Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 74/2008
Kynferðisbrot Miskabætur
A og R voru ákærðir fyrir kynferðisbrot með því að hafa í sameiningu og með ofbeldi báðir reynt að hafa samfarir við X og neytt hana til að hafa við þá munnmök. Var talið hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi beitt X kynferðislegu ofbeldi, enda hefði ekkert haldbært komið fram í málinu sem veikti framburð X eða drægi úr trúverðugleika hennar. Við ákvörðun refsingar var litið til þess hve hrottalegur verknaður ákærðu var, þess mikla sálartjóns sem hann olli X og fullkomins skeytingarleysis ákærðu fyrir líðan X, kynfrelsi og æru. Var refsingin ákveðin í ljósi þess og að um samverknað ákærðu var að ræða, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þótti refsing beggja ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í fimm ár. Þá voru ákærðu dæmdir til að greiða sameiginlega miskabætur til X að fjárhæð 1.200.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 31. janúar 2008 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem staðfestingar á sakfellingu ákærðu, þyngingar á refsingu og að þeir verði dæmdir sameiginlega til að greiða X 4.000.000 krónur með vöxtum eins og í ákæru greinir. Ákærðu krefjast aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð og gæsluvarðhald þeirra dregið frá refsingunni. Þá krefjast þeir þess að bótakröfu X verði vísað frá dómi, en til vara að krafan verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu og refsingu. Frá henni skal draga gæsluvarðhald sem þeir hafa sætt frá 12. nóvember 2007. Þá verður einnig með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða hans að X eigi rétt til miskabóta úr hendi ákærðu. Er fjárhæð þeirra ákveðin 1.200.000 krónur, sem ákærðu verður gert að greiða sameiginlega með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra svo og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærðu, Arunas Bartkus og Rolandas Jancevicius. Frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald þeirra frá 12. nóvember 2007. Ákærðu greiði X sameiginlega 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. nóvember 2007 til 12. janúar 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærðu greiði hvor fyrir sitt leyti málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, hæstaréttarlögmannanna Björns Jóhannessonar og Björgvins Jónssonar, 435.750 krónur til hvors. Ákærðu greiði sameiginlega annan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 237.258 krónur, þar með talda þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2008. Ríkissaksóknari höfðaði málið með ákæru útgefinni 19. desember 2007 á hendur ákærðu, Arunas Bartkus, kt. [...] og Rolandas Jancevicius, kt. [...], litháískum ríkisborgurum, báðum til heimilis að [...], Reykjavík, til refsingar fyrir nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992 og 3. gr. laga nr. 61/2007, með því að hafa, aðfaranótt laugar­dagsins 10. nóvember 2007, í húsasundi við Laugaveg eða Vitastíg í Reykjavík, í sameiningu og með ofbeldi reynt báðir að hafa samræði við X, fædda 1962 og neytt hana til að hafa við þá munnmök, en við háttsemina hlaut X rispur, roða og bólgu á kynfærum og fjölmargar rispur og marbletti á baki, rass­kinnum, brjóstum og útlimum. X, [...], Reykjavík, krefst þess að ákærðu verði jafnframt dæmdir til að greiða henni óskipt 4.000.000 króna í miskabætur með vöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. nóvember 2007 til 12. janúar 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðu krefjast sýknu af refsikröfu ákæruvaldsins og frávísunar á nefndri bóta­kröfu, en að því frágengnu verði þeir dæmdir til vægustu refsingar sem lög leyfa og bætur lækkaðar verulega frá því sem krafist er. I. Aðfaranótt laugardagsins 10. nóvember 2007 kl. 05:30 leitaði X til Neyðarmóttöku Landspítalans (LSH) vegna nauðgunar, sem átt hefði sér stað milli kl. 03 og 04 um nóttina. Í skýrslu Arnars Haukssonar kvensjúkdómalæknis, sem hann staðfesti fyrir dómi, segir að X hafi verið verulega ölvuð og í uppnámi. Hún hafi grátið, liðið afar illa og átt erfitt með að rifja upp heildstæða atburðarás, en að sögn X hafi hún hitt tvo útlendinga á veitingastaðnum M við Laugaveg. Mennirnir hafi boðið henni drykk, þá langað að fara og gera eitthvað og hún boðið þeim að koma með sér að hitta vini hennar. Mennirnir hafi fyrst viljað koma við annars staðar, þau farið inn í eitthvert húsasund og leitað skjóls fyrir rigningu. Þar hafi annar mannanna byrjað að reyna við X og hún beðið hann að slaka á, en félagi hans þá kippt undan henni fótum og hún fallið á malar­borna jörðina. Í framhaldi hafi mennirnir dregið niður um hana gallabuxur, flett upp bol hennar og peysu, klipið og kreist brjóst hennar og líkama, sest ofan á andlit hennar, báðir troðið getnaðarlim í munn hennar og annar þeirra jafnvel fengið sáðlát. Mennirnir hafi einnig troðið fingrum inn í leg­göng hennar og hlegið á meðan, auk þess sem annar þeirra hafi reynt að taka hana í rassinn. X hafi streist á móti og beðist vægðar, en hún hefði óttast um líf sitt. Aðspurð kvað hún mennina einnig hafa átt samræði við hana um leggöng og káfað á kynfærum hennar, rassi og brjóstum. Í skýrslunni er getið um mikinn sand í aftan­verðum brjósta­­­haldara og sand í hári X, eyrum og við nára og leggangaop, en fyrir dómi bar Arnar að sér hefði fundist þetta „sláandi“. Af áverka­lýsingu má ráða að X hafi verið með tvo smáa marbletti á hægra brjósti og aðra tvo innanvert á vinstri upp­hand­­legg, greinilega eftir fingur­góma. Þá hafi hún verið með 3x2 sm. mar­blett á vinstra læri, tvær þverliggjandi rispur á vinstri sköflungi og tvær rispur og byrjandi mar­­blett á hægri fótlegg. Bak hennar ofan­­vert hafi verið alsett hrufli og ótal rispum og á utan­verðum rasskinnum hafi sést skýrar rispur og senni­lega mar. Við skoðun á kyn­færum hafi greinst roði og bólga við ytra leggangaop og í það minnsta þrjár rispur í opinu, en leg­göng hafi verið afar þurr. Nefndir áverkar voru færðir inn á líkamsteikningar og ljós­myndaðir og eru þau gögn meðal framlagðra skjala. Segir í skýrslunni að áverkarnir sam­rýmist vel frásögn X og fyrir dómi áréttaði Arnar að áverkar á kynfærum ættu sér örugglega ytri orsakir, svo sem eftir fingur eða getnaðarlim. Arnari voru sýndar ljósmyndir af baki X og stað­­festi að brjósta­haldari hefði verið úr lagi genginn og hægri hlíri þvældur í hliðar­­stykki flíkurinnar. Fram kemur í skýrslunni að X sé öryrki, 171 sm. á hæð og hafi vegið 114 kíló. Rennblautar gallabuxur hennar hafi verið teknar til varðveislu og sýni tekin til sæðis­- og kynsjúkdóma­leitar, jafnframt því sem X hafi kl. 07 gefið blóð- og þvag­sýni til alkóhólgreiningar. Reyndist alkó­­hól í blóði 2,09 ‰ og 1,94 ‰ í þvagi. Hrefna Hugósdóttir hjúkrunarfræðingur var Arnari til aðstoðar umrædda nótt. Fyrir dómi bar hún að X hefði grátið við komu á Neyðarmóttökuna, verið í miklu upp­námi og „tætingsleg“, með úfið hár og mikla möl og lauf í blautum fatnaði sínum. Hrefna staðfesti að X hefði verið ölvuð og bar að við endursögn atburða­ hefði hún farið úr einu í annað, ekki verið viss um nákvæma tímaröð, en lýst hverju atviki fyrir sig og verið mjög föst í sjálfri brotalýsingunni. Hrefna las upp úr eigin skýrslu frásögn X og samrýmist hún lýsingu Arnars í öllum meginatriðum. Hrefna sinnti einnig endur­­komum X 14. og 20. nóvember og 21. desember og ritaði um þær skýrslur. Er nánar vikið að þeim og vætti Hrefnu í XI. kafla. II. Í málinu liggur fyrir að X fór frá vettvangi heim til sonar síns, A, að [...] og að um kl. 04:30 komu þangað dóttir hennar, B og C, sambýliskona A, en þær höfðu verið að vinna á M og vissu einhver deili á ætluðum árásar­mönnum. Af lýsingu þeirra og myndum úr eftirlits­kerfi veitinga­­staðarins beindist grunur að tveimur karl­mönnum, einum hávöxnum, stutt­­­klipptum og með há kollvik, íklæddum dökkum fötum og öðrum lágvaxnari, íklæddum hvítum skóm, í hvítri úlpu og með ljósa húfu á höfði, en þeir sjást eiga samskipti við X laust eftir kl. 03 og yfirgefa staðinn um kl. 03:12. Er óumdeilt að ákærði Arunas svarar til lýsingar á þeim hávaxna og ákærði Rolandas til þess lág­vaxnari. X, sem var íklædd galla­buxum, lopapeysu með rennilás og með hvítan trefil um hálsinn, sést fara út af staðnum um kl. 03:29. III. Sunnudaginn 11. nóvember fór X á lögreglustöð og kærði hina ókunnu árásar­­­­menn fyrir nauðgun í húsasundi á mótum Vitastígs og Laugavegar 64. X kvaðst hafa verið að drekka bjór heima hjá sér aðfaranótt laugardagsins og ákveðið að kíkja til dóttur sinnar á M. Þar hefði hún hitt kunningjakonu sína og þær tekið tal saman. Síðar um nóttina hefði hún spjallað við kunningja systur sinnar og verið ein við barinn, rétt fyrir lokun staðarins, þegar tveir útlendingar, annar um 185-190 sm. á hæð og hinn um 170 sm., hefðu komið til hennar og sá lægri (ákærði Rolandas) farið að ræða við hana á ensku. X kvaðst hvorki muna efni samtalsins né af hverju hún hefði farið með þeim að útidyrum staðarins, en einhverra hluta vegna hefðu þau síðan gengið saman upp Laugaveginn og hún og ákærði Rolandas jafnvel rætt um að fara á annan veitingastað. Þegar þau hefðu komið að húsasundinu hefði sá hávaxnari (ákærði Arunas) veifað, eins og til merkis um að þau gætu stytt sér leið gegnum sundið, X farið þar inn með ákærðu og framhjá ljósleitri fólksbifreið, en við hlið hennar hefði verið lítið skot. Í sömu andrá hefði ákærði Arunas hrint henni með bakið ofan á vélarhlíf bifreiðarinnar, hann og meðákærði flissað og rætt saman á erlendu tungu­­máli, en í kjölfarið hefði ákærði Arunas löðrungað hana, tekið í hár hennar og sveigt höfuð hennar aftur og annar hvor ákærðu dregið gallabuxur hennar niður á ökkla. Í framhaldi hefðu þeir reynt að snúa henni við, en X streist á móti og fallið með bakið niður á möl við hlið bifreiðarinnar. Þar hefði annar ákærðu rifið upp um hana peysu, bol og brjósta­haldara og ákærði Arunas reynt að þröngva getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar, en þau verið afar þurr og honum því ekki orðið ágengt, en X fundið mikinn sárs­auka á meðan. Ákærði Rolandas hefði síðan reynt að hafa samræði við hana um leggöng, en á meðan hefði ákærði Arunas haldið höfði hennar í föstu taki og reynt að þröngva lim sínum upp í munn hennar. Í kjölfar þessa hefði ákærði sest klof­vega ofan á X, slegið limnum utan í andlit hennar og hlegið á meðan hún hefði neyðst til að opna munninn og hann troðið limnum upp í hana. Ákærði Rolandas hefði svo sest með afturendann upp að andliti hennar, hún reynt að snúa höfðinu frá, en ákærði þá snúið sér við, rekið liminn upp í munn hennar og sagt við hana á ensku að ef hún yrði samvinnuþýð fengi hún að fara eftir um þrjár mínútur. Kvaðst X halda að ákærði Rolandas hefði síðan fellt sæði í munn hennar, en á meðan hefði höfði hennar verið haldið föstum tökum. Hún kvaðst hafa verið skelfingu lostin og reynt að leiða hugann frá téðum atburðum, en að lokum hefðu ákærðu sleppt henni og gengið hlæjandi á brott, en X farið rakleiðis heim til sonar síns, fegin að sleppa lifandi úr klóm ákærðu. Dóttir hennar hefði komið þangað skömmu síðar og ekið henni á Neyðarmóttökuna. IV. Ákærðu voru handteknir kl. 15:25 á sunnudeginum og færðir á lög­reglustöð, þar sem Sveinn Magnússon læknir framkvæmdi líkams­skoðun. Í vott­orðum Sveins segir að ákærðu hafi verið samvinnuþýðir, en þar er ákærða Arunas lýst sem vöðvastæltum manni, sem hafi mælst 187 sm. á hæð og vegið 79 kíló. Hann hafi verið með hrufl vinstra megin á efri vör, ferskt hrufl á hægra handarbaki og á framan­verðum vinstri sköflung. Ákærða Rolandas er lýst með sama hætti, en hann hafi mælst 170 sm. á hæð og vegið 70 kíló. Við skoðun hafi sést tvö fersk hruflsár á ofanverðum hægri únlið. Ákærðu var dregið blóð til DNA rann­sókna og sýni tekin til mótefna­mælinga og kyn­sjúk­dómagreiningar. Samkvæmt niður­­stöðum sýklafræði- og veiru­fræði­­deilda LSH, sem Arthur Löve sérfræðingur í veirufræði staðfesti fyrir dómi, reyndist ákærði Arunas með klamydíu og ákærði Rolandas sýktur af lifrar­bólgu C veirunni. Er nánar vikið að vætti sérfræðingsins í XI. kafla. Ákærðu voru yfirheyrðir að morgni mánudagsins 12. nóvember eftir dvöl í fanga­klefa. Ákærði Rolandas kvaðst hafa kynnst X á M umrædda nótt, rétt fyrir lokun staðarins, ákærði spurt hvort hún væri fús til kynmaka við hann og með­ákærða Arunas, hún verið því samþykk, leyft ákærða að káfa á risastórum brjóstum hennar við barinn, jafnt innan sem utan klæða og hún virst lítt klár í kollinum og auð­trúa þegar þeir hefðu sagt að brjóst hennar væru falleg. Tók ákærði fram að þau hefðu öll verið mjög drukkin. Í framhaldi hefðu þau farið út af staðnum, gengið austur Lauga­veg og upp Vitastíg, fundið þar afdrep í bifreiðskýli við fjölbýlishús og X haft munnmök við ákærða í skjóli fyrir rigningunni þá um nóttina. Ákærði lýsti atburðum nánar á þann veg að X hefði lagst með bakið ofan á vélarhlíf grárrar bifreiðar og dregið buxur sínar niður að hnjám, en ákærði síðan klætt hana úr þeim til að geta glennt fætur hennar betur sundur. X hefði losað um tölu á buxum ákærða, hann því næst klætt sig úr þeim, en þegar á reyndi hefði hann ekki ratað í leggöng X og því ekki getað haft sam­ræði við hana. Hann hefði því spurt X hvort hún vildi ekki totta getnaðar­lim hans í staðinn, hún samþykkt það og ákærði fellt sæði í munn hennar. Á meðan á þessu stóð hefði X runnið nokkrum sinnum ofan af vélar­hlífinni, skollið með rassinn á malarborna jörðina, eflaust rispast við það og ákærðu þurft að hjálpa henni á fætur, en að sögn ákærða hefði X kropið á hnjánum þegar hún hefði tottað hann. Ákærði gat þess að X hefði reynt að aðstoða með­­ákærða við að fá holdris, en gengið erfiðlega, „hún reynt að snerta getnaðar­lim hans með höndunum og gefa honum munnmök“. Með­ákærði hefði í eitt skipti náð stinningu, en hún ekki varað nógu lengi „til að geta stundað kynmök“ við X. Sjálfur hefði ákærði klætt sig í buxur að lokinni full­nægingu, hann og með­ákærði gengið á brott og farið á öldurhús í mið­bænum. Ákærði Arunas kvaðst hvorki kannast við að hafa nauðgað X umrædda nótt né heldur að hafa verið á vettvangi slíks brots. Hann sagðist hafa farið út að borða að kvöldi þáliðins föstu­dags ásamt meðákærða Rolandas, þeir drukkið bjór og ákærði verið fremur ölvaður þegar þeir hefðu farið þaðan eftir miðnætti á skemmtistaðinn Vegas. Þar hefðu ákærðu fengið sér bjór og spilað biljarð fram að lokun staðarins, en þá farið heim í leigubifreið, án viðkomu á öðrum veitingastöðum, að því er ákærða minnti. Ákærða var í framhaldi sýnd mynd úr eftir­lits­kerfi M, bar þá kennsl á sig og með­ákærða, en sagðist muna óljóst eftir veru sinni þar og bar fyrir sig ölvun. Ákærða var loks kynnt að meðákærði hefði greint frá því að þeir hefðu báðir átt kynferðis­­legt sam­neyti við X í húsasundi skammt frá veitingastaðnum og sagðist ákærði ekki muna eftir slíku. Ákærðu voru samdægurs hnepptir í gæsluvarðhald, sem síðan hefur verið fram­lengt, síðast með dómum Hæstaréttar 21. desember 2007, en samkvæmt þeim skulu ákærðu sæta haldi þar til dómur fellur í málinu, þó eigi lengur en til 31. janúar 2008. V. B og C gáfu skýrslur 12. nóvember og A 13. nóvember. Konunum bar saman um að ákærðu hefðu verið dónalegir og klúrir við þær á barnum, sem og að þær hefðu séð mennina ræða við X skömmu fyrir lokun M. Þá bar þeim saman um að X hefði ætlað að bíða þeirra og verða samferða heim, hún farið út á meðan þær lykju uppgjöri og verið horfin einhverju síðar. A bar að X hefði verið í miklu uppnámi þegar hún hefði knúið dyra á heimili hans, föt hennar öll úr lagi gengin, með laufblöðum, möl og sandi í og bolur og brjóstahaldari teygðir og tosaðir. X hefði sagt að tveir útlendingar hefðu elt hana frá M, dregið hana inn í húsa­­sund og nauðgað henni. Vitnin komu fyrir dóm og er framburður þeirra rakinn í XI. kafla. VI. X gaf aðra skýrslu 14. nóvember, sem tekin var upp á hljóð- og mynd­diska og liggja þeir frammi í málinu. Hún kvaðst muna eftir að hafa hitt ákærðu á M umrædda nótt og hafa rætt lítillega við þá „og svo, eins og ég sagði í hinni skýrslu­­tökunni, þá mundi ég ekki til þess að hafa farið með þeim út ... og svo hérna veit ég núna að ég gerði það ekki, þess vegna hef ég ekki munað það ...“ X kvaðst í framhaldi ekki muna eftir að hafa farið út af veitingastaðnum, vita nú að hún hefði verið beðin að bíða fyrir utan á meðan dóttir hennar og kærasta sonarins lykju upp­gjöri, en þess í stað hljóti hún að hafa ákveðið að ganga heim og hitt ákærðu einhvers staðar á leiðinni. X nefndi Laugaveg í því sambandi og sagðist ráma í að hafa talað við ákærða Rolandas. Hún kvaðst síðan muna að ákærði Arunas hefði hent eða ýtt henni með bakið ofan á vélarhlíf fólksbifreiðar, sem lagt hefði verið á milli hús­veggja við gangstétt nálægt Laugavegi. X kvaðst og muna eftir svörtu veggjakroti á öðrum veggnum og ráma í hvítar hurðar á hinum, en við hlið bílsins hefði verið lítið pláss og undirlag malar­borið. Henni hefði fundist hún vera afkróuð milli nefndra hús­veggja og sagðist halda að um yfirbyggt rými væri að ræða. Nánar aðspurð um ætlaða árás greindi X frá því að hún hefði orðið hissa við framferði ákærða Arunas, spurt hvaða fíflagangur þetta væri, ákærðu þá hlegið og rætt saman á erlendu tungumáli, þar sem hún hefði legið á vélarhlífinni. Í fram­­haldi hefði ákærði Arunas löðrungað hana, dregið buxur hennar niður á kálfa, lyft upp peysu hennar og brjóstahaldara, klipið hana í brjóstin, ítrekað reynt að snúa henni yfir á magann og X óttast að hann hyggðist eiga við hana enda­þarms­mök. Við þær aðfarir hefði hún fallið með bakið í mölina og ákærði Arunas reynt að hafa við hana samræði um leggöng, en það ekki tekist þar sem leggöngin hefðu verið afar þurr. X kvað ákærða Rolandas einnig hafa reynt að nauðga henni í leg­göng, en á meðan hefði ákærði Arunas verið við hlið hennar, slegið getnaðarlim í andlit hennar og reynt að reka liminn í munn hennar. Að sögn X hefði hún reynt að snúa höfðinu frá, en þá hefði ákærði Rolandas sest öfugur ofan á andlit hennar, því næst snúið sér við, annar hvor ákærðu haldið höfði hennar föstu, ákærði Rolandas þröngvað lim sínum upp í munn hennar og sagt að ef hún yrði almennileg fengi hún fljótlega að sleppa. X kvaðst halda að ákærði hefði fellt sæði í munn hennar. Við svo búið hefðu ákærðu farið á brott og X haldið rakleitt heim til sonar síns. Hún tók fram að ákærðu hefðu hlegið meira og minna meðan á öllu þessu stóð, eins og um einhvers konar skemmti­atriði væri að ræða. X fór samdægurs í vettvangsgöngu með lögreglu, vísaði á malar­borið húsa­sund á mótum Vitastígs og Laugavegar 64 og kvaðst viss að um vett­vang væri að ræða. Liggja fyrir ljósmyndir af þeim stað, sem sýna útbreitt veggja­krot og hvítar hurðar. X áréttaði fyrri vitnisburð við skýrslugjöf 5. desember, taldi ofan­greint húsa­­sund vera réttan brota­vett­vang, sagði fráleitt að hún hefði samþykkt að eiga kyn­­mök við tvo ókunna útlendinga á þeim stað og kvaðst myndu hafa boðið ákærðu heim til sín í næsta nágrenni, hefði hún á annað borð viljað slá sér upp með þeim. Meðal gagna málsins eru niðurstöður rannsókna á lífsýnum frá X og á fatnaði hennar. Í ljós komu sautján blettir á bol hennar og ullarpeysu, sem innihéldu sáð­frumur, not­hæfar til DNA kennslagreiningar. Slík greining hefur ekki farið fram. VII. Ákærði Rolandas hélt fast við fyrri framburð við yfirheyrslu 16. nóvember og sagði X hafa samþykkt að eiga kynmök við báða ákærðu í samtali á M. Hann kvað upptökur úr eftirlitskerfi staðarins myndu sýna og staðreyna að ákærðu hefðu snert brjóst hennar. Þeir hefðu síðan farið út við lokun og verið að reykja þegar X hefði komið út, hún áréttað vilja til samfara við ákærðu, þau því næst gengið saman upp Lauga­veg og farið inn í bílskýli í nálægri hliðargötu. Ákærði stað­festi fyrri atvika­­lýsingu í skýlinu, kvað ekkert hafa gerst þar með óvilja X og sagði hana hafa vísað lögreglu á rangan vettvang. Í framhaldi benti ákærði á yfirbyggt bílskýli við Vita­­stíg 15, en ljósmyndir af þeim vettvangi sýna 5x6 metra malarlagt skýli, alsett veggj­akroti og með brúnni hurð innst í öðru horni. Fram kom í máli ákærða að X hefði sagst eiga mann, hún hafa þurft að útskýra rispur á baki eftir að hafa riðið öðrum og því hefði hún lagt fram greinda kæru. Hún hefði engu síður samþykkt kynlíf með ákærðu og látið það í ljós á ensku, eitthvað á þessa leið: „Gott, allt í lagi.“ Ákærði Arunas hélt einnig fast við fyrri framburð, tók fram að hann hefði verið mjög ölvaður umrædda nótt og því myndi hann ekki eftir að hafa verið á M. Hann kvaðst hins vegar muna eftir að hafa farið inn á Vegas og síðan að hafa verið kominn heim. Í framhaldi kvaðst ákærði ekki muna eftir kynferðislegu sam­neyti við X og sagðist hvorki geta staðfest né rengt framburð með­­­ákærða og X í því sambandi. Ákærði kvaðst vera alkóhólisti og eiga það til að fá „blackout“. Ákærðu voru yfirheyrðir að nýju 12. desember, en við það tækifæri mótmæltu þeir framlagðri bótakröfu X. VIII. Í málinu liggja fyrir greinargóðar ljósmyndir og lýsing aðstæðna við vettvang atburða samkvæmt frásögn X annars vegar og ákærða Rolandas hins vegar. Í báðum tilvikum er um óupplýst rými að ræða. Fram kemur í skýrslum lögreglu að X hafi ekki treyst sér til að fullyrða um vettvang við skoðun 10. nóvember, en eftir að hafa skoðað nokkur port og innkeyrslur 14. nóvember hafi hún verið ­ákveðin í afstöðu sinni. Þrátt fyrir ítarlega eftirgrennslan hafðist ekki uppi á sjónar­vottum og umrædd bifreið hefur ekki fundist. Samkvæmt lauslegri mælingu eru um 250 metrar frá M að sögðum vettvangi X við horn Laugavegar 64 og Vitastígs, en þar, allt að 100 metrum ofan Laugavegs, nokkurn veginn miðja vegu milli Grettisgötu og Njálsgötu, er sagður vettvangur ákærða Rolandas. Loks ber að geta vottorðs frá Veðurstofu Íslands, en samkvæmt því var súld í Reykjavík kl. 03 aðfaranótt laugardagsins 10. nóvember, hægur vindur og þriggja stiga hiti. Veður hafði lítið breyst kl. 06, en þá er skráð rigning og súld. IX. Ákærðu neituðu sök fyrir dómi. Ákærði Arunas kvaðst ekki muna eftir að hafa verið í eða við M umrædda nótt, þótt hann þrætti ekki fyrir það og sagðist ekki minnast þess að hann eða meðákærði Rolandas hefðu átt kynferðislegt samneyti við X. Ákærði tók fram að hann hefði verið mjög drukkinn um nóttina, sagði sem fyrr að hann væri alkóhólisti og ætti vanda til að fá „blackout“ og missa minni um tíma ef hann drykki of mikið. Að sögn ákærða hefði hann byrjað að drekka um kl. 17 daginn áður, farið út að borða um kvöldið og þaðan á Vegas í kringum miðnætti, ásamt meðákærða. Hann kvaðst muna eftir að þeir hefðu spilað biljarð og drukkið bjór, en næst myndi hann svo eftir sér heima í [...]. Ákærði skýrði áverka sína þannig að hann hefði nýlega meitt sig í byggingar­vinnu. Ákærði Rolandas kvaðst hafa farið á M ásamt meðákærða Arunas, þeir hitt X og sest hjá henni við borð nálægt barnum. Ákærði hefði fært kynlíf í tal, haft orð á því hvort X hefði áhuga á slíku með ákærðu og hún samþykkt að eiga kyn­mök við þá báða. Þau hefðu öll verið mjög drukkin og að leika sér, X látið þá þreifa á brjóstum hennar og haft gaman af. Ákærði kvað þau ekki hafa rætt nánar um stað eða stund kynmaka, en við lokun staðarins hefðu hann og meðákærði farið út, X birst nokkrum mínútum síðar, þau gengið þrjú saman upp Laugaveg og X káfað á kynfærum ákærða. Aðspurður hvort þeir hefðu beðið eftir X í þær 17 mínútur, sem liðu milli þess að ákærðu og hún fóru út af staðnum, sagði ákærði það líklegast, nefndi að þeir félagar hefðu verið að reykja fyrir utan, sagðist ekki viss hvort þeir hefðu beðið komu X, en hafi kynlíf verið ákveðið, þá voru þeir að bíða. Að sögn ákærða hefðu hann og X byrjað að kyssast á horni Lauga­vegar og Vitastígs, þaðan gengið upp Vitastíg og inn í bifreiðaskýlið við hús nr. 15, en þar hefði ákærði lagt X varlega ofan á vélarhlíf bifreiðar, þau haldið áfram að kyssast, hún losað um buxur þeirra beggja, dregið sínar buxur niður að hnjám og ákærði hjálpað henni úr þeim, svo að hann gæti glennt fætur hennar sundur. Í framhaldi hefði ákærði reynt að hafa samræði við X um leggöng, hún þá runnið ofan af vélarhlífinni og á jörðina, ákærðu hjálpast að við að reisa hana upp að nýju, en X runnið öðru sinni, á rassinn og svo bakið og ákærði þá haldið samfara­tilraunum áfram á jörðinni. Hann kvaðst á engum tíma­punkti hafa náð að setja getnaðarliminn inn í hana og lítið hafa reynt, en X hefði verið stór og mikil um sig og feitur maginn komið í veg fyrir að hann fyndi leggöngin. Þess í stað hefði hann beðið X að hafa við hann munnmök, hún fallist á það, kropið á ber hné niður í mölina, sogið liminn og hann fellt sæði í munn hennar. Meðákærði hefði staðið hjá á meðan, X reynt að gera eitthvað fyrir hann og fróað honum með annarri hendi, en með­ákærði ekki náð stinningu sökum ölvunar. Sagði ákærði X síðan hafa kært þá til lögreglu, af því hún hefði ekki fengið það sem henni hefði verið lofað, þ.e. samræði við báða ákærðu og hún því verið ósátt. Jafnframt sagðist ákærði halda að X hefði eygt fjárvon með kæru sinni. Ákærði kvaðst ekki hafa séð X taka lim meðákærða í munn sér og sagði tilvitnaðar bókanir í skýrslu sinni 12. nóvember vera misvísandi eða rangar að þessu leyti. X lygi til um annað, sem og að meðákærði hefði reynt að eiga við hana samræði. Ákærði þrætti fyrir að hafa beitt X ofbeldi, sagði lýsta áverka á bol hennar og útlimum stafa ýmist af falli niður í mölina eða því að ákærðu þurftu að bisast við að reisa hana á fætur, sagðist ekki vita um tilurð áverka á kyn­færum, en nefndi að þeir gætu annað hvort hafa komið þegar hann hefði reynt að finna leg­göng hennar og farið með fingur að legganga­opi eða verið af völdum kyn­maka við óskyldan aðila síðar um nóttina. Ákærði kvaðst halda að samneyti í bíl­skýlinu hefði staðið yfir í 35-40 mínútur og benti á að ef X hefði öskrað hefði einhver komið á staðinn. Nánar aðspurður um samskipti við X á M sagði ákærði að hún hefði sýnt af sér þá ókurteisi að láta brjóst sín lafa ber út fyrir fötin og ofan á borð og því hefði ekki verið neitt mál að snerta þau. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að hann væri með lifrarbólgusmit. Hann játti rétt að hann hefði leynt fyrir lögreglu sakaferli sínum í Litháen, kvaðst hafa logið til um þetta til að líta betur út og framburður hans teldist sann­­færandi, en svo hefði lögreglan ekkert hlustað á hann hvort eð er. Ákærði þrætti fyrir að hafa verið með klúrt orðbragð við starfsstúlkur á M, benti á að þær tengdust X og stæðu því algjörlega með henni í málinu. X. X bar fyrir dómi að hún hefði farið á M aðfaranótt laugardagsins 10. nóvember, eftir að hafa setið heima og drukkið 4-5 stóra bjóra. Þar hefðu B og C gefið henni einn eða tvo stóra bjóra, hún spjallað við kunningjakonu sína og einnig skólabróður systur sinnar, áður en hún hefði hitt ákærðu við barinn og átt einhver orðaskipti við þá. Hún hefði þá verið „vel í því“. X kvaðst ekki minnast þess að ákærðu hefðu komið við brjóst hennar og taldi slíkt fráleitt. Eftir lokun staðarins hefði hún verið áfram inni á meðan B og C hefðu tekið til og svo myndi hún eftir að hafa farið út og verið á leið heim til sín. Það næsta sem hún myndi væri að hafa „verið komin í þessa aðstöðu“, afkróuð við ein­hverja innkeyrslu og ákærði Arunas hrint henni ofan á vélarhlíf bifreiðar. Henni hefði brugðið við þetta, reynt að reisa sig upp, spurt hvað væri í gangi og hvort ákærðu fyndist þetta fyndið eða sniðugt. X var farin að gráta þegar hér var komið frásögn hennar. Í framhaldi skýrði hún frá því að ákærði Arunas hefði löðrungað hana á vélarhlífinni og reynt að rífa niður um hana buxur, en hún streist á móti og reynt að ýta honum frá. Ákærði hefði haft betur, dregið buxurnar niður, lyft upp peysu hennar og bol og klipið hana í brjóstin, eins og hann vildi meiða hana. Þegar hún hefði maldað í móinn og reynt að lag­færa fatnaðinn hefði hann hlegið og löðrungað hana. Því næst hefði ákærði reynt að þröngva getnaðarlim inn í leggöng hennar, notað til þess hendur og lim, hún fundið sárs­auka í kynfærum, en náð að klemma fætur þannig saman að ákærði hefði hætt þeim tilraunum. X kvaðst ekki vita hvað ákærði Rolandas hefði haft fyrir stafni á meðan, en í kjölfarið hefði ákærði Arunas reynt að snúa X yfir á magann, hún þá óttast endaþarmsmök og streist á móti, en við það hefði hún hafnað á bakinu í mölinni fyrir neðan bifreiðina. Ákærði Rolandas hefði þá reynt að nauðga henni um leg­göng, hún fundið fyrir því með sama hætti og fyrr, en ákærða ekki tekist ætlunar­verk sitt. Á meðan hefði ákærði Arunas haldið um háls hennar og höfuð, slegið lim sínum í andlit hennar og reynt, án árangurs, að troða limnum upp í munn hennar. Ákærðu hefðu báðir hlegið og rætt saman á erlendu tungumáli, ákærði Rolandas því næst hætt við að reyna samræði, snúið sér við, með buxurnar á hælunum og sest öfugur með rassinn ofan á andlit hennar. X hefði reynt að snúa sér undan, en ávallt skorist á baki vegna malar­undir­lagsins. Á meðan hefðu ákærðu hlegið, ákærði Rolandas snúið sér aftur við, sett hnén ofan á axlir hennar og þröngvað lim sínum upp í munn hennar, en ákærði Arunas aðstoðað með því að halda höfði hennar föstu. Ákærði Rolandas hefði haft á orði að ef hún væri kyrr eða stillt í nokkrar mínútur fengi hún að fara. X kvaðst halda að ákærða hefði orðið sáðfall í munn hennar, en sagðist ekki viss, því allt hefði þetta verið eins og í hryllingssögu. Hún sagði ákærðu hafa hætt í kjölfarið, þeir hlegið sem fyrr og gengið á brott, en X farið rakleitt heim til sonar síns. Hún kvaðst ekki vita hve lengi þetta hefði staðið yfir og ekki minnast þess að hafa kallað á hjálp, sagðist hafa verið rosalega hrædd, reynt að líta ekki framan í ákærðu og leiða hugann að einhverju öðru. Hún hefði þó beðið þá að hætta, en þeir bara hlegið að henni. Borin var undir X fyrri frásögn, ýmist á Neyðarmóttöku eða hjá lögreglu, um að hún hefði orðið samferða ákærðu út af M, gengið með þeim upp Lauga­veg, rætt við ákærða Rolandas, ætlað að bjóða þeim heim til vinafólks og ákærði Arunas vísað henni og meðákærða inn í húsasund. Í framhaldi bar X að hún hefði í öllum tilvikum verið að geta í eyður og draga ályktanir um það sem hlyti að hafa gerst, en í raun myndi hún ekki eftir greindum atburðum. X kvaðst hafa sagt lög­reglu hið sama við skýrslu­gjöf 12. nóvember, en sá vitnisburður ekki skilað sér á blað. X vildi ekki full­yrða að hún færi með rétt mál varðandi ætlaðan brotavettvang, en sagðist fremur viss í sinni sök. Öðru máli gegndi um atburði í húsa­sundinu eða bíl­skýlinu, en X sagðist muna þá alla „eins og vídeó­mynd“ í höfði sínu og tók fram að við árás ákærðu hefði runnið af henni „eins og að fara í kalda sturtu“. X var spurð hvort mögulegt væri að hún ruglaðist að einhverju leyti á ætluðum þætti ákærðu hvors um sig og sagði það útilokað. Í fram­haldi var X kynnt misræmi í frásögn um það hvort ákærði Arunas hefði fyrst reynt að nauðga henni um leggöng og svo reynt að snúa henni yfir á magann, eða öfugt. Hún kvaðst ekki viss um þetta, enda hefði allt verið svo hræðilegt. Síðan þá hefði henni liðið ömurlega, átt erfitt með svefn, fengið lyf í því sambandi og hún leitað sál­fræði­aðstoðar. Hún hefði lengi vel ekki þorað að fara út fyrir hússins dyr, ekki viljað vera ein heima og orðið tauga­veikluð ef hringt var dyra­bjöllu eða í síma. Þá hefði henni verið brugðið vegna lifrarbólgu­sýkingar ákærða Rolandas og hún orðið hrædd við smit. XI. B bar að ákærðu hefðu komið á M á undan X, B afgreitt þá á barnum og þeir verið örir, afar dónalegir og klúrir í orðbragði. Ákærði Rolandas hefði til að mynda sagt við hana eitthvað á þessa leið: „I like you, you give me money and I will fuck you“. Þá hefði hann spurt C hvort hún ætti kærasta og því næst spurt hvort hún vildi ekki eignast tvo til viðbótar. B bar að þegar X hefði komið á staðinn hefði hún fengið sér bjór, rætt við gamla vinkonu og síðar sest að spjalli við ákærðu í sófa við barinn. B hefði heyrt þá biðja X að fara eitthvert með þeim, en hún neitað og einnig sagt eitthvað á þessa leið: „I´m not going to fuck you guys“. B kvaðst ekki vita um ölvunar­ástand ákærðu, en sagði X hafa verið „vel í glasi“ við lokun staðarins um kl. 03, en þá hefði B beðið ákærðu að yfirgefa staðinn og jafnframt bannað móður sinni að fara með þeim út að reykja, eins og þeir hefðu talað um. Hún kvað X hafa verið sátta við þá ákvörðun og hafa nefnt að hún ætlaði að bíða eftir B og C og verða þeim samferða. Hún hefði því setið nokkra stund inni á staðnum og ekkert minnst á ákærðu, en síðan orðið að fara út og bíða þar á meðan fjár­hags­legt uppgjör færi fram. Þar hefði X staðið skamma stund, en verið farin þegar B hefði gáð næst. B og C hefðu síðan lokið uppgjöri um kl. 04-04:15 og gengið heim til C á [...]. X hefði verið í „sjokki“, buxur hennar blautar, gróður í hári hennar og trefli og bolur og brjóstahaldari snúnir. A hefði sagt að X hefði orðið fyrir árás tveggja manna í einhverju porti og B stungið upp á því að hún færi á Neyðar­móttökuna. Þar hefði X sagt henni að tveir menn hefðu nauðgað henni. C bar að X hefði komið á M einhvern tíma eftir miðnætti, ákærðu verið þar fyrir og C afgreitt þá á barnum. Þeir hefðu ekki verið sjáanlega ölvaðir, en örir og einkar dónalegir, spurt hve mikið kostaði að sofa hjá C og einnig spurt um framboð og verðlag á vændiskonum. C hefði því ekki litist á þá. Hún kvað X hafa fengið sér í það minnsta einn bjór og ekki virst áberandi ölvuð. Hún hefði rætt við ákærðu í sófa við barinn, en C ekki heyrt orða­skil. X hefði síðan ætlað út við lokun staðarins um kl. 03, en þær B stöðvað hana, því ákærðu hefðu verið á leið út á sama tíma. X hefði hvorki tekið þessu illa né haft orð á því að hún vildi fara burt með ákærðu, hún því setið áfram inni meðan á tiltekt stóð og ýmist sagst ætla að verða samferða stúlkunum eða fara ein heim. X hefði síðan orðið að fara út vegna fjármálauppgörs og C næst séð hana heima á [...] milli kl. 04:15 og 04:30. X hefði verið í „sjokki“, lítið getað tjáð sig, en þó sagt að „þeir“ hefðu ráðist á hana. C hefði strax skilið það svo að um ákærðu væri að ræða og að þeir hefðu nauðgað henni. „Útgangurinn“ á X hefði borið þess merki, hún verið „drulluskítug“, trefill hennar og hár full af laufi, peysa og bolur togaðir til og brjóstahaldari „á hliðinni“. A bar að X hefði ítrekað hringt dyrabjöllu heim hjá honum og verið hágrátandi, illa til fara og föt hennar rifin og tætt. Hann hefði spurt hvað komið hefði fyrir og X sagst hafa verið á bar og þaðan farið áleiðis heim þegar tveir menn hefðu ráðist á hana og nauðgað henni í húsasundi. B og C hefðu komið skömmu síðar og þá skýrst um hverja væri að ræða. A kvað móður sína hafa verið undir áhrifum áfengis, en alls ekki ofurölvi. Borin voru undir A ummæli hans hjá lögreglu, höfð eftir X, að tveir útlendingar hefðu „elt hana frá M“ og sagðist hann hafa skilið X svo að viðkomandi hefðu annað hvort elt hana eða beðið eftir henni. Arthur Löve bar að ákærði Rolandas væri sýktur af lifrarbólgu C veirunni og að hún væri í öllum líkamsvessum. Hins vegar liðu yfirleitt áratugir áður en sýkingar­ein­kenni kæmu fram, en í verstu tilfellum leiddi veiran til skorpulifrar eða lifrarkrabba­meins og eftir atvikum dauða. Á hinn bóginn hefði veiran í fjölda tilvika alls engin áhrif á heilsufar viðkomandi og taldi Arthur ekkert benda til þess að ákærða hefði mátt vera kunnugt um sýkinguna. Hann kvað algengustu smitleiðina vera gegnum blóð­blöndun, svo sem hjá sprautusjúklingum, en fólk gæti einnig smitast með sæði, ef það kemst í opin sár. Ella væri afar lítil eða engin smithætta. Að sögn Arthurs líða ávallt 2-6 mánuðir frá ætluðu smiti og þar til unnt er að kveða upp úr um hvort slíkt hafi átt sér stað. Komi í ljós að X hafi smitast séu um 25% líkur á því að veiran valdi henni skaða. Aðspurður um klamydíusmit ákærða Arunas bar Arthur að baktería af þessum toga hefði yfirleitt lítil eða engin áhrif á heilsu hins smitaða og gæti viðkomandi því borið hana mánuðum eða árum saman án þess að vita af því. Hrefna Hugósdóttir staðfesti fyrir dómi þrjár skýrslur vegna endurkomu X á Neyðarmóttökuna, 14. og 20. nóvember og 21. desember. Við þá fyrstu hefði X verið mjög illa á sig komin, sýnt mikil andleg og líkamleg kreppuviðbrögð, fundist hún skítug, sagst lítið geta sofið, finna fyrir ógleði og hafa enga matarlyst. Við það tæki­­­færi hefðu verið teknar myndir af nýju mari á brjóstum og kviði X. Sex dögum síðar hefði staðan verið lítt breytt, X litið illa út, sagst enn vera aum í hálsi, baki og öxlum og afar kvíðin vegna óvissu um sjúkdóms­smit af völdum ákærðu. Við síðustu greiningu hefði staðan verið eilítið skárri, sektarkennd minni, en X sem fyrr afar döpur og kvíðin og hún kvartað um höfuðverki og mikla vöðva­bólgu í herðum. Hún þyrði vart út úr húsi, endurlifði atburði, ætti erfitt með svefn og vaknaði oft um nætur. Ragna Ragnarsdóttir sálfræðingur staðfesti fyrir dómi álitsgerð um líðan X og afleiðingar ætlaðra kynferðisbrota. Segir þar að X hafi verið vísað til Rögnu um miðjan nóvember, þær ræðst við í síma, X vart treyst sér í viðtal og ekki mætt í tvö slík, en 19. desember sagst vera að niðurlotum komin, hrædd og kvíðin vegna komandi jóla. Þær hefðu mælt sér mót og X komið í fjögur viðtöl, 7., 8., 9. og 11. janúar. Ragna kvað X bera skýr og afdráttarlaus einkenni áfallastreituröskunar í sam­­ræmi við viðurkennda staðla, sem komið hefðu fram í nefndum viðtölum og sál­fræði­­prófunum og lýstu sér í miklum ótta og hjálpar­leysi, miklum svefntruflunum, endur­­upplifun atburða og hliðrun, þ.e. X reyndi að koma sér hjá og flýja aðstæður, sem gætu leitt hugann að sömu atburðum. Ragna kvað X einatt hafa verið sjálfri sér samkvæm í svörun og taldi einsætt að hún væri ekki að spinna upp atburði og umrætt sjúkdómsástand. Hún kvað eldri þunglyndis­einkenni X ekki hafa áhrif á mat sitt, en þunglyndi gæti magnast við hið nýja áfall og vissulega gert X erfiðara með að vinna úr því. Ragna kvað X eiga afar langt í land með að ná bata af nefndu sjúkdómsástandi, gat þess að X eygði nú von og ætti að geta náð sér að fullu, en til þess þyrfti langvarandi viðtalsmeðferð, mun fleiri en þau tíu viðtöl, sem Neyðarmóttakan tryggði fórnarlömbum kynferðis­afbrota. XII. Samkvæmt 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skulu röksemdir dómara lúta að því hvað teljist sannað og með hverjum hætti. Um sönnun fer annars eftir reglum 45.-48. gr. laganna. Í því sam­bandi ber að meta skynsamlegan vafa til hagsbóta fyrir ákærðu, bæði um atriði er varða sekt þeirra og önnur, sem telja má þeim í óhag. Sönnunarbyrði hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 45. gr., en sönnunar­­mat dómara er frjálst, þó þannig að dómur skal fyrst og fremst reistur á sönnunar­­­gögnum, sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 48. gr. Niðurstaða í málinu veltur á því hvort ákæruvaldinu hafi tekist lögfull sönnun um að ákærðu hafi umrætt sinn, í húsasundi við Lauga­veg eða Vitastíg, í sameiningu og með ofbeldi reynt að hafa samræði við X og neytt hana til að hafa við þá munnmök, allt með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæru. Komi til sak­fellingar varðar háttsemin eigi minna en árs fangelsi og eftir atvikum allt að 16 ára fangelsi, sbr. 1. mgr. 194. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Í ákæru er brotavettvangur sagður við Lauga­veg eða Vitastíg. Ákærða Rolandas og X ber ekki saman um þetta atriði. Telur X að brotið hafi verið gegn henni í húsa­sundi á mótum Vitastígs og Laugavegar 64, en ákærði hefur lýst kynmökum, með samþykki þeirra beggja, í bifreiðaskýli að Vitastíg 15. Hitt eru þau sammála um, að atburðir áttu sér stað á og við hlið fólksbifreiðar, sem lagt hafði verið á malarbornu undir­­lagi milli húsveggja, alsettra veggjakroti og koma að því leyti báðir staðir til greina, en hvorugur þeirra er upplýstur að næturlagi. Með hliðsjón af því að X var fyrir dómi ekki fullviss um réttan stað og hafði áður borið að hún héldi að um yfir­byggt rými væri að ræða ber, að því marki sem máli kann að skipta, að miða við tilgreindan vettvang ákærða, sbr. 47. gr. laga um meðferð opin­berra mála. Ákærði Arunas hefur frá upphafi borið fyrir sig minnisleysi eða „blackout“ sökum ölvunar og sagst hvorki muna eftir að hafa hitt X á M né heldur að hafa átt annað samneyti við hana umrædda nótt. Hann kveðst síðast muna eftir sér á Vegas og eftir það að hafa verið kominn til síns heima. Er ekkert fram komið í málinu, sem hnekkir þeim framburði. Ber því að leggja hann til grundvallar, en sakar­neitun ákærða skoðast í sama ljósi. Dómur um sekt hans eða sýknu veltur því stórum á fram­burði meðákærða Rolandas, vætti X og annarra vitna og mati á trú­verðug­leika þeirra og öðrum sönnunargögnum málsins. Í málinu er óumdeilt að ákærðu og X tóku tal saman á M skömmu fyrir lokun og að þau hafi setið við borð nálægt barnum. Meðal fram­lagðra gagna er mynd­diskur með ótímasettum ­upptökum úr eftirlitsmyndavéla­kerfi staðarins, sem sýna stúkað and­dyri og hluta veitinga­salar þar fyrir innan, en barinn sést ekki á mynd. Umrætt borð er til vinstri þegar komið er inn úr anddyrinu og er ávallt í hægri jaðri mynd­­reits. Þá liggja fyrir 52 ­ljósmyndir úr sama kerfi, sem búið er að tíma­­­­­setja. Á upp­tökunum sést X koma inn á Marlo á undan ákærðu. Dóms­vætti B og C um hið gagn­stæða fær því ekki staðist, en B hafði áður borið hjá lögreglu að hún vissi ekki hvert þeirra hefði komið fyrst. Hefur slíkt misræmi ekki áhrif á sönnunarstöðu ákæruvaldsins, enda um aukaatriði máls að ræða, sem lýtur ekki að sakarefni. Á sömu upptökum sést að X er að reykja í anddyrinu þegar ákærðu koma á staðinn, að þeir ganga í átt að barnum og hverfa úr mynd og að X heldur í sömu átt skömmu síðar og hverfur sjónum. Einhverju síðar sjást ákærðu fara tvívegis fram í anddyri, báðir með bjórglas í hendi í seinna skiptið, en í sama mund gengur X að borðinu, íklædd lopapeysu og með trefil um hálsinn, sest þar, að því er ætla verður og hverfur úr myndreit. Af ljós­myndum má ráða að klukkan hafi þá verið 03:01. Í framhaldi má sjá ákærða Rolandas setjast hjá X, fara síðan aftur fram í anddyri og snúa til baka í fylgd ákærða Arunas, um kl. 03:05 samkvæmt ljósmyndum. Ákærði Rolandas settist á móti X og ákærði Arunas við hlið hennar, en sést síðan aðeins í fætur hans og X er ekki á mynd. Í kjölfar þessa sést ákærði Rolandas marg­­sinnis beygja sig yfir borðið til X og tvívegis standa á fætur og teygja sig ankannalega yfir borðið með útréttar hendur, sem fara í hvarf. Í seinna skiptið, um kl. 03:11 af ljósmyndum að dæma, kemur B að borðinu og strax í kjöl­farið stendur ákærði Rolandas á fætur og fer út af staðnum, kl. 03:12:00. X fylgir honum eftir fram í anddyri, með bjórglas í hendi og ákærði Arunas einnig, en X snýr til baka, kl. 03:12:07 að því er ætla má og mætir ákærða Arunas í anddyrinu, áður en hann fer út kl. 03:12:11. X sést horfa á eftir honum í nokkrar sekúndur, en hverfur því næst að barnum. Henni bregður síðan nokkrum sinnum fyrir, milli þess sem aðrir gestir eru að tínast burt og kl. 03:29 sést þegar B fylgir henni til dyra. X stendur fyrir utan skamma stund og án nokkurs skyn­samlegs vafa sést ákærða Rolandas þá bregða fyrir á mynd. Með hliðsjón af því, sem nú síðast er rakið, framburði ákærða Rolandas og 47. gr. laga um meðferð opinberra mála, ber að leggja til grundvallar, sem staðreynd í málinu, að ákærðu og X hafi gengið saman frá M, austur Laugaveg, þá um það bil 250 metra leið að horni Laugavegar 64 og Vitastígs og þaðan að bifreiðaskýlinu við Vita­stíg 15, sem stendur sömu megin götunnar. Er sú niðurstaða samrýmanleg dóm­s­­­vætti X, en sökum ölvunar virðist hún ekki muna atburði frá því að hún fór út af staðnum og þar til ákærði Arunas á að hafa hrint henni á vélarhlíf bifreiðar í skýlinu. Þá ber að leggja til grund­vallar þann framburð ákærða Rolandas, að hann hafi þreifað á brjóstum X inni á staðnum, en fyrr­nefnd mynd­skeið úr eftirlitskerfinu styðja slíka ályktun og hefur X ekki getað borið gegn því, þótt hún telji framburð hans frá­leitan. Ber ákærðu að njóta vafans, sem af þessu kann að leiða, sbr. 47. gr. laga um meðferð opinberra mála, enda telst hann skynsamlegur samkvæmt framan­sögðu. Öðru máli gegnir um þann framburð ákærða Rolandas að hann hafi ámálgað við X hvort hún væri reiðubúin að eiga samræði við báða ákærðu og hún lýst sig fúsa til þess, jafnvel með orðunum „gott, allt í lagi“ upp á ensku. Ber hér að líta til þess vitnis­­burðar B fyrir dómi, sem dómurinn metur áreiðanlegan, að hún hafi heyrt móður sína hafna kynferðislegu samneyti við ákærðu, þess að þeir voru X blá­­­ókunnugir, þess að ákærðu fóru út af staðnum 17 mínútum á undan X, þess að hún sést aldrei á myndupptökum kíkja fram í anddyri eða sýna önnur merki um að vilja fara út og loks þess að B og C hafa borið, með samhljóða og trú­verðugum hætti fyrir dómi, að X hafi rætt um að verða þeim samferða heim, ekki minnst einu orði á ákærðu og ekki farið út fyrr en stúlkurnar báðu hana að bíða eftir þeim fyrir utan á meðan uppgjör færi fram. Er því ekkert fram komið í málinu, sem styður greindan framburð ákærða Rolandas. Þegar við þetta bætist sú skýring ákærða fyrir dómi, að líklegast sé að hann og meðákærði hafi beðið X fyrir utan M og að ef áður hafi verið ákveðið að hún vildi eiga samræði við þá báða, þá hafi þeir verið að bíða eftir henni, er það álit dómsins að téður framburður sé í senn ótrú­verðugur og hald­­laus. Því til samræmis er sönnunargildi hans hafnað. Að þessu gættu verður lagt til grund­vallar, að frá sjónarhóli X hafi tilviljun ein ráðið því að hún hitti ákærðu fyrir utan veitinga­­staðinn, gekk með þeim upp Laugaveg og þaðan að bifreiðaskýlinu við Vitastíg 15. Kemur þá til kasta dómenda að vega og meta trúverðugleika framburðar ákærða Rolandas annars vegar og X hins vegar um atburði í skýlinu. Breytir engu í því sambandi þótt ákærðu hafi, annar eða báðir, komið við brjóst X á M, hún kysst ákærða Rolandas á leið frá veitingastaðnum og jafnvel þreifað á kyn­færum hans áður en þau komu að skýlinu, svo sem ákærði heldur fram, enda ólíku saman að jafna, ætluðu og til þess að gera saklausu atlæti ölvaðrar manneskju og þeim fádæma ofbeldisverknaði, sem X hefur lýst. Framburður ákærða Rolandas fyrir dómi um kynferðislegt samneyti við X sam­­rýmist í stórum dráttum frásögn hans hjá lögreglu, þótt vissulega sé þar greinar­munur, sér í lagi varðandi tilraun til samræðis, en ákærði gat þess fyrst fyrir dómi að hann hefði einnig reynt samræði við X á malarbornu undirlagi skýlisins. Lýsing hans þykir engu síður með ólíkindum, ekki síst sá framburður, að X hafi verið fús til samræðis á vélarhlíf bifreiðar og síðan á mölinni við hlið hennar, og að þegar sam­ræði hafi ekki tekist hafi X viljað gefa honum munnmök og veitt honum full­nægingu, krjúpandi á berum hnjánum í mölinni, án þess að hljóta minnstu áverka á hnjám, svo sem þó verður að ætla, ef framburður ákærða á við rök að styðjast. Þá bendir framburður ákærða um að hann og meðákærði hafi þurft að reisa X á fætur í miðjum klíðum fráleitt til þess að hún hafi haft vilja eða getu til kynmaka um nóttina og ekki nýtur framburðar ákærða um hvaða unað hún átti að hljóta af samneyti við hann. Á hinn bóginn hélt ákærði því fram fyrir dómi að X hefði sárnað að fá ekki notið samræðis við báða ákærðu við umræddar kringumstæður, nánast eins og um van­­efndir samnings væri að ræða, og því hefði hún kært þá til lögreglu. Auk þessa teldi hann X hafa eygt fjárvon með haldlausri kæru. Þegar við þetta bætist mis­vísandi framburður ákærða um þátt meðákærða Arunas og sú staðreynd, að þeir skildu X eftir í bílskýlinu án þess að huga að líðan hennar og ástandi, telur dómurinn tormerki á því að festa trúnað á framburð ákærða Rolandas fyrir dómi. X hefur verið stöðug í vitnisburði sínum um atvik í bifreiðaskýlinu, þótt lýsing atburðarásar hafi ekki ávallt verið með nákvæmlega sama hætti. Hún hefur þó einatt borið á sama veg, hjá lögreglu og fyrir dómi, um óvænta árás ákærða Arunas, hvernig hann hafi hrint henni á vélar­hlíf bifreiðar og löðrungað hana. Þá hefur hún við ítarlega skýrslugjöf hjá lögreglu 14. nóvember og fyrir dómi borið með svipuðum hætti um að ákærði Arunas hafi í fram­haldi dregið niður buxur hennar, svipt upp peysu og bol og klipið hana í brjóstin, reynt að snúa henni yfir á magann, eins og hann hyggðist eiga við hana enda­þarms­mök og reynt að nauðga henni um leggöng, annað hvort á húddi bifreiðarinnar eða á malarborinni jörð við hlið hennar. Í kjölfar þessa hafi ákærði Rolandas einnig gert tilraun til nauðgunar um leggöng, á meðan ákærði Arunas hafi reynt að troða getnaðarlim sínum í munn hennar, en ákærði Rolandas því næst gert hið sama og líklega fellt sæði í munn hennar. Téður vitnisburður sam­rýmist í stórum dráttum skýrslu X hjá lögreglu 11. nóvember og fær einnig stoð í frásögn hennar á Neyðarmóttökunni. Þótt greinarmunur kunni að vera á lýsingu hennar þar má ekki gleyma hinu, að X var ekki aðeins ölvuð umrædda nótt heldur einnig í gríðar­­­­legu uppnámi, svo sem gögn málsins bera með sér. Er því vart við því að búast að frásögn hennar hafi verið skipuleg eða að hún hafi getað greint frá atburðarás í smá­atriðum. Að þessu gættu er það mat dómenda að vitnisburður X fyrir dómi sé í senn áreiðanlegur og án ofhermis, ekki síst um atriði sem horfa ákærðu beinlínis til hags­bóta, svo sem um það hvort ákærða Arunas hafi tekist að þröngva lim sínum í munn hennar og hvort ákærða Rolandas hafi orðið sáð­fall. Þá fær vætti X stoð í samhljóða vitnisburði B, C og A um hörmu­lega líðan hennar strax í kjölfar atburða og um ytra útlit, vætti Arnars Haukssonar læknis og Hrefnu Hugós­dóttur hjúkrunar­­fræðings á Neyðarmóttökunni um sömu atriði, áverkalýsingu Arnars, því áliti hans fyrir dómi að téðir áverkar samrýmist frá­sögn X og loks vætti Rögnu Ragnars­dóttur sál­fræðings um að X beri ótvíræð og sterk einkenni áfalla­streitu­röskunar. Bendir vitnisburður þeirra eindregið til þess að X hafi orðið fyrir alvar­legu áfalli og að umrætt ástand megi rekja til samskipta hennar við ákærðu. Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt telja dómendur hafið yfir skyn­sam­legan vafa, að ákærðu hafi beitt X kyn­ferðis­legu ofbeldi, eins og hún hefur lýst því fyrir dómi og að leggja skuli þá lýsingu til grund­vallar, enda ekkert haldbært fram komið í málinu, sem veikir vitnisburð X eða dregur úr trúverðugleika hennar. Breytir því engu sakar­neitun ákærða Rolandas og fram­burður hans fyrir dómi um þátt með­ákærða Arunas. Er þannig sannað að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi, sem þeim er gefin að sök í ákæru, þó þannig að dæma ber ákærða Arunas fyrir tilraun til þröngvaðra munnmaka samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningar­­laga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga og heimfæra ber á sama veg tilraun hans og meðákærða Rolandas til að nauðga X um leggöng. XIII. Ákærði Arunas er tæpra 32 ára og ákærði Rolandas 28 ára. Þeir hafa ekki áður orðið uppvísir að refsiverðri háttsemi hér á landi. Samkvæmt gögnum frá Interpol í Vilnius, sem ákærðu hafa staðfest fyrir dómi, hlaut ákærði Arunas 5 ára fangelsisdóm í Litháen fyrir fjár­kúgun með dómi 5. júlí 2002, sem hann segir að hafi síðar verið lækkaður í 4½ árs fangelsi. Þá hafi hann 14. nóvember 2004 verið dæmdur í árs fangelsi fyrir þjófnað. Ákærði kveðst hafa afplánað hluta refsinganna, en hvorki liggja fyrir gögn um reynslulausn né skilyrði hennar. Með sama hætti hefur ákærði Rolandas viðurkennt að hafa 23. nóvember 1999 hlotið tveggja ára fangelsi fyrir þjófnað og 7. nóvember 2002 fjögurra ára fangelsi fyrir rán og hann afplánað þær refsingar í heima­landi sínu. Við ákvörðun refsinga verður litið til aldurs ákærðu og greinds sakaferils. Þá ber að horfa til þess hve hrotta­legur verknaður ákærðu var, bæði í ljósi kringumstæðna og þeirra svívirði­legu og niðurlægjandi aðferða, sem þeir beittu gagnvart konu, sem þeir þekktu lítt og áttu ekkert sökótt við, þess gríðarlega sálartjóns, sem þeir ollu X samkvæmt áreiðanlegu vætti sálfræðings og fullkomins skeytingar­leysis fyrir líðan hennar, kynfrelsi og æru, þegar þeir veittust að henni í bílskýlinu, not­­­færðu sér og hlógu að bjargarleysi hennar, auðsýndu einbeittan ásetning til að koma fram vilja sínum og skirrðust einskis, þrátt fyrir beiðni hennar um miskunn, en við svo búið hurfu ákærðu á braut, eins og ekkert hefði í skorist. Hefur annar þeirra síðan borið við minnisleysi um atburði og hinn með auvirðilegum hætti vænt X um falska kæru, sem rót eigi að rekja til fjárgræðgi og vonbrigða með samfund við ákærðu í umræddu rými, um miðja nótt í þriggja stiga hita, og að auki gefið í skyn að hún hafi hlotið áverka á kynfærum við samræði með óskyldum aðila, í kjölfar samskipta við ákærðu. Að gættum öllum þessum atriðum er það ekki aðeins álit dómenda, að ákærðu hafi unnið til þungrar refsingar og eigi sér engar málsbætur heldur einnig, að þyngja beri refsingu þeirra sérstaklega í ljósi samverknaðar, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningar­­laga. Þykir refsing ákærðu hvors um sig þannig ákveðin fangelsi í fimm ár. Samkvæmt 76. gr. sömu laga þykir rétt að til frádráttar refsingunum komi óslitið gæslu­varðhald ákærðu frá 12. nóvember 2007 til uppsögu þessa dóms. XIV. Með hliðsjón af sakfellingu ákærðu og skírskotun til 2. mgr. 172. gr. laga um með­­ferð opinberra mála ber að dæma um bótakröfu X, en hún krefst 4.000.000 króna miskabóta á grundvelli 26. gr. skaða­bóta­laga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1993. Er einsætt að X á rétt til slíkra bóta samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Við mat á fjárhæð þeirra verður litið til álitsgerðar Rögnu Ragnarsdóttur sálfræðings og vitnisburðar fyrir dómi um að X uppfylli greinilega öll megineinkenni áfallastreituröskunar, sem tengja megi við háttsemi ákærðu, sem og vættis Hrefnu Hugós­dóttur hjúkrunarfræðings og skýrslna hennar um endurkomur X á Neyðar­­mót­tökuna, en umrædd sönnunargögn, sem dómurinn telur áreiðanleg, sam­rýmast lýsingu X og tveggja barna hennar fyrir dómi og taka af öll tvímæli um miklar og alvarlegar afleiðingar af kyn­ferðisbrotum ákærðu á sálarlíf og geðheilsu X, sem hún á enn langt í land með að leysa úr. Sú viðbára ákærðu að fyrri þunglyndissjúkdómur X eigi að horfa til lækkunar miskabóta á ekki við rök að styðjast, sbr. hæstaréttardómur 2. maí 2002 í máli réttarins nr. 52/2002, enda ber hún ekki ábyrgð á þeim áhrifum, sem sá sjúkdómur kann að hafa á núverandi ástand hennar og batahorfur. Þegar við þetta bætist að ákærðu stóðu saman að atlögu gegn kynfrelsi X, sem er til þess fallið að auka enn á ótta hennar, niðurlægingu og van­líðan, þykja miska­bætur hæfilega ákveðnar 2.000.000 krónur. Ber sú krafa vexti samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. nóvember 2007 til 12. janúar 2008, en dráttarvexti samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðslu­dags. XV. Samkvæmt 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærðu til greiðslu sakarkostnaðar. Þannig greiði þeir óskipt 85.600 krónur vegna læknisverka Sveins Magnússonar, þ.e. að frádregnum 41.800 krónum vegna verka tengdum þriðja aðila, sem ekki sætir ákæru í málinu. Enn fremur, 7.000 krónur vegna áðurnefnds vott­orðs Veðurstofu Íslands, 27.564 krónur vegna rannsókna á sýnum frá X, 40.000 krónur vegna álitsgerðar nefnds sálfræðings og loks þóknun Þórdísar Bjarnadóttur héraðs­­­dómslögmanns, réttargæslumanns X á rannsóknar- og dómstigi máls, sem þykir hæfilega ákveðin 369.516 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, eða samtals krónur 529.680. Þá greiði ákærði Arunas þóknun Ingimars Ingimarssonar héraðs­dóms­­lög­manns vegna verjanda­­starfa á rannsóknarstigi, sem þykir hæfilega ákveðin 336.648 krónur að með­töldum virðisaukaskatti. Sömuleiðis greiði ákærði Rolandas einn 415.307 króna þóknun Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns vegna sam­bæri­legra starfa. Loks greiði ákærðu hvor fyrir sig málsvarnarlaun skipaðra verjenda hér fyrir dómi, sem ákveðin eru í dómsorði að teknu tilliti til aksturs­kostnaðar og virðis­auka­skatts. Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari sótti málið af hálfu ákæru­valdsins. Héraðsdómararnir Jónas Jóhannsson, Sigríður Ingvarsdóttir og Símon Sigvaldason kváðu upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærðu, Arunas Bartkus og Rolandas Jancevicius, sæti fangelsi fimm ár. Frá refsingum þeirra dregst óslitið gæsluvarðhald frá 12. nóvember 2007. Ákærðu greiði X óskipt 2.000.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. nóvember 2007 til 12. janúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði Arunas greiði 336.648 króna þóknun Ingimars Ingimarssonar héraðs­dóms­lög­manns vegna verjanda­­starfa á rannsóknarstigi og 600.588 króna málsvarnarlaun Guðmundar St. Ragnarssonar héraðsdómslögmanns, verjanda síns fyrir dómi Ákærði Rolandas greiði 415.307 króna þóknun Bjarna Haukssonar héraðsdóms­lög­manns vegna verjanda­­starfa á rannsóknarstigi og 600.588 króna málsvarnarlaun Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda síns fyrir dómi. Annan sakarkostnað, krónur 529.680, greiði ákærðu óskipt, þar með talda 369.516 króna réttargæsluþóknun Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 433/2004
Kærumál Málskostnaður
