirra ráða, sem tiltæk væru, til að knýja útgerðarmanninn til samninga. Starfsmaðurinn hafi aðstöðu hjá stefnda og borgi sambandið leigu fyrir hana. Hann sé ekki starfsmaður stefnda. Jónas kvað stefnda ekki eiga beina aðild að sambandinu, heldur væri það aðili að Sjómannasambandi Íslands, er aðild ætti að sambandinu. Hann kvað þessar aðgerðir ekki hafa verið ræddar í stjórn stefnda og hann hefði ekki farið á vettvang sem formaður hans. Þá kvað hann marga félaga stefnda hafa verið á vettvangi svo og framámenn úr öðrum launþegafélögum. Borgþór Kjærnested, starfsmaður Alþjóðasambands flutningaverkamanna á Íslandi, bar að aðgerðirnar hefðu farið fram á vegum sambandsins. Hann neitaði því alfarið að stefndi hefði staðið fyrir þeim. Stefndi hélt þeirri málsástæðu fram hjá sýslumanni að hann ætti ekki aðild að málinu, heldur Alþjóðasamband flutningaverkamanna, en ekki verður séð að sýslumaður hafi tekið afstöðu til hennar. Eins og nú hefur verið rakið er það ósannað, gegn mótmælum stefnda, að hann hafi staðið fyrir aðgerðunum í Sundahöfn sem beindust að því að hindra losun skips stefnanda, heldur hafi það verið framangreint alþjóðasamband og starfsmaður þess hér á landi. Lögbannið var því ekki réttilega lagt á félagsmenn stefnda og breytir engu þar um þótt einhverjir þeirra hafi verið á vettvangi í umrætt sinn. Það verður því ekki orðið við þeirri kröfu stefnanda að staðfesta lögbannið og er stefndi sýknaður vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þessari niðurstöðu leiðir að ekki er hægt í þessu máli að dæma um það hvort aðgerðirnar hafi verið lögmætar eða ekki og er þeirri kröfu vísað frá dómi. Þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu þykir mega ákveða að málskostnaður falli niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Framangreindri kröfu er vísað frá dómi. Stefndi, Sjómannafélag Reykjavíkur, er sýknaður af kröfum stefnanda, Reederei „Nord” Klaus E. Oldendorf Ltd., og er synjað um að staðfesta framangreint lögbann. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 308/2005
|
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta Höfundarréttur
|
Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til refsingar samkvæmt 54. gr. laga um höfundarétt nr. 73/1972. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu miskabóta, skv. 2. mgr. 56. gr. laga um höfundarétt nr. 73/1972, að fjárhæð kr. 2.500.000,00 auk dráttarvaxta af fjárhæðinni skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 23.12.2004 til greiðsludags. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu bóta skv. 3. mgr. 56. gr. laga um höfundarétt nr. 73/1972, að fjárhæð kr. 5.000.000,00 auk dráttarvaxta af fjárhæðinni skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 23.12.2004 til greiðsludags.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. júlí 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2005, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum verði felldur niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Í stefnu í héraði eru rakin 120 tölusett tilvik þar sem sóknaraðili telur að varnaraðili hafi brotið gegn höfundarétti Halldórs Kiljan Laxness, en sóknaraðili er ekkja skáldsins og situr í óskiptu búi eftir hann. Háttsemi varnaraðila er lýst þannig í stefnu að hann hafi við ritun bókar sinnar Halldór brotið gegn höfundarétti skáldsins með því í fyrsta lagi, að nota texta skáldsins án aðgreiningar frá eigin texta, í öðru lagi að geta ekki heimilda, í þriðja lagi að geta heimilda með villandi og ófullnægjandi hætti, í fjórða lagi að breyta frumtexta höfundar og í fimmta lagi að birta áður óbirtan texta án heimildar höfundar. Í stefnu eru talin upp áðurnefnd 120 tilvik og þau heimfærð undir þá fimm liði, sem að framan eru raktir, einn eða fleiri, en vísað um innihald textans til fylgiskjala þar sem annars vegar er merkt við viðeigandi frumtexta og hins vegar við texta úr bók varnaraðila. Heimfærsla til lagaákvæða kemur fram síðar í stefnunni með almennum hætti þar sem í einu lagi eru taldir upp töluliðir og þeir í einu lagi sagðir fela í sér brot á tilgreindum ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972. Enda þótt fallist verði á með héraðsdómara að í stefnu sé lýsing málsástæðna ágripskennd er þess að gæta, að krafa sóknaraðila er einkarefsikrafa. Verður í því ljósi að telja sóknaraðila hafa með framangreindum hætti sett fram nægilega skýrlega í hverju ætluð brot varnaraðila felist að hans mati, en hafa verður í huga að ekki verða gerðar sömu kröfur um framsetningu stefnu í einkarefsimáli og gerðar verða til ákæru í opinberu máli samkvæmt 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þykja því ekki næg efni til að vísa frá dómi refsikröfu sóknaraðila, enda verður ekki fallist á með varnaraðila að ætlaður óskýrleiki í kröfugerð sóknaraðila sé þess eðlis að varnaraðili fái ekki tekið til varna með eðlilegum hætti. Sóknaraðili krefur varnaraðila miskabóta með heimild í 2. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1972 og gerir jafnframt kröfu um greiðslu bóta samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar. Í 1. mgr. 56. gr. segir að hafi saknæmt brot á lögunum haft fétjón í för með sér beri að bæta það eftir almennum reglum fébótaréttar. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skal dæma höfundi eða listflytjanda miskabætur úr hendi þess sem raskað hefur rétti þeirra með ólögmætri háttsemi. Loks er í 3. mgr. kveðið á um að heimilt sé að dæma þeim sem misgert er við bætur úr hendi þess sem réttarröskun olli, þó að hann hafi gert það í grandleysi, en bæturnar megi ekki nema hærri fjárhæð en ávinningi hans af brotinu. Í 1. mgr. lagagreinarinnar er því kveðið á um heimild til að krefjast bóta fyrir fjártjón og í 2. mgr. er veitt heimild til að krefjast miskabóta. Í báðum tilvikum er það skilyrði að um saknæma háttsemi sé að ræða. Hins vegar veitir 3. mgr. heimild til að krefjast bóta enda þótt saknæmisskilyrði sé ekki fullnægt, en jafnframt er kveðið á um að bætur geti ekki orðið hærri en sem nemur ávinningi þess sem í grandleysi olli réttarröskun. Sóknaraðili reisir málsókn sína á því að varnaraðili hafi brotið gegn höfundarétti Halldórs Kiljan Laxness af ásetningi eða í það minnsta stórfelldu gáleysi. Krafa um bætur samkvæmt 3. mgr. 56. gr. höfundalaga byggist á því að tjóni hafi verið valdið í grandleysi. Engin tilraun er gerð í stefnu til að rökstyðja grundvöll þessarar kröfu, en sama háttsemi getur ekki samtímis verið grandsöm og grandlaus. Telst krafan því vanreifuð og er óhjákvæmilegt að vísa henni frá héraðsdómi. Hins vegar eru ekki efni til að fallast á kröfu varnaraðila um frávísun á kröfu sóknaraðila um miskabætur samkvæmt 2. mgr. 56. gr. höfundalaga. Með vísan til þess sem að framan greinir verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi nema að því er varðar frávísun á kröfu um bætur samkvæmt 3. mgr. 56. gr. höfundalaga, eins og nánar greinir í dómsorði. Málskostnaður í héraði bíður efnisdóms. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfu sóknaraðila, Auðar Sveinsdóttur Laxness, um bætur samkvæmt 3. mgr. 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972 úr hendi varnaraðila, Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar, er vísað frá héraðsdómi. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka aðrar kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðila til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði bíður efnisdóms. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 443/2007
|
Bifreið Líkamstjón Skaðabætur Örorka Gjafsókn
|
Ágreiningur aðila laut að því hvort E og T bæri að greiða G bætur vegna varanlegrar örorku, en óumdeilt var í málinu að T og E voru skaðabótaskyldir gagnvart G vegna slyss er hún varð fyrir 2003. Fyrir lá að G, sem var öryrki, var óvinnufær þegar slysið varð. G krafðist þess hins vegar að fá bætt tjón sitt vegna varanlegra örorku til heimilisstarfa sbr., 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga 50/1993. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ákvæði þetta fæli ekki í sér heimild fyrir sjálfstæðum mælikvarða fyrir skerta getu til heimilisstarfa óháð því hvernig færi um getu til starfa utan heimilis. Ákvæðið gæti ekki veitt rétt til skaðabóta í tilviki þar sem geta til starfa utan heimilis var engin þegar tjónsatburður varð, heldur fæli það eingöngu í sér fyrirmæli um grundvöll til að áætla tekjutap þegar því væri að skipta. Voru T og E sýknaðir af kröfu K.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Mál þetta var höfðað 3. ágúst 2006 og dómtekið 24. apríl sl. Stefnandi er Guðbjörg Jónsdóttir, Heiðarvegi 5, Reykjanesbæ. Stefndu eru Örn Geirdal Gíslason, Holtsgötu 34, Njarðvík, og Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 1.059.904 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 9. desember 2004 til 8. desember 2005 en með dráttarvöxtum frá 8. desember 2005 til greiðsludags samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Jafnframt er þess krafist að dæmdur málskostnaður taki mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyld og að málskostnaður verði dæmdur eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara er krafist lækkunar á stefnufjárhæð og að málskostnaður verði látinn niður falla. Ef bætur verða að einhverju leyti tildæmdar er þess krafist að þær beri 4,5% ársvexti frá 9. desember 2004 til dómsuppsögudags, en beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að tildæmd bótafjárhæð beri 4,5% ársvexti frá 9. desember 2004 til 3.8.2006, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Málavextir Þann 9. júní 2004 slasaðist stefnandi í umferðarslysi í Reykjanesbæ er bifreiðinni UV-871 var ekið aftan á bifreiðina EA-026 sem stefnandi var farþegi í. Ekki er um það deilt að stefndu bera óskipta fébótaábyrgð á líkamstjóni því er stefnandi hlaut í slysinu, sbr. 88., 90. og 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi kveður afleiðingar umferðarslyssins þær að hún sé með stöðugan seyðing aftan í hálsi, verk sem leiði upp í hnakka og herðar. Hún finni alltaf fyrir dofatilfinningu í hálsinum og fram í kinnar, þannig að stundum sé erfitt að kyngja. Þá kveðst hún oft fá höfuðverkjaköst, hún dofni í andliti, einkum í vinstri kinn. Loks eigi hún verulega erfitt með að stunda heimilisstörf sem hún hafi unnið fyrir umferðarslysið 9. júní 2004. Með matsgerð, dags. 27. október 2005, mátu Júlíus Valsson læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hrl., afleiðingar slyssins. Þeir töldu heilsufar stefnanda stöðugt þann 9. desember 2004, að tímabundin óvinnufærni hennar væri einn mánuður og að tímabil þjáninga án rúmlegu væri þrír mánuðir. Þá töldu þeir varanlegan miska stefnanda vera 10% og varanlega örorku hennar vegna skertrar vinnugetu til heimilisstarfa vera 7%. Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., féllst ekki á mat matsmanna um 7% varanlega örorku stefnanda. Að beiðni stefndu voru því dómkvaddir matsmenn til þess að svara því hvort stefnandi hefði haft starfsgetu til vinnu utan heimilis fyrir umferðarslysið þann 9. júní 2004. Með matsgerð, 31. mars 2006, komust dómkvaddir matsmenn, Guðjón Baldursson læknir og Sigurður R. Arnalds hrl. að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði á slysdegi verið með öllu óvinnufær til starfa utan heimilis. Er sú niðurstaða í samræmi við fyrri matsgerð dags. 27. október 2005 og er óumdeilt í málinu að stefnandi hafi verið ófær til launaðrar vinnu utan heimilis. Ágreiningur stefnanda og stefndu lýtur að því hvort stefnanda beri skaðabætur vegna 7% varanlegrar örorku til heimilisstarfa samkvæmt 5.-7. gr., sbr. 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, ásamt síðari breytingum. Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., neitaði, með bréfi dags. 6. apríl 2006, að greiða stefnanda bætur fyrir varanlega örorku vegna afleiðinga umferðarslyssins. Því telur stefnandi nauðsynlegt að höfða mál þetta til innheimtu bótanna. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að við útreikning skaðabóta til stefnanda skuli farið eftir skaðabótalögum nr. 50/1993. Krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku hennar byggi á 5. - 7. gr. þeirra laga. Stefnandi hafi verið 46 ára þegar hún slasaðist. Hún hafi verið baksjúklingur fyrir slysið vegna brjóskloss í mjóbaki og þess vegna hafi hún ekki stundað launaða vinnu utan heimilis en hafi annast heimilishald og sinnt heimilisstörfum á heimili sínu og eiginmanns síns. Eftir slysið hafi heilsa stefnanda versnað til muna og ráði stefnandi nú ekki við erfiðari heimilisstörf sem hún hafi áður getað sinnt. Á bls. 7 í matsgerð matsmanna Júlíusar Valssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl. sé því lýst hve einkenni stefnanda séu þrálát og ljóst að fyrri bakeinkenni hennar vegna sjúkdóma og slysa hafi ýfst upp og versnað við slysið 9. júní 2004. Þá segi á bls. 7-8 í matsgerð: „Við mat á varanlegri örorku er litið til þeirra [einkenna] sem að framan er lýst og sem matsmenn telja almennt séð til þess fallin að hafa áhríf á starfsgetu í velflestum störfum. [Stefnandi] var ekki á vinnumarkaði og hafði ekki verið um langan tíma. Í Ijósi heilsufarssögu verður að telja ólíkíegt að hún hefði komist á vinnumarkað. Mat á varanlegrí örorku er því miðað við heimilisstörf. Ljóst er að hún gat ekki unnið öll heimilisstörf fyrír slysið og jafnframt ljóst að slysið 09.06.2004 hefur valdið skerðingu á getu til heimilisstarfa umfram það sem áður var. Matsmenn telja varanlega örorku til heimilisstarfa rétt metna 7%.“ Varanleg örorka stefnanda sé því metin 7%. Því mati hafi ekki verið hnekkt. Stefnandi geti ekki unnið öll þau heimilisstörf sem hún gerði áður en hún slasaðist, svo sem að skúra, ryksuga, bogra yfir þvottavél eða hengja upp þvott, sbr. framangreind ummæli í matsgerðinni. Þetta sé einnig staðfest á bls. 10-11 og 17 í matsgerð dómkvaddra matsmanna, Sigurjóns Sigurðssonar og Sigurðar R. Arnalds. Stefnandi krefjist þess að fá bætt tjón sitt vegna 7% varanlegrar örorku til að vinna heimilisstörf. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli verðmæti vinnu við heimilisstörf lagt að jöfnu við launatekjur, bæði við ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku, sbr. 2. gr., 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. laganna. Bótafjárhæð vegna slíks tjóns eigi samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga að miðast við verðmæti vinnu við heimilisstörf. Sá sem ekki gegni launuðu starfi utan heimilis teljist verða fyrir fjártjóni þar sem hann, vegna líkamstjóns síns, getur ekki sinnt heimilisstörfum að hluta eða öllu leyti. Það breyti engu þótt að tjónþoli hafi ekki þurft að bera kostnað af því að einhver annar leysti af hendi þá vinnu í hans stað, sbr. H 2000:594. Í athugasemdum við 7. gr. í frumvarpi til laga nr. 37/1999, sem varð að núgildandi 8. gr. skaðabótalaga, segi: „Í tilviki heimavinnandi einstaklings yrði almennt að meta skert hæfitil tekjuöflunar utan heimilis samkvæmt þeim viðmiðunum sem að framan greinir. Hugsanlegt er að örorka til heimilisstarfa geti orðið afleiðing slyss, þótt hún yrði ekki talin þess eðlis að af henni leiði skerta eða jafnskerta möguleika til tekjuöflunar utan heimilis. Sem dæmi má nefna hreyfihömlun af tilteknu tagi. Við þær aðstæður yrði að meta viðkomandi einstaklingi fjárhagslega örorku vegna minnkaðrar getu til heimilisstarfa. Hún yrði þá bætt á grundvelli lágmarkstekjuviðmiðunar 7. gr. laganna, sbr. og 3. mgr. 1. gr. laganna.“ Af tilgreindum ummælum í greinargerð sé ljóst að það skipti ekki máli við mat á varanlegri örorku til heimilisstarfa hvort tjónþoli vinni, eða hafi getu til að vinna utan heimilis. Það sé tekið fram að aðstæður geti verið með þeim hætti, eins og í tilviki stefnanda, að afleiðingar slyss skerði einungis getu til að vinna heimilisstörf. Við ákvörðun bóta samkvæmt skaðabótalögum beri því ekki að líta til þess hvort tjónþoli hafi kosið að vinna við heimilisstörf eða geri það af nauðsyn einni. Líta beri til þess hvort þau séu yfirleitt unnin. Stefnandi vísar einnig til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar um að tjónþoli skuli fá allt tjón sitt bætt. Ef stefnandi fái ekki bætta varanlega örorku sína til að geta sinnt heimilisstörfum, fái hún ekki tjón sitt bætt að fullu. Með skaðabótalögum nr. 50/1993 séu heimilisstörf metin til jafns við önnur störf, sbr. 3. mgr. 1. gr. laganna. Dómstólar hafa dæmt skaðabætur í slíkum tilvikum. Ef tjón stefnanda fáist ekki bætt, sé það í andstöðu við skýr ákvæði skaðabótalaga og fordæmi dómstóla. Um útreikning tjóns stefnanda vegna varanlegrar örorku fari því eftir 5. - 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 3. mgr. 1. gr. laganna. Þá beri að leggja til grundvallar útreikningnum lágmarkstekjuviðmiðun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. tilvitnuð ummæli í greinargerð með lögum nr. 37/1999. Við ákvörðun bótafjárhæðar sé byggt á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, og matsgerð Júlíusar Valssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl. frá 27. október 2005 um afleiðingar slyss stefnanda. Varanleg örorka stefnanda sé metin 7%. Útreikningur á kröfu stefnanda vegna varanlegrar örorku hennar byggi á 5. - 7. gr. skaðabótalaga. Vaxtakrafa stefnanda byggist á 16. gr. skaðabótalaga. Vaxta sé krafist frá slysdegi, en dráttarvaxta frá 8. desember 2005, samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, þegar mánuður var liðinn frá því að lögmaður stefnanda krafði stefndu bréflega um greiðslu skaðabóta. Þá hafi legið fyrir öll gögn sem stefndi hafi þurft til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld og því sé nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 32. gr. laga um meðferð einkamála. Málsástæður stefndu og lagarök Stefndu reisa sýknukröfu sína á því að áður en stefnandi lenti í slysinu hafi hún um langt árabil verið ófær til að stunda atvinnu utan heimilis. Á árinu 1979, þá 21 árs gömul, hafi hún, í fyrsta skipti af þremur, verið skorin við brjósklosi í baki. Hún hafi fyrst verið metin til örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins á árinu 1981, en frá árinu 1991 hafi hún ekkert unnið utan heimilis. Frá ársbyrjun 1994 hafi hún verið talin með öllu óvinnufær og metin til hæstu örorku hjá Tryggingastofnun. Frá sama ári hafi hún einnig verið metin til 100% örorku hjá lífeyrissjóði og við endurmat á örorkunni á árinu 2002 hafi verið tekið fram að fyrirsjáanlegur bati væri ekki í sjónmáli. Í umferðarslysinu í júní 2004 hafi stefnandi hlotið tognun í hálsi og baki. Að beiðni stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., og lögmanns stefnanda hafi Júlíus Valsson læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmaður metið afleiðingar slyssins. Í matsgerð þeirra, dags. 27. október 2005, komi fram að áverkar þeir sem hún hlaut séu almennt séð til þess fallnir að hafa áhrif á starfsgetu í velflestum störfum. Stefnandi hafi ekki verið á vinnumarkaði um langan tíma og í ljósi fyrri heilsufarssögu verði að telja ólíklegt að hún hefði komist á vinnumarkað. Við mat á varanlegri örorku hafi því verið miðað við heimilisstörf. Ljóst sé að fyrir slysið hafi hún ekki getað unnið öll heimilisstörf og jafnframt að slysið hafi valdið skerðingu á getu til að sinna heimilisstörfum umfram það sem áður var. Hafi matsmenn talið varanlega örorku til heimilisstarfa rétt metna 7%. Í ljósi þess að örorka stefnanda hafi einungis verið metin vegna skertrar getu til heimilisstarfa hafi þótt nauðsynlegt að afla frekara sönnunargagns um hver hafi verið geta hennar til að afla vinnutekna utan heimilis fyrir slysið í júní 2004. Í því skyni hafi verið dómkvaddir tveir hæfir og óvilhallir matsmenn, Guðjón Baldursson læknir og Sigurður R. Arnalds hæstaréttarlögmaður, til að meta m.a. hver hafi verið starfsgeta stefnanda til vinnu utan heimilis fyrir slysið þann 9. júní 2004. Í matsgerð þeirra, dags. 31. mars 2006, komi fram að stefnandi kveðst aðspurð eiga erfiðara með að sinna heimilisstörfum en áður. Hún eldi oftast, en sé með uppþvottavél. Hún kveðst sjá um þvotta en eiginmaður hennar hjálpi til. Hún geti ekki skúrað né ryksugað, en hafi reyndar ekki verið fær um það fyrir slysið heldur. Hafi niðurstaða matsmanna, sem byggðist á læknisskoðun sem framkvæmd var í tengslum við matsgerðina og öðrum gögnum málsins, verið sú að stefnandi hafi á slysdegi verið með öllu óvinnufær til starfa utan heimilis. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999 um breyting á þeim, eigi tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku, ef líkamstjón veldur varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Í þessari grein sé mælt fyrir um þá megninreglu laganna að skerðing á getu til að afla vinnutekna sé skilyrði þess að tjónþoli eigi rétt til bóta fyrir varanlega örorku. Nánari fyrirmæli um hvernig örorkan skuli metin sé að finna í 2. og 3. mgr. 5. gr., en þessi grein lúti fyrst og fremst að þeim sem í reynd afli vinnutekna. Hins vegar eigi 8. gr. laganna, sbr. 7. gr. laga nr. 37/1999, við um þá tjónþola sem að verulegu leyti nýti vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, en örorkubætur skuli í slíkum tilvikum einnig ákvarðaðar á grundvelli örorkustigs samkvæmt 5. gr. Af skýru orðalagi ákvæðisins sé augljóst að þeir tjónþolar, sem undir það falla, skuli hafa vinnugetu sem skerðist vegna líkamstjóns svo þeir geti átt rétt til bóta fyrir varanlega örorku. Að öðrum kosti eigi tjónþoli ekki rétt á slíkum bótum. Í athugasemdum við 7. gr. þess frumvarps sem varð að fyrrgreindum lögum nr. 37/1999 um breyting á skaðabótalögum segi svo varðandi núgildandi 8. gr. laganna: „Ljóst er að sum þeirra hliðsjónaratriða, sem nefnd eru, svo sem tekjur fyrir og eftir slys, geta ekki átt við um flesta þá sem 8. gr. tekur til. Þrátt fyrir það er lagt til að fram fari fjárhagslegt örorkumat gagnvart þeim einstaklingum, með misnnun á atvinnutækifærum fyrir og eftir slys sem mælikvarða og líklegum áhrifum á atvinnutekjur. Við mat á atvinnutækifærum fyrir og eftir slys yrði m.a. að líta til starfshæfni og starfa viðkomandi tjónþola fyrr á ævinni, menntunar hans og starfsréttinda með það fyrir augum að ákvarða að hvaða marki þessir möguleikar hafi raskast... ...í tilviki heimavinnandi einstaklings yrði almennt að meta skert hæfi til tekjuöflunar utan heimilis samkvæmt þeim viðmiðunum sem að framan greinir.“ Af tilvitnun þessari sé engum vafa undirorpið að það mat, sem framkvæma skal vegna þeirra tjónþola sem 8. gr. taki til, skuli vera fjárhagslegt mat þar sem metin sé skerðing á atvinnutækifærum og líkleg áhrif líkamstjóns á atvinnutekjur tjónþolans. Hið sama gildi um tjónþola sem sinni heimilisstörfum. Í þeim tilvikum skuli einnig metin skerðing á getu til tekjuöflunar utan heimilis. Ef líkamsástand tjónþola hafi verið með þeim hætti fyrir slys að hann hafði enga getu til að afla tekna utan heimilis, sé ekki um að ræða að líkamstjón af völdum slyss geti haft í för með sér skerðingu á slíkri getu. Af ákvæðum skaðabótalaga verði með engu móti dregin sú ályktun að tjónþoli, sem misst hafi hæfi sitt til að afla tekna utan heimilis áður en slys bar að höndum, eigi rétt til bóta fyrir varanlega örorku. Þar sem ekki sé um neitt fjárhagslegt tjón að ræða stríði það gegn réttum rökum, ef tjónþoli geti átt tilkall til bóta fyrir varanlega örorku. Ekki verði heldur leitt af ákvæði 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga að tjónþoli geti við aðstæður, eins og hér um ræði, átt rétt á bótum fyrir varanlega örorku. Það ákvæði eigi einvörðungu við um ákvörðun sjálfrar bótafjárhæðarinnar, þ.e. annars vegar þegar laun séu metin í tengslum við ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, sbr. 2. gr. laganna, og hins vegar við mat á árslaunum þegar fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku sé ákveðin, sbr. 