Máli S á hendur E og R var fellt niður íhéraðsdómi að kröfu þess fyrrnefnda eftir að E og R höfðu lagt fram greinargerðí málinu. E og R kröfðust þess fyrir Hæstarétti að S yrði gert að greiða þeimhærri málskostnað en í úrskurði héraðsdóms. Með vísan til umfangs málsins íheild var talið hæfilegt að S greiddi E og R 150.000 krónur ímálskostnað fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason ogÓlafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2004, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 8. október 2004, þar sem mál varnaraðila gegnsóknaraðilum var fellt niður og varnaraðila gert að greiða þeim 70.000 krónur ímálskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að varnaraðila verði gert aðgreiða 361.050 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi, „eða aðra fjárhæðsamkvæmt mati Hæstaréttar.“ Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sérdæmdur kærumálskostnaður. Eins og greinir í hinum kærðaúrskurði höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðilum þar sem hann krafðistmeðal annars skaðabóta að fjárhæð 3.055.676 krónur. Málið var þingfest 21.apríl 2004. Sóknaraðilar tóku til varna í málinu og lögðu fram greinargerð. Þarkröfðust þau aðallega aðmálinu yrði vísað frá dómi með vísan til þess að það væri höfðað á rönguvarnarþingi. Varnaraðili féllst á þessa kröfu sóknaraðila og óskaði eftir því á dómþingi 14. september 2004 að málið yrði fellt niður. Gerðusóknaraðilar þá kröfu um að þeim yrði úrskurðaður málskostnaður úr hendivarnaraðila. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. Af gögnum málsins má ráða að krafa sóknaraðila sé reist á því að dæma beriþeim málskostnað í samræmi við málskostnaðaryfirlit, sem lagt var fram íþinghaldi 14. september sl. Þar kemur fram að þóknun lögmanns þeirra sé 361.050krónur, en miðað er við vinnu í 27 klukkustundir og 10.000 krónur fyrir hverjaklukkustund, auk virðisaukaskatts og útlagðs kostnaðar. Varnaraðili mótmælirkröfunni og bendir á að líta verði til umfangs máls og þess sérstaklega að málvegna sama sakarefnis hafi þegar verið höfðað á réttu varnarþingi. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiðastefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það er fellt niður af annarriástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu, sem hann er krafinn um. Þá er aðilarétt að krefjast greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnaðila síns eftir matidómsins eða samkvæmt sundurliðuðum reikningi, sem er lagður fram ekki síðar envið aðalmeðferð máls, sbr. 3. mgr. 129. gr. laganna. Þegar umfang máls þessa ervirt í heild er hæfilegt að varnaraðili greiði sóknaraðilum 150.000 krónur ímálskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðiliverður dæmdur til að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorðisegir. Dómsorð: Varnaraðili,Samstarf, starfsmannafélag Samskipa hf., greiði sóknaraðilum, Ellen StefaníuBjörnsdóttur og Regin Grímssyni, samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði. Varnaraðiligreiði sóknaraðilum samtals 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 20/2022
Lax- og silungsveiði Félagafrelsi Eignarréttur Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Sameign Viðurkenningarkrafa Málsástæða Málskostnaður Sératkvæði
Ágreiningur aðila laut að því hvort V væri heimilt á grundvelli e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 að selja veiðihús félagsins að Fossási í Borgarbyggð á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögunum í ljósi fyrirmæla 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um neikvætt félagafrelsi. Í dómi Hæstaréttar var rakið að við mat á því hvort leiga á veiðihúsi V til almenns gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils teldist nýting og ráðstöfun eigna veiðifélags til skyldrar starfsemi í skilningi e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 væri til þess að líta að þótt sá rekstur sem færi fram í veiðihúsi á veiðitímabili teldist samrýmast markmiðum 1. gr. laga nr. 61/2006 og almennur gisti- og veitingarekstur utan veiðitímabils væri skyldur slíkum rekstri yrði ekki sjálfkrafa dregin sú ályktun þar af að slík starfsemi utan veiðitímabils samrýmdist markmiðum laganna. Að virtum sjónarmiðum um meðalhóf og kröfum sem gera yrði til skýrleika og vandaðs undirbúnings lagaheimilda sem kunni að takmarka stjórnarskrárvarin mannréttindi og því að í e-lið 1. mgr. 37. gr. væri mælt fyrir um hlutverk félags með skylduaðild og heimildir þess til ráðstöfunar á eignum bæri að skýra ákvæðið og beita því með þeim hætti að með skyldri starfsemi væri vísað til verkefna sem samrýmist þeim markmiðum sem skylduaðild að félaginu væri grundvölluð á samkvæmt 1. gr. laganna. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að V hefði ekki sýnt fram á að útleiga veiðihússins utan skilgreinds veiðitímabils til almenns gisti- og veitingarekstrar fæli í sér nýtingu og ráðstöfun á eignum félagsins með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn og að hún teldist nauðsynleg til þess að félagið gæti náð þeim markmiðum sem skylduaðild að því er ætlað að tryggja. V yrði því ekki á grundvelli e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 talin slík ráðstöfun heimil nema með samþykki allra félagsmanna sinna. Var því fallist á viðurkenningarkröfu áfrýjandans I með nánar tilgreindum hætti. Hins vegar var staðfest niðurstaða Landsréttar um sýknu V af kröfum F ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. mars 2022. Þau krefjast þess hvort um sig að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að selja veiðihús félagsins að Fossási í Borgarbyggð á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði, með síðari breytingum. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningsefni4. Aðila greinir á um hvort stefnda sé heimilt á grundvelli e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 að selja veiðihús félagsins að Fossási í Borgarbyggð á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögunum í ljósi fyrirmæla 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um neikvætt félagafrelsi.5. Aðalkrafa áfrýjenda í málinu í héraði var upphaflega að höfnun stefnda 1. október 2018 á kröfu áfrýjandans Ingibjargar um úrsögn úr veiðifélaginu yrði dæmd ógild. Áfrýjandinn Fossatún ehf. féll frá kröfunni undir rekstri málsins í héraði en þessari aðalkröfu áfrýjandans Ingibjargar var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 8. nóvember 2019. Stendur þá eftir í málinu framangreind viðurkenningarkrafa beggja áfrýjenda sem upphaflega var varakrafa þeirra.6. Í héraðsdómi og Landsrétti var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 22. mars 2022, með ákvörðun nr. 2022-19, á þeim grunni að dómur í málinu kynni að hafa fordæmisgildi meðal annars um félagafrelsi og takmarkanir sem gerðar verði á því.Málsatvik8. Áfrýjandinn Ingibjörg er eigandi jarðarinnar Fossatúns í Borgarbyggð og eigandi áfrýjandans Fossatúns ehf. sem rekur þar ferðaþjónustu. Jörðinni Fossatúni fylgir veiðiréttur í Grímsá. Áfrýjandinn Ingibjörg er því félagsmaður í stefnda á grundvelli skylduaðildar að veiðifélagi sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006.9. Hið stefnda veiðifélag var stofnað af veiðiréttarhöfum Grímsár og Tunguár 1. maí 1971. Það reisti veiðihús á Fossási við Grímsá árið 1973 en á árunum 2002 og 2003 voru gerðar á því gagngerar endurbætur og viðbætur. Setustofu starfsfólks mun þá hafa verið breytt í fundarsal, komið á þráðlausu sambandi við allt að 50 ferðatölvur, sjónvarpi komið fyrir í öllum herbergjum og verönd smíðuð ármegin við húsið með tveimur heitum pottum. Í veiðihúsinu munu vera um 25 herbergi. Af þessum herbergjum munu um sex til átta vera notuð fyrir starfsfólk veiðihússins og veiðileiðsögumenn. Umbætur á húsinu munu hafa komið til vegna þess að viðhald hafði verið vanrækt um árabil, vegna aukinna krafna frá veiðimönnum og vegna áhuga veitingamanns sem þá starfaði hjá veiðifélaginu á að taka veiðihúsið á leigu yfir veturinn í eigin nafni. Veitt mun á tíu stangir að hámarki í Grímsá og algengast mun að tveir veiðimenn séu saman um hverja stöng.0. Með samningi 23. september 2002 var húsið selt Stórlaxi ehf. á leigu til 10 ára, frá og með 1. apríl 2003, til að reka það sem veiðihús á veiðitímabili og til gisti- og veitingarekstrar utan þess. Því samningssambandi mun hafa lokið á árinu 2009 en þá gerði stefndi samning við leigjanda veiðiréttar, Veiðifélagið Hreggnasa ehf., um leigu á veiðihúsinu til loka veiðitímabils árið 2012.1. Áfrýjandinn Ingibjörg fékk með dómi Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 676/2013 viðurkennt að stefnda væri óheimilt án samþykkis allra félagsmanna að leigja út veiðihús félagsins til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögum nr. 61/2006.2. Á árinu 2014 var gerður nýr samningur við Veiðifélagið Hreggnasa ehf. um leigu á veiðihúsinu frá 1. apríl 2015 til 31. október 2020 og tekið fram að leigutaka væri einungis heimilt að nýta húsið á veiðitímabili eins og það væri skilgreint í lögum nr. 61/2006.3. Með lögum nr. 50/2015 um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 var bætt inn í 1. mgr. 37. gr. síðarnefndu laganna nýjum e-lið þar sem kveðið er á um að hlutverk veiðifélags sé að nýta eignir þess og ráðstafa þeim með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn og að því sé heimilt að ráðstafa eign félags utan veiðitímabils til skyldrar starfsemi.4. Samþykktir stefnda voru staðfestar af Landbúnaðarstofnun 3. desember 2007 og birtar í B-deild stjórnartíðinda 16. janúar 2008. Verkefni veiðifélagsins eru tilgreind í 4. gr. samþykktanna en þau eru að viðhalda góðri fiskgengd á félagssvæðinu og hafa umsjón með og ráðstafa veiði. Þá ber félaginu að vernda vistkerfi vatnafiska á félagssvæðinu og er heimilt að stunda fiskrækt. Samþykktunum mun ekki hafa verið breytt í kjölfar setningar framangreindra breytingalaga nr. 50/2015 en í þeim er ekki vikið að rekstri veiðihúss.5. Á aðalfundi stefnda 19. mars 2016 var samþykkt með 23 atkvæðum gegn atkvæði áfrýjandans Ingibjargar tillaga um að stjórn félagsins væri heimilt að ráðstafa veiðihúsi þess að Fossási á þeim tíma sem ekki væri starfsemi í húsinu vegna þjónustu við veiðimenn. Heimilt yrði að ráðstafa því hvort sem væri til lengri eða skemmri tíma. Í hvívetna yrði farið eftir ákvæði e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 þannig að húsið yrði einungis leigt til skyldrar starfsemi. Yrði húsið leigt til lengri tíma þyrfti að bera slíkt undir félagsfund.6. Áfrýjandinn Ingibjörg tilkynnti úrsögn sína úr stefnda með bréfi 29. maí 2018 en erindinu var hafnað af stefnda með bréfi 1. október sama ár. Var meðal annars vísað til þess að veiðifélögum væri óheimilt að veita veiðiréttarhöfum undanþágu frá hinni ófrávíkjanlegu skylduaðild að slíkum félögum samkvæmt lögum nr. 61/2006.7. Stefndi gerði 20. júní 2021 samning við Veiðifélagið Hreggnasa ehf. um leigu á veiðihúsinu frá 15. október það ár til 31. desember 2031. Um leigutíma sagði meðal annars að leigutaka væri heimilt að nýta húsið allt árið en hann myndi virða væntanlega niðurstöðu dómstóla um starfsemi í veiðihúsum utan veiðitímabils. Samningurinn héldi gildi sínu hver sem niðurstaða dómstóla yrði í því máli. MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjenda8. Áfrýjendur byggja einkum á því að útleiga veiðihúss stefnda til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils sé stefnda óheimil sem skylduaðildarfélagi vegna fyrirmæla 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.9. Auk þess að vísa til þeirra málsástæðna sem raktar eru í hinum áfrýjaða dómi eru af hálfu áfrýjenda gerðar ýmsar athugasemdir við forsendur dómsins. Þau telja meðal annars að þar sé óútskýrt hvernig veitingarekstur í veiðihúsi utan veiðitímabils teljist skyld starfsemi í ljósi markmiða laga nr. 61/2006. Ekki nægi að vísa til athugasemda með frumvarpi sem varð að lögum nr. 50/2015 heldur verði að gera þá kröfu að sjálfur texti laganna sé skýr þar sem um takmörkun á stjórnarskrárvörðum réttindum sé að ræða. 20. Þá vísa áfrýjendur til þess að í samþykktum stefnda sé ekki að finna heimild til ferðaþjónustu, veitingarekstrar eða gistiþjónustu heldur miði þær eingöngu að hefðbundinni starfsemi veiðifélags. Þar sé ekki að finna heimild til gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils eða til skyldrar starfsemi. Heimildir meirihluta í veiðifélagi til ráðstafana sem mæti andstöðu minnihluta verði að meta eftir ströngum mælikvarða og verði sannanlega að rúmast innan þess þrönga valdsviðs sem veiðifélagi sé ætlað að lögum og samþykktum sínum.21. Áfrýjendur mótmæla þeirri forsendu Landsréttar að útleiga veiðihúss til gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils feli í sér hagkvæma og arðbæra nýtingu eigna veiðifélags. Þeir telja að uppbygging veiðihússins hafi ekki þjónað þeim tilgangi sem mælt sé fyrir um í 1. gr. laga nr. 61/2006 heldur hafi markmið með endurbótum og viðbyggingu verið að leigja það út utan veiðitímabils. Áfrýjendur eru ósammála því að íburðarmikil uppbygging veiðihússins og útleiga þess hafi verið hagkvæm eða arðbær fyrir stefnda eða félagsmenn hans. Þeir vísa til þess að nær samfelldur taprekstur hafi verið á rekstri þess á undanförnum árum. Þótt þessi uppbygging hafi verið fjárhagslegur baggi á veiðifélaginu og rýrt arðsemi af sölu veiðiréttar ryðji það ekki burt hefðbundnum skilyrðum stjórnarskrárinnar um takmarkanir á eignarrétti og félagafrelsi. Áfrýjendur telja að ákvörðun stefnda um leigu veiðihússins utan laxveiðitímabils feli í sér þátttöku í frjálsum og áhættusömum samkeppnisrekstri utan háannatíma og óvissa ríki um hvort slík ákvörðun leiði til aukinnar arðsemi fyrir félagsmenn. 22. Áfrýjendur gagnrýna að í hinum áfrýjaða dómi sé ekki minnst á áhrif ákvörðunar stefnda um leigu veiðihússins til almenns gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils á eignarréttindi þeirra félagsmanna sem ekki vilja ráðstafa sameign sinni með þessum hætti. Þeir telja að meirihluti félagsmanna geti ekki þvingað andmælendur sína til samstarfs í slíkum rekstri sem hér um ræðir í skjóli skylduaðildar að veiðifélagi sem ætlað sé annað hlutverk.23. Áfrýjendur telja að niðurstaða málsins eigi að velta á því hvort knýjandi samfélagslegar þarfir eru á að takmarka félagafrelsi þeirra með útleigu á veiðihúsi stefnda utan veiðitímabils í andstöðu við félagsmann. Löggjafinn hafi auk þess enga afstöðu tekið til stjórnskipulegs gildis laga nr. 50/2015 við setningu þeirra þótt fyrrnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 676/2013 hafi gefið fullt tilefni til þess.Helstu málsástæður stefnda24. Stefndi telur að viðurkenningarkrafa áfrýjenda hafi í upphafi ekki verið studd þeim rökum að útleiga veiðihúss félagsins til gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils væri andstæð 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Þeirri málsástæðu hafi aðeins verið teflt fram til stuðnings upphaflegri kröfu sem laut að höfnun stefnda á úrsögn áfrýjandans Ingibjargar úr veiðifélaginu yrði dæmd ógild. Þeirri kröfu áfrýjandans Ingibjargar hafi verið vísað frá héraðsdómi og Fossatún ehf. hafi fallið frá henni. Þar sem málsástæðunni hafi fyrst verið hreyft til stuðnings viðurkenningarkröfunni í greinargerð til Landsréttar hafi hún verið of seint fram komin og komist því ekki að í málinu.25. Stefndi telur liggja í augum uppi að gisti- og veitingarekstur í veiðihúsi utan veiðitímabils sé skyldur þeirri starfsemi sem rekin sé í veiðihúsi á veiðitímabili og vísar auk þess til athugasemda í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 50/2015 þar sem þetta sé sérstaklega tilgreint.26. Enga þýðingu hafi þótt heimild til útleigu á veiðihúsi utan veiðitímabils komi ekki fram í samþykktum stefnda enda um lögbundna heimild veiðifélags að ræða. Þá skipti engu varðandi niðurstöðu málsins þótt gisti- og veitingarekstur utan veiðitímabils hafi einkenni starfsemi á vettvangi einkaréttar. Ekki skipti heldur máli þótt rekstur veiðihússins hafi skilað tapi eða hagnaði á árunum 2000 til 2009 þar sem markmið með útleigunni sé að skapa arð fyrir veiðiréttarhafa og fá inn einhverjar tekjur á móti óhjákvæmilegum rekstrarkostnaði sem falli til allt árið.27. Stefndi vísar til þess að með tilkomu e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 hafi orðið sú breyting að ekki þurfi lengur samþykki allra félagsmanna veiðifélags til ráðstöfunar veiðihúss veiðifélags utan veiðitímabils í samræmi við ólögfestar reglur um sérstaka sameign heldur nægi að einfaldur meirihluti félagsmanna samþykki slíka ráðstöfun á löglega boðuðum fundi, sbr. meginreglu 12. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 þar sem kveðið sé á um að afl atkvæða ráði úrslitum.28. Loks telur stefndi að með skylduaðild að veiðifélagi sé stefnt að því að gæta hagsmuna allra félagsmanna. Útleiga veiðihúss til gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils feli í sér arðbæra og hagkvæma nýtingu eigna veiðifélags og stuðli að því að félagsmenn geti notið arðs af veiðinni og eignum sem henni tengjast.Löggjöf29. Af hálfu áfrýjenda er byggt á 74. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Í 1. mgr. greinarinnar er mælt fyrir um rétt manna til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi en í 2. mgr. greinarinnar er ákvæði um svonefnt neikvætt félagafrelsi og hljóðar það svo:Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.30. Í 2. málslið 2. mgr. felst undantekning frá þeirri meginreglu sem kemur fram í 1. málslið að rétturinn til að standa utan félaga sé verndaður. Ákvæði þetta kom inn í stjórnarskrá með 12. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Í athugasemdum með umræddri 12. gr. í frumvarpi sem varð að þeim lögum voru færð þau rök fyrir skylduaðild vegna réttinda annarra að við ákveðnar aðstæður gætu tengsl á milli hagsmuna manna orðið svo náin að nauðsynlegt þætti að leggja þá skyldu á þá að virða hagsmuni hvors eða hvers annars með því að standa að sameiginlegu félagi í því skyni. Veiðifélög voru tekin sem dæmi um þessa aðstöðu og tekið fram að í slíkum félögum sé eigendum veiðiréttar gert að standa að sameiginlegu félagi vegna þeirra nánu tengsla sem eru á milli hagsmuna þeirra.31. Ákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi á sér hliðstæðu í 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en greinin fjallar um funda- og félagafrelsi og hljóðar svo: . Rétt skal mönnum að koma saman með friðsömum hætti og mynda félög með öðrum, þar á meðal að stofna og ganga í stéttarfélög til verndar hagsmunum sínum.2. Eigi skal réttur þessi háður öðrum takmörkunum en þeim sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis eða almannaheilla, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða réttindum og frelsi. Ákvæði þessarar greinar skulu eigi vera því til fyrirstöðu að löglegar takmarkanir séu settar við því að liðsmenn hers og lögreglu eða stjórnarstarfsmenn beiti þessum rétti.32. Ákvæði um skilyrðislausa skyldu manna til að mynda með sér félagsskap um skipulag veiði í hverju fiskihverfi kom fyrst inn í lög um lax- og silungsveiði með 1. mgr. 44. gr. laga nr. 38/1970 um breyting á lögum nr. 53/1957 um lax- og silungsveiði. Samkvæmt 64. gr. fyrrnefndu laganna voru þau felld inn í meginmál þeirra síðargreindu og gefin út sem lög nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Í almennum athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 38/1970 sagði meðal annars um þessa tilhögun:Er fyrirhugað að breyta þeirri tilhögun, sem nú er, þ.e. að veiðifélög starfi við sum fiskihverfi og eigi við önnur, enda er stjórn og rekstur veiðimála í góðu lagi, þar sem veiðifélögin starfa, til mikils gagns og hagsbóta fyrir veiðibændur. En þar sem veiðifélög eru eigi starfandi, er skipulagsleysi ríkjandi og fiskrækt vart hugsanleg vegna skorts á samstarfi. Er slíkt ástand til vandræða fyrir menn almennt við einstök fiskihverfi, þó að einstakir veiðibændur kunni að koma ár sinni vel fyrir borð vegna skipulagsleysis.33. Í málinu reynir á ákvæði laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði en samkvæmt 1. gr. laganna er markmið þeirra að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskstofna í ferskvatni og verndun þeirra. Í 1. mgr. 37. gr. laganna, með síðari breytingum, er mælt fyrir um skylduaðild að veiðifélagi og hlutverk þess en þar segir:Í því skyni að markmiðum laga þessara skv. 1. gr. verði náð er mönnum skylt að hafa með sér félagsskap um skipulag veiði í hverju fiskihverfi. Hlutverk slíks félags er m.a. eftirfarandi:a. að sjá til þess að reglum laga þessara og samþykktum viðkomandi félags um veiðistjórnun og veiðiaðferðir sé framfylgt á félagssvæðinu,b. að stunda fiskrækt á félagssvæðinu, eftir því sem þörf krefur, til að tryggja vöxt og viðgang fiskstofna og sjálfbæra nýtingu þeirra,c. að skipta veiði eða arði af veiði milli félagsmanna í samræmi við rétt þeirra,d. að ráðstafa rétti til stangveiði í fiskihverfi í heild eða að hluta með hagsmuni félagsmanna að leiðarljósi, en þó þannig að gætt sé markmiða laganna um sjálfbæra nýtingu,e. að nýta eignir veiðifélags og ráðstafa þeim með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn; heimilt er veiðifélagi að ráðstafa eign félagsins utan veiðitíma og þá til skyldrar starfsemi,f. að hafa að öðru leyti með höndum verkefni þau sem því eru falin í lögunum og varða framkvæmd þeirra.34. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 61/2006 var fjallað ítarlega um skylduaðild að veiðifélögum. Þar sagði meðal annars að heimildir löggjafans til að mæla fyrir um skylduaðild að veiðifélögum samkvæmt VI. kafla frumvarpsins helguðust af 2. málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og þeim sjónarmiðum sem það ákvæði væri byggt á. Þar var einnig vísað til 1. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og dóma Mannréttindadómstóls Evrópu 30. júní 1993 í máli nr. 16130/90, Sigurður Sigurjónsson gegn Íslandi, og 29. apríl 1999 í máli nr. 25088/94, Chassagnou o.fl. gegn Frakklandi. Komist var að þeirri niðurstöðu í athugasemdum með frumvarpinu að í langflestum tilvikum stæðist það fyrirkomulag sem hér væri við lýði um skylduaðild veiðiréttarhafa að veiðifélögum 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Með frumvarpinu væri ætlunin að auka enn frekar réttaröryggi einstakra félagsmanna í veiðifélögum. Væri það meðal annars gert með því að fjölga þeim atriðum sem veiðifélögum væri gert skylt að taka upp í samþykktir sínar með það að markmiði að gera rekstur og ákvarðanatöku á vettvangi veiðifélaga skýrari og skilvirkari.35. Í 2. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 er mælt fyrir um að félagsmenn veiðifélags séu allir skráðir veiðiréttarhafar á félagssvæðinu samkvæmt 12. gr. laganna en um atkvæðisrétt þeirra fari samkvæmt 40. gr. þeirra. Með 2. gr. laga nr. 14/2014 var bætt við 2. mgr. 37. gr. nýjum málslið þess efnis að félagsmenn beri ekki persónulega ábyrgð á fjárskuldbindingum veiðifélags. Ekki var þó hreyft við 1. mgr. 42. gr. laganna þar sem mælt er fyrir um að kostnað af starfsemi veiðifélags skuli félagsmenn greiða í því hlutfalli sem þeir taki arð. Í 40. gr. laga nr. 61/2006 er fjallað um atkvæðisrétt í veiðifélagi og töku ákvarðana þar á meðal um hvenær aukins meirihluta atkvæða er krafist við ákvarðanir á félagsfundi. Þar eru ekki sérstök fyrirmæli um töku ákvarðana um nýtingu eða ráðstöfun eigna veiðifélags en í 12. mgr. greinarinnar segir að um málefni sem ekki sé sérstaklega kveðið á um í lögum eða samþykktum félags ráði afl atkvæða. 36. Eins og fyrr greinir kom ákvæði e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 inn í lögin með 1. gr. laga nr. 50/2015. Áður höfðu ekki verið í lögunum ákvæði um nýtingu og ráðstöfun á eignum veiðifélags. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að umræddum lögum sagði að tilefni þess væri meðal annars dómur Hæstaréttar Íslands 13. mars 2014 í máli nr. 676/2013 þar sem reynt hefði á reglur um heimildir veiðifélags til meðferðar og ráðstöfunar eigna þess. Var hluti af forsendum dómsins rakinn í athugasemdunum. Um meðferð og ráðstöfun eigna veiðifélaga væru engin ákvæði í gildandi lögum og með hliðsjón af dóminum og lögfræðilegri álitsgerð sem Landssamband veiðifélaga hefði aflað væri brýnt að bæta þar úr. Í athugasemdunum sagði síðan:Því þótti rétt að bæta við lögin nýju, almennu ákvæði um meðferð og ráðstöfun eigna veiðifélaga. Einnig var talið rétt að bæta við lögin sérstöku ákvæði um heimild veiðifélags til að ráðstafa eign þess utan veiðitíma og þá til skyldrar starfsemi. Með því er ætlunin að tryggja að veiðifélög geti nýtt eignir til arðberandi starfsemi utan veiðitíma en þó þannig að þær séu nýttar til skyldrar starfsemi eins og gerist um veiðitíma. Ákvæðið hefur þá þýðingu að löglega boðaður fundur í veiðifélagi geti tekið slíka ákvörðun með hagsmuni félagsmanna að leiðarljósi, í stað þess að afla þurfi samþykkis allra veiðiréttarhafa félagsins eins og nú háttar til. Frumvarpið byggist á þeim rökum m.a. að veiðifélög eru sjálfstæðir lögaðilar og eru fjárhagslegs eðlis og fara á grundvelli skylduaðildar veiðiréttarhafa að félaginu með ráðstöfun fjárhagslegra eigna þess. Því ber stjórnum veiðifélaga að leitast við að hámarka þann arð sem veiðiréttarhafar geti fengið af arðberandi eign sinni í veiðifélaginu líkt og á við um ráðstöfun veiðiréttar á félagssvæðinu.37. Í nefndaráliti atvinnuveganefndar um frumvarpið sagði meðal annars svo:Það fellur undir hlutverk veiðifélags að eiga eignir og telur nefndin eðlilegt að veiðifélag geti einnig ráðstafað eignum svo fremi að slík ráðstöfun sé í samræmi við markmið laganna. Nefndin áréttar að í 1. gr. frumvarpsins er heimild veiðifélags til að ráðstafa eign utan veiðitíma bundin því skilyrði að um skylda starfsemi sé að ræða og verður umrædd starfsemi því að falla undir markmið laganna.Niðurstaða38. Í máli þessu deila aðilar um hvort stefnda er heimilt að selja veiðihús félagsins að Fossási í Borgarbyggð á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögum nr. 61/2006. Kröfugerð áfrýjenda er sambærileg viðurkenningarkröfu þeirra sem fallist var á í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 676/2013 að því marki að viðurkennt var að stefnda væri óheimilt án samþykkis allra félagsmanna að selja veiðihúsið að Fossási í Borgarbyggð á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögum nr. 61/2006. Við munnlegan flutning þessa máls fyrir Hæstarétti var af hálfu áfrýjenda áréttað að sú þrenging sem gerð var á viðurkenningarkröfunni í fyrrgreindum dómi rúmaðist einnig innan viðurkenningarkröfu þeirra í þessu máli. Ekki er ágreiningur með aðilum um hvað felist í afmörkuninni almennum gisti- og veitingarekstri í kröfugerð áfrýjenda.39. Sem fyrr segir heldur stefndi því fram að sú málsástæða áfrýjenda í stefnu til héraðsdóms að útleiga veiðihúss stefnda til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils sé stefnda óheimil sem skylduaðildarfélagi vegna 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar hafi aðeins verið sett fram til stuðnings upphaflegri aðalkröfu en ekki viðurkenningarkröfunni. Þar sem aðalkrafan sé ekki lengur til umfjöllunar í málinu hafi þessari málsástæðu verið of seint hreyft til stuðnings viðurkenningarkröfunni og eigi hún ekki að komast að í málinu.40. Í stefnu áfrýjenda til héraðsdóms er fjallað um málsástæður og lagarök fyrir báðum kröfum þeirra í sex tölusettum köflum. Eiga fyrstu þrír kaflarnir við um báðar kröfur beggja áfrýjenda. Í upphafi fyrsta kafla segir að í hnotskurn snúist málið um hvort veiðifélag getur staðið að gisti- og veitingarekstri í veiðihúsi utan veiðitímabils, það er hvort slíkur rekstur, sem hafi þá engin bein tengsl við sölu veiðileyfa í ánni, sé innan þess ramma sem skylduaðildarfélagi sé heimilt að sinna. Þá sé deilt um hvort hin lögbundna skylduaðild að stefnda samræmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar um félagafrelsi og eignarrétt. Í fimmta kafla stefnu er fjallað sérstaklega um þá málsástæðu að veiðifélögum sé óheimilt að viðhafa aðra starfsemi en tilgreind sé í lögum nr. 61/2006, einkum 37. gr. þeirra. Vísað er til þess að vegna 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar þurfi að tilgreina skylduaðild í lögum svo og þau lögbundnu hlutverk sem viðkomandi félagi sé ætlað að sinna. Sérstaklega er tilgreint að stjórnarskráin heimili ekki félagsskyldu til aðkomu eða þátttöku í rekstri sem sé utan lögbundins hlutverks félags. Almennur gisti- og veitingarekstur í veiðihúsi stefnda standi ekki í nánum tengslum við lögbundið hlutverk veiðifélagsins og samrýmist hvorki hlutverki né markmiðum veiðifélaga.41. Í dómum héraðsdóms og Landsréttar er fjallað um viðurkenningarkröfu áfrýjenda í tengslum við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu leikur ekki vafi á að umræddri málsástæðu hefur frá upphafi verið haldið fram af hálfu áfrýjenda til stuðnings báðum upphaflegum kröfum þeirra og kemst hún því að í málinu. Hins vegar verður engan veginn séð hvernig þessi málsástæða getur stutt viðurkenningarkröfu áfrýjandans Fossatúns ehf. sem ekki á félagsaðild að stefnda.42. Réttur manna samkvæmt 1. málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrár til að standa utan félaga takmarkast sem fyrr segir af ákvæði 2. málsliðar sömu málsgreinar sem mælir fyrir um að með lögum megi þó ákveða skyldu til aðildar að félagi ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.43. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar um neikvætt félagafrelsi hefur reynt á hvort lagaákvæði um skylduaðild að félagi helguðust af almannahagsmunum eða réttindum annarra. Jafnframt hefur komið til úrlausnar hvort innheimta félagsgjalda eða tilteknar ráðstafanir og starfsemi í skylduaðildarfélagi sem lagaákvæði eða samþykktir þess heimila samræmast því hlutverki félags sem skylduaðild réttlætist af. Þannig var í dómi Hæstaréttar 19. febrúar 1998 í máli nr. 259/1997, sem er að finna á bls. 718 í dómasafni réttarins það ár, tekið undir með héraðsdómi að skylduaðild stefnda að Lögmannafélagi Íslands heimilaði ekki stjórn þess að krefja félagsmenn um önnur gjöld en þau sem þyrfti til að sinna því stjórnsýslu- og úrskurðarhlutverki sem því væri ætlað samkvæmt lögum nr. 61/1942 um málflytjendur. Sá tilgangur félagsins samkvæmt 1. gr. samþykkta þess að gæta hagsmuna félagsmanna væri víðtækari en því hlutverki næmi. Í dómi Hæstaréttar 6. mars 2014 í máli nr. 144/2014 var fjallað um skylduaðild að Félagi fasteignasala samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa og hvort hún samrýmdist skilyrði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Talið var að við mat á nauðsyn slíkrar skyldu væri ekki unnt að horfa til annarra atriða varðandi hlutverk félagsins en þeirra sem mælt væri fyrir um í lögum. Við það mat yrði þó ekki aðeins litið til þess eins sem mælt væri fyrir um í lögunum heldur yrði vegna meginreglu íslenskrar stjórnskipunar um meðalhóf að gæta jafnframt að því hvort lagaboð íþyngdi mönnum að óþörfu og unnt yrði að ná sama markmiði með öðru og vægara móti. Niðurstaðan var sú að skylduaðild væri ekki nauðsynleg til þess að félagið gæti sinnt því hlutverki sem því væri falið með lögum.44. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 676/2013 sagði orðrétt:Í lögum nr. 61/2006 er réttarstaða veiðifélaga ekki skilgreind með skýrum hætti. Þó er tekið fram í 6. mgr. 37. gr. laganna að sjálfstæðar eignir veiðifélags tilheyri þeim fasteignum á félagssvæðinu sem veiðirétt eiga og í arðskrárhlutfalli. Var þetta skýrt svo í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 61/2006 að með þessu væri áréttuð sú eignarréttarstaða í skiptum veiðifélags og félagsmanna að félagið sjálft væri ekki handhafi neins konar eignarréttarheimilda heldur teldust sjálfstæðar eignir félags tilheyra einstökum félagsmönnum og veiðiréttarhöfum í samræmi við hlutdeild þeirra í félaginu á grundvelli arðskrár. Þá er í 5. mgr. sömu lagagreinar sú regla um skuldskeytingu að taki nýr aðili við veiðirétti samkvæmt II. kafla laganna fyrir afsal eða á grundvelli ábúðarsamnings sé honum skylt að gerast félagi í veiðifélagi og taka á sig skuldbindingar fráfarandi félagsmanns. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laganna skulu félagsmenn greiða kostnað af starfsemi veiðifélags í því hlutfalli sem þeir taka arð og sagði um þá skipan mála í athugasemdum með síðastgreindu frumvarpi að hún væri í góðu samræmi við meginreglur íslensks réttar um óskipta sameign. Þótt réttarstaða veiðifélaga sé ekki skilgreind berum orðum í lögum nr. 61/2006 er af framansögðu ljóst að skipan mála innan þeirra og í skiptum út á við er með sama hætti og þegar eignarréttindi að tilteknu verðmæti eru í sérstakri sameign. Af því leiðir að þegar reglum laga nr. 61/2006 sleppir, þar á meðal hvað varðar heimildir félagsmanna til ákvörðunar um nýtingu og ráðstöfun eigna á forræði veiðifélags með eða án löggernings, gilda almennar reglur eignarréttar um sérstaka sameign. Auk þess má eftir því sem við á hafa nokkra hliðsjón af lagaákvæðum um afmarkaða flokka sérstakrar sameignar eins og reglum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús.45. Í dóminum sagði jafnframt að samkvæmt almennum reglum eignaréttar gilti sú meginregla um sérstaka sameign að samþykki allra sameigenda þyrfti til óvenjulegra ráðstafana og ráðstafana sem væru meiri háttar þótt venjulegar gætu talist. Samkvæmt 41. gr. laga nr. 26/1994 giltu sérstakar reglur við ákvarðanatöku um sameiginleg málefni í fjöleignarhúsum og væri þar greint á milli ferns konar tilvika. Í fyrsta lagi þyrfti til þeirra ákvarðana sem greinir í A-lið ákvæðisins samþykki allra eigenda. Meðal þeirra tilvika væri ráðstöfun á verulegum hluta sameignar, sbr. 1. mgr. 19. gr. laganna. Í því ákvæði segði að sameign fjöleignarhúss yrði ekki ráðstafað af húsfélagi með samningi nema allir eigendur væru því samþykkir og gilti hið sama um verulegar breytingar á sameign eða hagnýtingu hennar.46. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar nr. 676/2013 var komist að þeirri niðurstöðu að í skylduaðild að veiðifélagi fælist undantekning frá þeirri meginreglu fyrri málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að engan mætti skylda til aðildar að félagi en í þeirri skipan væri jafnframt fólgin takmörkun á eignarráðum fasteignareiganda hvað eignarrétt að veiði varðaði. Í dóminum segir enn fremur:Af þessu leiðir að viðfangsefni veiðifélaga takmarkast á hverjum tíma af þeim verkefnum sem löggjafinn gagngert felur þeim og ótvírætt þarf að vera að þau séu í nánu samhengi við tilgang laganna og þau markmið sem skylduaðildinni er ætlað að tryggja. Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 kemur fram að tilvist veiðifélaga og skylduaðild að þeim er ætlað að tryggja að markmiðum laganna samkvæmt 1. gr. verði náð, en markmið laganna samkvæmt þeirri grein er að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskstofna þar og verndun þeirra. Í þessu felst meðal annars að ákvörðun veiðifélags um ráðstöfun stangveiði á félagssvæði sínu og samhliða henni ákvörðun um gisti- og veitingarekstur í veiðihúsi, sem reist hefur verið, á skilgreindum veiðitíma samkvæmt lögum nr. 61/2006 fellur tvímælalaust innan þeirra marka sem lög setja starfsemi veiðifélaga, sbr. c. og d. liði 1. mgr. 37. gr. laganna. Við töku ákvörðunar um slík málefni gildir sú regla 8. mgr. 40. gr. þeirra að afl atkvæða ræður ef ekki er á annan veg mælt í lögum eða samþykktum veiðifélags. Á hinn bóginn er ákvörðun veiðifélags um að selja öðrum veiðihús á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar í veiðihúsi utan skilgreinds veiðitíma meiriháttar ákvörðun í skilningi óskráðra reglna eignarréttarins um sérstaka sameign og gildir þá einu hvort hún telst venjuleg eða óvenjuleg. Af þessu leiðir að til slíkrar ákvörðunar þarf samkvæmt þeim reglum samþykki allra félagsmanna.47. Í 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er sem fyrr segir að finna ákvæði um félagafrelsi. Þótt sáttmálinn hafi ekki að geyma sjálfstætt ákvæði um neikvætt félagafrelsi hefur verið talið í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu að rétturinn til að standa utan félaga njóti verndar 1. mgr. 11. gr. hans með þeim takmörkunum sem leiði af 2. mgr. greinarinnar.48. Í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 13. ágúst 1981 í málum nr. 7601/76 og 7806/77, Young, James og Webster gegn Bretlandi, var talið að orðið nauðsyn í skilningi 2. mgr. 11. gr. sáttmálans yrði ekki skýrt svo rúmt að nægjanlegt væri að lagaákvæði væri gagnlegt eða ákjósanlegt. Þá var lögð áhersla á meðalhóf með því að takmarkanir á félagafrelsi mættu ekki vera víðtækari en nauðsynlegt væri til að ná því lögmæta markmiði sem stefnt væri að með löggjöf. Var þetta sjónarmið ítrekað í dómi í fyrrgreindu máli Chassagnou o.fl. gegn Frakklandi sem laut að skylduaðild að veiðifélagi. Í síðari dómum mannréttindadómstólsins hefur verið talið að við mat á því hvort meðalhófs hafi verið gætt í löggjöf væri mikilvægt að líta til þess hvort og þá hversu vandað mat á nauðsyn lagasetningar hafi farið fram af hálfu löggjafarvaldsins, sbr. til dæmis dóm réttarins 22. apríl 2013 í máli nr. 48876/08, Animal Defenders International gegn Bretlandi.49. Sem fyrr segir er markmið laga nr. 61/2006 samkvæmt 1. gr. þeirra að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskstofna í ferskvatni og verndun þeirra. Þessi markmið lúta í senn að mikilvægum almannahagsmunum og hagsmunum annarra. Ekki er um það deilt í málinu að skylduaðild að veiðifélagi, sem er lögbundin samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 í þeim tilgangi að markmiðum 1. gr. laganna verði náð, telst nauðsynleg til að veiðifélag geti sinnt lögmæltu hlutverki sínu bæði vegna almannahagsmuna og réttinda annarra í skilningi 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.50. Samkvæmt framangreindri dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands og Mannréttindadómstóls Evrópu er ljóst að þar sem lögboðin skylduaðild að veiðifélagi felur í sér takmörkun á þeirri vernd sem 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að veita rétti manna til að standa utan félaga verða heimildir slíks félags í lögum til ráðstöfunar og ákvarðanatöku um eignarréttindi félagsmanns gegn vilja hans að vera skýrar og afdráttarlausar og mega ekki ganga lengra en nauðsynlegt er til að félag geti náð þeim markmiðum sem skylduaðildinni er ætlað að tryggja.51. Við skýringu á ákvæði e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 og þeim heimildum sem ákvæðið veitir veiðifélagi til að nýta eignir félagsins og ráðstafa þeim með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn, þar á meðal til að ráðstafa eign þess utan veiðitímabils og þá til skyldrar starfsemi, verður að líta til þess að með lögum nr. 50/2015 var ekki hróflað við ákvæði 6. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Þar er mælt fyrir um að sjálfstæðar eignir veiðifélags tilheyri þeim fasteignum á félagssvæðinu sem veiðirétt eigi og í arðskrárhlutfalli. Þetta ákvæði var í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 61/2006 skýrt þannig að með því væri áréttuð sú eignarréttarstaða í skiptum veiðifélags og félagsmanna að félagið sjálft væri ekki handhafi neins konar eignarréttarheimilda heldur teldust sjálfstæðar eignir félagsins tilheyra einstökum félagsmönnum og veiðiréttarhöfum í samræmi við hlutdeild þeirra í félaginu á grundvelli arðskrár. Við þessu ákvæði var heldur ekki hróflað þegar bætt var nýjum málslið við 2. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 með lögum nr. 14/2014 þess efnis að félagsmenn í veiðifélagi beri ekki persónulega ábyrgð á fjárskuldbindingum veiðifélags. Síðastnefnda breytingin á lögunum fær ekki með góðu móti samrýmst 1. mgr. 42. gr. þeirra sem mælir fyrir um að kostnað af starfsemi veiðifélags skuli félagsmenn greiða í því hlutfalli sem þeir taki arð.52. Samkvæmt framangreindu eru ákvæði þau sem komu inn í lög nr. 61/2006 með lögum nr. 14/2014 og 50/2015 í nokkru ósamræmi við hugtakanotkun í öðrum ákvæðum laganna og þá grundvallarhugsun sem samkvæmt framansögðu lá að baki setningu laga nr. 61/2006 um eignaréttarstöðu og eignarheimildir veiðifélags og félagsmanna og ábyrgð félagsmanna á skuldbindingum sem stofnað var til í rekstri veiðifélaga. Eftir sem áður verður að líta svo á að eignir veiðifélaga séu í sérstakri sameign veiðiréttarhafa og að taka ákvarðana í félagi um ráðstöfun þeirra eigna sem verða til í starfsemi þess lúti óskráðum reglum um ákvarðanatöku varðandi sérstaka sameign að því leyti sem skýr ákvæði laganna leiða ekki til annarrar niðurstöðu.53. Af ársreikningum stefnda og skýringum með þeim er ljóst að tekjur af leigu veiðiréttar renna ekki óskipt til veiðiréttareigenda sem arður af veiðiréttindum heldur er hluta af þeim varið til að standa straum af kostnaði sem til fellur í rekstri veiðifélagsins. Fyrir liggur að stefndi hefur gert samninga um leigu á veiðirétti á félagssvæði sínu og um leigu á veiðihúsinu að Fossási. Hafa verður í huga að ekki er loku fyrir það skotið að tekjur stefnda af leigu veiðiréttar séu hærri en ella væri vegna þeirrar fjárfestingar sem félagið hefur ráðist í með byggingu veglegs veiðihúss en um það liggur þó ekkert fyrir. Hvað sem því líður er ljóst að lengst af hefur kostnaður félagsins vegna veiðihússins verið umfram tekjur af leigu þess. Enda þótt almennt megi ætla að leiga veiðihússins til almenns gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils samkvæmt lögum nr. 61/2006 sé til þess fallin að skila veiðifélagi tekjum umfram viðbótarkostnað sem félagið kann að hafa af slíkri útleigu hefur stefndi ekki sýnt fram á í málinu að það eigi við um útleigu á veiðihúsi hans. Við úrlausn málsins verður að líta til þess að áfrýjandinn Ingibjörg ber sem félagsmaður í stefnda ábyrgð á kostnaði af starfsemi félagsins í því hlutfalli sem hún tekur arð á grundvelli 1. mgr. 42. gr. laga nr. 61/2006 og verður að minnsta kosti að sæta því að kostnaður umfram tekjur af veiðihúsinu dragist frá veiðiarði hennar. Þá má ætla að meiri fjárhagsleg áhætta sé af því að leigja veiðihúsið út utan skilgreinds veiðitímabils en innan. 54. Þær takmarkanir sem settar eru heimildum skylduaðildarfélaga til ráðstafana og þær kröfur sem gerðar hafa verið til ákvarðana sem varða réttindi félagsmanna hafa verið leiddar af stjórnarskrárvörðum mannréttindum einstakra manna til að standa utan félaga. Við mat á því hvort lagaheimild til tiltekinnar ráðstöfunar sem er í andstöðu við vilja félagsmanns sé nægilega skýr og jafnframt nauðsynleg til þess að ná þeim markmiðum sem skylduaðildinni er ætlað að tryggja verður að líta til þess hvort hagsmunir einstakra félagsmanna séu fyrir borð bornir eða stefnt í óvissu að óþörfu.55. Ljóst er af athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 50/2015 að fyrrnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 676/2013 var megintilefni lagasetningarinnar. Frumvarpið var samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í samvinnu við Landssamband veiðifélaga. Af athugasemdum með því verður ráðið að fyrir frumvarpshöfundum hafi vakað að tryggja að veiðifélög gætu án samþykkis allra félagsmanna nýtt eignir félags til arðberandi starfsemi utan veiðitímabils en þó þannig að þær væru nýttar til skyldrar starfsemi eins og gerist á veiðitímabili. Í nefndaráliti atvinnuveganefndar kveður við nokkuð annan tón en þar segir að nefndin árétti að í 1. gr. frumvarpsins sé heimild veiðifélags til að ráðstafa eign utan veiðitímabils bundin því skilyrði að um skylda starfsemi sé að ræða og verði umrædd starfsemi því að falla undir markmið laganna. 56. Þá er þess að gæta að í niðurlagi almennra athugasemda í frumvarpinu er að finna kafla með heitinu „Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar“. Þar er tekið fram að frumvarpið hafi ekki þótt gefa tilefni til að skoðað yrði sérstaklega samræmi við stjórnarskrá eða alþjóðlegar skuldbindingar. Af þessu verður ráðið að löggjafinn hafi látið hjá líða að meta hvort lagasetningin kynni að hafa áhrif á réttindi manna sem skyldugir væru til aðildar að veiðifélögum og hvort uppfyllt væru þau skilyrði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að verkefni sem félagi væru falin væru nauðsynleg til að það gæti rækt lögmælt hlutverk sitt. Við undirbúning að setningu laga nr. 50/2015 virðist því ekki hafa verið litið til þýðingar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til, ekki síst vegna fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 676/2013 sem laut að skýringu þessa stjórnarskrárákvæðis og var tilefni lagasetningarinnar. Enn fremur ber að líta til þess að í almennum athugasemdum frumvarpsins sem varð að lögum nr. 61/2006 er að finna vandað mat á því hvernig lagafyrirmæli um skylduaðild að veiðifélögum stæðust áskilnað 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um neikvætt félagafrelsi. Við breytingar á verkefnum veiðifélaga með lögum nr. 50/2015 sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.57. Sé löggjöf til þess fallin að takmarka mannréttindi ber dómstólum að meta hvort löggjafinn hafi gætt sjónarmiða um meðalhóf, jafnræði og skýrleika lagaheimilda. Jafnframt er það hlutverk dómstóla að skýra löggjöf og beita henni í tilteknu tilviki með þeim hætti sem best samrýmist ákvæðum stjórnarskrár og eftir atvikum alþjóðlegum skuldbindingum.58. Við mat á því hvort leiga á veiðihúsi stefnda til almenns gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils teljist nýting og ráðstöfun eigna veiðifélags til skyldrar starfsemi í skilningi e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 er til þess að líta að þótt sá rekstur sem fer fram í veiðihúsi á veiðitímabils teljist samrýmast markmiðum 1. gr. laga nr. 61/2006 og almennur gisti- og veitingarekstur utan veiðitímabils sé skyldur slíkum rekstri verður ekki sjálfkrafa dregin sú ályktun þar af að slík starfsemi utan veiðitímabils samrýmist markmiðum laganna.59. Að virtum sjónarmiðum um meðalhóf og kröfum sem gera verður til skýrleika og vandaðs undirbúnings lagaheimilda sem kunna að takmarka stjórnarskrárvarin mannréttindi og því að í e-lið 1. mgr. 37. gr. er mælt fyrir um hlutverk félags með skylduaðild og heimildir þess til ráðstöfunar á eignum ber að skýra ákvæðið og beita því með þeim hætti að með skyldri starfsemi sé vísað til verkefna sem samrýmist þeim markmiðum sem skylduaðild að félaginu er grundvölluð á samkvæmt 1. gr. laganna. Að öðrum kosti fælist í ákvæðinu að veiðifélagi væru fengnar heimildir umfram það sem því eru nauðsynlegar til að ná þeim markmiðum sem skylduaðildinni er ætlað að tryggja þannig að í bága færi við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.60. Samkvæmt framangreindu hefur stefndi ekki sýnt fram á að útleiga veiðihússins að Fossási utan skilgreinds veiðitímabils til almenns gisti- og veitingarekstrar feli í sér nýtingu og ráðstöfun á eignum félagsins með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn og að hún teljist nauðsynleg til þess að félagið geti náð þeim markmiðum sem skylduaðild að því er ætlað að tryggja. Stefnda verður því ekki á grundvelli e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 talin slík ráðstöfun heimil nema með samþykki allra félagsmanna sinna. Verður því fallist á viðurkenningarkröfu áfrýjandans Ingibjargar með þeirri afmörkun sem fram kemur í dómsorði.61. Áfrýjandinn Fossatún ehf. á ekki veiðirétt í Grímsá og er ekki aðili að stefnda. Fær viðurkenningarkrafa þessa áfrýjanda því ekki stoð í málatilbúnaði áfrýjandans Ingibjargar sem fallist hefur verið á samkvæmt framansögðu. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um sýknu stefnda af kröfum áfrýjandans Fossatúns ehf.62. Eftir framangreindum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjandanum Ingibjörgu málskostnað á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Jafnframt verður áfrýjandinn Fossatún ehf. eftir úrslitum málsins dæmdur til að greiða stefnda málskostnað á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið nokkurt tillit til þess að áfrýjendur hafa haft sama lögmann við rekstur málsins og að stefndi hefur að hluta til orðið að verjast sjálfstæðum málatilbúnaði áfrýjandans Fossatúns ehf. sem byggist einkum á samkeppnissjónarmiðum.Dómsorð:Fallist er á kröfu áfrýjandans Ingibjargar Pálsdóttur um viðurkenningu á að stefnda, Veiðifélagi Grímsár og Tunguár, sé óheimilt án samþykkis allra félagsmanna sinna að selja veiðihúsið að Fossási í Borgarbyggð á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði.Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjandans Fossatúns ehf. Stefndi greiði áfrýjandanum Ingibjörgu Pálsdóttur samtals 4.000.000 króna í málskostnað á öllum dómstigum. Áfrýjandinn Fossatún ehf. greiði stefnda samtals 1.000.000 króna í málskostnað á öllum dómstigum. Sératkvæði Benedikts Bogasonar. Ég er sammála niðurstöðu meirihluta dómenda um að staðfesta hinn áfrýjaða dóm um sýknu stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjandans Fossatúns ehf. Ég er hins vegar ósammála meirihlutanum um úrlausn á sömu kröfu áfrýjandans Ingibjargar og tel að einnig eigi að sýkna stefnda af henni af eftirfarandi ástæðum:2. Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar má engan skylda til aðildar að félagi. Þó má með lögum kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.3. Í 1. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði segir að markmið þeirra sé að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskstofna í ferskvatni og verndun þeirra. Til að ná þessum markmiðum laganna er veiðiréttarhöfum skylt eftir 1. mgr. 37. gr. þeirra að hafa með sér félagsskap um skipulag veiði í hverju fiskihverfi. Um hlutverk slíks félags eru nánari fyrirmæli í a- til f-liðum þeirrar málsgreinar. Að þessu gættu á lögboðin skylduaðild að veiðifélögum sér viðhlítandi stoð í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar bæði vegna almannahagsmuna og réttinda annarra.4. Í dómi Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 676/2013 var lagt til grundvallar að viðfangsefni veiðifélaga takmörkuðust á hverjum tíma af þeim verkefnum sem löggjafinn gagngert fæli þeim og ótvírætt þyrfti að vera að þau væru í nánu samhengi við tilgang laganna og þau markmið sem skylduaðildinni væri ætlað að tryggja. Einnig var tekið fram í dóminum að ákvörðun veiðifélags um ráðstöfun stangveiði á félagssvæði sínu og samhliða henni ákvörðun um gisti- og veitingarekstur í veiðihúsi á skilgreindum veiðitíma eftir lögunum félli tvímælalaust innan þeirra marka sem lög settu starfsemi veiðifélaga, sbr. c- og d-lið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Að þessu gættu leikur ekki vafi á því að eignarhald og rekstur veiðihúss verður talinn eðlilegur liður í starfsemi veiðifélags með hliðsjón af fyrrgreindum tilgangi laganna og markmiðum skylduaðildarinnar. Vegna hennar er þó fjárfestingum og starfsemi af því tagi sett takmörk eðli máls samkvæmt. Áfrýjandinn Ingibjörg hefur ekki vefengt heimild stefnda til að eiga veiðihús af því tagi sem málið lýtur að til afnota fyrir veiðimenn á veiðitíma, en hún krefst viðurkenningar á því að stefnda sé óheimilt að leigja það til almenns gisti- og veitingarekstrar utan lögbundins veiðitímabils.5. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006, eins og þeim var breytt með lögum nr. 50/2015, er hlutverk veiðifélags að nýta eignir þess og ráðstafa þeim með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn. Einnig segir að veiðifélagi sé heimilt að ráðstafa eign félags utan veiðitíma og þá til skyldrar starfsemi. Í ljósi lögskýringargagna og þegar haft er í huga að tilefni lagasetningarinnar var fyrrgreindur dómur Hæstaréttar í máli nr. 676/2013 leikur enginn vafi á því að lagaákvæði þetta tekur til útleigu veiðihúss til almenns gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils. Ég er ósammála meirihluta dómenda um að ekki liggi fyrir að útleiga veiðihússins geti verið arðbær fyrir stefnda og hún felur varla í sér aðra áhættu en hvort leigutakinn muni standa í skilum með greiðslu leigu. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms fyrir niðurstöðu hans um að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjandans Ingibjargar tel ég að einnig eigi að staðfesta dóminn að því leyti og fella málskostnað á áfrýjendur á öllum dómstigum. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=0e1652d6-9574-4cfa-93dc-0d786391f5fe&verdictid=f4fab57d-aa90-4d19-bfd1-c8f2578ed506
Mál nr. 97/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. febrúar 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi „í 4 vikur eða til 15. mars 2011“, klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Ákæra hefur verið gefin út á hendur varnaraðila og mun málið verða þingfest í dag. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 15. mars 2011, klukkan 16. Ekki er unnt að fallast á með sóknaraðila að fram sé kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um tilraun til stórfelldrar líkamsárásar, sem geti varðað við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. sératkvæði mín 7. janúar 2011 í hæstaréttarmálinu nr. 6/2011 og 3. febrúar 2011 í hæstaréttarmálinu nr. 70/2011. Tel ég þegar af þessari ástæðu að ekki séu uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og beri því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2011. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði kærða X, kt. [...], [...], Reykjavík, með dvalarstað í hegningarhúsinu við Skólavörðustíg í Reykjavík, verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi í 4 vikur eða til 15. mars 2011, kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að samkvæmt rannsóknargögnum málsins hafi kærði farið hinn 24. desember sl. ásamt þremur öðrum mönnum að [...], Reykjavík, í því skyni að ráðast þar að húsráðanda kæranda, A. Fyrir liggi að þegar komið hafi verið á vettvang hafi tveimur haglaskotum verið skotið á útidyrahurð hússins en kærandi, sambýliskona hans og tvö ung börn þeirra höfðu þá flúið úr íbúðinni. Fyrir liggi að kærði og félagar hans hafi flúið af vettvangi þegar lögregla hafi komið á vettvang skömmu eftir að skotunum hafði verið hleypt af. Samkvæmt rannsóknargögnum eigi árásin sér nokkurn aðdraganda. Íbúi í [...] hafi skýrt frá því í framburði sínum hjá lögreglu að hún hafi fengið heimsókn tveggja manna eftir kl. 01.00 aðfaranótt 24. desember sem hafi bankað og kallað á A. Þegar hún hafi opnað hurðina hafi þeir ruðst inn og farið um íbúðina í leit að A. Á leið út hafi þeir skellt hurð á hendi hennar og hafi hún við það hlotið áverka á hægri hendi. Vitnið kvaðst hafa verið svo skelkuð að hún hafi ekki þorað að hringja á lögreglu. Kærandi hafi lýst því í framburði sínum hjá lögreglu að hann hafi um nokkurt skeið orðið að þola hótanir og líkamsárásir frá nafngreindum manni og félögum hans. Þessi maður hafi margsinnis reynt að rukka hann vegna fíkniefnaviðskipta og segir hann að atgangur mannsins hafi verið mjög ógnandi og hættulegur. Hann hafi fengið heimsókn þessa manns 21. desember og hafi maðurinn þá barið hann fyrir framan börnin sín. Aftur hafi menn komið á heimili hans á Þorláksmessu og verið með mikinn fyrirgang. Á aðfangadag hafi menn, sem hann telji að séu á vegum sama manns, barið að dyrum hjá honum. Hann hafi þá verið búinn að koma konu sinni og börnum út um bakdyr og til nágranna sinna. Hann kvaðst hafa stuggað við þeim með því að stinga járnröri út um bréfalúguna og farið í kjölfarið sjálfur til nágranna sinna. Skömmu seinna hafi verið skotið á hurðina. Gögn málsins bendi til þess að kærði hafi í félagi við þrjá aðra, vopnaðir haglabyssu, ætlað að brjóta sér leið inn í íbúðarhús í því skyni að fremja þar líkamsárás. Kærði hafi viðurkennt að hafa verið á vettvangi í umrætt sinn, að hafa áður komið á heimili kæranda í því skyni að innheimta skuld vegna fíkniefnaviðskipta, og að hafa fengið þrjá aðra (kærðu) með sér á vettvang. Kærði hafi einnig viðurkennt að hafa skotið úr haglabyssunni á útidyrahurðina. Mál þetta hafi borist ríkissaksóknara hinn 24. janúar sl., ákæra hafi verið gefin út hinn 10. febrúar sl. og verði málið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 17. febrúar nk. Kærði hafi verið samfellt í gæsluvarðhaldi frá því að hann var handtekinn hinn 24. desember sl., sbr. úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. R-530/2010 og R-2/2011, R-83/2011 og dómar Hæstaréttar í máli nr. 6/2011 og 70/2011. Grunur leiki á að kærði hafi með háttsemi sinni brotið gegn 231. gr., 4. mgr. 220. gr. og 2. mgr. 218. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga en brot gegn 2. mgr. 218. gr. geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Með vísan til tilvitnaðra lagaákvæða, alvarleika sakarefnis og á grundvelli almannahagsmuna þyki nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur hefur gengið í máli hans. Með vísan til framangreinds er þess krafist að framangreind krafa nái fram að ganga. Með vísan til dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 6/2011 og 70/2011 hefur því verið slegið föstu af Hæstarétti að kærði er undir sterkum grun um að hafa framið brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, sem varðað getur 10 ára fangelsi, með því að hafa í félagi við aðra, vopnaðir haglabyssu, ætlað að brjóta sér leið inn í íbúðarhús í því skyni að fremja þar líkamsárás. Hefur dómurinn fallist á að ætluð brot kærða sé þess eðlis að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Ekkert er nýtt fram komið í málinu sem hnekkir þessu fyrra mati Hæstaréttar. Þá liggur fyrir að ákæra hefur verið gefin út á hendur kærða vegna verknaðarins. Með hliðsjón af þessu eru uppfyllt skilyrði fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi yfir kærða og verður fallist á kröfu ríkissaksóknara eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi í 4 vikur eða til 15. mars 2011, kl. 16.00.
Mál nr. 623/2008
Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur Kærumál Vanreifun
Landeigendur Rkærðu úrskurð héraðsdóms þar sem máli þeirra gegn íslenska ríkinu og L varvísað frá dómi sökum þess aðkröfugerðin þótti svo óljós í framsetningu að efnisdómur yrði ekkikveðinn upp um hana. Þótti framsetning kröfunnar brjóta í bága við d .lið 1.mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir ogMarkús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 5. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2008,þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimilder í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðilikærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast hvorfyrir sitt leyti að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gertað greiða kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert aðgreiða hvorum varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Sóknaraðili, LandeigendurReykjahlíðar ehf., greiði varnaraðilum, íslenska ríkinu og Landsvirkjun,hvorum um sig 150.000 krónur íkærumálskostnað. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 3. októbersl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Landeigendum Reykjahlíðar ehf.,kt. 550402-3860, Lágmúla 5, Reykjavík, með stefnu birtri 16. janúar 2008, áhendur íslenzka ríkinu, kt. 650169-1079, Arnarhváli, Reykjavík, ogLandsvirkjun, kt. 420269-1299, Háaleitisbraut 68, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, aðstefndu verði gert að þola ógildingu á samningi eigenda jarðarinnarReykjahlíðar í Skútustaðahreppi við stefnda, íslenzka ríkið, umjarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar o.fl. frá 18. marz 1971. Til vara krefst stefnandi þess, að stefnduverði gert að þola, að samningi eigenda jarðarinnar Reykjahlíðar íSkútustaðahreppi við stefnda, íslenzka ríkið, frá 18. marz 1971 verði breytt áþá leið, að jarðhitaréttindi þau, sem stefnda, íslenzka ríkinu, eru „tilfrjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt 1. gr. samningsins svari að afliaðeins til jarðhitaorku allt að 70 MW (megawöttum) til raforkuframleiðslu, enekkert umfram það. Í báðum tilvikumkrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum að skaðlausu. Dómkröfur stefnda, íslenzka ríkisins, eruþær, að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda, og að stefnandiverði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Málavextir Málsatvik eru þau, eins og þeim er lýst í stefnu og eru að mestuóumdeild, að hinn 18. marz 1971 var undirritaður af hálfu eigenda jarðarinnar Reykjahlíðarí Skútustaðahreppi í Suður-Þingeyjarsýslu annars vegar og iðnaðarráðherra fyrirhönd íslenzka ríkisins hins vegar, samningur sá, sem mál þetta lýtur að. Í honum var m.a. kveðið á um, aðjarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar á jarðhitasvæði því, sem afmarkað var áviðfestum uppdrætti við Kröflu, Bjarnarflag og Námafjall, ásamt jarðahita þeim,sem þar er að finna, og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, skylduþaðan í frá vera ríkissjóði til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“, eins og þaðvar orðað í samningnum. Þá var mæltfyrir um, að til endurgjalds á þeim verðmætum, sem ríkissjóður öðlaðist meðsamningum, skuldbatt ríkissjóður sig til að byggja á sinn kostnað nánartilgreind mannvirki fyrir afhendingu á vatni frá varmaveitu í Bjarnarflagihanda byggðahverfunum við Reykjahlíð og Voga við Mývatn. Enn fremur skuldbattríkissjóður sig til að afhenda endurgjaldslaust nánar tilgreint vatnsmagn (20lítra á sekúndu) úr safnþró, sem komið yrði upp í Bjarnarflagi. Nánari skilgreining á endurgjaldsverðmætunumer að finna í samningnum. Af hálfu eigenda Reykjahlíðar undirritaði samninginn Páll S. Pálsson hrl.samkvæmt umboði, en af hálfu ríkisins, Jóhann Hafstein iðnaðarráðherra, eneinnig ritaði undir samninginn Magnús Jónsson fjármálaráðherra. Sambærilegur samningur var, að því erBjarnarflag og Námafjall varðar, gerður við landeigendur Voga við Mývatn 25.marz 1971 vegna jarðhitaréttinda þar á landssvæði í þeirra eigu. Ýmis vandamál komu upp vegna hitaveitunnar, sem ríkið skuldbatt sig til aðkoma upp samkvæmt ofangreindum samningi frá 18. marz 1971, m.a. vegnaútfellinga í aðveituæðum og dreifikerfi.Greip ríkið til ýmissa ráðstafana til lagfæringa á þessu í þeim tilgangiað tryggja nothæft vatn. Gaf ríkið úttvær yfirlýsingar í þessu sambandi, annars vegar 1. júlí 1975 og hins vegar 23.júní 1982, þar sem farið var yfir til hvaða úrbóta yrði gripið. Árið 1975 hóf ríkið að reisa jarðgufuvirkjun í landi Reykjahlíðar á þvísvæði, sem samningurinn frá 1971 tók til, á grundvelli laga nr. 21/1974 umjarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu. Munurannsóknir á svæðinu hafa staðið yfir allt frá árinu 1963. Umrædd virkjun fékk nafnið Kröfluvirkjum og var reist á árunum 1975 til1977. Keyptar voru tvær 30 MWvélasamstæður. Fyrri vélin var gangsettárið 1977, og rafmagnsframleiðsla hófst þar árið 1978. Hinn 26. júlí 1985 seldi ríkið Kröfuvirkjun, ásamt tilheyrandimannvirkjum, til stefnda Landsvirkjunar, sbr. lög nr. 102/1985. Samhliða var framseldur rétturinn til hagnýtingará 70 MW af jarðhitaorku á Kröflusvæðinu til raforkuframleiðslu. Um var að ræða rétt, sem ríkið hafði fengiðtil „frjálsra umráða og ráðstöfunar“ frá landeigendum Reykjahlíðar meðsamningnum 1971. Fyrstu rekstrarár Kröfluvirkjunar gekk illa að afla gufu, ekki síst vegnaeldsumbrota, sem stóðu yfir á svæðinu í níu ár á tímabilinu 1975-1984. Allt til ársins 1997 var aðeins önnur aftveimur 30 MW vélunum í rekstri. Fráárinu 1999 hefur stöðin hins vegar verið rekin á fullum afköstum, 60 MW, og náðallt upp að 70 MW afköstum á ári. Árið 1969 reisti Laxárvirkjun 3,2 MW gufuaflsstöð í Bjarnarflagi. Boraðar voru sex vinnsluholur á árunum1968-1970, m.a. vegna þeirrar stöðvar, en einnig vegna Kísiliðjunnar. Með samningi ríkisins og Landsvirkjunar,dags. 17. september 1986, seldi ríkið eignir Jarðvarmaveitna ríkisins íBjarnaflagi til Landsvirkjunar. Umrætt svæði, sem samningurinn frá 18. marz 1971 nær til, er talið veraeitt af stærstu háhitasvæðum landsins.Heildarflatarmál þess á yfirborði samkvæmt yfirborðsjarðhita- ogviðnámsmælingum er um 30-35 ferkílómetrar, og eru um 90% þess aðgengileg tilvinnslu. Nýlegar áætlanir Orkustofnunarætla, að afl svæðisins til raforkuvinnslu geti náð um 375 MW í 50 ár ogsamsvarandi orkugeta um 3000 GWst á ári. Með lögum nr. 38/2002 um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdalog stækkun Kröfuvirkjunar veitti Alþingi iðnaðarráðherra heimild til að veitaLandsvirkjun leyfi til að stækka Kröfluvirkjun í allt að 220 MW ásamtaðalorkuveitum. Í marz 2006 var gerður rammasamningur milli íslenzka ríkisins ogLandsvirkjunar um „afnot af jarðhitaréttindum innan jarðhitaréttindasvæðisinsvið Kröflu, Bjarnarflag og Námafjall“, þ.e. á svæði því, sem samningurinn frá18. marz 1971 tekur til. Í samningnumvar m.a. vísað til laga nr. 38/2002 um heimild til stækkunar Kröfluvirkjunar,og fyrri laga, og ofangreindra samninga við landeigendur 1971 og milliLandsvirkjunar og ríkisins 1985 og 1986.Tekið var fram í samningnum, að markmið ríkisins með honum væri aðtryggja aukna nýtingu innlendra orkulinda, skynsamlega nýtingu auðlindarinnar,áframhaldandi uppbyggingu orkuiðnaðar á svæðinu og eðlilegt endurgjald fyrirauðlindina. Tilgreint markmiðLandsvirkjunar með samningnum var að geta haft tiltæka næga jarðhitaorku innan „jarðhitaréttindasvæðisinsvið Kröflu, Bjarnarflag og Námafjall til vinnslu allt að 350 MW tilraforkuframleiðslu vegna hugsanlegrar aukinnar orkunotkunar á Norðausturlandi“,eins og fram kemur í samningnum. Þá er þarað finna skilgreiningar á því, hvernig afgjald til ríkisins vegna nýtingar ájarðhitanum skyldi fundið og grundvallarviðmið í því sambandi, en um nánariútfærslu á fjárhæðum var vísað til viðauka við samninginn, sem gera skyldi íkjölfar útgáfu virkjunarleyfis samkvæmt 4. gr. raforkulaga nr. 65/2003, eðanýtingarleyfis samkvæmt 6. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu áauðlindum í jörðu. Í nóvember 2005, áður en ofangreindur rammasamningur var gerður, gerðustefndi Landsvirkjun og stefnandi, Landeigendur Reykjahlíðar ehf., með sér rammasamningum nýtingu jarðhita o.fl. á svokölluðu Sandbotnasvæði, í Hágöngum og Gjástykki,þ.e. utan þess svæðis, sem samningurinn við ríkið frá 18. marz 1971 náðitil. Samkvæmt gr. 1.7 í samningnum skalLandsvirkjun greiða árlega fasta fjárhæð, kr. 1.500.000, í umsýslugjald, allttil þess tíma, sem orkusala frá jarðhitavirkjun á viðkomandi svæðum hefst, enfrá þeim tíma skal Landsvirkjun, sbr. gr. 2.3. í samningnum, greiðaLandeigendum Reykjahlíðar ehf. fyrir þann jarðhita, sem Landsvirkjun erheimilaður nýtingarréttur á, afgjald á framleidda kílówattstund rafmagns (KWst)út á flutningsnet (royalty-greiðsla).Skal greiðslan nema 1,7 aurum/kWst rafmagns án virðisaukaskatts. Leiðrétt miðað við gengisvísitölu ástefnudegi (desember 2007) er greiðslan 1,97 aurar/kWst. Sé sú tala sett inn í rammasamning íslenzkaríkisins og Landsvirkjunar frá marz 2006 megi nálgast það að verðmeta umræddjarðhitaréttindi innan þess svæðis, sem samningurinn 1971 náði til. Fyrir 375 MW reiknast árleg greiðsla tilhandhafa réttindanna samkvæmt því (orkugjald) nú kr. 59.100.000 (375.000 kW x8.000 nýtingartími í klst. á ári x 0,0197 kr/kWst), sbr. gr. 2 og 4 írammasamningnum milli Landsvirkjunar og ríkisins frá marz 2006. Í júlí 2007 undirrituðu Hitaveita Suðurnesja, Landsvirkjun, Orkustofnun,Orkuveita Reykjavíkur og Alcoa Inc. síðan samning um Íslenzkadjúpborunarverkefnið (e. The Iceland Deep Drilling Project). Markmið samningsins er að halda áfram, fráfyrri samningi 7. apríl 2006, að kanna, hvort það sé fjárhagslega forsvaranlegtað nýta orku úr 4-5 kílómetra holum, sem gefa vökva, sem er 400 til 500 gráðuheitur. Fara boranir fram áKröflusvæðinu. Ef niðurstöður borana íKröflu verða hagstæðar, mun fyrsta orkuverið verða sett upp þar, sbr. gr.3.3.6. í samningnum. Heildarkostnaðurvið verkefnið er áætlaður á bilinu 3,5 til 4 milljarðar króna, sbr. viðauka 4(Appendix 4) við samninginn. Stefnandi kveður, að samkvæmt rannsóknum vísindamanna geti djúpboranirleitt til jafnvel tífaldaðrar orku úr hverri holu, sbr. fyrirlestragögnLandsvirkjunar frá alþjóðlegri álráðstefnu í Reykjavík 12.-14. júní 2005. Ef slíkt rættist, myndi afgjaldið afjarðhitaréttindunum við Kröflu margfaldast. Þá kveður stefnandi liggja fyrir, að samningur sá, sem landeigendurReykjahlíðar gerðu við ríkið árið 1971, sé á ýmsa vegu alfarið kominn úr taktivið þann raunveruleika, sem nú blasi við í nýtingu jarðhitaauðlindar. Sé hannaf þeim sökum og fjölmörgum öðrum bersýnilega ósanngjarn, auk þess semforsendur hans hafi verið rangar og/eða hafi brostið. Kveður stefnandi mál þetta höfðað til að fá samninginn ógiltan, en tilvara breytt á tiltekinn hátt. Það séhöfðað af Landeigendum Reykjahlíðar ehf., sem hafi til þess málsóknarumboð,dags. 20. október 2007, frá öllum þinglýstum eigendum jarðarinnar Reykjahlíðar. Stefndi sé annars vegar íslenzka ríkið, semviðsemjandi landeigenda Reykjahlíðar árið 1971, og hins vegar Landsvirkjun, sem„afnotahafi“ jarðhitaréttinda á svæðinu samkvæmt samningum við ríkið frá 1985 og2006. Málsástæður stefnanda Aðalkrafa: Stefnandi byggir kröfur sínar á því íaðalsök, að fyrir liggi í málinu og sé óumdeilt, að þinglýstir eigendurReykjahlíðar, sem veitt hafi stefnanda málsóknarumboð í máli þessu, eigi umrættjarðhitasvæði í Kröflu, Bjarnarflagi og Námafjalli beinum eignarrétti. Svæðið sé talið vera eitt af stærstuháhitasvæðum landsins, 30-35 ferkílómetrar, og um 90% þess aðgengilegt tilvinnslu. Afl svæðisins tilraforkuvinnslu sé gríðarlegt að mati Orkustofnunar, eða um 375 MW í 50 ár. Krafa stefnanda lúti að því, að samningurinnfrá 18. marz 1971, þar sem ákveðið hafi verið, að hin miklu jarðhitaréttindi ásvæðinu skyldu vera stefnda, íslenzka ríkinu, til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“, verði ógiltur, enda hafiforsendur hans verið að mörgu leyti rangar og/eða brostið síðar, auk þess sem36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eins oghenni hafi verið breytt með 6. gr. laga nr. 11/1986, leiði til sömuniðurstöðu. Í því ákvæði sé mælt fyrirum, í 1. mgr., að samningi megi víkja til hliðar í heild eða aðhluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðriviðskiptavenju að bera hann fyrir sig.Samkvæmt 2. mgr. ákvæðis skuli, við mat samkvæmt 1. mgr., líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina ogatvika, sem síðar komu til. Í fyrsta lagi liggi fyrir, að atvik hafibreytzt gríðarlega frá 1971, að því er varði nýtingu jarðhita á því svæði, semhann nái til, eins og rakið sé hér að ofan.Þannig sé ljóst, að heildarafl svæðisins, 375 MW, sé umtalsvert meira entalið hafi verið áður. Til dæmis hafiverið talið, í skýrslu Orkustofnunar um Kröflu – niðurstaða vinnsluborana 1975,horfur um gufuöflun, rúmum fjórum árum eftir að samningurinn 18. marz 1971 vargerður, að gufa í virkjanlegum borholum samsvaraði 25-36 MW. Þáliggi fyrir, að endurgjald það, sem ríkinu beri að inna af hendi samkvæmtsamningnum, sé í engu samræmi við verðmæti jarðhitaréttindanna, sem hafi veriðríkinu til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt honum. Ljóst sé, að verulegur munur sé þarna á ogmegi sjá þetta af því, sem rakið sé hér að ofan, við samanburð á þeim samningi,sem stefnandi gerði við Landsvirkjun í nóvember 2005 um nýtingu jarðhita o.fl.á svokölluðu Sandbotnasvæði, í Hágöngum og Gjástykki annars vegar, ogrammasamningi milli íslenzka ríkisins og Landsvirkjunar, sem gerður var í marz2006 um jarðhitasvæðið við Kröflu hins vegar.Ljóst sé af þessum gögnum, að verðmæti jarðhitaréttindanna, semsamningurinn 18. marz 1971 náði til, sé gífurlegt, eins og að ofan sé rakið,eða sem svari til að minnsta kosti 59.100.000 króna greiðslu árlega, og getimargfaldazt, ef árangur verði af djúpborunum, í a.m.k. tæplega 600.000.000króna greiðslu árlega. Hér verði einnig að hafa í huga, að alltbendi til þess, að verðmæti vistvænna náttúruauðlinda sem þessara muni aukastverulega á komandi árum og áratugum.Samningurinn, sem gerður hafi verið 1971, sé barn síns tíma íframangreindu ljósi. Samningurinn hafiá þessum tíma í raun verið byggður á orkuþörf fyrir Kísiliðjuna, hitaveituReykjahlíðar og frekari rannsóknir á svæðinu, fremur en að þarna hefði veriðætlunin að byggja stóra virkjun, enda landeigendum ekki gert kunnugt um þaðfyrir undirritun samningsins. Fyrir liggi, að endurgjaldið samkvæmtsamningnum 1971 reynist brot af verðmæti jarðhitaréttindanna, sem afhent hafiverið, eins og þau birtist í framangreindum gögnum. Endurgjaldið sé annars vegar í formi aðalæðar hitaveitu, semríkið hafi byggt, og hins vegar í formi 20 lítra á sekúndu af heitu vatni. Endurgjaldið í formi heits vatns nýtistlandeigendum á afar takmarkaðan hátt – sé eins konar gjaldeyrir, sem ekki séhægt að nota – auk þess sem ákvæði í 4. gr. samningsins frá 1971 banniafhendingu eða sölu vatnsins til iðjurekstrar eða skyldrar starfsemi í samkeppnivið vatn eða gufu frá jarðvarmaveitum ríkisins eða öðrum aðilum, semríkissjóður heimili framkvæmdir á framangreindu landi á lægra verði en þessiraðilar bjóði. Af þessum sökum séverðmæti endurgjaldsins lítið og í engu samræmi við hin miklu verðmæti jarðhitaréttindanna. Þannig sé heildararður landeigendaReykjahlíðar af hinu heita vatni í gegnum hitaveitu Skútustaðahrepps tæplegamilljón á ári, þ.e. 924.541 króna á árinu 2006 og 1.008.663 krónur árið 2007,sem sé aðeins brotabrot af því, sem sé réttmætur arður landeigenda afjarðhitaauðlindinni við Kröflu. Með vísan til alls þess, sem rakið sé hér aðframan, sé ljóst, að samningurinn frá 18. marz 1971 sé verulega ósanngjarn ogverði að ógilda hann á þeim grundvelli, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936,sbr. lög nr. 11/1986, eða með vísan til rangra eða brostinna forsendna. Þá verði jafnframt að líta til þess, að þegarsamningurinn 18. marz 1971 var gerður, hafi menn staðið í nokkurri óvissu umþað, hve langt niður í jörð réttur jarðeiganda til auðlinda næði, hvort heldurtil jarðhita eða annars. Talið hafiverið, að slíkur réttur næði e.t.v. aðeins um 100 metra niður, eða a.m.k. mættitakmarka hann bótalaust með þeim hætti, að hann næði aðeins svo langt niður. Árið 1957 hafi verið lagt fram á Alþingifrumvarp ríkisstjórnarinnar til laga um jarðhita, þar sem mælt hafi verið fyrirum, að ríkið ætti allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita, sem lægi dýpraen 100 metra undir yfirborð jarðar. Meðfrumvarpinu hafi fylgt álitsgerð Ólafs Jóhannessonar prófessors, sem hafi taliðþessa takmörkun heimila að stjórnlögum. Nú sé hins vegar ljóst, að réttur landeigendatil jarðhita nái jafnlangt niður og möguleg tækniþekking hverju sinni gerimönnum kleift að nýta hann, sbr. núgildandi 3. gr. laga nr. 57/1998 umrannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og athugasemdir í frumvarpi tilþeirra laga. Í því sambandi sé rétt aðbenda á þann samning, sem að ofan geti, og Hitaveita Suðurnesja, Landsvirkjun,Orkustofnun, Orkuveita Reykjavíkur og Alcoa Inc. hafi undirritað í júlí 2007,um Íslenzka djúpborunarverkefnið (e. The Iceland Deep Drilling Project), semlúti að könnun á nýtingu orku úr 4-5 kílómetra holum á Kröflusvæðinu, sem gefivökva, sem sé 400 til 500 gráðu heitur.Ljóst sé, að tækniþekkingu vindi fram um djúpboranir, en tækniþekkinghafi verið skammt á veg komin árið 1971 og nýtingarmöguleikar á jarðhitanum áþeim tíma mjög takmarkaðir. Íframangreindu samhengi sé ljóst, að samningurinn frá 1971 fái aldrei staðizt,hvort sem rangar eða brostnar forsendur valdi því, eða 36. gr. samningalaga nr.7/1936, sbr. lög nr. 11/1986. Verði þvíað ógilda hann þegar af þessari ástæðu. Þá hafi það enn fremur þýðingu í máli þessu,að með 12. gr. auðlindalaga nr. 57/1998 sé lagt bann við því, að undanskiljajarðhitaréttindi frá eignarlöndum, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Sambærilegt ákvæði hafi verið í 16. gr.orkulaga nr. 58/1967. Það hafi veriðnákvæmlega það, sem gert var með samningnum 1971, þegar ákveðið hafi verið, aðjarðhitaréttindi, sem tilheyrðu eignarlandi Reykjahlíðar, hafi, með einhverjumhætti, verið framseld ríkinu til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“. Þau réttindi hafi að því leytinu til veriðskilin frá eignarlandinu. Ekki hafiheldur legið fyrir sérstakt leyfi ráðherra sem stjórnvalds, þegar samningurinnvar gerður. Með vísan til framangreindsákvæðis hafi umræddur gerningur farið í bága við lög. Ljóst sé af þeim sökum, að hann verði að ógilda. Loks hafi staða aðila við samningsgerðinaeinnig haft áhrif við mat um það, hvort samninginn beri að ógilda. Landeigendur hafi verið í þeirri stöðu aðsemja við ægivald ríkisins, sem ásælzt hafi jarðhitaréttindi þeirra, en hafiátt yfir höfði sér eignarnám að öðrum kosti, en það úrræði hafi m.a. veriðfyrir hendi, þegar Kísiliðjan var byggð í Mývatnssveit, sbr. lög nr.80/1966. Þá hafi landeigendur ekkertverið upplýstir um til hvers nýta ætti jarðhitaréttindin, sem í ljós hafi komiðnokkrum árum síðar, þegar hafin var bygging Kröfluvirkjunar, og ekki hafi þeirheldur verið upplýstir um, hvað væri verið að rannsaka á þeirra landi, eða umniðurstöður rannsókna á svæðinu, sem staðið höfðu yfir a.m.k. frá 1963. Þá hafi ekkert endurskoðunarákvæði verið ísamningnum, t.d. um endurskoðun hans eftir 25 ár, eins og eðlilegt ogsanngjarnt hefði verið, miðað við þá takmörkuðu þekkingu, sem þá hafi verið ájarðhita og möguleikum á vinnslu hans. Samkvæmt framangreindu beri að ógilda samninglandeigenda Reykjahlíðar við ríkið frá 18. marz 1971 um jarðhitaréttindi ásvæðinu með vísan til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um rangar ogbrostnar forsendur, 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, sbr. lög nr. 11/1986, og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Verði ekki fallizt aðalkröfu stefnanda um, aðsamningurinn frá 18. marz 1971 verði ógiltur, sé þess krafizt til vara, að honum verði breytt á þá leið, aðjarðhitaréttindi þau, sem stefnda séu „til frjálsra umráða og ráðstöfunar“samkvæmt 1. gr. hans, svari að afli aðeins til jarðhitaorku allt að 70 MW(megawöttum) til raforkuframleiðslu, en ekkert umfram það. Um lagarök vísist m.a. til 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 11/1986,meginreglna samninga- og kröfuréttarins um rangar og brostnar forsendur,lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins, laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu áauðlindum í jörðu og laga nr. 38/2002 um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár íFljótsdal og stækkun Kröfuvirkjunar.Málskostnaðarkrafa stefnanda styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Umvarnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda, íslenzka ríkisins Stefndi byggir á því, að stefnandi hafi ekkisýnt fram á, að um forsendubrest sé að ræða, hvað varðar efndir samningsins.Þvert á móti telji stefndi, að samningurinn hafi verið að fullu efndur ísamræmi við efnisatriði hans, og að auki hafi stefndi gengið lengra, hvað varðiefndir, en skýrt orðalag samningsins gefi til kynna. Vísist hér til þeirra úrbóta, sem ríkissjóður hafi tekið að sérumfram það, sem getið sé um í samningnum og tilteknar séu í yfirlýsingum aðilafrá árunum 1975 og 1982. Hvað varði brostnar forsendur, sé almennt talið, að uppfylla beri þrjúskilyrði, svo unnt sé að bera þær ástæður fyrir sig. Í fyrsta lagi verði viðkomandi forsenda að hafa veriðákvörðunarástæða fyrir loforðsgjafann.Í öðru lagi þurfi loforðsmóttakandinn að hafa vitað eða mátt vita, aðloforðið hafi verið gefið vegna forsendunnar.Loks í þriðja lagi þurfi að vera sanngjarnara að leggja áhættuna af því,að forsendan bresti, á loforðsmóttakandann en loforðsgjafann. Stefndi telji, að stefnandi hafi á enganhátt sýnt fram á, að framangreind skilyrði hafi verið uppfyllt. Þvert á móti telji stefndi, að svo almenntilvísun stefnanda til brostinna forsendna, án eðlilegs rökstuðnings, geti ekkiá nokkurn hátt byggt rétt til handa honum. Í málatilbúnaði stefnanda sé vísað til þess, að atvik hafi breytztumtalsvert frá árinu 1971 að því er varði nýtingu jarðhita á því svæði, semsamningurinn nái til, og að heildarafl svæðisins sé meira en talið hafi veriðáður. Einnig telji stefnandi, aðendurgjald það, sem ríkinu beri að inna af hendi samkvæmt samningnum, sé í engusamræmi við verðmæti jarðhitaréttindanna, sem afhent hafi verið ríkinu tilfrjálsra umráða og ráðstöfunar. Hvaðþessar kröfur varði, veki stefndi í fyrsta lagi athygli á, að samkvæmtsamningnum sé hvergi kveðið á um einhvers konar magntakmarkanir ájarðhitanýtingu á svæðinu. Þvert á mótisé ríkissjóði afsalað til frjálsra afnota og hagnýtingar jarðhitaréttindi áhinu afmarkaða, tilgreinda samningssvæði.Í öðru lagi hafi viðsemjendur stefnda ekki hreyft andmælum, hvað varðiefndir og endurgjald fyrr en fyrst árið 2003, og sé það slíkt tómlæti af hálfustefnanda, að það eitt og sér komi í veg fyrir, að hægt sé að fallast ádómkröfur stefnanda. Ljóst sé, að stefndi hafi, a.m.k. framan af, staðið einn undir þeimgríðarlega kostnaði við að nýta þau jarðhitaréttindi, sem áður voru ónýtt íiðrum jarðar, og að sama skapi hafi stefnandi ekki þurft að leggja til nokkurnkostnað vegna þessa en þess í stað notið reglulegs afgjalds. Sé enn bent á, að sökum kostnaðarsamraúrbóta umfram skýrt orðalag samningsins, sem og vegna áhættutöku varðandiframtíðarnýtingu jarðhitans, hafi verulega hallað á stefnda, hvað varðar efndirsamningsins. Í málatilbúnaði stefnanda séu vangaveltur um, að verðmæti vistvænnanáttúruauðlinda muni aukast verulega á komandi árum og áratugum. Engin rök séu færð fram um þessar getgáturstefnanda. Ljóst sé hins vegar, aðerfitt sé að spá um verðmæti slíkra vistvænna náttúruauðlinda. Að auki kunni verðmat á jarðhita að vera háðýmsum ytri aðstæðum, svo sem kostnaði við framkvæmdir, flutningi á orku ogaðgengi að jarðhita, svo dæmi séu tekin. Stefnandi vísi til þess í stefnu, að þegar samningurinn var gerður árið1971, hafi verið nokkur óvissa um, hvelangt niður í jörð réttur landeigenda til auðlinda næði. Vísi stefnandi einnigtil frumvarps til laga um jarðhita, sem lagt var fram á Alþingi árið 1957, semog álitsgerðar, sem fylgdi því frumvarpi.Stefndi bendi á, að árið 1957 hafi verið í gildi lög um eignar- ognotkunarrétt á jarðhita, nr. 98/1940, með síðari breytingum, þar sem í 1. gr.sagði orðrétt: Landareign hverri fylgirréttur til umráða og hagnýtingar á hverum og laugum (jarðhita), sem á hennieru, þó með takmörkunum þeim, sem lög þessi tilgreina. Í tilvísuðu lagaákvæði sé viðurkennt, aðjarðhiti sé að fullu í eigu landeigenda, þótt tiltekið sé, að nýting hans kunniað vera háð takmörkunum, sem kveðið væri á um í lögunum. Þær takmarkanir hafihins vegar varðað sjálfbæra hagnýtingu jarðhitans sem og að nýting hans yrðisem best tryggð. Hvergi hafi í lögunumverið kveðið á um takmörk eignarréttar varðandi dýpt eða annað eins. Regla þessi hafi verið svo gott sem samhljóðatekin upp í orkulög, nr. 58/1967, þar sem sagði í 9. gr.: Landareign hverri fylgir réttur til umráða oghagnýtingar jarðhita úr landareigninni, þó með takmörkunum þeim, sem lög þessitilgreina. Af framangreindu sé því ljóst, að ekki hafihvílt lagalegar takmarkanir á hagnýtingu jarðhitans, hvað dýpt hans varði. Stefnandi vísi til og byggi á 13. gr. orkulaga nr. 58/1967, sbr. 12. gr.laga um rannsóknir og hagnýtingu á auðlindum úr jörðu nr. 57/1998, um aðóheimilt sé að undanskilja jarðhitaréttindi frá eignarlöndum, nema með sérstökuleyfi ráðherra. Í tilvitnaðri 13. gr.orkulaga sagði m.a.: Landeigandi má ekkiundanskilja landareign sinni jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfiráðherra. Stefndi byggi á því, að með undirritun sinni,og um leið staðfestingu á efni samningsins, hafi iðnaðarráðherra, í þessutilviki Júlíus Hafstein þáverandi iðnaðarráðherra, haft fullt stöðuumboð til aðsamþykkja umrætt framsal á jarðhitaréttindum.Hafnað sé þeim rökum stefnanda, að iðnaðarráðherra hafi ekki haft sérstaktleyfi til að undanskilja umrædd jarðhitaréttindi. Ekki hafi, í þágildandi ákvæði orkulaga frekar en í núgildandilögum nr. 57/1998, verið kveðið á um formkröfur, sem ráðherra bæri að uppfyllavarðandi þá athöfn að undanskilja jarðhitaréttindi frá landareign á grundvelligildandi lagaákvæða. Byggt sé á því, aðundirritun samnings, þar sem jarðhitaréttindi séu framseld ríkinu til frjálsraafnota og hagnýtingar, feli í sér samþykki iðnaðarráðherra, sem undirritunaraðila,fyrir slíkum gerningi. Stefnandi byggi á því að landeigendurReykjahlíðar hafi á sínum tíma verið nauðbeygðir til þess að ganga tilsamninga, enda hafi þeir, að sögn stefnanda, átt yfir höfði sér eignarnám aðöðrum kosti. Af hálfu stefnda sé þessualfarið mótmælt. Einnig sé byggt á því,að ekki hafi verið sett inn ákvæði um endurskoðun samningsins. Stefndi bendi á, að landeigendur hafi ásínum tíma haft fullan rétt á að óska eftir slíku endurskoðunarákvæði, en hafiaugljóslega kosið að gera ekki við samningsgerðina. Ljóst sé og, að þeir hafi notið lögmannsaðstoðar viðsamningsgerðina. Jafnræði hafi þvíverið með samningsaðilum. Framangreindar fullyrðingar og málsástæðurstefnanda komi nú fyrst fram, tæpum fjórum áratugum frá undirritunsamningsins. Stefndi telji fullyrðingarnarí fyrsta lagi órökstuddar og ósannaðar getgátur. Í öðru lagi komi þær fram of seint, og vísi stefndi hér tiltómlætissjónarmiða og réttaráhrifa þeirra. Stefndi byggi sýknukröfu sína með öðru á því, að skuldbindingargildisamninga sé ein af grundvallarreglum íslenzks fjármunaréttar. Í þeirri grundvallarreglu felist, að aðilumsé almennt heimilt að velja sér gagnaðila við samningsgerð, frelsi um efnilöggerninga og frjálsræði til að ákvarða, hvort samningur skuli gerður, eðahvort látið skuli hjá líða að gera samning eða annan löggerning. Eigi þessi regla sér rót í meginreglunni um,að samninga eða aðra löggerninga skuli efna.Af reglu þessari leiði, að samningsaðili geti almennt ekki komið sér hjáþví að efna samningsskyldur sínar, þó svo að þær megi telja ósanngjarnar í hansgarð. Sé þá haft í huga, aðsamningsaðilar hafi gengið óbundnir til samningsgerðar, af fúsum og frjálsumvilja. Af framangreindu megi ráða, að meginreglasamningsréttar sé að samninga skuli efna.Ákvæði 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr.11/1986, sé undantekning frá þessarimeginreglu. Í greinargerð með frumvarpitil laga nr. 11/1986 sé tekinn af allur vafi um þetta, þar sem segi, að ákvæði36. gr. sé í eðli sínu undantekningarregla, og dómstólum beri að fara mjögvarlega við beitingu hennar. Ígreinargerðinni segi m.a.: Regla [36.gr.] er í eðli sínuundantekningarregla. Hún stendurandspænis þeim meginreglum íslenzks fjármunaréttar, sem áður er getið, umsamningsfrelsið og skyldu manna til þess að efna gerða samninga. Þess vegna er sérstök ástæða til þess aðundirstrika það, að til þess er ætlast, að dómstólar fari mjög varlega íbeitingu reglunnar. Óhófleg beitingreglunnar væri mjög til þess fallin að skerða öryggi í viðskiptum og skaparéttaróvissu. Grundvallarregla við lögskýringu, sem ogskýringu á löggerningum, sé, að undantekningu skuli túlka þröngt. Þannig verði 36. gr. sml. ekki beitt nemaóyggjandi sönnun liggi fyrir um, að ákvæði greinarinnar eigi skýrlega við. Stefndi telji, að stefnandi hafi ekki sýntfram á með lagarökum, að samningurinn sé á nokkurn hátt þess eðlis, að ákvæði36. gr. sml. taki til hans að hluta eða í heild. Stefndi byggi á því, að ekki sé hægt að byggja á 36. gr. sml., sbr. lögnr. 11/1986, með afturvirkum hætti, eins og stefnandi virðist byggja á. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr.11/1986 um breytingu á 36. gr. sml. sé að finna leiðbeiningar um, hvernig beitaeigi reglunni, þ.e. um lagaskil, um samninga sem gerðir hafi verið fyrirgildistöku laganna. Segi orðrétt ígreinargerðinni m.a.: Enginn vafi er á því, aðreglunni verður ekki beitt um samninga, sem eru að fullu efndir við gildistöku[laganna], og að reglunni verður að fullu beitt um samninga sem stofnað er tileftir gildistöku [laganna]. Í þessu samhengi sé rétt að benda á, aðsamningurinn hafi verið að fullu efndur löngu fyrir gildistöku laga nr. 11/1986og af þeirri ástæðu einni og sér taki ákvæði 36. gr. sml. ekki til samningsins. Stefnandi styðji kröfugerð sína m.a. viðlögmætisreglu stjórnsýsluréttarins.Samkvæmt lögmætisreglunni skuli stjórnvaldsákvarðanir vera í samræmi viðlög og eiga sér viðhlítandi stoð í þeim.Stefndi byggi á því, að samningur málsaðila hafi að fullu verið ísamræmi við meginregluna um samningsfrelsi sem og ákvæði samningslaga. Ekki hafi verið sýnt fram á, af hálfustefnanda, að framkoma, samningsgerð eða efndir samningsins hafi gengið gegnalmennum eða sértækum réttarheimildum.Þar af leiðandi hafni stefndi því alfarið, að gengið hafi verið gegnþeim grundvallarsjónarmiðum stjórnsýslunnar, sem felist ílögmætisreglunni. Telji stefndi því, aðhvorki hafi verið brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins né öðrumskráðum eða óskráðum meginreglum þess réttar. Stefndi krefjist sýknu af dómkröfum stefnanda og vísi til ofangreindramálsástæðna þar að lútandi.Sýknumálsástæður stefnda eigi bæði við um aðal- og varakröfu stefnanda. Forsendum varakröfu stefnanda sé aðallegamótmælt á þeim grundvelli, að ekkert samband sé milli samnings stefnda oglandeigenda Reykjahlíðar 1971 annars vegar og samnings stefnda við Landsvirkjunfrá 26. júlí 1985 hins vegar. Súviðmiðunartala, sem nefnd sé í síðari samningnum um raforkuframleiðslu, hafiekkert sjálfstætt gildi í samskiptum stefnanda og stefnda, enda hafi samninguraðila frá 1971 kveðið á um frjálsan umráða- og ráðstöfunarrétt jarðhitaréttindaá landsvæðinu. Í samningnum frá 1971 sémeð öðrum orðum engin takmörkun á vinnslu nýtanlegrar jarðorku á því landsvæði,sem um hafi verið samið. Stefndi hafiframselt tiltekna jarðhitaorku til Landsvirkjunar með samningnum 1985, enhaldið sjálfur eftir nýtanlegum jarðhita umfram umsamið hámark. Til þess hafi stefndi haft fullan rétt, enum leið hafi þetta fyrirkomulag engan sjálfstæðan rétt skapað til handastefnanda. Því sé alfarið mótmælt, að36. gr. sml. heimili stefnanda að breyta samningnum frá 1971 til samræmis viðkröfugerð stefnanda. Engar forsendurséu til þess, að mati stefnda, og vísist með öðru til sýknumálsástæðna meðaðalkröfu. Í þessu samhengi sé ennbyggt á, að stefnandi, eða umbjóðendur hans, hafi engar athugasemdir gert viðsamninginn frá 1971 fyrr en 2003. Aðmati stefnda sé þetta tómlæti, sem leiði til sýknu. Málsástæður stefnda, Landsvirkjunar Forsendur og niðurstaða Aðalkrafa stefnanda er sú, að stefnduverði gert að þola ógildingu umdeilds samnings en varakrafan lýtur að breytinguá samningnum. Við aðalmeðferð fyrir dómilýsti lögmaður stefnanda því yfir, vegna athugasemda í greinargerð stefndaLandsvirkjunar varðandi framsetningu kröfunnar, að hann telji, að ógildingsamningsins taki gildi við uppkvaðningu dóms þar að lútandi, en hann haldigildi sínu fram að því, enda sé búið að efna samninginn af hálfu stefndu framtil dómtökudags. Gildistíma hans séhins vegar ekki lokið og fari leigugreiðslur fram árlega í vatni, sem metið séað andvirði kr. 1.000.000 á ári. Dómariinnti lögmann stefnanda sérstaklega eftir því, hvort framangreind skýringlögmannsins á kröfugerðinni feli í sér breytingu á henni, eins og hún sé framsett í stefnu, en þar er ekki tiltekið frá hvaða tíma ógildingar sé krafizt íaðalsök eða frá hvaða tíma breyting á samningnum skuli taka gildi. Lögmaðurinn neitaði því, að framangreindbókun feli í sér breytingu á kröfugerðinni. Með vísan til framangreindrar yfirlýsingarlögmannsins fyrir dómi en jafnframt synjunar hans á því að skýra kröfugerðina ísamræmi við yfirlýsinguna, sýnist kröfugerðin svo óljós í framsetningu, aðefnisdómur verði ekki kveðinn upp um hana.Þannig geti krafan ekki staðið óbreytt í dómsorði. Þá er ekki ljóst, hvort stefnandi ætlidómara að meta frá hvaða tíma ógilding, eða eftir atvikum breyting samningsinstaki gildi, verði kveðinn upp áfellisdómur í málinu. Þykir framsetning kröfunnar með þessum hætti brjóta í bága við d-lið 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga nr. 91/1991, um skýra og glöggaframsetningu. Er því ekki hjá þvíkomizt, að vísa málinu í heild sinni frá dómi ex officio. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæmastefnanda til að greiða stefndu málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilegaákveðinn kr. 100.000 til handa hvorum um sig. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað uppúrskurðinn Málinu er vísað frá dómi ex officio. Stefnandi, Landeigendur Reykjahlíðar ehf.,greiði hvorum stefndu, íslenzka ríkinu og Landsvirkjun hf., kr. 100.000 ímálskostnað.
Mál nr. 830/2017
Kærumál Niðurfelling máls Sakarkostnaður
Staðfest var ákvæði í úrskurði héraðsdóms um að mál ákæruvaldsins á hendur X, Y, Z og Þ yrði fellt niður. Þá var sakarkostnaður í héraði gagnvart X og kærumálskostnaður felldur á ríkissjóð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Varnaraðilinn X skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 22. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2017,þar sem tekin var til greina krafa sóknaraðila um að fellt yrði niður mál hansá hendur varnaraðilum. Kæruheimild var í v. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilinn X krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að kveðið verði á um að sakarkostnaðurí málinu greiðist úr ríkissjóði.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Varnaraðilarnir Y, Z og Þ hafa ekki látið máliðtil sín taka fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður staðfest niðurstaða hans um að taka til greina kröfu sóknaraðila um aðmálið verði fellt niður.Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 217. gr. laga nr.88/2008 bar héraðsdómi að kveða í hinum kærða úrskurði á um hvortsakarkostnaður skyldi felldur á varnaraðila eða ríkissjóð og gat þar engubreytt að sóknaraðili hygðist rakleitt höfða nýtt mál á hendur varnaraðilum.Verður því í samræmi við varakröfu varnaraðilans X að kveða á um sakarkostnað,en þó aðeins vegna meðferðar málsins í héraði á grundvelli ákærunnar, sem sóknaraðilihefur afturkallað. Af tímaskrá verjanda varnaraðilans X verður ráðið að hannhafi varið 25 klukkustundum til starfa við málið fyrir héraðsdómi frá því aðákæra var gefin út 1. desember 2017, ef frá er talin vinna vegna kröfu um aðvarnaraðilinn sætti áfram gæsluvarðhaldi, sem tekin var fyrir eftir þann dag. Áþeim grunni verða málsvarnarlaun verjandans ákveðin með þeirri fjárhæð, sem ídómsorði greinir, og skulu þau greidd úr ríkissjóði. Með því að máli ágrundvelli ákærunnar frá 1. desember 2017 lýkur gagnvart varnaraðilanum X meðdómi þessum verður kærumálskostnaður jafnframt felldur á ríkissjóðs, sbr.áðurgildandi 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Fer um fjárhæðkærumálskostnaðar samkvæmt því, sem í dómsorði segir, en fjárhæðir, sem þargreinir vegna málsvarnarlauna, eru ákveðnar að meðtöldum virðisaukaskatti.Dómsorð:Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um að málákæruvaldsins á hendur varnaraðilum, X, Y, Z og Þ, sé fellt niður.Greiða skal úr ríkissjóði sakarkostnað í héraðigagnvart varnaraðilanum X, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans,Arnars Kormáks Friðrikssonar héraðsdómslögmanns, 527.000 krónur, ogkærumálskostnað, þar á meðal þóknun sama verjanda, 124.000 krónur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 20. desember 2017Með ákæru héraðssaksóknara 1. desember sl.var ákærða X gefið að sök brot gegn 211. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 19/1940, enákærðu öðrum brot gegn 217. gr. sömu laga. Við þingfestingu málsins neituðuákærðu sök, utan ákærði Y sem ekki mætti við þingfestingu málsins. Var málinufrestað til dagsins í dag þar sem ákærði myndi mæta fyrir dóminn. Í upphafi þinghaldsins lýsti sækjandi þvíyfir að hann afturkallaði ákæru í málinu með vísan til b. liðar 1. mgr. 170.gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt lýsti sækjandi yfir að út hefði verið gefin nýákæra vegna sama máls þar sem heiti brotsins hefði verið breytt úr því að verasérstaklega hættuleg líkamsárás yfir í tilraun til manndráps. Lítilsháttaraðrar breytingar hefðu verið gerðar á ákæru.Ákærði X mótmælti því að málið yrði felltniður og krafðist úrskurðar þar um. Byggir ákærði á því að sækjandi hafi þegargefið út aðra ákæru vegna sama verknaðar. Ákærði hafi tekið afstöðu til síðustuákæru og látið ummæli falla sem gagnast hafi ákæruvaldi við síðari ákærusmíð.Fari það gegn rétti ákærða til réttlátrar málsmeðferðar að gefin sé út ný ákæravegna sama verknaðar þegar ákærði hafi tjáð sig með þessum hætti um ákæruefni.Ákærði krefst sakarkostnaðar verði málið fellt niður. Aðrir ákærðu hafa ekki látið þennan þátt tilsín taka.Af hálfu ákæruvalds er á því byggt aðákæruvald hafi forræði yfir því að afturkalla ákæru. Geti ákæruvald gefið útnýja ákæru vegna sama verknaðar innan tímafresta samkvæmt lögum nr. 88/2008. Niðurstaða:Samkvæmt b. lið 1. mgr. 170. gr. laga nr.88/2008 verður mál fellt niður ef ákærandi afturkallar ákæru áður en dómurgengur. Samkvæmt því getur ákæruvald tekið þessa ákvörðun og skiptir ekki málií því sambandi á hvaða grundvelli sú ákvörðun er tekin. Samkvæmt 153. gr. laga nr. 88/2008 geturákærandi allt fram til þess að dómur er upp kveðinn afturkallað ákæru sem hannhefur gefið út eða fallið frá einstökum ákæruatriðum. Hafi máli verið vísað frádómi eða það verið fellt niður og verður þá nýtt mál um sama sakarefni ekkihöfðað síðar en þremur mánuðum frá því að málinu var endanlega lokið á þannhátt. Skal fresturinn reiknast frá því að málinu var vísað frá dómi eða það varfellt niður í fyrsta sinn, eftir atvikum fyrir Hæstarétti. Samkvæmt greindu ákvæði eru það einungistímafrestir sem geta leitt til þess að nýtt mál verði ekki höfðað um sakarefnisem fellt hefur verið niður. Getur sú staða að ákærði hefur tekið afstöðu tilfyrri ákærunnar ekki breytt því. Í þessu ljósi verður krafa sækjanda um afturköllunákæru tekin til greina sem aftur leiðir til þess að málið verður fellt niður. Íljósi þess að ákæruvald mun reka málið áfram á grundvelli nýrrar ákæru verðurekki dæmt um sakarkostnað í þessu máli og bíður það efnisdóms í síðara máli. Úrskurð þennan kveður upp Símon Sigvaldasonhéraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Mál þetta er fellt niður.Sakarkostnaður bíður efnisdóms um samasakarefni.