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. Fyrir liggi, og sé óumdeilt, að stefnandi hafði enga starfsgetu til vinnu utan heimilis fyrir slysið 9. júní 2004. Af því leiði, samkvæmt framangreindu, að mat þeirra Júlíusar Valssonar og Ingvars Sveinbjörnssonar á varanlegri örorku vegna heimilisstarfa hefur ekki lagastoð og getur því ekki verið grundvöllur fyrir kröfu hennar um bætur fyrir varanlega örorku. Hún hafi heldur ekki orðið fyrir fjártjóni vegna þeirrar örorku, sem þannig hafi verið metin, og af þeim sökum sé ekki um það að ræða að hún hafi ekki fengið tjón sitt bætt að fullu. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum hennar í máli þessu. Í stefnu sé vitnað til nánar tilgreindra ummæla í athugasemdum við 7. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 37/1999. Nokkurs misskilnings gæti þar í túlkun á hinum tilgreindu ummælum. Það sem málið snúist um sé að hæfi tjónþola til tekjuöflunar utan heimilis fyrir slys getur skerst af völdum líkamstjóns, ef það hefur leitt til þess að geta til að sinna heimilisstörfum hafi að einhverju leyti skerst jafnvel þótt það hafi ekki haft í för með sér skerta eða jafnskerta möguleika til tekjuöflunar utan heimilis. Það sé grundvallaratriði í hinum tilvitnuðu umælum að um sé að ræða almennt mat á skertu hæfi til að afla tekna utan heimilis. Af téðum ummælum verði alls ekki leidd sú regla að skert hæfi til að gegna heimilisstörfum skuli metið til varanlegrar örorku, jafnvel þótt engin starfsgeta til vinnu utan heimilis hafi verið fyrir hendi þegar slysið varð. Lagagrundvöllur fyrir bótakröfu stefnanda í máli þessu er afar óljós og honum verði ekki fundinn staður í beinum fyrirmælum skaðabótalaga, öðrum ákvæðum laga eða dómvenju, að séð verður. Málefnalegar ástæður búi að baki því að ágreiningur þessi sé lagður fyrir dómstóla. Ef ástæða þyki til að taka kröfu stefnanda til greina sé rétt að hún beri ekki dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá endanlegum dómsuppsögudegi í málinu. Með vísan til síðari málsliðar 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur er þess krafist að tildæmdar bætur beri dráttarvexti fyrst frá þeim degi að telja. Með vísan til 4. mgr. 5. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, er þess krafist til þrautavara að dráttarvextir reiknist frá þeim degi er mál þetta var höfðað eða 3. ágúst 2006, en þann dag hafi stefna verið árituð af lögmanni fyrir hönd stefndu. Málskostnaðarkröfur stefndu, bæði í aðalkröfu og varakröfu, eru reistar á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Óumdeilt er að stefndu eru skaðabótaskyldir gagnvart stefnanda vegna slyss er hún varð fyrir 9. júní 2004. Ágreiningur í málinu lýtur einvörðungu að því hvort stefndu beri að greiða stefnanda bætur vegna varanlegrar örorku, en eins og rakið er hér að framan er einnig ágreiningslaust að stefnandi, sem hefur verið öryrki til margra ára vegna langvinnrar bakveiki, var óvinnufær á slysdegi. Í 2. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 segir að ef líkamstjón hafi varanlegar afleiðingar skuli greiða bætur fyrir miska og bætur fyrir örorku, þ.e. varanlegan missi eða skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Í 1. mgr. 5. gr. segir að valdi líkamstjón varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna eigi tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku. Séu ákvæði þessi lesin er ljóst að þau miða að því að bætt sé tjón sem veldur skerðingu á möguleikum tjónþola til þess að afla sér tekna. Í athugasemdum við frumvarp til skaðabótalaga nr. 50/1993 kemur þetta einnig fram en þar segir að við ákvörðun örorkubóta samkvæmt reglum frumvarpsins skuli miða við raunveruleg áhrif sem líkamstjón hefur á getu til þess að afla tekna. Fyrir liggur að stefnandi var óvinnufær þegar slysið varð. Hafði það tjón sem hún varð fyrir í umræddu slysi því engin áhrif á getu hennar til að afla tekna. Varð hún því ekki fyrir fjárhagstjóni sem bótaskylt telst samkvæmt skaðabótalögum. Ákvæði 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga á einungis við um ákvörðun sjálfrar bótafjárhæðarinnar, þ.e. annars vegar þegar laun eru metin í tengslum við ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, sbr. 2. gr. laganna, og hins vegar við mat á árslaunum þegar fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku er ákveðin, sbr. 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. laganna, og hefur það því engin áhrif á þessa niðurstöðu. Stefndu skulu því vera sýknir af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Eiríks Jónssonar hdl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Örn Geirdal Gíslason og Tryggingamiðstöðin hf., skulu vera sýknir af kröfum stefnanda, Guðbjargar Jónsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Eiríks Jónssonar hdl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 463/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. ágúst 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 3. september 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að úrskurðað verði að X sæti gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 3. september nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að forsaga máls þessa sé sú að barnaverndaryfirvöld í Hafnarfirði hafi óskað eftir skýrslutöku af A vegna grunsemda um kynferðisbrot kærða gegn stúlkunni. Hafi hún greint móður sinni, B, frá alvarlegum kynferðisbrotum kærða gegn henni, sem átt hafi sér stað fyrir nokkrum árum síðan. Kærði sé fyrrverandi eignmaður B. Stúlkan hafi áður en hún greindi frá þessu verið í meðferðarviðtölum í Barnahúsi vegna óviðeigandi kynferðislegrar hegðunar miðað við aldur og þroska. Í viðtölunum greindi stúlkan frá óeðlilegum samskiptum á milli hennar og kærða. Í kæruskýrslu B kemur fram að C, dóttir hennar og kærða, sem sé einhverf, hafi gengið að systur sinni A, strokið henni um klofið og sagt föður sinn gera það við hana þegar hún færi að sofa. Telja verði að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi framið brot gegn dætrum sínum sem varða allt að 12 ára fangelsisrefsingu. Brotin séu talin varða við 1. og 2. mgr. 200. gr. og 1. og 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga. Rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Málið sé á frumstigi og verði nú farið fram á skýrslutöku af stúlkunum fyrir dómi, tekin verði skýrsla af kærða og vitnum, auk þess sem framkvæmdar verði aðrar nauðsynlegar rannsóknaraðgerðir. Afar mikilvægt sé að kærði geti ekki náð til stúlknanna á meðan á þessu stendur. Eins og lýst hafi verið sé hætt við því að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins gangi hann laus, sbr. a- liður 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Rannsókn máls þessa er á frumstigi. Telja verður að hætta sé á því að kærði geti spilt fyrir henni með því að hafa áhrif á vitnin áður en náðst hefur að taka skýrslu af þeim. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna og a- liðar 1. mgr. 103. gr. um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, er krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu tekin til greina. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 3. september nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 735/2014
|
Kærumál Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður varúrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Á um að X skyldi víkja úrþinghaldi meðan brotaþoli gæfi skýrslu. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar semkæran uppfyllti ekki áskilnað 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2014, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 14. nóvember 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðilaum að varnaraðili víki úr þinghaldi meðan brotaþoli gefur skýrslu í máli semsóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 skal í skriflegri kæru tilhéraðsdómara greint frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu áhonum og ástæður sem kæran er reist á. Í skriflegri kæru sóknaraðila tilhéraðsdóms var hvorki greint frá kröfu um breytingu á hinum kærða úrskurði néþeim ástæðum sem hún væri reist á. Af þeim sökum er málinu vísað fráHæstarétti, sbr. meðal annars dóm réttarins 17. febrúar 2009 í máli nr.74/2009. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 26/1999
|
Skaðabótamál Fasteign Líkamstjón
|
G féll á blautu gólfi sjúkrastofnunarinnar H þegar verið var að skúra gólfið. Stefndi hún H til greiðslu bóta vegna þess tjóns, sem hún varð fyrir. Þeirri málsástæðu G að H bæri hlutlæga ábyrgð á þeim slysum sem yrðu á sjúklingum stofnunarinnar var hafnað. Þá var talið að slysið yrði rakið til gáleysis G, en ekki til saknæmrar háttsemi starfsmanna H. Var H því sýknað af kröfum G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 1999. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að skaðabætur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður fyrir báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til slyss, sem stefnda varð fyrir 25. janúar 1995, er hún hrasaði í húsakynnum áfrýjanda í Hveragerði, þar sem hún hafði dvalið vegna endurhæfingar um þriggja vikna skeið. Gekk hún í umrætt sinn eftir alllöngum gangi, sem ráða má af framlögðum ljósmyndum að sé 2-3ja metra breiður. Fór hún á þeirri leið framhjá starfsstúlku, sem vann þar við ræstingar, og kveðst hafa fallið í bleytu á gólfinu er hún var komin framhjá henni. Reisir stefnda kröfu sína um skaðabætur á því að nefndur starfsmaður áfrýjanda hafi ekki varað hana við því að gólfið væri blautt og hált, en sérstakrar varúðar sé þörf þegar verið sé að skúra gólf á sjúkra- og endurhæfingarstofnunum. Þá sé jafnframt rétt að áfrýjandi beri hlutlæga ábyrgð á öllum slysum, sem verða á sjúklingum á slíkum stofnunum vegna þeirrar auknu varúðar, sem sé þörf við meðhöndlun þeirra. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu stefndu lögð áhersla á að gólfið hafi verið rennblautt í umrætt sinn og jafnframt að hún hafi ekki fallið í gólfið fyrr en hún var komin um tuttugu metra frá starfsstúlkunni, en svo fjarri henni hafi stefnda ekki mátt búast við bleytu á gólfinu. Eru atvik málsins og afleiðingar slyssins fyrir stefndu nánar rakin í héraðsdómi. Framkvæmdastjóri áfrýjanda skýrði svo frá fyrir dómi að við þrif á gólfum séu notaðar svokallaðar moppur, sem sé strokið vel rökum yfir gólfin. Síðan sé farið yfir þau aftur með þurrum klútum. Komist bleyta á gólfin sé hún þurrkuð upp jafnóðum. Brýnt sé fyrir öllum starfsmönnum við ræstingar að vara dvalargesti við að ganga eftir blautum gólfum. Kvaðst hann ekki hafa séð rennblaut gólf þarna, heldur verði þau einungis rök við þrif, sem eigi að leiða til þess að hætta á að menn renni til líði hjá svo fljótt, sem kostur sé. Í skýrslu Jónu Ragúelsdóttur, sem vann við ræstingar í umrætt sinn, kom fram að hún hafi ekki verið búin að strjúka yfir gólfið með þurrum klút, er stefnda féll. Kvaðst hún áður hafa varað stefndu við að ganga yfir blaut gólf, en vildi ekki fullyrða að hún hafi gert það í þetta sinn. II. Stefnda styður kröfur sínar hvorki við það að gólfefni hafi verið varhugaverð né að birtuskilyrðum hafi verið áfátt á ganginum, þar sem hún fór um. Koma þessi atriði ekki til álita í málinu. Stefnda viðurkenndi fyrir dómi að hafa séð Jónu að störfum við ræstingar. Kvaðst hún hafa haldið sínu striki framhjá henni. Þótt hún hafi gert sér grein fyrir að bleyta væri á gólfi nálægt Jónu, hafi hún ekki átt von á henni þar sem hún féll. Við úrlausn málsins verður lagt til grundvallar, að stefnda hafi verið fullfær um að meta slysahættu við þær aðstæður, sem blöstu við henni. Hún var veil í hné og hafði því sérstaka ástæðu til að sýna varfærni, svo sem með því að doka við eða biðja um stuðning yfir þann kafla gangsins, sem unnið var við. Hún hélt hins vegar hiklaust út á blautt gólfið. Hafi hún dregið úr varfærni á þeim stað, er hún féll, í þeirri trú að bleytu gætti þar ekki lengur, gerði hún það á eigin áhættu. Skiptir þá ekki máli hvort gólfið sjálft var þar blautt eða bleyta, sem hún hefur borið á skósólum sínum, hefur valdið því að hún rann til og féll. Er ekki í ljós leitt að nefndur starfsmaður hafi á nokkurn hátt sýnt gáleysi í störfum sínum og er ekki við áfrýjanda að sakast um hvernig til tókst. Skaðabótaábyrgð verður heldur ekki lögð á hann með stoð í hlutlægum bótareglum. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefndu. Rétt þykir að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands, skal vera sýkn af kröfum stefndu, Guðnýjar Gunnarsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 14. desember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 16. nóvember sl, er höfðað með stefnu útgefinni 2. desember 1996 af Guðnýju Gunnarsdóttur, kt. 250147-3339, Skáldabúðum, Gnúpverjahreppi, Árnessýslu á hendur Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands, kt. 480269-6919, Grænumörk 10, Hveragerði. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð kr. 2.001.027 með 2% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga af kr. 1.078.707 frá slysdegi til 22.03.1996, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 2.001.027 frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er krafist málskostnaðar að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hennar hendi að mati dómsins, en til vara að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Hinn 25. janúar 1995 datt stefnandi, sem var í endurhæfingu á Heilsustofnun N.L.F.Í. vegna hægra hnés, á gangi Heilsustofnunarinnar og slasaðist við það á hægra hné. Þegar slysið varð átti stefnandi að baki langa sjúkrasögu viðvíkjandi hægra hné sem rekja má allt til þess að hún varð fyrir áverka á hnénu í bílslysi árið 1979. Hafði hún gengið undir margar aðgerðir á hnénu og var síðasta aðgerðin fyrir slysið gerð á bæklunardeild Landspítalans 28. júlí 1994. Stefnandi lýsir málavöxtum svo í stefnu að henni hafi liðið tiltölulega vel eftir aðgerðina í júlí 1994 og verið að mestu verkjalaus. Henni hafi gengið vel að ganga og hún iðkað liðkunaræfingar heima fyrir. Hinn 3. janúar 1995 hafi hún farið á Heilsustofnun N.L.F.Í. í Hveragerði til frekari styrktaræfinga og endurhæfingar. Þann 25. s.m. hafi hún orðið fyrir því að renna á hálu og blautu gólfi Heilsustofnunarinnar. Við það hafi hún slasast alvarlega, hlotið blæðingar inn á hægra hnéð og rifur á liðpoka. Þann 31. s.m. hafi hún farið í aðgerð hjá Svavari Haraldssyni lækni. Hún hafi síðan verið í áframhaldandi endurhæfingu á Heilsustofnuninni í einn mánuð með litlum árangri. Um mánaðarmótin mars-apríl 1995 hafi hún runnið í hálku og brotið hægri ökklann. Sérsmíðuð spelka hafi haldið hnénu þannig að hún hafi ekki hlotið áverka á því. Þegar Ríkharður Sigfússon læknir hafi gert á henni aðgerð vegna ökklabrotsins hafi verið ákveðið að gera aðra aðgerð á hægra hnénu þar sem að í ljós hafi komið að áverkar á hnénu eftir slysið á Heilsustofnuninni væru meiri en séð hafði verið í fyrstu. Eftir aðgerðina, sem gerð hafi verið í byrjun júlí 1995, hafi hún verið send í þjálfun hjá sjúkraþjálfara. Hún hafi verið að jafna sig eftir fyrri aðgerðir og verið orðin tiltölulega góð í hnénu þegar hún lenti í slysinu á Heilsustofnuninni. Þrátt fyrir þær tvær aðgerðir sem hún hafi gengist undir vegna slyssins hafi hún enn töluverð einkenni sem lýsi sér sem verkir við álag, óstöðugleiki, kuldaóþol og bólgur. Fyrir slysið hafi hún unnið öll almenn bústörf á bæ sínum. Eftir slysið geti hún hins vegar einungis unnið léttari störf innanhúss og því hafi hún orðið að selja sinn hlut í búinu. Þannig hafi slysið valdið henni miklum þjáningum og leitt til skertrar starfsorku. Stefnandi gekkst undir örorkumat hjá Sigurjóni Sigurðssyni lækni og lá niðurstaða hans fyrir þann 11. desember 1995. Niðurstaða hans er sú að við slysið á Heilsustofnuninni hafi stefnandi orðið fyrir starfsorkuskerðingu sem metin sé þannig að: Rúmföst í þrjá daga og veik án þess að vera rúmliggjandi í þrjár vikur. Með kröfubréfi dagsettu 22. mars 1996 fór stefnandi fram á það við stefnda að henni yrði bætt tjón sitt vegna slyssins. Með bréfi lögmanns stefnda dagsettu 15. apríl 1996 var öllum bótakröfum stefnanda hafnað. Eftir höfðun máls þessa fór tryggingafélag stefnda fram á það að örorkunefnd fjallaði um varanlegt miskastig og örorku stefnanda. Samkvæmt niðurstöðu nefndarinnar frá 4. ágúst 1998 er varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins frá 25. janúar 1995, metinn 10% og varanleg örorka er metin 10%. II. Af hálfu stefnanda er því haldið fram, að orsakir slyssins megi alfarið rekja til þess að gólf á gangi Heilsustofnunarinnar var blautt og hált þegar stefnandi gekk eftir honum á leið sinni í endurhæfingu á vegum stofnunarinnar. Starfsmaður sem var að skúra gólfið hafi ekki varað stefnanda við því að gólfið væri blautt og hált. Mikillar varúðar sé þörf þegar verið sé að skúra gólf á sjúkra- og endurhæfingarstofnunum og vitað sé að sjúklingar, sem oft séu illa haldnir, eigi þar leið um. Ljóst sé að ekki sé á nokkurn hátt hægt að leggja ábyrgðina á því að stefnandi datt, á hana sjálfa. Því verði að telja að starfsmaður stefnda hafi sýnt af sér gáleysi sem stefndi eigi að bæta á grundvelli skaðabótaábyrgðar vinnuveitanda. Þá verði einnig að telja eðlilegt að heilsu- og sjúkrastofnanir beri auka ábyrgð á sjúklingum sínum umfram það sem talið er felast í almennu skaðabótareglunni vegna ástands sjúklinganna, sem er oft með þeim hætti vegna slysa eða sjúkdóma, að aukinnar varúðar er þörf vegna meðhöndlunar þeirra. Því verði að telja eðlilegt og sanngjarnt að stefndi beri hlutlæga ábyrgð á öllum slysum sem verða á sjúklingum innan og á vegum stofnunarinnar. Af þessum sökum beri stefnda að bæta tjón stefnanda að fullu. Stefnandi byggir bótakröfu sína á örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar læknis og útreikning á tjóni á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi sundurliðar bótakröfu sína svo: Um 1. Bætur vegna 10% varanlegrar örorku eru reiknaðar út á grundvelli 5. gr. skaðabótalaga. Miðað er við tekjur samkvæmt skattframtali 1995, samtals laun í 12 mánuði fyrir slysdag kr. 813.832, auk framlags í lífeyrissjóð kr. 25.350, samtals kr. 839.182. Sú tala er margfölduð með 7,5 og síðan fundin 10% af þeirri fjárhæð. Um 2. Stefnandi var óvinnufær frá slysdegi í 260 daga. Miðað er við meðallaun á búi hennar 1994, samkvæmt skattframtali 1995, kr. 813.832. Meðallaun á mánuði kr. 67.819. Um 3. Þjáningabætur eru reiknaðar á grundvelli 3. gr. skaðabótalaga. Stefnandi var rúmliggjandi í 3 daga á kr. 1.390 á dag, veik án þess að vera rúmliggjandi í 21 dag á kr. 750 á dag. Um 4. Bætur vegna 10% varanlegs miska eru reiknaðar út á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga. 10% af 4.294.000 gera kr. 429.400. Um 5. Verðbætur á höfðustól varanlegrar örorku skv. 15. gr. skaðabótalaga, lánskjaravísitala á slysdegi 3385 en í nóvember 1996 3524. Um 6. Stefnandi hefur farið 11 ferðir til Reykjavíkur, 225 km hver ferð, 46 ferðir á Selfoss, 106 km hver ferð, 4 ferðir í Hveragerði, 135 km hver ferð og 3 ferðir vegna helgarleyfa, 270 km hver ferð. Samtals 8.701 km á kr. 33.95 á hvern ekinn kílómeter. Um 7. Útlagður kostnaður vegna sjúkraþjálfunar. Stefnandi byggir á að samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga eigi hún rétt á 2% vöxtum af liðum 1, 3 og 4 frá slysdegi til dagsetningu kröfubréfs. Stefndi eigi síðan að greiða dráttarvexti af allri stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Varðandi kröfu um málskostnað gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða útlagðan kostnað vegna læknisvottorðs, örorkumats og skattframtals. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því, að hann eða starfsmenn hans eigi enga sök á slysi stefnanda, sem rekja megi til gáleysis hennar sjálfrar og óhappatilviljunar. Þá standi hvorki lög né dómvenja til þess að leggja hlutlæga bótaábyrgð á slysum sjúklinga á heilsustofnanir. Sönnunarbyrðin um meinta sök stefnda eða starfsmanna hans hvíli óskipt á stefnanda samkvæmt megin sönnunarreglum skaðabótaréttarins. Ekkert sé til staðar sem sanni að stefndi eða starfsmenn hans hafi valdið óhappinu. Ekki sé saknæmt að þvo ganga eða önnur gólf á heilsustofnunum og hættan af því ekki meiri en í heimahúsum. Gangurinn, þar sem stefnandi datt, hafi verið þveginn tvisvar í viku og þess ávallt gætt af ræstingakonum að segja dvalargestum frá blautum gólfum, þegar verið var að þvo gólfin. Þá hafi merki verið á öllum skúringafötum sem á hafi staðið "Varúð blautt gólf." Þá hafi blasað við stefnanda, er hún kom út á ganginn, að gólfið var blautt og verið var að þvo það. Þá hafi stúlkan sem var að þvo gólfið varað stefnanda við því sérstaklega að fara út á blautt gólfið, en stefnandi hafi ekki sinnt aðvörunum stúlkunnar og því hafi farið sem fór. Því sé ekki við stefnda eða starfsmenn hans að sakast um slysið. Stefnandi hafi verið komin til þess vits og ára og haft þá reynslu sem húsmóðir og bóndakona, að hún hafi mátt gera sér fulla grein fyrir áhættunni af því að skrika fótur ef hún færi út á blautt gólfið, ekki hvað síst eins og hún var á sig komin í hnénu, og óstöðug til gangs. Stefnandi hafi gerst sek um stórfellt gáleysi með því að ganga út á blautt gólfið þvert ofan í aðvaranir starfsfólks. Slysið megi rekja alfarið til þessa gáleysis stefnanda og óhappatilviljunar. Þá skorti heimild í lögum og dómvenju til að leggja á stefnda hlutlæga bótaábyrgð á slysi stefnanda. Það sé meginregla í skaðabótarétti að hlutlæg ábyrgð verði ekki lögð á einn eða neinn án slíkrar lagaheimildar. Slíka heimild um hlutlæga bótaábyrgð sjúkra- og heilsustofnana á óhöppum sjúklinga sé hvergi að finna. Þá sé hvorki eðlilegt né sanngjarnt að sjúkrahús og aðrar heilsustofnanir beri slíka ábyrgð hvernig sem á standi og allra síst eins og hér standi á. Að framangreindu virtu ætti að vera ljóst, að enginn grundvöllur sé til þess að leggja á stefnda skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda. Varakrafa stefnda er á því reist að skipta beri sök í málinu og leggja meginsök á slysinu á stefnanda sjálfa vegna framangreinds gáleysis hennar. Aldrei verði fram hjá því gengið, að stefnandi sýndi af sér stórfellt gáleysi með því að sinna ekki aðvörunum og fara út á blautt gólfið í stað þess að bíða eftir að þvottastúlkan þurrkaði yfir það. Stefndi mótmælir stefnukröfum sem allt of háum. Stefndi byggir á að í reynd hafi stefnandi verið meira og minna óvinnufær fyrir slysið af völdum síendurtekinna áfalla og aðgerða á hægra hné óviðkomandi slysinu. Reiknuð laun til stefnanda á skattframtali gefi því ekki rétta mynd af vinnufærni hennar á tjónsdegi og beri að ákvarða bætur fyrir varanlega örorku með hliðsjón af því, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Einnig beri að lækka örorkubæturnar vegna aldurs skv. 9. gr. skaðabótalaga, en stefnandi var 47 ára á slysdegi. Þá krefst stefndi þess að kröfu stefnanda um tímabundið örorkutjón verði hafnað, þar sem ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni skv. 2. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi skömmu fyrir hið umstefnda slys verið metin til 75% örorku af Tryggingastofnun ríkisins vegna heilsubrests óviðkomandi slysinu og því í reynd óvinnufær þegar slysið varð. Einnig hafi stefnanda væntanlega verið reiknuð laun á slysárinu eins og næsta ár á undan þrátt fyrir óvinnufærni hennar. Tímabundið atvinnutjón bætist ekki nema um sannað raunverulegt vinnutekjutap sé að ræða. Stefndi andmælir kröfum stefnanda um þjáningabætur og varanlegan miska. Þá mótmælir stefndi kröfum stefnanda um ferðakostnað sérstaklega, þar sem ekki sé um útlagðan raunkostnað stefnanda að ræða, heldur tilbúinn eða áætlaðan kostnað og ósannað að hann stafi frekar af slysinu en áföllum og heilsubresti stefnanda fyrir slysið. Loks mótmælir stefndi kröfu um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. III. Stefnandi skýrði frá því fyrir dóminum að þegar slysið varð hafi hún verið á leið í sjúkraþjálfun, þar sem hún átti að vera mætt kl. 14:30. Á leið sinni hafi hún þurft að ganga eftir löngum gangi. Þegar hún hafi gengið fyrir horn og inná ganginn, hafi hún gengið framhjá stúlku sem var að skúra. Þegar hún hafi verið komin um 20 metra frá stúlkunni hafi engum togum skipt og hún runnið á blautu gólfinu og dottið. Vitnið Jóna Ragnhildur Ragúelsdóttir, sem var að skúra ganginn í umrætt sinn, greindi frá því fyrir dóminum að hún hafi ekki verið búin að þurrka yfir gólfið þegar slysið varð. Verður því að leggja til grundvallar að gólfið hafi verið blautt og við það að miða að slysið hafi orðið með þeim hætti sem stefnandi ber. Árni Gunnarsson, framkvæmdastjóri stefnda skýrði frá því fyrir dóminum að á Heilsustofnuninni dvelji mikið af fólki sem sé að koma úr bæklunaraðgerðum og gangi ótraustum fótum. Rík skylda hvílir því á stefnda að gera ráðstafanir til að tryggja öryggi dvalargesta og telja verður að viðhafa beri sérstakar öryggisráðstafanir þegar gólf Heilsustofnunarinnar eru skúruð á þeim tíma sem dvalargestir eru á ferli. Framkvæmdastjórinn greindi frá því að framkvæmd ræstinga væri í föstum skorðum og að nærri láti að alltaf sé ræst á sama tíma. Þá sé mikil áhersla lögð á ráðstafanir til að afstýra hættu á að dvalargestir geti runnið eða dottið í bleytu. Þannig sé reynt að þrífa ganga stofnunarinnar þegar umferð um þá sé minnst, án þess að á því sé föst regla. Þá sé það brýnt fyrir starfsfólki við ræstingar að vara dvalargesti við að ganga eftir blautum gólfum. Einnig séu viðvaranir á skúringarfötum. Jóna Ragnhildur kvað gólf gangsins, sem lagt er "vinyl" flísum, vera frekar hált þegar það er blautt og þess vegna hafi hún alltaf verið mjög stressuð þegar hún var að skúra. Var því brýn ástæða fyrir Jónu Ragnhildi, sem ekki var búin að þurrka gólfið, og í samræmi við það sem brýnt er fyrir starfsfólki, að vara stefnanda við því að gólfið væri blautt og hált. Stefnandi heldur því fram að Jóna Ragnhildur hafi ekki varað hana við og að hún hafi ekki séð varúðarmerkingar á skúringarfötunni, sem Jóna Ragnhildur heldur fram að hafi verið þar og sömuleiðis framkvæmdastjóri stefnda. Jóna Ragnhildur þorir ekki að fullyrða að hún hafi varað stefnanda við í þetta sinn, þó að hún hafi verið vön að vara fólk við. Hins vegar heldur hún því fram að hún hafi áður varað stefnanda við bleytu á gólfinu, en stefnandi ber á móti því. Verður að telja ósannað að Jóna Ragnhildur, starfsmaður stefnda, hafi gert nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að slys hlytist af bleytu á gólfi gangsins. Þá þykir stefndi ekki hafa gert alveg nægar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að slys hlytist af bleytu af völdum skúringa, en það var ekki, að sögn framkvæmdastjóra stefnda, fyrr en eftir slysið að teknar voru í notkun á Heilsustofnuninni sérstakar merkingar á þrífótum þar sem varað er við blautum gólfum. Þykir stefndi því verða að bera fébótaábyrgð á tjóni stefnanda af völdum slyssins. Stefnandi heldur því fram að hún hafi gengið fram hjá Jónu Ragnhildi, strax og hún gekk inn á ganginn og að hún hafi dottið í um 20 metra fjarlægð frá henni. Jóna Ragnhildur heldur því hins vegar fram að hún hafi verið búin að skúra hálfan ganginn þegar stefnandi datt. Ber þeim verulega í milli varðandi staðsetningu Jónu Ragnhildar og er því ekki unnt að staðsetja með neinni nákvæmni hvar á ganginum slysið varð. Stefnandi hefur viðurkennt að hún hafi gert sér grein fyrir að gólfið væri ef til vill blautt og hált í kringum Jónu Ragnhildi. Hins vegar hafi hún reiknað með að það væri þurrt þar sem slysið varð. Stefnanda bar að sýna sérstaka aðgát er hún gekk eftir ganginum sem verið var að skúra og aðgæta sérstaklega hvort gólfið væri blautt. Verður ekki fallist á að stefnandi hafi mátt treysta því að gólfið væri alveg þurrt einhversstaðar á ganginum. Þykir stefnandi því ekki hafa sýnt af sér þá aðgát sem af henni mátti krefjast í umrætt sinn og verður því að bera tjón sitt að nokkru leyti sjálf. Með vísan til þess sem að framan er rakið þykir hæfilegt að stefndi bæti stefnanda tvo þriðju tjónsins, en sjálf beri hún tjón sitt að einum þriðja. Svo sem áður greinir byggir stefnandi kröfur sínar á örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar læknis. Þá aflaði stefndi álits örorkumatsnefndar á varanlegum miska og örorku stefnda. Samkvæmt niðurstöðu örorkmatsins og og örorkumatsnefndarinnar er varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins metinn 10% og varanleg örorka metin 10%. Er ekki í málinu ágreiningur um varanlegan miska og örorku stefnanda. Hins vegar byggir stefndi á að stefnandi hafi verið meira og minna óvinnufær fyrir slysið og að reiknuð laun til stefnanda á skattframtali gefi ekki ekki rétta mynd af vinnufærni hennar á tjónsdegi. Um 1. Ekkert liggur fyrir í málinu um að tekjur stefnanda á árinu 1994 sem eru í formi reiknaðs endurgjalds gefi ekki fullnægjandi og raunhæfa mynd af aflahæfi hennar. Verður því við þær miðað við útreikning varanlegs örorkutjóns stefnanda samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50//1993. Bætur stefnanda fyrir varanlega 10% örorku stefnanda reiknast því kr. 629.387. Samkvæmt 9. gr. skaðabótalaganna ber að lækka bæturnar vegna aldurs tjónþola. Stefnandi var 48 ára á slysdegi og verða bætur fyrir varanlega örorku hennar samkvæmt því lækkaðar um 26% eða í kr. 465.747. Um 2. Kröfu sína um bætur fyrir atvinnutjón frá slysdegi til 15. október 1995 byggir stefnandi á mati Sigurjóns Sigurðssonar læknis á að tímabundin örorka hennar umrætt tímabil hafi verið 100%. Stefndi mótmælir ekki því mati en byggir á að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni. Samkvæmt skattframtali stefnanda 1996, hafði hún engar tekjur aðrar en lífeyri árið sem slysið varð. Árið fyrir slysið hafði stefnandi hins vegar launatekjur að fjárhæð samtals kr. 813.832. Hefur stefnandi samkvæmt því orðið fyrir tekjutapi. Samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga skal ákveða bætur fyrir atvinnutjón fyrir tímann frá því að tjón varð þangað til tjónþoli getur hafið vinnu að nýju eða þar til ekki er að vænta frekari bata. Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns stefnanda fyrir tímabundið atvinnutjón, fyrir umkrafið tímabil, reiknast samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga kr. 579.716. Um 3. Stefnandi byggir kröfu sína um þjáningabætur á því mati Sigurjóns Sigurðssonar læknis að hún hafi verið rúmliggjandi í 3 daga og veik án þess að vera rúmliggjandi í 21 dag. Hefur því mati ekki verið mótmælt. Þjáningabætur stefnanda samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga reiknast kr. 19.920. Um 4. Bætur fyrir varanlegan 10% miska stefnanda samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga reiknast kr. 429.400. Um 5. Verðbætur á höfuðstól varanlegrar örorku skv. 15. gr. skaðabótalaga reiknast kr. 19.125. Um 6. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda vegna ferðakostnaðar sem of hárri og byggir á að ósannað sé að hann stafi frekar af slysinu en heilsubresti og áföllum stefnanda fyrir slysið. Upplýst er að tvær af ferðum þeim sem krafa er gerð um greiðslu fyrir eru vegna slyss þess sem stefnandi varð fyrir um mánaðarmótin mars-apríl 1995. Ekki er leitt í ljós að aðrar ferðir séu ekki vegna slyss þess sem um er deilt í máli þessu. Kostnaður vegna aksturs stefnanda af völdum slyssins þykir hæfilega ákveðinn kr. 150.000. Um 7. Útlagður kostnaður að fjárhæð kr. 21.360, vegna sjúkraþjálfunar hefur ekki sætt andmælum og verður tekinn til greina. Af því, sem að framan hefur verið rakið, hefur tjón stefnanda numið samtals kr. 1.684.268 og ber stefnda að greiða tvo þriðju hluta þess eða kr. 1.123.512. Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga bera liðir 1, 3 og 4 2% vexti frá slysdegi. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti frá 22.03.1996, en með bréfi dagsettu þann dag krafði stefnandi stefnda um bætur á grundvelli örorkumats Sigurjóns Sigurðssonar læknis. Samkvæmt 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 ber skaðabótakrafa stefnanda dráttarvexti frá 22.04.1996 til greiðsludags. Samkvæmt niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Dóm þennan kveður upp Þorgerður Erlendsdóttir, settur héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands, greiði stefnanda, Guðnýju Gunnarsdóttur, 1.123.512 krónur með 2% ársvöxtum af kr. 610.044 frá 25. janúar 1995 til 22. apríl 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 1.123.512 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 135/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldiá grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberramála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir ogÓlafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. apríl 2005, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2.apríl 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 8. apríl nk. kl. 15. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr.19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðilikrefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Viðuppkvaðningu hins kærða úrskurðar lá fyrir kæra Húsasmiðjunnar hf. vegnatveggja vöruúttekta hjá fyrirtækinu 26. mars sl., sem greitt hafði verið fyrirmeð fölsuðum tékkum, annars vegar að fjárhæð 645.048 krónur en hins vegar aðfjárhæð 302.478 krónur. Fyrir Hæstarétt hafa af hálfu sóknaraðila verið lögðnokkur ný gögn, þar á meðal afrit reikninga vegna þessara vöruúttekta, semfundust við húsleit hjá varnaraðila eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar. Þáliggur nú fyrir að hluti varnings samkvæmt þessum reikningum hefur komið íleitirnar. Einnig hefur verið lagt fyrir Hæstarétt afrit af fölsuðum tékka aðfjárhæð 230.695 krónur úr sama tékkhefti og tveir hinir fyrrnefndu, sem notaðurvar til að greiða fyrir vörur í versluninni Elkó 19. mars sl. Í greinargerðsóknaraðila kemur fram að [...] Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 108/2005
|
Lífeyrissjóður Eftirlaun Verðtrygging Sératkvæði
|
J starfaði óslitið hjá Landsbanka Íslands og síðar Seðlabanka Íslands frá 1955 til 1991, er hann hóf töku ellilífeyris. Frá þeim tíma og fram að gildistöku nýrrar reglugerðar um starfsemi L í árslok 1997 tóku lífeyrisgreiðslur til J mið af launum eftirmanns hans á hverjum tíma, svonefndri eftirmannsreglu. Með nýju reglugerðinni var sú breyting gerð á verðtryggingu réttindanna að framvegis skyldu greiðslur til J breytast í samræmi við vísitölu neysluverðs í stað þess að taka mið af launum eftirmanns hans. J taldi umrædda breytingu fela í sér ólögmæta skerðingu á áunnum lífeyrisréttundum sínum og krafði því L um fjárhæð, er nam mismun á þeim lífeyri, sem hann hafði fengið greiddan eftir gildistöku reglugerðarinnar, og lífeyris, sem hann taldi að hann hefði átt að fá samkvæmt eftirmannsreglunni. Hæstiréttur vísaði til þess að með breytingunni hefði J ekki verið sviptur nokkru af áunnum lífeyrisrétti sínum eins og hann hafði staðið við gildistöku reglugerðarinnar. Stæði ágreiningur aðila í raun um hvort heimilt hafi verið að breyta aðferð við að verðtryggja réttindi sjóðfélaga til framtíðar en um það hefði Hæstiréttur áður dæmt í málinu nr. 249/2000. Í þeim dómi var komist að þeirri niðurstöðu að þar sem breytingin hefði verið almenn og tekið til allra sjóðfélaga hefði hún verið bindandi fyrir aðila þess máls. Þar sem J hafði ekki borið fram haldbær rök fyrir því að annað hefði átt að gilda um áunnin réttindi hans en annarra var L sýknaður af kröfu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. mars 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.937.310 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar 1999 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi hóf störf í Landsbanka Íslands árið 1955, en 1961 gekk hann í þjónustu Seðlabanka Íslands, þar sem hann gegndi óslitið starfi aðalbókara til loka apríl 1991 þegar hann lét af störfum. Hann hóf þá töku ellilífeyris hjá stefnda, þar sem hann hafði áunnið sér 75,17% lífeyrisrétt. Miðaðist fjárhæð lífeyris hans við svokallaða eftirmannsreglu, sem gilti lengst af á þeim tíma meðan áfrýjandi ávann sér lífeyrisrétt með greiðslu iðgjalda af launum sínum til stefnda. Fyrstu árin sem áfrýjandi tók lífeyri var hann ákveðinn sem hlutfall af launum eftirmanns hans í starfi aðalbókara Seðlabanka Íslands, en eftir að aðalbókarinn varð einn af framkvæmdastjórum bankans árið 1996 var miðað við laun framkvæmdastjóra. Nafni stefnda var breytt nokkrum sinnum eftir að honum var komið á fót uns núverandi nafn var tekið upp. Þann 31. desember 1997 tók gildi ný reglugerð fyrir stefnda nr. 669/1997, sem staðfest var af fjármálaráðherra, en í ákvæði nr. III til bráðabirgða var vísað til laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda um heimild til að setja hana. Áður höfðu breytingar, sem fólust í hinni nýju reglugerð, verið samþykktar á almennum fundi sjóðfélaganna, en á lögmæti þess fundar reyndi sérstaklega í dómum Hæstaréttar í málum nr. 249/2000 og 244/2003, þar sem dæmt var um rétt tveggja annarra sjóðfélaga til lífeyris frá stefnda. Fram að gildistöku reglugerðar nr. 669/1997 báru bankar og aðrir vinnuveitendur starfsmanna, sem greiddu iðgjöld til stefnda, bakábyrgð á skuldbindingum hans. Sú ábyrgð var felld niður, en áfallnar skuldbindingar vinnuveitenda, þar á meðal Seðlabanka Íslands, þess í stað reiknaðar út og þær greiddar sjóðnum, sem eftir það skyldi standa á eigin fótum. Fram er komið að frá 1991 til 1997 hækkaði ellilífeyrir áfrýjanda í hlutfalli við breytingar, sem urðu á launum eftirmanns hans í starfi hjá Seðlabanka Íslands. Á þessu varð breyting við gildistöku reglugerðar nr. 669/1997, en samkvæmt 11. gr. hennar, sbr. 36. gr., skyldi lífeyrir breytast til samræmis við hækkun eða lækkun, sem yrði á vísitölu neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reiknar út og auglýsir mánaðarlega. Áfrýjandi telur að þessi breyting hafi á sex ára tímabili frá 1998 til 2003 leitt til þess að lífeyrir hans hafi verið skertur sem nemur stefnukröfunni, en bæði laun eftirmannsins og laun almennt hafi þá hækkað mun meira en vísitala neysluverðs. Telur hann skerðinguna vera ólögmæta gagnvart sér, en áunninn réttur úr lífeyrissjóði sé eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem verði ekki tekinn af lífeyrisþegum nema með skýlausri lagaheimild og í samræmi við skilyrði, sem ákvæðið hafi að geyma svo að slíkt geti talist heimilt. Þau skilyrði séu hér ekki uppfyllt. Stefndi telur breytinguna fyllilega lögmæta og heimila, en að þessu leyti taki hún jafnt til allra og málefnaleg sjónarmið hafi legið að baki. Þótt komið hafi fram í allmörgum dómum Hæstaréttar að lífeyrisréttur teljist til eignarréttinda, sem njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár, verði hér að líta til þess að lífeyrisréttindi áfrýjanda hafi ekki verið skert. Lífeyrir hans hafi hækkað frá því hann var ákveðinn um áramót 1997 og 1998, en með því að nota vísitölu neysluverðs sem verðmæli sé tryggt að raunvirði lífeyrisins skerðist ekki. Þá verði að telja að greiðslur í lífeyrissjóð, sem grundvallast á samtryggingarsjónarmiðum, geti ekki veitt rétt til ákveðinnar fjárhæðar. Málsatvik og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. II. Áfrýjandi krefst mismunar þess lífeyris, sem hann fékk greiddan eftir gildistöku reglugerðar nr. 669/1997, og lífeyris, sem hann telur sig mundu hafa fengið, hefði svokölluð eftirmannsregla enn verið í gildi, en hún var, svo sem að framan er lýst, afnumin með reglugerð þessari. Í 36. gr. reglugerðarinnar var svohljóðandi ákvæði um áfallnar skuldbindingar samkvæmt eldri reglugerðum: „Reglugerð þessi gildir frá 31. desember 1997. Ákvæði hennar taka ekki til áfallinna skuldbindinga sjóðsins gagnvart eldri reglugerðum. Þó skal við það miðað að lágmarksiðgjaldatími til þess að öðlast verðtryggðan lífeyri sé 6 ár vegna réttinda sem mynduðust fyrir 1. janúar 1988. Einnig skal lífeyrisréttur þeirra sjóðfélaga sem hættir eru störfum hjá aðildarfyrirtækjum fyrir 1. janúar 1998 miðast við laun eftirmanns þeirra eins og þau voru 31. desember 1997 eigi sjóðfélagi verðtryggðan rétt til lífeyris hjá sjóðnum. Jafnframt skal allur lífeyrir, greiddur af sjóðnum eftir 31. desember 1997, sem nýtur verðtryggingar, verðtryggður með vísitölu neysluverðs, sbr. 3. mgr. 11. gr. og gildir það bæði um þá sem njóta lífeyris hjá sjóðnum á þeim tíma og þá sem taka munu lífeyri síðar.” Í tilvitnaðri 3. mgr. 11. gr. reglugerðarinnar sagði: „Nú hækkar eða lækkar vísitala neysluverðs er Hagstofa Íslands reiknar og auglýsir mánaðarlega, eftir að starfsmanni hafa verið ákvörðuð eftirlaun að loknu starfi, og breytast þá eftirlaun í samræmi við það.” Í 11. gr. var jafnframt ákvæði um réttindi þeirra sem létu af starfi eftir gildistöku reglugerðarinnar og var það svohljóðandi: „Hver sjóðfélagi sem lætur af starfi og greitt hefur iðgjald til sjóðsins og orðinn er 65 ára að aldri á rétt á árlegum eftirlaunum úr sjóðnum í hlutfalli við iðgjaldagreiðslutíma. Upphæð ellilífeyris er hundraðshluti af launum fyrir fullt starf í stöðu þeirri sem sjóðfélaginn gegndi síðustu fimm árin og skal endurmeta laun fyrstu fjögurra áranna til verðlags á því síðasta með vísitölu neysluverðs. Skulu eftirlaunin nema 2,125% fyrir hvert iðgjaldagreiðsluár í fullu starfi, en hlutfallslega lægra fyrir lægra starfshlutfall, þar til 85% eftirlaunahlutfalli er náð ...“. Aðilar eru sammála um að áfrýjandi hafi fengið greiddan lífeyri miðað við laun eftirmanns síns eins og þau voru þegar reglugerðin var sett, sbr. framanritaða 36. gr. hennar. Hann var því ekki sviptur nokkru af áunnum lífeyrisrétti sínum eins og hann stóð við greint tímamark. Þessi grunnur lífeyris áfrýjanda var, miðað við þennan tíma, reiknaður eins út og allra annarra sem þá höfðu áunnið sér lífeyrisrétt úr sjóðnum og þessi grunnur átti að taka breytingum hjá öllum miðað við neysluverðsvísitölu eftir að þeir hófu töku lífeyris, hvort sem það gerðist fyrir eða eftir gildistöku reglugerðarinnar. Ágreiningur aðila snýst því í raun um það hvort breyta mátti um aðferð við að verðtryggja réttindi sjóðfélaga til framtíðar litið miðað við greint tímamark. Um það hefur Hæstiréttur áður dæmt 25. janúar 2001 í málinu nr. 249/2000 og sagt að þar sem hér væri um samtryggingarsjóð að ræða hafi borið að fara eins með réttindi allra sjóðfélaga, sem eins stóð á um. Þar sem ekki hafi annað komið fram en að breytingin hafi verið almenn og tekið til allra sjóðfélaga var þar talið að breyting eftirmannsreglunnar til verðtryggingar lífeyrisréttinda samkvæmt vísitölu neysluverðs væri skuldbindandi fyrir aðila þess máls. Hæstiréttur hefur í fleiri dómum ítrekað þessa niðurstöðu sína. Áfrýjandi hefur ekki borið fram haldbær rök fyrir því að annað eigi að gilda um áunnin réttindi hans en annarra. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Guðrúnar Erlendsdóttur og Gunnlaugs Claessen Við erum sammála I. kafla í dómi meirihluta dómenda í málinu. Framhald dómsins teljum við að eigi að hljóða eins og hér fer á eftir. I. Af hálfu stefnda er haldið fram að ekki skipti máli hvernig laun annars vegar og neysluverð hins vegar hafi þróast allra síðustu ár þegar skorið sé úr um lögmæti breytingar á verðmæli, sem lífeyrir miðist við. Þótt laun hafi hækkað meira en verðlag eftir setningu reglugerðar nr. 669/1997 standist ekki að líta til svo skamms tímabils þegar lögmæti breytingarinnar sé metið. Stundum hafi verðlag hækkað hraðar en laun, en við þær aðstæður sé hag lífeyrisþega augljóslega betur borgið með verðtryggingu lífeyris miðað við verðlag í stað launavísitölu eða eftirmannsreglu. Því verði að líta yfir lengra tímabil, þegar vænta megi að sveiflur til skamms tíma jafnist út. Geti því engum úrslitum ráðið hvernig breytingin snerti hag áfrýjanda á þeim skamma tíma, sem liðinn sé frá setningu reglugerðarinnar. Ekki verður vefengd sú lýsing stefnda að sveiflur í efnahagslífi valda því að neysluverð hefur á stundum þróast hraðar en laun í landinu. Þegar litið er til lengri tíma er hins vegar ljóst að lífskjör þjóðarinnar hafa batnað jafnt og þétt, sem felur í sér að laun hafa hækkað umfram verðlag. Þótt verðtrygging lífeyris miðað við neysluverð tryggi raunvirði hans er jafnframt víst að lífeyrisþegar njóta þá ekki bætts efnahags með sama hætti og launafólk gerir almennt og bil milli lífskjara þeirra eykst af þeim sökum. Er því hafið yfir vafa að sú breyting á verðtryggingu lífeyris frá eftirmannsreglu til vísitölu neysluverðs, sem hér reynir á, er almennt til þess fallin að skerða kjör lífeyrisþega í samanburði við launamenn, enda þótt sveiflur, sem stefndi ber fyrir sig, leiði til þess að sú skerðing sé ekki jöfn og samfelld. Verður því að hafna þeirri málsvörn stefnda að breyting frá eftirmannsreglu, sem áður er lýst, hafi ekki leitt til skerðingar á lífeyri og þar með tjóns fyrir áfrýjanda. Mátti sú niðurstaða jafnframt vera fyrirsjáanleg þegar breytingu á reglum um rétt sjóðfélaga í stefnda var hrint í framkvæmd í nóvember 1997. Er jafnframt komið fram í málinu, að við útreikning á framtíðarskuldbindingum vinnuveitenda sjóðfélaga í stefnda, sem gerðar voru upp miðað við áramót 1997 og 1998, hafi beinlínis verið lagt til grundvallar að laun myndu framvegis hækka um 0,5% á ári umfram verðlag auk aldursbundinna launahækkana. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var einnig greint frá því, að stefndi hafi nýverið höfðað dómsmál gegn Landsbanka Íslands hf. og íslenska ríkinu, þar sem kröfugerð sé reist á því að launahækkanir hafi í reynd orðið miklum mun meiri en forsendur samningsins gerðu ráð fyrir. II. Áfrýjandi vísar til þess að Hæstiréttur hafi áður í fyrri dómum sínum skorið úr um rétt manna til lífeyris eftir að reglum viðkomandi lífeyrissjóðs um það hafði verið breytt. Hafi Hæstiréttur þá í ríkum mæli gert mun á því hvort um var að ræða svokallaðan virkan lífeyrisrétt, þar sem málsaðilinn hafði þegar hafið töku lífeyris áður en reglum var breytt honum í óhag, eða þegar hann átti einungis geymdan rétt í lífeyrissjóði, sem enn var ekki orðinn virkur er breyting á reglum um greiðslur úr sjóðnum gekk í gildi. Í fyrrnefnda tilvikinu hafi ekki verið talið standast að breyta reglum lífeyrisþeganum í óhag. Auk þeirra dóma, sem getið er í I. kafla dóms meirihluta dómenda, vísar áfrýjandi um þetta til dóma í málum nr. 368/1997 í dómasafni Hæstaréttar 1998 bls. 2140, máls nr. 340/1999 á bls. 1252 í dómasafni 2000 og máls nr. 101/2002. Telur áfrýjandi að sjónarmið, sem að þessu lúta og lögð hafi verið til grundvallar í fyrri málum, eigi við um hann. Þótt verðmæti lífeyris hans eftir breytingu á reglugerð haldist óbreytt ráði það engum úrslitum, enda njóti verndar samkvæmt stjórnarskrá þau eignarréttindi hans að fá verðmeiri lífeyri, er haldist í hendur við breytingar á launum eftirmannsins. Í dómum Hæstaréttar hefur verið slegið föstu að réttarvernd lífeyrisréttinda sé ekki sú sama eftir því hvort um virk eða óvirk réttindi er að ræða. Verður ekki gerður munur að því leyti eftir því, hvort um er að ræða lífeyrissjóð, sem starfar á grundvelli sérlaga um sjóðinn eða almennra laga um starfsemi lífeyrissjóða. Þótt þrengri heimildir gildi að þessu leyti um virk lífeyrisréttindi en óvirk girðir það ekki með öllu fyrir að einnig sé unnt að skerða virk réttindi. Við úrlausn um það verða gerðar mun ríkari kröfur en endranær til þess að sýnt sé fram á að skerðing lífeyrisins sé almenn og taki jafnt til allra, sem eins er ástatt um, að málefnalegar forsendur liggi til grundvallar breytingunni og að slíkur lífeyrisréttur verði ekki skertur nema að gættu meðalhófi í þeim skilningi að ekki sé gengið nær rétti sjóðfélaga en nauðsynlegt er til að tryggja að náð verði lögmætu markmiði, sem stefnt er að. Að því er varðar fyrstnefnda mælikvarðann, sem að framan er getið, er óumdeilt að samkvæmt reglugerð nr. 669/1997 skyldi afnám eftirmannsreglu taka til allra, óháð því hvort réttindi þeirra til lífeyris væru virk eða óvirk. Önnur breyting samkvæmt reglugerðinni fólst í 11. gr. hennar, sem kvað á um að eftirlaun skyldu nema 2,125% fyrir hvert iðgjaldagreiðsluár í fullu starfi, en hafði áður verið 2% og 3% fyrir hvert iðgjaldagreiðsluár umfram 30 og síðan aftur 2% umfram 35 ár. Breytingin tók hins vegar eingöngu til þeirra, sem enn greiddu iðgjöld til stefnda, og er óumdeilt að hækkun í 2,125% tók ekki til þeirra, sem þegar höfðu hafið töku lífeyris. Jafnræðis var þannig ekki gætt almennt að þessu leyti að því gefnu að starfstími að baki virkum lífeyrisréttindum væri 34,3 ár eða skemmri. Í tilviki áfrýjanda stendur hins vegar svo á að með greiðslu iðgjalds til stefnda í rúmlega 35 ár hefur hann unnið upp þennan mun. Getur þetta atriði þannig ekki skipt máli við úrlausn um það hvort skerðing lífeyris hafi talist heimil gagnvart áfrýjanda. Fram er komið að um líkt leyti og reglugerð nr. 669/1997 var sett voru gerðar veigamiklar breytingar á öðrum lífeyrissjóðum opinberra stafsmanna, sem studdust eins og stefndi við eftirmannsreglu sem verðmæli fyrir breytingar á lífeyrisgreiðslum. Samkvæmt lögum nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins var reglum um verðtryggingu lífeyris breytt þannig að sjóðfélagar í B-deild sjóðsins ættu almennt val um það hvort breyting á lífeyri þeirra skyldi miðast við launavísitölu eða laun eftirmanns, sbr. 35. gr. laganna. Naut þorri sjóðfélaga í B-deild sjóðsins því þessa valréttar án tillits til þess hvort lífeyrisréttindi þeirra voru orðin virk eða ekki. Hið sama á við samkvæmt lögum nr. 2/1997 um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga. Samkvæmt 14. gr. reglugerðar nr. 262/1998 fyrir Lífeyrissjóð starfsmanna Búnaðarbanka Íslands hf. skal fjárhæð lífeyris breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar á launavísitölu hjá þeim sjóðfélögum, sem tilheyra A-deild sjóðsins, sbr. 11. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt þessu var í tilviki stefnda gengið lengra í þá átt að skerða lífeyrisréttindi en gert var gagnvart öðrum starfsmönnum ríkisins. Sú skýring hefur komið fram af hálfu stefnda að afnám eftirmannsreglu hafi verið nauðsynlegt þar eð hún væri orðin erfið í framkvæmd vegna örra breytinga á störfum manna, sem leitt hafi til þess að oft hafi reynst erfitt eða ókleift að finna viðmiðun við framkvæmd eftirmannsreglu. Ekki hafa þó komið fram skýringar á því hvers vegna framkvæmd eftirmannsreglu sé meiri erfiðleikum bundin hjá stefnda en Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins eða Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga. Hinu sama gegnir um það hvers vegna þessi ástæða hafi knúið á um að tekin yrði upp viðmiðun við breytingu á vísitölu neysluverðs í stað þess að miða við breytingu á launavísitölu, en með því móti hefði verið gengið skemmra en gert var í þá átt að skerða lífeyri áfrýjanda. Breytingin verður ekki heldur skýrð með því að fjárhagsleg staða stefnda hafi á þeim tíma verið erfið, þannig að óhjákvæmilegt hafi verið að skerða lífeyri áfrýjanda til að verja hag sjóðsins. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, verður ekki fallist á að stefndi hafi sýnt fram á að áðurgreint skilyrði hafi verið uppfyllt í hvívetna svo að heimilt væri að skerða virkan lífeyrisrétt áfrýjanda eins og gert var. Fyrirhuguð einkavæðing Landsbanka Íslands og síðan sala án þess að bakábyrgð fyrir lífeyrisskuldbindingum flyttist yfir á kaupanda, skiptir ekki máli við mat á því hvort heimilt hafi verið að skerða lífeyri áfrýjanda. Samkvæmt þessu teljum við, að áfrýjandi eigi greiðslukröfu á hendur stefnda vegna þeirra atvika, sem mál þetta er risið af. Með því að meirihluti dómenda hefur komist að gagnstæðri niðurstöðu, er ekki þörf á að taka nánari afstöðu til kröfugerðar áfrýjanda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2004. Mál þetta, sem var dómtekið 1. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jóhanni T. Ingjaldssyni, Sæviðarsundi 60, Reykjavík gegn Lífeyrissjóði bankamanna, Suðurlandsbraut 24 Reykjavík, með stefnu birtri 26. ágúst 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi greiði stefnanda vangreiddan lífeyri samtals að fjárhæð 5.937.310 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. 1. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sem hér segir: af kr. 109.736 frá l. janúar 1999 til l. janúar 2000 af kr. 875.388 frá l. janúar 2000 til l. janúar2001 af kr. 1.625.254 frá 1. janúar 2001 til 1. janúar 2002 af kr. 2.907.854 frá 1. janúar 2002 til 1. janúar 2003 af kr. 4.329.094 frá 1. janúar 2003 til 1. janúar 2004 og af kr. 5.937.310 frá 1. janúar 2004 til greiðsludags Auk þess er krafist málskostnaðar samkvæmt gjaldskrá Lögmannsstofu Láru V. Júlíusdóttur hrl. auk virðisaukaskatts skv. 1. nr. 50/1988. Stefndi gerir þær dómkröfur að verða með öllu sýknaður af kröfum stefnanda og krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins, að teknu tilliti til skyldu hans til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. I. Málavextir. Stefnandi málsins er fæddur árið 1929 og hóf störf í Landsbanka Íslands árið 1955. Hann starfaði í bókhaldi lengstan hluta starfsævi sinnar. Árið 1961 var Seðlabanki Íslands stofnaður og fór stefnandi þá til starfa þar. Hann gegndi þar starfi aðalbókara, þar til hann lét af störfum í lok apríl 1991. Óumdeilt er, að hann hafi áunnið sér 75.17% lífeyrisrétt. Fyrstu árin eftir að hann lét af stöfum, fékk hann greiddan lífeyri á grundvelli svokallaðrar eftirmannsreglu og fylgdu eftirlaunin launum aðalbókara, sem frá árinu 1996 varð einn af framkvæmdastjórum bankans. Stefnandi fékk því greiddan lífeyri miðað við framkvæmdastjóra bankans frá árinu 1996. Með gildistöku reglugerðar nr. 669/1997, þ.e. 1. janúar 1998, var horfið frá svokallaðri eftirmannsreglu og tekið upp viðmið við vísitölu neysluverðs. Stefnandi telur að eftirlaun sín hafi við það skerts og er málið því höfðað til innheimtu vangreidds lífeyris frá og með ársbyrjun 1999. Stefndi, Lífeyrissjóður bankamanna, áður Eftirlaunasjóður starfsmanna Landsbanka Íslands, var stofnaður var með lögum nr. 10/1928, um Landsbanka Íslands. Lög nr. 10/1961 og 11/1961, tóku gildi 29. mars 1961 og varð sjóðurinn þá sjálfseignarstofnun. Nafni sjóðsins hefur verið breytt nokkrum sinnum frá því að sjóðurinn hét Eftirlaunasjóður starfsmanna Landsbanka Íslands, fram til þess að hann nefndist Lífeyrissjóður bankamanna. Frá stofnun sjóðsins og fram til þess að reglugerð nr. 669/1997 tók gildi, var stjórn sjóðsins skipuð tveimur fulltrúum bankanna og einum fulltrúa sjóðfélaga. Nú mun stjórnin skipuð sex fulltrúum, þremur fulltrúum aðildarfyrirtækja og þremur fulltrúum sjóðfélaga. Eftirtaldar reglugerðir hafa gilt um sjóðinn: 1. Reglugerð fyrir Eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbanka Íslands frá janúar929. 2. Reglugerð um Eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbanka Íslands frá 1. apríl948. 3. Reglugerð um eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbankans frá 1. janúar 1960. 4. Reglugerð um eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans frál. júlí 1970. 5. Reglugerð um eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans frál. janúar1978. 6. Reglugerð um eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans frál. janúar 1982. 7. Reglugerð um eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans frá. janúar l988. 8. Reglugerð um Lífeyrissjóð bankastarfsmanna nr. 669/1997. Reglugerðinni frá 1997 hefur nokkrum sinnum verið breytt og hún endurútgefin og nú eru í gildi Samþykktir fyrir Lífeyrissjóð bankamanna, gerðar 7. maí 2001 og staðfestar af fjármálaráðuneytinu 9. júlí 2001, er þær tóku gildi. Þegar stefnandi hóf að greiða iðgjöld í lífeyrissjóð var í gildi reglugerð um Eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbanka Íslands dags 1. apríl 1948 og var þar kveðið á um að eftirlaun starfsmanna skyldu miðast við meðallaun hans síðustu 5 árin. Í þessari reglugerð var ekki gert ráð fyrir verðtryggingu eftirlauna. Breyting var gerð á þessu fyrirkomulagi með endurskoðaðri reglugerð sem samþykkt var 4. febrúar 1960. Breytingin var m.a. í þá veru, að upphæð eftirlauna skyldi hækka í samræmi við almennar hækkanir á launum bankamanna. Breyting var enn gerð árið 1965 og þá kveðið á um að miða skyldi greiðslu eftirlauna við launaflokk sjóðsfélaga seinasta starfsár hans í staðinn fyrir meðaltal seinustu fimm ára. Breyting var enn gerð á eftirlaunasjóði starfsmanna Landsbanka og Seðlabanka með reglugerð dagsettri 12. maí 1978. Var þar kveðið á um, að eftirlaun skyldu nema ákveðnum hundraðshluta af launum þeim, sem á hverjum tíma fylgdu starfi því sem sjóðfélagi gegndi síðast. Sams konar ákvæði var í reglugerðum um eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans frá 1982 og 1988 og er vísað til 7. gr. reglugerðarinnar frá 1988 er kveður á um hlutfall lífeyris af launum, en það ákvæði var í gildi er stefnandi hóf töku lífeyris. Umdeild reglugerð nr. 669/1997 tók gildi hinn 1. janúar 1998 eða tæpum 7 árum eftir að stefnandi lét af störfum og hóf töku lífeyris. Þar er viðmiðuninni breytt og í stað eftirmannareglunnar ber nú að miða við vísitölu neysluverðs, samanber 11. gr. þeirra reglugerðar, sem er samsvarandi grein og 7. gr. í reglugerðinni frá 1988. Samkvæmt fyrstu reglugerðinni og fram til setningar reglugerðarinnar nr. 669/1997 báru aðildarfyrirtæki ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins, þar til eignir hans nægðu fyrir skuldbindingum hans. Fyrir gildistöku þeirrar reglugerðar fór fram tryggingafræðileg úttekt á skuldbindingum sjóðsins og greiddu aðildarfyrirtæki hans inn í sjóðinn við árslok 1997 það, sem á vantaði, til þess að eignir hans nægðu fyrir skuldbindingum hans. Sú úttekt miðaði við reglur hins nýja sjóðs, en ekki við þær skuldbindingar sem bankinn hafði tekist á hendur skv. reglunum sem áður giltu. Er sjóðurinn nú sjálfstæður og ber einn ábyrgð á skuldbindingum sínum. Stefnandi telur að þessi breyting á reglugerð fyrir Lífeyrissjóð bankamanna hafi leitt til verulegrar skerðingar á eftirlaunum honum til handa og sé honum því nauðsynlegt að fara með mál þetta fyrir dóm. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hann hefði með réttu mátt búast við því að fá greiddan lífeyri samkvæmt eftirmannsreglunni það sem eftir væri. Hún hafi verið í gildi í 37 ár, þ.e. á árunum 1960 til 1997 og hafi náð að festa sig í sessi. Það hafi verið næstum alla starfsævi stefnanda. Eftir að stefnandi lét af störfum og lífeyrisréttindi hans urðu virk hafi hann fengið greiddan lífeyri á grundvelli reglunnar í tæp 7 ár. Lífeyrisgreiðslur til hans hafi tekið mið af launum sem aðalbókari og síðar framkvæmdastjóri hafði, eftir að það starfsheiti var tekið upp árið 1994. Stefnandi telur, að fráhvarf frá eftirmannsreglunni hafi því aðeins verið heimilt að tryggt væri að það hefði ekki í för með sér tjón fyrir hann eða aðra þá sem skyldaðir voru til að greiða í sjóðinn og voru í góðri trú allan tímann um að þeir fengju greiddan lífeyri á grundvelli reglunnar. Óumdeilt er að áunninn lífeyrisréttur stefnanda er 75,17%. Dómkrafa málsins er 5.937.310 krónur og sundurliðast á eftirfarandi hátt. Árslaun eftirmanns 75,17% Ársgreiðslur stefnanda Mismunur 1998 4.766.098 3.582.676 3.472.940 109.736 1999 5.778.806 4.343.928 3.578.276 765.652 2000 6.004.848 4.513.844 3.763.976 749.868 2001 7.023.670 5.279.693 3.997.095 1.282.598 2002 7.500.000 5.637.750 4.216.510 1.421.240 2003 7.860.000 5.908.362 4.300.146 1.608.216 Samtals 5.937.310 Stefnandi bendir á, að honum hafi verið gert að vera í Eftirlaunasjóðnum þegar hann réð sig til starfa hjá Landsbankanum 1956. Hann byggir á því, að breytingin á reglugerðinni hafi sannanlega haft í för með sér skerðingu á lífeyrisgreiðslum til hans. Óumdeilt er, að lífeyrisréttindi séu eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnar-skrárinnar og stefnandi telur að þau verða ekki tekin af launþegum nema með skýlausri lagaheimild í samræmi við þessi ákvæði. Vísar hann til Hrd. 1998:2140, 1999:4769 og Hrd. nr. 101/2002 máli sínu til stuðning. Stefnandi telur, að reglugerðarbreytingin hafi skert lífeyri hans verulega og valdið honum tjóni og muni gera það framvegis. Breytingin rýrir því ekki einungis áunnin réttindi, heldur einnig virkan lífeyrisrétt stefnanda. Stefnandi bendir á, að meginregla um lífeyrissjóði sé sú, að sjóðfélagar ávinna sér rétt til lífeyris í samræmi við þær reglur sem sjóðurinn starfar eftir á hverjum tíma. Þessi meginregla komi m.a. fram í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 249/2000. Stefnandi hafði unnið sér inn lífeyrisréttindi samkvæmt reglugerðum sem kváðu á um eftirmannsreglu og ávann sér rétt til að fá greitt samkvæmt reglunni. Þegar hann hóf töku lífeyris fékk hann greiddan lífeyri samkvæmt reglunni allt þar til reglugerðinni var breytt 1. janúar 1998. Stefnandi telur, að þegar lífeyrisréttindi séu orðin virk, njóti þau enn ríkari verndar og vísar til Hæstaréttardóms í máli nr. 101/2002 en þar segir m.a.: Ljóst er að heimildir löggjafans eru þrengri til skerðingar lífeyrisréttinda sem eru orðin virk heldur en þeirra sem eru vntanleg þegar skerðingin tekur gildi, sbr. dóm Hstaréttar í dómasafni 2000:1252. Stefnandi telur, að hafa verði í huga að skylduaðild var og er að lífeyrissjóðnum og því hafði stefnandi ekki nokkurt val. Þegar athafnafrelsi borgaranna er skert og þeir skyldaðir til að verja fjármunum sínum í eitthvað ákveðið, hljóta þeir að geta gert þá kröfu að áunnin réttindi þeirra séu ekki skert afturvirkt. Ef talið verði heimilt að breyta leikreglum á þennan hátt í krafti meirihluta þannig að stjórnarskrárvarin eignarréttindi manna skerðist, má segja að allar forsendur fyrir samtryggingarsjóðum séu brostnar. Stefnandi bendir á, að í nokkrum þeim málum þar sem lífeyrisréttindi hafa verið skert og þau farið fyrir Hæstarétt, hafa meginrök fyrir skerðingunni verið þau, að nauðsynlegt hafi verið vegna fjárhagsstöðu lífeyrissjóðsins að skerða lífeyrisréttindin. Má hér sem dæmi nefna dóma vegna Lífeyrissjóðs sjómanna, mál nr. 368/1998, 340/1999, 195/1999 og 178/2000. Engar slíkar forsendur eru til staðar í þessu máli. Lífeyrissjóður bankamanna stóð ekki höllum fæti þegar reglugerðarbreytingin var gerð á árinu 1997. Auk þessa er krafist dráttarvaxta af launum frá og með 1. apríl 2001, sbr. 5. og 6. gr. 1. um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Miðað er við lok þess tíma sem laun áttu að greiðast. Varðandi kröfu um dráttarvexti er byggt á ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Málskostnaðarkrafa byggir á 1. mgr. 130. gr. l. nr. 91 /1991. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggir á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. III. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því, að hann beri ekki ábyrgð á neinu því atviki, sem valdið geti skaðabótaskyldu hans gagnvart stefnanda og stefnandi hafi ekki heldur sýnt fram á, að lífeyrir hans hafi verið skertur. Varðandi verðmæli tekur stefndi fram, að áður en reglugerð nr. 669/1997 tók gildi hafi réttindi stefnanda verið reiknuð út, eins og þau stóðu þá og miðuð við laun eftirmanns hans. Hefur stefnandi ekki gert athugasemdir við, að þessi laun hafi verið réttilega reiknuð út miðað við 31. desember 1997. Stefndi bendir á, að verulegar breytingar hafa orðið á starfssviði bókhalds Seðlabanka Íslands og telur hæpið, að núverandi framkvæmdastjóri gegni í raun sama starfi og stefnandi gerði. Stefndi bendir á, að eftirmannsreglan hafi verið verðmælir til þess ætluð að lífeyrisréttindi héldu verðgildi sínu óháð verðbólgu. Breyting á slíkum verðmæli úr einum í annan jafngildan, hefur verið talin stjórnvöldum heimil, sjá Hrd: 1991.348 og á það enn frekar við, þegar um er að tefla ákvarðanir aðila, sem lúta einkarétti, og hafa sjálfir tekið þær ákvarðanir sem um er að tefla, eins og hér háttar til. Stefndi vísar einnig til Hæstaréttardóms í málinu nr. 249/2000 frá 25. janúar 2001 þar sem aðalkrafa sjóðfélaga í stefnda beindist að því að fá viðurkennt að breyting verðmælis úr eftirmannsreglu í neysluvísitölu væri óheimil gagnvart sér. Stefndi telur, að almenn efnahagsleg rök séu fyrir breytingu verðmælisins. Hann bendir á, að lífeyrissjóðir ávaxti fé sjóðfélaga m.a. með kaupum á skuldabréfum á almennum fjármálamarkaði. Slík skuldabréf séu almennt verðtryggð samkvæmt vísitölu neysluverðs en ekki mun þekkjast að skuldabréf séu verðtryggð samkvæmt launavísitölu. Af þessu leiðir, að til þess að skuldbindingar lífeyrissjóðs að þessu leyti standist á við mögulega ávöxtun, getur lífeyrissjóður ekki tekið þá áhættu að skuldbindingar hans breytist eftir öðrum verðmæli en eignir hans. Stefndi telur, að ef sú áhætta væri tekin, þýddi það verulega óvissu fyrir þá sem lífeyris njóta, þar sem misvægi í skuldbindingum sem breyttust eftir launavísitölu/eftirmannsreglu og ávöxtun, mundi þýða nauðsyn tiltölulega tíðra breytinga á réttindum lífeyrisþega til þess að jafna mun skuldbindinga og eigna samkvæmt ávöxtun. Slík rýrnun eftirlaunaréttinda, sem nauðsynleg væri af lagaskyldu, væri augljóslega mjög óhagkvæm fyrir lífeyrisþega. Stefndi telur að lagaleg rök séu fyrir vísitölu neysluverðs sem verðmæli. Í 2. mgr. 14. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997 er beinlínis mælt fyrir um það, að mánaðarlegur lífeyrir skuli verðtryggður og breytast til samræmis við breytingu á vísitölu neysluverðs, þótt á þessu séu undantekningar sem varða sjóði sem njóta eða hafa notið bakábyrgðar ríkis, sveitarfélags eða banka, sbr. 54. gr. laga nr. 129/1997. Stefndi bendir á, að af hálfu stefnanda sé því ekki haldið fram í málinu, að 2. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 sé ógild, en það yrði hann að fá viðurkennt til þess að skaðabótaskylda hefði myndast. Stefndi bendir á, að starfsheimildir hans séu bundnar því að hann fari eftir tilvitnuðum lögum. Stefndi var fyrir breytinguna á reglugerð nr. 669/1997 sjálfstæð stofnun með eigin stjórn, eignir hans áttu að nægja fyrir skuldbindingum hans og bakábyrgð aðildarfyrirtækja var einungis þar til eignir stefnda sjálfs nægðu fyrir skuldbindingum hans. Stefnandi heldur því ekki fram, að þær greiðslur frá aðildarfyrirtækjum, sem áttu sér stað eftir gildistöku reglugerðar nr. 669/1997 til þess að fullnægja skyldu aðildarfyrirtækjanna, hafi ekki nægt til þess. Því telur stefndi ljóst, að skaðabótaskylda stefnda geti ekki hafa skapast við það að reglugerð lífeyrissjóðs, sem starfsmenn hans voru félagar í, færi að almennum lögum um starfsemi lífeyrissjóða. Stefndi telur einnig, að sértækar röksemdir gildi um breytingar verðmælis. Hann bendir á, að jafnvel þótt talið yrði, að stefnanda hefði tekist að sýna fram á að hann hefði, að svo stöddu, orðið fyrir fjártjóni af breytingunni á verðmæli úr eftirmannsreglu í vísitölu neysluverðs, sé sagan ekki þar með öll sögð. Í 5. gr. reglugerðar nr. 669/1997 um uppgjör sjóðsins, kemur fram, að leiði rannsókn tryggingafræðings í ljós misræmi á milli eigna og skuldbindinga sjóðsins, sé skylt að breyta áunnum lífeyrisréttindum sjóðfélaga. Á þetta við jafnt um það þegar skuldbindingar hafa aukist umfram hlutfall af eignum og hið gagnstæða. Er þetta ákvæði í samræmi við 39. gr. laga nr. 129/1997. Þetta þýðir m.a. að útreikningar sem stefnandi hefur lagt fram eru þegar af þessari ástæðu ómarktækir sem sönnun um tjón stefnanda. Stefndi byggir á því að starf aðalbókara fyrr og nú sé ekki það sama. Vísað er til yfirlýsingar Seðlabankans þar sem fram kemur að orðið hafa miklar breytingar á starfsemi bókhaldssviðs bankans, þar sem stefnandi gegndi störfum sem aðalbókari áður en hann fór á eftirlaun. Verkefnum hafi fjölgað og ábyrgð aukist og sé erfitt að heimfæra starf aðalbókara árið 1990 yfir á starf aðalbókara árið 2003. Bent er á, að meðalhækkun á launum starfsmanna Seðlabankans á tímabilinu 1. janúar 1998 til 31. desember 2003 hafi verið um 30,8% á meðan laun framkvæmdastjóra bankans, þ.á m. framkvæmdastjóra bókhaldssviðs, hafa hækkað um tæplega 65% á sama tímabili. Ársgreiðslur til stefnanda hafa hins vegar hækkað um tæplega 24% á umræddu tímabili. Stefndi telur þetta skýr merki um þann mun sem orðinn er á starfi aðalbókara fyrr og nú. Stefndi vísar til Hæstaréttardóms frá 25. janúar 2001 í málinu nr. 249/2000 varðandi lögmæti 36. gr. reglugerðar 669/1997 í tengslum við breytingar frá eftirmannsreglunni, en þar segir m.a. eftirfarandi: "Þar sem hér er um samtryggingarsjóð að ræða bar að fara eins með réttindi allra sjóðfélaga, sem eins stóð á um. Þar sem ekki er annað fram komið en að breytingin hafi verið almenn að þessu leyti og tekið til allra sjóðfélaga ber að fallast á það með héraðsdómi að gagnáfrýjandi hafi ekki sýnt fram á, að breytingar á reglugerðinni frá svokallaðri eftirmannsreglu til verðtryggingar lífeyrísréttinda samkvæmt vísitölu neysluverðs séu óskuldbindandi gagnvart honum." Stefndi bendir á, að ekki séu í stefnu færð rök fyrir því að með breytingum á reglugerð nr. 669/1997 hafi verið farið með réttindi stefnanda á annan hátt en annarra sjóðfélaga og á því framangreint að eiga við jafnt um hann sem og aðra sjóðfélaga. Stefndi telur, að lífeyrisréttindi séu eignarréttindi sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995. Hæstiréttur hafi einnig tekið fram, að heimild til skerðingar virkra lífeyrisréttinda sé mun þrengri en þeirra, sem einungis eru væntanleg þegar skerðingin öðlast gildi. Stefndi telur að virk lífeyrisréttindi stefnanda hafi ekki verið skert. Við ákvörðun lífeyris stefnanda á árinu 1991 hafi hlutfall lífeyris verið ákveðið 75,17% af viðmiðunarlaunum, sem þá voru laun eftirmanns hans. Þessi réttindi voru reiknuð upp um áramót 1997/1998 samhliða því, að verðmæli var breytt úr eftirmannsreglu yfir í vísitölu neysluverðs. Frá þeim tíma hefur lífeyrir stefnanda hækkað samkvæmt þessum verðmæli. Lífeyrir stefnanda hefur hækkað, frá því að hann var ákveðinn, en ekki skerst. Hlutfall af viðmiðunarlaunum, eins og þau voru 31. desember 1997, er óbreytt. Stefndi telur því fari fjarri að lífeyrisréttindi stefnanda hafi skerst við þessar breytingar. Svo virðist sem laun þess, sem nú gegnir að nokkru samskonar starfi og stefnandi gerði, hafi hækkað umfram almennar launahækkanir af ástæðum sem ekki varða stefnanda. Hefur lífeyrir stefnanda ekki hækkað vegna þessara breytinga, sem eru honum og óviðkomandi, enda greiddi hann hvorki iðgjöld til stefnda af slíkum launum né heldur greiddi vinnuveitandi hans iðgjöld af slíkum launum. Sé gengið út frá því, að vísitala neysluverðs mæli réttilega breytingar sem orðið hafa á verði almennrar vöru og þjónustu frá áramótum 1997/1998, hefur kaupmáttur lífeyris stefnanda ekki skerst, þótt vera megi að laun þeirra sem enn eru á vinnumarkaði hafi hækkað meira en lífeyrir stefnanda. Til slíkra hækkana hafa þeir sem enn eru á vinnumarkaði væntanlega unnið með vinnuframlagi á sama tíma og stefnandi hefur notið eftirlauna. Stefndi bendir á, að deilan um það hvort eftirlaun eigi að hækka eins og verðlag eða eins og laun, sé ekki séríslenskt fyrirbrigði. Þær deilur enduróma víða um lönd og endurspegla að hluta þann vanda sem lífeyriskerfi margra landa búa við vegna þess, að hlutfall þeirra sem enn eru við störf lækkar sífellt í þessum löndum í samanburði við þá sem njóta eftirlauna. Alþingi tók grundvallarákvörðun í þessari deilu með setningu 2. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 og tók þar með af skarið um það, hvernig verðtryggingu lífeyris yrði almennt fyrir komið hérlendis. Stefndi telur að ef dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu, að verðtryggingarregla samþykkta stefnda bryti í bága við 72. gr. stjórnarskrár, væri lífeyriskerfið jafnframt sett í uppnám. Þótt rétturinn til lífeyris sé verndaður af 72. gr. stjórnarskrár, og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994, hefur Mannréttindadómstóll Evrópu ekki fallist á, að með því sé verndaður réttur til tiltekinnar fjárhæðar í lífeyri. Stefndi telur, að dómur Mannréttindadómstóls Evrópu þann 12. október 2004 í máli Kjartans Ásmundssonar gegn Íslandi sé ekki fordæmi í máli þessu. Af dómi Mannréttinda-dómstólsins megi sjá, að kjarni niðurstöðu um lögmæti breytinga á lífeyri kann að vera, hvort breyting sé almenn, það er taki til allra í sömu stöðu og hvort hún styðjist við meðalhóf. Í engu er saman að jafna aðstöðu stefnanda annars vegar og Kjartans Ásmundssonar hins vegar. Kjartan var sviptur örorkulífeyri, ásamt raunar ýmsum öðrum, vegna breytinga á viðmiði um örorku hans. Þessi lífeyrir hafði numið um það bil þriðjungi tekna hans á því tímabili, sem til skoðunar var. Þetta taldi Mannréttindadómstóllinn bæði mismunun og brot á meðalhófi. Stefndi telur aðstöðu stefnanda gjörólíka, hann njóti lífeyris sem sé mjög rausnarlegur eða 358.000 krónur á mánuði 2003, jafnvel þótt miðað sé við kjör þeirra sem gegnt hafa svipuðum ábyrgðarstöðum og stefnandi gegndi. Þessi lífeyrir hans hækkar í samræmi við verðlagsbreytingar og er því kaupmáttur þeirra tryggður óbreyttur. Breytingarnar sem gerðar voru á verðmæli voru almennar og tóku til allra þeirra, sem þá voru komnir á lífeyri hjá stefnda eða áttu geymd réttindi í sjóðnum. Breytingarnar voru að auki gerðar til þess að taka á margþættum vanda, sem steðjaði að lífeyrissjóðum sem byggt höfðu á eftirmannsreglu, m.a. vegna miklu örari þjóðfélagsbreytinga en urðu fram á síðustu ár. Var því hvergi brotið gegn meðalhófi við breytingarnar, enda ekki sýnt fram á, hvernig ella hefði mátt mæta m.a. þeim vanda lífeyrissjóða, að skuldbindingar þeirra hækkuðu í samræmi við laun á sama tíma og verðtrygging fjárfestinga þeirra, ef um hana var að tefla, byggðist á vísitölu neysluverðs. Stefndi telur því að ekki sé í neinu hægt að bera saman aðstöðu stefnanda og Kjartans Ásmundssonar í ofangreindum dómi Mannréttindadómstóls Evrópu. Stefndu telja að væntingar stefnanda hafi ekki gildi gagnvart skýru reglugerðarákvæði og samþykktum stefnda og vísa einnig til Hæstaréttardóms í málinu nr. 244/2003. Stefndu byggja á því, að allar kröfur fyrir 2. september 2004 séu fyrndar. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda er kveðið á um að skuld eða önnur krafa, sem ekki hefir verið viðurkennd eða lögsókn heimt innan þeirra tímatakmarka, er ákveðin eru í umræddum lögum, falli úr gildi fyrir fyrning. Samkvæmt 2. tl. 3. gr. sömu laga fyrnast kröfur vegna lífeyris á 4 árum. Stefnandi gerir engu að síður kröfur vegna áranna 1998-2003 þrátt fyrir að fyrning sé ekki rofin fyrr en með stefnu 2. september 2004. Stefndi telur vaxtakröfu stefnanda svo óskýra, að hæpið sé að dómur verði á hana lagður. Í dómkröfum er krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 1999. Í sérstakri málsgrein um dráttarvaxtakröfu er þó tekið fram, að krafist sé dráttarvaxta af launum samkvæmt 5. sbr. 6. gr. laga 38/2001 frá 1. apríl 2001, án þess að nokkuð sé útskýrt hvaða laun það eru, sem vaxta er krafist af, eða hvernig dagsetningin er fundin. Stefndu telja, að ekki komi glögglega fram í stefnu á hvaða grundvelli mál þetta er höfðað, það er hvort það varði innheimtu launakröfu eða skaðabótakröfu. Varði málið launakröfu geta dráttarvextir fyrst lagst á þegar mánuður er liðinn frá því að stefnandi sannanlega krafði um skuldina, 3. mgr. 5. gr. laga 38/2001, en sé um að tefla skaðabótakröfu fer um þetta eftir 9. gr. sömu laga. Stefnandi hefur krafist dráttarvaxta af kröfum sínum eins og hann telur þær hafa gjaldfallið á ári hverju, það er fyrst frá 1. janúar 1999 og síðan frá hverjum áramótum af nýjum höfuðstól, en loks af stefnufjárhæð frá 1. janúar 2004 til greiðsludags eða dráttarvaxta af launum frá 1. apríl 2001 samkvæmt 5. og 6. gr. laga 38/2001. Kröfur sínar á hendur stefnda lagði stefnandi ekki fram fyrr en með þingfestingu máls þessa. Sé krafan skaðabótakrafa verða dráttarvextir samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 fyrst lagðir á frá þeim degi. Stefndi mótmælir því, að dráttarvextir geti lagst á kröfu stefnanda fyrr en frá uppsögudegi endanlegs dóms í málinu. Krafa stefnda um málskostnað er reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr., laga nr. 91/1991. Stefndi gerir þá athugasemd, að í dómkröfu er sagt, að heimtur sé vangreiddur lífeyrir. Hann vísar til þess að í umfjöllun um málsástæður og lagarök stefnanda sé tekið fram, að því aðeins hafi mátt hverfa frá eftirmannsreglu, að það hefði ekki í för með sér tjón fyrir stefnanda eða aðra sem skyldaðir voru til að greiða í sjóðinn. Þar sé einnig sagt, að breyting reglugerðar skerði lífeyri stefnanda verulega, hafi valdið stefnanda tjóni og muni gera það. Jafnframt er vísað til þess að lífeyrisréttindi séu eignarréttindi sem ekki megi skerða. Stefndi telur samkvæmt þessu óljóst hvort stefnandi sé að innheimta það sem hann telur vangreiddan lífeyri eða sækja bætur fyrir það tjón, sem hann telur sig hafa orðið fyrir. Stefndi telur að þetta misræmi geti valdið stefnda nokkrum vanda í vörn sinni. Misræmis gæti einnig í vaxtakröfum stefnanda. IV. Forsendur og niðurstaða. Mál þetta er til heimtu vangreidds lífeyris fyrir árin 1998 til ársloka 2003 að fjárhæð samtals 5.937.310 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda er skuld eða önnur krafa, sem ekki hefur verið viðurkennd eða lögsókn heimt innan þeirra tímamarka, sem ákveðin eru í fyrningar-lögunum, fallin úr gildi fyrir fyrningu. Samkvæmt 2. tölulið 3. gr. sömu laga fyrnast kröfur vegna lífeyris á fjórum árum. Stefna málsins var birt stefnda 26. ágúst 2004 og eru því kröfur vegna lífeyris fyrir tímabilið 1. janúar 1998 til og með 25. ágúst 2000 fyrndar. Ekki er unnt að sjá af stefnunni, um hvaða fjárhæð er að ræða, þar sem dómkrafan er þannig úr garði gerð, að hún er sundurliðuð á hvert ár. Yfirlýsing stefnda frá 15. apríl 2003, um að ekki verði borin fyrir sig fyrning né tómlæti gagnvart stefnanda og 16 öðrum fyrrverandi starfsmönnum Seðlabanka Íslands, er gerð umfram skyldu. Hún er bundin því skilyrði að höfða hefði þurft dómsmálið fyrir 1. júní 2004. Því skilyrði er ekki fullnægt. Stefnandi getur ekki borið fyrir sig að hann hafi ekki haft vitneskju um þetta skilyrði sem stefndi gerði í yfirlýsingunni. Yfirlýsingin hefur því ekki þýðingu í máli þessu. Krafa stefnanda fyrir tímabilið 1. janúar 1998 til 25. ágúst 2000 er því fyrnd. Ágreiningur málsins lítur að því, að stefnandi telur að veruleg skerðing hafi orðið á eftirlaunum hans er reglugerð nr. 669/1997 um Lífeyrissjóð bankastarfsmanna var breytt og svokölluð eftirmannsregla var felld úr gildi og viðmið við vísitölu neysluverðs tekið upp í stað hennar. Hæstiréttur Íslands hefur í nokkrum dómum sínum fjallað um svipað ágreiningsefni, samanber aðallega dóma réttarins í málunum nr. 249/2000 Lífeyrissjóður bankamanna gegn Sigmundi M. Andréssyni og gagnsök og nr. 244/2003 Sigurður Örn Einarsson gegn Seðlabanka Íslands og Lífeyrissjóði bankamanna. Í báðum tilvikum var um fyrrverandi starfsmenn Seðlabanka Íslands að ræða. Dómar þessir eru því fordæmi við úrlausn þessa máls. Það sem aðallega greinir á milli málavaxta í þessu máli og nefndra dóma er, að stefnandi þessa máls hóf töku lífeyris árið 1991 og var lífeyrisréttur hans virkur, er breytingin var gerð á reglugerð stefnda, samanber reglugerð 669/1997. Frá árinu 1. maí 1991 til 1996 var lífeyrir stefnanda 75.17% af launum aðalbókara og frá 1996 og til 1. janúar 1998 tók lífeyrir hans mið af launum framkvæmdastjóra Seðlabankans og telur stefnandi, að stefndi hafi því viðurkennt viðmiðun eftirmannsreglu við framkvæmdastjóra bankans áður en reglugerðinni var breytt. Í nefndum dómum Hæstaréttar Íslands kemur fram, að umrædd breyting á reglugerð nr. 669/1997 feli í sér breytingu á aðferð til að verðtryggja rétt sjóðsfélaga, en breyti í raun ekki þeim eftirlaunaréttindum sem aðilarnir áttu í lífeyrissjóðnum. Aðferðin horfir til framtíðar og fyrir henni voru almenn og málefnaleg rök. Hér vísast einnig til 2. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða en um breytingu var að ræða á verðtryggingu lífeyrisréttinda á þessum tíma. Stefndi er sjálfstæður og ber einn ábyrgð á skuldbindingum sínum. Ávöxtun stefnda er meðal annars falin í kaupum á skuldabréfum á almennum markaði og ef slík skuldabréf eru verðtryggð þá fer almennt um verðtrygginguna eftir vísitölu neysluverðs. Skuldabréf verðtryggð samkvæmt launavísitölu munu ekki þekkjast. Yrði krafa stefnanda tekin til greina myndi skapast misvægi ávöxtunarinnar og skuldbindinganna hjá stefnda. Fyrir gildistöku reglugerðar frá 1997 fór fram trygginga-fræðileg úttekt á skuldbindingum sjóðsins og greiddu aðildarfyrirtæki hans inn í sjóðinn við árslok 1997, það sem á vantaði, til þess að eignir hans nægðu fyrir skuldbindingum hans. Sú úttekt miðaði við reglur hins nýja sjóðs, en ekki við þær skuldbindingar sem bankinn hafði tekist á hendur samkvæmt reglunum sem áður giltu. Eins og hér stendur á, telur dómurinn að ekki skipti máli þótt um virk lífeyrisréttindi sé að ræða. Dómurinn lítur einnig svo á, að ekki hafi verið sýnt fram á að lífeyrisréttindi stefnanda hafi verið skert vegna nefndrar breytingar á reglugerðinni 1997. Ómótmælt er af hálfu stefnanda, að meðalhækkun á launum starfsmanna Seðlabankans á tímabilinu 1. janúar 1998 til 31. desember 2003 hafi verið um 30.8% þegar laun framkvæmdastjóra bókhaldssviðs bankans hafi hækkað um tæplega 65% á sama tímabili. Samkvæmt upplýsingum frá Seðlabanka Íslands sem liggja fyrir í málinu, hafa miklar breytingar orðið á starfsemi bókhaldssviðs bankans frá því að stefnandi lét af störfum. Verkefnum aðalbókara hefur fjölgað mjög og ábyrgðin aukist og telur Seðlabankinn erfitt að heimfæra starf aðalbókara árið 1990 yfir á starf aðalbókara árið 2003. Skýrir þetta að mati dómsins hina miklu hækkun er framkvæmdastjóri bókhaldssvið bankans hefur fengið á nefndu tímabili. Ársgreiðslur til stefnanda hafa aftur á móti hækkað um tæplega 24% á sama tímabili, sem skagar hátt í meðalhækkun á launum starfsmanna Seðlabankans. Í ljósi þessa lítur dómurinn svo á, að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á skerðingu á lífeyrisréttindum sínum vegna nefndrar breytingar á reglugerðinni árið 1997. Þá verður hér einnig að mati dómsins að líta til þess, að stefnandi hefur ekki sýnt fram á, að hann hafi ekki notið jafnræðis á við aðra, en á þeim tíma er breytingin átti sér stað það er árið 1997 má búast við að fjöldi manns hafi verið í sömu sporum og stefnandi, það er þegar hafið töku lífeyris hjá stefnda. Áréttað er að rétti stefnanda til eftirlauna var ekki breytt. Hann hélt sama prósentuhlutfalli til lífeyris og viðmiðunar-laununum var ekki breytt, heldur einungis aðferðinni við að verðtryggja lífeyrissréttindin í framtíðinni. Af hálfu stefnanda hefur verið vísað til nýgengins dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 14. september 2004 í máli Kjartans Ásmundssonar gegn Íslandi. Dómurinn telur að tilvitnun til þess dóms hafi ekki þýðingu í máli þessu. Málsatvikin eru það ólík og nefna má að í nefndu máli var aðilinn úr tiltölulega fámennum hópi og var hann með öllu sviptur réttindum sem hann hafði haft, en það voru um þriðjungur tekna hans. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið telur dómurinn að sýkna eigi stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðilinn beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Lára Júlíusdóttir hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Jakob Möller hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Lífeyrissjóður bankamanna, er sýkn af kröfum stefnanda, Jóhanns T. Ingjaldssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 605/2006
|
Kærumál Vinnusamningur Uppsögn Trúnaðarskylda Lögbann
|
G sagði upp starfi sínu hjá O ehf. Á uppsagnarfrestinum hætti hann störfum fyrir félagið og hóf störf hjá T ehf., sem var í samkeppni við O ehf. Síðargreinda félagið krafðist þess að lagt yrði lögbann við því að G tæki við starfinu þar til uppsagnarfresturinn væri liðinn auk þess sem krafist var lögbanns við því að hann hefði á sama tíma samband við viðskiptamenn O ehf. Talið var að G hefði verið bundinn við ráðningarsamning sinn við O ehf., þegar hann hvarf úr starfi sínu og hóf störf hjá T ehf. Með því hefði hann brotið gegn trúnaðarskyldum sínum gagnvart O ehf. og ekki talið að skaðabætur vernduðu hagsmuni félagsins nægilega. Var því fallist á að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann væri fullnægt og lagt fyrir sýslumann að leggja lögbann við því að G starfaði hjá T ehf., kæmi fram fyrir hönd þess, kynnti það eða sinnti öðrum verkefnum í þágu þess. Þá var einnig fallist á að leggja lögbann við því að G hefði samband við viðskiptamenn O ehf. í því skyni að veita þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 26. október 2006 um synjun lögbanns við því að varnaraðili tæki við starfi hjá Títan ehf., kæmi fram fyrir hönd þess félags, kynnti það eða sinnti nokkrum öðrum verkefnum fyrir félagið, hvort sem er launuðum eða ólaunuðum, og ennfremur að varnaraðili hefði samband við viðskiptamenn sóknaraðila, þar með talið starfsmenn þeirra, og/eða veitti þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna, hvort heldur sem er gegn gjaldi eða ekki, og hvort sem er sem sjálfboðaliði, launþegi eða sjálfstæður verktaki. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumann að leggja lögbann við umræddum athöfnum varnaraðila er gildi til og með 31. desember 2006. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Fallist er á með héraðsdómi, að varnaraðili hafi enn verið bundinn við ráðningarsamning sinn við sóknaraðila, þegar hann hvarf úr starfi sínu hjá honum og hóf störf hjá Títan ehf., sem ágreiningslaust er að stundar samkeppnisrekstur við sóknaraðila. Ber varnaraðili á gildistíma samningsins til 31. desember 2006 trúnaðarskyldu við sóknaraðila, en telja verður að slík skylda gildi almennt í lögskiptum starfsmanns og vinnuveitanda meðan ráðningarsamningur er í gildi þó að ekki sé þar sérstaklega kveðið á um hana. Fallist er á með sóknaraðila, að réttarreglur um skaðabætur geti ekki talist vernda hagsmuni hans nægilega, þegar varnaraðili brýtur gegn trúnaðarskyldum sínum á þann hátt sem hér er raunin. Samkvæmt þessu verður talið að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt til að lögbannskrafa sóknaraðila nái fram að ganga. Verða kröfur hans því teknar til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu og verður kröfu hans um málskostnað í héraði vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili skal greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við því að varnaraðili, Guðbjarni Guðmundsson, starfi hjá Títan ehf. fram til 31. desember 2006, komi fram fyrir hönd þess félags, kynni það eða sinni öðrum verkefnum í þess þágu. Lögbannið taki einnig til þess að varnaraðili hafi á sama tíma samband við viðskiptamenn sóknaraðila, Opinna kerfa ehf., þar með talið starfsmenn þeirra, í því skyni að veita þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna, hvort heldur sem er gegn gjaldi eða án þess, og hvort sem er sem sjálfboðaliði, launþegi eða sjálfstæður verktaki. Kröfu varnaraðila um málskostnað í héraði er vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málið barst dóminum 27. október sl. og var þingfest 1. nóvember sl. Það var tekið til úrskurðar 13. nóvember sl. Sóknaraðili er Opin kerfi ehf., Höfðabakka 9, Reykjavík. Varnaraðili er Guðbjarni Guðmundsson, Gvendargeisla 66, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík í lögbannsgerð nr. L-43/2006, um að synja sóknaraðila um lögbann, verði felld úr gildi og lagt verði fyrir sýslumann, gegn tryggingu sem hann metur nægilega, að leggja lögbann við því að varnaraðili taki við starfi hjá Títan ehf., komi fram fyrir hönd þess félags, kynni það eða sinni nokkrum öðrum verkefnum fyrir félagið, hvort sem er launuðum eða ólaunuðum. Einnig verði lagt lögbann við því að varnaraðili hafi samband við viðskiptamenn sóknaraðila, þar með talið starfsmenn þeirra, og/eða veiti þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna, hvort heldur sem er gegn gjaldi eða ekki, og hvort sem er sem sjálfboðaliði, launþegi eða sjálfstæður verktaki. Lögbannið gildi til og með 31. desember 2006. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og sér úrskurðaður málskostnaður. Málavextir eru þeir að varnaraðili starfaði hjá sóknaraðila og höfðu þeir gert með sér samning þar um 7. apríl 2000. Varnaraðili sagði upp störfum 25. september sl. Kveður sóknaraðili uppsögnina hafa átt sér þann aðdraganda að Títan ehf., sem sé nýtt fyrirtæki og starfi á sama sviði og sóknaraðili, hafi ráðið varnaraðila til starfa. Þrátt fyrir það hafi verið gert ráð fyrir að varnaraðili myndi vinna út uppsagnarfrestinn hjá sóknaraðila eða til ársloka. Sóknaraðili kveður uppsögn varnaraðila og annarra starfsmanna hafi orðið til þess að 1. október sl. hafi forstjórinn ritaði starfsmönnum bréf, gert grein fyrir stöðu mála og hvernig brugðist skyldi við henni. Varnaraðili og aðrir, sem sagt höfðu upp störfum, litu þannig á þetta bréf að eftir sendingu þess væri þeim ókleift að vinna lengur hjá sóknaraðila. Þrátt fyrir að sóknaraðili hafi skorað á varnaraðila, og aðra sem höfðu sagt upp störfum, að snúa aftur til vinnu, gerðu þeir það ekki, heldur hófu störf hjá Títan ehf. Sendu varnaraðili og tveir aðrir fyrrum starfsmenn sóknaraðila viðskiptamönnum hans bréf og tilkynntu um starfslok sín og jafnframt að þeir hefðu hafið störf hjá Títan ehf. og væru boðnir og búnir til að vinna áfram að verkefnum fyrir viðtakanda. Sóknaraðili krafðist þess 18. október sl. að sýslumaður legði lögbann við því að varnaraðili ynni fyrir Títan ehf. á uppsagnarfrestinum, en því hafnaði sýslumaður 26. október sl. og bar þá sóknaraðili málið undir dóminn. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili sé samningsbundinn sér til ársloka. Hann hafi, án þess að sóknaraðili leysti hann undan vinnuskyldu, hafið störf hjá keppinaut og í því starfi haft samband við viðskiptavini sóknaraðila í því skyni að ná viðskiptum við þá frá sóknaraðila. Á því er byggt að á varnaraðila hvíli ólögfestar trúnaðarskyldur, sem meðal annars feli í sér að menn megi ekki taka að sér störf fyrir keppinaut meðan á uppsagnarfresti stendur og vinna þannig gegn hagsmunum vinnuveitanda síns. Gegn þessum skyldum hafi varnaraðili brotið og kunni það að valda sóknaraðila miklu tjóni. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili hafi hvorki sannað né gert sennilegt að það fari í bága við réttindi hans þótt hann hafi hafið störf hjá öðrum vinnuveitanda. Lagaskilyrði séu því ekki til þess að verða við kröfu sóknaraðila, sbr. 24. gr. laga nr. 91/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Varnaraðili bendir á að hann hafi slitið vinnusambandi sínu við sóknaraðili og hann sé því ekki lengur bundinn trúnaði við hann. Ekki sé hægt að knýja sig til vinnu gegn vilja sínum, en hann hafi haft fullgildar ástæður til að hætta störfum áður en uppsagnarfresturinn var liðinn. Þá er á því byggt að krafan sé alltof víðtæk, sbr. 31. gr. laganna, og myndi lögbann nánast koma í veg fyrir að varnaraðili gæti unnið og aflað sér tekna, enda ekki lengur á launum hjá sóknaraðila. Með samningi 7. apríl 2000 réð varnaraðili sig til starfa hjá sóknaraðila. Í samningnum er ákvæði um að hvor um sig geti sagt honum upp með þriggja mánaða fyrirvara, miðað við mánaðamót. Í samningnum eru ákvæði um þagnarskyldu, en engin sem banna varnaraðila að vinna tiltekin störf eftir að hann lætur af störfum. Ágreiningslaust er að varnaraðili sagði upp samningnum 25. september sl. og hóf skömmu síðar, áður en uppsagnarfrestur var útrunninn, að vinna hjá Títan ehf. sem er keppinautur sóknaraðila. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. lögbannslaga má leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings ef sá sem þess beiðist sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans. Í 3. mgr. sömu greinar segir að lögbann verði ekki lagt við athöfn ef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur tryggi hagsmunina nægilega. Varnaraðili hvarf úr starfi sínu hjá sóknaraðila þótt hann væri enn bundinn við það samkvæmt framangreindum samningi og hóf störf hjá keppinautnum. Með þessu kann hann að hafa valdið sóknaraðila bótaskyldu tjóni. Samkvæmt nefndri 3. mgr. 24. gr. lögbannslaganna verður lögbann ekki lagt við athöfn ef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur tryggi hagsmuni lögbannsbeiðanda nægilega. Það er niðurstaða dómsins að réttarreglur um skaðabætur muni tryggja hagsmuni sóknaraðila, verði hann fyrir tjóni af samningsbroti varnaraðila. Það eru því ekki lagaskilyrði til að verða við kröfu hans og er henni hafnað en málskostnaður skal falla niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kröfu sóknaraðila, Opinna kerfa ehf., er hafnað en málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 142/2008
|
Kærumál Farbann Sératkvæði
|
X hafði sætt farbanni í 11 mánuði vegna rannsóknar R á ætluðum nánar tilgreindum refsilagabrotum hans. Tekið var fram í dómi Hæstaréttar að því væru takmörk sett hversu lengi væri heimilt að beita farbanni sem rannsóknarúrræði. Þá yrði að halda rannsókn fram án tafa sem ekki yrðu réttlættar. Var talið að málið væri flókið og umfangsmikið og að þótt tafir hafi orðið á rannsókn þess þætti enn um sinn mega tryggja nærveru X hér á landi með farbanni. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2008, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi allt til föstudagsins 9. maí 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að setja tryggingu, en ella að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Því eru takmörk sett hversu lengi heimilt er að beita farbanni sem rannsóknarúrræði. Þá er það einnig skilyrði fyrir beitingu þess að rannsókn sé fram haldið án tafa sem ekki hafa verið réttlættar. Af gögnum málsins er ljóst að nokkur dráttur hefur orðið á rannsókn málsins og skiptir í því sambandi ekki máli hvort um er að kenna íslenskum eða erlendum lögregluyfirvöldum. Þrátt fyrir það verður ekki fram hjá því litið að málið er flókið og umfangsmikið, þykir því enn um sinn mega tryggja nærveru kærða hér á landi í þágu rannsóknar þess með farbanni. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna til hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Varnaraðili hefur sætt farbanni af því tilefni sem greinir í hinum kærða úrskurði allt frá 13. apríl 2007 eða í 11 mánuði. Í úrskurðinum er því lýst að beðið sé eftir svörum við réttarbeiðnum til annarra landa sem nauðsynleg séu fyrir rannsókn málsins hér á landi. Hafi svörin dregist vegna annmarka sem orðið hafi á meðferð málanna erlendis. Í hinum kærða úrskurði er vísað til þess að dráttur á rannsókninni hafi verið skýrður og sé ekki að sjá að hann sé af völdum lögregluyfirvalda hér á landi. Var fallist á kröfu sóknaraðila og varnaraðila gert að sæta áfram farbanni allt til 9. maí 2008. Það er skilyrði fyrir farbanni í þágu rannsóknarhagsmuna í opinberu máli að rannsókn sé haldið áfram með forsvaranlegum hraða. Fyrir liggur í málinu að ekki hefur tekist að uppfylla þessa kröfu við þá rannsókn á hendur varnaraðila sem stendur yfir. Við athugun á þessu skiptir ekki máli hvort innlendri lögreglu verði kennt um tafir. Þykir sóknaraðili ekki hafa sýnt fram á að skilyrði séu til að beita varnaraðila þessu rannsóknarúrræði lengur en þegar er orðið. Tel ég því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi. Kærði er grunaður um brot sem talið er varða mikla hagsmuni og tengjast aðilum erlendis. Réttarbeiðnir hafa verið senda til nokkurra landa vegna rannsóknar málsins og munu formleg svör ekki enn hafa borist frá Bandaríkjunum, Bretlandi, Kanada og Filippseyjum. Sækjandi hefur lýst yfir að mál hafi þróast á þann veg að mesta áhersla sé nú lögð á gögn frá Bandaríkjunum og Bretlandi. Að því er varði Bretland sé að vænta gagna þaðan fljótlega þar sem tekist hafi að ná sambandi við rétta aðila ytra. Óljósara sé með stöðuna í Bandaríkjunum, en öll áhersla sé lögð á að vinna það mál eins hratt og kostur er. Kærði var upphaflega úrskurðaður í farbann 11. apríl 2007 og hefur það verið framlengt 6 sinnum. Hefur Hæstiréttur Íslands staðfest umrædda úrskurði, síðast með dómi 14. janúar sl. Dráttur sá sem orðinn er á rannsókninni hefur verið skýrður og er ekki að sjá að hann sé af völdum lögregluyfirvalda hér. Eins og mál þetta er vaxið og stöðu rannsóknar þess er háttað má fallast á að enn sé þörf á að tryggja nærveru kærða hér á landi í þágu rannsóknar málsins með farbanni. Ber því að fallast á að skilyrði b-liðar 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991, séu uppfyllt. Verður því fallist á beiðni ríkislögreglustjóra um að kærði sæti áfram farbanni svo sem greinir í úrskurðarorði, en ekki þykir ástæða til að marka því skemmri tíma. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærða, X, kt. [...], er áfram bönnuð för frá Íslandi allt til föstudagsins 9. maí n.k. kl. 16.00.