Mál nr. 453/2005
Þjónustukaup Matsgerð
Deilt var um fjárhæð tveggja reikninga, sem I ehf. hafði sent A vegna breytinga, sem hann hafði óskað eftir að gerðar yrðu á bifreið sinni. Við gerð reikninganna var lagt til grundvallar að vinnustundir við verkið hefðu verið 498. Í dómi héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var litið til matsgerðar dómkvadds manns, sem m.a. taldi eðlilegan fjölda vinnustunda við verkið vera 435. Tímafjöldinn var þó lækkaður í 383 stundir af ákveðnum ástæðum. Fallist var á þá afstöðu héraðsdóms að I ehf. hefði ekki gert fullnægjandi grein fyrir þeim miklu breytingum, sem urðu á verkinu, og þeim aukakostnaði, sem af því leiddi, í samræmi við kröfu 31. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Hins vegar þótti ekki efni til að lækka vinnustundafjölda I ehf. sökum þess að félagið myndi framvegis njóta reynslunnar af þessu verki. Þar sem matsgerðinni hafði ekki verið hnekkt var hún lögð til grundvallar en rétt þótti að lækka þann fjölda vinnustunda, sem þar var ákveðinn, um 20 stundir. Átti I ehf. því rétt á að fá nánar tiltekna fjárhæð fyrir verkið og var A dæmdur til að greiða félaginu eftirstöðvar skuldarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. október 2005. Hann krefst þess aðallega, að stefndi greiði sér 968.660 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. janúar 2004 til greiðsludags, en til vara 686.294 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi deila málsaðilar um kostnað vegna breytinga og viðgerðar áfrýjanda á bifreið stefnda á árinu 2003, en verk það, sem upphaflega var beðið um, varð umfangsmeira en ella hefði verið, vegna breytinga sem áður höfðu verið gerðar á bifreiðinni. Áfrýjandi sendi stefnda tvo reikninga vegna verksins 20. október 2003 og 31. desember sama ár, samtals að fjárhæð 3.468.660 krónur. Meðan á verkinu stóð greiddi stefndi 500.000 krónur, þegar hann sótti bifreiðina í júlí 2003 greiddi hann 1.000.000 krónur og í nóvember sama ár 1.000.000 krónur, eða samtals 2.500.000 krónur. Er aðalkrafa áfrýjanda mismunur þessa, 968.660 krónur. Áfrýjandi krefst greiðslu fyrir 498 vinnustundir og er tímagjald hans 4.482 krónur á klukkustund. Samkvæmt matsgerð dómkvadds manns 15. september 2004 var eðlilegur heildarkostnaður verksins talinn vera 3.021.221 króna. Miðar hann við að ekki hefði þurft fleiri en 435 vinnustundir til að ljúka verkinu, og er tímagjald hans 4.275 krónur á klukkustund. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, hafði framangreinda matsgerð, sem talin var ítarlega og fagmannlega unnin, til hliðsjónar við úrlausn málsins. Að því er varðaði mat á vinnustundum var litið til þess að reynsla forsvarsmanns áfrýjanda af bifreiðabreytingum hefði átt að leiða til þess að hann áttaði sig fljótlega á því, að bakfæra þyrfti það, sem áður hafði verið unnið við bifreiðina. Þá þótti ósannað að áfrýjandi hefði gert stefnda skýra grein fyrir umfangi verksins og hversu mikið það myndi kosta. Við mat á þeim tíma, sem farið hafði í hönnunarvinnu taldi héraðsdómur að fyrirsvarsmaður áfrýjanda myndi njóta í starfi sínu þeirrar reynslu, sem hann hafi fengið af þessu verki, þótt þessi tegund bifreiðar væri sjaldgæf hér á landi. Tímafjöldi samkvæmt matsgerð var samkvæmt framansögðu lækkaður í 383 stundir. Tímagjald áfrýjanda, 4.482 krónur á klukkustund, var talið vera innan eðlilegra marka, og lagði héraðsdómur það til grundvallar. Í 31. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup segir, að hafi seljandi þjónustu áskilið sér fyrirvara um verð og í ljós komi að það muni hækka verulega skuli seljandinn tilkynna neytanda án tafar og óska eftir fyrirmælum um verkið. Fallist er á með héraðsdómi, að áfrýjandi hafi ekki gert fullnægjandi grein fyrir þeim miklu breytingum sem urðu á verki hans og þeim aukakostnaði sem af því leiddi og verði hann að bera halla af því. Aftur á móti eru ekki efni til að lækka vinnustundafjölda áfrýjanda sökum þess, að hann muni í starfi sínu njóta þeirrar reynslu, sem hann fékk af þessu verki. Matsgerð sú, sem fyrir liggur og ekki hefur verið hnekkt, ákvað vinnustundafjöldann 435 klukkustundir. Samkvæmt því, sem að framan greinir, þykir rétt að lækka þann fjölda um 20, þannig að áfrýjandi fái greitt fyrir 415 vinnustundir á tímagjaldinu 4.482 krónur, eða 1.860.030 krónur. Ekki er deilt um efniskostnað, 1.236.624 krónur, þannig að áfrýjandi á rétt á að fá greiddar 3.096.654 krónur fyrir verk sitt. Stefndi hefur þegar greitt 2.500.000 krónur, og eru eftirstöðvarnar 596.654 krónur, sem stefndi er dæmdur til að greiða með vöxtum, svo sem greinir í dómsorði. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um málskostnað, þar með talinn matskostnaður. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Alfreð Bóasson, greiði áfrýjanda, Icecool ehf., 596.654 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. janúar 2004 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 28. júlí 2005. Mál þetta var tekið til dóms 16. júní 2005. Aðalstefnandi og gagnstefndi er Icecool ehf., kt. 680489-1499, Lóurima 12, Selfossi. Aðalstefndi og gagnstefnandi er Alfreð Bóasson, kt. 101246-2059, Nýbýlavegi 52, Kópavogi. Af hálfu aðalstefnanda er þess krafist aðallega að aðalstefndi verði dæmdur til þess að greiða skuld að fjárhæð 968.660 krónur auk dráttarvaxta, skv. III. kafla laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 31. janúar 2004 til greiðsludags. Til vara að stefndi verði dæmdur til þess að greiða 541.851 krónu auk dráttarvaxta, skv. III. kafla laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 31. janúar 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er þess krafist að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða aðalstefnanda málskostnað að skaðlausu. Af hálfu aðalstefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda og að aðalstefnandi verði dæmur til að greiða málskostnað aðalstefnda að skaðlausu, þ.m.t. útlagðan kostnað vegna matsgerðar að fjárhæð 183.720 krónur. Til vara að dómkröfur aðalstefnanda verði lækkaðar verulega og að aðalstefnandi verði dæmur til að greiða málskostnað aðalstefnda að skaðlausu, þ.m.t. útlagðan kostnað vegna matsgerðar að fjárhæð 183.720 krónur, eða að málskostnaður verði látinn niður falla. Til þrautavara er þess krafist að aðalstefndi verði eingöngu dæmdur til að greiða 521.221 krónu og að að aðalstefnandi verði dæmur til að greiða málskostnað aðalstefnda að skaðlausu, þ.m.t. útlagðan kostnað vegna matsgerðar að fjárhæð 183.720 krónur eða að málskostnaður verði látinn niður falla. Af hálfu gagnstefnanda er þess krafist að gagnstefnda verði gert að greiða 432.219 krónur með dráttarvöxtum, skv. III. kafla laga nr. 38/2001, frá 7. nóvember 2003 til greiðsludags. Einnig er þess krafist að gagnstefnda verði gert að greiða gagnstefnanda málskostnað að mati dómsins, þ.m.t. útlagðan kostnað vegna matsgerðar að fjárhæð 183.720 krónur. Af hálfu gagnstefnda er krafist sýknu. Þess er og krafist að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða gagnstefnda málskostnað að mati dómsins. Deila aðila snýst um kostnað vegna breytinga og viðgerðar á bifreiðinni, SB 746, af gerðinni GMC Truckmaster árgerð 2002, sem áður hafði verið breytt fyrir 44 tommu hjólbarða. Bifreiðin mun hafa verið flutt ný til landsins frá Kanada snemma árs 2002. Stuttu síðar var jeppabreytingaverkstæðinu Breyti ehf. falið að breyta bifreiðinni fyrir 44 tommu hjólbarða, sem á þeim tíma hafi verið stærstu hjólbarðar sem fáanlegir voru á íslenskum markaði fyrir breytt torfæruökutæki, skráð til nota á götum og þjóðvegum. Breytingarnar fólu í sér grunnhækkun ásamt öllu sem slíkri hækkun fylgir. Sú breyting á bifreiðinni sem Breytir ehf. hannaði og framkvæmdi mun hafa reynst illa og var aðalstefndi óánægður með verkið. Bifreiðin mun hafa rásað mjög mikið og drifbúnaður og burðarvirki hennar, sérstaklega að framan, virst of veikburða fyrir þau átök sem bifreiðinni var ætlað að mæta. Var aðalstefnda ráðlagt að láta setja framhásingu undir bifreiðina til að fullnægjandi burði og drifstyrkleika yrði náð. Með loftpúðafjöðrun yrði betra fjöðrunarsviði náð, aksturseiginleikar yrðu betri og hindrað að burðargrind skekktist við akstur við erfiðar aðstæður með tilheyrandi álagi á yfirbyggingu bifreiðarinnar. Aðalstefndi leitað til aðalstefnanda og óskað eftir þessari þjónustu. Þegar verkið var hafið kom í ljós að færa þurfti breytingu Breytis ehf. til baka, gera við sprungur sem komið höfðu í grind o.fl. og auk þess var ákveðið að setja einnig nýtt drifhlutfall í bifreiðina að aftan. Aðalstefnandi hefur sent aðalstefnda tvo reikninga vegna verksins. Annars vegar að fjárhæð 909.984 krónur, dagsettan 20. október 2003, og hins vegar 2.558.676 krónur, dagsettan 31. október 2003, samtals 3.468.660 krónur. Aðalstefndi greiddi 500.000 krónur á meðan á verkinu stóð, 1.000.000 króna í júlí 2003 þegar hann sótti bifreiðina á Selfoss, og 1.000.000 króna í nóvember 2003, eða samtals 2.500.000 krónur. Eftir að aðalstefnandi sendi aðalstefnda reikning, dagsettan 31. desember 2003, ritaði aðalstefndi aðalstefnanda bréf, dagsett 16. janúar 2004, þar sem hann mótmælti reikningnum. Jafnframt fór hann fram á að aðalstefnandi afhenti sér varahluti sem teknir höfðu verið úr bifreiðinni við breytingar á henni. Aðalstefnandi svaraði bréfi aðalstefnda með bréfi, dagsettu 3. febrúar 2004. Lögmaður aðalstefnda ritaði aðalstefnanda bréf, dagsett 18. febrúar 2004, þar sem reikningi aðalstefnanda var enn mótmælt og því lýst yfir að aðalstefndi teldi sig hafa greitt viðgerð aðalstefnanda á bifreiðinni að fullu og jafnframt var áskilinn réttur til að afla mats dómkvadds matsmanns á viðgerðinni. Einnig var gerður áskilnaður um endurgreiðslu ef tilefni væri til með hliðsjón af mati dómkvadds matsmanns. Lögmaður aðalstefnanda krafði aðalstefnda um greiðslu með innheimtubréfi, dagsettu 6. júní 2004. Hinn 16. apríl 2004 var, að kröfu aðalstefnda, Þórarinn Guðmundsson, bifreiðasmíðameistari, dómkvaddur til að meta umfang verksins og eðlilegt gjald fyrir það. Matsgerð var lokið 15. september 2004. Aðalstefnandi krefur aðalstefnda um eftirstöðvar endurgjalds fyrir vinnu við bifreiðina. Aðstefndi heldur því fram að aðalstefnandi hafi gert tilboð í verkið, en því er hafnað af hálfu aðalstefnanda. Aðalstefndi heldur því fram að hann hafi þegar ofgreidd aðalstefnanda, hvort sem miðað sé við tilboð eða við eðlilegt endurgjald fyrir þá vinnu sem látin var í té, og hefur gagnstefnt til endurgreiðslu. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda Aðalstefnandi kveður Gunnar Egilsson, framkvæmdastjóra og aðaleiganda aðalstefnanda, strax hafa gert aðalstefnda grein fyrir því að bifreiðin væri sérstök og ekki væri vitað til þess að sambærilegri bifreið, af þessari tegund, hefði áður verið breytt fyrir 44 tommu hjólbarða hérlendis. Aðalstefndi hafi ákveðið óskað eftir tilboði í breytingu með loftpúðafjöðrun og hásingu, en aðalstefnandi hafi færst undan og tjáð honum að af framangreindum ástæðum kæmi ekki til mála að gera tilboð. Aðalstefnanda hafi ekki verið gefið svigrúm til þess að kanna undirvagn bifreiðarinnar að neinu ráði né framkvæma neinar mælingar og útreikninga, enda hafi aðalstefndi verið í stuttu stoppi á Selfossi í það skiptið og hafi reyndar verið óljóst á þeim tímapunkti hvaða ákvörðun aðalstefndi tæki í sínum vanda. Aðalstefnandi hafi þó, í síðari samtölum aðila, tjáð aðalstefnda hvað hann gæti ímyndað sér að breyting miðað við hásingu og loftpúða myndi kosta og gefið upp töluna eina milljón til tólfhundruð þúsund krónur sem áætlun og hafi þá haft í huga reynslu sína af breytingum á öðrum bifreiðum frá bandarískum framleiðendum, Ford og Dodge. Aðalstefndi hafi síðan kosið að eiga viðskipti við aðalstefnanda, þrátt fyrir að ekkert fast tilboð hefði verið gert í verkið. Í apríl 2003 hafi vinna hafist við bifreiðina. Fljótlega hafi komið í ljós, annars vegar, að undirvagn hennar var talsvert frábrugðinn undirvögnum annarra bandarískra bifreiða. Hins vegar að breyting Breytis ehf. var farin að gefa sig verulega og ýmsir brestir og sprungur komnar í burðarvirkið auk þess sem breytingin hafði ekki verið vel unnin. Meðan á verkinu stóð hafi aðalstefndi óskað eftir að aðalstefnandi ynni ýmis viðbótarverk. svo sem breytingu á ýmsum atriðum sem Breytir ehf. hafði ekki unnið við og í sumum tilvikum unnið við en ekki klárað. Megi sérstaklega nefna sjálfvirkt stýrikerfi fyrir loftpúðafjöðrun, sem sé tímafrekt og sérstaklega vandasamt verkefni og sem ekki hafi verið gert ráð fyrir í upphafi. Aðalstefnandi hafi haldið nákvæmar tímaskýrslur yfir verkið og haldið vel utan um alla efnisnotkun til verksins. Aðalstefndi, sem sé vélfræðimenntaður með þekkingu á járni og járnavinnu, hafi margoft komið til Selfoss á verkstæði aðalstefnanda á meðan á framkvæmdum stóð og hafi gert sér grein fyrir byggingarlagi bifreiðarinnar. Hann hafi gert sér grein fyrir að breyting Breytis ehf. var að skapa stefnanda mikla erfiðleika og hann gat gert sér grein fyrir því að verkið var talsvert umfangsmeira en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir. Aðalstefndi hafi orðið þess áskynja að röskun varð á viðskiptaáætlunum stefnanda fyrir það hversu verkið var umfangsmeira af framangreindum ástæðum. Hafi hann séð að stefnandi varð að fara þá leið að færa yfirbyggingu niður, þ.e.a.s. nær grind, og þar með bakfæra fyrri breytingu, og síðan að undirbyggja stífufestingar og loftpúðasæti þannig að bifreiðin næði eðlilegri hæð og svigrúm hjóla og fjöðrunar væri fullnægjandi. Hafi aðalstefndi gert sér grein fyrir, að hefðu púðar og hásing verið sett undir bifreiðina strax eftir að fyrra fjöðrunar og burðarvirki hafði verið fjarlægt, hefði bifreiðin orðið allt of há. Aðalstefndi hafi samþykkti þá leið sem farin var, enda hafi það verið staðfest með mati dómkvadds matsmanns, að sú leið var sú rétta fyrir þess konar bifreið sem hér um ræðir. Þá komi fram í matsbeiðninni að ekki hafi verið hægt að gera sér grein fyrir nauðsyn þessa fyrr en við upphaf verksins. Aðalstefnandi kveðst hafa treyst aðalstefnda og afhent honum bifreiðina án þess að greitt væri að fullu fyrir þá þjónustu sem hafði verið látin í té. Í öllum samskiptum aðalstefnanda, bæði gagnvart aðalstefnda og lögmanni hans og í matsferlinu, hafi aðalstefnandi mótmælt þeirri staðhæfingu aðalstefnda að um tilboðsverk hafi verið að ræða. Eftir því sem lesa megi úr matsgerðinni, sé framkvæmdaliður vegna vinnu við breytingu við hásingu og loftpúðafjöðrun og breytingu því tengt, efni og vinna, metinn 1.510.080 krónur. Þá sé metinn sérstaklega kostnaður við ýmis aukaverk því tengd sem felist í því að lækka bifreiðina, breytingu á olíutanki og ýmislegt annað 443.360 krónur. Loks sé metinn kostnaður ýmissa aukaverka sem tengist fjöðrun bifreiðarinnar og viðgerðum á afturhluta hennar 1.067.778 krónur. Lögmaður aðalstefnanda hafi ritað matsmanni bréf, í samráði við lögmann aðalstefnda, þar sem óskað hafi verið eftir nánari útlistunum varðandi verð á hásingu, notkun járns og ýmissa slípihluta. Í svarbréfi breyti matsmaður ekki niðurstöðu mats, en leiðrétti reikningsskekkju sem numið hafi óverulegri fjárhæð. Lögð séu fram í málinu gögn frá tveimur innflytjendum hásinga, sem sýni að verð það sem matsmaður leggi til grundvallar sé of lágt. Aðalstefnandi kveðst byggja kröfu sína á því að um þjónustukaup hafi verið að ræða. Keypt hafi verið hönnunarþjónusta í tímavinnu, verkið hafi verið unnið í tímavinnu og kaup á hlutum til framkvæmdarinnar verið á útsöluverði með hefðbundnum hætti. Gunnar Egilsson, framkvæmdastjóri og aðaleigandi aðalstefnanda, hafi áralanga reynslu af breytingum á undirvagni og burðarvirki bifreiða af ýmsum tegundum og hafi rekið eigið breytingaverkstæði í nokkur ár. Auk þess hafi hann verið farsæll akstursíþróttamaður, sem smíðað hafi sitt keppnistæki sjálfur og unnið glæsta sigra. Aðalstefnandi hafi látið aðalstefnda í té vel unna vinnu í flóknu tæknilegu verkefni sem standist gæðakröfur og öryggiskröfur reglugerðar bæði hvað varði hönnun og útfærslu. Um hafi verið að ræða verkefni sem hafi verið óvenjulegt að því leyti að unnið hafi verið við tegund bifreiðar, sem ekki séu fordæmi fyrir að hafi áður verið á Íslandi, og hins vegar hafi verið fengist við endurvinnu á breytingu sem mistekist hafði hjá kollega aðalstefnanda. Aðalstefnandi vekur athygli á því að aðalstefndi hafi lýst því yfir í matsferli að breytingin hefði tekist vel og að hann væri ánægður með bifreiðina. Með aðalkröfu krefst aðalstefnandi greiðslu samkvæmt útskrifuðum reikningum samtals að fjárhæð 3.468.660 krónur. Bendir hann á að hinn dómkvaddi matsmaður hafi að verulegu leyti staðfest í matsgerð reikninga hans. Helstu frávik séu fjöldi vinnustunda og verð pr. klukkustund. Aðalstefnandi telur að viðmiðun matsmanns, hvað varðar tímagjald, sé röng. Meðalverð fyrir unna klukkustund á breytingaverkstæðum sé ekki rétt viðmiðun í máli þessu. Aðalstefnandi sé á meðal þeirra fremstu í þessum atvinnugeira á Íslandi bæði hvað varði hönnun og framkvæmd og einstaklega góð reynsla sé hjá björgunarsveitum, einstaklingum og verktökum á bifreiðum sem hann hafi framkvæmt breytingar á, bæði hvað varði virkni og bilanatíðni. Reynsla framkvæmdastjórans og þekking hafi komið að góðum notum við framkvæmdina. Þá hafi verkefni það sem mál þetta snúist um verið óvenjulegt og einstaklega erfitt viðfangs þar sem það hafi falið í sér nýja hönnun á burðarvirki að verulegu leyti þar sem engir uppdrættir eða teikningar hafi legið fyrir. Útreiknað meðalverð klukkustundar á breytingaverkstæðum sé einfaldlega af þessum ástæðum ekki rétt viðmiðun. Verð útseldrar klukkustundar á verkstæði stefnanda, á þeim tíma sem breytingin var framkvæmd, 4.482 krónur, hljóti að teljast sanngjarnt. Þá er því haldið fram, að sá fjöldi vinnustunda sem tíundaður sé í reikningi hans, 498 alls, sé sá stundafjöldi sem verkefnið tók. Hann hafi vandað vinnu sína og talsverður tími hafi farið í vangaveltur, mælingar og áætlanagerð, sem erfitt sé fyrir matsmann að greina, vel hafi verið staðið að verki og engum tíma hafi verið sóað. Varðandi önnur atriði í matsgerðinni en tímafjölda og tímagjald, sé vísað til samantektar hans á dómskjali nr. 5. Aðalstefnandi telur vera eðlilega þá fjárhæð sem krafið sé um vegna hásingar og driflæsingar í hásinguna. Hann telur að niðurstaða mats sýni of lága fjárhæð og að matsmaður hafi ekki með fullnægjandi hætti gert grein fyrir á hvaða forsendum sé byggt, þrátt fyrir óskir þar um. Aðalstefnandi leggi fram gögn sem styðji þá fjárhæð sem fram komi í reikningi hans. Aðalstefnandi gerir athugasemdir við niðurstöðu matsgerðar hvað varðar notkun á járni í stífur, púðasæti o.fl. og telur magn vanmetið í matsgerðinni sem og verð. Þá gerir hann athugasemdir við að magn og verð á slípi- og skurðarskífum, borum, suðuvír o.fl. sem sé stórlega vanmetið í matsgerð og telur réttilega krafið miðað við notkun og markaðsverð í reikningi sínum. Aðalkrafa aðalstefnanda sé þannig reiknuð: Varakrafa byggist á því að stuðst sé við niðurstöðu matsmanns eins og unnt sé að lesa hana í ljósi þess að röng forsenda hafi verið gefin matsmanni um að um tilboðsverk hafi verið að ræða. Byggt sé á þeim forsendum sem fram komi í matsgerðinni með fyrirvara um athugasemdir á síðara stigi málsins. Varakrafa aðalstefnanda sé þannig reiknuð: Um lagarök er vísað til laga um þjónustukaup nr. 42/2000 og laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Um vexti vísast til laga um vexti- og verðtryggingu nr. 38/2001. Um málskostnað vísast til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Aðalstefndi kveðst í mars 2003 hafa leitað tilboða í ísetningu framhásingar, eða framdrifs, ásamt loftpúðum og öllu efni, auk virðisaukaskatts, frá þremur aðilum. Hann hafi fengið munnlegt tilboð frá Breyti ehf. að fjárhæð 900.000 krónur m/vsk og frá Fjallabílum að fjárhæð 1.100.000 - 1.200.000 krónur m/vsk. Í kjölfarið hafi honum verið bent á stefnanda. Kveðst aðalstefndi þá hafa farið austur á Selfoss með bifreiðina og komið við á verkstæði aðalstefnanda. Hafi hann skýrt aðalstefnanda frá fyrri breytingum á bifreiðinni og lýst því hvaða verk þyrfti að vinna. Aðalstefnandi hafi í kjölfarið skoðað bifreiðina ítarlega og m.a. farið undir bifreiðina og skoðað umræddar breytingar. Að lokinni skoðun hafi aðalstefnandi boðið 1.000.000 króna í að skipta um framhásingu á bifreiðinni, ásamt öllu efni og vinnu. Tilkynnti aðalstefndi þá aðalstefnanda að hann gengi að tilboðinu. Í kjölfarið hafi aðalstefnandi boðið aðalstefnda og konu hans í kaffi á heimili sitt. Samkvæmt samkomulagi aðila skyldi verkið taka um hálfan mánuð eða um 10 virka daga. Eftir að hinar umsömdu breytingar á bifreiðinni hófust hafi komið í ljós að lagfæra þyrfti afturhásingu og að sprungur voru komnar í grind hennar. Hafi aðalstefndi þá óskað eftir því að aðalstefnandi annaðist viðgerð á umræddum atriðum. Hafi aðalstefndi í því sambandi farið fram á það við aðalstefnanda að hann lagfærði bifreiðina þannig að hann yrði betri í akstri, en aksturseiginleikar hennar höfðu ekki verið sem skyldi. Ekki hafi verið samið sérstaklega um greiðslu fyrir þennan þátt verksins. Aðalstefndi heldur því fram að þegar hann hafi sótt bifreiðina til aðalstefnanda 17. júlí 2003. Hafi hann spurt fyrirsvarsmann aðalstefnanda hvernig „peningamálin stæðu” og hafi fyrirsvarsmaðurinn sagt að „þetta væri að mestu leyti komið.” Þá hafi aðalstefndi verið búinn að greiða 1.500.000 krónur m/vsk inn á viðgerðina. Síðar hafi hann greitt 1.000.000 króna til viðbótar. Bendir aðalstefndi á að matsmaður hafi komist að þeirri niðurstöðu að eðlilegt verð fyrir þær viðbótarbreytingar sem fallið hafi utan við tilboð aðalstefnanda í verkið væri 1.067.781 króna með vsk. Aðalstefndi kveðst byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að aðalstefnandi hafi gert honum bindandi tilboð að fjárhæð 1.000.000 króna í ísetningu á framdrifi ásamt allri vinnu og efni. Tilboð þetta hafi verið munnlegt. Sé á því byggt, að þar með hafi komist á bindandi samningur milli aðila. Í því sambandi er vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og skuldbindingargildi tilboða. Samkvæmt sömu meginreglum sé aðalstefnanda óheimilt að krefja aðalstefnda um hærri greiðslur en sem tilboðinu og samningnum nemi. Aðalstefnandi hafi staðfest í bréfi til aðalstefnda, dagsettu 3. febrúar 2004, að hann hafi gert tilboð í verkið upp á 1.000.000 til 1.200.000 krónur. Síðarnefndu tölunni sé mótmælt sem rangri, en hún hafi ekki verið nefnd í samningaviðræðum aðila. Aðalstefndi kveðst alfarið mótmæla því, sem fram komi í stefnu, að aðalstefndi hafi verið í „stuttu stoppi“ á Selfossi og þar af leiðandi hafi aðalstefnanda ekki verið unnt að skoða bifreiðina sem skyldi. Þvert á móti hafi aðalstefnandi fengið allan þann tíma sem nauðsynlegur hafi verið til að skoða bifreiðina. Er á það bent að aðalstefnandi hafi haft tíma til þess að bjóða aðalstefnda og konu hans í kaffi eftir að samningar höfðu tekist um verkið. Því er einnig harðlega mótmælt að aðalstefnandi hafi tilkynnt aðalstefnda um að „bíllinn væri sérstakur og ekki væri vitað til þess að sambærilegum bíl af þessari tegund hafi áður verið breytt fyrir 44 tommu hjólbarða hérlendis.“ Hið rétta sé að aðalstefnandi hafi ekki vikið einu orði að þessu heldur skoðað bifreiðina og undirvagn hennar og strax boðið 1.000.000 króna í umræddar breytingar. Í þessu sambandi er á það bent að aðalstefndi hafi áður leitað tilboða í verkið frá tveimur öðrum aðilum, Breyti ehf. og Fjallabílum ehf. Aðalstefndi hafi ekki talið æskilegt að ganga til samninga við Breyti ehf. um lagfæringar á fyrri vinnu, sem hafi reynst ófullnægjandi. Tilboð Fjallabíla ehf. hafi hins vegar verið hærra en tilboð aðalstefnanda og því hafi aðalstefndi gengið að tilboði aðalstefnanda. Gefi augaleið að hefði aðalstefnandi ekki fallist á að gera bindandi tilboð í verkið hefði aðalstefndi tekið tilboði Fjallabíla ehf. Tilboð aðalstefnanda hafi verið gert í ísetningu framdrifs og öllu því sem því fylgi. Utan tilboðsins hafi hins vegar fallið lagfæring á afturhluta grindar bifreiðarinnar og aðrar lagfæringar sem ætlaðar hafi verið til þess að laga aksturseiginleika hennar. Aðalstefndi kveðst í öðru lagi byggja sýknukröfu sína á því að sú fjárhæð sem aðalstefnandi hafi krafið aðalstefnda um fyrir umrætt aukaverk sé ósanngjörn miðað við eðli þeirrar vinnu sem innt hafi verið af hendi. Aðalstefndi hafi aflað mats dómkvadds matsmanns á sanngjarnri og eðlilegri greiðslu fyrir þennan verkhluta og hafi matsmaður komist að þeirri niðurstöðu, með matsgerð dagsettri 15. september 2004, að sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir þennan þátt verksins væri 1.067.781 króna. Aðalstefnda sé því óskylt að greiða aðalstefnanda hærri fjárhæð fyrir verkið, samkvæmt 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. einnig 37. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup. Að þessu virtu sé aðalstefndi ekki skuldbundinn til að greiða aðalstefnanda hærri fjárhæð en 2.067.781 krónu fyrir það verk er aðalstefnandi hafi innt af hendi. Aðalstefndi hafi engu að síður greitt aðalstefnanda 2.500.000 krónur fyrir verkið. Sé því ljóst að aðalstefndi hafi greitt stefnanda að fullu þá kröfu sem hann hafi með réttu átt á aðalstefnda. Beri því að sýkna aðalstefnda af kröfum aðalstefnanda. Á því er sömuleiðis byggt að töluverður aðstöðumunur hafi verið á aðilum við samningsgerðina og því beri að skýra allan vafa um ákvæði samnings aðila aðalstefnda í hag. Ljóst sé að aðalstefnandi sé sérfræðingur í jeppabreytingum og hafi einnig umfangsmikla reynslu af samningsgerð um jeppabreytingar, en aðalstefndi hafi ekki sérþekkingu á þessu sviði. Aðalstefndi byggir kröfu um greiðslu útlagðs kostnaðar á því að honum hafi verið nauðsynlegt að afla mats dómkvadds matsmanns til að hnekkja því verði sem aðalstefnandi hafi krafist fyrir verkið. Niðurstaða matsmanns staðfesti ótvírætt að sú fjárhæð sem aðalstefnandi hafi krafið aðalstefnda um sé langt umfram eðlilegt og sanngjarnt verð fyrir verkið. Í ljósi þessa beri því aðalstefnanda að bæta aðalstefnda umræddan kostnað. Varakröfu sína byggir aðalstefndi á sömu málsástæðum og settar hafa verið fram fyrir aðalkröfu, eftir því sem það á við. Að auki byggir hann á því, að kröfufjárhæð aðalstefnanda sé umtalsvert hærri en talist geti eðlilegt og sanngjarnt verð fyrir hið umdeilda verk. Í því sambandi bendir hann á að fjöldi vinnustunda samkvæmt yfirliti aðalstefnanda (dskj. nr. 3.8), verði að teljast ótrúverðugur, en þar komi fram að útseld vinna forsvarsmanns aðalstefnanda vegna vinnu í bifreiðinni sé allt upp í 16 tímar á dag, eða 19 – 19,5 tímar með matar og kaffihléum. Algengast sé að útseld vinna forsvarsmanns stefnanda sé 10 tímar á dag, eða 13 tímar með matar og kaffihléum, oft nokkra daga í röð. Hér beri einnig að líta til þess að forsvarsmaður stefnanda reki bifreiðaverkstæði og sé einnig með ferðaþjónustu sem óhjákvæmilega þurfi að sinna. Séu þessar tímaskráningar aðalstefnanda því dregnar verulega í efa og ljóst sé að ekki verði byggt á þeim við ákvörðun á eðlilegu og sanngjörnu verði fyrir hið umdeilda verk. Þrátt fyrir að byggt sé að mestu á niðurstöðu dómkvadds matsmanns, telur aðalstefndi að niðurstaðan sé í sumum tilvikum of há, m.a. varðandi efni og fjölda vinnustunda. Því til stuðnings vísar aðalstefndi til gangverðs fyrir sambærileg verk, miðað við annars vegar áætlað verð aðalstefnanda á viðgerðinni í bréfi hans, dagsettu 3. febrúar 2004, og hins vegar tilboð Breytis ehf. og Fjallabíla ehf. Sömuleiðis er á það bent að lagfæringar á afturhluta bifreiðarinnar verði að teljast einfalt smíðaverk sem feli í sér einfalda smíðavinnu og lítinn efniskostnað. Varakrafan sé einnig reist á því, að aðalstefnandi hafi tjáð aðalstefnda, er hann sótti bifreiðina og hafði þá greitt 1.500.000 krónur inn á verkið, að greiðslum fyrir verkið væri að mestu leyti lokið. Nánar tiltekið hafi orð stefnanda verið: „þetta er að mestu leyti komið.” Verði að telja, að í þessum orðum aðalstefnanda hafi falist loforð um að eftirstöðvar samningsverðsins, umfram það sem þegar hafði verið greitt, væru ekki háar. Annað hafi komið á daginn þegar aðalstefnandi hafi sent aðalstefnda rúmlega tveggja milljóna króna reikning fyrir eftirstöðvunum. Þá vísar aðalstefndi til meginreglna kröfuréttar um úrræði vegna vanefnda. Við upphaf verks, í mars 2003, hafi aðalstefnandi lofað aðalstefnda að verkið tæki 10 virka daga. Aðalstefnandi hafi hins vegar skilaði aðalstefnda bifreiðinni 17. júlí 2003 og sé því ljóst að um verulegan afhendingardrátt hafi verið að ræða á verkinu. Vegna þessara vanefnda aðalstefnanda beri honum að veita afslátt af verkinu til að bæta aðalstefnda afnotamissi bifreiðarinnar. Þrautavarakrafa aðalstefnda byggir einnig á þeim málsástæðum sem raktar hafa verið, eftir því sem við á. Aðallega er á því byggt, að við ákvörðun á verði fyrir hið umdeilda verk beri að leggja til grundvallar matsgerð dómkvadds matsmanns, Þórarins Guðmundssonar, bifreiðasmíðameistara, dagsetta 15. september 2004. Matsmaður hafi komist að þeirri niðurstöðu að sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir hin umsömdu verk væri 3.021.221 króna. Nánar tiltekið sundurliðist niðurstaða matsmanns þannig: Byggt er á því að niðurstaða dómkvadds matsmanns sýni eðlilegt og sanngjarnt verð fyrir hið umsamda verk, sbr. orðalag 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. einnig 37. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup. Aðalstefnanda sé því óheimilt að krefja aðalstefnda um hærri fjárhæð fyrir verkið. Óumdeilt sé í málinu að aðalstefndi hafi greitt 2.500.000 krónur inn á verkið, og að frádreginni þeirri fjárhæð sé aðalstefnanda óheimilt að krefja aðalstefnda um hærri fjárhæð en 521.221 krónu. Máli sínu til stuðnings vísar aðalstefndi til 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. einnig 37. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, með síðari breytingum. Gagnstefnandi hefur vegna málsins aflað sér matsgerðar dómskvadds matsmanns, Þórarins Guðmundssonar, bifreiðasmíðameistara, sem dagsett er 15. september 2004. Kveður hann niðurstöður matsgerðarinnar sýna, að hann hafi ofgreitt gagnstefnda fyrir vinnu hans við jeppabifreið þá sem máls þetta snýst um. Beri því gagnstefnda að endurgreiða gagnstefnanda það sem gagnstefnandi hafi greitt umfram eðlilegt og sanngjarnt verð fyrir vinnu gagnstefnda. Sé gagnsakarmálið höfðað til sjálfstæðs dóms um endurkröfuna. Gagnstefnandi byggir kröfu sína á því að gagnstefndi hafi gert gagnstefnanda bindandi tilboð í ísetningu á framdrifi ásamt allri vinnu og efni að fjárhæð 1.000.000 króna. Tilboðið hafi verið munnlegt en afgerandi. Gagnstefndi hafi sömuleiðis staðfest í bréfi til gagnstefnanda, dagsettu 3. febrúar 2004, að hann hafi gert tilboð í verkið upp á 1.000.000 til 1.200.000 króna. Síðarnefndu tölunni sé mótmælt sem rangri, en hún hafi ekki verið nefnd í samningaviðræðum aðila. Er á því byggt að komist hafi á bindandi samningur milli aðila sem gagnstefnda beri að efna. Í því sambandi er vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og skuldbindingargildi tilboða. Samkvæmt sömu meginreglum sé gagnstefnda óheimilt að krefja gagnstefnanda um hærri greiðslur en sem tilboðinu og samningnum nemur. Því er alfarið mótmælt, sem fram komi í stefnu í aðalsök, að gagnstefnandi hafi verið í „stuttu stoppi“ á Selfossi og þar af leiðandi hafi gagnstefnda ekki verið unnt að skoða bifreiðina sem skyldi. Þvert á móti hafi gagnstefnandi gefið gagnstefnda allan þann tíma sem nauðsynlegur hafi verið til að skoða bifreiðina, auk þess sem að gagnstefndi hafi haft tíma til þess að bjóða gagnstefnanda og konu hans í kaffi eftir að samningar höfðu tekist um verkið. Því er einnig harðlega mótmælt að gagnstefndi hafi tilkynnt gagnstefnanda um að „bíllinn væri sérstakur og ekki væri vitað til þess að sambærilegum bíl að þessari tegund hafi áður verið breytt fyrir 44 tommu hjólbarða hérlendis.“ Hið rétta sé að gagnstefndi hafi ekki vikið einu orði að þessu heldur skoðað bifreiðina og undirvagn hennar og boðið strax 1.000.000 króna í umræddar breytingar. Í þessu sambandi er á það bent að gagnstefnandi hafi leitað tilboða í verkið frá tveimur öðrum aðilum, Breyti ehf. og Fjallabílum ehf. Hafi tilboð Breytis ehf. hljóðað upp á 900.000 krónur og Fjallabíla ehf. upp á 1.100.000 krónur. Breytir ehf. hafi annast fyrri breytingar á bifreiðinni og hafi þær reynst ófullnægjandi. Gagnstefnandi hafi því ekki talið æskilegt að ganga til samninga við félagið um lagfæringar á fyrri vinnu. Ljóst sé hins vegar að tilboð Fjallabíla ehf. hafi verið hærra en tilboð gagnstefnda og því hafi gagnstefnandi gengið að tilboði gagnstefnda. Gefi augaleið að hefði gagnstefndi ekki fallist á að gera bindandi tilboð í verkið hefði gagnstefnandi tekið tilboði Fjallabíla ehf. Fyrrnefnt tilboð gagnstefnda hafi verið gert í ísetningu framdrifs og öllu því sem því fylgi. Utan tilboðsins falli hins vegar lagfæring á afturhluta grindar bifreiðarinnar og aðrar lagfæringar sem ætlaðar hafi verið til þess að laga aksturseiginleika hennar. Gagnstefnandi byggir á því að sú fjárhæð sem gagnstefndi hafi krafið gagnstefnanda um fyrir umrætt aukaverk sé ósanngjörn miðað við eðli þeirrar vinnu sem innt hafi verið af hendi. Gagnstefnandi hafi aflað mats dómkvadds matsmanns á sanngjarnri og eðlilegri greiðslu fyrir þennan verkhluta og með matsgerð, dagsettri 15. september 2004, hafi matsmaður komist að þeirri niðurstöðu að sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir þennan þátt verksins væri 1.067.781 króna. Sé gagnstefnanda því óskylt að greiða gagnstefnda hærri fjárhæð fyrir verkið, skv. 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. einnig 37. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup. Að þessu virtu sé gagnstefnandi ekki skuldbundinn til að greiða gagnstefnda hærri fjárhæð fyrir hið umsamda verk en 2.067.781 krónu. Gagnstefnandi hafi engu að síður greitt gagnstefnda 2.500.000 krónur fyrir verkið. Það hafi þó verið áður en mat dómkvadds matsmanns lá fyrir. Fyrst þegar niðurstaða matsmanns lá fyrir, hafi hann getað gert sér að fullu grein fyrir, að hann hefði ofgreitt gagnstefnanda. Samkvæmt meginreglum kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár beri gagnstefnda því að endurgreiða gagnstefnanda það sem hann hafi greitt umfram skyldu. Stefnukrafa sé nánar tiltekið mismunur milli þeirrar fjárhæðar sem gagnstefnandi hafi innt af hendi til gagnstefnda og samningsfjárhæðar samkvæmt tilboði gagnstefnanda annars vegar og niðurstöðu dómkvadds matsmanns um verð fyrir hið umsamda aukaverk hins vegar. Stefnukrafa sundurliðast þannig: Á því sé einnig byggt, að töluverður aðstöðumunur hafi verið á aðilum við samningsgerðina og því beri að skýra allan vafa um ákvæði samnings aðila gagnstefnanda í hag. Ljóst sé að gagnstefndi sé sérfræðingur í jeppabreytingum og hafi einnig umfangsmikla reynslu af samningsgerð um jeppabreytingar, en gagnstefnandi hafi ekki sérþekkingu á þessu sviði. Gagnstefnandi byggir kröfu um greiðslu útlagðs kostnaðar á því að honum hafi verið nauðsynlegt að afla mats dómkvadds matsmanns til að hnekkja því verði sem gagnstefndi hafi krafist fyrir verkið. Niðurstaða matsmanns staðfesti ótvírætt að sú fjárhæð sem gagnstefndi hafi krafið gagnstefnanda um hafi verið langt umfram eðlilegt og sanngjarnt verð fyrir verkið. M.a. í ljósi þessa beri því gagnstefnda að bæta gagnstefnanda umræddan kostnað. Gagnstefndi mótmælir málavaxtalýsingu gagnstefnanda í aðalsök og gagnsök sem ósannri og villandi. Kveðst gagnstefndi hafa gefið gagnstefnanda kostnaðaráætlun sem hljóðað hafi upp á 1.000.000 til 1.200.000 krónur og hafi hún verið byggð á þeirri skoðun sem hann hafi haft svigrúm til þess að framkvæma á bifreiðinni, þegar kostnaðaráætlunin hafi verið sett fram. Bifreiðin hafi verið óvenjuleg eins og rakið hafi verið. Það hafi ekki verið aðstæður til þess að gera fast tilboð í verkefnið eins og það hafi legið fyrir, nema framkvæma ýtarlega skoðun á bifreiðinni. Engar kröfur séu hafðar uppi af hálfu gagnstefnanda í málinu vegna dráttar á verkinu, enda hafi tafir orðið vegna hinnar gífurlegu aukningar á umfangi viðgerðanna sem gagnstefndi hafi staðið frammi fyrir er viðgerð hófst og hafi skapað starfsemi hans mikinn vanda og hafi starfsmenn hans á tímabili þurft að leggja nótt við dag við vinnu við bifreiðina til þess að geta efnt aðrar samningsskuldbindingar sínar gagnvart öðrum viðskiptavinum. Mótmælt er öllum staðhæfingum um, að forsvarsmaður gagnstefnda hafi ekki gert gagnstefnanda kunnugt um framgang verksins og kostnað. Gagnstefnandi, sem sé sjálfur vélfróður og m.a. með reynslu af suðuvinnu, hafi fylgdist vel með verkinu og framgangi þess og oft komið á staðinn auk þess sem hann hafi gefið fyrirmæli hvað varði einstaka verkliði. Fullyrðingum um tilvist munnlegs skuldbindandi samnings um verklaun að fjárhæð 1.000.000 krónur er harðlega mótmælt sem ósönnum. Um vísvitandi rangfærslur sé að ræða hjá gagnstefnanda eða misskilning sem felist í því að hann hafi tekið lauslega kostnaðaráætlun sem skuldbindandi tilboð. Hvort sem gagnstefnandi hafði verið í stuttu stoppi á Selfossi eða ekki, hafi aðstæður verið þannig vegna annarra verkefna á verkstæði gagnstefnda, þá er forsvarsmaður gagnstefnda hafi skoðað bifreiðina, að ekki hafi verið hægt að taka bifreiðina inn á lyftu til að framkvæma nauðsynlega skoðun á henni svo unnt væri að gera tilboð. Þetta hafi gagnstefnandi, sem sé vélfróður, gert sér grein fyrir. Gagnstefnandi kjósi að una matsgerð hvað varði aukaverk, en ekki að því er varði það sem hann kjósi að skilgreina „innan tilboðs.“ Gagnstefndi telur þá aðgreiningu, sem gagnstefnandi hafi kosið að gera, í raun ekki standast. Um hafi verið að ræða framkvæmd sem unnin hafi verið í samfellu og hafi verkliðir fléttast saman. Skilgreiningaratriði sé hvað teljist vera „innan tilboðs“ og hvað ekki og þar hafi gagnstefnandi einn komið að málum við samningu matsbeiðni, sem varði grundvöll mats. Gagnstefnandi hafi í raun, án samráðs við gagnstefnda, sjálfur skipt reikningnum upp. Því er mótmælt, að niðurstaða matsgerðar staðfesti ótvírætt að sú fjárhæð sem gagnstefndi krefur um „sé langt umfram sanngjarnt verð fyrir verkið.“ Þvert á móti sýni matsgerðin að gagnstefnandi hafi ekki greitt það af verklaunum sem matsmaður telji sanngjarnt og þar vanti talsvert upp á. Horfa verði m.a. til þessa í tengslum við málskostnað. Gagnstefndi vísar, máli sínu til stuðnings, til laga um lausafjárkaup og laga um neytendakaup. Krafa um málskostnað sé studd við fyrstu málsgrein 130. gr. laga nr. 91/1991 með síðari breytingum. Niðurstaða Aðalstefndi og gagnstefnandi, Alfreð Bóasson, óskaði eftir að aðalstefnandi og gagnstefndi, Icecool ehf., tæki að sér að setja framdrif og loftpúða að framan í bifreiðina SB-764, sem er af gerðinni GMC Truckmaster, árgerð 2002. Vinna hófst við bifreiðina í apríl 2003. Bifreiðin hafði verið flutt inn ný frá Kanada í apríl 2002 og stuttu síðar var hún hækkuð upp fyrir 44 tommu dekk. Sú vinna var framkvæmd af Breyti ehf. Aðila greinir á um hvort forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda, Gunnar Egilsson, hafi gert aðalstefnda og gagnstefnanda tilboð í verkið. Aðalstefndi og gagnstefnandi heldur því fram að forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda hafi gert tilboð að fjárhæð 1.000.000 króna. Forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda fullyrðir að hann hafi áætlað kostnað 1.000.000 til 1.200.000 krónur eða 80 til 100 vinnustundir. Staðfest er af hálfu aðalstefnanda og gagnstefnda, með bréfi dagsettu 3. febrúar 2004 (sjá fskj. 4 með matsgerð), að forsvarsmaðurinn hafi gert kostnaðaráætlun að fjárhæð 1.000.000 til 1.200.000 krónur. Af hálfu aðalstefnda og gagnstefnanda er því hins vegar haldið fram að aðeins fyrri talan hafi verið nefnd. Upplýst þykir að forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda hafi skoðað bifreiðina frekar lauslega í upphafi, þ.e. skoðað undir hana á stæði, en ekki tekið hana upp á lyftu. Þykir ekki skipta máli í þessu sambandi hvort hann hafði tök á því að skoða hana betur í það sinn, eins og aðalstefndi og gagnstefnandi heldur fram, eða ekki. Það sem fór á milli aðila í framhaldi af þessari skoðun var munnlegt og engin vitni að því samtali. Þar sem aðalstefndi og gagnstefnandi byggir á því að bindandi tilboð hafi verið gert, verður að leggja á hann sönnunarbyrði um að svo hafi verið. Ótrúverðugt þykir að gengið sé frá bindandi samningi um jafn stórt verk á svo losaralegan hátt og aðalstefndi og gagnstefnandi heldur fram. Báðir aðilar stunda viðskipti og var því að þessu leyti jafnræði með þeim. Þá hefur aðalstefndi og gagnstefnandi greitt 1.500.000 krónur umfram meint tilboð án fyrirvara eða athugasemda. Þykir aðalstefndi og gagnstefnandi ekki hafa sannað, gegn neitun aðalstefnanda og gagnstefnda, að forsvarsmaður hins síðarnefnda hafi þarna gert bindandi tilboð í verkið. Aðilar deila um hvort líta beri á framkvæmdina í heild sem eitt verk, eða hvort um tvö verk hafi verið að ræða, það sem upphaflega var beðið um og það sem síðar varð ljóst að þyrfti að framkvæma. Ljóst þykir að það verk sem upphaflega var beðið um varð umfangsmeira en ella hefði verið, vegna þeirra breytinga sem áður höfðu verið gerðar á bifreiðinni. Óumdeilt er að þær breytingar voru ófullnægjandi og nauðsynlegt reyndist að færa þær til baka og endurgera með öðrum hætti. Eins og málum var háttað var einnig nauðsynlegt að lagfæra afturdrif og fjöðrun bifreiðarinnar til þess að hlutföll og aksturseiginleikar yrðu eðlilegir, einnig að gera við skemmdir sem komið höfðu fram, svo sem sprungur í grind. Þykja þessir verkþættir allir svo samtengdir að eðlilegt sé að líta á verk þetta sem eina heild. Hins vegar voru jafnframt nokkrir smærri verkþættir sem bættust við, sem ekki var nauðsynlegt að framkvæma í tengslum við meginverkið, til dæmis að smíða ný gangbretti og vinna við stuðara, en ekki virðist vera ágreiningur um verkbeiðni að þessu leyti. Líta verður svo á að forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda hafi áætlað kostnað við það verk sem upphaflega var beðið um, þ.e. að setja framdrif í bifreiðina með loftpúðum, en verðáætlun virðist ekki hafa verið gerð um það sem nauðsynlegt reyndist að gera umfram það, né um greind aukaverk. Dómurinn telur að ekki verði ætlast til þess, að forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda gerði sér grein fyrir því við fyrstu skoðun, að þeirri breytingu sem gerð hafði verið á bifreiðinni væri jafn ábótavant og raun varð á, og að sú vinna sem hann upphaflega tók að sér yrði mun umfangsmeiri af þeim sökum. Á honum hvíldi hins vegar sú skylda að upplýsa aðalstefnda og gagnstefnanda um þetta strax og tilefni var til og gera honum grein fyrir kostnaðarauka sem af því leiddi, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Aðalstefndi og gagnstefnandi heldur því fram að þetta hafi forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda ekki gert og hvílir sönnunarbyrði þar um á aðalstefnanda og gagnstefnda. Starfsmaður hans, vitnið Magnús Valur Sveinsson, kveðst hafa orðið vitni að samtali aðila þar sem forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda hafi skýrt fyrir aðalstefnda og gagnstefnanda að ekki væri hægt að framkvæma verkið eins og upphaflega hafi verið ráðgert. Ber hann að aðalstefndi og gagnstefnandi hafi sagt að hann hefði ekki vit á þessu og beðið forsvarsmann aðalstefnanda og gagnstefnda um að gera það sem þyrfti að gera. Staðfestir vitnið að forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda hafi talað um að þetta myndi „kosta fullt af peningum.“ Aðalstefndi og gagnstefnandi hafnar því að þessi orðaskipti hafi átt sér stað, en staðfestir hins vegar að rætt hafi verið um að lagfæra þyrfti í kringum afturhásingu. Jafnvel þótt vætti starfsmanns aðalstefnanda og gagnstefnda staðfesti að rætt hafi verið um verkið og að um umtalsverðan kostnað yrði að ræða, þykir aðalstefnandi og gagnstefndi ekki hafa sannað að hann hafi fullnægt þeirri skyldu sinni, að gera aðalstefnda og gagnstefnanda skýra grein fyrir umfangi verksins og hversu mikið það myndi kosta og aflað samþykkis hans fyrir því. Undir rekstri málsins kom fram að aðalstefnandi og gagnstefndi hafi síðar sett viðskiptasamninga sína í formlegri farveg. Á hinn bóginn er upplýst, að aðalstefndi og gagnstefnandi kom oft á verkstæðið á meðan á verkinu stóð. Hann er lærður járnsmiður, og stundar viðskipti. Þrátt fyrir að aðalstefndi og gagnstefnandi hafi ekki sérþekkingu á bifreiðabreytingum, þykir hann hafa mátt gera sér nokkra grein fyrir því að verkið varð umfangsmeira en upphaflega var ráðgert og að vænta mætti að kostnaður við það yrði talsvert umfram upphaflega kostnaðaráætlun. Lét hann engu að síður hjá líða að ganga eftir útskýringum og áætlun um viðbótarkostnað. Að beiðni aðalstefnda og gagnstefnanda var Þórarinn Guðmundsson, bifreiðasmíðameistari, dómkvaddur til að meta verkið. Matsgerð hans er dagsett 15. september 2004. Staðfesti matsmaður hana fyrir dómi. Er niðurstaða matsmanns sú, að eðlilegur heildarkostnaður vegna verksins teljist vera 3.021.221 króna. Verð á efni er metið samtals 1.161.729 krónur. Tímagjald er, samkvæmt vætti matsmannsins, miðað við miðgildi hæsta og lægsta tímagjalds á helstu breytingarverkstæðum eða 4.275 krónur. Eðlilegur heildarfjöldi vinnustunda er metinn 435. Matsgerð er ítarleg og fagmannlega unnin og þykir mega hafa hana til hliðsjónar við úrlausn málsins. Henni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati. Að því er varðar það efni sem keypt var og notað í verkið þykir ekki ástæða til að vefengja það magn sem aðalstefnandi og gagnstefndi gefur upp. Að því er varðar verð á efni verður að líta til þess, að matsmaður tekur fram að hann miði við verðlag í september 2004 og að verð kunni að hafa breyst frá framkvæmdatíma bæði til hækkunar og lækkunar. Ljóst er einnig að framboð og eftirspurn á notuðum hlutum ræður einhverju um verð á hverjum tíma. Verður tilgreindur efniskostnaður aðalstefnanda og gagnstefnda 1.236.634 krónur því tekinn til greina. Óumdeilt er að verk aðalstefnanda og gagnstefnda hafi verið vel og fagmannlega unnið. Forsvarsmaður hans er ekki lærður bifreiðasmiður, hönnuður eða bifvélavirki, en hann hefur óumdeilanlega mikla reynslu á þessu sviði og af torfæruakstri. Hefur hann getið sér gott orð fyrir vinnu sína við bifreiðabreytingar. Fallast má á með matsmanni að hönnunarvinna teljist vera innifalin í tímagjaldi. Að þessu athuguðu þykir það gjald sem aðalstefnandi og gagnstefndi krefst fyrir vinnustund 4.482 krónur vera innan eðlilegra marka og er fallist á að leggja það til grundvallar. Að því er varðar mat á vinnustundum, verður að líta til þess, að reynsla forsvarsmanns aðalstefnanda og gagnstefnda af bifreiðabreytingum hefði átt að leiða til þess að hann áttaði sig fljótlega á þeim vanda sem fyrra verk Breytis ehf. skapaði og á því að bakfæra þyrfti það sem þar var unnið. Hann bar og ábyrgð á því að gera aðalstefnda og gagnstefnanda glögga grein fyrir þessu, eins og að framan greinir. Ekki þykir sannað að hann hafi gert það á fullnægjandi hátt. Þykir hann af þessum ástæðum verða að bera sjálfur nokkurn halla af því hvernig staðið var að hans eigin verki í upphafi, og þar með að hluti þess nýttist ekki. Fallast má á að um talsverða hönnunarvinnu hafi verið að ræða. Við mat á þeim tíma sem farið hefur í hönnun verður á hinn bóginn að líta til þess, að þó að bifreiðategund þessi hafi verið sjaldgæf hér á landi á þeim tíma, var hún ekki gerólík öðrum GMC og Chervolet bifreiðum sem hér voru fyrir, og að síðar hafa verið fluttar inn samskonar bifreiðar. Forsvarsmaður aðalstefnanda og gagnstefnda nýtur og í starfi sínu þeirrar reynslu sem hann fékk af þessu verki. Með vísan til þessara athugasemda þykir rétt að lækka tímafjölda samkvæmt matsgerð í 383 klukkustundir. Þegar allt það er virt sem hér að framan hefur verið rakið, er það niðurstaða dómsins að sanngjarnt heildarendurgjald fyrir verkið teljist 2.953.240 krónur, sem sundurliðast þannig: efni 1.236.634 krónur, vinna 1.716.606 krónur. Aðalstefndi hefur þegar greitt 2.500.000 krónur og skal hann því greiða aðalstefnanda mismuninn 453.240 krónur, auk dráttarvaxta svo sem krafist er og nánar greinir í dómsorði. Með vísan til framangreindrar niðurstöðu í aðalsök er gagnstefndi sýknaður af kröfum gagnstefnanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að aðilar skipti með sér matskostnaði og skal aðalstefnandi greiða aðalstefnda 91.860 krónur vegna hans, en að öðru leyti skal hvor aðili bera sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveður upp Hjördís Hákonardóttir, dómstjóri, ásamt meðdómendunum Hafsteini Hafsteinssyni, rennismíðameistara, og Jóni Hjalta Ásmundssyni, vélaverkfræðingi. Aðalstefndi, Alfreð Bóasson, skal greiða aðalstefnanda, Icecool ehf., 453.240 krónur, auk dráttarvaxta, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 31. janúar 2004 til greiðsludags. Gagnstefndi, Icecool ehf., skal vera sýkn af kröfum gagnstefnanda, Alfreðs Bóassonar. Aðalstefnandi skal greiða aðalstefnda 91.860 krónur upp í matskostnað. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður í aðalsök og gagnsök.
Mál nr. 318/2016
Hlutabréf Tekjuskattur Fjármagnstekjuskattur Kröfuréttur Stjórnsýsla
Í málinu krafðist S ógildingar á úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem opinber gjöld hans vegna gjaldársins 2008 voru endurákvörðuð. Ágreiningur aðila laut að því hvort sá söluhagnaður sem S hlaut við uppgjör starfslokasamnings hans við B hf. árið 2007, þegar hann seldi hlutabréf sín í félaginu á raunverði en ekki innlausnarverði eins og honum hafði verið heimilt samkvæmt kaupréttarsamningum árin 2003 og 2006, skyldi teljast fram sem launatekjur samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, eins og skattyfirvöld gerðu ráð fyrir, eða sem fjármagnstekjur samkvæmt 8. tölulið C. liðar sömu greinar, eins og S hafði gert í framtali sínu. Í héraðsdómi, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var vísað til þess að leggja yrði rúma túlkun í tekjuhugtak 7. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt því væri ljóst að réttindi sem skattaðilar öðluðust á grundvelli samninga um hlutabréfaviðskipti af því tagi sem mál þetta snérist um gætu falið í sér tekjur í skilningi ákvæðisins. Með hliðsjón af efni og eðli samninganna var talið hafið yfir allan vafa að þau kjör sem S hafði verið veitt með þeim tengdust starfi hans hjá B hf. og teldust því starfstengd hlunnindi hans í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Var það ekki talið hafa þýðingu þótt S hefði fengið andvirði þessa fjár greitt í formi óskráðra hlutabréfa í F hf. Þá var ekki fallist á með S að slíkir annmarkar hefðu verið á rannsókn og málsmeðferð skattyfirvalda að ógilda bæri úrskurði þeirra á þeim grundvelli. Var Í sýknað af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og Viðar MárMatthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar26. apríl 2016. Hann krefst þess að úrskurðir yfirskattanefndar 7. maí 2014 ogríkisskattstjóra 19. desember 2012 um endurákvörðun opinberra gjalda sinna ágjaldárinu 2008 verði felldir úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einulagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Skarphéðinn BergSteinarsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, samtals 1.600.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016.I.Málþetta, sem dómtekið var 4. febrúar 2016, var höfðað með stefnu þingfestri fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur þann 17. mars 2015, af Skarphéðni Berg Steinarssyni,Skólastíg 5, Stykkishólmi, á hendur íslenska ríkinu.Dómkröfurstefnanda eru að:.Úrskurður Yfirskattanefndar í kærumáli stefnanda, nr.93/2014, frá 7. maí 2014, og ákvörðun ríkisskattstjóra í máli nr. 20120301831,dags. 19. desember 2012, verði ógilt með dómi.2. Að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda allar ofteknar skattgreiðslur á grundvelliákvörðunar ríkisskattstjóra í máli nr. 20120301831 og úrskurðaryfirskattanefndar í máli nr. 93/2014, samtals að fjárhæð á stefnubirtingardegi1.729.016 krónur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af fjárhæð 226.255 krónur frá 1. ágúst 2013 til 1.ágúst 2014 en af 1.729.016 krónum frá þeim degi til stefnubirtingardags, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags.3. Að aðfarargerðsýslumannsins á Vesturlandi, nr. 014-2014-00214, sem fram fór hinn 5. mars2015, verði ógilt með dómi. Þákrefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi, eða að mati dómsins, að viðbættumvirðisaukaskatti.Stefndi gerir aðallega þá dómkröfu að hann verði sýknaður af öllum kröfumstefnanda og honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að matiréttarins. Til vara er þess krafist að fjárkröfur stefnandaverði lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla. II. Atvik málsins Samkvæmtgögnum málsins hóf stefnandi störf hjá Baugi Group hf. árið 2002. Þann 5.desember 2003 gerði stefnandi þríhliða samning við vinnuveitanda sinn og BGEEignarhaldsfélag ehf. um kaup á hlut í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. og um rétttil kaupa á hlutabréfum í Baugi Group hf. af BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Varnánar tiltekið kveðið á um rétt stefnanda til að kaupa hlutafé í Baugi Grouphf. að nafnverði allt að 4.655.493 kr. í þremur áföngum á árunum 2003, 2004 og2005. Þessumsamningi var síðan breytt með viðaukasamningi, dags. 27. desember 2004, m.a.þannig að kaupréttur á árunum 2004 og 2005 varð virkur í einu lagi þá þegar.Með samningi við sömu aðila, dags. 8. mars 2006, samdi stefnandi síðan um rétttil kaupa á hlutabréfum í Baugi Group hf. af BGE Eignarhaldsfélagi ehf. aðnafnverði allt að 6.000.000 kr. í þremur áföngum á árunum 2006, 2007 og 2008sem þó mátti nýta í einu lagi á árinu 2006. Afgögnum málsins verður ráðið að stefnandi nýtti kauprétt samkvæmt fyrrisamningnum með kaupum á hlutabréfum í Baugi Group hf. að nafnverði 1.551.831kr. fyrir 25.000.247 kr. í desember 2003 og að nafnverði 3.103.662 kr. fyrir65.999.372 kr. í desember 2004, auk þess sem hann keypti hlut í BGEEignarhaldsfélagi ehf. Stefnandi nýtti kauprétt samkvæmt síðari samningunum ímars 2006 með kaupum á hlutabréfum í Baugi Group hf. að nafnverði 6.000.000 kr.fyrir 306.480.000 kr. Samhliðakaupunum gerðu stefnandi og BGE Eignarhaldsfélag ehf. lánssamninga tilfjármögnunar kaupanna, annars vegar sem nam 90% af kaupverði hlutabréfa á árinu2003 og hins vegar sem nam 100% kaupverðs vegna kaupa á árunum 2004 og 2006. Íþessum samningum stefnanda við Baug Group hf. og BGE Eignarhaldsfélag ehf. varm.a. kveðið á um skyldu Baugs Group hf. til að kaupa hlutabréfin aftur afstefnanda, að hans ósk, á sama tíma og lán frá seljanda vegna kaupanna féllu ígjalddaga. Einnig var í samningunum kveðið á um skyldu stefnanda til að seljahluti sína í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. og í Baugi Group hf. ef hann léti afstörfum sínum hjá hlutafélaginu. Einnig voru ákvæði um kaupskyldu Baugs Grouphf. og söluskyldu stefnanda við lok samninganna annars vegar 30. september 2008og hins vegar 1. febrúar 2011. Viðstarfslok stefnanda hjá Baugi Group hf. urðu aðilar ásáttir um það meðstarfslokasamningi,dags. 15. júní 2007, að hlutafélagið keypti öll fyrrgreind hlutabréf stefnandaí félaginu að nafnverði 10.655.493 kr. fyrir 774.121.566 kr., þ.e. á genginu72,65.Voru hlutabréfin greidd stefnanda með hlutabréfum í Fasteignafélaginu Stoðumhf. að nafnvirði 56.505.223,80 kr. miðað við gengið 13,7, þannig að kaupverðstefnanda á þeim bréfum nam sömu fjárhæð og söluverð hlutabréfanna í BaugiGroup hf., sbr. einnig sérstakan samning þar um, dags. 9. júlí 2007. Ískattframtali sínu árið 2008 tilgreindi stefnandi söluhagnað 363.408.180 kr.vegna sölu hlutabréfanna í Baugi Group hf. miðað við söluverð 774.121.566 kr.og stofnverð 410.713.386 kr.Meðbréfi skattstjórans í Reykjavík, dags. 10. júní 2008, til BGE Eignarhaldsfélagsehf. og ríkisskattstjóra, dags. 16. júlí 2009 og 26. febrúar 2010, tilskiptastjóra Baugs Group hf. var m.a. óskað eftir skýringum og gögnum umsamninga BGE Eignarhaldsfélags ehf. og Baugs Group hf. við starfsmennsíðastnefnda félagsins um kaup á hlutabréfum í félaginu á árunum 2003 til ogmeð 2008. Var fyrirspurnarbréfum þessum svarað með bréfi BGE Eignhaldsfélags,dags. 10. júlí 2008, skiptastjóra, dags. 15. mars 2010 og 24. júní 2010. Íframhaldi af þessum bréfaskiptum óskaði ríkisskattstjóri eftir því með bréfitil stefnanda, dags. 20. apríl 2012, að stefnandi gerði grein fyrir þeimhlunnindum sem honum hefðu hlotnast vegna starfstengdra kaupa á hlutabréfum íBaugi Group hf. Í bréfinu var rakið að ekki yrði séð að stefnandi hefði gertgrein fyrir starfstengdum hlutabréfakaupum sem tryggð hefðu verið meðkaupskyldu Baugs Group hf. í skattskilum sínum. Ríkisskattstjóri raktifyrirliggjandi upplýsingar og gögn í málinu, en lagði jafnframt fyrir stefnandaað láta í té upplýsingar og gögn m.a. um kaup og sölu hans eða félags/félaga íhans eigu á hlutabréfum í Baugi Group hf. sem tryggð hefðu verið með sölurétti,svo og um hlunnindi sem honum hefðu hlotnast vegna starfstengdra kaupa áhlutabréfum í Baugi Group hf. á árunum 2003 til og með 2007.Ísvarbréfi umboðsmanns stefnanda, dags. 16. maí 2012, var greint frá því að ekkiværi um aðra samninga að ræða um kaup kæranda á hlutabréfum í Baugi Group hf.og lánssamninga í tengslum við slík kaup en þá samninga sem ríkisskattstjórihefði þegar undir höndum, en bréfinu fylgdi einnig ljósrit af samningsviðaukaI, um útreikninga á gengi hlutabréfa í Baugi Group hf. Þá var upplýst aðstarfslok stefnanda hjá Baugi Group hf. hefðu verið tilefni þess að hann seldiþau hlutabréf sem fyrirspurnarbréf ríkisskattstjóra laut m.a. að, en samkvæmtákvæðum umræddra samninga hefði hvílt söluskylda á kæranda við starfslok.Stefnandi hefði fengið úthlutað arði sem hluthafi í Baugi Group hf. á árunum2004, 2005, 2006 og 2007, svo sem skattframtöl hans bæru með sér, og hefðifélagið haldið eftir í staðgreiðslu 10% skatti.Hlutabréfstefnanda í Baugi Group hf. hefðu verið sett Kaupþing banka hf. að handveði oghefði bankinn sem veðhafi tekið beint við arðgreiðslunum og ráðstafað þeim tillækkunar á skuld BGE Eignarhaldsfélags ehf. við bankann. BGE Eignarhaldsfélagehf. hefði að sama skapi fært greiðslufjárhæðirnar til lækkunar á skuldstefnanda við félagið vegna umræddra hlutabréfakaupa. Á þeim árum sem spurt erum hefði stefnandi ekki átt frekari viðskipti með hlutabréf í Baugi Group hf.en samkvæmt þeim samningum sem ríkisskattstjóri hefði undir höndum. Enginskattskylda hefði myndast við kaup stefnanda á hlutabréfum í Baugi Group hf. áárunum 2003 og 2006, enda hefði kaupverðið ráðist af gangverði hlutabréfanna ákaupdegi. Í skattframtali árið 2005 hefði stefnandi talið 13.234.014 kr. tilskattskyldra hlunninda undir lið 2.3, sbr. ákvæði 9. gr. laga nr. 90/2003. Þaðgangverð, sem lagt hefði verið til grundvallar hverju sinni, hefði numiðhlutdeild keyptra hlutabréfa í eigin fé félagsins á kaupdegi, sbr.samningsviðauka I. Fram kom að stefnandi hefði ekki undir höndum útreikninga ágengi hlutabréfa í Baugi Group hf. þann 30. september 2006, en vísað íársreikninga félagsins og útreikningsaðferð samkvæmt samningsviðauka I.Með bréfi,dags. 26. september 2012, óskaði ríkisskattstjóri eftir því við stefnanda aðhann legði fram frekari gögn og upplýsingar varðandi kaup og sölu hlutabréfa íBaugi Group hf. Kom fram það mat ríkisskattstjóra að stefnandi hefði ágrundvelli starfssambands síns við Baug Group hf. gert sambærilega samninga umkaup á hlutabréfum í félaginu og um væri fjallað í dómum Hæstaréttar í málumnr. 626/2010 og nr. 241/2010. Ekki væri að sjá að stefnandi hefði gert greinfyrir hlunnindum í skattskilum vegna þessara samninga þegar hann hefði selthlutabréfin og losnað samhliða úr viðjum söluskyldu sinnar við starfslok 15.júní 2007 (misritað 15. júlí 2007 í bréfinu). Óskaði ríkisskattstjóri í fyrstalagi eftir skýringum á því hvers vegna stefnandi hefði ekki gert grein fyrirþví í skattskilum sínum að keypt hefðu verið hlutabréf í Baugi Group hf. semvarin hefðu verið með kaupskyldu félagsins. Í öðru lagi beindi ríkisskattstjóriþví til stefnanda að gerð yrði grein fyrir þeim starfstengdu hlunnindum semstefnanda hefðu hlotnast við sölu hlutabréfanna og í þriðja lagi að upplýstyrði um fjármagnskostnað stefnanda vegna öflunar umræddra hlutabréfa.Umboðsmaðurstefnanda svaraði fyrirspurn ríkisskattstjóra með bréfi, dags. 19. október2012. Þar sagði að stefnandi hefði tilgreint kaup á hlutabréfum í Baugi Grouphf. í skattskilum sínum og m.a. gert grein fyrir hlutafjárkaupum á undirverði áárinu 2004 undir lið 2.3 í skattframtali árið 2005 í samræmi við 9. gr. laganr. 90/2003. Kaup stefnanda á hlutabréfum á árunum 2003 og 2006 hefðu átt sérstað á gangvirði og hefðu þau því ekki stofnað til tekna sem gera hefði áttgrein fyrir. Hefði stefnandi gert fulla grein fyrir hlutabréfakaupum sínum ísamræmi við framtalsleiðbeiningar. Stefnandi hefði selt BGE Eignarhaldsfélagiehf. öll hlutabréf sín í Baugi Group hf. í maí 2007 og hefði söluverð bréfannaverið ákvarðað í samræmi við ákvæði samninganna. Hefði söluverðið endurspeglaðgangverð hlutabréfanna á söludegi og því hefðu engin starfstengd hlunnindimyndast við söluna. Loks sagði um fjármagnskostnað að við sölu hlutabréfa aðnafnverði 1.551.831 kr. fyrir 81.021.097 kr. í október 2006 hefði stefnandigert upp lánið og greitt 6.704.448 kr. í vexti vegna þessa. Við söluhlutabréfanna í maí 2007 hefði stefnandi greitt 78.094.908 kr. í vexti afeftirstandandi lánum.Meðbréfi til stefnanda, dags. 14. nóvember 2012, boðaði ríkisskattstjóri honumendurákvörðun opinberra gjalda gjaldárið 2008 vegna fyrirhugaðrar tekjufærsluskattskyldra hlunninda, sbr. 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003,sem vinnuveitandi hans, Baugur Group hf., hefði veitt honum með samningum,dags. 5. desember 2003 og 8. mars 2006, um starfstengd kaup á hlutabréfum íhlutafélaginu. Þætti bera að reikna hlunnindafjárhæð sem næmi mismun ásöluverði umræddra hlutabréfa í Baugi Group hf. við starfslok stefnanda hjáfélaginu hinn 15. júní 2007 og kaupverði hinna seldu bréfa í hendi stefnanda,svo sem nánar var rakið. Samkvæmt þessu myndi stofn tekjuskatts og útsvarsstefnanda gjaldárið 2008 hækka um 363.408.180 kr. Jafnframt væri fyrirhugað aðlækka stofn stefnanda til fjármagnstekjuskatts um sömu fjárhæð.Meðbréfi, dags. 6. desember 2012, mótmælti umboðsmaður stefnanda boðuðumbreytingum. Var því m.a. haldið fram í bréfinu að ríkisskattstjóri færi aðnokkru leyti rangt með staðreyndir og drægi þá röngu ályktun að við gildistökustarfslokasamnings kæranda hefði söluskyldu hans lokið. Stefnandi hefði gengistundir þá skyldu að selja BGE Eignarhaldsfélagi ehf. hlutabréf sín í Baugi Grouphf. sem hann kynni að eiga við starfslok. BGE Eignarhaldsfélag ehf. hefði ekkiverið aðili að starfslokasamningi stefnanda og því hefði sá samningur ekkibreytt neinu um skyldu stefnanda gagnvart því félagi. Þá hefði söluskyldan ekkimeinað honum á nokkurn hátt að selja hlutabréfin hverjum sem væri. Það hafihann gert með því að skipta á hlutabréfunum og hlutabréfum í FasteignafélaginuStoðum hf. Þessi viðskipti hefðu ekki verið byggð á umræddum samningum frá 5.desember 2003 og 8. mars 2006. Þávék umboðsmaður stefnanda að forsendum ríkisskattstjóra og fjallaði í þvísambandi um dóma Hæstaréttar í málum nr. 241/2010 og nr. 626/2010 og mótmæltitúlkun ríkisskattstjóra á sjónarmiðum sem þar kæmu fram. Samkvæmt leiðsögnHæstaréttar í umræddum dómum væri ekki um neinar hlunnindatekjur stefnanda aðræða við skiptin á hlutabréfunum. Væri að sjá að ríkisskattstjóri hefði byggt ásjónarmiðum af þeim toga sem Hæstiréttur hefði hafnað í tilvitnuðum málum.Áréttað var að stefnandi hefði ekki skuldbundið sig til að starfa fyrir BaugGroup hf. í tiltekinn tíma eða undirgengist kvöð um lágmarkseignarhaldhlutabréfa.Meðúrskurði um endurákvörðun, dags. 19. desember 2012, hratt ríkisskattstjórihinni boðuðu tekjufærslu í framkvæmd. Ákvarðaði ríkisskattstjóri skattskyldarhlunnindatekjur 363.408.180 kr. og lækkaði framtalinn söluhagnað hlutabréfa umsömu fjárhæð og endurákvarðaði opinber gjöld stefnanda gjaldárið 2008 í samræmivið það.Íúrskurðinum byggði ríkisskattstjóri hina kærðu tekjufærslu á því að meðsamningum stefnanda við BGE Eignarhaldsfélag ehf. og vinnuveitanda hans, BaugGroup hf., dags. 5. desember 2003 og 8. mars 2006, um kaup kæranda á hlutum íBaugi Group hf. með ákvæðum um sölurétt kæranda og kauprétt vinnuveitanda hans,hefðu stefnanda hlotnast starfstengd hlunnindi sem ákvarða bæri sem mismun ákaupverði hlutabréfa samkvæmt greindum samningum, að teknu tilliti tilleiðréttingar á stofnverði hlutabréfanna og söluverði hlutabréfanna hinn 15.júní 2007 í tengslum við starfslok kæranda hjá Baugi Group hf. þegar hann hefðilosnað úr viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns. Bæri að skattleggja umræddhlunnindi hjá stefnanda á grundvelli 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr.90/2003, um tekjuskatt, sbr. 9. gr. sömu laga. Til stuðnings ályktun sinnivísaði ríkisskattstjóri einkum til forsendna í dómum Hæstaréttar Íslands frá31. mars 2011 í málinu nr. 626/2010 og frá 13. október 2011 í málinu nr.241/2010.Íúrskurði ríkisskattstjóra var einnig rakið að stefnandi hefði keypt hlutabréf íBaugi Group hf. samkvæmt umræddum þríhliða samningum við Baug Group hf. og BGEEignarhaldsfélag ehf., dags. 5. desember 2003 (ásamt viðauka frá 27. desember2004) og 8. mars 2006. Ríkisskattstjóri rakti efni samninganna sem væruefnislega samhljóða í meginatriðum, þótt áherslumunur væri á þeim. Samhliða þessumsamningum hefði stefnandi gert þrjá lánssamninga við BGE Eignarhaldsfélag ehf.,dags. 8. desember 2003, 27. desember 2004 og 7. mars 2006, en samningar þessirhefðu verið samhljóða í öllum meginatriðum svo sem ríkisskattstjóri rakti. Loksrakti ríkisskattstjóri að stefnandi hefði gert starfslokasamning við Baug Grouphf. þann 15. júní 2007. Með þeim samningi hefðu stefnandi og Baugur Group hf.komist að samkomulagi um uppgjör vegna kaupa á hlutafé og vegna kaupréttar áhlutabréfum í Baugi Group hf. Hefðu aðilar orðið ásáttir um að Baugur Group hf.keypti allan hlut kæranda í félaginu að nafnverði 10.655.493 kr. á genginu72,65, eða fyrir 774.121.566 kr. Meðfylgjandi starfslokasamningnum hefði veriðuppgjör á kaupréttarsamningi þar sem m.a. kæmi fram að vextir af lánumstefnanda vegna hlutabréfakaupa í Baugi Group hf. næmu 78.094.908 kr. Tókríkisskattstjóri fram að ekki væri að sjá að stefnandi hefði gert ískattframtali sínu árið 2008 grein fyrir tekjum af starfstengdumhlutabréfakaupum sem tryggð hefðu verið með kaupskyldu Baugs Group hf.Þárakti ríkisskattstjóri helstu réttarreglur málsins. Kom fram að umskattlagningu starfstengdra hlunninda giltu ákvæði 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7.gr. laga nr. 90/2003. Þá væri í B-lið 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963, umtekjuskatt og eignarskatt, m.a. kveðið á um að til launatekna teldist greiðslaí formi hlutafjáreignar í hlutafélagi sem ætti að tekjufærast á gangverði.Hefði ákvæði um þetta efni verið til staðar í skattframkvæmd með einum eðaöðrum hætti um langan tíma. Auk þessa væri í 9. gr. laga nr. 90/2003 kveðið áum að til tekna samkvæmt 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. sömu laga teldusttekjur vegna kaupa á hlutabréfum samkvæmt kauprétti sem maður hefði öðlastvegna starfa fyrir annan aðila, en undantekningu frá greindri meginreglu væriað finna í 10. gr. laga nr. 90/2003. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 626/2010kæmi fram að með upphafsorðum 9. gr. hefði löggjafinn tekið af tvímæli um aðtekjur í skilningi 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 gætu m.a.myndast með kaupum á hlutabréfum samkvæmt kauprétti, svo og kæmi fram að eðlimáls samkvæmt yrði að fara eins með hvers konar starfstengd kaup á hlutabréfum.Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 241/2010 segði að áfrýjandi í málinuhefði til viðbótar almennum launatekjum notið ávinnings af störfum sínum semsvaraði til hækkunar á verði hlutabréfa frá upphaflegu kaupverði þeirra, sbr.9. gr. laga nr. 90/2003.Ríkisskattstjórikvað það vera mat sitt að með samningum um kaup stefnanda á hlutabréfum í BaugiGroup hf., með kaupskyldu Baugs Group hf. og söluskyldu kæranda, oglánssamningum á milli kæranda og BGE Eignarhaldsfélags ehf., hefðu stefnandaverið veitt hlunnindi vegna starfssambands síns við Baug Group hf. Tilgangurinnmeð samningunum af hálfu Baugs Group hf. hefði m.a. verið að halda kæranda ístarfi í tiltekinn tíma, en að þeim tíma liðnum hlyti hann að launum, tilviðbótar venjulegri launagreiðslu, tekjur sem svöruðu til mismunar á útreiknuðuverði (markaðsverði) hlutabréfanna og upphaflegu kaupverði þeirra. Samningarnirhefðu verið tengdir innbyrðis og byggðir á starfssambandi stefnanda við BaugGroup hf. Tryggingavernd Baugs Group hf., fyrir því að stefnandi yrði áfram ístarfi í tiltekinn tíma, hefði verið í formi söluskyldu stefnanda sem gilti tiljafnlengdar kaupskyldu Baugs Group hf. Þar sem samningarnir hefðu allir byggt ástarfssambandi stefnanda við Baug Group hf. þætti bera að færa stefnanda tiltekna sem starfstengd hlunnindi samkvæmt 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laganr. 90/2003 þá hækkun sem hefði orðið á verðmæti hlutabréfanna í Baugi Grouphf. frá þeim tíma sem kaupsamningarnir hefðu verið gerðir og þangað tilstefnandi hefði selt samkvæmt ákvæðum samninganna.Umfjárhæð skattskyldra hlunninda kom nánar fram af hálfu ríkisskattstjóra aðsamkvæmt efni samninganna sem um ræddi hefðu skattskyldar tekjur í skilningi 1.mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 getað myndast í tveimur tilvikumhjá stefnanda, sbr. m.a. fyrrgreinda dóma Hæstaréttar. Tiltók ríkisskattstjóriþar annars vegar tekjur sem stefnandi hefði haft ef hann hefði nýtt sérkaupskyldu Baugs Group hf. samkvæmt ákvæðum samninganna við þær aðstæður aðmarkaðsverð Baugs Group hf. hefði lækkað niður fyrir 90% af kaupverði kæranda.Hefði hagnaður þá svarað til mismunar á söluverði og markaðsverði hlutabréfannaá þeim tíma. Hins vegar hefði stefnandi getað losnað undan viðjum söluskyldusamninganna með því að starfa áfram hjá Baugi Group hf. um tiltekinn tíma eftirhver kaup og hlotið þá að launum fyrir það tekjur, sem svöruðu til hækkunar áverði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði þeirra, sbr. 9. gr. laga nr.90/2003, eins og vísað væri til í niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 241/2010.Ljóst væri að stefnandi hefði ekki nýtt sér ákvæði samninganna um kaupskylduBaugs Group hf. vegna lækkunar á markaðsverði Baugs Group hf., og kæmi því ekkitil álita að sá réttur hefði myndað tekjur honum til handa. Starfssambandistefnanda og Baugs Group hf. hefði lokið formlega þann 15. júní 2007 með gerðstarfslokasamnings þar sem m.a. kæmi fram að samkomulag væri um uppgjörsamninga vegna kaupa á hlutafé og kaupréttar á bréfum í Baugi Group hf. og BGEEignarhaldsfélagi ehf., þannig að Baugur Group hf. keypti hlutafé stefnanda aðnafnverði 10.655.493 kr. í félaginu á genginu 72,65 eða fyrir 774.121.566.Samkvæmt fyrirliggjandi samningi, dags. 9. júlí 2007, hefði stefnandi seltfélaginu öll hlutabréf sín í Baugi Group hf. í samræmi viðstarfslokasamninginn. Í bréfi umboðsmanns stefnanda, dags. 19. október 2012,væri staðhæft að kærandi hefði selt hlutabréf að nafnverði 1.551.831 kr. íoktóber 2006. Ekkert í fyrirliggjandi gögnum styddi þessa staðhæfingu, heldurbæru þau með sér að stefnandi hefði selt öll hlutabréf sín í Baugi Group hf. áárinu 2007, sbr. m.a. skattskil stefnanda. Við gildistöku starfslokasamningsinshefði söluskyldu stefnanda og kaupskyldu Baugs Group hf. samkvæmt umræddumsamningum frá 2003 og 2006 lokið og hefðu aðilar því verið óbundnir af fyrrasamningssambandi. Að þessu virtu þætti ljóst að stefnandi hefði fengið tekjur íformi hlunninda að launum fyrir það eitt að vera í starfi hjá Baugi Group hf.frá undirritun samninganna 5. desember 2003 og 8. mars 2006, þangað tilstefnandi seldi hlutabréfin samkvæmt ákvæðum samninganna við starfslok 15. júní2007. Bæri að miða hin starfstengdu skattskyldu hlunnindi stefnanda við hækkunhlutabréfanna frá undirritun samninganna til starfsloka hans, þ.e. mismun áupphaflegu kaupverði og því verði sem greitt hefði verið fyrir bréfin samkvæmtstarfslokasamningi að teknu tilliti til framtalinna tekna vegna kaupa áhlutabréfum á undirverði, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar í málum nr. 241/2010 ognr. 626/2010.Íúrskurði ríkisskattstjóra sagði loks að þrátt fyrir beiðni ríkisskattstjóra meðbréfum, dags. 20. apríl 2012 og 26. september 2012, hefði stefnandi ekki gertgrein fyrir hinum skattskyldu hlunnindum, þar á meðal útreikningi hlunninda ogmarkaðsgengi Baugs Group hf. við gerð starfslokasamnings 15. júní 2007. Væriendurákvörðun því byggð á fyrirliggjandi gögnum, svo sem nánar var rakið, en íþví sambandi gerði ríkisskattstjóri m.a. grein fyrir leiðréttingu á stofnverðikeyptra hlutabréfa á árinu 2004 í samræmi við 9. gr. og 5. málsl. 2. mgr. 18.gr. laga nr. 90/2003. Stefnandi hefði selt öll hlutabréf sín, sem tryggð hefðuverið með kaupskyldu Baugs Group hf., með samningi 15. júní 2007 fyrir samtals774.121.566 kr. Að frádregnu upphaflegu kaupverði og að teknu tilliti tilframtalinna tekna vegna kaupa á hlutabréfum á undirverði væri fjárhæð hinnaskattskyldu hlunninda stefnanda ákvörðuð 363.408.180 kr. (774.121.566 –410.713.386) sem bæri að færa honum til tekna gjaldárið 2008 í samræmi við 1.mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 9. gr. sömu laga.Stefnandikærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með bréfi, dags. 28.janúar 2013. Með úrskurði, dags. 7. maí 2014, lækkaði yfirskattanefndtekjuskatts- og útsvarsstofn kæranda gjaldárið 2008 um 145.969.618 kr. frá þvísem ríkisskattstjóri ákvarðaði en hafnaði kröfum stefnanda að öðru leyti. Írökstuðningi úrskurðar yfirskattanefndar segir meðal annars svo um forsendurúrskurðarins: „DómaHæstaréttar frá 31. mars 2011 í máli nr. 626/2010 og frá 13. október 2011 ímáli nr. 241/2010 þykir bera að skilja þannig að söluréttur, sem vinnuveitandiveitir starfsmanni við hlutabréfakaup í tengslum við starfssamband aðila, getileitt til skattskyldu hjá launamanninum annað hvort eða bæði við veitingusöluréttar vegna verðmætis þeirrar tryggingar sem starfsmanni er þá veitt gegnlækkun á gangverði hlutabréfanna og/eða við nýtingu starfsmanns á fengnumsölurétti vegna hagnaðar sem svari til mismunar á söluverði og markaðsverðihlutabréfanna á þeim tíma. Jafnframt þykir verða að skilja forsendur þessaradóma þannig að með þeim sé tekið af skarið með það að aflétting kvaðar, sem starfsmaðurhefur gengist undir í tengslum við hlutabréfakaup við framangreindar aðstæður,um að vinna hjá viðkomandi vinnuveitanda um ákveðinn tíma, geti með sjálfstæðumhætti talist skattskyldur ávinningur hjá starfsmanninum eftir ákvæði 1. mgr. 1.tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Var tekið fram í dóminum frá 13.október 2011 að þar væri um að ræða ávinning af störfum starfsmanns í þáguvinnuveitanda til viðbótar almennum launatekjum. Í samræmi við þetta hefurverið byggt á því í úrskurðaframkvæmd yfirskattanefndar að rétt sé að telja tiltekna launamanns þann ávinning sem hann nýtur með því að losna úr viðjumkaupréttar vinnuveitanda síns sem launamaðurinn hefur gengist undir viðhlutabréfakaupin komi til starfsloka innan ákveðins tíma. Var fyrst fjallað umslíka aðstöðu í úrskurði yfirskattanefndar nr. 372/2013, en þar voru atviknánar tiltekið með þeim hætti að fyrir lá samkomulag launamanns ogvinnuveitanda hans um niðurfellingu umsaminna ákvæða um sölurétt launamannsinsog kauprétt vinnuveitandans. Var vísað til þess í úrskurðinum að atvik í þeimmálum sem lokið hefði með umræddum dómum Hæstaréttar hefðu verið með samahætti. Þá var tekið fram að í dómum þessum væru atvik þau, sem réðuskattskyldu, fortakslaust tilgreind, auk þess sem afmörkun umræddra hlunnindaværi útfærð til hlítar með tilliti til ákvörðunar á verðmæti viðkomandihlunninda. Varð það niðurstaða í greindum úrskurði yfirskattanefndar nr.372/2013 að um skattskyldar tekjur hefði verið að ræða í því tilviki sem þarvar um fjallað.“Í úrskurðinum er síðan rakið aðeins og mál stefnanda sé vaxið verði að taka afstöðu til þess hvort atvikmálsins falli að niðurstöðu í úrskurði yfirskattanefndar í máli nr. 372/2013 ogþví fordæmi sem samkvæmt úrskurðaframkvæmd hefur verið talið felast í fyrrgreindumdómum Hæstaréttar Íslands. Í því sambandi telji nefndin nauðsynlegt að rekjanokkru nánar ákvæði í samningum kæranda við BGE Eignarhaldsfélag ehf. ogvinnuveitanda kæranda, Baug Group hf., frá 5. desember 2003 og 8. mars 2006 enum þau atriði segir m.a. svo í úrskurðinum: „Fram kom íumræddum samningum að BGE Eignarhaldsfélag ehf. væri í eigutiltekinnastarfsmanna Baugs Group hf. og dótturfélaga hlutafélagsins og að tilgangur þessværi að kaupa hlutabréf í Baugi Group hf. og selja þau til starfsmanna BaugsGroup hf. og dótturfélaga og til Baugs Group hf. sjálfs. Í samningnum frá 5.desember 2003 kom nánar fram um aðdraganda og tilgang samningsgerðarinnar aðBGE Eignarhaldsfélag ehf. hefði gert samning um kaup á hlutabréfum að nafnverði24.829.299 kr. í Baugi Group hf. af Gaumi ehf. Þar af myndi Baugur Group hf.kaupa hlutabréf að nafnverði 1.236.499 kr., en BGE Eignarhaldsfélag ehf. myndiselja hluthöfum félagsins önnur hlutabréf sín í Baugi Group hf. að nafnverði23.592.800 kr. Þá kom fram að Baugur Group hf. skuldbindi sig til að kaupabréfin af hluthöfum BGE Eignarhaldsfélags ehf. á tilteknum tíma á tilteknumkjörum. Í samningnum var m.a. kveðið á um kaup kæranda á hlut í BGEEignarhaldsfélagi ehf. og um skyldu hans til að selja þann hlut sinn tilfélagsins kæmi til þess að hann léti af starfi hjá Baugi Group hf., sbr.greinar 2 og 6.5 í samningnum. Í samningnum frá 8. mars 2006 var tekið fram aðBGE Eignarhaldsfélag ehf. hefði upphaflega verið stofnað um kauprétti þeirrastarfsmanna sem boðist hefði að fá kauprétti árið 2003. Samkvæmt þessu er ljóstað náin tengsl voru á milli greindra félaga og má að því er varðarágreiningsefni málsins líta á þau sem einn samningsaðila gagnvart kæranda. Ígreindum samningi frá 5. desember 2003 var í grein 3 kveðið á um heimildkæranda til að kaupa hlutabréf í Baugi Group hf. af BGE Eignarhaldsfélagi ehf.dagana 8. desember 2003, 1. september 2004 og 1. september 2005 að nafnverði1.551.831 kr. hverju sinni á tilgreindu gengi. Í grein 4.1 í samningnum varkveðið á um það að við nýtingu kæranda á kauprétti sínum skyldi hann staðgreiðaað lágmarki 10% kaupverðsins á samningsdegi, en seljandi (BGE Eignarhaldsfélagehf.) lána honum allt að 90% kaupverðsins til þriggja ára á tilgreindumvaxtakjörum. Því gæti orðið um þrjú lán að ræða miðað við þrjá samningsdaga.Yrðu gjalddagar lánanna 30. september 2006 vegna láns, tekið árið 2003, 30.september 2007 vegna láns tekið árið 2004 og 30. september 2008 vegna lánstekið árið 2005. Með viðaukasamningi frá 27. desember 2004 var kaupréttur áárunum 2004 og 2005 sameinaður og tiltekið að lán frá seljanda gæti numið 100%kaupverðs. Fram kom í grein 4.2 í samningnum frá 5. desember 2003 að hin keyptuhlutabréf yrðu veðsett Kaupþingi Búnaðarbanka hf., en bankinn myndi afléttaveði í hlutfalli við greiðslur kæranda. Í grein 5 voru ákvæði um kaupskylduBaugs Group hf. á þeim hlutabréfum sem kærandi keypti samkvæmt samningnum.Sagði í grein 5.1 að á gjalddaga lánanna frá BGE Eignarhaldsfélagi ehf. ættikærandi rétt á að selja Baugi Group hf. hlutabréf sín miðað við gengi semreiknast skyldi út samkvæmt sérstöku fylgiskjali með samningnum (nefnt„útreikningsverðmæti hlutabréfa“ í samningnum) og að Baugur Group hf. værijafnframt skuldbundið til að kaupa hlutina. Verð hlutabréfanna skyldi þó aldreivera lægra en sem næmi 90% upphaflegs kaupverðs að viðbættum vöxtum samkvæmtlánssamningi. Í grein 5.3 kom fram að hinn 30. september 2008 skyldi BaugurGroup hf. kaupa og kærandi selja öll hlutabréf kæranda í Baugi Group hf. semkærandi ætti á þeim degi og hefði keypt samkvæmt samningnum óháð því hvortbréfin væru veðsett eða ekki. Verð hlutabréfanna skyldi reiknast í samræmi viðgrein 5.1, en þó aldrei verða lægra en 90% kaupverðs að viðbættumfjármagnskostnaði vegna láns frá BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Þá sagði: „Samkvæmtframangreindu er hluthafi því varinn fyrir tapi af þeim viðskiptum sem eiga sérstað skv. samningi þessum nema að því er varðar það hlutfall sem gert er ráðfyrir að hluthafi greiði inná kaupin í upphafi þ.e. 10% kaupverðs.“ Grein 6 baryfirskriftina „Söluskylda hluthafa á hlutum sínum í félaginu og á hlutabréfum íBaugi Group hf. – brottfall kaupréttar“. Svohljóðandi ákvæði var í grein 6.1:„Hætti hluthafi störfum hjá Baugi eða segi upp starfi sínu eftir samningsdag,og undantekningarákvæði í 6.3. eiga ekki við, gjaldfalla lánin, kaupréttir hansfalla niður og hann verður skyldur til að selja félaginu [BGE Eignarhaldsfélagiehf.] þau hlutabréf sem hann hefur keypt á grundvelli þessa samnings.“ Íframhaldi af þessu var kveðið á um uppgjör viðskipta kæranda og BGEEignarhaldsfélags ehf. samkvæmt samningnum. Var getið um tvenns konar uppgjöreftir því hvort „útreikningsverðmæti hlutabréfa sbr. 5.1. í eigu hluthafa“ næmihærri eða lægri fjárhæð en samsvaraði meðalkaupverði hlutabréfanna, sbr. liðia) og b) í grein 6.1. Væri umrætt verðmæti hærra en kaupverð skyldi nýta fyrstahluta innlausnarverðsins til að greiða upp lán kæranda við félagið, aukáfallinna vaxta og kostnaðar, og því næst greiða kæranda þá fjárhæð sem hannhefði greitt án þess að stofna til skuldbindingar gagnvart félaginu, svo semnánar var útfært. Væri útreikningsverðmæti lægra en meðalkaupverð hlutabréfakæranda skyldi innlausnarverð fyrst nýtt til að greiða upp lán kæranda, aukvaxta og kostnaðar, síðan greiða kæranda þá fjárhæð sem hann hefði lagt út tilgreiðslu umfram 10% innborgun að viðbættum vöxtum, sem nánar greindi, og aðsíðustu greiða kæranda upp í 10% innborgunina að viðbættu álagi sem skyldisamsvara því að reiknaðir hefðu verið vextir á þá fjárhæð samkvæmt nánarifyrirmælum. Innlausnarverð skyldi þó aldrei vera lægra en dygði til greiðslufyrstnefndu tveggja liðanna. Var áréttað til skýringar að kærandi væri samkvæmtþessu varinn fyrir tapi af greindum viðskiptum nema að því er varðaði þaðhlutfall sem gert var ráð fyrir að hann greiddi inn á kaupin í upphafi. Loksvar í niðurlagi greinar 6.1 kveðið á um það í lið c) að þrátt fyrirframangreind ákvæði skyldi „í því tilviki að hluthafi hættir störfum hjá Baugieftir að hann hefur átt þess kost að nýta sér sölurétt gagnvart Baugi sbr. grein 5.1,reikna verð hlutabréfa þeirra sem hluthafi gat nýtt sölurétt á að öllu leyti ísamræmi við framangreinda 5.1. Þannig ávinnur hluthafi sér rétt til beitingar útreikningsreglu5.1. í hlutfalli við starfstíma sinn hjá Baugi.“ Með grein 6.3 var kveðið á umundantekningar frá ákvæðinu í grein 6.1 um skyldu kæranda til að seljahlutabréf sín með þargreindum skilmálum vegna slita á ráðningarsamningikæranda við Baug Group hf. sem m.a. skyldi eiga við ef kæranda yrði sagt upp störfum„vegna skipulagsbreytinga eða hagræðingar, þ.e. uppsögnin á sé stað án þess að [kærandi]hafi unnið sér nokkuð til sakar til að valda brottvikningunni“, sbr. c-lið greinar 6.3. Viðþessar aðstæður skyldu ónýttir kaupréttir falla niður, en nýttir kaupréttir lúta almennumreglum samkvæmt samningnum.Ígrein 6.4 var áréttað að við lok samnings hinn 30. september 2008 yrði kærandaskylt að selja hluti sína í Baugi Group hf. til félagsins, sbr. grein 5.3, ogværi Baugi Group hf. þá jafnframt skylt að kaupa hlutabréfin. Söluskylda kærandafélli þó niður yrði félagið skráð á opinberan markað á meðan samningurinn værií gildi.Meðsamningi kæranda við BGE Eignarhaldsfélag ehf. og Baug Group hf., dags 8. mars2006, var kæranda veitt heimild til að kaupa hlutabréf í Baugi Group hf. af BGEEignarhaldsfélagi ehf. dagana 18. mars 2006, 1. febrúar 2007 og 1. febrúar 2009að nafnverði 2.000.000 kr. hverju sinni. Var gengi hlutanna tilgreint ísamningnum að því er varðaði fyrstu kaupin, en gengi skyldi taka mið afbókfærðu innra virði hlutafjár í Baugi Group hf. við síðari tvö kaupin. Ísamningnum var ákvæði um sölurétt kæranda og skyldu Baugs Group hf. til aðkaupa hlutabréf af kæranda á gjalddaga lána vegna kaupanna, sbr. grein 4.1, semvar efnislega samhljóða ákvæði í grein 5.1 í fyrri samningi, en verð skilgreintmiðað við innra virði hlutafjár Baugs Group hf. (eigið fé félagsins deilt meðhlutafé) í stað „útreikningsverðmætis“. Þá var í grein 4.3 kveðið á um skylduBaugs Group hf. til að kaupa hinn 1. febrúar 2011 öll hlutabréf kæranda í félaginusem hann hefði keypt samkvæmt samningnum, sbr. hliðstætt ákvæði í grein 5.3 ífyrri samningi.Jafnframtvoru ákvæði í grein 5 um skyldu kæranda til að selja hluti sína í Baugi Grouphf. ef hann hætti störfum hjá félaginu eða segði upp starfi sínu eftirsamningsdag, sem voru hliðstæð ákvæðum í grein 6 í fyrri samningi, þó með þeimmun, sem vakin er athygli á í kæru til yfirskattanefndar, að samkvæmt fyrrisamningnum var söluskylda kæranda gagnvart BGE Eignarhaldsfélagi ehf. en ísíðari samningnum gagnvart Baugi Group hf.“ Í úrskurðiyfirskattanefndar er síðan rakið að með tilliti til tengsla BGEEignarhaldsfélags ehf. og Baugs Group hf., sem rakin eru í úrskurðinum, verðiekki séð að þetta atriði hafi neina þýðingu í málinu. Þá verði að öðru leytiekki séð að þrátt fyrir orðalagsmun á einstökum ákvæðum beri að skýrasamningana með mismunandi hætti. Þannig hafi samningarnir verið samhljóða umþau atriði sem helst þættu skipta máli. Síðan segir í úrskurðinum: „Samkvæmtþví sem hér hefur verið rakið fólst í umræddum samningum kæranda við BGEEignarhaldsfélag ehf. og Baug Group hf. – auk ákvæða um heimild kæranda til aðkaupa hlutabréf í Baugi Group hf. – að á tilteknum tímapunktum, þ.e. þegar komað gjalddögum lána vegna kaupanna, hafði kærandi rétt til þess að selja BaugiGroup hf. hlutabréfin fyrir svonefnt útreikningsverðmæti þeirra eða innravirði, þ.e. á raunverði miðað við tilgreindar forsendur, en þó skyldi verðbréfanna að lágmarki nema 90% kaupverðs þeirra í hendi kæranda auk vaxta. Einsog segir berum orðum í samningnum frá 5. desember 2003 var kærandi með þessuvarinn fyrir tapi af viðskiptum samkvæmt samningunum nema að því er varðaði þaðhlutfall sem gert væri ráð fyrir að hann greiddi inn á kaupin í upphafi, þ.e.10% kaupverðs. Jafnframt var kveðið á um það í samningunum að við loksamningstíma hvoru sinni, þ.e. 30. september 2008 og 1. febrúar 2011, skyldikærandi selja og Baugur Group hf. kaupa öll hlutabréf í félaginu sem kærandihefði keypt á grundvelli samninganna. Skyldi þá verð miðað viðútreikningsverðmæti hlutabréfanna/innra virði, en þó aldrei vera lægra en 90%kaupverðs auk vaxta. Fram kom að söluskylda kæranda félli niður ef félagið yrðiskráð á hlutabréfamarkað. Þykir þetta ákvæði bera með sér að aðilar hafi gengiðút frá því að kærandi myndi ekki selja öðrum en viðsemjendum sínum hlutabréfiná samningstíma. Þá þykir að öðru leyti verða að skilja umræddan þátt ísamningunum sem aðferð til að tryggja kæranda að hann gæti við lok samningstímafénýtt sér þá hækkun á verðmæti hlutabréfanna sem aðilar væntu að yrði ásamningstíma. Loks var um það samið að viðsemjendur kæranda ættu kauprétt aðhlutabréfunum ef kærandi léti af starfi sínu hjá Baugi Group hf., enda ættuekki við sérstök undantekningarákvæði, og skyldi söluverð kæranda þá að hámarkimiðast við upphaflegt kaupverð að viðbættum vöxtum, en að lágmarki 90%upphaflegs kaupverðs að viðbættum vöxtum. Það leiddi af þessum samningsákvæðumað hyrfi kærandi úr starfi hjá Baugi Group hf. á samningstíma myndi hann ekkinjóta hugsanlegrar hækkunar á útreikningsverðmæti hlutabréfanna/innra virði frákaupdegi fram að þeim tíma að til slita á ráðningarsambandi kæmi. Frá þessu varþó sú undantekning að kærandi ávann sér rétt til þess, eftir því sem kom aðgjalddaga lána vegna einstakra kaupa, að söluverð hans tæki við þessar aðstæðurmið af útreikningsverðmæti hlutabréfanna/innra virði.“Í úrskurðinum segirsíðan að þegar umrædd samningsákvæði séu virt í heild sinni verði að telja aðþau séu í öllum grundvallaratriðum með hliðstæðu efni og stefni að sömuniðurstöðu og ákvæði í samningum sem aðilar að málum þeim sem dómar Hæstaréttar frá31. mars 2011 í máli nr. 626/2010 og frá 13. október 2011 í máli nr. 241/2010lúta að höfðu gert við vinnuveitendur sína um kaup áhlutabréfum í þeim félögum og um sölurétt starfsmanns og kauprétt vinnuveitandaí því sambandi. Þannig verði að telja að með samningum stefnanda viðvinnuveitanda sinn og BGE Eignarhaldsfélag ehf. frá 5. desember 2003 og 8. mars2006 hafi stefnanda verið tryggð hliðstæð hlunnindi og um var fjallað íúrskurði yfirskattanefndar nr. 372/2013. Samið hafi verið um að stefnandi gæti,með því að starfa hjá Baugi Group hf. fram að gjalddaga lána, vegna einstakrahluta hlutabréfakaupanna unnið sér til þess að innlausn viðkomandi hlutabréfayrði miðuð við raunverð en ekki upphaflegt kaupverð, kæmi til slita ástarfssambandi. Að því gefnu að hlutabréfin myndu hækka í verði á þessutímabili verði að telja að í þessu hafi falist starfstengd hlunnindi sem svaraðhafi til mismunar á gangverði hlutabréfanna á gjalddaga og innlausnarverði semgilti fram að því, sbr. fyrrgreinda dóma Hæstaréttar og úrskurðaframkvæmdyfirskattanefndar. Síðan segir í úrskurðinum: „Kærandilét af starfi sínu hjá Baugi Group hf. hinn 8. júní 2007, þegar hann var ráðinnforstjóri Fasteignafélagsins Stoða hf., án þess að hafa nýtt sér umsaminn rétttil að selja Baugi Group ehf. hlutabréf sem hann keypti í desember 2003 ágjalddaga láns vegna kaupanna 30. september 2006. Í samræmi við ákvæði greindrasamninga bar kæranda við starfslok að selja BGE Eignarhaldsfélagi eða BaugiGroup hf. þá hluti sína í síðarnefnda félaginu sem hann hafði keypt ágrundvelli samninganna, svo sem og varð raunin, sbr. starfslokasamning, dags.15. júní 2007, og fyrirliggjandi skjal um „Uppgjör á kaupréttarsamningi 31. maí2007“. Tekið skal fram að ekkert hefur komið fram um það að undanþáguákvæði ígrein 6.3/grein 5.3 hafi átt hér við.Samkvæmtfyrirliggjandi gögnum fékk kærandi hlut sinn í Baugi Group hf. greiddan ágenginu 72,65 og nam söluverð kæranda alls 774.121.566 kr. Ekki er deilt um aðþar hafi verið um að ræða raunvirði hlutabréfanna á þessum tíma, en ekkiinnlausnarverð byggt á kaupverði, þótt þá hafi eingöngu verið kominn framgjalddagi vegna fyrsta hluta hlutafjárkaupa kæranda.Samkvæmtþessu verður ekki annað séð en að með starfslokasamningnum og greindu uppgjörihafi vinnuveitandi kæranda í reynd fallið frá umsömdum kauprétti miðað viðinnlausnarverð, að því leyti sem kærandi hafði ekki þá þegar unnið sér inn rétttil þess að útreikningsverðmæti hlutabréfanna yrði lagt til grundvallar. Ísamræmi við fyrrgreinda dóma og úrskurðaframkvæmd verður því talið að meðþessum gerningum hafi kærandi losnað úr þeim viðjum kaupréttar vinnuveitandasíns, sem hann hafði undirgengist með samningunum frá 5. desember 2003 og 8.mars 2006, vegna annarra hlutabréfa en þeirra sem tilheyrðu fyrsta hlutasamningsins frá 5. desember 2003. Að því er varðar síðastnefnd hlutabréf skaláréttað að telja verður að kærandi hafi á gjalddaga lána vegna þeirra hlutabréfakaupa,sem var 30. september 2006, orðið laus undan þeirri kvöð að sæta innlausnhlutabréfanna við verði sem svaraði að hámarki til kaupverðs kæranda, kæmi tilslita á starfssambandi. Verður byggt á því að þegar þessu tímamarki var náðhafi kæranda hlotnast skattskyld hlunnindi í þeim skilningi, sem að framan ergerð grein fyrir, að því er varðar hlutabréf sem kærandi keypti á árinu 2003. Þessartekjur tilheyrðu því tekjuárinu 2006, sbr. 2. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003.Samkvæmt þessu var ekki rétt að ríkisskattstjóri tæki áunnin hlunnindi á árinu2006 með í reikninginn við ákvörðun tekna til skatts gjaldárið 2008 og erúrskurður ríkisskattstjóra því felldur úr gildi að því leyti.Meðvísan til þess, sem hér að framan er rakið, verður hins vegar talið að ríkisskattstjórahafi verið rétt að telja til launatekna kæranda gjaldárið 2008 ávinning hans afþví að söluskylda hans með fyrrgreindum skilmálum féll niður meðstarfslokasamningi aðila hinn 15. júní 2007 að því er varðaði keypt hlutabréf ídesember 2004 og mars 2006, enda var þá ekki komið að gjalddaga lána vegnaþeirra hlutafjárkaupa.Samkvæmtframansögðu er hafnað kröfu kæranda um að úrskurði ríkisskattstjóra verðihnekkt í heild sinni. Á hinn bóginn leiðir af niðurstöðu að framan að lækka berákvarðaðan skattstofn samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra. Þá þykir að öðruleyti vera tilefni til umfjöllunar um fjárhæð skattskyldra hlunninda kærandavegna starfstengdra hlutabréfakaupa á árunum 2004 og 2006. Einsog fram er komið ákvarðaði ríkisskattstjóri fjárhæð hlunninda með því að dragakaupverð seldra hlutabréfa, að teknu tilliti til tekna samkvæmt 9. gr. laga nr.90/2003, frá söluverði. Þessi aðferð við ákvörðun hlunnindateknanna fellur ekkiað forsendum í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 626/2010 oger ekki í samræmi við útreikning hlunninda samkvæmt úrskurði ríkisskattstjórasem um var fjallað í úrskurði yfirskattanefndar nr. 372/2013. Að virtum ákvæðumsamninga þeirra, sem mál þetta varðar, og með vísan til skattframkvæmdarsamkvæmt framansögðu þykir bera að miða skattskyld hlunnindi kæranda við mismuná markaðsverði hlutabréfa hans í Baugi Group hf., sem í málinu greinir, þegartil lausnar kom undan kauprétti vinnuveitandans í júní 2007 og þess verðs semkaupréttar hefði verið neytt fyrir hefði komið til nýtingar þess réttarsamkvæmt upphafsákvæði greinar 6.1 í hinum fyrri samningi kæranda við BaugGroup hf. og BGE Eignarhaldsfélag ehf. og greinar 5.1 í síðari samningnum. Afhálfu kæranda hefur hlunnindafjárhæð ekki verið leidd fram, hvorki áframangreindum grundvelli né öðrum, þrátt fyrir áskorun ríkisskattstjóra íbréfi, dags. 26. september 2012. Þykir því verða að ákvarða fjárhæð hlunnindamiðað við fyrirliggjandi gögn og upplýsingar.Ljóster að þegar kærandi fékk lausn undan kauprétti vinnuveitanda síns í júní 2007var útreikningsverðmæti hlutabréfa kæranda, sem hér um ræðir, hærra en semsamsvaraði meðalkaupverði hlutabréfanna. Í samræmi við það hefði borið að faraeftir ákvæði a-liðar í grein 6.1/grein 5.1 í umræddum samningum ef á hefðireynt. Samkvæmt því ákvæði hefði átt að nýta fyrsta hluta innlausnarverðsinstil að greiða upp lán kæranda við BGE Eignarhaldsfélagehf. auk áfallinna vaxta og kostnaðar. Því næst hefði átt að greiða kæranda uppþá fjárhæð sem hann hefði greitt án þess að stofna til skuldsetningar gagnvartfélaginu, eða skuldsetning gagnvart félaginu hefði lækkað vegna greiðslna inn álánið, að viðbættum vöxtum. Samkvæmt þessu hefði ekki verið um frekarigreiðslur að ræða og hefði kærandi þannig ekki notið hagnaðar af hækkunhlutabréfanna.Fyrirliggur samkvæmt gögnum málsins, m.a. uppgjöri á kaupréttarsamningi 31. maí2007, að lántökur kæranda námu samtals 372.479.372 kr. vegna hlutabréfakaupa áárunum 2004 og 2006 sem var vegna alls kaupverðs hlutabréfanna. Í greinduuppgjöri er gerð grein fyrir vöxtum af teknum lánum á árunum 2003-2006 aðfjárhæð samtals 78.094.908 kr. og verður að miða við að þar séu meðtaldirvextir af láni vegna hlutabréfakaupa á árinu 2003. Ráðið verður af bréfiumboðsmanns kæranda, dags. 22. október 2012, að vextir af því láni hafi numið6.704.448 kr. Vextir af lánum vegna kaupa hlutabréfa á árunum 2004 og 2006 vorusamkvæmt því 71.390.460 kr. Þá kemur fram í yfirlitinu að arður af hlutabréfunum,samtals að fjárhæð 12.276.393 kr., hafi verið greiddur inn á lán, en ætla má aðhluti þeirrar fjárhæðar tilheyri hlutabréfum sem keypt voru 2003. Með hliðsjónaf framangreindu verður ekki betur séð en að innlausnarverð Baugs Group hf.hefði numið 443.869.832 kr. (372.479.372 + 71.390.460) vegna fyrsta hlutakaupréttarsamningsins og er þá litið framhjá vaxtareikningi af innborgunkæranda á lánið, enda skortir forsendur til að áætla þann lið. Söluverðhlutabréfa kæranda í Baugi Group hf. sem hér um ræðir nam 661.308.394 kr. ogverður sem fyrr segir litið svo á að sú fjárhæð beri með sér gangverð bréfannaá þessum tíma. Samkvæmt þessu verða skattskyld hlunnindi kæranda gjaldárið 2008ákvörðuð sem mismunur greindra fjárhæða eða 217.438.562 kr.Þaðleiðir af þessu að skattskyld hlunnindi kæranda samkvæmt hinum kærða úrskurðilækka úr 363.408.180 kr. í 217.438.562 kr. eða um 145.969.618 kr. Að öðru leytier kröfum kæranda um breytingar á úrskurði ríkisskattstjóra hafnað.“III. Málsástæður og lagarök aðilaMálsástæðurog lagarök stefnandaStefnandi telur að sú niðurstaða yfirskattanefndarað stefnandi, Baugur, og BGE hafi með starfslokasamningnum 15. júní 2007 falliðfrá umsömdum kauprétti og að stefnandi hafi þannig losnað úr viðjum kaupréttarvinnuveitanda síns sé byggð á röngum forsendum. Telur stefnandi aðyfirskattanefnd hefði verið rétt að meta samninga aðila með heildstæðum hættiog vísar um það til dóma Hæstaréttar í málum nr. 626/2010 og nr. 241/2010. Stefnandi telur að þótt hann hafi í upphafi gertsamninga um þátttöku í kaupréttarkerfi Baugs þá stafi ágreiningurinn umskattalega meðferð á tekjum hans í reynd af því að skattyfirvöld leggi tilgrundvallar eldri samninga er byggðu á kaupréttarkerfinu. Telur stefnandi aðskattyfirvöld líti með því fram hjá eðli þeirra samninga sem gerðir voru viðstarfslok stefnanda hjá Baugi og lágu til grundvallar viðskiptum milli Baugs ogstefnanda. Telur stefnandi að með starfslokasamningnum hafi kaupréttarkerfinuverið vikið til hliðar með samkomulagi aðila og ekki byggt á því við sölustefnanda á hlutum hans í Baugi sem átti sér stað samtímis kaupum hans á hlutumí Stoðum. Stefnandi bendir á að kaupin hafi ráðist afhagsmunum Baugs af því að fá lán, sem félagið hafi veitt, greidd upp og um leiðselja veðbandalaus hlutabréf í óskráðu hlutafélagi fyrir ríflega 774 milljónirkróna. Það var efni 7. liðar starfslokasamnings. Að mati stefnanda skipti hérengu þótt þríhliða samningar stefnanda, Baugs og BGE hafi gert ráð fyrir því aðstefnandi gæti í lok samningstíma fénýtt hækkun á verðmæti hlutabréfa. Slíkahækkun hafi þurft að greiða í reiðufé að lokinni uppgreiðslu lána af hálfuBaugs en ekki með því að stefnandi sjálfur tæki lán hjá þriðja aðila til aðgreiða Baugi, eins og raunin er í þessu máli. Þeirri ályktun yfirskattanefndar,að úrskurður hennar í máli nr. 372/2013, hafi fordæmisgildi í máli stefnanda erhafnað. Þar er einvörðungu fjallað um niðurfellingu söluskyldu og kaupréttar enekki viðskipti milli starfsmanns og vinnuveitanda um hlutabréfa, líkt og íþessu máli. Stefnandi telur ekki lögmætt að hann sé skattlagðurá grundvelli kaupréttarkerfis, sem ætlað er að afla honum tekna umframvenjubundin launakjör, ef slíkt kerfi er lagt niður og veldur engum kostnaðihjá vinnuveitanda. Telur stefnandi að hin skattskyldu hlunnindi hans semstarfsmanns hljóti að haldast í hendur við kostnað vinnuveitanda, í þessutilviki Baugs. Af þeim sökum telur stefnandi að um fjármagnstekjur hafi veriðað ræða sem stefnandi taldi fram og greiddi fjármagnstekjuskatt af árið 2008vegna gjaldaársins 2007. Telur stefnandi að þegar af þessari ástæðu beri aðfallast á dómkröfur stefnanda og fella hina ólögmætu úrskurði úr gildi. Vísarstefnandi þá til þess að hann hafi þegar greitt sína skatta af umræddum tekjum,í formi fjármagnsskatts, eða 39.349.693 kr. á árinu 2008. Stefnandi telurljóst að hvort sem horft er til 1. mgr. 5. gr. þríhliða samnings frá 5.desember 2003 eða 1. mgr. 6. gr. hans, verði ekki litið svo á að þessirsamningar giltu að efni til um starfslok stefnanda. Þannig bar Baugi samkvæmt2. mgr. 5. gr. að staðgreiða hlutabréfin, að frádregnum lánum. Yfirskattanefndleggur til grundvallar í úrskurði sínum að greiða hefði átt stefnanda ágrundvelli a-liðar 1. mgr. 6. gr. aðra hluti en þá sem keyptir voru 2003 og lángert upp árið 2006. Er þessu lýst á bls. 21 í úrskurði yfirskattanefndar. Meðvísan til þessa atriðis telur stefnandi í reynd viðurkennt af hálfuskattyfirvalda að svokallað kaupréttarkerfi Baugs hafi ekki legið tilgrundvallar uppgjöri við starfslok stefnanda enda hafi þar efnislegaeinvörðungu verið um að ræða hlutabréfaviðskipti þar sem BGE veitti í upphafilán til kaupa á hlutabréfum í Baugi. Stefnandi hafi gert þau viðskipti upp meðlántöku á eigin ábyrgð. Fékk hann ekki reiðufé fyrir heldur hluti í öðruóskráðu félagi. Telur stefnandi að þegar af þessari ástæðu beri að fellaúrskurð yfirskattanefndar úr gildi og öll sömu rök leiða til þess að fella beriúrskurð ríkisskattstjóra um endurákvörðun úr gildi.Stefnandivísar til þess að með starfslokasamningi stefnanda og Baugs hafikaupréttarkerfið og sú vernd sem það veitti stefnanda verið lagt niður. Um leiðhafi stefnandi tekist á hendur fulla ábyrgð á öllum hlutum sínum í Baugi.Samhliða því hafi stefnandi selt Baugi alla þá hlutabréfaeign, sem hafi þátekið við ábyrgð á fjármögnun þeirra. Í stað þess að Baugur greiddi stefnandasem seljanda með reiðufé, hafi félagið hins vegar greitt honum í hlutbréfum íStoðum, sem jafngiltu ekki 10% af hlutabréfaeign stefnanda í Baugi heldur 100%.Með því hafi Baugur selt stefnanda umtalsvert magn hlutabréfa í frjálsumviðskiptum og það sé stefnandi sem hafi ábyrgst, persónulega og að öllu leyti,þá fjármögnun. Baugur hafi hins vegar engan kostnað borið af því semskattyfirvöld kalla launatekjur stefnanda og ljóst er að uppgjör grundvallastekki á neinum kostnaði Baugs af störfum stefnanda. Fram hjá þessari staðreyndog um leið efni málsins hafi skattyfirvöld algjörlega litið við ákvarðanir þærsem krafist er ógildingar á. Stefnandivísar einnig til þess að um leið og Baugur Group hf. keypti eigin bréf seldi félagiðstefnanda jafnvirði óskráðra hlutabréfa í Stoðum hf. án þess að gefa stefnanda neina tryggingufyrir útgöngu með sölutryggingu. Telur stefnandi að það sé alvarleg brotalöm íbæði úrskurði ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar að greina ekki þetta atriðiog meta þá um leið aðstæður í heild.Stefnandibendir jafnframt á að einkahlutafélag hans, Hjáleiga ehf., hafi tekið lán vegnakaupa á bréfum Stoða, en félagið sé nú gjaldþrota. Því til viðbótar hafistefnandi gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna láns Hjáleigu ehf. hjá Glitnibanka í Lúxemborg. Þannig hafi með öllu verið vikið frá kaupréttarsamningumBaugs Group hf. og BGE ehf. og stefnandihafi því ekki notið þeirrar verndar sem fólst í kaupréttarkerfinu ogskattyfirvöld byggja sína úrskurði á. Þegar af þessari ástæðu beri að hafnaendurálagningum með því að fella úr gildi úrskurð yfirskattanefndar frá 7. maí2014, auk þess að ógilda úrskurð ríkisskattstjóra.Stefnanditelur framangreind atriði einnig varpa ljósi á þá staðreynd að ríkisskattstjóriog yfirskattanefnd hafi ekki gætt aðrannsóknarreglu stjórnsýslulaga, sbr. og 94. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt. Þannig sé ítrekað vísað til dóma Hæstaréttar í málum nr. 626/2010og nr. 241/2010, án þess að mál stefnanda sé metið með heildstæðum hætti. Þóttstefnandi kunni að formi til að hafa eignast hlutabréf sín í Baugi sem hlutakaupréttarkerfis sé ljóst að efnislega var farið með hlutabréfaeign hans sembyggði á þessum samningum sem hans áhættu, einnig af lántökum. Því hafiefnislega verið um venjubundin hlutabréfaviðskipti að ræða. Telur stefnandi ennfremur að til þess að unnt hafi verið að skattleggja tekjur stefnanda ágrundvelli þeirra sjónarmiða sem ríkisskattstjóri byggir á verði mótaðilistefnanda, vinnuveitandinn, einnig að vera eins settur og uppgjör kaupréttarhafi verið fram. Svo sé ekki í þessu tilviki. Til stuðnings þeirri málsástæðu að ríkiskattstjórihafi ekki lagt sérstakt mat á atvik málsins vísar stefnandi til þess með hvaðahætti bæði ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd hafi lagt fram skjal meðyfirskriftinni Uppgjör ákaupréttarsamningi 31. maí 2007 og þær fjárhæðir sem þar eru tilgreindartil grundvallar við úrlausn málsins. Telur stefnandi að heiti skjalsins hafiráðið miklu um niðurstöðu skattyfirvalda þrátt fyrir að skjalið vísi einungistil uppgjörs lána stefnanda. Skjalið sýni þó að uppgjör það sem kveðið var á umí starfslokasamningum fór ekki efnislega eftir skjalinu, þótt tölulegir þættirséu réttir, enda einblínt á uppgjör lána. Þá komi þar jafnframt fram að Baugurtaldi að um fjármagnstekjur stefnanda væri að ræða, sbr. niðurlag skjalsins, enskattyfirvöld fjalla ekki um þá staðreynd við ákvarðanir sínar. Stefnandi leggur áherslu á að skattyfirvöld verðivið skattlagningu að líta til raunverulegs efnis löggernings og annarrarráðstöfunar í tengslum við efndir slíks samnings. Stefnandi telur aðstarfslokasamningurinn hafi ekki verið villandi um efni sitt. Ráðstafanir semgerðar voru með stoð í honum, og lutu að sölu hluta stefnanda í Baugi, vorusjálfstæðar og óskyldar þeim ráðstöfunum er kaupréttarsamningar stefnanda kváðuá um. Stefnandi hafi leitt fram söluhagnað vegna starfslokasamnings á framtaliársins 2008 að fjárhæð 363.408.180 kr. sem hann taldi sér til skattskyldrafjármagnstekna. Ekki er deilt um fjárhæðir heldur eðli teknanna.Stefnandi bendir enn fremur á að Baugur Group hf.hafi notið stuðnings KPMG ehf. við útfærslu á sölu hlutafjár til starfsmannafélagsins, en félagið hafi m.a. aðstoðað við frágang, s.s. að veitaskattaráðgjöf og annast gerð samningsforma. Samkvæmt ráðgjöf KPMG ehf. var gertráð fyrir því að einvörðungu fjármagnstekjuskattur yrði greiddur af hugsanlegumávinningi starfsmanna af kerfinu, enda ekki um endurgjald fyrir vinnuframlag aðræða. Telur stefnandi að ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd hefðu átt aðrökstyðja frekar af hverju þessi skoðun KPMG ehf. stæðist ekki. Stefnanditelur einnig að skattyfirvöld hafi sjálfstætt brotið gegn rannsóknarreglu 10.gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, gegn jafnræðisreglu 11. gr. laganna ogmeðalhófsreglu 12. gr. laganna, auk ákvæða laga nr. 90/2003. Endurákvörðun súsem skattyfirvöld lögðu á stefnanda er sérstaklega íþyngjandi og allan tímannlá ljóst fyrir að raunverulegur hagnaður stefnanda af hlutabréfakaupum hans íBaugi var enginn. Þá telur stefnandi að skattyfirvöld hafi brotið gegn óskráðumreglum stjórnsýsluréttarins um að ákvarðanir þurfi að byggjast á málefnalegumsjónarmiðum. Málsástæður oglagarök stefndaStefndi telur að stefnandi byggi málatilbúnaðsinn að verulegu leyti á því að þótt hann hafi í upphafi gert samninga umþátttöku í kaupréttarkerfi Baugs snúist ágreiningur um skattalega meðferð átekjum hans í raun um að skattyfirvöld leggi til grundvallar eldri samninga erbyggðu á kaupréttarkerfinu. Með því líti þau fram hjá eðli þeirra samninga semgerðir voru við starfslok stefnanda hjá Baugi og lágu til grundvallarviðskiptum milli Baugs og stefnanda. Með starfslokasamningnum hafikaupréttarkerfinu verið vikið til hliðar með samkomulagi aðila og ekki byggt áþví við sölu stefnanda á hlutum hans í Baugi sem áttu sér stað samtímis kaupumhans á hlutum í Stoðum. Um sé að ræða fjármagnstekjur sem stefnandi hafi fengiðvegna venjulegra hlutabréfaviðskipta sem hann taldi fram og greiddifjármagnstekjuskatt af árið 2008 vegna gjaldársins 2007. Stefndi mótmælir eindregið þessum málatilbúnaðistefnanda og kröfum á honum reistum. Hlutabréfavalréttur felist í því aðhandhafi hans öðlast rétt til að kaupa eða selja tiltekin hlutabréf á fyrirframákveðnu og föstu gengi á tilteknum tíma eða tímabili að eigin vali. Hann séekki skuldbundinn til að kaupa eða selja. Þegar um kaupréttarsamning er aðræða, ráðist hagsmunir eiganda valréttar af því að geta krafist þess, að útgefandiselji honum hin undirliggjandi verðmæti á lægra verði en markaðsverði þeirranemur. Hvað söluréttarsamninga varðar eru þessir hagsmunir öfugir. Þar ráðisthagsmunir eigandans af því að geta selt hin undirliggjandi verðmæti á hærraverði en nemur markaðsverði þeirra. Áhrif skattlagningar af tekjum á valrétti ráðistsíðan af skiptingu teknanna í launatekjur og söluhagnað og þeim sköttum semlagðir eru á hvora tekjutegund um sig. Hjá einstaklingum sæta laun og skyldartekjur annars vegar og fjármagnstekjur hins vegar ólíkri skattlagningu,sbr. A-lið og C-lið 7. gr. laga nr.90/2003. Stefnandi vísar til þess að afstaðaskattyfirvalda hafi ávallt verið skýr um að starfstengd hlunnindi skuliskattleggja samkvæmt 1. mgr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt. Í ákvæðinu eru taldar upp í dæmaskyni ýmsar tegundir launa oghlunninda. Fram kemur að ekki skipti máli hver taki við greiðslu, í hvaðagjaldmiðli sé goldið, í reiðufé, fríðu, hlunnindum eða vinnuskiptum svo dæmi sétekið. Í B-lið 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963, um tekjuskatt og eignarskatter meðal annars kveðið á um að til launatekna teljist greiðsla í hlutafjáreigní hlutafélagi sem eigi að tekjufærast á gangverði.Í 9. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, er aðfinna ákvæði um kaup á hlutabréfum samkvæmt kauprétti. Í ákvæðinu kemur fram aðtekjur samkvæmt 1. tölulið A-liðar 7. gr., vegna kaupa manns á hlutabréfumsamkvæmt kauprétti sem hann hefur öðlast vegna starfa fyrir annan aðila, sbr.þó 10. gr. laganna, skuli ákveðnar eins og kveðið er á um í 9. gr. Tilskattskyldra tekna telst mismunur á kaupverði samkvæmt kaupréttarsamningi oggangverði bréfanna þegar kaupréttur er nýttur. Með gangverði er átt við skráðmarkaðsverð í kauphöll eða á skipulegum tilboðsmarkaði þegar kaupréttur ernýttur. Ef hlutabréf í félagi eru ekki skráð í kauphöll skal miða við gangverðþeirra í viðskiptum, annars bókfært verð eigin fjár samkvæmt síðastaendurskoðaða ársreikningi eða árshlutareikningi viðkomandi félags.Stefndi bendir á að fyrir lögfestingu ákvæðisinshafi verið litið svo á að tekjurnar féllu undir almenna reglu 7. gr.tekjuskattslaga um starfstengdar greiðslur. Í dómi Hæstaréttar í máli nr.626/2010 kemur fram að með upphafsorðum 9. gr. hafi löggjafinn tekið af tvímælium að tekjur í skilningi 1. mgr. 1. tölul. 7. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, geti meðal annars myndast með kaupum á hlutabréfum samkvæmtkauprétti. Eðli máls samkvæmt verði að fara eins með hvers konar starfstengdkaup á hlutabréfum. Í dómi Hæstaréttar frá 13. október 2011 í máli nr. 241/2010segir m.a. að hinn skattskyldi hafi notið, til viðbótar almennum launatekjum,ávinnings af störfum sínum sem svaraði til hækkunar á verði hlutabréfanna fráupphaflegu kaupverði þeirra, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt.Stefndi byggir á því að enginn vafi leiki á að umvar að ræða starfstengd hlunnindi stefnanda og samningarnir um kaupin áhlutabréfunum, lánasamningarnir og samningarnir um söluskyldu stefnanda ogkaupskyldu Baugs voru hluti af launakjörum stefnanda. Þá er enginn vafi á þvíað starfslokasamningur stefnanda og Baugs hafði að geyma ákvæði þar sem kveðiðvar á um uppgjör á tilteknum launakjörum, nánar tiltekið kauprétti stefnanda. Ísamningi stefnanda fólst að stefnandi gat losnað úr viðjum söluskyldu sinnarmeð því að starfa hjá Baugi í tiltekinn tíma og nýta sér kaupskyldu Baugs oghlotið að launum fyrir það tekjur sem svöruðu til mismunar á markaðsverðihlutabréfa hans í Baugi Group hf., þegar til lausnar kom undan kaupréttivinnuveitandans í júní 2007 og þess verðs sem kaupréttar hefði verið neyttfyrir hefði komið til nýtingar þess réttar.Ljóst þykir að segði stefnandi starfi sínu lausueftir samningsdag og ákvæði 6.3 í fyrri samningnum ættu ekki við, sbr. ákvæði5.3 í síðari samningnum, myndi slíkt hafa fjárhagslegar afleiðingar í för meðsér fyrir stefnanda. Samkvæmt því er ljóst að í söluskyldu stefnanda lá ákveðintryggingavernd fyrir Baug Group hf. Líta verður til þess hvað raunverulegaliggur fyrir hverju sinni og samkvæmt 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr.90/2003, um tekjuskatt eru tekjur starfsmanna af hlunnindum sem þeir njótavegna starfa sinna skattskyldar. Úrskurðir ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar eru því bæði rökréttir og byggðir á málefnalegum forsendum umþað að greiða bar skatta eftir nefndu ákvæði.Með endurákvörðun ríkisskattstjóra voru stefnanda meðal annars færð tiltekna þau skattskyldu hlunnindi sem fólust í kaupréttarútfærslunum á meðansölurétturinn var í gildi og stefnandi var varinn fyrir áhættu afeignarhaldinu. Við mat á slíkum hlunnindum var tekið mið af þeim aðstæðum semuppi voru þegar sölurétturinn var ákveðinn og var í gildi. Enginn vafi leikur áþví að stefnandi hafði umtalsverðar tekjur að sölunni og breytti þar engu aðgreiðsla fór fram í afhendingu á hlutabréfum í Stoðum hf. en ekki í reiðufé.Atburðir sem áttu sér stað eftir fyrrgreind tímamörk eiga ekki að hafa áhrif ámat skattyfirvalda á skattskyldum hlunnindum stefnanda sem stafa af umræddumkaupréttarútfærslum.Að mati stefnda er málsástæða stefnanda um að þar sem Baugur hafi ekki haft kostnað afuppgjöri starfslokasamningsins hafi ekki verið um skattskyld hlunnindi að ræðaí hendi stefnanda í mótsögn við það sem fram hefur komið um tekjur gjaldanda af þessumviðskiptum. Færð hafa verið gild rök fyrir því í úrskurði ríkisskattstjóra ogeinnig í úrskurði yfirskattanefndar að samningar stefnanda um kaup áhlutabréfum í Baugi byggðu á starfssambandi stefnanda við Baug og var ætlað aðtryggja að stefnandi starfaði tiltekinn tíma fyrir félagið. Því var rétt aðfæra stefnanda til tekna þau hlunnindi sem hann naut vegna þessara samninga. Stefnandi byggir einnig mál sitt á því aðríkisskattstjóri og yfirskattanefnd hafi ekki fært rök fyrir því hvers vegnaráðgjöf KPMG hafi ekki staðist en samkvæmt henni hafi verið gert ráð fyrir þvíað eingöngu yrði greiddur fjármagnstekjuskattur af hugsanlegum ávinningistarfsmanna af kaupréttarkerfi því sem Baugur í samstarfi við BGE (félag í eigustarfsmanna Baugs) kom á laggirnar. Skattyfirvöld geta enga ábyrgð tekið á ráðgjöfKPMG í þessu sambandi. Stefndi byggir á því að ákvæði 1. mgr. 1. tölul. A-liðar7. gr. tekjuskattslaga eru skýr hvað varðar skattlagningu á hlunnindumstarfsmanna og vandséð hvernig hægt hefur verið að líta fram hjá því viðskattaráðgjöf. Er því alfarið hafnað að ríkisskattstjóri eða yfirskattanefndhafi brotið á rétti stefnanda með því að gera ráðgjöfendurskoðunarfyrirtækisins ekki sérstaklega skil í úrskurðum sínum.Stefnandi telur að umrætt kaupréttarkerfi hafiekki legið til grundvallar uppgjöri við starfslok hans, yfirskattanefnd hafiviðurkennt það og því beri að fella báða úrskurðina úr gildi af þessari ástæðu.Af þessu tilefni er rétt að ítreka að ríkisskattstjóri byggði endurákvörðunsína einfaldlega á því að stefnandi hafi notið hlunninda sem starfsmaður BaugsGroup hf. og við mat á tekjum hans er tekið mið af hækkun þeirri sem varð áverði hlutabréfanna frá því þau voru keypt og til starfsloka hans hjá Baugi ogvísar að öðru leyti til úrskurðarins um útfærslu á þessari niðurstöðu. Rétt erhins vegar að taka fram að sú niðurstaða er fyllilega í samræmi við niðurstöðuí dómum Hæstaréttar nr. 626/2010 og 241/2010 sem vísað er til í úrskurðiríkisskattstjóra. Þá er rétt að benda á að á bls. 7 í stefnu segir: með starfslokasamningi stefnanda og Baugsvar kaupréttarkerfið lagt niður og sú vernd sem það veitti stefnanda lagt niðurum leið og hann tókst á hendur alla ábyrgð á hlutum sínum í Baugi. Ekkiverður heldur annað séð af úrskurði yfirskattanefndar en að nefndin bygginiðurstöðu sína á fullkomlega eðlilegum og réttum rökum.Stefndi vekur athygli á því að með samningi umstarfslok gjaldanda lauk tímabili kaupréttaráætlunarinnar og stefnandiinnleysti tekjur sínar eins og lýst var í úrskurði ríkisskattstjóra. Þar meðvoru báðir aðilar lausir undan skyldum sínum samkvæmt þeim þríhliða samningumsem kaupréttarkerfið byggði á og lýst er í hinum kærða úrskurðiríkisskattstjóra. Stefndi telur í ljósi framangreinds að það hafienga þýðingu þótt Baugur Group hf. hafi ekki greitt fyrir hlutabréfin með reiðufé.