|
Mál nr. 504/1998
|
Óvígð sambúð Fjárskipti
|
F og S slitu samvistir eftir 23 ára sambúð. Voru þau sammála um að skipta eignum til helminga. Ágreiningur reis um mat tiltekinna eigna, einkum hlutabréfa. Þau náðu samkomulagi um að fá tvo endurskoðendur til að meta eignirnar. Taldi S rétt að miða við tiltekinn dag, en þó skyldu eignirnar metnar í ljósi þess sem síðar hefði komið í ljós um raunverulegt verðmæti þeirra. Sætti þetta ekki andmælum af hálfu F.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 23. desember 1998. Hann krefst þess aðallega að viðurkenndur eignarhluti stefndu í sameiginlegum eignum hans og hennar við sambúðarslit 1. desember 1993 verði talinn nema 1.031.804 krónum. Varakröfur um viðurkenningu á hærri fjárhæðum eru raktar í héraðsdómi. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda hafði gjafsókn í héraði og fékk gjafsóknarleyfi fyrir Hæstarétti 19. febrúar 1999. I. Aðilar slitu samvistum í lok nóvember 1993 eftir að hafa búið saman í 23 ár. Þau áttu saman einn son barna er var uppkominn þegar upp úr sambúðinni slitnaði. Allar eignir og skuldir þeirra voru á nafni áfrýjanda. Stefnda hélt áfram að búa í einbýlishúsi, sem þau höfðu eignast á Reyðarfirði, en áfrýjandi flutti brott og hafði með sér bifreið og persónulegar eigur sínar. Þá hélt hann eignum sem ekki voru tengdar húsinu. Ágreiningur varð um eignaskipti. Eftir ítrekaðar samningstilraunir varð það loks að samkomulagi 1. október 1995 að þau tilnefndu löggiltan endurskoðanda og annan endurskoðanda til að meta eignastöðuna og legðu sameiginlega niðurstöðu þeirra til grundvallar við eignaskiptin. Verðmæti fasteignarinnar á Reyðarfirði átti þó að ráðast af söluverðmæti. Þar sem búskipti höfðu dregist og óvíst var um niðurstöðu gaf áfrýjandi út tryggingarbréf til handa stefndu að fjárhæð 4.235.570 krónur með veði í húseigninni til tryggingar helmingshlutdeild hennar í eignum búsins. Upphæð þessi var helmingur af hreinni eign áfrýjanda samkvæmt framtali vegna ársins 1993. Samkvæmt gögnum málsins varðaði ágreiningur aðilanna aðallega mat á hlutabréfum áfrýjanda. Í bréfi lögmanns stefnda 24. ágúst 1995 var það viðhorf reifað að miða skyldi mat við 1. desember 1993, en eignirnar þó metnar í ljósi þess sem síðar hafi komið í ljós um raunverulegt verðmæti þeirra. Ágreiningslaust er að í álitinu er verð á hlutabréfum ákveðið á þennan hátt. Fasteignin var síðar seld á uppboði og var eigninni úthlutað stefndu sem ófullnægðum veðhafa. Sætti það andmælum af hálfu Íslandsbanka hf. sem kröfuhafa og bíður úrlausn þeirrar deilu niðurstöðu máls þessa. Aðilar eru hins vegar ásáttir um að miða verðmæti fasteignarinnar við það sem fékkst fyrir hana á uppboðinu. II. Stefnda reisir kröfur sínar á samkomulagi aðila frá 1. október 1995 og niðurstöðu álitsgefenda samkvæmt því. Áfrýjandi hreyfði engum andmælum við forsendum þeim sem lýst er í bréfi lögmanns stefndu 24. ágúst sama ár og áður er frá greint. Var þó brýnt, ef áfrýjandi var ekki sammála þeim forsendum, að það kæmi fram við samningsgerðina. Með vísan til þessa og annars til forsendna héraðsdóms verður að viðurkenna skilning stefndu á samkomulaginu og leggja það þannig til grundvallar svo sem gert er í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt gögnum málsins hafa aðilar ekki reiknað með húsaleigu í uppgjörstilraunum sínum fyrr en áfrýjandi gerði það eftir að til málsins kom. Samkvæmt vottorði sonar aðila, sem frammi liggur í málinu og ekki hefur sætt mótmælum, hafði áfrýjandi fallist á að stefnda byggi í húsinu leigulaust. Krafa hans um húsaleigu þykir því ekki nægilega rökstudd og verður hún ekki tekin til greina. Þá ber að staðfesta ákvæði héraðsdóms um viðurkenningu veðréttar stefndu í fasteigninni Stekkjarbraut 8 á Reyðarfirði til tryggingar dómkröfu. Samkvæmt framansögðu ber að staðfesta hinn áfrýjaða dóm um annað en málskostnað. Rétt þykir að áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem greiðist eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Friðjón Óli Vigfússon, greiði stefndu, Siggerði Pétursdóttur, samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti og renna þær í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal þóknun til talsmanns hennar í héraði, 500.000 krónur, og til talsmanns hennar fyrir Hæstarétti, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 1998. Mál þetta sem dómtekið var 27. ágúst sl. er höfðað með stefnu birtri 5. mars 1998. Stefnandi er Siggerður Pétursdóttir, kt. 171145-4659, Stekkjarbrekku 8, Reyðarfirði. Stefndi er Friðjón Óli Vigfússon, kt. 120146-3199, Grænuhlið 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði að hreinn helmingshluti stefnanda af sameiginlegum eigum málsaðila skuli teljast vera 4.129.158 krónur. Þá er krafist staðfestingar á rétti stefnanda samkvæmt tryggingarbréfi sem hvílir á 3. veðrétti fasteignarinnar Stekkjarbrekku 8, Reyðarfirði, en þann 3. október 1995 gaf stefndi út tryggingarbréf að fjárhæð 4.235.570 króna fyrir áætluðum helmingshluta stefnanda í búi þeirra. Krafist er greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda auk virðisaukaskatts eins og málið sé ekki gjafsóknarmál en stefnandi fékk gjafsóknarleyfi með bréfi dómsmálaráðherra dags. 17. febrúar 1997. Dómkröfur stefnda eru þessar: Aðalkrafa: Að viðurkenndur eignarhluti stefnanda í sameiginlegum eignum stefnda og stefnanda við sambúðarslit hinn 1. desember 1993 hafi numið kr. 1.631.804.- Til frádráttar þeirri fjárhæð komi vangreidd húsaleiga kr. 600.000.- Sameignarhlutur stefnanda verði því 1.031.804 krónur. Varakrafa: Að viðurkenndur eignarhluti stefnanda í sameiginlegum eignum stefnda og stefnanda við sambúðarslit hinn 1. desember 1993 hafi numið 1.631.804 krónum Þrautavarakrafa: Að viðurkenndur eignarhluti stefnanda í sameiginlegum eignum stefnda og stefnanda við sambúðarslit hinn 1. desember 1993 hafi numið 2.395.304 krónum. Til frádráttar þeirri fjárhæð komi vangreidd húsaleiga 600.000 krónur. Sameignarhlutir stefnanda verði því 1.795.304 krónur. Þrautaþrautavarakrafa: Að viðurkenndur eignarhluti stefnanda í sameiginlegum eignum stefnda og stefnanda við sambúðarslit hinn 1. desember 1993 hafi numið 2.395.304 krónum. Þrautaþrautaþrautavarakrafa: Að viðurkenndur eignarhluti stefnanda í sameiginlegum eignum stefnda og stefnanda við sambúðarslit hinn l. desember 1993 ákvarðist lægri en fram kemur í kröfugerð stefnanda í stefnu. Um staðfestingu veðréttar í eigninni Stekkjarbrekku 8, Reyðarfirði er sú krafa gerð að sú staðfesting nái aðeins til þeirrar fjárhæðar sem viðurkennd verði með dómi að nemi hluta stefnanda í sameiginlegum eignum. Sama hvernig málið fer er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krafðist þess í greinargerð sinni að máli þessu yrði vísað frá dómi en með úrskurði 22. maí 1998 var þeirri kröfu hrundið. Málsatvik Í stefnu er málsatvikum lýst svo að málsaðilar hafi kynnst sumarið 1965 og eignast son 10. ágúst 1967. Árið 1970 hafi þau hafið óvígða sambúð hjá foreldrum stefnanda á Reyðarfirði. Þau voru fyrst skráð saman með lögheimili 29. nóvember 1971, en samkvæmt vottorði Hagstofu Íslands eru þau skráð í óvígða sambúð frá árinu 1972. Þau hafi fljótlega flutt í leiguíbúð á Reyðarfirði, en eignast nokkrum árum síðar eigið hús og búið þar saman óslitið til 30. nóvember 1993. Fyrir sambúðina hafi stefnandi átt innbú og bíl, en stefndi komið eignalaus inn í sambúðina og með einhverjar skuldir. Stefnandi hafi starfað hjá Pósti og síma fram til ársins 1979, en hafi eftir það unnið ýmis störf, en alltaf utan heimilis. Stefndi hafi starfað hjá Kaupfélagi Héraðsbúa á Reyðarfirði auk þess sem hann hafi unnið við og átt hlut í ýmsum fyrirtækjum, bæði á sviði fiskverkunar og ýmissa annarra framkvæmda. Vorið 1993 kvaðst stefnandi hafa haft spurnir að því að stefndi væri kominn í samband við aðra konu. Hún kvað stefnda hafa borið á móti því, en síðla hausts hafi hann lýst því að hann hefði hug á því að slíta sambúðinni. Hafi stefndi þá flutt að heiman um haustið og skráði stefnandi hann brottfluttan 30. nóvember 1993. Stefndi hafi boðið upp á þau búskipti að þau skyldu skipta milli sín að jöfnu íbúðarhúsi þeirra í Stekkjarbrekku 8 og innbúi. Hafi stefndi ekki talið sig þurfa að skipta öðrum eignum með stefnanda. Stefnandi hafi ekki verið sátt við þetta og talið að eftir 23 ára sambúð ætti hún kröfu á helmingaskiptum allra eigna, þar með talið verðbréfa og allra annarra eigna. Í febrúarlok 1994 hafi verið hafist handa við að komast til botns í eigna og skuldastöðu búsins. Við athugun skattframtala áranna 1993 og 1994 hafi komið í ljós að miklar eignabreytingar hefðu átt sér stað. Í árslok 1992 hefði hrein eign búsins verið 15.043.575 krónur, en í árslok 1993 hafi eignirnar verið komnar niður í 8.471.142 krónur. Hrein eign búsins hefði því lækkað um 6.572.433 krónur á einu ári. Telur stefnandi allt útlit fyrir að stefndi hafi eftir að hann fór að vera með annarri konu unnið að því að koma eignum búsins undan. Þann 21. ágúst 1995 var af hálfu stefnanda lögð fram tillaga þar sem stungið er upp á að eignaskipti miðist við 1. desember 1993 þar sem stefndi hafi farið að heiman þann 30. nóvember 1993. Ennfremur var stungið upp á því að fenginn yrði sérfróður maður um verðbréfaviðskipti til að meta lausafé búsins og skuldir til verðs eins og staðan var á þeim tíma. Báðir aðilar myndu skuldbinda sig til að leggja mat þessa sérfróða manns til grundvallar skiptum. Sama dag barst fyrirspurn frá lögmanni stefnda þar sem nánar er spurt út í fyrirkomulag hugsanlegs mats. Fyrirspurnum lögmannsins var svarað með bréfi dags. 24. ágúst 1995 þar sem fram kemur að skv. upplýsingum endurskoðanda sé að mörgu leyti auðveldara að átta sig á verðmæti eigna eins og hlutabréfa eftirá. Síðan segir orðrétt "Viðmiðunin myndi verða 1. desember en eignirnar og þá á ég aðallega við verðbréfin metin í ljósi þess sem síðar hefur komið í ljós að var raunverulegt verðmæti þeirra. Þannig myndu t.d. hlutabréfin í Íslandsbanka metin með tilliti til þess sem síðar hefur komið í ljós varðandi verðmæti þeirra þ.e. til hækkunar og á sama hátt með verðmæti eignar í Vertökum hf., þ.e. til lækkunar." Engin mótmæli bárust frá stefnda varðandi tilhögun þessa og var því gengið út frá því að hún væri samþykkt. Samkomulag varð um að tveir sérfróðir aðilar könnuðu stöðu eigna og skulda og finndu þannig grundvöll eignaskiptanna. Stefnandi tilnefndi fyrir sína hönd Sigurgeir Bóasson löggiltan endurskoðanda en stefndi Vigfús Árnason hjá bókhaldsfyrirtækinu Gátum hf. en hann hafði um árabil haft með höndum og séð um bókhald og framtal stefnda og fyrirtækja hans og gjörþekkti því hans fjármál og stöðu eigna og skulda. Þann 1. október 1995 var undirritað samkomulag af báðum málsaðilum þar sem þau samþykkja að leggja til grundvallar við skiptin stöðu eigna þeirra og skulda eins og hún var þann 1. desember 1993 eins og hún er metin af fyrrgreindum aðilum sem þau tilnefndu til verksins. Þar sem búskipti höfðu dregist og óvíst var hvenær niðurstöðu væri að vænta var samið um að stefndi gæfi út tryggingarbréf til stefnanda að upphæð kr. 4.235.570 með veði í fasteigninni Stekkjarbrekku 8, Reyðarfirði til tryggingar hennar hlut í eignum búsins. Upphæð þessi er helmingur nettó eigna skv. skattframtali stefnda árið 1994 og var samkomulag um að endanleg greiðsla stefnda til stefnanda myndi lækka eða hækka eftir því sem niðurstaða hins væntanlega mats myndi segja til um. Í framhaldi af samkomulagi þessu gaf stefndi út tryggingarbréf dags. 3. október 1995 og var því þinglýst á fasteignina Stekkjarbrekku 8, Reyðarfirði. Þann 4. desember 1995 lá matið fyrir og komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að þann 1. desember 1993 hafi nettó eignir fyrir utan fasteignina Stekkjarbrekku 8, numið samtals kr. 4.860.270 eða að helmingseignarhluti hvors aðila auk fasteignarinnar væri kr. 2.430.135. Í matinu voru hlutabréf í Íslandsbanka hf. metin á nafnverði eða genginu 1.0. Hvorugur málsaðila hreyfði mótmælum við mati þessu. Ekki leystist málið samt með þessum hætti og tók við ágreiningur um markaðsverð hússins, en vilji var fyrir því að stefnandi leysti til sín fasteignina. Þann 15. janúar 1996 gaf stefndi út skuldabréf að fjárhæð kr. 3.000.000 til Verslunarlánasjóðs með veði í Stekkjarbrekku 8 á grundvelli persónulegra ábyrgðar hans vegna fyrirtækisins Verktakar hf. Þann 21. júní 1996 barst bréf frá lögmanni stefnda þar sem fram kemur að stefndi hafi yfirfarið málið í heild sinni. Hann hafi fengið staðfest frá verðbréfamarkaði Íslandsbanka að kaupgengi hlutabréfa í Íslandsbanka hf. hafi í desember 1993 ekki verið 1.0 eins og matsmenn geri ráð fyrir heldur 0.83. Þannig hafi matsverðhlutabréfanna átt að vera kr. 13.298.615 en ekki 16.022.428 eins og lagt var til grundvallar í matinu. Í útskrift frá Verðbréfamarkaði Íslandsbanka sem sýnir þróun gengis hlutabréfa Íslandsbanka hf. og lögð er fram sem dómskjal nr. 63 kemur fram að gengi bréfanna hafi þann 1. desember verið 98 eða 0.98. Fram hefur verið lögð staðfesting frá Verðbréfaþingi Íslands í dómskjali nr. 64 kemur fram að opinbert gengi dagsins hafi verið 0.91. Á meðan á deilum um eignaskipti stóð höfðu vanskil hlaðist upp og þann 16. júlí 1996 fór fram nauðungaruppboð á fasteigninni að Stekkjarbrekku 8. Stefnandi varð hæstbjóðandi og var henni slegin eignin á kr. 8.400.000. Samkvæmt frumvarpi sýslumannsins á Eskifirði dags. 6. ágúst 1996 til úthlutunar á söluverði var stefnanda úthlutað kr. 4.235.570 skv. tryggingarbréfinu á 6. veðrétti en eftirstöðvum söluverðs var ráðstafað upp í kröfu Íslandsbanka fyrir hönd Verslunarlánasjóðs. Íslandsbanki mótmælti úthlutuninni en þeim mótmælum var hafnað af sýslumanni. Íslandsbanki kærði úrlausn sýslumanns til Héraðsdóms Austurlands. Í greinargerð Íslandsbanka hf. til Héraðsdóms Austurlands kemur m.a. fram að stefndi hafi þegar hann gaf út verðskuldabréfið til Verslunarlánasjóðs að fjárhæð kr. 3.000.000 fullvissað bankann um að raunverulega væri engin skuld að baki tryggingarbréfinu. Það skal tekið fram að í símbréfum sem fóru milli lögmanna aðila þann 19. og 20. september 1996 og lögð eru fram í málinu að ekki er ágreiningur um það hvor aðili hafi greitt af lánum og gjöldum varðandi fasteignina Stekkjarbrekku 8 síðan upp úr sambúð slitnaði. Virðist því ágreiningur einungis vera um gengi hlutabréfa í Íslandsbanka hf. Þann 20. september 1996 reiknaði Sigurgeir Bóasson endurskoðandi út endanlega stöðu eigna og skulda búsins og komst að þeirri niðurstöðu að hreinn eignarhluti hvors aðila væri kr. 4.129.158 og er það stefnukrafa máls þessa. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína á því að hún og stefndi hafi búið í óvígðri sambúð á þriðja áratug og á þeim tíma hafi allar eignir bús þeirra myndast. Hún eigi því samkvæmt dómhelguðum réttarreglum rétt til helmings hreinnar eignar búsins. Áður hefur komið fram að ekki er ágreiningur um að helmingaskipti skuli fara fram en deilt er um fjárhæð eignarhlutans. Með samkomulaginu frá 1. október 1995 hafi báðir aðilar skuldbundið sig til að hlíta þeirri niðurstöðu sem sérstaklega skipaðir matsmenn kæmust að um verðmæti eigna þeirra miðað við 1. desember 1993. Í samkomulaginu komi fram að meta skuli raunvirði hlutafjáreignar búsins þann 1. desember 1993. Ekki hafi átt að miða við markaðsgengi á Verðbréfaþingi eða það gengi sem Verðbréfamarkaður Íslandsbanka var reiðubúinn að greiða fyrir bréfin umræddan dag enda hefði ekki þurft tilstuðlan sérstakra matsmanna ef miða ætti við tölur frá verðbréfafyrirtækjum en þeirra sé auðvelt að afla án aðstoðar sérfróðra manna. Í niðurstöðu sinni komust matsmennirnir að því að raunverulegt verðmæti hlutabréfanna í Íslandsbanka hf. hafi þann 1. desember 1993 verið 1.0. Með hliðsjón af þróun á gengi hlutabréfa í Íslandsbanka sé ljóst að alls ekki hafi verið um ofmat að ræða. Lögð sé áhersla á það sem fram kom í bréfi lögmanns stefnanda frá 24. ágúst 1995 að hlutabréfin yrðu metin með tilliti til þess sem síðar hafði komið í ljós um verðmæti þeirra. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að í matinu séu hlutabréf í Verktökum hf. metin algerlega verðlaus en sú staðreynd hafi ekki verið orðin ljós þann 1. desember 1993. Einnig megi benda á að í matinu sé ábyrgðarskuldbinding vegna Verktaka hf. metin 1.266.615 krónur en stefndi hafi síðan gefið út skuldabréf að fjárhæð kr. 3.000.000 vegna ábyrgðarinnar. Þá beri einnig að horfa til þess að matið hafi legið fyrir í desember 1995 og engum mótmælum verið hreyft við niðurstöðu þess þar til með bréfi lögmanns stefnda dags. 21. ágúst 1996 og verði að telja að stefndi hafi með athafnaleysi sínu í raun falist á niðurstöðu matsins Stefndi hafi allt frá sambúðarslitunum haft undir höndum allt lausafé búsins og haft tækifæri á að fara með það og ávaxta eftir sínum hentugleikum. Fráleitt megi telja að réttmætt sé að miða við að stefndi hafi selt hlutabréf í Íslandsbanka hf. þegar þau hafi verið í sögulegu lágmarki. Gengi hlutabréfa í Íslandsbanka hafi frá sambúðarslitum verið á nokkuð stöðugri leið upp á við og verði ekki talið eðlilegt að við mat á búshluta sé miðað við dagsgengi í áður nefndu sögulegu lágmarki, ekki síst þegar horft sé til þess að stefndi hefur haft þessi verðmæti undir höndum alla tíð. Þá verði jafnframt að hafa hliðsjón af því að niðurstaða matsmanna á eignum búsins sé í fullu samræmi við þá fjárhæð sem talin hafi verið til skipta þegar gengið var frá tryggingarbréfinu í október 1995. Eignarhluti hvors um sig hafi þar verð talinn nema 4.235.70 krónum en niðurstaða matsins var 4.129.158 krónur en þar skeiki aðeins 106.412 krónum til lækkunar. Af hálfu stefnanda er vísað til reglna sifjaréttar um búskipti, einkum dómvenju um helmingaskipti eigna sambúðarfólks. Einnig er vísað til almennra reglna kröfu og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá er vísað til ákvæða laga nr. 91/1991 um málskostnað og til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld og því sé henni nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum. Af hálfu stefnda er tekið fram að í máli þessu sé ekki deilt um það hvaða skiptingu skuli leggja til grundvallar búskiptum á milli stefnda og stefnanda eftir samvistarslit þeirra. Um það sé full sátt að helmingaskiptareglan skuli gilda. Hins vegar sé deilt um eftirtalið: 1. Um hvað var samið með samningi aðila frá 1. október 1995. 2. Hver var eignastaða búsins við sambúðarslit og hver var hlutur hvors aðila í eignum og skuldum. 3. Niðurstöðu "matsmanna" og gildi þeirra "matsgjörðar". 4. Hvaða tímamark lagt skuli til grundvallar skiptingu eigna og skulda. Telur stefndi um fyrsta liðinn hér að ofan að samningur hans og stefnanda frá 1. október 1995 kveði skýrt á um að eignir skyldu verðlagðar við slit sambúðar hinn 1. desember 1993. Kveðst hann hvorki í orði eða prenti hafa samþykkt annað tímamark. Kveðst hann hafa staðið í þeirri trú framan af að "matsmenn" hafi í störfum sínum lagt þá dagsetningu til grundvallar en ekki aðra og síðari dagsetningu. Að uppgjör eigi að miðast við lok sambúðar vísar stefndi til 101. gr. laga nr. 31/1993 og til 104. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum ofl. Um annan liðinn hverjar eignirnar og skuldirnar voru við sambúðarslit telur stefndi að leggja eigi til grundvallar skráð gengi hlutabréfa við sambúðarslit 1. des. 1993, a.m.k. á þeim hlutabréfum sem skráð eru á Verðbréfaþingi Íslands. Telur stefndi að "matsmönnunum" hafi borið að meta hlutabréfin í Íslandsbanka hf. á genginu 0.83 en ekki einhverju öðru gengi sem varð löngu síðar. Þá telur stefndi að "matsmennirnir" hafi gert mikil mistök við verðmat á hlutabréfunum í Sprota ehf. að meta þau á margföldu nafnverði þrátt fyrir að þeim hafi verið það fullljóst að stefnda var ómögulegt að selja bréfin á því verði. Telur stefndi að meta hafi átt þau bréf á nafnverði. Um stöðu skulda þá telur stefndi ekki vera samræmi í mati "matsmannanna " Þeir telji rétt að meta hlutabréfin miðað við stöðu þeirra á árinu 1994 og 1995. Skuldirnar séu hins vegar miðaðar við 1. desember 1993. Telur stefndi það mjög óeðlilega niðurstöðu ef hann eigi að sitja uppi með skuldirnar, greiða af þeim vexti, afborganir ofl. og fá ekki notið afrakstur af eignunum á móti. Telur stefndi að vaxtagreiðslur og vísitöluhækkanir af skuldunum tímabilið frá 1. des 1993 fram til ágúst 1994 þegar gengi hlutabréfanna var 1.0 hafi vart numið lægri fjárhæð en kr. 1.500.000. Stefndi telur jafnframt að leggja eigi til grundvallar stöðuna á ábyrgðarskuld við Búnaðarbanka Íslands eins og hún var hinn 1. desember 1993, þá kr. 4.549.000 en ekki kr. 3.000.000 eins og samkomulag var um að stefndi greiddi á árinu 1996. Um þriðja liðinn hér að ofan telur stefndi álit hinna svokölluðu matsmanna verði ekki lagt til grundvallar búskiptum aðila. Fyrir liggur að þeir hafi ekki starfað í samræmi við samkomulag aðila frá 1. október 1995 að meta eignir og skuldir miðað við 1. desember 1993. Þess í stað hafi þeir miðað verðmæti eigna við annað tímamark án þess að uppfæra skuldir til samræmis. Með vísan til ofangreinds og þess sem áður hafi verð rakið um "matsgerðina" liggi fyrir að niðurstöðu "matsmannanna" sé í svo veigamiklum atriðum áfátt að hún verði ekki lögð til grundvallar búskiptum aðila. Stefndi vísar á bug því sem rakið er í stefnu að hinir sérfróðu aðilar hafi verið beðnir að meta hlutabréfin á þeim forsendum sem þeir gerðu. Jafnframt mótmælir stefndi því að hann hafi með því að óska eftir áliti þessara aðila afsalað sér rétti til að hafa uppi mótmæli við niðurstöðu þeirra. Stefndi telur það eðlilega kröfu að stefnandi greiði húsaleigu fyrir þann tíma sem hún var í húsnæði þeirra að Stekkjarbrekku 8, Reyðarfirði. Á sama tíma og stefnandi hafi verið í húsinu hafi stefndi greitt húsaleigu. Fyrst á Reyðarfirði og síðan í Reykjavík, þegar hann flutti þangað. Sundurliðun á kröfu stefnda: Varakrafa: 1. kr. 1.081.804 sbr. sundurliðun. Að dregin verði frá stefnukröfum, leiðrétting vegna gengi hlutabréfa í Íslandsbanka hf., leiðrétting vegna gengis á hlutabréfum í Sprota ehf. og dregin frá húsaleiga vegna veru stefnanda í húsinu Stekkjabrekka 8, Reyðarfirði, frá sambúðarslitum og þar til eignin var seld nauðungarsölu samtals 60 mán. 2. kr. 1.631.804 sbr. sundurliðun. allt óbreytt frá 1) nema krafan um húsaleigu verði látin falla niður. 3. kr. 1.795.304 sbr. sundurliðun. Sleppt verði hlutabréfunum í Sprota ehf. en leiðréttingin vegna gengi hlutabréfanna í Íslandsbanka hf. og húsaleiguskuldin til staðar. 4. Kr. 2.395.304 sbr. sundurliðun. Lækkun vegna leiðréttingar á gengi hlutabréfa í Íslandsbanka hf. 5. Ef ekki verður fallist á kröfu stefnda um að lækka mat endurskoðendanna á hlutabréfunum í Íslandsbanka í 0.83 verði miðað við annað gengi bréfanna lægra en nafnverð þeirra og tekið inn breytingar á öðrum hlutabréfum til hækkunar/lækkunar. Niðurstaða Aðilar gerðu með sér samkomulag 1. október 1995 þar sem segir m.a: "Við erum sammála um að leggja til grundvallar stöðu eigna okkar og skulda eins og hún var við sambúðarslit 1. des. 1993. Þar sem óljóst er um raunverulega eignastöðu þá m.a. vegna mats á raunvirði hlutafjáreignar erum við sammála um að tilnefna þá Sigurgeir Bóasson löggiltan endurskoðanda og Vigfús Árnason endurskoðanda til að meta eignastöðuna og leggja sameiginlega niðurstöðu þeirra til grundvallar við eignaskiptin." Þegar litið er til aðdraganda samkomulags þessa, þ.e. ítrekaðar tilraunir til þess að ná samkomulagi um þetta efni án árangurs, verður ekki annað séð en að ætlun aðila hafi verið sú að leggja það í gerð matsmanna hver eignastaða búsins hefði verið við sambúðarslit þeirra. Verður þess vegna hér á því byggt að aðilar hafi skuldbundið sig til þess að hlíta mati gerðarmanna á því hver verið hafi eignastaða þeirra 1. desember 1993 enda höfðu tilraunir til þess að leysa úr því með öðrum hætti engan árangur borið. Ekki verður fallist á það með stefnda að gerðarmenn hafi verið bundnir við gengi hlutabréfa í Íslandsbanka hf 1. desember 1993 og hefur mati þeirra á verðmæti bréfanna ekki verið hnekkt né heldur matsniðurstöðu þeirra að öðru leyti og verður á henni byggt við úrlausn ágreinings þessa. Þá liggur frammi í málinu útreikningur Sigurgeirs Bóassonar, endurskoðanda á því hver eignarhluti hvors aðila hafi verið þegar tillit hefði verið tekið til uppgjörs vegna nauðungarsölu á íbúðarhúsinu að Stekkjarbakka 8, Reyðarfirði en útreikning þennan er að finna í bréfi endurskoðandans dagsettu 20. september 1996. Niðurstaða endurskoðandans er sú að eignarhluti hvors um sig sé 4.129.158 krónur og er þar byggt á fyrrgreindu mati þeirra Vigfúsar Árnasonar, endurskoðanda frá 4. desember 1995, frumvarpi til úthlutunar á söluandvirði íbúðarhússins og þess sem aðilar höfðu greitt vegna sameiginlegra mála. Gögn þessi veita viðhlítandi stoð undir kröfugerð stefnanda um að viðurkennt verði að hreinn helmingshluti hennar skuli teljast vera 4.129.158 krónur. Þá er viðurkenndur veðréttur í fasteigninni Stekkjarbraut 8, Reyðarfirði, til tryggingar ofangreindri fjárhæð. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í máli þessu. Kostnaður hennar af málarekstri þessum er þóknun til lögmanns hennar, Kristjáns B. Thorlacius, hdl. alls 739.567 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Gjafsóknarkostnaður hennar 739.567 krónur greiðist úr ríkissjóði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til þess að greiða 739.567 krónur í ríkisjóð. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Viðurkennd er sú krafa stefnanda, Siggerðar Pétursdóttur, að hreinn helmingshluti hennar af sameiginlegum eigum þeirra stefnda Friðjóns Óla Vigfússonar skuli teljast vera 4.129.158 krónur. Réttur stefnanda samkvæmt tryggingarbréfi sem hvílir á 3. veðrétti fasteignarinnar Stekkjarbrekku 8, Reyðarfirði, er staðfestur fyrir 4.129.158 krónum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda 739.567 krónur geriðist úr ríkisjóði. Stefndi, greiði 739.567 krónur í málskostnað til ríkisjóðs.
|
Mál nr. 557/2008
|
Kærumál Nauðungarvistun Aðild Ómerking úrskurðar héraðsdóms
|
Með úrskurði héraðsdóms var hafnað beiðni A um að felld yrði úr gildi nauðungarvistun hennar á sjúkrahúsi. Hæstiréttur ómerkti þann úrskurð þar sem réttum varnaraðila, dóttir A, sem beiðst hafði nauðungarvistunarinnar, hafði ekki verið gefinn kostur á að láta málið til sín taka.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. október 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 3. október 2008 um nauðungarvistun hennar á sjúkrahúsi, sem varnaraðili, dóttir hennar, leitaði eftir 2. sama mánaðar. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind ákvörðun um nauðungarvistun verði felld úr gildi og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði. Sá, sem leitar eftir því að maður verði vistaður nauðugur á sjúkrahúsi með stoð í ákvæðum III. kafla lögræðislaga, telst málsaðili þegar hlutaðeigandi maður neytir réttar síns samkvæmt 30. gr. laganna til að bera ákvörðun um nauðungarvistun undir dómstóla, sbr. dóma Hæstaréttar 5. maí 1998 í máli nr. 175/1998, 18. janúar 1999 í máli nr. 21/1999 og 5. mars 2001 í máli nr. 76/2001. Héraðsdómari gaf aldrei varnaraðila, sem leitaði eftir nauðungarvistun sóknaraðila, kost á að láta málið til sín taka. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til meðferðar á ný. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður sóknaraðila, A, greiðist úr ríkissjóði, þar meðal talin þóknun skipaðs talsmanns hennar, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur.
|
Mál nr. 602/2007
|
Kærumál Farbann
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ákæra á hendur varnaraðila var gefin út 13. nóvember 2007 þar sem honum eru gefin að sök ýmis þjófnaðar- og hylmingarbrot í félagi við aðra. Með vísan til þess er fallist á með sóknaraðila að uppfyllt séu skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 18/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. janúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. febrúar 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 444/2004
|
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
O hf. krafðist að viðurkennt yrði að tiltekinn úrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála væri ekki bindandi fyrir sig og hann yrði dæmdur ógildur gagnvart sér. Hæstiréttur tók fram að ágreiningslaust væri að niðurstaða úrskurðarins beindist sérstaklega að O hf. og varðaði hagsmuni hans. Af málatilbúnaði þess yrði ekki annað ráðið en að málsóknin væri reist á því að umræddur úrskurður hefði ekki þau réttaráhrif sem honum væru ætluð. Úrskurðurinn hefði hins vegar réttaráhrif samkvæmt efni sínu svo lengi sem dómstólar felldu hann ekki úr gildi. Ætti O hf. þess kost að krefjast dóms um ógildingu hans teldi hann annmarka á formi hans eða efni en ekki væri á færi dómstóla að breyta efni hans. Þar sem O hf. hafði ekki uppi kröfu um ógildingu úrskurðarins var fallist á með héraðsdómara að vísa málinu frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi hvers varnaraðila um sig. Varnaraðili Landssími Íslands hf. krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili Póst- og fjarskiptastofnun krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Sóknaraðili máls þessa varð til eftir samruna Íslandssíma hf. og tveggja annarra fyrirtækja á fjarskiptamarkaði. Upphaf máls þessa má rekja til þess að 11. mars 2002 óskaði Íslandssími hf. eftir því við varnaraðila Póst- og fjarskiptastofnun að stofnunin hæfist þegar handa við að skilgreina kostnaðarverð af rekstri farsímanets varnaraðila Landssíma Íslands hf. og ákveða samkvæmt því svokallað innhringiverð í GSM net fyrirtækisins. Við meðferð þess máls gerði varnaraðili Landssími Íslands hf. meðal annars þær kröfur aðallega að stofnunin hafnaði erindinu en til vara að ákveðið yrði að Íslandssími hf. teldist með umtalsverða markaðshlutdeild, annars vegar á markaði fyrir rekstur farsímaneta og farsímaþjónustu og hins vegar á svokölluðum samtengingarmarkaði. Með ákvörðun 23. apríl 2003 var varnaraðila Landssíma Íslands hf. gert að lækka verð fyrir símtöl sem enda í GSM farsímaneti. Ekki var tekin afstaða til varakröfu félagsins en þess getið að sú krafa yrði tekin til meðferðar í sérstöku máli. Með bréfi varnaraðila Póst- og fjarskiptastofnunar sama dag til sóknaraðila, sem var þá orðinn aðili að málinu í stað Íslandssíma hf. vegna fyrrgreinds samruna, og varnaraðila Landssíma Íslands hf. var þessum félögum tilkynnt að stofnunin teldi ástæðu til að kanna markaðsstöðu sóknaraðila og í framahaldi þess taka ákvörðun um hvort telja bæri fyrirtækið hafa umtalsverða markaðshlutdeild í skilningi laga um fjarskipti. Bárust stofnuninni athugasemdir frá báðum þessum félögum af þessu tilefni. Með ákvörðun varnaraðila Póst- og fjarskiptastofnunar 15. júlí 2003 komst stofnunin að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili teldist fyrirtæki með umtalsverða markaðshlutdeild á markaði fyrir farsímanet og farsímaþjónustu samkvæmt þágildandi lögum nr. 107/1999 um fjarskipti en hafnaði því að sóknaraðili yrði talinn með umtalsverða markaðshlutdeild á samtengingarmarkaði. Varnaraðili Landssími Íslands hf. kærði 5. ágúst 2003 þessa synjun stofnunarinnar til varnaraðila úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála. Ákvað nefndin að aðild að ágreiningsmálinu fyrir nefndinni skyldi þannig háttað að Landssími Íslands hf. teldist sóknaraðili en Póst- og fjarskiptastofnun varnaraðili. Var Og fjarskiptum hf. gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum að „án þess þó að teljast beinn aðili að málinu.“ Með úrskurði 21. október 2003 felldi úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála fyrrnefnda synjun Póst- og fjarskiptastofnunar úr gildi. Skyldi sóknaraðili samkvæmt úrskurðinum talinn fyrirtæki með umtalsverða markaðshlutdeild á samtengingarmarkaði. Í kjölfar þessarar niðurstöðu höfðaði sóknaraðili mál fyrir héraðsdómi með stefnu 13. apríl 2004 þar sem hann krafðist viðurkenningar á að úrskurðarorð varnaraðila úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála í framangreindum úrskurði 21. október 2003 teldust ekki bindandi fyrir hann. Var kröfugerð hans meðal annars skýrð með því að samkvæmt 3. mgr. 13. gr. laga nr. 69/2003 um Póst- og fjarskiptastofnun væri óvíst hvort honum væri heimilt að bera úrskurðinn undir dómstóla þar sem hann hefði ekki átt aðild að úrskurðarmálinu. Þá sé það almenn regla íslensks réttar að ákvarðanir í ágreiningsmálum bindi einungis aðila málsins. Með hinum kærða úrskurði var máli sóknaraðila vísað frá héraðsdómi. II. Fyrir Hæstarétti heldur sóknaraðili því fram að ágreiningsefni málsins lúti að því hvort héraðsdómur sé bær til að taka efnislega afstöðu til þeirrar kröfu hans að úrskurður stjórnvalds í máli sem hann átti ekki aðild að en varðaði réttarstöðu hans, verði dæmdur óbindandi og þar með ógildur gagnvart honum. Er tekið fram að ekki sé verið að fara fram á að hróflað verði við efni umræddrar stjórnvaldsákvörðunar. Heldur sóknaraðili því fram að með efnisdómi í máli aðila fáist úr því skorið hvort fyrirkomulag um aðild fyrir varnaraðila úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála standist eins og hún hefur verið ákveðin. Sé það grundvallarregla í íslenskum stjórnsýslurétti að hið lægra setta stjórnvald sem tekur kærða ákvörðun eigi ekki aðild að kærumáli. Hafi úrskurðarnefndinni því verið skylt að viðurkenna aðild sóknaraðila að ágreiningsmálinu en hafna aðild varnaraðila Póst- og fjarskiptastofnunar að því. Þá telur hann sig hafa af því lögvarða hagsmuni að bera undir dómstóla það álitamál hvort hann sé bundinn af ákvörðun æðsta úrskurðaraðila á sviði fjarskipta um hagsmuni sína og réttarstöðu enda þótt hann hafi ekki átt aðild að stjórnsýslumálinu. Varnaraðili Landssími Íslands hf. heldur því fram að sakarefnið falli utan verksviðs dómstóla og því beri að vísa málinu frá dómi. Í málatilbúnaði sóknaraðila sé ekki lagt upp með að ógilda eigi umrædda stjórnvaldsákvörðun, heldur hvort formleg tilgreining á stöðu aðila í umræddum úrskurði hafi verið eins og eðlilegt megi teljast. Þá telur hann að í kröfu sóknaraðila felist beiðni um að skilja sóknaraðila undan réttaráhrifum úrskurðarins og breyta þannig efni hans í stað þess að skera úr um gildi hans, en slíkt falli einnig utan verksviðs dómstóla. Þá bendir þessi varnaraðili á að sóknaraðili hafi átt þess kost að gæta allra þeirra hagsmuna sem stjórnsýslulög veita aðilum í málum sem þessum. Hafi hann því í reynd haft stöðu aðila við meðferð málsins hvað sem líði formlegri tilgreiningu aðila í úrskurðinum. Þá sé réttur aðila til að bera stjórnvaldsákvörðun undir dómstóla ekki háður því að viðkomandi hafi verið tilgreindur aðili í úrskurði, hafi stjórnvaldsákvörðun beinst sérstaklega að honum. Telur hann að málatilbúnaður sóknaraðila sé svo á reiki að í bága brjóti við d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Varnaraðili Póst- og fjarskiptastofnun bendir á að í málflutningi fyrir héraðsdómi um frávísun málsins hafi sóknaraðili skýrt kröfu sína svo að í henni fælist krafa um ógildingu úrskurðar varnaraðila úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála að því er sóknaraðila einan varðaði. Rúmist sú kröfugerð ekki innan upphaflegu kröfugerðarinnar þar sem krafist var viðurkenningar á að úrskurðurinn hafi ekki bindandi áhrif gagnvart sóknaraðila. Hafi málatilbúnaður sóknaraðila verið svo á reiki, auk þess að vera vanreifaður, að brjóti í bága við d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá heldur þessi varnaraðili því fram að ekki sé hægt að kljúfa umrædda ákvörðun upp og fá hana ógilta að hluta þar sem um sé að ræða ákvörðun sem beinist að einum aðila og lúti að einum efnisþætti. Sé krafan samkvæmt því ekki dómtæk sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. III. Í máli þessu gerir sóknaraðili þær kröfur að viðurkennt verði að tiltekinn úrskurður varnaraðila úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála sé ekki bindandi fyrir sig. Hefur hann skýrt þá kröfugerð svo að í henni felist krafa um að úrskurðurinn verði dæmdur ógildur gagnvart sér. Ágreiningslaust er að niðurstaða úrskurðarins beindist sérstaklega að sóknaraðila og varðar hagsmuni hans. Af málatilbúnaði sóknaraðila verður ekki annað ráðið en að hann reisi málsókn sína á því að umræddur úrskurður hafi ekki þau réttaráhrif sem honum voru ætluð. Úrskurðurinn hefur hins vegar réttaráhrif samkvæmt efni sínu svo lengi sem dómstólar fella hann ekki úr gildi. Þar sem framangreindur úrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála varðar hagsmuni sóknaraðila á hann þess kost að krefjast dóms um ógildingu hans telji hann annmarka á formi hans eða efni og standa ákvæði 3. mgr. 13. gr. laga nr. 69/2003 því ekki í vegi. Ekki er á færi dómstóla að breyta efni úrskurðarins. Eins og að framan er rakið voru dómkröfur sóknaraðila fyrir héraðsdómi eingöngu þær að viðurkennt yrði að umræddur úrskurður væri ekki bindandi fyrir hann. Þar sem sóknaraðili hefur ekki uppi kröfu um ógildingu úrskurðarins verður á það fallist með héraðsdómara að vísa verði málinu frá héraðsdómi. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Og fjarskipti hf., greiði varnaraðilum, Landssíma Íslands hf. og Póst- og fjarskiptastofnun, hvorum fyrir sig 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 223/2005
|
Nauðgun Miskabætur
|
X var ákærður fyrir nauðgun með því að hafa með ofbeldi og hótunum þröngvað A til samræðis á heimili hans. X neitaði sök og kvað þau hafa sammælst um að A kæmi til hans umrætt kvöld til þess að hafa samfarir í síðasta sinn. Kom fram hjá honum að A hefði haft allt frumkvæði að samræði þeirra umrætt kvöld. Talið var að framburður X um tilefni heimsóknar A og samskipti þeirra væri mjög ótrúverðugur. Vitnisburður A um málsatvik þótti hins vegar trúverðugur og álitið að framburður tveggja vinkvenna hennar, en önnur þeirra sá A m.a. hlaupa grátandi og ekki fullklædda út úr húsi X, og framburður læknis, sem tók á móti henni á neyðarmóttöku, renndi stoðum undir frásögn hennar. VarX því sakfelldur fyrir brot á 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var hæfileg refsing hans ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða A 700.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og honum gert að greiða A 1.000.000 krónur með vöxtum eins og í héraðsdómi greinir. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæðis. Að teknu tilliti til þeirra atriða, sem greinir í héraðsdómi og varða ákvörðun refsingar, er hún hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Þá verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabætur og vexti af þeim. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Héraðsdómur skal vera óraskaður um miskabætur. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.153.146 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Guðbjarna Eggertssonar héraðsdómslögmanns, 373.500 krónur, og fyrir Hæstarétti, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur, svo og þóknun réttargæslumanns brotaþola í héraði, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttaréttarlögmanns, 124.500 krónur, og fyrir Hæstarétti, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 18. janúar 2005 á hendur: ,,X, kennitala [...], Reykjavík, fyrir kynferðisbrot með því að hafa að kvöldi mánudagsins 8. nóvember 2004 á heimili sínu að Y, Reykjavík, með ofbeldi og hótunum um ofbeldi þröngvað A, kennitala [...], til samræðis. Telst þetta varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. A krefst miskabóta að fjárhæð kr. 1.500.000 auk dráttarvaxta frá 10. nóvember 2004 til greiðsludags og greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar.“ Undir aðalmeðferð málsins var miskabótakrafa A lækkuð í eina milljón króna. Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu og að bótakröfu A verði vísað frá dómi. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsivist, ef dæmd verður, verði skilorðsbundin og að bótakrafa sæti verulegri lækkun. Þess er krafist að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins, verði greidd úr ríkissjóði. A lagði hinn 10. nóvember sl. fram kæru á hendur ákærða fyrir nauðgun. Henni reyndist ekki unnt að leggja kæruna fram fyrr af ástæðum sem raktar eru síðar. Lýsti hún slitróttu sambandi þeirra ákærða frá því um áramótin 2001 2002, en þau slitu sambandinu í mars 2004. Hún lýsti sambandi þeirra eftir það, aðdraganda heimsóknar sinnar til ákærða 8. nóvember sl., heimsókninni, hótunum og ofbeldi, sem ákærði beitti hana í því skyni að hafa við hana samræði. Hún hafi að lokum komist út og hitt vinkonur sínar, sem fylgdu henni á neyðarmóttöku. Vitnisburður A hjá lögreglu er mjög á sama veg og hún greindi frá fyrir dómi. Ákærði var handtekinn á heimili sínu 10. nóvember 2004 er gerð var þar húsleit. Við leitina fannst m.a. dúkahnífur sem síðar verður vikið að en hnífurinn fannst á borði við hlið rúms í svefnherbergi. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglunni 11. nóvember sl., þar sem hann neitaði því að hafa beitt A ofbeldi eða hótað henni slíku. Kvað hann allt það sem fram fór á milli þeirra á heimili hans 8. nóvember hafa verið með hennar vilja. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburður fyrir dómi og hjá lögreglu að hluta. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst hafa kynnst A laust fyrir áramótin 2002. Þau hafi síðar haft náin kynni, en sambandið hafi verið stormasamt. Ákærði kvað þau A hafa hætt saman um tveimur mánuðum fyrir atburðinn, sem í ákæru greinir, en þá hafi ákærði hringt í A frá Spáni og greint henni frá því að sambandi þeirra væri lokið. Ákærði kvað þau, þrátt fyrir þetta, hafa haldið áfram að hittast eftir heimkomu ákærða frá Spáni, en mikil leynd hafi hvílt yfir fundum þeirra og lýsti ákærði því. Hann kvað þau A hafa margrætt saman símleiðis og þau ákveðið að þau myndu hittast í síðasta sinn þetta kvöld, 8. nóvember sl. Hafi þau ætlað að eiga saman notalega kvöldstund að sögn ákærða, borða saman og ákveðið hafi verið að þau myndu hafa samfarir í síðasta sinn. A hafi síðan hringt og flýtt heimsókn sinni til ákærða af ástæðum sem ákærði vissi ekki hverjar voru. Hún hafi síðan komið með mat með sér frá veitingastað þar sem hún starfaði og hafi þau borðað í rólegheitum. Ákærði kvað þau hafa ætlað að fara út að fá sér bjór eða að sækja hann og hafi A sótt bjór handa þeim á bar skammt frá. Eftir að hún kom til baka hafi A margsagt ,,drífum þetta bara af þá er þetta búið.“ Hann kvað þetta hafa átt við það sem hann kvað þau áður hafa ákveðið, þ.e. kynlíf. Hann lýsti því að A hafi beðið ákærða um að klæða sig úr fötunum inni í stofunni, þar sem hann minnti að hún hafi verið í bol og nærbuxum. Hann hafi þá greint henni frá því að hann vildi ekki haga hlutunum á þennan hátt. Hann hafi viljað fara inn í svefnherbergið. Kvaðst hann hafa farið á snyrtinguna og er hann kom til baka hafi A verið komin inn í svefnherbergið, þar sem hún hafi legið á maganum upp í rúmi. Ákærði kvaðst enn hafa sagt henni að hann vildi ekki hafa þetta svona, en hún hafi margsagt að þau skyldu drífa þetta af. Hann lýsti því síðan að A væri óútreiknanleg í kynlífi og hann hafi ekki áttað sig á aðstæðum, honum hafi liðið illa, hætt og staðið á fætur. Hann kvað A þá hafa komið á móti honum, rykkt niður um hann buxum, tekið í liminn á honum og lagst á bakið í rúmið og stungið limnum inn í sig. Kvað hann A þannig hafa stjórnað því að samfarir áttu sér stað, sem ella hefði ekki orðið að sögn ákærða. Í lögregluskýrslu sem tekin var af ákærða 11. nóvember 2004 er svofelldur kafli: ,,Hann stóð svo upp og klæddi sig í nærbuxurnar. Hún settist upp á rúmstokkinn, rykkti nærbuxum hans niður þannig að þær þeyttust niður á gólf. Hún reif svo harkalega í tittlinginn á honum og togaði hann ofan á sig. Hún setti liminn á honum inn í kynfæri sín.“ Skömmu síðar er í lögregluskýrslunni svofelldur kafli: ,,[X] segir að hann hafi einungis verið með liminn á sér inni í kynfærum hennar í smástund, en síðan stóð hann aftur upp. Hann sagði við hana: ,,Hvað er í gangi? Er ekki í lagi með þig? Ég get ekki gert þetta svona.“ Hún settist þá upp á rúmstokkinn eða lagðist á hnén fyrir framan hann. Hún spurði hann að því hvort hann vildi ekki bara fá það framan í hana. Hann sagði þá við hana: ,,Það er ekki séns að ég treysti þér fyrir tittlingnum á mér í þessum ham sem þú ert í núna.“ Þá glotti hún og teygði sig í dúkahníf sem hann átti á skrifborði við hliðina á rúminu. Hún setti hnífinn að limnum á honum og spurði í hæðnistón hvort hann treysti henni ekki fyrri tittlingnum á sér.“ Síðan lýsti ákærði í skýrslunni því að hann hafi fengið nóg og hann hafi verið hneykslaður á A. Ekki er ástlæða til að rekja framburð ákærða hjá lögreglunni frekar að þessu leyti. Fyrir dómi lýsti ákærði framhaldinu svo að hann hafi sagt að hann væri ekki reiðubúinn til kynlífs og hafi hann sagt A að hún ætti við erfiðleika að stríða og nefndi ákærði í því sambandi að hún hefði gengið til sálfræðings og hefði orðið fyrir nauðgun fyrir nokkrum árum. Hann hafi eftir þetta staðið á fætur, en hún hafi komið að honum og spurt hvort hann vildi ekki annars konar kynmök. Hann kvaðst hafa sagt henni að hann treysti henni ekki fyrir limnum á sér í því ástandi, sem hún væri. Hún hafi þá spurt ákærða hvort hann væri hræddur við sig og hvort hann treysti henni ekki og í sama mund hafi hún lagt dúkahníf að lim ákærða. Kvaðst ákærði eftir þetta hafa hætt öllu og sagt A að hún væri kynferðislega brengluð eins og ákærði kvaðst hafa vitað í langan tíma. Kvaðst hann hafa greint henni svo frá að kominn væri tími til að hún greindi honum frá því, sem hent hefði hana í lífinu og kvaðst ákærði þá hafa átt við nauðgun, sem hún varð fyrir fyrir nokkrum árum. Ákærði kvaðst hafa gert þetta sökum þess að A hafi leitað til hans með hluti, sem hún hafi átt í erfiðleikum með og hafi ekki getað rætt um við aðra. Kvað hann A hafa greint sér frá þessum atburði og eftir þá frásögn hafi þau bæði grátið. Hann kvaðst eftir þetta hafa boðið henni að dvelja hjá sér um nóttina sem í hönd fór. Ákærði kvað A haldna ,,hjartagalla“ og hún fái oft ,,hjartaköst“ við álag. Í þetta sinn hafi hún fengið eitt slíkt. Kvaðst ákærði vita að besta leiðin til að laga þetta væri að fara út sem fyrst. Hún hafi eftir þetta farið fram í stofu, þar sem hún dvaldi í nokkrar mínútur áður en hún fór út úr húsinu. Ákærði kvaðst ekki hafa beitt A ofbeldi eða hótað henni ofbeldi. Hún hafi komist út hvenær sem var allan tímann, sem hún dvaldi hjá honum. Þá kvaðst ákærði ekki hafa hótað henni að vinna henni eða sjálfum sér mein, ef hún kæmi ekki í heimsókn til hans, eins og A hafði borið hjá lögreglunni. Ákærði var spurður um vitnisburð B og C hjá lögreglu, sem báðar báru að A hafi verið grátandi eftir að hún fór frá ákærða þetta kvöld. Hann kvaðst hafa séð A í samskonar ástandi er hann ræddi um gömlu nauðgunina við hana auk þess sem samskonar ástand komi er hún fái ,,hjartatruflanir“ að sögn ákærða. Hann kvað þetta skýra hvers vegna A hafi grátið eftir að hún fór frá honum. Fram kemur í gögnum málsins að ákærði sendi A svofelld SMS skilaboð kl. 07.14 að morgni 9. nóvember sl.: ,,Mér líður hörmulega yfir thessu öllu saman, það fer ekki lengra það sem þú sagðir mér þegar hér var nauðgað: Fyrirgeðu þú veist að ég elska þig líka.“ Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa átt við það með þessum skilaboðum að honum hafi liðið illa yfir því að hafa gengið jafn hart fram og hann gerði í því að fá A til að greina frá nauðguninni, sem hún hafi orðið fyrir og áður er lýst. Vitnið, A, lýsti upphafi kynna þeirra ákærða, sem hafi verið um áramótin 2001 2002. Lýsti hún erfiðleikum í sambandi þeirra, skapbrestum ákærða og fleiru. Hún lýsti utanför þeirra á árinu 2003, þar sem ákærði hefði ráðist á hana og kæru hennar af þeim sökum eftir heimkomu. Hún staðfesti að hafa í júní sl. dregið til baka átta kærur á hendur ákærða. Skýrði hún hvers vegna hún dróg kærurnar til baka, en það hafi verið vegna hagsmuna sonar ákærða. A lýsti því að þau ákærði hafi haldið áfram sambandi eftir utanförina á árinu 2003, þó hún viti ekki hvers vegna þau gerðu það. Hún lýsti sambandi þeirra ákærða, hótunum hans í hennar garð og fleiru. Hún kvað þau ákærða hafa verið í sambandi um tveggja mánaða skeið sl. sumar uns ákveðið var að binda enda á sambandið. Taldi hún að þau hafi bæði verið sátt við það. Eftir það hafi ákærði tekið að hringja í hana og haft uppi ásakanir í hennar garð. Lýsti hún því að ákærði hefði margsinnis hringt í hana og sagt að þau yrðu að tala saman í síðasta skiptið. Hún kvað ákærða hafa hringt í sig 7. nóvember og sagt að hún yrði að koma, hann ætlaði að gera eitthvað sem yrði ekki aftur tekið og hafi hann viðhaft álíka hótanir. A kvaðst alltaf hafa getað róað ákærða niður og kvaðst hún hafa ákveðið að hitta hann kvöldið eftir, þ.e. 8. nóvember. Hún kvað aldrei hafa staðið til að þau myndu hafa kynferðisleg samskipti þetta kvöld. Það hafi ekki verið rætt og hafi ekki staðið til af sinni hálfu og hafi aldrei komið fram hjá ákærða. Hefði svo verið hefði hún ekki farið til hans að sögn. A kvaðst hafa farið snemma úr vinnunni þetta kvöld og hafi tilgangur sinn með heimsókninni til ákærða verið að segja honum að sambandi þeirra væri endanlega lokið, en það hefði hún jafnframt sagt honum kvöldið áður. Hún kvaðst hafa verið frekar stressuð yfir því að fara til ákærða og hún hafi því látið B, vinkonu sína, vita hvert hún var að fara. A kvað ákærða hafa verið rólegan þegar hún kom til hans þetta kvöld. Hann hafi setið í nærbuxum og bol í sófa í stofunni, en hún hafi komið með mat til hans. Þau hafi rætt saman í rólegheitum. Hún kvað sér hafa verið fremur illa við að vera ein með ákærða á heimili hans og hafi hún því reynt að fá hann út með sér á stað þar sem þau gætu fengið sér bjór og rætt saman. Hann hafi ekki viljað það, en úr varð að hún fór út og keypti bjór. Er hún kom til baka hafi ákærði verið búinn að klæða sig og þau hafi rætt saman og allt verið í lagi um stund uns ákærði sagði ,,að hann ætlaði að ríða henni einu sinni áður en hún gengi út frá honum” og hann muni gera þetta hver sem vilji hennar væri. Hún hafi greint honum frá því að hann viti að þetta muni ekki gerast. Hann hafi þá sagt að honum stæði á sama þótt hann þyrfti að drepa hana og berja, draga á hárinu, hann myndi gera það og hún mætti velja milli þess að vera flutt á brott í sjúkrabíl eða ganga út sjálf. Hann hafi síðan gert að gamni sínu með það hvort hún vildi ekki fara út. Hann hafi þá spurt hana hvort hún héldi að hann hafi verið að grínast með að hann ætlaði að hafa við hana samfarir áður, eins og rakið var. Hún hafi greint honum frá því að hún mætti ekki hafa samfarir vegna bakteríusýkingar og að hún ætti auk þess kærasta. Ákærði hafi sagt að hann myndi láta hana í friði, ef hún hefði við hann samfarir. Hún kvaðst hafa setið hálfstjörf í sófanum yfir því sem var í gangi, en hún hafi trúað ákærða til að gera henni eitthvað alvarlegt, ef hún gerði ekki það sem hann segði. Þá hafði ákærði, í þessari atburðarrás, sýnt hnefann og látið hana vita að hann myndi ekki hika við að beita honum. Þessu næst hafi ákærði beðið hana um að klæða sig úr, sem hún kvaðst hafa neitað. Hann hafi þá tekið í fætur henni og fært hana úr skóm og sokkunum og hafi hann sagt henni að sitja uppi í sófanum og vera róleg. Lýsti hún því hvernig hann strauk hár hennar og vanga og tók að tala niður til hennar uns hann sagði henni að fara úr buxunum. Hún kvaðst hafa ákveðið að sýna engin viðbrögð til að athuga hvort hann myndi ekki skilja að þetta væri henni ekki að skapi. Þessu næst hafi ákærði tekið niður um hana buxurnar og hún hafi spurt hvort hann vissi hvað hann væri að gera. Hann hafi sagt svo vera og að hann væri reiðubúinn að keyra hana á neyðarmóttöku eða á Stígamót eftir á, ef hún vildi. Hún lýsti því er ákærði rykkti í buxur hennar og hún á móti án þess að átök yrðu, en hún kvaðst hafa ákveðið að láta ákærða klára það sem hann var að gera. Kvaðst