Það var hækkun á hlutabréfunum í Baugi Group hf. á samningstímanum sem skiptirhér máli, ekki annað. Af því leiðir einnig að lán sem félag í eigu stefnandatók og sem stefnandi gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir eru líka algjörlegaóviðkomandi útreikningi á þeim hlunnindum stefnanda sem hér um ræðir. Stefndi bendir á að meginatriði málsins er aðstarfslokasamningurinn fól í sér uppgjör á kaupréttarsamningum stefnanda. Hanngerði þríhliða samninga, 5. desember 2003, 27. desember 2004 og 8. mars 2006 umkauprétt á hlutabréfum sem innihélt skilmála um kauprétt stefnanda, sölurétt,söluskyldu og kauprétt vinnuveitanda. Samhliða gerði hann lánasamninga, engjalddagar lánanna voru 30. september 2006, vegna láns 2003, 30. september 2007vegna láns 2004 og 30. september 2008 vegna láns 2005. Stefnandi losnar síðanundan þessum kaupréttarsamningum við gerð starfslokasamnings 15. júní 2007. Viðþetta losnar stefnandi úr viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns. Í stefnu er ítrekað byggt á því að uppgjör hafiekki farið eftir kaupréttarsamningum. Þetta er misskilningur og rangtúlkun ániðurstöðum skattyfirvalda að mati stefnda. Í stefnu er á því byggt að ekkihafi verið farið eftir kaupréttarsamningnum. Í því liggur hins vegar ávinningurog tekjur stefnanda frá vinnuveitanda sínum þegar hann gerðistarfslokasamninginn. Ávinningur stefnanda fólst beinlínis í því að hann gerðistarfslokasamning vegna þessa kaupréttarsamnings, eins og yfirskattanefndnefnir sérstaklega í forsendum sínum (sjá bls. 20 í úrskurði).Stefndi telur engu máli skipta þótt ekki hafiverið greitt út í reiðufé. Baugur Group hf. lét af hendi hlutabréf og þar meðmikil verðmæti sem þeim nam. Hugleiðingar í stefnu um rekstrarkostnað eruþýðingarlausar, en augljóslega var um umtalsverðan kostnað að ræða í formiafhendingar verðmæta til handa stefnanda sem einungis var reist ástarfssambandi hans. Stefndi hafnar því alfarið að um frjálshlutabréfaviðskipti hafi verið að ræða, enda hefðu þau aldrei komið til ánstarfslokasamningsins og sambands stefnanda við fyrrum vinnuveitanda sinn. Engumáli skiptir heldur þótt hlutabréfin hafi verið í óskráðu félagi.Stefnandi segist hafa greitt upp bréf í BaugiGroup hf. annars vegar með því að greiða upp áhvílandi lán á bréfunum og hinsvegar með þeim hagnaði sem hann innleysti frá Baugi Group hf. á þeim tíma tilþess að mæta kaupum á hlutum í Stoðum. Hér er hins vegar ekki tekið tillit tilþess hvernig eftirstöðvar söluverðs hlutabréfanna í Baugi Group hf. mynduðust.Það að Baugur Group hf. greiðir framangreinda fjárhæð með hlutum í Stoðumjafngildir peningagreiðslu. Engu skiptir um skattalega meðferð tekna(hlunninda) stefnanda þótt hann hafi síðar tapað á þessum viðskiptum.Hvernig stefnandi varð jafnsettur meðhlutabréfaeign að fjárhæð 774.121.566 kr. helgast af því að hann var leysturundan innlausnarverði samkvæmt kaupréttarsamningum við vinnuveitanda sinn.Stefnandi fékk þannig í sína eigu hlutabréf sem honum var frjálst að selja oginnleysa þá þegar þann tekjuauka sem myndast hafði eða eiga hlutabréfin áfram.Stefndi telur einnig litið fram hjá því í stefnuað kaupréttarkerfið lagði kvaðir á stefnanda sem hann var leystur undan.Vinnuveitandanum bar að kaupa bréfin til baka á innlausnarverði samkvæmtkaupréttarsamningunum en þess í stað keypti hann bréfin á raunverði eins ogfram kemur í starfslokasamningnum. Starfslokasamningurinn færði þannigstefnanda ávinning sem fólst í því að geta selt bréfin á raunvirði. Sáávinningur var tilkomin vegna starfssambands stefnanda og Baugs Group hf. ogber því að skattleggja hann sem slíkan. Við skattlagningu bar þannig að lítatil þess aukna ávinnings sem stefnandi naut við það að eldri samningi var vikiðtil hliðar og þess í stað gerður starfslokasamningur sem óhjákvæmilega hafði íför með sér aukinn kostnað og afhendingu verðmæta vinnuveitanda, þ.e. BaugsGroup hf.Stefnanda voru að sönnu veitt hlunnindi vegnaþess að hann var starfsmaður Baugs Group hf. Var tilgangurinn af hálfu BaugsGroup hf. meðal annars sá að halda stefnanda í starfi í tiltekinn tíma en aðhonum liðnum hlaut hann að launum til viðbótar venjulegri launagreiðslu,tekjur, sem svöruðu til mismunar á útreiknuðu verði (markaðsverði)hlutabréfanna og upphaflegu kaupverði þeirra. Samningarnir voru tengdirinnbyrðis og byggðu á starfssambandi stefnanda við Baug. Tryggingavernd BaugsGroup hf. fyrir því að stefnandi yrði í starfi tiltekinn tíma, var í formisöluskyldu stefnanda sem gilti til jafnlengdar kaupskyldu Baugs Group hf. Þarsem samningar byggðu allir á starfssambandi stefnanda við Baug Group hf. bar aðfæra stefnanda til tekna sem starfstengd hlunnindi þá hækkun sem varð áverðmæti hlutabréfanna í Baugi frá þeim tíma sem kaupsamningarnir voru gerðirog þangað til stefnandi seldi samkvæmt ákvæðum samninganna og að skattleggjaskyldi hlunnindin samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr.90/2003.Stefndi bendir einnig á að kaupréttarsamningarnirvoru í gildi á þeim tíma þegar þau atvik gerast sem ráða skattskyldu, þ.e.a.s.stefnandi losnar úr viðjum kaupréttar vinnuveitanda samkvæmt innlausnarverði.Yfirskattanefnd byggði réttilega á því að þar sem viðmiðunarpunkturinn er sá aðþar sem stefnandi starfaði fram yfir gjalddagann 30. september 2006, þáöðlaðist hann rétt til að selja bréfin á raunvirði.Við útreikninginn á kaupréttartekjum bar að lítatil 9. gr. tekjuskattslaga þar sem kveðið er á um hvernig beri að reikna útslíkar tekjur, sbr. Hrd. 241/2010 og Hrd. 626/2010 þar sem tekið var ásambærilegum tilvikum. Skattyfirvöld litu heildstætt á samninga stefnanda viðlaunagreiðanda sinn, þ.e. kaupréttar-, sölu- og kaupskyldusamninga oglánasamninga, sem og starfslokasamninginn sérstaklega. Er sérstaklega vikið aðþessu í úrskurði yfirskattanefndar. Er því eindregið mótmælt að skattyfirvöldhafi ekki litið heildstætt á málavöxtu.Í samningi um kaup á hlutabréfum, dags. 9. júlí2007 er tekið fram, í 3. lið, að samkomulag sé um að gjaldandi ljúki greiðslukaupverðs hins selda með uppgreiðslu lána gagnvart Baugi fyrir 1. ágúst 2007.Við gildistöku starfslokasamningsins lauk söluskyldu stefnanda og kaupskyldu BaugsGroup hf. samkvæmt umræddum samningum frá 2003 og 2006 og aðilar því óbundniraf fyrra samningssambandi. Að þessu virtu þykir ljóst að gjaldandi hafi fengiðtekjur í formi hlunninda að launum fyrir það eitt að vera í starfi hjá Baugifrá undirritun samninganna, annars vegar 5. desember 2003 og hins vegar 8. mars2006, þangað til gjaldandi seldi samkvæmt ákvæðum samninganna við starfslokhans þann 15. júní 2007. Rétt er að hafa í huga að í kaupskyldu Baugs fólstekki einvörðungu það að verð hlutabréfanna yrði aldrei lægra en 90% afupphaflegu kaupverði að viðbættum vöxtum, heldur fólst einnig í kaupskylduBaugs að á gjalddaga lánanna bar Baugi að kaupa hlutabréfin af gjaldanda átilgreindu verði.Þess vegna taldi ríkisskattstjóri að viðstarfslok gjaldanda hafi verið farið eftir ákvæðum samninganna um kaupskylduBaugs og gjaldandi losnað á sama tíma úr viðjum söluskyldu sinnar. Baugur hafiþví keypt af honum umrædd hlutabréf á því verði sem skilgreint var ísamningunum. Þykir hér í engu skipta þótt gjaldandi hafi fengið söluverðhlutabréfanna greitt í formi hlutabréfa í Stoðum enda verður ávallt að telja aðskipti á hlutabréfum teljist til sölu hlutabréfa annars vegar og kaupahlutabréfa hins vegarGerður var sérstakur samningur um starfslokstefnanda og minnt er á að í 7. lið þess samnings er vísað til þess að um sé aðræða uppgjör kaupréttar stefnanda. Þá hefur ekkert komið fram í málinu sembendir til þess að Baugi Group hf. hafi þótt vera brotið á ákvæðum upprunalegasamningsins. Raunveruleg niðurstaða var því sú að við starfslok stefnanda nauthann, til viðbótar tekjum sínum samkvæmt ráðningarsamningi við Baug Group hf.,þeirra hlunninda sem fólust í hækkun á verði hlutabréfa í Baugi frá því hannkeypti hlutabréfin samkvæmt kaupréttarsamningi og þar til Baugur leysti þau tilsín við starfslok hans. Þó að vikið hafi verið frá ákvæðum upphaflegakaupréttarsamningsins með starfslokasamningi stefnanda og aðilar hafi gert meðsér samkomulag um að greiðsla fyrir hlutabréfin skyldi fara fram með afhendinguá hlutabréfum í Stoðum er engum blöðum um það að fletta að báðir aðilar litusvo á að um væri að ræða uppgjör vegna kaupréttar. Þá verður heldur ekki séð aðí samningi um kauprétt sé tiltekið sérstaklega hvernig uppgjör skuli fara frameða að skilyrt sé að um sé að ræða beinharða peninga. Þá má minna á að ísvarbréfi frá umboðsmanni stefnanda dags. 19. október 2012 er upplýst aðstefnandi hafi gert grein fyrir fjármagnstekjum af sölu hlutabréfanna jafnvelþótt hann hafi fengið greitt í hlutabréfum í Stoðum. Því verður ekki annað séðen stefnandi hafi sjálfur litið svo á að um greiðslu fjármuna væri aðræða. Það að stefnandi hafi sjálfur, við starfslok sín,þurft að gera upp lán sem tekið var í upphafi til að fjármagna kaupin breytirekki þessari staðreynd. Uppgjör hlutabréfanna fór að hluta til fram meðþeim hætti að stefnandi fékk greitt í hlutabréfum í Stoðum, en einnig gerðiBaugur upp hluta þess láns sem um ræðir og tekið var til kaupa á Baugsbréfunum.Minnt er á að hlutabréfin í Stoðum voru afhent án kvaða og stefnanda var frjálstað leysa til sín hagnað af þeim. Niðurstaðan var að við starfslok sín hjá Baugigekk stefnandi burt með umtalsverðar tekjur af hlutabréfahækkuninni og þærtekjur eru skattskyldar með sama hætti og aðrar launatekjur samkvæmt A-lið 7.grein laga um tekjuskatt. Ljóst má vera að þó svo að ákvæðum upphaflegasamningsins um kauprétt/sölurétt hafi ekki verið fylgt út í hörgul er þaðstaðreynd að stefnandi gerði starfslokasamning þar sem samið var um breytingu áuppgjöri kaupréttarsamningsins. Það rennir enn frekar stoðum undir það matskattyfirvalda að um var að ræða samninga sem tengdir voru starfssambandi oghlunnindi sem voru tilkomin vegna samninganna, hvort sem um var að ræða þáupphaflegu eða starfslokasamninginn. Málsástæður stefnanda um að hlutabréf hafi ekkiverið söluvara á markaði, ábyrgð stefnanda o.fl. eru órökstuddar. Engarbrotalamir eru í úrskurðum hvað þetta snertir. Stefnandi var tryggður fyrirtilteknum ávinningi í sinn hlut vegna þeirra hlutabréfa í Baugi sem hann hafðifest kaup á sem fyrr segir og samdi sjálfur um að fá hlutabréf í Stoðum í staðpeninga. Aðrar málsástæður stefnanda eru órökstuddar, t.d. tilvísun til 94. gr.tekjuskattslaga o.fl. Sem fyrr er því mótmælt að um venjubundinhlutabréfaviðskipti hafi verið að ræða. Meginatriðið er að stefnandi fékktiltekin verðmæti í hendur sem grundvölluðust á starfssambandi hans og bar aðskattleggja þau verðmæti sem laun í hans hendi, skv. 1. tölul A- liðar 7. gr.tekjuskattslaga eins og fyrr greinir. Þá hefur stefnandi í engu hnekkt tölulegumútreikningi yfirskattanefndar sem byggði á uppgjöri stefnanda og öðrumskýringum í málinu, sem meðal annars komu frá honum sjálfum.Stefndi byggir á því að forsenduryfirskattanefndar verði að leggja til grundvallar og að sýkna beri af öllumkröfum stefnanda. Nefndin lagði réttilega mat á hvernig skýra bæri dómaHæstaréttar í tveimur málum og vísaði í úrskurðaframkvæmd sem á þeim byggði.Nefndin greindi réttilega samninga stefnanda við Baug Group hf. og BGEEignarhaldsfélag ehf. frá 5. desember 2003 og 8. mars 2006. Rakti nefndintilurð og aðdraganda þeirra, sem og efni, og er ljóst að náin tengsl voru ámilli þessara félaga og í reynd voru þau sami samningsaðilinn gagnvartstefnanda. Auk þess voru viðaukasamningar um lán þar sem hann fékk lánuð 90% kaupverðsog síðan fyrir kaupverðinu að fullu. Stefnandi var sem fyrr segir varinn fyrirtapi af þessum viðskiptum samkvæmt samningunum nema að því er varðaði þaðhlutfall sem gert væri ráð fyrir að hann greiddi í upphafi. Jafnframt varkveðið á um að við lok samningstíma hverju sinni, þ.e. 30. september 2008 og 1.febrúar 2011, skyldi stefnandi selja og Baugur Group hf. kaupa öll hlutabréf ífélaginu sem stefnandi hefði keypt á grundvelli samninganna, sbr. ákvæði umútreikningsverðmæti. Eins og yfirskattanefnd lagði til grundvallar ber þettameð sér að aðilar hafi gengið út frá því að stefnandi myndi ekki seljahlutabréfin öðrum en viðsemjendum sínum á samningstíma. Samningarnir vorueinnig þess eðlis að í þeim fólst aðferð til að tryggja stefnanda að hann gætivið lok samningstíma fénýtt sér þá hækkun á verðmæti hlutabréfanna sem aðilarvæntu að yrði á samningstíma. Einnig var samið um að viðsemjendur stefnandaættu kauprétt að hlutabréfunum ef stefnandi léti af starfi sínu hjá Baugi Grouphf. og kveðið á um söluverð. Af samningunum leiddi einnig að ef stefnandi hyrfiúr starfi hjá Baugi Group hf. á samningstíma myndi hann ekki njóta hugsanlegrarhækkunar á útreikningsverðmæti hlutabréfanna/innra virði frá kaupdegi fram aðþeim tíma er til slita á ráðningarsambandi kæmi. Var sú undantekning frá þessuað stefnandi ávann sér rétt til þess, eftir því sem kom að gjalddaga lána vegnaeinstakra kaupa, að söluverð hans tæki við þessar aðstæður mið afútreikningsverðmæti hlutabréfanna/innra virði. Með þessum samningum vorustefnanda því tryggð starfstengd og skattskyld hlunnindi. Var um það samið aðstefnandi gæti með því að starfa hjá Baugi Group hf. fram að gjalddaga lánavegna einstakra hluta kaupanna unnið sér til þess að innlausn viðkomandi bréfayrði miðuð við raunverð en ekki upphaflegt kaupverð, kæmi til slita ástarfssambandi. Að því gefnu að hlutabréfin myndu hækka í verði á þessutímabili fólust starfstengd hlunnindi sem svaraði til mismunar á gangverðihlutarbréfanna á gjalddaga og innlausnarverði sem gilti fram að því.Eins og rakið er í forsendum yfirskattanefndarlét stefnandi af starfi hjá Baugi Group hf. 8. júní 2007 og var ráðinnforstjóri Fasteignafélagsins Stoða hf., án þess að hafa nýtt sér rétt til aðselja Baugi Group hf. hlutabréf sem hann keypti í desember 2003 á gjalddagaláns vegna kaupanna 30. september 2006. Því til samræmis bar honum viðstarfslok að selja BGE eða Baugi Group hf. þá hluti sína í Baugi sem hann hafðikeypt á grundvelli samninganna svo sem raunin varð, sbr. starfslokasamninginnfrá 15. júní 2007. Ekkert bendir til þess að undanþáguákvæði í greinum 6.3 eða5.3 hafi átt við. Er óumdeilt að stefnandi fékk hlut sinn í Baugi Group hf.greiddan á genginu 72,65 og nam söluverðið 774.121.566 kr. Var það raunvirðibréfanna á þessum tíma en ekki innlausnarverð byggt á kaupverði, þótt þá hafieingöngu verið kominn sá gjalddagi vegna fyrsta hluta hlutafjárkaupanna.Að mati stefnda taldi yfirskattanefnd réttilegaað miða bæri skattskyld hlunnindi stefnanda við mismun á markaðsverðihlutabréfa hans í Baugi Group hf. þegar til lausnar kom undan kaupréttivinnuveitandans í júní 2007 og þess verðs sem kaupréttar hefði verið neyttfyrir hefði komið til nýtingar þess réttar samkvæmt upphafsákvæði greinar 6.1 íhinum fyrri samningi stefnanda við Baug Group hf. og BGE Eignarhaldsfélag ehf.og greinar 5.1 í síðari samningnum. Hvorki fyrir yfirskattanefnd né í máliþessu hefur stefnandi fært fram hlunnindafjárhæð á þessum grundvelli né öðrum,þótt skorað væri á hann með bréfi ríkisskattstjóra. Stefndi tekur fram að ekkivirðist sérstakur ágreiningur um útreikningsfjárhæð yfirskattanefndar miðað viðforsendur hennar í málinu.Yfirskattanefnd breytti þannig útreikningi áskattskyldum hlunnindum þannig að innlausnarverð hefði numið 443.869.832 kr. aðmeðtöldum vöxtum að virtri innborgun á lánið, en söluverð skyldi miða við661.308.394 kr. Skattskyld hlunnindi voru því metin 217.438.562 kr. Fylgdusíðan gjaldabreytingar úrskurði yfirskattanefndar.Stefndi hafnar sjónarmiðum stefnanda að því ervarðar ætluð brot á almennum reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af gögnummálsins og úrskurðum er ljóst að engin efni eru til að fallast á með stefnandaað málið hafi verið svo vanbúið af hálfu skattyfirvalda, hvað snertirnauðsynlegar upplýsingar, að ekki hafi verið unnt að taka ákvörðun í því álagagrundvelli vegna ófullnægjandi rannsóknar þess. Öll þau meginatriði semhöfðu þýðingu við ákvörðun í málinu lágu fyrir. Að því athuguðu og þar sembreytingarnar voru tryggilega boðaðar stefnanda með bréfi ríkisskattstjóra, dags.14. nóvember 2012, og forsendur þeirra skýrlega tilgreindar, þannig aðandmælaréttar stefnanda var gætt, er því mótmælt að undirbúningur og meðferðskattyfirvalda á málinu hafi verið haldin einhverjum þeim annmörkum sem getileitt til ógildingar nefndra úrskurða.Stefndi vísar því enn fremur á bug að byggt sé áröngum upplýsingum í úrskurði ríkisskattstjóra frá desember 2012. Í umfjöllunum skattskyld hlunnindi stefnanda í úrskurðinum er vísað til samkomulags í 7.gr. starfslokasamnings stefnanda enda hefur stefnandi ekki gert ágreining umfjárhæð teknanna. Þá er rangt að stefnandi hafi ekki haft raunverulegan hagnaðaf viðskiptum sínum með hlutabréf í Baugi enda taldi hann fram söluhagnað afþeim viðskiptum í skattskilum 2008. Hver urðu afdrif hlutabréfaeignar stefnandaí Stoðum síðar er ekki til umfjöllunar. Úrskurður yfirskattanefndar var byggðurá réttum upplýsingum sem fyrir lágu í málinu og fram komu við meðferð þess,meðal annars frá umboðsmanni stefnanda.Stefndi hafnar enn fremur málsástæðu stefnanda umað brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga í málinu. Ímáli þessu er einungis um að ræða úrlausn ágreiningsefna á grundvelli gildandiréttarreglna en ekki matskenndra ákvarðana stjórnvalda og verður því ekki taliðað ákvæði 12. gr. stjórnsýslulaga eigi við eða hafi verið brotin.Þá er því einnig mótmælt að brotið hafi veriðgegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga í 11. gr. þeirra. Þegar kemur aðskattskyldu hefur skattalöggjöfin alla tíð verið þannig byggð að mismunandiaðstæður leiða til mismunandi reglna þegar kemur að skattskyldu. Hér er ekki umólögmæta mismunun að ræða þar sem fyrir hendi eru málefnaleg, hlutlæg ogeðlileg rök og stefnt er að réttmætu markmiði.Hvað varðar tilvísun stefnanda til laga nr.29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda og kröfu um ógildingufjárnáms er á því byggt að samkvæmt 3. mgr. 1. gr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr.29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, eiga ákvæði laganna ekkivið þar sem lög mæla fyrir um annað. Í athugasemdum sem fylgdi frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 29/1995 kemur fram að í sérlögum séu oft ýmsar reglur semtaka til t.d. endurgreiðslna og er 112. gr. tekjuskattslaga nefnd sem dæmi. Þákemur fram að frumvarpinu sé ekki ætlað að breyta gildandi reglum hvað þettavarðar. Stefnandi getur því ekki samkvæmt framangreindu byggt rétt á lögum nr.29/1995, heldur færi um endurgreiðslu og rétt til vaxta samkvæmt ákvæðum 112.og 114. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Þá er til þess að líta aðendanlegur dómur hefur ekki fallið í málinu og skv. 1. mgr. 113. gr. laga nr.90/2003, um tekjuskatt, frestar áfrýjun skattákvörðunar eða deila umskattskyldu ekki eindaga tekjuskatts né leysir undan neinum viðurlögum sem lögðeru við vangreiðslu hans. Þá frestar kæra til yfirskattanefndar ekkiréttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 30/1992, umyfirskattanefnd.Að því er snertir kröfu stefnanda um að fjárnámverði ógilt með dómi telur stefndi engin rök til þess að ógilda fjárnám ímálinu þar sem stefnandi hafi ekki skotið fjárnámi til dóms eftir ákvæðum 15.kafla aðfararlaga nr. 90/1989. Eru því engin rök til að ógilda fjárnám í þessumáli. Verði svo talið er vísað til allra framangreindra málsástæðna um gildiúrskurða skattyfirvalda. Sama er um endurgreiðslukröfu stefnanda sem er mótmæltsem og vaxtakröfum.IV. NiðurstaðaÁgreiningur þessamáls lýtur í meginatriðum að því hvort sá fjárhagslegi ávinningur sem stefnandaféll í skaut við uppgjör starfslokasamnings 15. júní 2007 við Baug Group hf.árið 2007 skuli teljast til tekjuskattstofns hans sem launþega samkvæmt 1.tölul. 61. gr. laga nr. 90/2003, og komi þar með til skattlagningar eftirákvæði 1. mgr. 66. gr. laganna, í þeirri mynd sem ákvæðið var þegar atvik þessamáls áttu sér stað. Af málatilbúnaðistefnanda verður ráðið að hann telur sjálfur þennan ávinning til fjármagnsteknasem skattleggja beri eftir þágildandi ákvæði 3. mgr. 66. gr. laga nr. 90/2003 ísamræmi við það hvernig umræddar tekjur voru taldar fram af hans hálfu ískattframtali gjaldárið 2008. Í samræmi við þessa afstöðu hefur stefnandihöfðað mál þetta til ógildingar á úrskurði yfirskattanefndar frá 7. maí 2014 ení úrskurðinum er lagt til grundvallar að tekjur stefnanda af uppgjöristarfslokasamningsins hafi verið launatekjur sem nemi ávinningi stefnanda afþví að selja hlutabréf sín í Baugi Group hf. á raunverði en ekkiinnlausnarverði eins og kveðið var á um í kaupréttarsamningum 5. desember 2003og 8. mars 2006. Ljóst er að yfirskattanefnd telur að mismunurinn sem var áinnlausnarverði hlutabréfanna samkvæmt þeim kvöðum sem lagðar voru á stefnandaí síðastnefndu samningnum og endanlegu söluverði bréfanna sem féll stefnanda ískaut við uppgjör starfslokasamningsins hafi falið í sér launatekjur eðasamsvarandi tekjur til handa stefnanda. Í 1.mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003er mælt fyrir um að skattskyldar tekjurteljist, með þeim undantekningum og takmörkunum sem sérstaklega eru tilteknar,hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnast og metinverða til peningaverðs og skiptir þá ekki máli hvaðan þær stafa eða í hvaðaformi þær eru. Í A-, B- og C-liðum greinarinnar eru síðan taldar upp þær tekjursem mynda skattstofn. Framangreintákvæði 1. mgr. 7. gr. svarar efnislega til ákvæðis 1. málsliðar 7. gr.áðurgildandi laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, en það ákvæði varað stofni til leitt í lög með lögum nr. 40/1978, um tekjuskatt ogeignarskatt. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr.40/1978 kemur fram að þar séu taldar upp í dæmaskyni helstu tegundirskattskyldra tekna. Jafnframt er tekið fram að umrædd upptalning geti aldreiorðið tæmandi og því verði ekki gagnályktað frá þeirri upptalningu sem framkemur í ákvæðinu (Alþt. 1977-78, A-deild, bls. 2568.). Í því sambandi er vísaðtil ákvæðis sem er nú að finna í 9. tölul. C-liðar 7. gr. laganna en þar segirað aðilar skuli telja sér til tekna „[s]érhverjar aðrar tekjur eða ígildi teknasem eigi eru sérstaklega undanskildar í [lögunum] eða sérlögum“. Af framangreindu verður ekkiannað séð en að almennt verði að leggja nokkuð rúma túlkun í tekjuhugtak 7. gr.laga nr. 90/2003, sbr. dóm Hæstaréttar frá 9. október 2003 í máli nr. 144/2003.Samkvæmt því verður að telja ljóst að réttindi sem skattaðilar öðlast ágrundvelli samninga um hlutabréfaviðskipti af því tagi sem mál þetta lýtur aðgeta falið í sér tekjur í skilningi 7. gr. laga nr. 90/2003. Það eitt að samningar umhlutabréfaviðskipti veiti skattaðila fjárhagslegan ávinning sem fellur undirtekjuhugtak 7. gr. laga nr. 90/2003 breytir hins vegar ekki því að skattlagningslíkra tekna hjá einstaklingum er mismunandi eftir því hvort tekjurnar fallaundir launatekjur samkvæmt A-lið 7. gr. laganna, eða fjármagnstekjur samkvæmtC-lið sömu greinar, sem fjallar um fjármagnstekjur. Við afmörkun launateknagagnvart fjármagnstekjum samkvæmt þessum ákvæðum hefur úrslitaþýðingu hvorttekjurnar verði taldar „[e]ndurgjaldfyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, án tillits til viðmiðunar, seminnt er af hendi fyrir annan aðila“ í skilningi 1. tölul. A-liðar 7. gr. ensamkvæmt ákvæðinu falla þar undir „aðrar hliðstæðar starfstengdar greiðslur,fríðindi og hlunnindi, svo og framlög og gjafir sem sýnilega eru gefnar semkaupauki.“ Við úrlausn þess hvort tekjur þær sem stefnandi taldifram fram í skattframtali 2008 feli í sér „endurgjald“ fyrir vinnu í skilningiákvæðisins er nauðsynlegt að taka afstöðu til þess hvaða áhrif starfssambandstefnanda við þáverandi vinnuveitanda sinn hafði á það að honum áskotnuðust þauhlunnindi sem ágreiningur málsins lýtur að og kveðið var á um í þríhliðasamningum stefnanda við BGE Eignarhaldsfélag ehf. og Baug Group hf. 5. desember2003, 8. mars 2006 og í starfslokasamningi hans við síðarnefnda félagið 15.júní 2007. Að þessu leyti er rétt að taka fram að með hliðsjón afþví hversu náin tengsl voru á milli þeirra félaga sem voru viðsemjendurstefnanda í þessum samningum eru ekki efni til annars en að fallast á þáforsendu yfirskattanefndar að líta beri á félögin sem einn samningsaðilagagnvart stefnanda. Í því sambandi verður að leggja áherslu á að skattyfirvöldhafa heimild til þess að leggja á það mat hvort einkaréttarlegir samningarleiði í reynd til þeirra aðstæðna sem byggt er á við skattlagningu. Við það matskiptir ekki máli hvernig skattaðilar kjósa formlega að haga slíkum samningumheldur hver áhrif samninganna eru í reynd, sjá hér til hliðsjónar dómHæstaréttar frá 22. janúar 1998 í máli nr. 456/1997. Þegartekin er afstaða til þess hvort ávinningur skattaðila samkvæmt samningum umhlutabréfaviðskipti verði felldur undir 1. tölul. A-liðar 7. gr. verður aðtelja að það skipti mestu máli hvort ávinningurinn sem hlýst af slíkumsamningum standi í slíkum efnislegum tengslum við starfið að eðlilegt sé aðlíta á hann sem endurgjald fyrir vinnuframlag starfsmanns. Ekkier sjálfgefið að ávinningur sem skattaðili hefur af eign hlutabréfa í þvífélagi sem hann starfar hjá, jafnvel þótt hún falli utan kaupréttarkerfissamkvæmt 10. gr. laga nr. 90/2003, leiði til þess að líta beri á ávinning hanssem launatekjur samkvæmt 1. tölul. A-liðar. Til dæmis er almennt séð ekki hægtað líta á tekjur sem starfsmaður hefur af hlutabréfaeign í félagi sem hannstarfar hjá sem launatekjur starfsmanns samkvæmt síðastnefnda ákvæðinu, þegarstarfsmaðurinn hefur fest kaup á bréfum í félaginu á kjörum sem eru sambærilegþeim sem almennt gerast í hlutabréfaviðskiptum og starfsmaðurinn nýtur engrasérstakra kjara umfram aðra. Gildir þá einu þótt starfssambandið sem slíkt kunniað vera forsenda viðskiptanna af hálfu starfsmannsins. Öðru máli gegnir hinsvegar þegar hlutafélag ráðstafar bréfum í félaginu til starfsmanns á sérstökumeinstaklingsbundnum kjörum sem öðrum en starfsmönnum félagsins standa ekki tilboða. Þannig verður að telja að sérstök samningsbundin fríðindi eða hlunnindisem félag veitir starfsmanni í hlutabréfaviðskiptum, t.d. um réttstarfsmannsins til að kaupa hlutabréf undir markaðsvirði eða skuldbindingufélags um að kaupa slík bréf af starfsmanni á verði sem er hærra enmarkaðsvirði, svo og hvers konar skuldbindingar félags um að takmarkafjárhagslega áhættu starfsmanns af eignarhaldi hlutabréfa og fyrirgreiðslafélags um sérstök lánakjör til handa starfsmanni, falli almennt undirendurgjald fyrir vinnu í skilningi 1. tölul. A-liðar 7. gr. Við slíkar aðstæðurverður að leggja til grundvallar að sá fjárhagslegi ávinningur og hlunnindi semstarfsmanninum falla í skaut á slíkum forsendum komi réttilega þá tilskattlagningar sem launatekjur, enda séu þau þá veitt í tengslum við starfstarfsmannsins hjá félaginu.Í samræmi viðframangreint verður í máli þessu að taka afstöðu til þess hvort samningar þeirsem stefnandi gerði við BGE Eignarhaldsfélagehf. og Baug Group hf. 5. desember 2003 og 8. mars 2006 og við Baug Group hf.15. júní 2007 hafi veitt stefnanda slík sérkjör og verið í slíkum efnislegumtengslum við starf hans hjá félaginu að líta beri á söluhagnað hans afbréfunum, þ.e. þann mismun sem var á innlausnarverði bréfanna eins og það varákvarðað í kaupréttarsamningum 5. desember 2003 og 8. mars 2006 og því verðisem bréfin voru seld á samkvæmt starfslokasamningi stefnanda 15. júní 2007 - sem endurgjald fyrir vinnu í skilningi 1.tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Ákvörðunþar um ræðst af efnislegu mati á ákvæðum samninganna en í ljósi þeirra tengslasem eru á milli samninganna innbyrðis, og birtast meðal annars í því að sumumákvæðum yngri samninganna er augsýnilega ætlað að koma í stað ákvæða í eldrisamningum um lögskipti stefnanda og viðsemjenda hans, verður að leggja mat áefni þeirra þriggja samninga sem um ræðir í málinu með heildstæðum hætti. Aðþví er varðar fyrsta samning stefnanda frá 5. desember 2003 þá er þar í 3. gr.samningsins kveðið á um heimild stefnanda til að kaupa hlutabréf í Baugi Grouphf. af BGE eignarhaldsfélagi, dagana 8. desember 2003, 1. september 2004 og 1.september 2005 að nafnverði 1.551.831 kr. hverju sinni á tilgreindu gengi. Ígrein 4.1 í sama samningi var jafnframt kveðið á um að stefnandi skyldistaðgreiða að lágmarki 10% kaupverðs en BGE eignarhaldsfélag lána honum allt að90% kaupverðsins til þriggja ára á vöxtum sem samsvöruðu REIBOR-vöxtum eins ogþeir væru á hverjum tíma að viðbættu 1,9% álagi en gjalddagar hvers láns voru 30. september ár hvert þegar liðinvoru þrjú ár frá lántöku. Með viðaukasamningi 27. desember 2004 var kauprétturstefnanda vegna áranna 2004 og 2005 sameinaður og kveðið á um að lán fráseljanda gæti numið 100% kaupverðs. Í 5.gr. samningsins var síðan kveðið á um skyldu Baugs Group hf. til að kaupa þauhlutabréf sem stefnandi hafði keypt samkvæmt samningnum. Þá var jafnframtkveðið á um það í grein 5.1 í sama samningi að stefnandi hefði rétt á því aðselja Baugi Group hf. hlutabréf sín á gjalddaga lána BGE eignarhaldsfélagsmiðað við gengi sem skyldi reiknast út frá ákveðnu fylgiskjali í samningnum.Var þó jafnframt kveðið á um það að verð hlutabréfanna skyldi aldrei vera lægraen sem næmi 90% af kaupverði bréfanna að viðbættum vöxtum samkvæmt lánasamningi.Þegarlitið er til ofangreindra ákvæða samnings stefnanda við Baug Group hf. og BGEeignarhaldsfélag, svo og annarra ákvæða samningsins sem rakin eru í úrskurðiyfirskattanefndar, verður ekki annað séð en að þar sé kveðið á um tiltekinfríðindi stefnanda í tengslum við hlutabréfaviðskipti sem eru í verulegumatriðum frábrugðin viðskiptum óskyldra aðila og töluvert umfram þau kjör semalmennt bjóðast í hlutabréfaviðskiptum á markaði. Þannig var stefnandi ekkiaðeins tryggður fyrir því að tap hans af fjárfestingunni færi undir 90% afkaupverði hlutabréfanna og vaxtagreiðslum samkvæmt lánasamningi, heldur nauthann einnig ríflegrar lánafyrirgreiðslu af hálfu vinnuveitanda síns við gerðsamninganna sem lýsir sér best í því að einungis var krafist 10% framlags afeigin fé hans sjálfs við gerð fyrsta samningsins en einskis við hina síðaritvo, eins og kveðið var á um í viðaukasamningi. Ekkiverður heldur um það villst að þau viðskipti sem lýst er í samningi aðila frá5. desember 2003 stóðu í nánum efnislegum tengslum við starf hans sem forstjórahjá Baugi Group hf. Þannig er í grein 6.1 í samningnum kveðið sérstaklega á umbrottfall þeirra hlunninda sem kveðið er á um í 3. til 5. gr. samningsins efstefnandi hætti störfum hjá félaginu að eigin frumkvæði eða væri sagt uppstörfum á grundvelli sakar. Þá var jafnframt mælt fyrir um það í grein 6.4 ísamningnum að stefnanda væri skylt að selja Baugi Group hf. hluti sína við loksamningsins 30. september 2008 og samsvarandi kaupskyldu Baugs Group hf. afsama tilefni. Stefnandi gerði síðan annan samning við BGEEignarhaldsfélag og Baug Group hf. 8. mars 2006. Með þeim samningi öðlaðiststefnandi heimild til að kaupa hlutabréf í Baugi Group hf. af BGEeignarhaldsfélagi ehf. fyrir 2.000.000 kr. að nafnverði hverju sinni dagana 18.mars 2006, 1. febrúar 2007 og 1. febrúar 2009. Af orðalagi ákvæða þessa síðarisamnings um kaupskyldu viðsemjanda stefnanda, lágmarkskaupverð og lánakjör erekki annað að sjá en að þau fríðindi og hlunnindi sem þar er kveðið á umstefnanda til handa að þessu leyti séu í öllum aðalatriðum þau sömu og ísamningnum frá 5. desember 2003 eins og rakið er í úrskurði yfirskattanefndarfrá 7. maí 2014. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið ogþeim sjónarmiðum sem koma fram í rökstuðningi úrskurðar yfirskattanefndar aðöðru leyti verður að telja hafið yfir allan vafa að þau kjör sem stefnanda voruveitt með samningunum 5. desember 2003 og 8. mars 2006 hafi verið veitt ítengslum við starf hans hjá Baugi Group hf.og teljist því þar með starfstengd hlunnindi hans í skilningi 1. töluliðarA-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Þegar litið er til þessara forsögu og ákvæðastarfslokasamnings stefnanda við Baug Group hf. frá 15. júní 2007 um að félagiðmyndi leysa til sín áunnin réttindi stefnanda samkvæmt fyrri samningum áraunvirði verður ekki önnur ályktun dregin en að Baugur Group hf. hafi þar meðákveðið að ráða til lykta samsvarandi skuldbindingum sínum við stefnanda umstarfstengd hlunnindi á grundvelli þeirra samninga sem lágu þegar fyrir í beinuframhaldi af starfslokum stefnanda hjá félaginu. Af þeim sökum verður að hafnaalfarið þeirri málsástæðu stefnanda aðfyrri samningum hafi í reynd verið vikið til hliðar með gerðstarfslokasamningsins. Ennfremur liggur fyrir og er í reynd ágreiningslaust í málinu að við uppgjörstarfslokasamningsins 15. júní 2007 naut stefnandi verulegs fjárhagslegsávinnings af sölu hlutabréfa sinna í Baugi Group hf. en í úrskurðiyfirskattanefndar er lagt til grundvallar að sá ávinningur, og þar meðskattskyld hlunnindi stefnanda, hafi numið alls 217.438.562 kr. Einsog að framan er rakið verður ekki annað séð en að þessi hlunnindi hafi falliðstefnanda í skaut í skjóli samninga hans við Baug Group hf. og BGEEignarhaldsfélag ehf., þar sem áhætta hans af fjárfestingunni var takmörkuð oglánafyrirgreiðsla vinnuveitanda var rífleg. Uppgjöri þessara hlunninda varsíðan ráðið til lykta með starfslokasamningi stefnanda og Baugs Group hf., einsog áður er rakið. Íþessu samhengi hefur ekki þýðingu þótt stefnandi hafi fengið andvirði þessafjár greitt í formi hlutabréfa í Stoðum hf., eins og stefnandi vísar til ímálflutningi sínum, enda er hvergi í málatilbúnaði hans hreyft þeirrimálsástæðu að hlutabréfin hafi ekki endurspeglað það verðgildi sem að framangreinir þegar uppgjörið samkvæmt starfslokasamningnum fór fram. Stefnandihefur einnig hreyft þeirri málsástæðu að sá annmarki sé á úrskurðumríkisskattstjóra og yfirskattanefndar að ekki sé horft til þess að Baugur Grouphf. hafi við starfslok stefnanda selt honum óskráð hlutabréf í Stoðum, sem vorujafnvirði hlutabréfa hans í Baugi Group hf., án þess að gefa stefnanda neinatryggingu fyrir útgöngu með sölutryggingu.Ekkieru efni til þess að fallast á þessa málsástæðu stefnanda, enda leiðir það afmeginreglu 2. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 að tekjur skal að jafnaði telja tiltekna á því ári sem þær verða til, þ.e. þegar myndast hefur krafa þeirra vegnaá hendur einhverjum, nema um óvissar tekjur sé að ræða. Þar sem hvorki verðurséð af gögnum málsins né málatilbúnaði stefnanda að öðru leyti að þar sé byggtá því að sá fjárhagslegi ávinningur sem honum hlotnaðist við starfslok árið2007 hafi falið í sér óvissar tekjur í skilningi fyrrgreinds ákvæðis 2. mgr.59. gr. kemur það atriði ekki til frekari umfjöllunar. Þáverður heldur ekki séð að það skipti máli við mat á því hvers eðlis þær tekjurvoru sem stefnanda hlotnuðust í kjölfar uppgjörs starfslokasamningsins þótthann hafi í kjölfar uppgreiðslu lána sem veitt voru í samræmi við fyrrisamninga tekið sjálfur á sig fjárhagslega áhættu vegna þeirra bréfa sem hannfékk í sinn hlut í kjölfar uppgjörsins, enda kom sú persónulega ábyrgð til 27.ágúst 2007, eða eftir að starfssambandi hans við Baug Group hf. var lokið. Aðöðru leyti verður við mat á aðstöðu stefnanda við gerð starfslokasamningsins oguppgjör samkvæmt honum, að hafa í huga að stefnandi gegndi stjórnunarstöðu hjáBaugi Group hf. og starfslokasamningur hans við félagið gerði ráð fyrir að hannmyndi taka við stjórnunarstöðu hjá Stoðum hf. Af þeim sökum verður að gera ráðfyrir að stefnandi hafi vegna þessara starfa verið í góðri aðstöðu til að hafayfirsýn yfir þau atvik sem skiptu máli fyrir uppgjör fyrri samninga ogfjárhagslega áhættu sína á grundvelli skuldbindinga sem hann tók á sig íkjölfar starfslokasamningsins. Þegar öll ofangreindatvik málsins eru virt í heild er að mati dómsins enginn vafi á því að teljaberi þann fjárhagslega ávinning sem stefnanda féll í skaut með uppgjöristarfslokasamnings 15. júní 2007 til starfstengdra hlunninda samkvæmt 1. tölul.A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Í samræmi við framangreint eru ekki efni tilað fallast á þær málsástæður stefnanda að yfirskattanefnd hafi ekki lagtheildstætt mat á efni þeirra ráðstafana sem úrskurður nefndarinnar laut aðsamkvæmt ákvæðum laga nr. 90/2003 og að úrskurð nefndarinnar beri að ógildavegna efnislegra annmarka. Í stefnu er því einnig haldið fram að skattyfirvöldhafi sjálfstætt brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga, nr.37/1993, gegn jafnræðisreglu 11. gr. laganna og meðalhófsreglu 12. gr. laganna,auk ákvæða laga nr. 90/2003. Í málatilbúnaði stefnanda sér þess hins vegarhvergi stað í hverju þessi brot skattyfirvalda á ákvæðum stjórnsýslulaga eigaað vera fólgin. Þannig er til dæmis ekki annað að sjá en að málsástæðurstefnanda í tengslum við 10. gr. stjórnsýslulaga lúti einvörðungu að því aðskattyfirvöld hafi lagt rangt efnislegt mat á þær ráðstafanir sem fjallað er umí úrskurðum skattyfirvalda og dregið rangar ályktanir af gögnum málsins. Þærmálsástæður sem stefnandi hefur hreyft á grundvelli 10. gr. stjórnsýslulagafara þannig í öllum aðalatriðum saman við þær málsástæður sem stefnandi seturfram í tengslum við túlkun skattyfirvalda á viðeigandi ákvæðum laga nr. 90/2003og heimfærslu atvika málsins til þeirra lagaákvæða. Með vísan til þessa ogþegar haft er í huga að stefnandi hefur ekki byggt á því að skattyfirvöld hafilátið hjá líða að afla frekari gagna í málinu eða upplýsa um atvik sem hafaþýðingu við úrlausn þess verður ekki talið að málsástæður stefnanda um 10. gr.stjórnsýslulaga hafi sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn dómkröfu hans um ógildinguúrskurðar yfirskattanefndar. Að því er snertir þá málsástæðu stefnanda aðskattyfirvöld hafi brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga er enginnánari grein gerð fyrir því í stefnu eða öðrum málatilbúnaði stefnanda í hverjuþað brot kann að hafa falist. Tilvísanir stefnanda í munnlegum málflutningi tilþess að skattayfirvöld hafi ekki sett greiðslur til annarra starfsmanna BaugsGroup hf. í sama farveg hafa ekki þýðingu að þessu leyti, enda liggja engarupplýsingar fyrir um það í gögnum málsins. Verður því ekki hjá því komist aðhafna málsástæðu stefnanda um 11. gr. stjórnsýslulaga. Sama máli gegnir um þámálsástæðu stefnanda að skattyfirvöld hafi brotið gegn óskráðum meginreglumstjórnsýsluréttarins við meðferð málsins, enda hefur hvorki stefna né gögnmálsins að geyma neinar frekari upplýsingar þar um. Með sama hætti verður heldur ekki séð aðmeðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi þýðingu fyrir úrlausn máls þessaeins og málatilbúnaður stefnanda er úr garði gerður. Í ákvæðinu segir að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegarlögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægaramóti.Ákvæðið tekur samkvæmt framansögðu til þeirraaðstæðna þegar stjórnvaldi er falið mat á því hvort það taki íþyngjandiákvörðun og hvers efnis slík ákvörðun á að vera. Að mati dómsins eru engin efnitil að ákvæði 12. gr. stjórnsýslulaga orki þannig á þá túlkun 1. tölul. A-liðar7. gr. laga nr. 90/2003 að skýra beri ákveðið með þeim hætti að tekjurstefnanda frá Baugi Group hf. og mál þetta lýtur að falli ekki undir ákvæðið. Þá verður heldur ekki talið að yfirskattanefnd, eðaeftir atvikum ríkisskattstjóra, hafi borið sérstök skylda til að taka afstöðutil þess í úrskurðum sínum hvers vegna ráðgjöf KPMG til stefnanda hafi ekkistaðist, og þar með sú ráðagerð að einungis yrði greiddur fjármagnstekjuskatturaf þeim tekjum stefnanda sem mál þetta lýtur að. Um þetta atriði verður ekkiséð að ákvæði laga geri frekari kröfur til efnis rökstuðnings úrskurðaríkisskattstjóra og yfirskattanefndar en kveðið er á um í 22. gr.stjórnsýslulaga, sbr. 4. tölul. 31. gr. sömu laga. Af ákvæði 22. gr. leiðir að skattyfirvöldum ber aðgera grein fyrir því á hvaða lagareglum niðurstöður þeirra byggjast. Í þeirrikröfu felst ekki að skattayfirvöldum beri ávallt að gera grein fyrir öllum þeimröksemdum sem aðilar máls tefla fram. heldur takmarkast skylda þeirra að þessuleyti við þau lagalegu rök sem hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þótt þaðteljist tvímælalaust til vandaðra stjórnsýsluhátta að stjórnvöld fjalliefnislega um röksemdir sem aðilar máls leggja sérstaka áherslu á við meðferðmáls telst skortur á slíkri umfjöllun ekki til annmarka sem hafa áhrif á gildistjórnvaldsákvörðunar. Með vísan til þess að ekki hefur verið fallist áneinar málsástæður stefnanda um að slíkir annmarkar hafi verið á úrskurðiyfirskattanefndar að ógilda beri úrskurðinn er ekkert tilefni í málinu til aðfjalla um kröfur stefnanda um ógildingu úrskurðar ríkisskattstjóra frá 19.desember 2012, endurgreiðslu oftekinna skattgreiðslna og ógildingu aðfarargerðarsýslumannsinsá Vesturlandi, 5. mars 2015, enda eru kröfur og málsástæður stefnanda að þvíleyti bundnar þeirri efnislegu forsendu að fallist yrði á málsástæður stefnandaum ógildingu úrskurðar yfirskattanefndar. Meðvísan til þess sem að framan er rakið verður stefndi sýknaður af kröfumstefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum og aðteknu tilliti til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert aðgreiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákvarðaður 1.300.000 króna. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991, en aðilar og dómari voru sammála um að ekki væri þörf áendurflutningi málsins.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kvað upp þennan dóm. Dómsorð:Stefndi, íslenskaríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Skarphéðins Bergs Steinarssonar. Stefnandi greiðistefnda 1.300.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 185/2008
Kynferðisbrot Nauðgun Miskabætur Sératkvæði
A var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa á víðavangi með ofbeldi haft samræði og endaþarmsmök við X og sumpart notfært sér að hún gat ekki spornað við háttseminni sökum ölvunar, sbr. 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. A neitaði sök og kvaðst hafa haft samræði við X með fullum vilja hennar. Talið var sannað að A hafði samræði við X en frásögn hans um að hún hafi viljað þýðast hann við aðstæður í málinu án nokkurs aðdraganda eða orðaskipta þótti ótrúverðug. Með hliðsjón af trúverðugri frásögn vitna um lýsingu kæranda á atburðunum og læknisfræðilegum gögnum þótti ekki varhugavert að telja sannað að A hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að um hrottafengna árás á kynfrelsi X var að ræða með mjög alvarlegum afleiðingum. Þótti refsing A hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár. Þá var ákærði dæmdur til að greiða X miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og honum gert að greiða X 3.000.000 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvaldsins og bótakröfu X, en verði sakfelling héraðsdóms staðfest krefst hann þess að refsing verði milduð. Til vara krefst ákærði þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað á ný. I. Ákærða er gefið að sök að hafa nauðgað X aðfaranótt 22. september 2007 á víðavangi, eins og nánar er lýst í ákæru, með því að hafa með ofbeldi haft samræði og endaþarmsmök við hana og sumpart notfært sér að hún gat ekki spornað við háttsemi hans sökum ölvunar. Ákærði neitar sök. Kveður hann kynferðismök þeirra hafa verið með samþykki X, jafnframt því sem hann hefur frá upphafi neitað að hafa haft endaþarmsmök við hana. Meðal málsgagna er skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun, sem gerð var á X á Heilbrigðistofnun [...] snemma morguns 22. september 2007. Þar er meðal annars getið um sár eða rifu í endaþarmi. Í skýrslu Karls Björnssonar læknis fyrir dómi kom fram að blætt hafi úr sárinu og að áverkar á X hafi verið ferskir. Í héraðsdómi er jafnframt greint frá niðurstöðu rannsóknar á lífsýnum. Hafi sýni, sem tekin voru úr leggöngum og endaþarmi X, innihaldið sáðfrumur úr ákærða. Að því virtu, sem að framan greinir, er sannað gegn neitun ákærða að hann hafi haft kynferðismök við hana um endaþarm. II. Í greinargerð ákærða til Hæstaréttar segir að framburður hans fyrir dómi hafi komist illa til skila meðal annars vegna þess að hann hafi þurft að „fara í gegnum túlk.“ Því hafi ekki farið fram milliliðalaust og hlutlaust mat á framburði hans, heldur hafi héraðsdómur strax tekið þá stefnu að telja framburð ákærða engu máli skipta. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því borið við að nafngreind kona af pólskum uppruna, sem fengin var sem túlkur í þinghöldum, sé ekki löggiltur dómtúlkur eða skjalaþýðandi. Túlkar með full réttindi hvað varðar pólska tungu séu hins vegar hér á landi og feli þetta í sér að ákærði hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 13. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Við munnlegan flutning málsins var þessu svarað af hálfu ákæruvaldsins á þann veg að umræddur túlkur hafi búið hér á landi í yfir 20 ár, sé starfsmaður Alþjóðahúss og hafi mikla reynslu af störfum hér á landi við að túlka í dómsmálum af og á pólska tungu. Hún hafi einnig túlkað í máli ákærða við skýrslutökur fyrir lögreglu. Jafnframt var vísað til þess að fyrir liggi hljóðupptaka af munnlegri skýrslu ákærða fyrir héraðsdómi, þar sem fram komi spurningar til hans á íslensku ásamt þýðingu þeirra á pólsku og svör hans á því tungumáli ásamt þýðingu þeirra á íslensku, en ákærði hafi ekki óskað eftir að löggiltur dómtúlkur yrði fenginn til að hlýða á þessa upptöku til að ganga úr skugga um réttmæti þýðingarinnar. Af hálfu ákærða er ekki haldið fram að einhver einstök atriði hafi farið úrskeiðis við framkvæmd starfa túlksins, heldur einungis bent á áðurgreint réttindaleysi. Að öllu framangreindu virtu getur það eitt ekki leitt til þess að fallist verði á varakröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms. Hinu sama gegnir um þá málsvörn hans að ekki hafi verið tekin skýrsla fyrir dómi af nafngreindum kunningja ákærða, sem hafi verið með honum á áðurnefndum dansleik, en af hálfu ákæruvaldsins er komið fram að til hafi staðið að taka af honum skýrslu fyrir dómi en það ekki reynst unnt þar eð maðurinn var horfinn úr landi þegar aðalmeðferð málsins fór fram. Við munnlegan flutning málsins var lagt fram skjal, sem samkvæmt fyrirsögn sinni er sérfræðiálit um truflun á starfsemi endaþarms, unnið að beiðni talsmanns ákærða. Framlagning þessa skjals fær ekki samrýmst ákvæðum VIII. kafla laga nr. 19/1991, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 202/1999 í dómasafni réttarins 1999, bls. 2452, og 168/2002 í dómasafni 2003, bls. 1379. Kemur skjalið ekki til neinna álita í málinu. III. Ljóst er að X var undir verulegum áhrifum áfengis umrætt sinn. Í frumskýrslu lögreglunnar í [...] segir að hún hafi komið á lögreglustöðina snemma morguns 22. september 2007 illa til reika og verið í miklu uppnámi. Þar hafi hún greint frá því að henni hafi verið nauðgað. Hún hafi verið á dansleik um nóttina og dansað þar við útlending. Eftir dansleikinn hafi hún farið inn á opið svæði á bak við tiltekið hús til að kasta af sér vatni. Þá hafi sami maður ráðist aftan að sér, skellt henni á jörðina og nauðgað henni. Svo sem greinir í héraðsdómi hefur minni X af atvikum eftir þetta reynst mjög stopult og sjálf lýsir hún því svo að atburðir kvöldsins komi einungis upp í huga hennar sem minningabrot. Fyrir dómi sagði hún „ég man það ... bara að ég ligg á grúfu og finn bara gífurlegan sársauka og ég lá á grúfu með hendina svona upp við mig. Og það er eina sterka minningarbrotið sem ég á“. Ítrekað kom fram í framburði hennar að hún hafi legið á grúfu, fundið gífurlegan sársauka og séð aðra hönd sína og hús nafngreinds manns útundan sér þar sem hún lá. Tveir lögreglumenn hafa staðfest fyrir dómi að frásögn X að morgni 22. september hafi verið með þeim hætti sem greinir í lögregluskýrslunni. Vinkona X gaf einnig skýrslu fyrir dómi en hún kveðst hafa komið á lögreglustöðina áðurnefndan morgun eftir að X hringdi í hana. Þar hafi X margendurtekið að hún hafi farið afsíðis til að kasta af sér vatni, en þá hafi maður skyndilega ráðist á hana og nauðgað henni. Hann hafi ýtt henni niður í „stéttina og moldina, hún talaði um bæði sko.“ Þá hafi maðurinn rifið í hárið á henni og haldið henni niðri. Ákærði heldur hins vegar fram að þau hafi haft þarna kynferðismök með fullu samþykki X. Í byrjun hafi hún legið á bakinu, síðan á hnjánum og loks aftur á bakinu og hafi samræði eingöngu verið um leggöng. Í áðurnefndri skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á X segir meðal annars: „Neðan nafla ... í húðfellingu er gras.“ Þessa atriðis er einnig getið í niðurstöðu skýrslunnar. Af hálfu ákæruvaldsins er byggt á því að þetta styðji frásögn X um að samræðið hafi orðið meðan hún lá á maganum á jörðinni, sem fær samrýmst lýsingu hennar á því hvernig ákærði hafi haldið henni fastri meðan hann nauðgaði henni. Rannsókn lögreglu á ummerkjum á fatnaði hennar gefur hins vegar ekki einhlítar vísbendingar um þetta, en moldarkám fannst bæði á bakhluta hans og á framhlið jakka hennar og hlíratopps. Í hinum áfrýjaða dómi er framburður vitna ítarlega rakinn og gerð grein fyrir öðrum sönnunargögnum í málinu. Framburður X er þar metinn trúverðugur, en framburður ákærða ótrúverðugur. Með vísan til forsendna héraðsdóms og að gættu því sem að framan var getið eru sannaðar þær sakir, sem ákærði er borinn í málinu. Háttsemi hans er réttilega heimfærð til refsiákvæða. Refsing ákærða er hæfilega ákveðin í héraðsdómi. X hefur hlotið verulegan miska við brot ákærða, svo sem nánar er lýst í héraðsdómi. Að öllu virtu er fjárhæð miskabóta til hennar ákveðin 1.500.000 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans svo og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Andrzej Kisiel. Ákærði greiði X 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. september 2007 til 18. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 622.384 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ragnars Baldurssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Ólafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara Í máli þessu er ákærða gefin að sök nauðgun aðfararnótt laugardagsins 22. september 2007 „á víðavangi suðaustan við hús nr. 23 við Kirkjuveg í Vestmannaeyjum, með því að hafa með ofbeldi haft samræði og endaþarmsmök við X og sumpart notfært sér að hún gat ekki spornað við háttseminni sökum ölvunar.“ Í ákæru greinir að við þetta hafi X hlotið „sár í endaþarmi, marbletti á útlimum, húðrispur á vinstri upphandlegg og tognun í vinstri litlafingri.“ I. Óumdeilt er að ákærði hafði kynferðismök við kæranda umrætt sinn að loknum dansleik um klukkan fimm að morgni. Framburður ákærða og kæranda er rakinn í héraðsdómi og eru þau tvö ein til frásagnar. Þá er þar rakinn framburður þeirra sem hittu kæranda á lögreglustöð og skýrslur sérfræðinga um ástand hennar. Héraðsdómur sakfellir ákærða í samræmi við ákæru. Til stuðnings þeirri niðurstöðu er vísað til framburðar kæranda en ekki síður til framburðar vitna um frásögn hennar í sinni viðurvist og að kærandi hafi verið í mikilli geðshræringu er hún kom á lögreglustöð þá um nóttina. Einnig er vísað til lýsingar Karls Björnssonar heimilislæknis á líkamlegu og andlegu ástandi kæranda við skoðun, en hann annaðist réttarfræðilega skoðun á henni sem mun hafa hafist klukkan 06:30 þá um morguninn. Vísað er til læknisfræðilegra gagna og síðari sálfræðiskýrslna og nefnt að framburður þeirra vitna sem skýrslur gáfu um ástand kæranda eftir atvikið hafi verið trúverðugur. Einnig er tiltekið að ekki sé komið fram að samdráttur hafi verið með ákærða og kæranda á skemmtistaðnum Lundanum umrætt kvöld og talið ótrúverðugt að kærandi hafi viljað þýðast ákærða án nokkurs aðdraganda eða orðaskipta þeirra í milli. Í héraðsdómi er sagt frá því að áðurnefndur Karl Björnsson hafi metið lýsingu kæranda trúverðuga. Þá er fjallað um greiningu sálfræðinema á ástandi hennar þremur dögum síðar og svo sálfræðings nokkru eftir það, sem og umsögn Kjartans B. Örvar sérfræðings í lyflækningum og meltingarsjúkdómum er kvað á um starfræna truflun á endaþarmshringvöðva kæranda. Skýrslur þeirra eru raktar í héraðsdómi og vísað til þess að þessi vitni mátu það svo að kærandi hefði orðið fyrir kynferðisofbeldi. II. Ég er ósammála niðurstöðu héraðsdóms og meirihluta dómenda og tel að sýkna beri ákærða af sakargiftum. Ekki verður hjá því komist að rekja nokkur atriði úr skýrslum ákærða og vitna fyrir dómi frekar en gert hefur verið einkum sum þau er horfa ákærða til hagsbóta og ekki hafa verið gerð nægileg skil að mínu áliti. Um önnur atriði vísast til þess sem að framan greinir, héraðsdóms og atkvæðis meirihluta dómenda. Um málsatvik sagði kærandi fyrir dómi að hún myndi eftir því að hafa verið á skemmtistaðnum Lundanum og að hafa dansað þar við vinkonu sína. Þá sagði hún: „Næsta sem ég man það er bara að ég ligg á grúfu og finn bara gífurlegan sársauka og ég lá á grúfu með hendina svona upp við mig. Og það er eina sterka minningarbrotið sem ég á. Og næsta er það bara að ég verð, lít niður á mig, er einhvers staðar að labba, ég veit ekkert hvaða leið ég labba, og þá tek ég eftir því að ég er bara í einum skó, steig í poll eða eitthvað sem ég verð vör við það. Og næsta sem ég man það er bara, ég sé lögreglustöðina bara svona í ljósi og það er það sem ég man. Man eftir röddinni í Pétri lögreglumanni man að hann talaði einhvers staðar hér. Þannig að meira á ég ekki til.“ Hins vegar nefnir kærandi hvorki með skýrum hætti hvernig ákærði hafi beitt hana kynferðisofbeldi né getur hún þess fyrir dómi að hún hafi verið að kasta af sér þvagi er ráðist var að henni og að hún hafi sumpart vegna ölvunar ekki getað spornað við ofbeldi árásarmanns. Lögregluskýrslur voru ekki bornar undir kæranda við meðferð málsins fyrir dómi. Af niðurstöðu rannsóknar á blóðsýni sem tekið var af kæranda eftir atvik verður ekki dregin örugg ályktun um ölvunarástand hennar á þeim tíma er atvik gerðust. Ákæruvaldið vill miða við að kærandi hafi verið ofurölvi. Hjá lögreglu komst kærandi hins vegar svo að orði að hún hafi „ekki verið ofurölvi“ og lýsa vitni ekki ástandi hennar þannig. Um þetta segir til að mynda í framangreindri skýrslu Karls Björnssonar heimilislæknis sem eins og áður segir hitti kæranda klukkan 06:30 þá um morguninn að hún hafi verið „svolítið ölvuð“. Í skýrslum sínum hjá lögreglu og fyrir dómi lýsir kærandi því ekki að hún hafi hitt ákærða á skemmtistaðnum, en vitni bera þó um að hún hafi sagt þeim að hún hafi talað ensku við útlending á skemmtistaðnum. Framburður ákærða var stöðugur við alla meðferð málsins um að hann hafi hitt kæranda á skemmtistaðnum, farið með henni þaðan og gengið að grasbala bak við hús þar við þar sem þau hafi haft kynmök. Eftir kynferðismökin, sem ekki hafi verið í endaþarm, hafi kærandi ekki viljað þiggja aðstoð sína við að rísa á fætur. Ákærði kvaðst þá hafa hagað sér kjánalega en viðbrögð hans hefðu verið þau að kveðja kæranda og fara á hótelið þar sem hann dvaldi. Ákærði gat þess að hann hefði daginn eftir skýrt vini sínum Richard Vrtiel frá atvikum. Í hinum áfrýjaða dómi er tiltekið að ekki sé fram komið að nokkur samdráttur hafi verið með ákærða og kæranda, en sagt að vitnið Sæþór Þorbjarnarson hafi þó borið um að honum hafi fundist þau yfirgefa veitingastaðinn saman eftir lokun. Um þetta bar vitnið fyrir dómi að hann hafi séð þau ganga „út í sömu andránni bara og mjög þétt þannig séð“. Er það í samræmi við skýrslu hans hjá lögreglu. Hins vegar er ekki getið í héraðsdómi um skýrslu vitnisins Richard Vrtiel hjá lögreglu þar sem telja verður að hann skýri frá samdrætti ákærða og kæranda inni á veitingastaðnum nokkuð á sömu lund og Sæþór. Kvaðst hann hafa séð ákærða spjalla við stúlku þar inni og hafi farið vel á með þeim, án þess þó að þau væru sjáanlega að reyna við hvort annað, eins og komist var að orði. Tók vitnið fram að þau hefðu talað saman á ensku, en ákærði hafi þó talað lélega ensku. Þau hefðu síðan yfirgefið staðinn saman. Þá var bókað eftir vitninu að ákærði hefði hitt sig daginn eftir og sagt að hann hefði haft kynmök við konuna sem farið hefði með honum af veitingastaðnum og það hefði verið utandyra. Ákærði hefði sagt sér að kynmökin hefðu verið með vilja þeirra beggja en að þeim loknum hafi konan sagt ákærða að hún hefði ekki viljað þetta. Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Því hefur skýrsla vitnis hjá lögreglu takmarkað sönnunargildi að öllu jöfnu. Skýrsla Richard hjá lögreglu, ásamt framburði Sæþórs, styður hins vegar framburð ákærða um samdrátt milli hans og kæranda. Þá má hafa í huga að vitnið Richard kveður ákærða hafa sagt sér frá atvikum strax daginn eftir með líkum hætti og ákærði skýrði síðar frá hjá lögreglu og fyrir dómi. Ekkert er upplýst um hvort og þá hvernig reynt var að hafa upp á vitninu til skýrslugjafar fyrir dómi. Að teknu tilliti til þessa og ákvæða 45. gr. laga nr. 19/1991 hefði því héraðsdómur átt að styðjast við skýrslu þessa vitnis hjá lögreglu þegar komist var að niðurstöðu í málinu samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laganna í stað þess að hafa hana að engu. III. Marblettum á útlimum kæranda og húðrispum sem nefndar eru í ákæru er ekkert frekar lýst þar, en í héraðsdómi er rakið áverkavottorð Karls Björnssonar læknis um þessi atriði. Eins og áður segir kveður ákærði kynferðismökin hafa verið með fullu samþykki kæranda. Í byrjun hafi hún legið á bakinu, síðan á hnjánum og loks aftur á bakinu og hafi kynferðismökin einungis verið um leggöng. Ákærði er hins vegar sakfelldur fyrir að hafa með ofbeldi haft kynferðismök við kæranda í endaþarm og er umsögn Kjartans B. Örvar læknis um starfræna truflun í endaþarmsvöðva kæranda einkum fært fram til sönnunar fyrir þessari háttsemislýsingu, sem og rifa í endaþarmi. Hefur ákæruvaldið einnig bent á að slík mök séu frekar til sönnunar fyrir því að ákærði hafi beitt kæranda ofbeldi umrætt sinn. Líta verður til þess að kærandi hefur hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi borið að um endaþarmsmök hafi verið að ræða og ekkert vitna segir kæranda hafa getið um slíkt. Auk þessa er í skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á kæranda ritað svofellt eftir kæranda um þetta atriði: „Segir að hann hafi nauðgað sér. Heldur að það hafi verið um leggöng. Spurð um endaþarmsmök segist hún ekki viss og muni það ekki.“ Í þessari skýrslu er þess getið að blóðblettur hafi verið á endaþarmi úr rifu. Þá segir: „Sár í endaþarmi vekja grun um þvingaðar samfarir um endaþarm. Sýni voru tekin frá endaþarmi og leggöngum til sæðisrannsókna.“ Rifa sú sem um ræðir er í áverkavottorði Karls Björnssonar læknis sögð vera „ca. 0,5 cm út í húðina“. Í vottorði um réttarlæknisfræðilega skoðun var fyrst talað um að staðsetning rifunnar hefði verið „kl. 5“, en í áverkavottorði Karls síðar að hún hafi verið „kl. 1“. Ekki var getið um það í vottorðinu að blætt hafi úr sárinu, heldur hafði læknirinn fyrst orð á því við aðalmeðferð málsins, eða rúmum fimm mánuðum eftir atvik. Auk þess kom fram hjá lækninum að sýni það sem sagt er hafa verið tekið úr endaþarmi hafi að líkindum í raun aðeins verið tekið úr endaþarmsopi. Sýnið gaf jákvæða svörun við sæðiskönnun, sem og bæði þau sýni sem tekin voru úr leggöngum kæranda. Er allt framangreint til stuðnings því sem ákærði hefur haldið staðfastlega fram að um kynferðismök í leggöng hafi verið að ræða en ekki í endaþarm og hafi hann fellt sæði til kæranda. Ekki verður fallist á að grasstrá sem fannst neðan á nafla kæranda hafi sérstaka þýðingu um sönnun á sekt ákærða um mök í endaþarm meðan hún lá á maganum. Helgast það meðal annars af því að grasstrá eða mold fundust ekki síður á bakhlið en framhlið fata kæranda og meðal annars í hnéhæð buxna hennar. IV. Kynferðisbrot eins og það sem ákærða er gefið að sök er alvarlegt afbrot og hefur einatt verulegar afleiðingar fyrir þann sem fyrir því verður. Verður ekki dregið í efa það mat sérfræðinga að slíkt brot geti leitt til þess að þolandi muni lítt eða óljóst eftir atvikum, eins og kærandi kveðst gera. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að hér er um að ræða sönnun í sakamáli þar sem kærandi og ákærði eru ein til frásagnar og ber dómara að lögum skylda til að túlka vafa ákærða í hag. Mat héraðsdóms á trúverðugleika framburðar ákærða og vitna kemur ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti samkvæmt 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Hins vegar eru að framan nefnd nokkur atriði sem telja verður ákærða í hag varðandi sönnun um sekt hans og jafnframt bent á ýmislegt sem leiðir líkur að því að niðurstaða héraðsdóms um sönnunarmat kunni að vera röng svo einhverju skipti um úrslit máls, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Ég tel þó ekki þörf á að málinu verði vísað til nýrrar meðferðar í héraði samkvæmt ákvæðinu en í því sambandi ber einkum að líta til þess sem áður segir að kærandi og ákærði eru ein til frásagnar um það sem ákært er fyrir en eins og áður er rakið eru skýrslur kæranda, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, brotakenndar og ekki í samræmi við háttsemislýsingu í ákæru. Að öllu þessu sögðu og með vísan til 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 er varhugavert, gegn staðfastri neitun ákærða, að telja sekt hans sannaða og verður ekki talið að lýsingar vitna á ástandi kæranda fái breytt þessari niðurstöðu. Að þessari niðurstöðu fenginni þarf ekki að taka afstöðu til þess hvort brotinn hafi verið réttur á ákærða samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, með því að gefa honum ekki kost á að hafa löggiltan túlk sér til aðstoðar við yfirheyrslur fyrir héraðsdómi þannig að ómerkja beri héraðsdóm og vísa málinu í hérað á ný. Því tel ég að sýkna beri ákærða af kröfu ákæruvaldsins. Einnig beri að vísa framkominni skaðabótakröfu kæranda frá héraðsdómi samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 og fella allan sakarkostnað á ríkissjóð samkvæmt 1. mgr. 166. gr. sömu laga. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 7. mars 2008. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 15. janúar sl. á hendur Andrzej Kisiel, kt. [...], pólskum ríkisborgara, Hafnarbraut 4, Kópavogi „fyrir nauðgun aðfaranótt laugardagsins 22. september 2007, á víðavangi suðaustan við hús nr. [...] við [...] í [...], með því að hafa með ofbeldi haft samræði og endaþarmsmök við X og sumpart notfært sér að hún gat ekki spornað við háttseminni sökum ölvunar. Við þetta hlaut X sár í endaþarmi, marbletti á útlimum, húðrispur á vinstri upphandlegg og tognun í vinstri litlafingri. Telst þetta varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992 og 3. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Af hálfu X, kt. [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 3.000.000, auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. september 2007 til þess dags er mánuður er liðinn frá því bótakrafa þessi er kynnt ákærða, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Mál þetta var þingfest 18. janúar sl. og kom ákærði þá fyrir dóm og neitaði sök. Aðalmeðferð málsins var haldin á Selfossi 4. febrúar sl. og var málið dómtekið að loknum munnlegum málflutningi. Verjandi ákærða krafðist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, frávísunar á framkominni bótakröfu og málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins. Réttargæslumaður kæranda, Páley Borgþórsdóttir, hdl., krafðist þess að krafa hennar næði fram að ganga og henni yrði dæmd hæfileg þóknun samkvæmt framlögðum reikningi. Málavextir. Í frumskýrslu lögreglu og færslu í dagbók kemur fram að kærandi, X, kt. [...],[...],[...], hafi komið á lögreglustöðina í [...] laugardaginn 22. september 2007 kl. 05:55 í mikilli geðshræringu. Hafi hún verið grátbólgin, í krumpuðum svörtum buxum með moldarblett á hægra hné og einungis í öðrum skónum. Eftir að hafa rætt við kæranda í um tíu mínútur hafi hún tjáð lögreglumanni að henni hefði verið nauðgað utan við skemmtistaðinn A skömmu áður. Hefði atvikið átt sér stað í portinu aftan við B og hefði útlendingur komið fram vilja sínum gagnvart henni þar. Hún kvaðst hafa verið að dansa inni á A um nóttina ásamt vinkonum sínum af árgangsmóti. Taldi hún sig hafa dansað með manninum þar eins og komist er að orði í skýrslunni. Eftir lokun staðarins hafi hún ætlað að halda heim á leið en fyrst komið við í sundinu við B til þess að pissa. Hefði hún verið búin að leysa niður um sig buxurnar er maðurinn hefði komið skyndilega aftan að henni, skellt henni í jörðina og komið fram vilja sínum gagnvart henni þar. Eftir atvikið kvaðst kærandi hafa gengið rakleitt að lögreglustöðinni til þess að tilkynna verknaðinn. Sökum geðshræringar hafi hún mjög takmarkað getað tjáð sig um atburðinn eða gefið haldbærar upplýsingar. Hún hafi sagt gerandann hafa talað góða ensku og hefði hann verið dökkhærður og grannur. Kærandi var þegar færð á Heilsugæslustofnunina til rannsóknar. Kærandi mætti til skýrslutöku hjá lögreglu kl. 15:10 sama dag en þá kvaðst hún ekki muna eftir atvikinu þrátt fyrir að hafa reynt að rifja það upp. Hún kvaðst hafa verið stödd í C kvöldið áður og fram á nótt þar til dansleik lauk þar um kl. 03:00. Hafi hún þá farið á A ásamt nokkrum vinkonum sínum og hafi þær dansað þar. Ekki mundi hún eftir að hafa dansað við karlmann þar inni. Hún kvaðst ekki muna eftir því þegar hún fór út og það eina sem hún mundi hafi verið að höfði hennar hafi verið þrýst niður. Þá kvaðst hún muna eftir því að hún hafi einungis verið í öðrum skónum á leiðinni á lögreglustöðina. Hún kvaðst muna eftir sér á lögreglustöðinni en kvaðst ekki muna hvernig hún hafi komist þaðan á sjúkrahúsið. Hún kvaðst ekki geta sagt til um hversu mikið hún drakk, en sagðist hafa verið undir áhrifum áfengis. Kærandi gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 15. nóvember sl. og lýsti þá nánar áfengisneyslu sinni. Hún kvaðst hafa drukkið talsvert af hvítvíni í C en hún hafi ekki verið ofurölvi er hún kom í A. Hún kvaðst hafa smá minningabrot frá veru sinni þar. Hún kvaðst muna eftir vinkonum sínum þeim D og E þar sem þær hafi verið að dansa. Hún mundi ekki hvort hún keypti áfengi á barnum. Hún mundi ekki eftir því að hafa verið að ræða við ókunnuga á skemmtistaðnum og ekki mundi hún eftir því hvort útlendingar hefðu verið þar inni. Næsta minningarbrot kvað hún vera er hún lá á grúfu og fann fyrir gríðarlega miklum sársauka. Hún kvaðst hafa verið með vinstri hönd kreppta að líkamanum og hafi hægri vangi hennar numið við jörðina og hún horft á krepptan hnefa sinn. Hún kvaðst muna eftir að hafa horft í norðurátt að húsi sem hún þekkti. Hún kvaðst við þennan gríðarlega sársauka í raun ekki hafa gert sér grein fyrir því hvað væri að gerast og hún mundi ekki eftir því hvað gerðist í framhaldinu þar sem hún hefði legið á grúfu. Þá hafi undanfarið verið að koma fram hjá henni minningarbrot um að hún hafi verið að kasta af sér þvagi upp við hvíta girðingu. Lögregla rannsakaði og ljósmyndaði vettvang og við þá rannsókn fundust nærbuxur kæranda á götu nokkrum tugum metra frá ætluðum vettvangi. Ákærði var handtekinn á [...] kl. 18:55 sama dag og kannaðist hann við að hafa hitt konu fyrir utan skemmtistað í [...] aðfaranótt laugardagsins og haft samfarir við hana með vilja þeirra beggja. Kvaðst hann hafa hitt konuna rétt fyrir lokun í anddyri skemmtistaðarins og hafi hann blikkað hana. Hún hafi svarað því með látbragði og þau farið saman út. Þau hafi síðan haft kynmök utandyra í grennd við skemmtistaðinn og hafi konan leitt hann þangað. Hann kvað konuna hafa lagst á bakið í upphafi og hann farið ofan á hana og sett getnaðarliminn inn í hana. Hann hafi síðan gefið til kynna að hann vildi taka hana aftan frá og hafi hann hjálpað henni að snúa sér þannig að hún var á hnjánum og hafi þetta gerst án allrar nauðungar. Hafi hún síðan farið á bakið aftur og hann fellt sæði til hennar. Hann kvaðst ekki hafa notað smokk. Hann kannaðist ekki við að hafa haft samfarir í við konuna í endaþarm. Ákærði var sama dag og hann var handtekinn færður á Heilbrigðisstofnun Suðurlands til réttarskoðunar og var aflað lífsýna af honum til nánari greiningar. Hann var einnig færður til læknisrannsóknar og fannst þá smá roðablettur bak við vinstra eyra, þá var smáskeina á hnúa hægri handar, ca 3 mm sem virtist nýleg. Framan á vinstra læri virtist vera far eða rispa, ca 5 cm löng, sem læknir taldi allt eins geta verið nokkurra daga gamalt. Kærandi var samdægurs flutt á Heilbrigðisstofnunina í [...] til rannsóknar. Samkvæmt skýrslu Karls Björnssonar, læknis, kom hún þangað kl. 06:30 og nokkru síðar voru tekin úr henni blóð- og þvagsýni til alkóhólrannsóknar. Samkvæmt niðurstöðu Guðlaugar Þórsdóttur læknis hjá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði reyndist alkóhól í blóði vera 1,50‰, en í þvagi 2,55‰. Segir í vottorðinu að hlutaðeigandi hafi verið undir áhrifum áfengis þegar blóðsýnið var tekið og bendi styrkur alkóhóls í þvagi til þess að styrkur alkóhóls í blóði hafi verið fallandi þegar sýnin voru tekin. Karl Björnsson segir kæranda hafa verið í andlegu losti og átt erfitt með að muna atburði. Hún gráti, stari fram fyrir sig og sé sein til svara. Hann hefur eftir henni að hún hafi verið á árgangsmóti og verið að skemmta sér á veitingastaðnum A. Eftir skemmtun hafi hún farið bak við B til að pissa og hafi maður, útlendingur sem hún kunni ekki að nefna eða lýsa, ráðist þar að henni, komið aftan að henni og ýtt henni niður á magann og haldið henni. Hún segi hann hafa nauðgað sér og heldur að það hafi verið um leggöng. Hún kvaðst ekki viss um endaþarmsmök og ekki muna eftir þeim. Fram kemur í skýrslu læknisins að föt hennar, buxur og jakki, hafi verið óhrein og hafi hún verið nærbuxnalaus við skoðun. Þá kemur fram að hún hafi verið með marblett á vinstri upphandlegg innanvert og hrufl utanvert á handleggnum. Sár eða rifa sjáist í endaþarmi við kvenskoðun og sést það liggja inn í endaþarminn og sé rifan ca 0,5 cm út í húðina. Sárið sé grunnt en þó vel greinanlegt. Engin áverkamerki sáust á sköpum. Önnur áverkamerki segir læknirinn vera 3x3 cm marblett ofanvert á báðum olnbogum. Á vinstra hné sé mar framan á hnéskelinni og mar á vinstri jarka, ca 5x5 cm. Innanvert á báðum hnjám séu litlir marblettir og þá sé marblettur ca 4x4 cm á hægri sköflungi. Þá sé kærandi með verk í vinstra litlafingri, hún sé aum yfir metacarpus V. lið og aum við hliðarsveigju eins og liðband hafi tognað. Hún hafi eymsli með nefrótinni hægra megin og sé aum viðkomu þar. Hún sé með vöðvaverki í handleggjum og höndum og sé þreifiaum í framhandleggjum, upphandleggjum og yfir öxlum. Segir Karl þetta einkenni sem sjáist við mikil átök eða vöðvavinnu og/eða eftir mikla spennu og séu einkenni sem oft komi ekki fram fyrr en eftir 1-2 daga. Sýni voru tekin úr leggöngum og endaþarmi kæranda til sæðisrannsóknar og rannsókn á þeim gaf jákvæða svörun við AP sæðisprófi. Sýnin voru prófuð áfram með ABA p30 staðfestingarprófi og gáfu þau jákvæða svörun. Þann 17. október sl. 2006 voru send til DNA-greiningar hjá Rettsmedisinsk Institutt við háskólann í Osló sýni sem safnað var í þágu rannsóknar málsins. Í niðurstöðu rannsóknarstofunnar dagsettri 11. desember sl. sama ár kemur fram að sýnin hafi verið rannsökuð með DNA greiningaraðferðum og hafi sýni sem tekin voru úr leggöngum og endaþarmi reynst við frumrannsókn innihalda mikið magn sáðfruma og þekjufruma. Voru frumugerðir sýnanna aðskildar og þær rannsakaðar og DNA snið hvorrar frumugerðar ákvörðuð. Leiddu niðurstöður þeirra greininga í ljós að DNA snið sáðfrumuhluta sýnanna var hið sama og DNA snið ákærða og verði þau sýni því rakin til hans. Þá kom í ljós að DNA snið þekjufrumuhluta sýnanna var hið sama og DNA snið kæranda. Í niðurstöðunni kemur fram að líkurnar á að finna sams konar snið frá óskyldum einstaklingi sé ávallt minni en 1:1.000.000.000. Lögð hefur verið fram í málinu umsögn Kjartans B. Örvars, læknis, sérfræðings í lyflækningum og meltingarsjúkdómum, dagsett 11. janúar sl. Kemur þar fram að næstu daga eftir atvikið hafi kærandi verið með særindi við endaþarminn, hafi blætt frá honum og hún átt erfitt með að sitja. Hafi hún fljótlega farið í sigmoidscopiu hjá Bjarna Þjóðleifssyni á LSH og hafi þá komið í ljós yfirborðslegar afrifur. Hún hafi eftir það ekki orðið vör við hægðarleka en verkurinn sé minni eða nánast horfinn. Hún geti hins vegar engan veginn hafið hægðarlosun og finnist hún ekki geta myndað þrýsting eða rembing þar niðri og þurfi að teygja sig og reigja sig aftur til að geta komið hægðum frá sér. Sé þetta stöðugt vandamál og valdi henni erfiðleikum og kvíða. Hún hafi engin einkenni haft frá endaþarmssvæði fyrir þennan áverka og hafi aldrei stundað endaþarmskynklíf. Við skoðun Kjartans var ekki að sjá sár við endaþarmsopið og við lauslega þreifingu á endaþarmsopi hafi ekki verið að finna nein merki um fistulu núna og væri palperalinea dentatum allan hringinn. Var það álit hans að samkvæmt sögu og klíník, þar sem vöðvar væru eðlilegir og endaþarmsómskoðun eðlileg, væri kærandi með klassísk einkenni fyrir anismus sem í hennar tilviki tengist án efa kynferðislegu ofbeldi. Fyrir liggur í málinu vottorð Thelmu Gunnarsdóttur, meistaranema í sálfræði dagsett 28. janúar sl. Þar kemur fram að hegðun og líðan kæranda beri skýr merki um áfallastreituröskun. Vekji þættir tengdir atburðinum (t.d. erlent tungumál) hjá henni sterk líkamleg tilfinningaviðbrögð sem geri það að verkum að hún forðist tilteknar aðstæður. Hún upplifi sig fjarlæga öðru fólki, hafi minnkaðan áhuga á þátttöku í félagslífi og minnkaða getu til að upplifa eðlilegar tilfinningar. Hún hafi þrálát einkenni örvunar sem birtist í svefnörðugleikum, pirringi og lítilli einbeitingu. Hún muni enn ekki mikilvæga þætti tengda atburðinum sem sé þekkt sem verndandi þáttur í upplifun áfalls (trauma). Þrátt fyrir að betra jafnvægi sé komið á tilfinningar kæranda og líðan í dag þurfi lítið til að hún bresti í grát. Hafi þessi einkenni haft víðtæk áhrif á daglegt líf kæranda, s.s. á starfsgetu, þátttöku í félagslífi, hvíld, næringu og almenna líðan. Þá upplifi hún enn sár líkamleg einkenni sem minni hana stöðugt á atburðinn, en um sé að ræða einkenni sem ekki hafi verið fyrir hendi áður. Þá hefur verið lagt fram vottorð Valgerðar Magnúsdóttur, sálfræðings, dagsett 30. janúar sl., en hún mun hafa átt 7 viðtöl við kæranda frá 5. október sl. Segir í vottorðinu að líðan kæranda á þessum tíma hafi einkum einkennst af dofa, minnisleysi, einbeitingarerfiðleikum og skorti á úthaldi. Auk þess hafi hún daglega glímt við alvarlegar og kvalafullar meltingartruflanir sem séu þekkt afleiðing af nauðgun og hafi ekki verið til staðar áður. Kvað Valgerður ástand kæranda uppfylla formlega skilgreiningu á langvarandi áfallaröskun og hafi andlegar og líkamlegar afleiðingar atviksins valdið henni miklum daglegum þjáningum. Taldi hún kæranda hafa þörf fyrir langvarandi sálfræðiaðstoð. Lagt hefur verið fram í málinu vottorð Veðurstofu Íslands um veður í [...] kl. 05:00 umræddan dag. Þar kemur fram að hiti hafi verið 7,3ºC, austsuðaustan 7,3 m/s. Ákærða var birt skaðabótakrafa kæranda við þingfestingu málsins og hafnaði hann henni. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann og vinur hans hafi ætlað að fara á diskótek, en þetta hafi verið síðasta kvöldið sem þeir voru í [...]. Þeir hafi ætlað að fara heim í Kópavog daginn eftir. Þeir hafi fengið sér nokkra bjóra á skemmtistað og milli kl. þrjú og fjögur hafi þeir ætlað að fara og hann farið fram. Þá hafi hann séð þar vin sinn sem heitir Risart og þar hafi verið stúlka sem hann kannaðist við. Hann kvaðst hafa heilsað stúlkunni, en þetta hafi verið tveim til þremur metrum frá aðal útihurðinni. Hinum megin við hafi staðið stúlka sem hann hafi blikkað og vikið sér að henni og hafi hún verið fús að fara út með honum. Hann kvaðst aldrei hafa séð þessa stúlku áður og kvað hann þau ekkert hafa talað saman, enda kunni hann hvorki ensku né íslensku. Þau hafi farið saman út, hann hafi haldið með hægri hendi yfir bakið, haldið utan um hana og hún hafi haldið hinum megin frá um mittið á honum. Þannig hafi þau gengið út, yfir götuna og á bak við B. Þar á bak við B hafi þau kysst tvo stutta kossa og þá hafi stúlkan tekið í höndina á honum og þau gengið yfir bílastæði. Stúlkan hafi þá opnað tölu á buxum hans og þá hafi hann farið meira úr þeim. Hann hafi hjálpað henni að leggjast niður og klætt hana úr þröngum fatnaði af öðrum fætinum, hann vissi ekki hvort um buxur eða sokkabuxur var að ræða. Þau hafi byrjað að hafa mök, hún hafi verið á bakinu til að byrja með og hafi þetta tekið alls u.þ.b. 4 – 5 mínútur. Svo hafi hún farið á fjóra fætur og þannig hafi þau haldið áfram. Þau hafi klárað mökin með því að hún lagðist á bakið aftur og þannig hafi þau hætt. Ákærði kannaðist ekki við að um harkaleg kynmök hefði verið að ræða og hann neitaði því að hafa haft samfarir við kæranda um endaþarm. Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við nein mótmæli af hennar hálfu og kvaðst hann hafa fundið að hún vildi hafa kynmök við hann. Eftir að hann hafi verið búinn að klæða sig í buxurnar hafi hann ætlað að bjóða henni að hjálpa henni á fætur, en þá hafi hún bara sagt stutt nei og hafi hún ekki virkað reið. Ákærði kvaðst kannski hafa hagað sér bjánalega þá, vegna þess að hann hefði kannski átt að vera lengur eftir, en hann kvaðst hafa þakkað fyrir og gengið í burtu. Ákærði taldi að frá því hann blikkaði kæranda og þar til samförunum lauk hafi liðið um 20 mínútur. Ákærði mundi ekki eftir því að kærandi hefði kastað af sér vatni þarna á vettvangi. Hann kvað hafa sést greinilega að kærandi var ekki edrú en honum fannst hún ekki hafa verið mjög ölvuð. Hann kvaðst sjálfur hafa drukkið nokkra bjóra og því ekki verið edrú. Hann kvaðst hafa farið stystu leið heim sín og farið svo að sofa. Kærandi skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi verið á árgangsmóti í C og eftir skemmtunina þar hafi hún ásamt fleirum farið á A. Hún kvaðst lítið muna eftir sér þar að frátöldum nokkrum minningabrotum. Hún mundi eftir að hafa dansað við vinkonu sína, að öðru leyti mundi hún ekki eftir að hafa farið inn á A. Hún kvaðst hafa reynt að rifja þetta upp og væri búin að tala við sálfræðing út af þessu en gæti engan veginn munað þetta. Það næsta sem hún kvaðst muna var að hún lá á grúfu og fann gífurlegan sársauka, en hún kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir hvaðan hann kom. Hún mundi eftir að hafa séð blátt hús sem hún kannaðist við. Hún kvaðst næst muna eftir sér á gangi og þá hafa tekið eftir því að hún var bara í einum skó. Hún gerði sér ekki grein fyrir hvaða leið hún gekk. Þá kvaðst hún muna eftir lögreglustöðinni og röddinni í Pétri, lögreglumanni. Þá kvaðst hún muna eftir vinkonu sinni á lögreglustöðinni en hún mundi ekki eftir því þegar hún fór á sjúkrahúsið. Hún kvað hafa farið að rofa til hjá sér þegar hún var í skoðun og var að gefa blóð- og þvagsýni. Hún mundi ekki eftir því að hafa talað við Karl lækni. Meira kvaðst hún ekki muna frá umræddu kvöldi. Hún kvaðst ásamt tveimur öðrum hafa drukkið hvítvínsflösku áður en hún fór á bekkjarmótið, þá hafi hún drukkið einn bjór og á skemmtuninni hafi hún drukkið hvítvín. Kærandi sá ákærða í dómsalnum en mundi ekki eftir því að hafa séð hann áður. Aðspurð hvort einhvern tíma hafi hvarflað að henni að þetta hafi kannski verið eitthvað sem gerðist með hennar vilja, þetta væri eitthvað sem hún myndi ekki svaraði kærandi því til að það hvarflaði ekki að henni að fara út af skemmtistað með einhverjum bak við hús. Það væri ekki hún. Kærandi kvaðst búa ein og ekki eiga börn og færi hún á skemmtistað og vildi sofa hjá einhverjum, þá kæmi hann heim með henni. Kærandi kvað þetta atvik hafa haft gífurlegar afleiðingar fyrir sig. Hún kvaðst ekki hafa getað haft hægðir síðan og hafi verið að leita sér aðstoðar við því. Það sé eiginlega búið að rugla vöðvana, þegar fólk ætli að hafa hægðir slaki það á en í hennar tilviki herpist vöðvarnir og loki. Hafi þetta háð henni hvern einasta dag og minni hana á þetta. Hún kvaðst hafa dregið sig í hlé, fundist best að vera heima hjá sér eða heima hjá móður sinni og lítið farið út. Hún kvaðst hafa fengið svefnlyf til að hjálpa sér að sofna og hafi verið á þeim síðan. Hún kvaðst hafa hafið viðbótarnám í tveimur fögum í Kennaraháskólanum, en ekki getað tekið prófin í desember í öðru faginu, enda hafi hún ekki getað einbeitt sér að lestri. Vitnið Þorsteinn Jóhann Þorsteinsson, lögreglumaður, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi verið staddur einn inni á lögreglustöð í [...] þegar kærandi kom inn í mikilli geðshræringu, mjög tætingsleg, í skítugum fötum, krumpuðum og á öðrum skónum. Henni hafi verið mjög mikið niðri fyrir og ekkert getað sagt í rauninni hvað var að. Hann hafi hleypt henni inn og sagt henni að fá sér sæti og reynt að fá upp úr henni hvað hefði gerst. Eftir einhverjar mínútur hafi hún sagt að sér hafi verið nauðgað. Hann kvaðst þá hafa hringt í lögreglumanninn sem var á vaktinni og sagt honum að koma. Hann hafi komið um tveimur mínútum síðar en mjög erfiðlega hafi gengið að fá upp úr kæranda hvað hefði gerst en smám saman hefði hún sagt frá því. Kvaðst hún hafa verið inni á A að skemmta sér og verið að dansa við einhvern útlending. Hún hafi svo farið út eftir að staðnum lokaði og ætlað að pissa í porti við B. Þá hafi einhver útlendingur komið aftan að henni, hrint henni niður og nauðgað henni. Hún kvaðst hafa gengið beint á lögreglustöðina eftir þetta. Farið hafi verið með kæranda á sjúkrahúsið og eftir það hafi þeir farið með hana til þess að átta sig á vettvangi. Hafi kærandi þá greinilega virst átta sig á aðstæðum og þar hafi skórinn hennar fundist. Hafi kærandi lýst manninum þannig að hann hafi verið grannur og dökkhærður og talað ensku. Vitnið Pétur Steingrímsson, lögregluvarðstjóri, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi verið beðinn að koma á lögreglustöðina og þegar hann hafi komið inn hafi hann séð konu sitja inni á varðstjóraherberginu á stól í hnipri og hafi hún grátið mikið og verið með ekka. Hann kvaðst hafa reynt að hugga hana og tala við hana, en geðshræringin hafi verið svo mikil að hann hafi eiginlega engu sambandi náð við hana. Þegar hann hafi fengið hana til að taka hendur frá andlitinu hafi hann kannast við hana. Hún hafi verið öll grátbólgin og fannst honum hún eitthvað víðs fjarri, augun starandi og það hafi verið eins og hún væri einhvers staðar í burtu. En samt kvaðst hann hafa séð sársauka og hræðslu í augunum á henni, mikinn sársauka og mikla hræðslu og þegar hann hafi reynt að ræða við hana hafi hún í fyrstu ekki munað neitt. Hann kvaðst hafa haft upp úr henni að hún hefði verið á fermingarmóti með fólki í C um kvöldið og nóttina og síðan hefði verið ákveðið einhvern tíma um nóttina að fara á dansleik á A. Hún hefði verið að dansa og m.a. hefði verið útlendingur á gólfinu, dökkhærður, grannur og eins og hún orðaði það og hefði hann talað góða ensku. Hún hefði talið að hún hefði dansað við hann. Þegar dansleik lauk hefði hún farið ein út og ætlað að taka leigubíl heim. Hún hefði farið á bak við B og pissað. Á meðan hefði þessi umræddi útlendingur komið og viti hún ekkert fyrr en hún hefði verið snúin niður og henni nauðgað, eins og hún hafi orðað það. Pétur kvaðst hafa hringt í vinkonu kæranda sem hafi komið á stöðina og fylgt henni á sjúkrahúsið. Hann kvað sér aldrei hafa dottið til hugar að kærandi væri undir áhrifum áfengis. Hún hafi verið í mikilli geðhræringu og örugglega í losti. Hann kvaðst vera búinn að vera lögreglumaður í [...] í yfir 20 ár, og lent í ýmsu, þurft að hafa afskipti af og tala við fólk út af slysum, veikindum, dauðsföllum og séð og heyrt og komið að fólki í alls konar ásigkomulagi, en hann kvaðst aldrei hafa séð manneskju í eins mikilli geðshræringu eins og kæranda þennan morgun. Hann kvað tilkynningu hafa borist frá lækninum um að kærandi hefði ekki verið í nærbuxum og hefði þá verið leitað að þeim og þær fundist á [...]. Hann vissi ekki hvort borið hefði verið undir kæranda hvort um hennar nærbuxur væri að ræða. Vitnið F skýrði svo frá fyrir dómi að hún væri vinkona kæranda og hefði hún farið á lögreglustöðina eftir að hún bað hana um að koma þangað. Hún kvað að kærandi hafi verið niðurbrotin, útgrátin, drulluskítug, hárið allt út í loftið og hafi verið ofsaleg sorg og vanlíðan yfir henni. Hafi kærandi síendurtekið að hún hafi farið bak við að pissa og svo hafi hún ekki vitað fyrr en útlendur maður hafi komið að henni. Hafi hún sagt honum að hún væri að pissa og hafi hún ekki vitað fyrr en hann hafi ráðist á hana og nauðgað henni. Hafi hún endurtekið þetta og verið í algjöru losti. Endurtók þetta ítrekað. Hafi hún lýst þessu nánar þannig að hann hefði komið þarna og nauðgað henni. Hann hafi ýtt henni niður og hafi hún ýmist talað um moldina og stéttina. Þá hafi hún sýnt vitninu hvernig hann hafi rifið í hár hennar og haldið henni niðri. Vitnið kvaðst hafa orðið vör við miklar breytingar á kæranda og fannst hræðilegt að sjá lífsneistann slokkna hjá svo lífsglaðri manneskju. Hún sitji bara heima og gráti yfir þessu og sé ofsalega vansæl, henni líði mjög illa og hún sé búin að eiga við líkamleg vandamál að stríða í kjölfarið. Vitnið G skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi séð kæranda vera að spjalla við vin sinn inni á A. Þá kvaðst hún hafa séð ákærða vera að dansa einan en hún kvaðst ekki hafa séð hann yfirgefa staðinn. Hún kvaðst ekki hafa séð meira til kæranda þarna um kvöldið. Vitnið H skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi verið í hljómsveit sem hafi verið að spila á A og kvaðst hann hafa orðið var við ákærða og kæranda undir lokin þegar verið var að loka staðnum. Fannst honum þau vera að yfirgefa staðinn saman þannig að kærandi hafi gengið á undan og ákærði á eftir. Hann kvaðst ekki hafa séð að þau töluðu saman og ekki hafa orðið var við snertingar á milli þeirra. Hann kvað kæranda hafa verið nokkuð ölvaða þetta kvöld. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við neitt um kvöldið sem benti til þess að þau væru saman. Hann kvaðst ekki hafa séð til þeirra eftir að þau voru farin út. Vitnið I skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi unnið við dyravörslu á A umrætt kvöld og kvaðst hann muna eftir því að hafa haft lítilleg afskipti af ákærða þar. Ítrekað aðspurður og eftir að skýrslugjöf hans hjá lögreglu hafði verið rifjuð upp fyrir honum kvaðst hann muna eftir tveimur mönnum, ákærða og félaga hans fyrir utan A eftir að staðnum hafði verið lokað. Hafi þeir verið að horfa í kringum sig og það gætu hafa verið einhver læti þarna fyrir utan. Vitnið J skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi séð ákærða og vin hans á A og hafi ákærði verið að reyna að fá stelpur til að dansa við sig en það hafi ekki gengið vel. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við ákærða fyrir utan og þá kvaðst hún hafa séð til kæranda inni á A að tala við vini sína af árgangsmótinu en ekkert eftir það. Vitnið D skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði orðið vör við að ákærði væri að dansa inni á A. Hann hafi verið að sniglast í kringum hópinn sem hún hafi verið í og hafi hann pirrað hana örlítið. Framburður hennar varpaði ekki frekari ljósi á málið. Vitnið Karl Björnsson, læknir, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi séð kæranda upp úr klukkan hálfsjö umræddan dag. Hún hafi þá verið í mjög slæmu ástandi, eiginlega sjokki. Erfitt hafi verið að fá frásögn í byrjun og hafi það tekið svolítinn tíma. Hún hafi verið í óhreinum fötum, blaut og moldug. Hún hafi skýrt svo frá að henni hefði verið nauðgað fyrir utan B af einhverjum ókunnum manni, sem hún þekkti ekki, útlendingi. Kvaðst hún hafa farið bak við húsið að pissa eftir ballið og það hafi komið maður aftan að henni og haldið henni niðri og nauðgað henni. Vitnið staðfesti þau læknisfræðigögn sem liggja fyrir í málinu og stafa frá honum. Hann kvað áverka hennar samræmast því að henni hefði verið haldið niðri aftan frá. Hún hafi lítið munað eftir þessu í byrjun og átt erfitt með að segja frá, verið tómleg til augna og grátið og verið í hnipri og í andlegu sjokki. Þá hafi púls hennar mælst 130 slög á mínútu en það sé til marks um kreppu og spennu. Öndun hafi verið hröð og sjáöldur víkkuð. Séu þetta spennueinkenni fyrst og fremst. Vitninu fannst frásögn kæranda mjög trúverðug. Hann taldi að blóð- og þvagsýni hefðu verið tekin í lok skoðunar eða um hálftíuleytið. Vitnið kvað kæranda hafa leitað til sín eftir þetta bæði út af vandræðum með svefn og þá hafi hún haft einkenni frá endaþarmi, hún hafi átt erfitt með að losa hægðir, var með verki. Henni hafi verið vísað til sérfræðings til rannsóknar út af því. Aðspurður hvort áverkar kæranda geti komið við samfarir án ofbeldis svaraði vitnið að það væri möguleiki en honum fannst það ólíklegt miðað við ástandið á kæranda að þær hafi verið með hennar samþykki. Vitnið Björgvin Sigurðsson, sérfræðingur í tæknideild hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu kom fyrir dóm, staðfesti sérfræðivinnu sína í máli þessu og gerði jafnframt grein fyrir niðurstöðum Rettsmedisinsk Institut í Osló. Hann kvaðst hafa rannsakað fatnað kæranda og nærbuxur sem fundist hafi annars staðar, en engin sýni hafi verið í buxum kæranda, þannig að ef að sæði hefði átt að leka frá leggöngum og aftur fyrir að endaþarmi, þá gerði hann ráð fyrir því að það myndi finnast sáðblettur í buxunum. Vitnið Thelma Gunnarsdóttir, sálfræðingur, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi hitt kæranda um þremur dögum eftir atvikið og hafi hún verið í mjög miklu áfalli, hún hafi grátið stöðugt, skolfið og engu haldið niðri og átt erfitt með að tjá sig í fyrstu. Hún hafi haft mikla sektarkennd og átt erfitt með að sjá sig fyrir sér fara aftur út í samfélagið og mæta fólki. Hún búi í litlu samfélagi og hafði miklar áhyggjur af því. Hún eigi langt í land og uppfylli öll skilyrði áfallastreituröskunar eins og hún sé í dag. Hún sé mjög dugleg og hún fari eftir öllum ráðleggingum eins og hún geti. Aðspurð hvort sektarkennd hennar gæti ekki stafað af því að hún hafi gert eitthvað sem hún sæi eftir taldi Thelma að það væri algjörlega útilokað að um eitthvað annað væri að ræða. Hin líkamlegu einkenni og þessi mikli kvíði sem fylgi væri ekki eins og um hefðbundinn móral væri að ræða. Thelma staðfesti vottorð sitt fyrir dómi. Vitnið Valgerður Magnúsdóttir, sálfræðingur, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði greint kæranda með langvarandi áfallaröskun en hún sé skilgreind þannig að þegar liðnir séu meira en þrír mánuðir frá því áfall átti sér stað og það ástand sem uppfylli það sé þá enn fyrir hendi. Áfallaröskun sé geðrænt ástand, viðbrögð við áfalli og þurfi ákveðin greiningarskilmerki að vera uppfyllt. Lögð hafi verið sálfræðileg próf fyrir kæranda sem sýndu fyllilega þessi greiningarskilmerki. Hún kvaðst ekki hafa lagt þessi próf fyrir hana aftur, vegna þess að hún hafi ekki séð ástæðu til þess, ástand hennar hafi verið óbreytt að mestu leyti, því hafi örlítið létt en hún líði enn fyrir afleiðingar árásarinnar sem hún hafi orðið fyrir á hverjum einasta degi, bæði andlega og líkamlega. Þá sé algengt að konur, sem verði fyrir nauðgun, fái einhvers konar meltingartruflanir á eftir, annað hvort þannig að þær haldi hægðum ekki vel, þær séu með sífelldan niðurgang sem geri lítil boð á undan sér og hefti þær verulega í daglegu lífi, eða eins og í tilviki kæranda, þar sem um sé að ræða mjög svæsið harðlífi sem sé mjög kvalafullt fyrir hana. Hún kvaðst ekki hafa séð neitt í fari kæranda sem bendi til þess að hún eigi við einhverjar ranghugmyndir að stríða og heldur ekki séð neitt sem bendi til þess að hún sé að gera sér þetta upp á einhvern hátt. Hún kvað minnisleysi vel þekkt hjá þeim sem lenda í atvikum af þessu tagi. Þá taldi hún að batahorfur kæranda gætu verið býsna góðar en taldi allt of lítið hafa gerst í því sambandi. Vitnið Kjartan B. Örvar, sérfræðingur í lyflækningum og meltingarsjúkdómum, skýrði svo frá fyrir dómi að kærandi hefði dæmigerð klínisk einkenni um svokallaðan anismus eða óeðlilega hægðalosun og sé það vel staðfest með þrýstingsmælingu. Hann kvaðst líka hafa gert hjá henni endaþarmsómskoðun og þá gat hann ekki séð nein merki um rof eða skemmdir í hringvöðvunum. Hann taldi því fyrst og fremst um starfræna truflun í hringvöðvanum að ræða sem hann taldi afleiðingu ofbeldis á þessu svæði. Væri þetta vel þekkt sem afleiðing af kynferðislegu ofbeldi. Hann taldi orsökina án efa liggja í taugakerfi þarmanna. Hins vegar skipti áhrifin frá miðtaugakerfi, og þar með andlegar ástæður, verulegu máli. Þetta sé því bein afleiðing af ofbeldinu, en samt sem áður algerlega afbrigðileg svörun vöðva þarna niðri sem hægt sé að mæla. Hann kvað þurfa langan tíma til að vinna á þessu vandamáli og byggi það ekki síst á því að andleg líðan lagist. Kenna þurfi viðkomandi slökun og reyna að ná að byggja upp eðlilega hægðaþörf og eðlilega rembingsþörf, án þess að hún kreppi vöðvana þarna niðri. Það sé komið undir því hvernig andlega hlið hennar verður í nánustu framtíð hver árangurinn verði af þessari meðferð. Vitnið Guðlaug Þórsdóttir, læknir, kom fyrir dóm og staðfesti matsgerð um mælingu á alkóhóli í blóði og þvagi. Hún kvað niðurstöðuna benda til þess að hlutaðeigandi hafi verið eitthvað meira undir áhrifum áfengis einhverjum klukkutímum áður en sýnin voru tekin. Tryggvi Kr. Ólafsson, lögreglufulltrúi, kom einnig fyrir dóm. Ekki þykir þörf á að rekja framburð hans hér. Niðurstaða. Ákærði hefur viðurkennt að hafa haft samfarir við kæranda en heldur því fram að það hafi verið með fullum vilja hennar. Hefur ákærði lýst því að hann hafi blikkað kæranda í lok dansleiks á A, þau farið saman út og haft samfarir bak við hús. Hafi kærandi í fyrstu legið á bakinu en síðan hafi hún farið á fjóra fætur og ákærði haft samfarir við hana þannig. Hafi samförunum síðan lokið þannig að kærandi hafi legið á bakinu. Ákærði kannast ekki við að hafa haft endaþarmsmök við kæranda, en samkvæmt gögnum málsins fannst sæði ákærða í endaþarmi hennar. Ákærði telur að liðið hafi um 20 mínútur frá því þau hittust þar til samförunum lauk. Fram kom hjá ákærða að hann hefði ekki þekkt kæranda áður og ekkert getað rætt við hana þar sem hann tali hvorki ensku né íslensku. Ákærði mundi ekki eftir því að kærandi hefði kastað af sér vatni þarna á vettvangi. Hann kvað hafa sést greinilega að kærandi var ekki edrú en honum fannst hún ekki hafa verið mjög ölvuð. Hann kvaðst sjálfur hafa drukkið nokkra bjóra og því ekki verið edrú. Kærandi hefur komið fyrir dóm og lýst því að hún muni mjög takmarkað eftir því sem gerðist. Hún kvaðst muna eftir því að hún hafi dansað við vinkonu sína á A en að öðru leyti mundi hún ekki eftir veru sinni þar. Hún kvaðst muna eftir því að hafa legið á grúfu og fundið gífurlegan sársauka, en hún kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir hvaðan hann kom. Hún kvaðst næst muna eftir sér á gangi og þá hafa tekið eftir því að hún var bara í einum skó. Þá kvaðst hún muna eftir lögreglustöðinni og rödd lögreglumanns. Hún mundi eftir vinkonu sinni á lögreglustöðinni en hún mundi ekki eftir því þegar hún fór á sjúkrahúsið. Hún kvað hafa farið að rofa til hjá sér þegar hún var í skoðun og var að gefa blóð- og þvagsýni. Hún mundi ekki eftir því að hafa talað við Karl lækni. Meira kvaðst hún ekki muna frá umræddu kvöldi. Þeim tveimur lögreglumönnum sem afskipti höfðu af kæranda á lögreglustöðinni ber saman um að hún hafi verið í mikilli geðshræringu og hafi í fyrstu verið erfitt að ná sambandi við hana. Hún hafi síðan sagt þeim að hún hafi verið að dansa við útlending á A sem hafi verið grannur og dökkhærður og talað ensku. Hún hafi síðan farið út og ætlað að pissa bak við B en þá hafi umræddur útlendingur komið, hrint henni niður og nauðgað henni. Vinkona kæranda, sem kom á lögreglustöðina henni til aðstoðar, ber að kærandi hafi síendurtekið að hún hafi farið bak við að pissa og hafi hún ekki vitað fyrr en útlendur maður hafi ráðist á hana og nauðgað henni. Hafi kærandi verið í algjöru losti, endurtekið þessa frásögn ítrekað og sýnt henni hvernig hann hafi rifið í hár hennar og haldið henni niðri. Kvaðst hún hafa orðið vör við miklar breytingar á kæranda og fannst hræðilegt að sjá lífsneista hennar slokkna. Karl Björnsson, læknir, hefur lýst því að kærandi hafi verið í mjög slæmu ástandi við komu á sjúkrahúsið, eiginlega í sjokki. Hafi hún skýrt svo frá að henni hefði verið nauðgað af útlendingi við B er hún hefði farið þar bak við til að pissa. Að mati Karls var frásögn kæranda mjög trúverðug og kvað hann áverka hennar samræmast því að henni hefði verið haldið niðri aftan frá. Þá hafi hún borið öll einkenni kreppu og spennu. Miðað við ástand kæranda taldi Karl ólíklegt að áverkar hennar hefðu getað komið til við samfarir án ofbeldis. Thelma Gunnarsdóttir, sálfræðingur, segir kæranda uppfylla öll skilyrði áfallastreituröskunar, en hún mun hafa hitt hana þremur dögum eftir atvikið og hafi hún þá verið í mjög miklu áfalli. Þá bendi líkamleg einkenni og mikill kvíði ekki til þess að um hefðbundinn móral væri að ræða. Valgerður Magnúsdóttir, sálfræðingur segist hafa greint kæranda með langvarandi áfallaröskun, en um sé að ræða geðrænt ástand, viðbrögð við áfalli. Þá kvað hún algengt að konur sem verði fyrir nauðgun fái einhvers konar meltingartruflanir sem hefti þær verulega í daglegu lífi. Hún kvaðst ekki hafa séð neitt í fari kæranda sem bendi til þess að hún eigi við ranghugmyndir að stríða og heldur ekkert séð sem bendi til þess að hún sé að gera sér þetta upp. Valgerður kvað minnisleysi vel þekkt hjá þeim sem lendi í atvikum af þessu tagi. Kjartan B. Örvar, læknir, segist hafa greint hjá kæranda starfræna truflun í endaþarmshringvöðvanum sem hann taldi afleiðingu ofbeldis á þessu svæði. Væri þetta vel þekkt sem afleiðing af kynferðislegu ofbeldi. Hann taldi orsökina án efa liggja í taugakerfi þarmanna, en hins vegar skipti áhrifin frá miðtaugakerfi, og þar með andlegar ástæður, verulegu máli. Þetta sé því bein afleiðing af ofbeldinu, en samt sem áður algerlega afbrigðileg svörun vöðva þarna niðri sem hægt sé að mæla. Ekki hefur fram komið að nokkur samdráttur hafi verið með ákærða og kæranda umrætt kvöld. Vitnið H hefur þó borið að honum hafi fundist að þau hafi yfirgefið A saman undir lokun. Hefur hann lýst því að kærandi hafi gengið á undan og ákærði á eftir. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við að þau töluðu saman og ekki varð hann var við snertingar á milli þeirra. Ljóst er að kærandi var með áverka á endaþarmi og marbletti á útlimum, húðrispur og tognun á vinstra litlafingri og benda þessir áverkar eindregið til þess að hún hafi verið beitt kynferðislegu ofbeldi. Þá er sannað með niðurstöðu alkóhólrannsóknar að kærandi var undir áhrifum áfengis. Kærandi mun mjög fljótlega hafa gleymt atvikum og þegar hún gaf skýrslu hjá lögreglu kl. 15:10 sama dag og umrætt atvik varð skýrir hún frá á sama hátt og hér fyrir dómi. Kærandi hefur ekki getað greint nánar frá atvikum fyrir dómi en að hún hafi legið á grúfu og fundið gífurlegan sársauka. Hún hefur því ekki getað lýst þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök. Að mati sálfræðinga hefur kærandi greinst með áfallaröskun og mun minnisleysi þekkt hjá þeim sem verði fyrir kynferðisofbeldi. Þá hefur kærandi greinst með starfræna truflun í endaþarmshringvöðva og að mati Kjartans B. Örvars, læknis, er það vel þekkt afleiðing slíks ofbeldis. Fer ekki á milli mála að kærandi hefur orðið fyrir gífurlegu áfalli. Sannað er að ákærði hafði samfarir við kæranda en að mati dómsins er sú frásögn hans ótrúverðug að hún hafi viljað þýðast hann við þessar aðstæður án nokkurs aðdraganda eða orðaskipta þeirra á milli. Þegar allt framanritað er virt og höfð hliðsjón af trúverðugri frásögn vitna fyrir dómi um samhljóða lýsingu kæranda á atburðum þykir ekki varhugavert að telja sannað að kærandi hafi lýst atvikum eins og þau komu henni þá fyrir sjónir. Hefur ákærði því gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þykir hún rétt færð til refsiákvæða þar. Ákærði hefur ekki sætt refsingu áður svo kunnugt sé. Ákærði hefur gerst sekur um hrottafengna árás á kynfrelsi kæranda með mjög alvarlegum afleiðingum fyrir hana. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Kærandi rökstyður bótakröfu sína þannig að ákærði hafi nauðgað henni með hrottafengnum hætti og hafi hún hlotið alvarlega líkamlega og andlega áverka af þeim sökum. Sé ljóst með hliðsjón af skýrslum lækna að afleiðingarnar séu mjög alvarlegar og hafi gríðarleg áhrif á daglegt líf kæranda. Hún hafi enn ekki hafið fullt starf og þá hafi hún ekki getað einbeitt sér að viðbótarnámi sem hún hafði nýlega hafið. Ákærði hefur gerst sekur um alvarlega meingerð gagnvart kæranda og á hún rétt á miskabótum af þeim sökum úr hendi hans með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hér að framan hefur verið lýst mjög alvarlegum afleiðingum verknaðar ákærða á andlega og líkamlega heilsu kæranda. Með hliðsjón af því þykja miskabætur til hennar hæfilega ákveðnar 2.000.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991. Þykja málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigurðar Jónssonar hrl., hæfilega ákveðin 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Páleyjar Borgþórsdóttur hdl. þykir hæfilega ákveðin 398.400 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 17.200 krónur í útlagðan kostnað. Þá greiði ákærði annan sakarkostnað samkvæmt yfirliti, 544.253 krónur. Hulda Elsa Björgvinsdóttir, fulltrúi ríkissaksóknara, flutti málið af hálfu ákæruvalds. Hjörtur O. Aðalsteinsson, Ástríður Grímsdóttir og Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómarar kváðu upp dóminn. Dómsuppsaga hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna anna dómenda. DÓMSORÐ: Ákærði, Andrzej Kisiel, sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði greiði X, kt. [...], 2.000.000 krónur í miskabætur auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. september 2007 til 18. febrúar 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Jónssonar, hrl., 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 398.400 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í þóknun til Páleyjar Borgþórsdóttur, skipaðs réttargæslumanns brotaþola auk annars sakarkostnaðar, 544.253 krónur.
Mál nr. 210/1999
Kærumál Nauðungarsala
Við nauðungarsölu á íbúð K, sem meðal annars fór fram að kröfu B, krafðist húsnæðisnefnd R þess að hún fengi að gerast kaupandi samkvæmt ákvæðum laga nr. 97/1993 um Húsnæðistofnun ríkisins. Þótt húsnæðisnefndin hefði að fullu greitt matsverð íbúðarinnar og fullnægt skilyrðum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu til að fá umráð yfir henni felldi sýslumaður nauðungarsöluna niður eftir að allir gerðarbeiðendur við söluna höfðu fallið frá kröfum sínum. B krafðist aftur nauðungarsölu á íbúðinni og fór sú sala fram gegn mótmælum K. Talið var að þótt ákvörðun sýslumanns um að fella niður fyrri nauðungarsöluna hefði verið í andstöðu við 15. gr. laga nr. 90/1991 yrði ekki leyst úr gildi ákvörðunarinnar í málinu. Stæði því ákvörðun sýslumanns um að fella nauðungarsöluna niður óhögguð. Samkvæmt þessu hefðu aldrei orðið eigendaskipti að íbúðinni og ætti B enn veðtryggða kröfu sem ekki hefði verið greidd. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að nauðungarsalan skyldi standa óhögguð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði nauðungarsala sýslumannsins í Reykjavík 10. nóvember 1998 á íbúð merktri 0101 að Grundarhúsum 18 í Reykjavík. Kæruheimild er í 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að nauðungarsalan verði felld úr gildi. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess hvor um sig að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur um annað en málskostnað, sem þeir krefjast úr hendi sóknaraðila auk kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins mun sóknaraðili hafa fengið afsal fyrir áðurnefndri íbúð frá húsnæðisnefnd Reykjavíkur 1. október 1992. Sama dag gaf hún út til Byggingarsjóðs verkamanna skuldabréf að fjárhæð 7.847.000 krónur, tryggt með 1. veðrétti í íbúðinni. Vegna vanskila á greiðslu þeirrar skuldar mun veðdeild Landsbanka Íslands hafa krafist nauðungarsölu á íbúðinni fyrir hönd Húsnæðisstofnunar ríkisins 6. júlí 1995. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumannsins í Reykjavík tók hann fyrir 19. apríl 1996 að halda áfram uppboði á íbúðinni eftir kröfu Byggingarsjóðs verkamanna og Gjaldheimtunnar í Reykjavík. Fyrrnefndi gerðarbeiðandinn varð hæstbjóðandi við uppboðið, þar sem hann bauð 9.900.000 krónur. Krafðist þá húsnæðisnefnd Reykjavíkur að hún fengi að gerast kaupandi að íbúðinni samkvæmt ákvæðum 86. gr. laga nr. 97/1993 um Húsnæðisstofnun ríkisins, sbr. 26. gr. laga nr. 58/1995. Segir í lok bókunar sýslumanns að hæstbjóðanda hafi verið greint frá því að boð hans yrði samþykkt ef greiðsla samkvæmt því bærist í samræmi við uppboðsskilmála 6. maí 1996. Samkvæmt frumvarpi sýslumanns 20. maí 1996 til úthlutunar á söluverði íbúðarinnar hafði húsnæðisnefnd Reykjavíkur krafist þess að fá að „neyta forkaupsréttar“ að henni og matsverð reynst vera 10.270.955 krónur. Var mælt fyrir um að þeirri fjárhæð yrði úthlutað þannig að samtals 682.810 krónum yrði varið til greiðslu sölulauna í ríkissjóð, fasteignagjalda og kostnaðar af viðgerð íbúðarinnar, en eftirstöðvum til greiðslu veðskuldar við Byggingarsjóð verkamanna. Samkvæmt yfirlýsingu sýslumanns 19. júní 1996 hafði húsnæðisnefnd Reykjavíkur þá greitt að fullu matsverð íbúðarinnar og taldist því fullnægja skilyrðum laga nr. 90/1991 til að fá umráð yfir henni. Hinn 20. sama mánaðar skoraði húsnæðisnefndin á sóknaraðila með símskeyti að rýma íbúðina þegar í stað. Til þess virðist ekki hafa komið, heldur afturkölluðu gerðarbeiðendur við nauðungarsöluna beiðnir sínar með bréfum til sýslumanns 26. júní og 9. júlí 1996. Samkvæmt gögnum málsins sótti sóknaraðili 8. maí 1996 um aðstoð Húsnæðisstofnunar ríkisins vegna greiðsluerfiðleika. Með bréfi Húsnæðisstofnunar 11. júní 1996 var sóknaraðila tilkynnt að stofnunin hefði samþykkt að skuldbreyta vanskilum hennar við Byggingarsjóð verkamanna með nánar tilteknum hætti. Í tengslum við þetta bæri sóknaraðila að ganga frá skuldbreytingu hjá þremur nafngreindum lánastofnunum, sem Húsnæðisstofnun hafi þegar tilkynnt um ráðagerðir sínar. Að því gerðu yrði gert nýtt skuldabréf vegna vanskila hjá Húsnæðisstofnun. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki séð að sóknaraðili hafi hrundið þessu frekar í framkvæmd. Þá liggur fyrir í málinu samningur undirritaður af sóknaraðila og fulltrúa húsnæðisnefndar Reykjavíkur 5. september 1996, þar sem sú síðarnefnda selur þeirri fyrrnefndu íbúðina að Grundarhúsum 18 fyrir sömu fjárhæð og áðurgreint matsverð. Liggja jafnframt fyrir tvö skuldabréf til Byggingarsjóðs verkamanna, annað að fjárhæð 9.243.860 krónur en hitt 570.096 krónur, sem tryggð skyldu með 1. veðrétti í íbúðinni. Í þar til gerðum reitum á skuldabréfunum kemur fram að lántakendur séu sóknaraðili og Auðunn Örn Jónsson. Sóknaraðili ritaði undir bæði bréfin 5. september 1996, en undirritun hins lántakandans virðist aldrei hafa verið fengin. Þessum skjölum var ekki þinglýst. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að sýslumaður hafi nokkuð aðhafst varðandi nauðungarsöluna eftir að fyrrnefndar yfirlýsingar gerðarbeiðenda frá 26. júní og 9. júlí 1996 bárust og þar til hann lýsti bréflega yfir 18. nóvember 1997 að nauðungarsalan væri fallin niður með því að gerðarbeiðendur hafi afturkallað beiðnir sínar. Virðist sýslumaður um þær mundir hafa endursent Byggingarsjóði verkamanna fyrrnefnt veðskuldabréf frá 1. október 1992. Jafnframt sendi sýslumaður 5. desember 1997 húsnæðisnefnd Reykjavíkur greiðslu á 870.562 krónum vegna Grundarhúsa 18 með svohljóðandi athugasemd á fylgibréfi: „Endurgreiðsla - uppboðið afturkallað“. Með bréfi 8. apríl 1998 krafðist veðdeild Landsbanka Íslands fyrir hönd Húsnæðisstofnunar ríkisins að íbúð sóknaraðila að Grundarhúsum 18 yrði seld nauðungarsölu vegna vanskila á greiðslum samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi frá 1. október 1992. Var þetta gert að undangenginni greiðsluáskorun, sem var birt sóknaraðila 18. febrúar 1998. Íbúðin var seld við framhald uppboðs 10. nóvember 1998. Bauð Byggingarsjóður verkamanna þar 9.900.000 krónur og gerðist með því hæstbjóðandi í íbúðina. Við uppboðið krafðist húsnæðisnefnd Reykjavíkur þess samkvæmt fyrrgreindu ákvæði laga nr. 97/1993 að fá að gerast kaupandi að íbúðinni gegn greiðslu matsverðs hennar. Í málinu er deilt um gildi þessarar nauðungarsölu og er í hinum kærða úrskurði gerð grein fyrir málsástæðum aðilanna í því efni. II. Eins og áður greinir lýsti sýslumaðurinn í Reykjavík því yfir 18. nóvember 1997 að nauðungarsala á umræddri íbúð sóknaraðila væri felld niður, þrátt fyrir að boð í íbúðina hafi verið samþykkt í maí eða júní 1996. Þessi ákvörðun sýslumanns var þannig í brýnni andstöðu við skýlaus ákvæði 15. gr. laga nr. 90/1991. Úr gildi þessarar ákvörðunar verður hins vegar ekki frekar leyst í þessu máli, enda er hún ekki borin hér undir dóm. Verður ákvörðunin því að standa óhögguð. Samkvæmt þessu urðu aldrei eigendaskipti að íbúðinni við nauðungarsöluna, sem var felld niður 18. nóvember 1997, og var því sóknaraðili sem fyrr eigandi íbúðarinnar eftir þann tíma. Með því að nauðungarsalan var felld niður leiddi hún heldur ekki til fullnustu á kröfu Byggingarsjóðs verkamanna, sem varnaraðilinn Íbúðalánasjóður hefur nú komið í stað fyrir. Er því ekkert hald í þeim málsástæðum sóknaraðila, sem að þessu lúta. Sóknaraðili ritaði sem áður segir undir tvö ný veðskuldabréf til Byggingarsjóðs verkamanna 5. september 1996 í tengslum við ráðagerðir um endurkaup á íbúðinni af húsnæðisnefnd Reykjavíkur. Virðist ætlunin hafa verið sú að sóknaraðili mundi með þessum skuldabréfum greiða upp eldri skuldir sínar við sama kröfuhafa samkvæmt veðskuldabréfi 1. október 1992. Til þess verður hins vegar að líta að eins og málið liggur fyrir voru nýju skuldabréfin aldrei undirrituð af þeim, sem átti að vera þar lántakandi ásamt sóknaraðila. Þau gátu því ekki komið að haldi sem greiðsla. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að skuld sín samkvæmt eldra skuldabréfinu hafi á annan hátt verið greidd eða hún fallið niður. Samkvæmt því naut Byggingarsjóður verkamanna heimildar til að leita fullnustu á skuldinni með þeim hætti, sem hann gerði og deilt er um í málinu. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki ráðið að önnur atriði varðandi nauðungarsöluna geti orðið til þess að raska gildi hennar. Verður niðurstaða úrskurðar héraðsdómara því staðfest, þar á meðal um málskostnað, enda hafa varnaraðilar ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða hvorum varnaraðila um sig kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Karen Guðmundsdóttir, greiði varnaraðilum, Íbúðalánasjóði og Reykjavíkurborg, hvorum um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 26/2002
Skattskylda Hlutabréf Hlunnindi Andmælaréttur