hún hafa setið skjálfandi og í hnipri í sófanum er ákærði spurði hana hvort henni væri kalt. Hún kvaðst þessu næst hafa greint honum frá því að hún hefði sagt föður sínum frá því hvar hún væri og hann myndi koma, ef hún væri ekki komin heim kl. 23.00. Ákærði hafi sagt að þetta skipti hann engu máli, hann myndi ganga frá henni, ef hann sæi ljós fyrir utan. Það gæti enginn bjargað henni úr þessu. Hún lýsti því að ákærði hafi skipað henni að fara inn í svefnherbergið, sem hún hafi ekki gert, þótt hún hefði gert það síðar og í uppgjöf sinni, eins og skilja mátti á henni. A kvað ákærða hafa farið á salernið á þessum tíma. Á meðan kvaðst hún hafa sent SMS skilaboð til B, vinkonu sinnar, og slökkt á símanum eftir það, en ákærði hafði eftir að hann byrjaði hótanirnar sagt henni að slökkva á símanum. Skilaboðin sem hún sendi B voru svohljóðandi ,,allt í geðv”. Aðspurð hvers vegna hún hafi ekki sent skilaboð um hjálp kvaðst A hafa sent boðin í miklum flýti og henni hafi ekki unnist tími til að hugsa. Auk þess hafi skilaboðin verið í þeim anda, sem þær vinkonur ræða saman í og hún hafi gert sér grein fyrir því að þetta myndi skiljast sem og hafi orðið raunin. A kvaðst hafa setið í hnipri í rúminu eftir að hún kom inn í svefnherbergið. Ákærði hafi þá sagt að honum stæði á saman þótt hún gréti og þá hafi hann haft orð á því að hann ætlaði sér að skemma samband A og unnusta hennar. Hún kvaðst hafa lagst niður sökum hræðslu, eins og ráða má af vitnisburði hennar, en hún var hrædd. Sagði hún, að er þarna var komið sögu, hafi ákærði fært hana úr nærbuxunum og tekið að strjúka hana og þá hafi hann rifið upp um hana bol, sem hún klæddist. Hún kvaðst hafa brostið í grát. Fyrst hafi ákærði sagt henni að gráta ekki, en síðan hafi hann sagt að honum stæði á sama og hann vildi fremur að hún væri mótfallin því, sem fram fór. Þessu næst hafi ákærði strokið kynfæri hennar og lýsti hún því. Kvaðst hún hafa hrint ákærða frá sér og sagt að hún vildi þetta ekki, en hann hafi sagt að hún myndi stjórna því hvernig þetta færi fram því ,,ég geng bara frá þér hérna” hafi hann sagt. A kvaðst, er hér var komið sögu, hafa sagt ákærða að klára það sem hann aðhafðist, því hún þyrfti að komast út frá honum. Eftir þetta hafði ákærði samræði við hana í stuttan tíma. Lýsti hún því meðal annars að hún hafi hrækt á ákærða meðan á því stóð. Hún kvaðst hafa kveikt ljósið og séð hníf á borðinu. Ákærði hafi séð það og spurt hana hvort hann ætti ekki eftir að nota þennan og átt við hnífinn. Kvaðst hún hafa ýtt ákærða ofan af sér og sagst ætla út. Hann hafi þá ýtt henni ítrekað í rúmið. Hún kvaðst hafa komist fram hjá ákærða og inn í stofu, þar sem hún kvaðst hafa gripið síma og sagt ákærða að hún væri búin að hringja í lögregluna. Þá urðu ryskingar á milli þeirra og bolur hennar rifnaði og hún hafi hellt úr glasi. Ákærði hafi sagt að hann hefði ekki lokið sér af og að hún færi ekki fyrr en svo væri. Hafi hún aftur farið inn í herbergið, þar sem ákærði hafi sagt að hún yrði að hafa við hann munnmök. Lýsti A því sem gerðist í framhaldinu uns hún kvaðst hafa litið á hnífinn, sem áður var getið um. Ákærði hafi þá spurt hana að því hvort hún héldi að hann léti brúklegan hníf liggja fyrir framan hana. Hann hafi þá tekið hnífinn og lagt að hálsi hennar og spurt hvort hún myndi fremur vilja hafa þetta svona. A kvaðst á þessum tíma hafa verið búin að gráta mikið og verið mjög hrædd. Hún kvaðst hafa brotnað alveg saman, hágrátið og átt erfitt með andardrátt. Kvað hún ákærða hafa haft áhyggjur af hjartakvilla, sem hún hafi og hafi ákærði spurt hvort andnauðin væri af þeim sökum. Kvaðst hún hafa ákveðið að skrökva því að svo væri, en það kvaðst hún áður hafa gert til að losna úr aðstæðum, sem hún réð ekki við, þegar ákærði átti í hlut. Þetta hafi iðulega dugað og ákærði hafi orðið hræddur. A lýsti því að þessu næst hafi ákærði spurt hana að því hvort það sem þarna gerðist hafi vakið upp gamlar minningar, en ákærði hafi ávallt haldið því fram, að sögn A, að fyrrverandi unnusti hennar hefði nauðgað henni, sem ekki var raunin að hennar sögn. Hafi ákærði tekið að spyrja hana um það hvernig sú nauðgun hefði átt sér stað og spurt ýmissa spurninga í því sambandi, en hún kvaðst hafa leikið með og ýmist kinkað kolli eða hrist höfuðið. Hún hafi spurt hann hvers vegna hann gæti gert henni þetta, þar sem hann vissi að hún hefði lent í þessu áður og spurt hvort hún mætti ekki fara út. Hún yrði að komast út, hún gæti ekki andað. Lýsti hún því að ákærði hafi viljað hugga hana, en hún hafi slitið sig lausa frá honum og sagst verða að komast út. Hann hafi skipað henni að þurrka upp, það sem áður hafi hellst niður í stofunni og fyrr var rakið. Hún hafi gert það. Hafi henni tekist að koma sér í fötin eftir þetta, en áður en hún fór hafi ákærði sagt að hún vissi hvernig færi, ef hún greindi frá því sem þarna gerðist. Eftir það hafi hún farið út, en hún hafi haldið á peysu sinni og nærbuxum er hún fór. A kvaðst strax og út var komið hafa haft samband við B vinkonu sína og C og þær hafi hist nærri lögreglustöðinni. Hún hafi greint þeim frá því sem gerðist og þær hafi hvatt hana til að fara á neyðarmóttökuna. A kvaðst ekki hafa haft hug á því í fyrstu, en ákveðið síðar að fara þangað. A kvaðst hafa leitað sér aðstoðar eftir þennan atburð og lýsti hún því. Hún kvað sér líða betur í dag, en hún sé mjög hrædd við ákærða, sem stöðugt hóti henni í gegnum annað fólk. Ákærði hringi stöðugt heim til hennar og nýlega hafi hann hellt sér yfir 12 ára gamlan bróður hennar og einnig rætt við móður hennar í síma. Vitnið, B, vinkona A, kvaðst hafa vitað af stormasömu sambandi þeirra ákærða. B kvaðst hafa verið stödd hjá A er hún ræddi símleiðis við ákærða að kvöldi 7. nóvembers sl. Kvaðst B minnast þess að þau hefðu rökrætt um það hvort B ætti að koma til ákærða eða ekki. Hún kvaðst ekki hafa heyrt það, sem ákærði sagði í símann, en fram hafi komið að honum hafi liðið illa. Eftir símtalið hafi A greint henni frá því að ákærði hefði hótað að svipta sig lífi kæmi hún ekki til hans. B kvað A hafa hringt í sig og greint sér frá því daginn eftir, 8. nóvember, að hún væri á leið til ákærða. Fram kom hjá A að hún hafi viljað að B vissi af þessari heimsókn til ákærða. B lýsti því síðan er hún fékk SMS skilaboðin frá A, sem getið var um í vitnisburði A hér að framan. Hún kvað sér hafa brugðið. En þegar hún fékk skilaboðin hafi hún gert sér grein fyrir því að eitthvað var að. Hún þekki A og geri sér grein fyrir þeirri merkingu, sem hún leggi í þessi skilaboð. Hún hafi ekki vitað hvernig hún hafi átt að bregðast við, en hún hafi strax hringt í A og reynt að senda henni SMS skilaboð, en slökkt hafi verið á síma A. Eftir að C, vinkona B, kom hafi þær ákveðið að halda að heimili ákærða og athuga ástandið. Þær hafi ekið næstu götu við hliðina, en að lokum haldið inn í garðinn að Y. Kvaðst hún hafa séð tvær manneskjur í íbúð ákærða, en ekki greint þær í sundur. B kvaðst ekkert hafa heyrt. Meðan þær voru þarna staddar hafi A rokið út úr húsinu. Hún hafi ekki séð það, en C hafi hins vegar gert það. B kvað A stuttu síðar hafa hringt grátandi í hana og þær mælt sér mót nærri lögreglustöðinni, þar sem þær hittust allar þrjár. Þá hafi A verið grátandi og titrandi og illa á sig komin. A hafi greint þeim svo frá, að ákærði hefði nauðgað henni. Fram kom hjá B að ekki hefðu átt sér stað barsmíðar eða þess háttar, heldur hafi A á einhvern hátt verið neydd til kynmaka. A hafi sagt að ákærði hefði haldið að henni hníf, hún mætti ekki fara út, hún mætti ekki segja frá, þá hefði hún verra af. B lýsti klæðnaði A og að hún hafi meðal annars klæðst hlýrabol, sem hafi verið rifinn öðru megin. B mundi ekki eftir nærbuxum A, en hún lýsti því að þær hafi síðar haldið á neyðarmóttöku. Þá lýsti hún því að við skoðun þar hafi A þurft að fara út í bíl til að sækja nærbuxur sínar, sem þar voru geymdar. Vitnið, C, vinkona A, kvaðst hafa verið stödd á heimili hennar ásamt B að kvöldi 7. nóvember sl., er A ræddi í símann við ákærða. Fram hafi komið að ákærði hefði viljað fá A til að koma til sín, sem hún hafi ekki viljað í fyrstu, en hún hafi síðan látið til leiðast. Þau hafi ætlað að ræða sín mál. C minnti að A hafi látið til leiðast eftir að ákærði hefði hótað henni að illa færi fyrir henni, ef hún kæmi ekki. Þá minnti hana að rætt hafi verið um það í símtalinu að A ætti á þessum tíma nýjan kærasta. C kvað A hafa hringt í B og látið hana vita af ferð sinni til ákærða 8. nóvemer sl. B hafi síðan látið vitnið vita. Fram hafi komið að A hafi ætlað að stoppa stutt hjá ákærða og að hún myndi láta vita af sér er hún kæmi frá honum. Tveimur tímum síðar hafi B fengið SMS skilaboðin, sem áður var lýst. B hafi þegar hringt til baka, en þá hafi verið slökkt á síma A. Eftir þetta hringdi B í vitnið og lét vita af þessu. C kvaðst hafa lagt þann skilning í skilaboðin að verið væri að biðja um hjálp. Þær B hafi rætt hvað þær ættu að gera og úr varð að þær fóru að heimili ákærða og taldi C að þær hefðu dvalið þar rúma klukkustund. Aðspurð hvers vegna þær hefðu ekki hringt á lögreglu kvað hún þær hafa íhugað það, en ekki hafa þorað það, auk þess sem þeim hafi liðið skár við að sjá hreyfingu inni í íbúðinni, en hún hafi séð hreyfingu inn um rimlagardínu, þar sem hún kvaðst hafa séð í ákærða. Hún kvaðst hafa merkt, á hreyfingu inni í íbúðinni, að eitthvað var að. Þá kvaðst hún hafi heyrt háreysti. C lýsti því er hún sá A koma hlaupandi og grátandi út úr húsinu. Á sama tíma hafi hún hringt í þær B, en A hafi þá séð SMS skilaboðin, sem þær höfðu sent meðan slökkt var á síma A. Stuttu síðar hittust allar þrjár nærri lögreglustöðinni. Þær B hafi reynt að róa A niður, en hún hafi verið með ekka, titrað og skolfið og tæpast getað talað í tíu mínútur. A hafi klæðst rifnum hlýrabol, en nærbuxur sínar hafi hún geymt í veski sínu. Fram hafi komið hjá A að ákærði hefði nauðgað henni. Þá hafi komið fram í frásögn hennar að ákærði hafi haldið hníf að hálsi hennar. Hún hafi greint svo frá að í fyrstu hafi ákærði boðið henni upp á bjór, en hann hafi síðan hótað henni öllu illu og að A hafi vitað að hún kæmist ekki upp með það að gera ekki það, sem ákærði vildi. C hafði eftir A að á endanum hefði hún gefist upp fyrir ákærða, sem þá hafði samfarir við hana. Þær B hafi síðan farið með A á neyðarmóttöku, en hún hafi ekki í fyrstu viljað það, þar sem ákærði hefði hótað henni illu, ef hún greindi frá því sem gerðist. Á neyðarmóttöku hafi A þurft að fara út í bíl til sækja nærbuxur, sem hún gleymdi í veski sínu, eins og lýst var. A kom á neyðarmóttöku kl. 02.00 aðfaranótt 9. nóvember sl. í fylgd B og C. A lýsti fyrir lækni heimsókn sinni til ákærða kvöldið áður og að ákærði hefði nauðgað henni. Lýsti hún hótunum ákærða og ógnandi og niðurlægjandi framkomu hans í hennar garð. Kvaðst A hafa grátið allan tímann meðan á þessu stóð og óttast um líf sitt. Ákærði hefði rifið bol hennar og haft við hana samræði gegn vilja hennar. Frásögn A við læknisskoðunina er efnislega á sama veg og hún greindi frá fyrir dómi og sem rakinn var að ofan. Ósk Ingvarsdóttir, sérfræðingur í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp, skoðaði A þessa nótt. Hún lýsti ástandi hennar svo að hún hafi verið útgrátin og mikið miður sín. Hún hafi verið í sjokki og uppnámi, en yfirveguð í frásögn sinni og hafi greint skilmerkilega frá. Hún hafi verið trúverðug, en virkað mjög óttaslegin. Hún hafi endurtekið í sífellu að hún þyrði ekki að kæra, væri hrædd við gerandann. Hún hafi grátið og setið í hnipri. Ósk Ingvarsdóttir læknir staðfesti fyrir dóminum skýrslu sína eftir skoðun á A á neyðarmóttöku aðfaranótt 9. nóvember sl. Kvað hún hafa komið fram hjá A við skoðunina að hún hafi verið óttaslegin eftir atburðinn, sem hún lýsti, eins og hún hafi upplifað líflátshótun. Ósk skýrði einstaka hluti skýrslu sinnar. Vitnið, Þórunn Finnsdóttir sálfræðingur, skýrði og staðfesti sálfræðiskýrslu, sem dags. er 23. mars 2005, en skýrslan er rituð eftir sjö sálfræðiviðtöl við A. Vitnið, Kristján Ingi Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður, lýsti aðkomu sinni að rannsókn málsins og skýrði hluta rannsóknargagna. Niðurstaða. Ákærði og A höfðu slitið sambandi sínu á þeim tíma, sem í ákæru greinir. Bæði bera þau um það en hvort með sínum hætti. Ákærði og A ræddu saman í síma 7. nóvember 2004, þar sem A ákvað að hitta ákærða á heimili hans næsta kvöld, 8. nóvember. Ákærði hefur borið að ákveðið hafi verið fyrir fram milli þeirra A að þau myndu hafa kynferðisleg samskipti er A kæmi til hans 8. nóvember. A hefur borið að það hafi aldrei vakað fyrir henni og það hafi aldrei borið á góma milli þeirra, enda hefði hún ekki farið til ákærða hefði hún talið að það vekti fyrir honum, eins og hún bar. A hefur borið að hún hafi farið til ákærða þetta kvöld til að binda enda á samband þeirra eins og ráða má af vitnisburði hennar. Fær vitnisburður hennar um tilefni ferðar hennar til ákærða stoð í vitnisburði B og C, sem báðar hlýddu á samtalið og er vísað til þess, sem áður var rakið þar um. Fram kom hjá A að henni hafi ekki verið vel við að dvelja ein með ákærða á heimili hans og lét hún þess vegna B vinkonu sína vita af ferð sinni þangað. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að framburður ákærða sé rangur um það að þau A hafi ákveðið fyrirfram að þau myndu hafa kynferðisleg samskipti, er hún kom á heimili ákærða að kvöldi 8. nóvember sl. A sendi SMS skilaboð, eins og rakið var, frá heimili ákærða. Þótt leggja megi misjafnan skilning í þau skilaboð greindu vitnin B og C svo frá, að í þeirra huga hafi ekki verið neinn vafi á því að eitthvað hafi verið að og að A hafi verið að biðja um hjálp. Brugðust þær við þessu með því að fara að heimili ákærða, eins og lýst var. Vitnið, C, heyrði háreysti frá íbúð ákærða og sá A koma grátandi þaðan út haldandi á hluta af fatnaði sínum. Stuttu síðar hittust allar þrjár og þá var A í rifnum hlýrabol, en ákærði bar hjá lögreglunni að bolurinn hafi ekki verið rifinn er A dvaldi hjá honum. Lögreglan fékk hlýrabolinn sem A klæddist er hún kom til skoðunar á neyðarmóttöku. Ljósmyndir af bolnum sýna að hann er rifinn öðru megin. Að þessu virtu er það álit dómsins að framburður ákærða um að bolurinn hafi ekki verið rifinn, er A dvaldi hjá honum, sé rangur. Rennir þetta stoðum undir vitnisburð A um það hvernig bolurinn rifnaði í átökum eða ryskingum þeirra á milli eins og hún lýsti og rakið var. Eins og rakið var hittu B og C, A, skömmu eftir að hún kom frá ákærða. Lýstu þær slæmu ásigkomulagi hennar og er vísað til vitnisburðar þeirra þar um. Þá greindu báðar frá því að A hefði sagt ákærða hafa nauðgað sér eins og rakið var. Stuttur tími leið uns A fór á neyðarmóttöku, þar sem Ósk Ingvarsdóttir læknir skoðaði hana. Hún kvað A hafa verið í sjokki og uppnámi. Hún hafi verið yfirveguð í frásögn sinni og trúverðug, en mjög óttaslegin og sífellt endurtekið að hún hafi verið hrædd við gerandann. Dómurinn telur sannað með þessum vitnisburði og öðru því, sem rakið hefur verið, að A hafi verið hrædd og óttaslegin og í miklu uppnámi er hún kom frá heimili ákærða í greint sinn. Fær þetta einnig stoð í sálfræðiskýrslu, sem Þórunn Finnsdóttir sálfræðingur ritaði eftir viðtöl við A. Allt rennir þetta stoðum undir vitnisburð A af því sem gerðist. Þegar þetta er virt í heild er það mat dómsins að framburður ákærða af því sem gerðist sé í heild mjög ótrúverðugur og að mestu leyti rangur varðandi það, sem átti sér stað eftir að A kom aftur á heimili ákærða eftir að hafa sótt bjórinn. A greindi B og C frá því grátandi og í miklu uppnámi, nýkomin frá ákærða, að hann hefði nauðgað henni og ógnað með hníf. Í þessu ljósi og að öðru leyti með vísan til þess, sem rakið hefur verið, er framburður ákærða hjá lögreglunni um það, að A hafi lagt dúkahníf að lim hans glottandi og ávarpað hann í hæðnistón, eins og hann lýsti, fráleitur. Þá er framburður ákærða allur á þann veg að A hafi ráðið atburðarásinni. Í raun er framburður ákærða hjá lögreglunni og fyrir dómi þannig, að hann heldur því fram að A hafi nauðgað honum. Auk þessa er framburður ákærða og skýringar á því hvers vegna A fór grátandi frá honum að engu hafandi enda fær hann enga stoð í gögnum málsins. Þá þykja skýringar ákærða á SMS sendingunni, þar sem fjallað er um nauðgun, ekki trúverðugar, en þær skýringar ráða ekki úrslitum eins og hér stendur á. Ákærði og A eru ein til frásagnar um það sem gerðist í íbúð ákærða þetta kvöld, þótt vitnin Bog C, sem heyrðu háreysti, hafi reynt að fylgjast með atburðarásinni meðan þær dvöldu fyrir utan heimili ákærða. Bæði þessi vitni, vitnisburður Óskar Ingvarsdóttur og læknisskoðun, sem hún gerði á A, rifinn hlýrabolur A, það að hún hljóp grátandi og ekki fullklædd, meðal annars nærbuxnalaus, frá heimili ákærða þetta kvöld, rennir allt stoðum undir trúverðugan vitnisburð A. Það sama má segja um tilgang heimsóknar hennar, sem lýst var, og vitnin B og C báru um. Eins og rakið hefur verið er framburður ákærða um flest, sem gerðist á heimili hans þetta kvöld eftir að A sótti bjórinn, mjög ótrúverðugur og að mörgu leyti með ólíkindum. Ekkert í gögnum málsins eða vitnisburði styður framburð ákærða um að málavextir hafi verið eins og hann lýsti þeim. Að öllu þessu virtu er sannað með vitnisburði A, sem fær stoð í vitnisburði B, C og með læknisfræðilegum gögnum, sem rakin voru og með vitnisburði Óskar Ingvarsdóttur og jafnframt með stoð í vitnisburði Þórunnar Hreinsdóttur og með öðru því sem nú hefur verið rakið og að virtum öðrum gögnum málsins, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá, sem í ákæru greinir og að ákærði hafi bæði með því að beita ofbeldi og hótun um ofbeldi þröngvað A til samræðis. Brot ákærða varðar við 194. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákæru greinir. Ákærði á að baki langan sakaferil. Nemur samanlögð óskilorðsbundin refsivist hans tæpum sjö árum. Hann hefur frá árinu 1985 hlotið 13 refsidóma, þar af er einn dómur Hæstaréttar og tveggja ára og 10 mánaða fangelsisdómur frá Þýskalandi fyrir fíkniefnabrot. Hefur ákærði hlotið dóma fyrir umferðarlagabrot, nytjastuld, fíkniefnabrot, þjófnað, fjársvik og skjalafals. Síðast hlaut ákærði dóm 15. nóvember sl., 30 daga fangelsi fyrir umferðarlagabrot og fíkniefnabrot. Ber nú að dæma hegningarauka við þann dóm, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærða er alvarlegt og beindist að mikilsverðum hagsmunum og þykir ákærði hafa sýnt styrkan og einbeittan brotavilja. Allt hefur þetta áhrif til refsihækkunar, sbr. 1., 2. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Að öllu þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð fangelsi í 2 ár. A krefst 1.000.000 króna í miskabætur. Hún á rétt á miskabótum á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Brot ákærða hafði alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir A. Þykja bætur til hennar hæfilega ákvarðaðar 700.000 krónur auk dráttarvaxta frá 19. desember 2004 að telja og til greiðsludags, en upphafstími dráttarvaxta er dagurinn er mánuður var liðinn frá því að ákærða var birt krafan. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 300.000 krónur í málsvarnarlaun til Guðbjarna Eggertssonar héraðsdómslögmanns og 100.000 krónur í réttargæsluþóknun til Steinunnar Guðbjartsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A. A var í fyrstu fráhverf kæru og vildi ekki kæra strax. Ástæðum þessa lýsti Steinunn Guðbjartsdóttir héraðsdómslögmaður, réttargæslumaður A, í bréfi dags. 10. nóvember 2004 en tekið var fram í bréfinu að A hafi verið hrædd við viðbrögð gerandans legði hún fram kæru. Um kl. 11.00 daginn eftir atburðinn, 9. nóvember sl., hafði A samband við Steinunni og vildi leggja fram kæru. Þegar var haft samband við lögreglu með ósk um að fá að leggja fram kæru. Lögð var áhersla á að málið yrði tekið fyrir samdægurs. Fram kom hjá lögreglufulltrúa að lögreglumenn væru á námskeiði og ekki væri mannskapur til að taka á móti kæru. Ekki reyndist því unnt að leggja fram kæru fyrr en daginn eftir, 10. nóvember. Ofangreint bréf Steinunnar Guðbjartsdóttur var sent lögreglustjóranum í Reykjavík en ekki liggur fyrir hvort bréfinu var svarað. Ámælisvert er að lögreglan skyldi ekki taka á móti nauðgunarkæru þegar í stað eins og bar að gera af augljósum ástæðum. Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, Ásgeir Magnússon og Sigrún Guðmundsdóttir. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði A 700.000 krónur í miskabætur auk dráttarvaxta frá 19. desember 2004 að telja og til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 300.000 krónur í málsvarnarlaun til Guðbjarna Eggertssonar héraðsdómslögmanns og 100.000 krónur í réttargæsluþóknun til Steinunnar Guðbjartsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A.
|
Mál nr. 167/2017
|
Kærumál Rannsókn Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu L um heimild til rannsóknar á efnisinnihaldi farsíma í eigu X. Eftir að málið barst Hæstarétti var rétturinn upplýstur um að hin umkrafða rannsókn hefði þegar farið fram. Var málinu því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma BenediktBogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálssonsettir hæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. mars 2017 þar sem sóknaraðila varheimiluð rannsókn á efnisinnihaldi farsíma í eigu varnaraðila sem haldlagðurvar í þágu rannsóknar sakamáls. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Með bréfi lögreglunnar áhöfuðborgarsvæðinu 14. mars 2017 var upplýst að rannsókn á farsíma varnaraðilahefði þegar farið fram í kjölfar uppkvaðningar hins kærða úrskurðar. Samkvæmtþví er sú rannsóknaraðgerð sem varnaraðili leitast við að fá hnekkt með kærusinni þegar um garð gengin. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Máliþessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 768/2012
|
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá
|
Með úrskurði héraðsdóms var leyst úr ágreiningi K og M um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða, meðlagsgreiðslur og umgengni. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að ekki væri grundvöllur til þess að fella niður sameiginlega forsjá K og M og taka kröfu K til greina um forsjá barnanna til bráðabirgða samkvæmt 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 og að samkomulag þeirra um meðlagsgreiðslur og umgengni skyldi vera óbreytt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að henni yrði falin forsjá tveggja barna sinna og varnaraðila til bráðabirgða. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að sér verði falin forsjá barnanna til bráðabirgða, svo og að varnaraðila verði gert að greiða meðlag með þeim og kveðið verði á um umgengni hans við þau á nánar tiltekinn hátt. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði munu aðilarnir hafa verið í óvígðri sambúð á árabilinu frá 1999 til 2010 og eignast á þeim tíma tvær dætur, þá eldri 2003 og hina yngri 2005. Eftir sambúðarslit munu aðilarnir hafa samið um að fara sameiginlega með forsjá barnanna og að eldra barnið hefði lögheimili hjá varnaraðila en það yngra hjá sóknaraðila. Sóknaraðili höfðaði mál á hendur varnaraðila 2. nóvember 2012 og krafðist þess að sér yrði einni dæmd forsjá barnanna. Í framhaldi af því krafðist hún þess fyrir dómi að sér yrði falin forsjá barnanna til bráðabirgða og er sú krafa til úrlausnar í máli þessu. Samkvæmt gögnum málsins komu málefni barna aðilanna til kasta barnaverndar Reykjavíkur á árunum 2010 og 2011, en málum í tilefni af þessu var lokið þar 20. ágúst 2010 og 20. febrúar 2012. Svo sem getið er í úrskurði héraðsdóms bárust barnavernd enn tilkynningar varðandi börnin eftir að síðara málinu var lokið, en eftir fyrirliggjandi gögnum voru þetta tilkynningar 2. apríl 2012 frá skólastjóra í grunnskóla, sem börnin sóttu, frá lögreglu 18. maí sama ár, frá lækni á heilsugæslustöð 17. apríl og 21. september sama ár og loks 9. október 2012 frá barnalækni og sálfræðingi á sama vettvangi. Samkvæmt tilkynningu, sem barnavernd Reykjavíkur lét frá sér fara 14. nóvember 2012, var máli af þessu tilefni lokið þar 2. sama mánaðar. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 598/2007
|
Kærumál Farbann
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ákæra á hendur varnaraðila var gefin út 13. nóvember 2007 þar sem honum eru gefin að sök ýmis þjófnaðar- og hylmingarbrot í félagi við aðra. Með vísan til þess er fallist á með sóknaraðila að uppfyllt séu skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.