Málsaðilar deildu um lögmæti þeirrar ákvörðunar skattyfirvalda að færa Þ til tekna í skattframtali 1999 sem starfstengdar tekjur 153.750 krónur vegna kaupa hennar haustið 1998 á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. á sérstökum starfsmannakjörum á genginu 1,25, en fjárhæðin nam mismuninum á verði bréfanna á því gengi og á genginu 1,9 sem almenningi bauðst á sama tíma. Varð ekki annað ráðið af gögnum málsins en að Þ hefðu boðist umrædd kjör vegna starfa hennar í þágu bankans. Þá þótti tvímælalaust að þau hlunnindi sem fólust í hinum sérstöku starfsmannakjörum yrðu metin til peningaverðs svo sem áskilið er í 1. mgr. 7. gr. laga um tekju- og eignarskatt. Var því talið að um skattskyld hlunnindi hafi verið að ræða sem réttilega hafi átt að færa sem tekjur hjá Þ samkvæmt 7. gr. laganna. Þótti 2. mgr. 58. gr. sömu laga, sem fjallar um óvenjuleg skipti í fjármálum, ekki breyta þeirri niðurstöðu. Þá var tekið fram að enda þótt skattyfirvöld hafi ítrekað lýst afstöðu sinni til skattlagningarinnar hafi Þ sannanlega verið veittur andmælaréttur að lögum áður en endanleg ákvörðun var um hana tekin og þótti ekkert benda til að andmælaréttur hafi aðeins verið til málamynda, líkt og Þ hafði haldið fram. Var kröfu Þ um ógildingu úrskurðar yfirskattanefndar því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. janúar 2002 og krefst þess að úrskurður yfirskattanefndar nr. 452/2000 frá 31. október 2000 verði felldur úr gildi og að stefndi greiði sér 58.948 krónur með dráttarvöxtum frá 1. ágúst 2000 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur verði lækkaðar og málskostnaður falli þá niður. Svo sem í héraðsdómi greinir deila málsaðilar um lögmæti þeirrar ákvörðunar skattyfirvalda að færa áfrýjanda til tekna í skattframtali 1999 sem starfstengdar tekjur 153.750 krónur vegna kaupa hans haustið 1998 á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. á sérstökum starfsmannakjörum á genginu 1,285, en fjárhæðin nam mismuninum á verði bréfanna á því gengi og á genginu 1,9 sem almenningi bauðst á sama tíma. Áfrýjandi heldur því fram að andmælaréttur hans hafi í raun aðeins verið til málamynda, þar sem gögn málsins beri með sér að skattyfirvöld hafi tekið ákvörðun sína í máli hans áður en málsmeðferð hófst. Á þetta verður ekki fallist. Enda þótt skattyfirvöld hafi ítrekað lýst afstöðu sinni til skattlagningarinnar var áfrýjanda sannanlega veittur andmælaréttur að lögum áður en endanleg ákvörðun var um hana tekin og er ekkert sem bendir til að hann hafi aðeins verið til málamynda. Með þessari athugasemd og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti ber að staðfesta hann. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 26. október sl., er höfðað 19. febrúar sl. af Þórunni K. Þorsteinsdóttur, Helgubraut 13, Kópavogi, á hendur íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess að úrskurður yfirskattanefndar nr. 452/2000 frá 31. október 2000 verði felldur úr gildi. Einnig er þess krafist að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda 58.948 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 1. ágúst 2000 til greiðsludags og máls­kostnað að mati dómsins. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Yfirlit yfir málsatvik og ágreiningsefni Með lögum nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands tók Landsbanki Íslands hf. við rekstri og starfsemi Lands­bankans hinn 1. janúar 1998. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna skyldi allt hlutafé við stofnun hlutafélagsins vera í eigu ríkissjóðs og sala á því óheimil án samþykkis Alþingis, sbr. 2. mgr. 6. gr. laganna. Viðskiptaráðherra var þó með 3. mgr. 6. gr. laganna heimilað útboð á nýju hlutafé til að styrkja eiginfjárstöðu bankans. Fram kemur í gögnum málsins að ráðgert hafi verið að starfsmenn bankans gætu keypt hlutabréf í bankanum á sérstökum kjörum. Í september 1998 var þeim gefinn kostur á að kaupa hlutabréf í útboði á nýju hlutafé á gengi sem var miðað við innra virði bankans í árslok 1997. Stefnandi var á þessum tíma starfsmaður bankans, fyrst Landsbanka Íslands en síðan Landsbanka Íslands hf. Í útboðinu í september 1998 keypti hún hlutabréf að nafnverði 250.000 krónur á gengi 1,285 og var kaupverð bréfanna því 321.250 krónur. Með bréfi skattstjórans í Reykjanesumdæmi, dagsettu 19. maí 1999, var stefnanda tilkynnt að skattstjóri hefði í hyggju að færa henni til tekna 153.750 krónur, auk 25% álags á þá fjárhæð, með þeim rökum að mismunur á gangverði hlutabréfa í Lands­banka Íslands hf. og verði, sem stefnandi greiddi fyrir hlutabréfin sem hún keypti, teldist skattskyld hlunnindi. Af hálfu stefnanda var þessu mótmælt með bréfi dagsettu 3. júní sama ár en hún telji kaupin á hlutabréfunum ekki fela í sér skattskyld hlunnindi. Ítarlegri rökstuðningur kemur fram í bréfi lögmanns hennar frá 9. júní sama ár. Skattstjórinn tilkynnti stefnanda með bréfi dagsettu 27. júlí 1999 þá ákvörðun að færa skyldi henni til tekna á skattframtali árið 1999 vegna tekjuársins 1998 starfstengdar tekjur í formi kaupa á hlutabréfum í bankanum á undirverði sem nemi 153.750 krónum og að álagningu opinberra gjalda yrði hagað í samræmi við þessa breytingu. Ekki þótti tilefni til að beita 25% álagi. Stefnandi kærði þessa ákvörðun skattstjóra og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi og álagningu opinberra gjalda breytt til samræmis við það. Með úrskurði skattstjóra hinn 17. desember 1999 var kröfu stefnanda hrundið og stóð ákvörðun skattstjóra frá 27. júlí 1999 um breytingu á skattframtali stefnanda 1999 því óbreytt. Stefnandi kærði úrskurð skattstjóra til yfirskattanefndar með kæru dagsettri 16. febrúar 2000 og krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Með úrskurði yfirskattanefndar 31. október 2000 var kröfum stefnanda um niðurfellingu hinnar kærðu tekjuviðbótar hafnað eins og segir í úrskurðinum. Stefnandi hefur höfðað málið í þeim tilgangi að fá framangreindri ákvörðun skattyfirvalda hnekkt. Í málinu er deilt um lögmæti þess að hækka tekjur stefnanda á skattframtali sem leiddi til hærri skattálagningar en ella eins og hér að framan er lýst. Krefst stefnandi þess að úrskurður yfirskattanefndar verði felldur úr gildi og að stefnda verði gert að endurgreiða henni þá fjárhæð sem hún hafi þurft að greiða vegna hinnar ólögmætu álagningar. Um fjárhæðir er að öðru leyti ekki deilt, en því er þó mótmælt af hálfu stefnda að stefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum fyrr en frá þingfestingu málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að henni og öðrum starfsmönnum Landsbankans hafi verið greint frá því um áramótin 1997/1998 að ríkisstjórnin hefði samþykkt tillögu viðskiptaráðherra um að starfsmönnum bankans yrði boðið að kaupa hluta af nýju hlutafé í bankanum sem boðið yrði út á árinu 1998. Hafi þeim verið tjáð að hlutabréfin yrðu seld á gengi sem samsvaraði innra virði bankans við lok ársins 1997, en með því hafi virði hlutafjárins verið talið jafnhátt bókfærðu eigin fé. Sé þar um viðurkennda verðlagningaraðferð á hlutabréfum að ræða og eðlilegt að beita henni, þar sem ekkert gangverð hafi verið til á bréfum í hlutafélaginu á þessum tíma. Á aðalfundi Landsbanka Íslands hf. hinn 6. mars 1998 hafi viðskiptaráðherra kynnt ákvörðun ríkis­stjórnarinnar um útboð og sölu á nýju hlutafé til að tryggja skráningu hlutabréfa á Verðbréfaþingi Íslands og skapa markaðsverð hlutafjár. Hluti þessarar aðgerðar væri að bjóða starfsmönnum bankans að kaupa hlutafé í bankanum á gengi sem samsvaraði innra virði bankans. Stefnandi heldur því fram að markmiðið með þessari ákvörðun hafi verið að auka verðmæti bankans og gera hann að vænlegri fjárfestingar­kosti vegna fyrir­hugaðrar hlutafjáraukningar. Bæði hér á landi og erlendis sé það þekkt staðreynd að séu starfsmenn einnig hluthafar í félagi sé það til þess fallið að auka verðmæti félagsins, enda hagsmunir þeirra af velgengni þess þá orðnir aðrir og meiri. Á hluthafafundi 6. september 1998 hafi verið ákveðið að starfsmönnum bankans og Lífeyrissjóði bankamanna yrði gefinn kostur á að kaupa nýtt hlutafé í bankanum fyrir 325 milljónir króna á genginu 1,285. Hafi hverjum starfsmanni verið gefinn kostur á að skrifa sig fyrir allt að 250.000 krónum að nafnverði. Ef hlutaféð seldist ekki allt til starfsmanna yrði það boðið Lífeyrissjóði bankamanna til kaups á sama gengi. Á fundinum hafi einnig verið samþykkt að bjóða í almennri sölu nýtt hlutafé í bankanum að nafnverði allt að 625 milljónir króna á genginu 1,9. Loks hafi verið ákveðið að nýtt hlutafé að nafnverði 50 milljónir króna yrði selt í tilboðssölu. Stefnandi hafi gengið að sölutilboði bankans til starfsmanna og hafi hún keypt hlutafé að nafnverði 250.000 krónur á áðurnefndu gengi. Stefnandi byggir málssókn sína í fyrsta lagi á því að ákvarðanir skattyfirvalda í máli hennar hafi verið byggðar á röngum lagagrundvelli. Þar sem skattstjóri hafi talið að kaup stefnanda á hlutabréfum í bankanum hafi verið á of lágu verði hafi honum borið að beita ákvæðum 2. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 til að ákveða hver væru hin skattskyldu hlunnindi stefnanda. Skattyfirvöld hafi hins vegar talið nægjanlegt að byggja ákvörðun á ákvæðum 1. tl. A liðar 7. gr. sömu laga, sbr. og 1. mgr. B liðar 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963. Stefnandi telur að ákvæði reglu­gerðar­innar eigi ekki við um hennar tilvik, þar sem það taki ekki til þess þegar starfs­mönnum bjóðist að kaupa hlut í félagi, sem þeir vinni hjá, heldur sé það einskorðað við þau tilvik, þegar fram fari afhending á hlutabréfum án endurgjalds. Rök stefnanda fyrir því að beita skuli ákvæði 2. mgr. 58. gr. laganna í stað 1. tl. A liðar 7. gr., eins og gert hafi verið af hálfu skattyfirvalda, eru meðal annars þau að Lífeyrissjóði bankamanna hafi staðið til boða að kaupa hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á sama gengi og starfsmönnum, hefðu starfsmenn ekki skrifað sig fyrir öllu hlutafénu sem þeim hafi staðið til boða. Skattskylda Lífeyrissjóðsins, væri hann ekki undanþeginn skatt­skyldu lögum samkvæmt, hefði ekki getað grundvallast á ákvæðum 7. gr. laganna og hefði skattlagningin þurft að fara fram á grund­velli 2. mgr. 58. gr. þeirra. Ákvarðanir í máli stefnanda hafi því verið teknar á röngum lagagrundvelli og beri af þeim sökum að ógilda þær. Í öðru lagi er byggt á því að hlutabréf séu langtímafjárfesting og geti verð þeirra sveiflast mjög mikið. Mikil óvissa geti fylgt því að fjárfesta í hlutabréfum og sé söluhagnaður af þeim því skattlagður með fjármagns­tekjuskatti á söluári, sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 75/1981, enda liggi ekki fyrr fyrir, hvort um skattskyldan hagnað geti verið að ræða. Stefnandi telur að sama tímaviðmið eigi við þegar metið er hvort fyrirtæki hafi látið starfsmönnum í té skattskyld hlunnindi í formi hlutabréfa. Í þriðja lagi telur stefnandi verðlagningu skattyfirvalda á hlutabréfunum ranga. Miða beri við það tímamark þegar hlutabréfin voru verðlögð, en kaupverð starfs­manna á hlutafé hafi verið ákveðið á grundvelli innra virðis bankans í lok ársins 1997 þegar stefndi hafi sem eigandi bankans verið búinn að skuldbinda sig til að bjóða starfsmönnum hlutafé til kaups. Ekki hafi öðrum viðmiðum verið til að dreifa á þeim tíma. Stefnandi vísar til a liðar 2. gr. laga nr. 86/2000 um breyting á lögum nr. 75/1981, sem hafi orðið að 8. gr. A í síðarnefndu lögunum. Þar segi að ef hlutabréf í félagi séu ekki skráð í kauphöll skuli miða við gangverð þeirra í viðskiptum, annars bókfært verð eigin fjár samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi eða árshluta­reikningi viðkomandi félags. Í athugasemdum við 2. gr. frumvarpsins komi fram að inntak ákvæðisins sé í samræmi við gildandi skattframkvæmd. Ljóst sé því að verð­viðmiðunin, sem byggt var á, hafi samrýmst þeirri skattframkvæmd sem lög­gjafinn hafi talið vera gildandi en aðrir möguleikar á verðviðmiðun hafi ekki verið fyrir hendi. Stefnandi og aðrir starfsmenn eigi ekki að gjalda þess að dregist hafi, af ástæðum er hafi verið þeim algerlega óvið­komandi, að efna loforðið um að ganga frá kaupum þeirra á hlutafé í bankanum. Ef dómurinn telur að ekki sé unnt að miða mat á verðmæti hlutabréfanna við það tímamark þegar ákveðið var að bjóða starfsmönnum bréfin til kaups, og fyrir lá hvert sölugengi til þeirra yrði, byggir stefnandi á því að skattyfirvöld hafi ekki sýnt fram á að hið almenna útboðsgengi bréfanna, eins og það var ákveðið, geti talist gangverð þeirra hinn 3. september 1998. Vísar stefnandi til þess að engin viðskipti hafi átt sér stað með bréf í bankanum á því tímamarki. Enn fremur sé það grundvallarregla í skattarétti að skattyfirvöldum beri að sanna að tekjur skattþegns séu vantaldar, telji þau um slíkt að ræða. Skattyfirvöld þurfi þá að ákvarða á faglega undirbúnum og málefnalegum grundvelli hver fjárhæð hinna vantöldu tekna sé. Með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga, rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, hafi skattstjóra borið að hlutast til um sjálfstæða rannsókn á því hvert væri gangverð bréfanna á þessum degi. Þetta sé brýnt vegna hins sérstaka eðlis hluta­bréfa og óvissu um verðmæti þeirra frá einum tíma til annars. Beri að gera sérstaklega ríkar kröfur til málsmeðferðar þegar skatt­yfirvöld leggi á skatt á matskenndum grundvelli, einkum að málið sé nægilega upplýst. Skattyfirvöld hafi brotið jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórn­sýslu­laga nr. 37/1993. Fjölmörg dæmi séu um að starfsmönnum annarra hlutafélaga hafi verið veittar ívilnanir í tengslum við hlutabréfakaup þeirra í félögunum. Stefnanda hafi verið mismunað að þessu leyti en hún hafi haft réttmætar væntingar þess efnis að skattlagningu hennar yrði eins háttað. Þar hafi verið um breytingu á skattframkvæmd að ræða sem hafi átt að kynna svo skattþegnum væri unnt að haga ráðstöfunum sínum í samræmi við hana. Sú skylda hvíli ekki á stefnanda að sýna fram á hver skattframkvæmd hafi verið heldur hafi stjórnvöldum borið að afla fullnægjandi gagna við úrlausn þeirra á ágreiningnum svo að unnt væri að leysa úr honum á málefnalegum grundvelli. Í skattmati, sem ríkisskattstjóri gefi út á grundvelli 116. gr. laga nr. 75/1981, hafi ekki verið settar reglur um mat á þeim hlunnindum, sem úrskurðað hafi verið að stefnandi hafi fengið. Eftir að atvik máls þessa áttu sér stað hafi ríkis­skattstjóri gefið út auglýsingu nr. 457/1999 um gildandi reglur þegar hlutabréf eru keypt á undirverði. Stefnandi telur að lögbundins andmælaréttar hennar samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, hafi ekki verið gætt. Í bréfum ríkis­skatt­stjóra og skattstjórans í Reykjanesumdæmi komi ítrekað fram sú afstaða skattyfirvalda að afhending verðmæta til starfsmanna bankans, sem fólgin hafi verið í að selja þeim hlutabréf í bankanum á undirverði, sé skattskyld. Mismun á afhendingarverði og gangverði skuli líta á sem skattskyldar launatekjur viðkomandi starfsmanna og sé niðurstaða skattyfirvalda í því efni skýr en skattaðili geti að sjálfsögðu gert ágreining um hana og skotið málinu til yfirskattanefndar og dómstóla. Stefnandi telji að þetta gefi ótvírætt til kynna að ákvörðun um niðurstöðu í máli hennar hafi í raun verið tekin áður en málsmeðferð hófst og hafi henni því ekki verið veittur raunveru­legur réttur til að tala máli sínu áður en ákvörðun var tekin. Þannig hafi lögboðinn andmælaréttur hennar verið að engu gerður. Bréfaskipti ríkisskattstjóra verði ekki felld undir leiðbeiningar- og samræmingar­hlutverk hans samkvæmt 1. mgr. 101. gr. sömu laga. Loks bendir stefnandi á að ráðningarsamband hans við Landsbanka Íslands ráðist af ákvæðum ráðningarsamnings og kjarasamnings. Í hvorugum þeirra samninga hafi verið kveðið á um rétt hennar til hlutabréfa í bankanum. Réttur til kaupa á hlutafé, eins og um ræði í þessu máli, falli hvorki undir skilgreiningu vinnuréttar né skattaréttar á greiðslu launa, launauppbótar eða annarra starfstengdra greiðslna. Sé þar af leiðandi ekki um að ræða skattskyld laun stefnanda í formi hlunninda. Endurgreiðslu ­krefst stefnandi með þeim rökum að verði fallist á kröfu hennar um að úrskurður yfirskattanefndar verði felldur úr gildi þá leiði af því að skattstofn hennar lækki um það sem nemi hinni umdeildu tekjufærslu. Því beri að endurgreiða henni stefnufjárhæðina. Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings til ákvæða laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, einkum ákvæða 17. gr., 58. gr., 96. gr. og 101. gr. Einnig er vísað til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sérstaklega ákvæða III. og IV. kafla þeirra og í því samhengi einkum til 10. gr., 11. gr. og 13. gr. Vísað er til ákvæða 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963 um tekjuskatt og eignarskatt. Varðandi máls­kostnaðar­kröfu vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Vaxtakröfuna rökstyður stefnandi þannig að á álagningar- og innheimtu­seðil fyrir árið 1999 komi fram að við lok álagningar fyrir árið 1999 hafi stefnandi staðið skil á tekjuskatti. Því beri að miða upphafstíma dráttarvaxta við birtingu álagn­ingar 1. ágúst 2000. Málsástæður og lagarök stefnda Af stefnda hálfu er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi keypt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. hinn 14. október 1998 í sérstöku útboði. Annars vegar hafi hún keypt hlutabréf að nafn­verði 58.542 krónur á 111.230 krónur á genginu 1,9, sem hafi verið það verð sem almenningi hafi staðið til boða í útboðinu, og hins vegar hafi hún keypt hlutabréf á sérstökum starfsmanna­kjörum á genginu 1,285 að nafn­verði 250.000 krónur á 321.250 krónur. Að undangengnum bréfaskiptum hafi skattstjórinn í Reykja­nes­umdæmi tekjufært hjá stefnanda 153.750 krónur með vísan til 1. mgr. og 1. tl. A liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt og B liðar 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963 um tekjuskatt og eignarskatt. Tekjufærsla skattstjóra hafi byggst á því að í kaupum stefnanda á hlutabréfunum á starfsmanna­kjörum hafi falist starfstengdar tekjur sem næmu þeim mismun á verði sem starfs­mönnum bankans hafi boðist að kaupa hlutabréf í bankanum á og verði sem almenningi hafi boðist á sama tíma. Stefnandi hafi kært álagningu skattstjóra og hafi kæran lotið að því að framangreind breyting og álagning, sem var reist á henni, yrði felld niður. Með úrskurði skattstjóra hinn 17. desember 1999 hafi kröfum stefnanda verið hafnað. Stefnandi hafi kært úrskurð skattstjóra til yfirskattanefndar sem hafi staðfest niðurstöðu skattstjóra með úrskurði nr. 452/2000 hinn 31. október 2000. Ekki sé ágreiningur um að opinber gjöld stefnanda gjaldárið 1999, sem rót eigi í framangreindri tekjufærslu, nemi þeim 58.948 krónum sem stefnandi krefjist endur­greiðslu á. Eftirfarandi sjónarmiðum stefnanda, og kröfum á þeim reistum, vísar stefndi hins vegar á bug. Stefnandi haldi því fram að réttur til kaupa á hlutafé, eins og hér um ræði, falli hvorki undir skilgreiningu vinnuréttar né skattaréttar á launagreiðslum og því sé ekki um að ræða skattskyld laun hjá stefnanda. Hún haldi því fram að ákvörðun um tekjufærsluna hafi verið tekin á röngum lagagrundvelli þar sem skattstjóra hafi borið að byggja á ákvæðum 2. mgr. 58. gr. laga um tekju- og eignarskatt, en það ákvæði þrengi heimildir skattstjóra samkvæmt hinu almenna ákvæði 7. gr. laganna. Þar sem ákvarðanir í málinu hafi verið teknar á röngum lagagrundvelli beri að ógilda þær. Af hálfu stefnda er því mótmælt að kaup stefnanda á hlutafé á undirverði í félagi, sem hún starfi hjá sem launþegi, falli ekki undir skattskyldar tekjur í skilningi 7. gr. laga nr. 75/1981. Mótmælt er einnig að ákvörðun á grundvelli 2. mgr. 58. gr. sömu laga, hafi hún átt við, geti nokkru breytt um niðurstöðu og lögmæti álagningar opinberra gjalda stefnanda gjaldárið 1999. Til skattskyldra tekna samkvæmt 7. gr. laganna teljist hvers konar fríðindi og hlunnindi sem launamenn njóti í starfi. Í B lið 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963 um tekjuskatt og eignarskatt komi fram að ekki skipti máli í hverju laun eða endurgjald fyrir unnið verk sé fólgið ef það verði metið til peninga. Til launatekna teljist því hvers konar hlunnindi, veitt í launaskyni, og önnur form fyrir greiðslur, sem þar eru talin, eða greiðsla í sérhverjum öðrum verðmætum eða eignum, t.d. hlutafjáreign í hlutafélagi, innstæða í félagi eða fyrirtæki, hlutdeild í skipi eða húseign o.s.frv. og skuli laun greidd í hlunnindum talin til tekna eftir gangverði á hverjum stað og tíma. Almennt ráði það ekki úrslitum, við úrlausn þess hvort framlag vinnuveitanda til starfs­manns teljist skattskylt endurgjald fyrir vinnu eða starfstengdar tekjur í skilningi 1. mgr. 1. tl. A liðar 7. gr. laganna, hvort það komi fram í almennum kjara­samningi eða í viðkomandi ráðningarsamningi enda séu hendur aðila um kaup og kjör umfram það sem þeir samningar tilgreini engan veginn bundnar. Verðmæti sem starfsmanni hlotnast við kaup á eign af vinnuveitanda á undirverði, þ.á m. hluta­bréfum, teljist starfstengdar tekjur, hafi verðmætin sem starfsmanninum þannig hlotnuðust komið til vegna vinnusambandsins, sbr. 1. tl. A liðar 7. gr. laganna og 13. gr. reglugerðar nr. 243/1963. Ákveðið hafi verið af yfirvöldum í kjölfar setningar laga nr. 50/1997 um stofnun hluta­félaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands að gangast fyrir útboði og sölu á nýju hlutafé í Landsbankanum og að bjóða starfsmönnum bankans að kaupa hluta af því á gengi sem samsvaraði innra virði bankans í lok árs 1997. Hafi viðskipta­ráðherra gert grein fyrir þeirri ákvörðun á hluthafafundi 6. mars 1998 og að tíma­setningar aðgerðanna yrðu kynntar síðar. Á hluthafafundi 3. september 1998 hafi verið samþykkt hlutafjárhækkun og útboð og hafi starfsmönnum bankans og Lífeyris­sjóði bankamanna verið gefinn kostur á að kaupa hluta af því á genginu 1,285, en gengi í almennu útboði hafi verið 1,9. Skyldi áskriftartímabil vera frá 9.-23. september 1998 og hlutfé greitt eigi síðar en 14. október 1998. Í úrdrætti úr meginmáli útboðs- og skráningarlýsingar frá 3. september 1998 hafi meðal annars verið sagt varðandi söluskilmála til starfsmanna að sérhverjum starfsmanni Landsbanka Íslands hf. og dótturfélaga Landsbankans væri heimilt að skrá sig fyrir hlutabréfum allt að 250.000 krónum að nafnvirði á genginu 1,285 og sé sá réttur óframseljanlegur. Gengi hlutabréfa í sölu til starfsfólks hafi formlega verið ákveðið af ríkisstjórn Íslands hinn 31. desember 1997 sem liður í heildar­skipulagi á breytingu Landsbankans í hlutafélag og breytingum á lífeyriskerfi starfs­manna. Lífeyrissjóði bankamanna verði boðið að kaupa þau hlutabréf í þessum flokki sem ekki verði keypt af starfsmönnum. Samkvæmt þessu sé ljóst að sú ákvörðun að beina útboði á nýju hlutafé í Landsbankanum að hluta til sérstaklega að starfsmönnum bankans, á sérstökum og hagstæðari kjörum, hafi grundvallast á starfssambandi milli þeirra og bankans. Umrædd kaup stefnanda hafi því borið lögum samkvæmt að virða með tilliti til starfssambandsins en ávinning stefnanda vegna umræddra hlutabréfakaupa verði að líta á sem skattskyldar tekjur í skilningi 1. mgr. 1. tl. A liðar 7. gr. laga nr. 75/1981. Skattstjóri hafi byggt á því að hlutabréfakaup stefnanda fælu í sér skattskyldar tekjur samkvæmt upphafsákvæði 7. gr. laga nr. 75/1981. Hann hafi talið að ákvarða bæri fjárhæð þessara skattskyldu tekna sem mismun kaupverðs stefnanda og útboðs­verðs til almennings. Málið hafi verið nægjanlega upplýst áður en skattstjóri tók ákvörðun. Ekki fái staðist að honum hafi borið að kanna sérstaklega kaupverðið og eðlilegt viðmiðunarverð hinn 3. september 1998 með sjálfstæðri rannsókn í stað þess að ganga út frá, sem gangverði, því verði sem almenningi stóð til boða samkvæmt útboðinu. Hvorki sé það stutt rökum né gögnum af hálfu stefnanda að ákvörðun bankans á gengi í almennri áskrift hafi verið of hátt. Hlutaféð sem boðið var í almennri áskrift á sama tíma hafi selst á því gengi sem ákveðið hafi verið og hafi stefnandi sjálf jafnframt keypti bréf á því gengi. Það hafi verið byggt á nægilega traustum grunni að stefnandi hefði með hlutabréfakaupunum í áskriftarflokki starfsmanna haft fjárhags­legan ávinning sem numið hafi a.m.k. 153.750 krónum vegna mismunar á kaupverði hennar að fjárhæð 321.250 krónum og kaupverði samsvarandi hlutafjár samkvæmt kjörum í almennum áskriftaflokki að fjárhæð 475.000 krónum. Skattstjóri hafi ekki byggt á því að um óeðlilega lágt verð hefði verið að ræða í skilningi 2. mgr. 58. gr. heldur á því að grundvöllurinn að þeim hagstæðari kjörum og afhending verðmæta í þeim fólgin lægi í starfssambandinu á milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf. og því væri í raun um að ræða starfstengdar greiðslur. Enga laganauðsyn hafi borið til að beita 2. mgr. 58. gr., eins og stefnandi haldi fram, fremur en endranær þegar lagt er á það mat hvort í starfskjörum launamanna felist skattskyld hlunnindi. Lagaákvæðið feli ekki í sér að tekjur séu felldar undan skattskyldu samkvæmt 7. gr. og hún raski í engu mati á þeim tekjum sem stefnanda hafi hlotnast við kaupin. Eðlilegt kaupverð hlutabréfanna í skilningi 2. mgr. 58. gr. hafi þannig verið það gengi sem almenningi hafi boðist hlutabréfin á þegar stefnandi nýtti kauprétt sinn á starfsmanna­kjörum. Þessi málsástæða stefnanda geti því engu breytt um þá tekjufærslu sem átt hafi sér stað og lögmæti álagningar á henni byggðri. Enn fremur haldi stefnandi því fram að ekki fái staðist að miða skattlagningu slíkra hlunninda við fyrra tímamark en við sölu hennar á hlutabréfunum, sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 75/1981, en þá fyrst liggi fyrir hvort vinnuveitandi hafi látið í té skattskyld hlunnindi. Þetta sjónarmið stefnanda fái ekki staðist. Þær tekjur er stefnandi hafi haft af því að kaupa hlutafé á undirverði hafi fallið til við kaupin, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 75/1981. Ákvæði laganna um söluhagnað felli ekki tekjur, sem mönnum hlotnist í eignarformi, undan skattlagningu samkvæmt 7. gr. þegar tekjur vegna söluhagnaðar falli til. Verðsveiflur á hlutabréfum eftir þann tíma varði ekki tekjur, sem stefnandi hafi haft af undirverði bréfanna við kaup þeirra, en slíkar verðsveiflur geti haft áhrif við ákvörðun söluhagnaðar samkvæmt 17. gr. Teljist þá tekjufærsla samkvæmt 7. gr. vegna undirverðs hluti af kaupverði í hendi stefnanda samkvæmt 17. gr. Mótmælt er að skattlagningu tekna af þessu tagi verði ekki komið fram fyrr en í fyrsta lagi við sölu hlutabréfanna. Stefnandi haldi því fram að ekki hafi verið um undirverð að ræða þar sem verð­mæti hlutabréfanna beri að meta miðað við það tímamark er eigandi bankans hafi skuldbundið sig til að bjóða starfsmönnum hlutabréf til kaups, sem hafi verið í árslok 1997. Því beri að leggja til grundvallar sem verðviðmiðun innra virði bankans á þeim tíma en það hafi verið hið sama og sölu­gengi til starfsmanna. Til vara hvað þetta varðar haldi stefnandi því fram að skatt­yfirvöld hafi ekki sýnt fram á að hið almenna útboðsgengi bréfanna 1,9, eins og það hafi verið ákveðið á hluthafafundi 3. september 1998, geti talist gangverð þeirra á þeim tíma þar sem engin viðskipti hafi þá átt sér stað með hlutabréf í bankanum. Hafi skattstjóra því borið samkvæmt rannsóknar­reglu stjórnsýslu­réttar að hlutast til um sjálfstæða rannsókn á því hvert væri gengi bréfanna á þeim degi. Af hálfu stefnda er því haldið fram að starfsmönnum hafi ekki staðið til boða að skrá sig fyrir og kaupa bréf á þessum kjörum fyrr en í hinu almenna útboði í september 1998 er farið hafi fram í framhaldi af ákvörðun þar um hinn 3. september á grundvelli fyrrgreindrar útboðs- og skráningarlýsingar. Samkvæmt þessu hafi borið að miða skatt­lagningu teknanna við þann tíma þegar kaupin fóru fram. Stefnandi haldi því fram að skattyfirvöld hafi brotið gegn jafnræðisreglu þar sem starfsmönnum annarra hlutafélaga hafi verið veittar ívilnanir í tengslum við hluta­bréfa­kaup í félögum án skattlagningar. Stað­hæfingar stefnanda um að skattlagning hennar vegna hlutabréfakaupa feli í sér slíkt brot fái engan veginn staðist. Komi í ljós að misbrestur hafi orðið á framkvæmd gagnvart einstökum skattaðilum leiði það ekki til þess að aðrir geti krafist þess í skjóli jafnræðisreglu að stjórnvöld haldi áfram meintu athafnaleysi og hagi sér svo gagnvart þeim. Viðbrögð við slíku eru rannsókn og endurupptaka álagningar á viðkomandi skattaðila. Staðhæfingar stefnanda um að álagningin feli í sér breytta skattframkvæmd fá heldur ekki staðist. Þótt ekki hafi verið lagt mat á tekjur launþega af hlutabréfakaupum á undirverði í almennu skattmati ríkisskattstjóra samkvæmt 116. gr. laganna hafi það ekki falið í sér skattfrelsi þeirra tekna. Eðli málsins samkvæmt eigi skattmatsreglur ekki við þegar beinnar viðmiðunar njóti við. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 457/1999 um gildandi reglur þegar hlutabréf eru keypt á undirverði hafi ekki verið byggð á 116. gr. heldur 1. mgr. 101. gr. um birtingu reglna og gagna sem hann meti að rétt sé að birta almenningi. Þessar staðhæfingar stefnanda séu líka í beinni þversögn við umfjöllun hennar um a lið 2. gr. laga nr. 86/2000 þar sem hún vísi til athugasemda með lagaákvæðinu (ný 8. gr. A) en þar komi fram að inntak ákvæðisins sé í samræmi við gildandi skattframkvæmd. Komi skýrt fram í lagagreininni að til skatt­skyldra tekna samkvæmt 1. tl. A liðar 7. gr. teljist tekjur vegna kaupa á hlutabréfum samkvæmt kauprétti, sem skattaðili hafi öðlast vegna starfa fyrir annan aðila, og skuli þær tekjur ákveðnar sem mismunur á kaupverði og gangverði bréfanna þegar kaupréttur er nýttur og beri að miða við gangverð þeirra í viðskiptum ef það er fyrir hendi eins og verið hafi í tilviki stefnanda. Ekki fá heldur staðist að andmælaréttur stefnanda hafi verið fyrir borð borinn vegna bréfaskipta Landsbanka Íslands og ríkisskattstjóra. Ríkis­skattstjóri hafi verið innan lögmælts valdsviðs síns varðandi leiðbeiningar, samræmingar og yfirumsjónar­verkefni embættisins samkvæmt 101. og 102. gr. laganna. Með því hafi ekki verið farið á svig við lögmæltan andmælarétt sem stefnandi hafi notið í hvívetna við máls­meðferð hjá skattstjóra og fyrir yfirskattanefnd. Samkvæmt framangreindu verði úrskurði yfirskatta­nefndar og álagningunni ekki hnekkt á þeim forsendum að lagagrundvöllur hennar hafi verið rangur, ófullnægjandi eða hún ótímabær. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Ekki sé ágreiningur um að opinber gjöld stefnanda gjaldárið 1999, sem rót eigi í framangreindri tekjufærslu, nemi þeim 58.948 krónum er stefnandi krefjist endur­greiðslu á. Hins vegar er því mótmælt að stefnandi geti átt rétt á dráttarvöxtum frá fyrri tíma en þingfestingu málsins, sbr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Varakrafa stefnda um lækkun er byggð á þessu. Niðurstaða Í 1. mgr. 7. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 kemur fram sú meginregla að skattskyldar tekjur teljist hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnist og metin verði til peningaverðs. Ekki skipti máli hvaðan þær stafi eða í hvaða formi þær séu og eru síðan í nokkrum liðum lagagreinarinnar talin ýmis slík tilvik. Samkvæmt lagagreininni skuli skattskyldar tekjur meðal annars teljast endurgjald fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, án tillits til viðmiðunar sem innt sé af hendi fyrir annan aðila, sbr. 1. tl. A liðar 7. gr. Talin eru dæmi um laun og aðrar starfstengdar greiðslur, fríðindi og hlunnindi. Við úrlausn á því hvort stefnanda hafi með umræddum hlutabréfakaupum verið veitt hlunnindi sem telja beri endurgjald fyrir vinnu, starf eða þjónustu verður að líta til þess að við setningu laga um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðar­banka Íslands nr. 50/1997 lá þegar fyrir að til greina kæmi að starfsmenn bankanna fengju að kaupa hlutabréf í félögunum á sérstökum kjörum. Þetta kemur fram í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna en þar segir að rétt sé að huga að því hvernig veita megi starfsmönnum bankanna aukinn rétt eða aðgang að kaupum á hlutafé. Í minnis­blaði viðskiptaráðherra frá 30. desember 1997 til ríkis­stjórnarinnar, sem lagt hefur verið fram í málinu, segir að fyrir liggi áfangaskýrsla undirbúnings­nefnda sem höfðu starfað samkvæmt 2. gr. laganna. Hafi þær lagt til að boðið yrði út nýtt hlutafé. Nefndirnar hafi athugað sérstaklega hvort og hvernig veita beri starfs­mönnum aðild að sölu sem þessari. Af hálfu starfsmanna hafi jafnan verið lögð áhersla á að þeim yrði með einum eða öðrum hætti veittur aukinn réttur í tengslum við sölu hlutabréfa í bankanum. Einnig hafi af hálfu starfsmanna komið til tals að veita ætti eftirlaunasjóði, sem starfsmenn bankans ættu aðild að, aukinn rétt í þessu sambandi. Með því að bjóða starfsmönnum og eftirlaunasjóðnum tiltekið hlut­fall heildarhlutafjár til sölu og að söluverð hlutabréfa verði miðað við gengi, er sam­svaraði verðmati jafnháu eigin fé í árslok það ár, verði tryggð samstaða starfs­manna með hlutafélaginu auk þess sem almenn sátt náist um aðgerðina. Af hálfu ríks­stjórnarinnar hafi frá upphafi verið lögð áhersla á að breytingar á rekstrarformi bankans færu fram í sátt við starfsmenn, eftir því sem unnt væri. Í minnisblaðinu kemur enn fremur fram að ráðherrann telji að salan eigi að tengjast frágangi á öllum málum starfsmanna bankans, einkum frágangi á lífeyrismálum. Lagt er til að hlutafé, er nemi allt að 5-6% af heildarfjárhæð hlutafjár, verði boðið út til starfsmanna bankans, en Eftirlaunasjóði bankamanna verði boðið að kaupa þann hluta sem starfsmenn þiggi ekki. Þetta sé gert til að tryggja samstöðu um breytingarnar í heild og góð tengsl starfsmanna við bankann. Á fyrsta aðalfundi Landsbanka Íslands hf., sem haldinn var 6. mars 1998, kynnti ráðherra ákvörðun ríkisstjórnarinnar um útboð og sölu á nýju hlutafé til að tryggja skráningu hlutabréfa á Verðbréfaþingi Íslands og skapa markaðsverðmæti hlutafjár en hluti þeirrar aðgerðar væri að bjóða starfs­mönnum bankans að kaupa hlutafé í bankanum á gengi sem samsvaraði innra virði bankans. Á hluthafafundi 3. september sama ár var samþykkt tillaga bankaráðs um að hækka hlutafé bankans með skilmálum sem þar koma fram. Starfsmönnum bankans og dótturfélaga hans er í skilmálunum veittur réttur til að kaupa hluti í útboðinu á genginu 1,285 fyrir ákveðna fjárhæð en að því marki sem þeir nýti hann ekki skyldi bjóða lífeyrissjóði bankamanna áskrift á sama gengi. Það sem eftir stæði af hluta­fjár­hækkuninni skyldi boðið til áskriftar í almennu útboði á genginu 1,9. Með þessu fengu starfsmenn bankans umrædd hlutabréf keypt á lægra verði en aðrir gátu á sama tíma keypt þau á. Af því sem hér að framan er rakið verður ekki annað ráðið en að það hafi verið vegna starfa þeirra í þágu bankans. Skipta ráðninga­- eða kjarasamningar ekki máli í því sambandi enda gerir lagaákvæðið sem hér um ræðir ekki ráð fyrir því. Hins vegar skiptir máli að unnt sé að meta hlunnindi, sem þannig eru veitt, til peningaverðs, en ótvírætt er því þannig háttað í þessu tilviki. Með vísan til þessa verður að telja að um skattskyld hlunnindi hafi verið að ræða sem réttilega hafi átt að færa sem tekjur hjá stefnanda samkvæmt 1. tl. A liðar 7. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Þeirri niðurstöðu breytir hvorki 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963, enda hefur hún ekki áhrif á túlkun lagagreinarinnar að þessu leyti, né ákvæði 2. mgr. 58. gr. laganna. Í því lagaákvæði segir að færa beri mismun kaupverðs og matsverðs til tekna hjá þeim sem viðskiptanna njóti. Kemur lagaákvæðið því ekki í veg fyrir að beitt verði 1. tl. A liðar 7. gr. laganna við ákvörðun á tekjum stefnanda til skatt­álagningar. Ákvarðanir skattyfirvalda hafa því að þessu leyti verið byggðar á réttum lagagrunni. Skattstjóri reiknaði hin skattskyldu hlunnindi sem mismun á kaupverði í almennu útboði og kaupverði hlutabréfanna sem stefnandi keypti. Af úrskurði yfir­skatta­nefndar og öðrum gögnum málsins verður ráðið að gengi hlutabréfanna í hinu almenna útboði hafi af hálfu skattyfirvalda verið talið gangverð þeirra á þeim tíma er kaupin fóru fram. Fyrir liggur að umrædd kaup fóru fram á sama tíma eftir útboðslýsingu í september 1998 sem gilti bæði um hið almenna útboð og sölu hlutafjár til starfsmanna bankans. Skiptir í því sambandi hvorki máli hver aðferð var notuð við að reikna út gengi á hlutabréfunum, sem starfsmönnum bankans var boðið að kaupa, né á hvaða tíma ákvarðanir voru teknar í því sambandi. Samkvæmt þessu verður að telja að heimilt hafi verið að líta svo á að sölugengi hlutabréfanna í almennu útboði hafi verið gangverði hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. þegar stefnandi keypti umrædd hlutabréf. Var því hvorki ástæða til né þörf á að fram færi sérstakt mat á þessum hlunnindum samkvæmt 116. gr. laga nr. 75/1981. Verður ekki fallist á að skattyfirvöld hafi byggt ákvarðanir á ófullnægjandi upplýsingum að þessu leyti. Hagnaður af sölu hlutabréfa telst til tekna á því ári sem sala fer fram samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laganna. Ákvörðun um tekjur, sem ber að færa samkvæmt 1. tl. A liðar 7. gr. laganna þegar hlunnindi eru látin í té, er því óháð skattlagningu söluhagnaðar samkvæmt 17. gr. þegar hlutabréf eru seld. Með vísan til alls þessa verður ekki fallist á þær röksemdir stefnanda að framan­greindar viðmiðanir hafi verið rangar við mat skattyfirvalda á hinum skattskyldu hlunnindum. Í útboðslýsingu er sérstök ábending til starfsmanna, sem fjárfesti í hlutabréfum Landsbanka Íslands hf., um að skattyfir­völd kunni að telja að mismunur á sölugengi til starfsmanna og sölugengi í almennum áskriftarflokki hafi áhrif á ákvörðun um tekjuskatt þeirra. Gegn andmælum stefnda og með vísan til þess sem að framan greinir um fullnægjandi viðmiðanir og lagalegan grundvöll hinna umdeildu ákvarðana þykja engar viðhlítandi upplýs­ingar hafa komið fram í málinu um breytta skatt­framkvæmd sem af hálfu stefnanda er vísað til. Verður ekki fallist á að brotin hafi verið jafnræðis­regla gagnvart stefnanda af þessum ástæðum með hinni umdeildu skatt­álagningu. Stefnanda var veittur 15 daga frestur frá dagsetningu bréfs skattstjóra 19. maí 1999 til að koma að skriflegum andmælum gegn hinni umdeildu ákvörðun skattstjóra um breytingu á skattframtali hennar. Með ákvörðun skattstjóra frá 27. júní og í úrskurði yfirskattanefndar er tekin rökstudd afstaða til þess sem fram hafði komið af stefnanda hálfu. Verður með vísan til þess ekki fallist á að stefnandi hafi ekki notið andmæla­réttar varðandi þá ákvörðun sem hér um ræðir. Samkvæmt öllu framangreindu verður að telja að ákvarðanir skattyfirvalda, sem hér er deilt um, hafi verið lögmætar. Með vísan til þess verður úrskurður yfirskatta­nefndar ekki felldur úr gildi af ástæðum sem málssókn stefnanda er byggð á. Af því leiðir að sýkna ber stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Þórunnar K. Þorsteins­dóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 462/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. desember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1999. Ár 1999, þriðjudaginn 23. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður um kröfu lögreglustjórans í Reykjavík að [...] verði látinn sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 14. nóvember 1999, kl. 16,00. Málavextir. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að kærði í máli þessu, [...], verði látinn sæta gæsluvarðhaldi áfram til þriðjudagsins 14. desember nk., kl. 14.00 vegna gruns um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti sem varðað geti við 173. gr. a almennra hegningarlaga. [...] Niðurstaða. Kærði hefur viðurkennt að vera riðin við stórfellt fíkniefnabrot. Rannsókn málsins er ekki lokið og ber mikið á milli kærða og annarra sem grunaðir eru í málinu. Þá er eftir að afla gagna í því frá [...]. Þykir vera hætta á því að kærði geti spillt fyrir rannsókn málsins svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka, fái kærði að ganga laus. Ber því og með heimild í a - lið 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála að ákveða að hann sæti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 14. nóvember 1999, kl. 16,00. Úrskurðarorð: Kærði, [...], sæti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 14. desember 1999, kl. 16.00.
Mál nr. 449/2004
Fasteignakaup Greiðsla
B krafði E um greiðslu samkvæmt samningi aðila um kaup á fasteign í eigu þess fyrrnefnda. Aðila greindi á um hvort E hefði greitt tiltekinn hluta af umsaminni útborgun kaupanda. Í kvittun sem B gaf út við móttöku greiðslunnar var áritun, sem E samþykkti, þess efnis að um væri að ræða endurgreiðslu skyndiláns. Talið var að E hefði ekki tekist að sanna að greiðslan varðaði kaupverð eignarinnar þrátt fyrir þessa áritun. Þá hélt E því fram að hún ætti skuldajafnaðarkröfur á hendur B vegna vanskila á lánum, fasteignagjöldum og greiðslum í hússjóð. Tekið var fram að samkvæmt skilmálum á bakhlið kaupsamningsins skyldi miða uppgjör aðila við afhendingardag eignarinnar meðal annars vegna yfirtekinna lána, greiðslu fasteignagjalda og greiðslna í hússjóð. Væru engin rök til annars en að miða uppgjör aðila við umsaminn afhendingardag. Með vísan til þess að óumdeilt væri að skuldajafnaðarkröfur E vörðuðu allar útgjöld sem féllu á íbúðina eftir umsaminn afhendingardag var þeim hafnað. Var því fallist á kröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 28. september 2004. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 10. nóvember sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 15. nóvember 2004 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi krefst þess að sér verði gert að greiða stefnda 1.004.446 krónur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi seldi áfrýjanda íbúð í húsinu númer 96 við Vesturberg í Reykjavík með kaupsamningi 25. júní 2003. Samkvæmt kaupsamningnum var afhendingardagur eignarinnar 2. mars 2003. Skyldi kaupverð hennar vera 12.100.000 krónur og 1.987.000 krónur af því greiddar við undirritun kaupsamnings. Í máli þessu krefur stefndi áfrýjanda um greiðslu þeirrar fjárhæðar að frádreginni 300.000 króna innborgun, sem áfrýjandi hafi greitt 23. september 2003. Áfrýjandi telur sig hins vegar hafa greitt 800.000 krónur upp í kaupverðið þann dag. Þá gerir hún kröfu um að til skuldajöfnuðar á móti þessari kröfu stefnda komi samtals 182.554 krónur, sem hún hafi greitt vegna húsbréfalána, fasteignagjalda og húsgjalda sem fallið hafi á hina seldu eign fyrir 20. maí 2003, en þá hafi hún fengið eignina afhenta. Áfrýjandi viðurkennir á hinn bóginn að 1.004.446 krónur af fyrrgreindri útborgunarfjárhæð kaupverðs íbúðarinnar séu ógreiddar. Áfrýjandi greiddi 800.000 krónur inn á reikning stefnda 23. september 2003. Sama dag gaf stefndi út tvær kvittanir vegna þessarar greiðslu. Annars vegar var um að ræða kvittum fyrir greiðslu á 300.000 krónum. Á þeirri kvittum er svofelld áritun: „innb. vegna kaupsamn. á Vesturbergi 96 ...“ Undir þessa áritun ritaði áfrýjandi samþykki sitt. Hins vegar var um að ræða kvittun fyrir greiðslu á 500.000 krónum. Á þeirri kvittun er svofelld áritun, sem áfrýjandi staðfesti einnig með undirritun sinni: „v/Vesturberg 96: endurgr. skyndilán.“ Áfrýjandi hefur sönnunarbyrði fyrir því að umræddar 500.000 krónur hafi, þrátt fyrir framangreinda áritun, verið greiðsla upp í fyrrgreinda útborgun samkvæmt kaupsamningnum. Hefur áfrýjanda ekki tekist sú sönnun. Stefndi eignaðist umrædda íbúð í skiptum fyrir aðra eign og fékk hana samkvæmt gögnum málsins afhenta 2. mars 2003, en bjó aldrei í henni sjálfur. Óumdeilt er að hann hafi skömmu síðar hitt eiginmann áfrýjanda á förnum vegi og boðið þeim hjónum íbúðina til kaups. Eiginmaður áfrýjanda bar fyrir héraðsdómi að hann hafi þá fengið lykil að íbúðinni til að sýna konu sinni hana og haft lykil að henni undir höndum eftir það. Hafi hann „tiltölulega fljótlega“ byrjað að mála íbúðina. Kaup hafi þó ekki verið endanlega ráðin fyrr en greiðslumat lá fyrir í maí sama ár. Gaf hann þá skýringu á því að hann fór strax að mála íbúðina að hann hafi verið atvinnulaus á þessum tíma og hvort vinna hans „nýttist honum eða okkur þá skipti það mig engu máli.“ Í kaupsamningi aðila er, eins og að framan greinir, tekið fram að afhendingardagur eignarinnar sé 2. mars 2003 og í 9. tölulið skilmála á bakhlið samningsins er kveðið á um að við þann dag skuli miða uppgjör aðila meðal annars vegna yfirtekinna lána, greiðslu fasteignagjalda og greiðslna í hússjóð. Þegar allt framangreint er virt eru engin rök til annars en að miða uppgjör aðila við umsaminn afhendingardag. Þar sem óumdeilt er að skuldajafnaðarkröfur áfrýjanda varða allar útgjöld sem féllu á íbúðina eftir 2. mars 2003 verður þeim hafnað. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjað dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Esther Guðlaugsdóttir, greiði stefnda, Bjarna Bærings Bjarnasyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2004. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 26. maí sl., að loknum munnlegum málflutningi var höfðað fyrir dómþinginu af Bjarna Bærings Bjarnasyni, á hendur Esther Guðlaugsdóttur, með stefnu birtri hinn 30. desember 2003. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 1.987.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2003 til greiðsludags. Frá höfuðstól og vöxtum dragist innborgun 300.000 krónur, sem stefndi greiddi inn á skuldina hinn 23. september 2003. Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefnandi lýsir því yfir í stefnu, að gegn greiðslu dómkrafna afhendi hann afsal fyrir hinni seldu eign. Dómkröfur stefndu eru þær, að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda, að undanskilinni greiðslu að fjárhæð 1.004.446 krónur, sem stefnda viðurkennir að skulda stefnanda. Þá krefst stefnda málskostnaðar að mati dómsins, að teknu tillitit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. II Málavextir eru þeir, að aðilar gerðu með sér samning um að stefnda keypti af stefnanda íbúð á 4. hæð, merkta 04-01 í húsinu nr. 96 við Vesturberg í Reykjavík. Kauptilboð er dagsett 5. maí 2003. Kaupsamningurinn er dagsettur 25. júní 2003. Umsamið kaupverð var 12.100.000 krónur, sem greiðast skyldi, samkvæmt ákvæðum samningsins, við undirritun kaupsamnings 1.987.000, kaupandi yfirtæki áhvílandi veðskuldir, að fjárhæð 6.928.073 krónur og með fasteignabréfi að fjárhæð 1.071.927 krónur og svokölluðu viðbótarláni að fjárhæð 2.113.000 krónur. Aðdragandi kaupanna var sá, að stefnandi hafði eignast íbúðina nokkru áður, eða með kaupsamningi dagsettum 26. febrúar 2003, en hafði aldrei búið í henni. Samkvæmt framburði stefnanda og eiginmanns stefndu hér fyrir dómi hittust þeir á förnum vegi í lok febrúar eða byrjun marsmánaðar 2003 og tóku tal saman. Stefnandi bauð honum umrædda íbúð til kaups og afhenti honum lykla að íbúðinni til þess að hann og stefnda gætu skoðað hana. Stefnda kvað þau síðan hafa ákveðið að kaupa íbúðina, en viljað fara í svokallað greiðslumat áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Síðar hafi svo samningar tekist milli aðila. Að sögn stefndu hafi aðilar gert með sér munnlegt samkomulag um að stefnda myndi greiða útborgunargreiðslu, sem borið hafi að greiða við undirritun kaupsamnings, alls að fjárhæð 1.987.000 krónur, á fimm árum, í ágústmánuði ár hvert, er stefnda fengi greiddar vaxtabætur. Þrátt fyrir samkomulagið hafi stefnandi farið fram á það við stefndu haustið 2003 að hún greiddi alla upphæðina í einu um haustið 2003. Stefnda kveðst þá hafa greitt 800.000 krónur til stefnanda og ætlað að greiða eftirstöðvar við fyrsta tækifæri. Stefnandi kveðst ítrekað hafa farið fram á við stefndu að hún greiddi umstefnda fjárhæð og hafi hún hinn 23. september 2003 greitt inn á skuldina 300.000 krónur. Innheimtutilraunir hans hafi að öðru leyti ekki borið árangur. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 28. nóvember 2003, var stefnda krafin um eftirstöðvar kaupverðsins, ásamt vöxtum og kostnaði. III Stefnandi byggir kröfur sínar á kaupsamningi og venju í fasteignaviðskiptum. Stefnda hafi ekki staðið við ákvæði kaupsamningsins og ekki greitt honum samningsgreiðslu að fjárhæð 1.987.000 krónur. Eftir að stefnandi hafi ítrekað krafið stefndu um greiðslu hinnar umstefndu fjárhæðar hafi stefnda greitt inn á skuldina 300.000 krónur inn 23. september 2003. Innheimtutilraunir stefnanda og lögmanns hans hafi að öðru leyti ekki borið árangur. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttarins og kröfuréttarins sbr. og lög nr. 40/2002, um fasteignakaup. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nausyn til að fá skattinn tildæmdan sér úr hendi stefndu. IV Stefnda byggir kröfur sínar á því, að hún hafi þegar greitt stefnanda 800.000 krónur, auk þess sem hún hafi greitt ýmis gjöld sem stefnanda hafi borið að greiða. Stefnda hafi greitt inn á reikning stefnanda, nr. 0101-24-064186, hinn 23. september 2003, 800.000 krónur. Kvittun sem stefnandi hafi lagt fram, um að greiðslan inn á reikning hans hafi hljóðað upp á 300.000 krónur, sé því röng. Stefnda eigi og gagnkröfu á hendur stefnanda að fjárhæð 182.554 krónur. Stefnda hafi fengið íbúðina afhenta sér í kringum 20. maí 2003. Samkvæmt meginreglum fasteignakauparáttar sé það því tímamarkið, sem miða eigi við skiptingu eigna og skulda milli aðila. Aðilar hafi ekki samið sérstaklega um þetta tímamark og því gildi afhendingardagurinn. Hinn 18. júní 2003 hafi Íbúðalánasjóður gefið út yfirlýsingu, þar sem fram komi að sjóðurinn hafi samþykkt yfirtöku stefnda á lánum, sem tryggð séu með veði í fasteigninni Vesturbergi 96, Reykjavík, og fyrsti gjalddagi eftir yfirtöku sé 15. júní 2003. Sá fyrirvari hafi verið gerður í yfirlýsingunni, að lánin væru ekki í vanskilum. Síðar hafi komið í ljós að lánin hafi verið í vanskilum og hafi stefnda greitt 121.038 krónur, sem verið hafi í vanskilum frá gjalddaga 15. maí 2001. Stefnda hafi einnig greitt fasteignagjöld, sem verið hafi í vanskilum og stefnanda hafi borið að greiða, alls 42.628 krónur, með gjalddaga 01.02.2003, 01.03.2003, 01.04.2003 og 01.05.2003. Húsgjöld hafi einnig verið í vanskilum hjá stefnanda og hafi stefnda greitt 18.888 krónur vegna þessa. Stefnda hafi einnig greitt iðgjald lögbundinnar brunatryggingar, sem verið hafi í vanskilum hjá stefnanda fyrir tímabilið 10. mars 2003 til 28. júlí 2003. Óskar stefnda eftir því að tekið verði tillit til þessara greiðslna við uppgjör aðila og þegar afsal verði gefið út. Samkvæmt framansögðu eigi því að koma til frádráttar stefnukröfum, 1.004.446 krónur, sem stefnda hefur sundurliðað nánar með eftirgreindum hætti í stefnu: Innborgun, dags. 23. september 2003 kr. 800.000 Greiðsla fasteignagjalda kr. 42.628 Greiðsla húsbréfalána kr. 121.038 Greiðsla húsgjalda kr. 18.888 Samtals kr. 982.554 Kaupsamningsgreiðsla: kr. 1.987.000 Til frádráttar greiðslur stefndu kr. -982.554 Samtals kr. 1.004.446 Stefnda krefst þess að ofangreindum gjöldum, sem hún hafi greitt vegna Vesturbergs 96, Reykjavík, verði skuldajafnað við kröfu stefnanda, en stefnda viðurkennir að skulda stefnanda mismuninn, 1.004.446 krónur. Stefnda mótmælir því, að henni beri að greiða dráttarvexti frá 25. júní 2003, þar sem upphaflega hafi verið samið um, að greiðslan yrði greidd í áföngum, á alls fimm árum, þegar stefnda fengi greiddar vaxtabætur. Til vara krerfst stefnda þess, að dráttarvextir leggist ekki á kröfuna fyrr en við þingfestingardag. Um lagarök vísar stefnda til meginreglna samningaréttarins og kauparéttarins, til fjármunaréttar og fasteignakauparéttar. Eins og að framan hefur verið lýst áttu málsaðilar í fasteignaviðskiptum, þar sem stefnandi seldi stefndu fasteign sína í húsinu nr. 96 við Vesturberg í Reykjavík. Greinir aðila á um hvað hafi verið samið í þeim viðskiptum. Lýtur ágreiningurinn að því hversu háa fjárhæð stefnda hefur innt af hendi til stefnanda svo og hvenær gjalddagi útborgunargreiðslu skyldi vera og hvenær afhending hafi farið fram. Í málinu liggur frammi undirritað kauptilboð sem og undirritaður kaupsamningur. Kauptilboðið er dagsett 5. maí 2003 og kaupsamningurinn er dagsettur 25. júní 2003. Samkvæmt kauptilboðinu er kaupverðið sagt vera 12.100.000 krónur og afhendingardagur eignar sagður vera samkvæmt samkomulagi. Samkvæmt kaupsamningi er kaupverð eignarinnar 12.100.000 krónur og afhendingardagur eignar sagður vera 2. mars 2003. Samkvæmt framlögðum tveimur kvittunum hefur stefnda innt af hendi til stefnanda 800.000 krónur. Heldur stefnda því fram að sú fjárhæð öll hafi verið til greiðslu útborgunar. Áritanir stefndu á kvittanirnar bera það hins vegar með sér, að annars vegar hafi hún verið að greiða 300.000 krónur vegna kaupsamningsins en hins vegar 500.000 krónur sem endurgreiðslu á skyndiláni. Skýringar stefndu, sem er bankastarfsmaður, á því að hún hafi ekki vitað hvað hún var að skrifa undir er hún setti stafina sína undir skýringar á framlögðum kvittunum, geta ekki talist trúverðugar og ber því að fallast á það með stefnanda, að stefnda hafi einungis greitt honum 300.000 krónur upp í útborgunargreiðslu. Kemur þá til skoðunar gagnkrafa stefndu til skuldajafnaðar. Kveðst stefnda hafa greitt vegna íbúðarinnar, fasteignagjöld, húsbréfalán og húsgjöld, sem stefnanda hafi borið að inna af hendi. Samkvæmt meginreglum við fasteignakaup skal við útgáfu afsals fara fram endanlegt uppgjör skulda, vaxta og kostnaðar milli aðila, sem miðast við afhendingardag eignar. Samkvæmt framlögðum gögnum stefndu hefur hún innt af hendi í gegnum einkabanka greiðslur vegna fasteignagjalda og húsbréfalána. Hins vegar verður ekki af framlögðum gögnum séð, með óyggjandi hætti, hvaða skuld er verið að greiða. Með því að ekki nýtur við nægjanlega skýrra gagna ber að vísa þessum kröfum stefndu, að fjárhæð 182.554, frá dómi. Þegar allt framanritað er virt ber að fallast á kröfur stefnanda um að stefnda greiði honum eftirstöðvar útborgunargreiðslu, að fjárhæð 1.687.000 krónur. Þegar litið er til þess, að við undirritun kaupsamnings var ekki jafnframt greidd útborgun eins og skriflegur samningur aðila kveður á um, virðist svo vera sem stefnandi hafi veitt stefndu greiðslufrest á þeirri greiðslu. Stefnda hefur þó ekki sýnt fram á þá fullyrðingu sína, að greiðsluna hafi átt að inna af hendi næstu fimm árin. Í ljósi alls þessa ber stefndu því að greiða dráttarvexti mánuði eftir að hún var sannanlega krafin um greiðslu, eða frá 23. október 2003. Eftir niðurstöðu málsins ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir, eins og mál þetta er vaxið, hæfilega ákveðinn 200.000 krónur og hefur þá verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Esther Guðlaugsdóttir, greiði stefnanda, Bjarna Bæring Bjarnasyni, 1.687.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. október 2003 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 331/2003
Bifreið Skaðabætur Tímabundin örorka Örorka Matsgerð Sakarefni Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Tryggingarfélagið V greiddi F, sem slasast hafði í umferðarslysi, bætur á grundvelli matsgerðar. Annar matsmanna leiðrétti síðar matsgerðina og í framhaldi af því krafðist F bóta í samræmi við þá leiðréttingu. Nokkru áður en F setti fram þá kröfu voru, að beiðni V, dómkvaddir yfirmatsmenn sem komust að þeirri niðurstöðu að tjón F hefði verið minna en áætlað var í undirmatsgerð. Krafðist V sýknu af kröfum F með vísan til niðurstöðu yfirmatsmanna. Talið var að með fyrrnefndri greiðslu hefði V viðurkennt í verki tilteknar afleiðingar slyssins og ráðstafað sakarefninu með þeim afleiðingum að niðurstaða í málinu yrði ekki reist á yfirmatsgerðinni. Þá þóttu slíkir gallar á undirmatsgerð að hún yrði ekki lögð til grundvallar sem sönnunargagn um tímabundið atvinnutjón F. Krafa F um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón þótti samkvæmt þessu svo vanreifuð að ekki yrði hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi. Stóð þá eftir krafa F um frekari bætur vegna 10% varanlegrar örorku en V hafði áður greitt honum. Með hliðsjón af staðreyndum málsins, aldri F og aðstæðum hans var ekki fallist á með F að bætur vegna þessa bæri að reikna honum eftir 1. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Varð ákvörðun bótanna því að lúta reglum 3. mgr. 7. gr. laganna eins og V hafði miðað við í bótauppgjöri. V var því sýknaður af þessari kröfu F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, og Pétur Kr. Hafstein. Héraðsdómi var áfrýjað 22. ágúst 2003. Áfrýjandi krefst þess, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða sér 2.908.718 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.743.463 krónum frá 15. júní 2001 til 11. apríl 2002, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.165.255 krónum frá 25. apríl 2001 til 1. júlí sama ár, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 11. apríl 2002 en af 2.908.718 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar greinir lenti áfrýjandi í umferðarslysi 28. desember 1999. Með bréfi til stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. 20. mars 2001 var óskað innborgunar vegna tímabundins tekjutaps hans, en félagið hafnaði því að svo stöddu, þar sem það taldi þörf frekari gagna. Eftir að áfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði voru að beiðni hins stefnda félags dómkvaddir tveir læknar til að skoða og meta afleiðingar umferðarslyssins á heilsu hans. Í matsgerð þeirra 19. febrúar 2002 var komist að þeirri niðurstöðu, að tímabundin óvinnufærni áfrýjanda hefði verið 100% frá slysdegi til 3. janúar 2000 og frá 14. janúar til 9. mars 2001, er áfrýjandi dvaldist á Reykjalundi. Bæði varanleg örorka og varanlegur miski áfrýjanda voru metin 10%. Matsmenn töldu tímabil þjáninga í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 37/1999, hafa staðið í þrjá mánuði og heilsufar áfrýjanda í skilningi laganna hefði verið orðið stöðugt eftir sama tíma. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi áfrýjanda 14. mars 2002 bætur að fjárhæð 4.018.727 krónur á grundvelli þessarar matsgerðar, sem byggt var á að öðru leyti en því, að hafnað var kröfu vegna tímabundins tekjutjóns. Annar matsmanna leiðrétti niðurstöðu matsgerðarinnar með bréfi til lögmanns áfrýjanda 14. maí 2002 og mat nú tímabundna óvinnufærni áfrýjanda frá slysdegi 28. desember 1999 til 9. mars 2001 með þeim skýringum, sem í héraðsdómi greinir. Með framhaldsstefnu, sem birt var 25. nóvember 2002, krafði áfrýjandi stefndu um bætur vegna tímabundins tekjutaps og þjáninga í samræmi við þessa leiðréttingu auk greiðslu hærri bóta vegna varanlegrar örorku, sem miðaðar væru við meðalmánaðarlaun hans eftir útskrift frá Reykjalundi. Að beiðni stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. voru dómkvaddir þrír yfirmatsmenn 27. september 2002, lögfræðingur og tveir læknar, til að meta, hvenær heilsufar áfrýjanda hafi verið orðið stöðugt eftir umferðarslysið 28. desember 1999 og hvert væri tímabundið atvinnutjón hans af völdum þess. Í yfirmatsgerð 9. desember 2002 var komist að þeirri niðurstöðu, að svonefndum stöðugleikapunkti hefði verið náð í lok mars 2000 og áfrýjandi hefði ekki orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni vegna slyssins. II. Í framangreindri undirmatsgerð var komist að þeirri niðurstöðu, að áfrýjandi hefði í slysinu 28. desember 1999 hlotið tognunaráverka fremur en brotáverka á hrygg. Er það í samræmi við álit tveggja röntgensérfræðinga, sem matsmenn ræddu við, og niðurstöðu röntgenrannsóknar á áfrýjanda 30. ágúst 2000, en þar sagði meðal annars um lendhrygg hans: „Sjúklegar breytingar greinast ekki og beinastructur er alveg eðlilegur. ... Hæð á liðbolum er eðlileg. Að vísu er smávægileg fleyglögun á L1, sem er innan eðlilegra marka.“ Um varanlegan miska áfrýjanda og varanlega örorku, sem matsmenn mátu hvort um sig 10%, sagði í matsgerðinni: „Undirritaðir telja að umferðarslysið í desember 1999 hafi leitt til viss varanlegs miska vegna baktognunar og þeirra óþæginda sem fylgt hafa í kjölfarið, sem há matsþola enn bæði í starfi og leik. Um er að ræða þráláta mjóbaksverki sem versna við álag svo sem lyftur og bogur og langar stöður og jafnvel setur. Undirritaðir telja, að þessi þrálátu einkenni geti leitt til skertrar tekjuaflahæfni og geta einnig skert starfsval matsþola ekki síst þar sem hér er um að ræða ófaglærðan verkamann, sem hefur enga sérmenntun eða verkkunnáttu.“ Í yfirmatsgerð var tekið undir það sjónarmið undirmatsmanna, að áfrýjandi hefði tognað við slysið, en ekki hafi verið um hryggbrot að ræða, eins og getum var leitt að í vottorðum lækna, sem grein er gerð fyrir í héraðsdómi. Yfirmatsmenn töldu ekki unnt að fullyrða, að áfrýjandi hefði verið óvinnufær vegna afleiðinga tognunar í baki í kjölfar slyssins, enda hefði hann verið fær um að sinna störfum á dekkjaverkstæði í nokkra mánuði nánast strax eftir það og engin gögn lægju fyrir um það, að hann hefði leitað til læknis vegna veikinda í baki. Yfirmatsmenn bentu á, að áfrýjandi hefði á þessum tíma átt við vímuefnavanda að stríða og veitti sú meðferð, sem hann gekkst undir af þeim sökum í júní 2000, vísbendingu um, að sá vandi hefði að minnsta kosti að einhverju leyti átt þátt í því, að áfrýjandi lét af störfum um vorið 2000. Yfirmatsmenn töldu ennfremur, að hvorki yrði fullyrt á grundvelli þeirra læknisfræðilegu gagna, sem fyrir lægju í málinu, né sú ályktun dregin af þeim, að veikindi áfrýjanda í desember 2000 og eftirfarandi innlögn hans á Reykjalund í janúar 2001 yrði rakin til slyssins í desember 1999. Þeir töldu þannig, að tognunaráverkinn hlyti að hafa verið fremur vægur og yrði að ætla, að heilsufar áfrýjanda eftir slysið í desember 1999 hefði verið orðið stöðugt að liðnum þremur mánuðum eða í lok mars 2000. Þegar loks væri litið til þess, að ekki yrði af gögnum málsins séð, að áfrýjandi hefði orðið fyrir launatekjutapi vegna afleiðinga slyssins, væri það niðurstaða yfirmatsmanna, að um tímabundið atvinnutjón hans væri ekki að ræða. Eins og áður greinir greiddi stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. áfrýjanda bætur á grundvelli undirmatsgerðar vegna þjáninga í 91 dag og vegna 10% varanlegs miska og 10% varanlegrar örorku. Þannig hafði félagið viðurkennt í verki, að áfrýjandi hefði orðið fyrir slíkum tognunaráverka í slysinu, að afleiðingar hans væru bæði tímabundnar og varanlegar. Á hinn bóginn er niðurstaða yfirmatsmanna, sem hið stefnda félag reisir sýknukröfu sína á, grundvölluð á því, að engar varanlegar afleiðingar á heilsufar áfrýjanda hafi í raun hlotist af slysinu. Þetta fær ekki samrýmst þeirri ráðstöfun á sakarefni, sem fólst í framangreindri viðurkenningu félagsins, og verður niðurstaða í málinu um tímabundið atvinnutjón áfrýjanda og tímamark stöðugleika í heilsufari hans samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1999, ekki reist á yfirmatsgerðinni. Að framan er því lýst, að annar undirmatsmanna leiðrétti niðurstöðu undirmatsgerðar með bréfi til lögmanns áfrýjanda 14. maí 2002, og er ítarlega um það fjallað í héraðsdómi. Með vísan til forsendna dómsins er fallist á það álit hans, að undirmatsgerðin verði ekki lögð til grundvallar sem sönnunargagn um tímabundið atvinnutjón áfrýjanda, hvorki í upphaflegri mynd né eftir umrædda breytingu. Með hliðsjón af því, sem að framan greinir um þær tvær matsgerðir, sem fyrir liggja, og þar sem ekki nýtur annarra óyggjandi gagna um tímabundið atvinnutjón áfrýjanda er krafa hans um bætur vegna þess svo vanreifuð, að ekki verður hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi. III. Með áðurnefndri framhaldsstefnu krafði áfrýjandi stefndu um frekari bætur vegna 10% varanlegrar örorku en stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafði greitt honum með bótauppgjöri 14. mars 2002. Áfrýjandi reisir kröfu sína á því, að bætur vegna þessa beri að reikna honum eftir 1. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 en ekki 3. mgr. sömu greinar, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999. Áfrýjandi var liðlega 16 ára gamall, þegar hann lenti í því umferðarslysi 28. desember 1999, sem mál þetta er sprottið af. Hann hafði lokið grunnskólaprófi um vorið og síðan unnið almenna verkamannavinnu. Vinna áfrýjanda var stopul á árinu 2000, eins og nánar er sagt frá í héraðsdómi, en frá útskrift á Reykjalundi í mars 2001 vann hann verkamannastörf hjá PP verktökum ehf. þar til hann slasaðist að nýju 15. júní sama ár. Áfrýjandi telur þau laun, sem hann naut á þessum skamma tíma, raunhæfan mælikvarða á framtíðartekjutap sitt, en þau hafi verið í samræmi við meðallaun verkamanna samkvæmt útreikningi Hagstofu Íslands. Ekki hafi staðið til, að hann legði stund á frekara nám í framtíðinni. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 7. gr. laga nr. 37/1999, skal ákvarða bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig, að þeir hafi engar eða takmarkaðar vinnutekjur, á grundvelli örorkustigs samkvæmt 5. gr. laganna. Eins og aldri og aðstæðum áfrýjanda var háttað á slysdegi fara bætur til hans vegna varanlegrar örorku eftir þessu ákvæði. Í niðurlagi þess segir, að bætur skuli ákveðnar eftir reglum 5. – 7. gr. laganna. Áfrýjandi naut ekki atvinnutekna þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag og getur 1. mgr. 7. gr. ekki átt við um útreikning bóta til hans. Í 2. mgr. 7. gr. segir, að árslaun skuli metin sérstaklega, þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi, að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola en 1. mgr. mælir fyrir um. Ekki er unnt að fallast á, að slíkar aðstæður séu fyrir hendi í tilviki áfrýjanda, sem hafði rétt hafið störf á almennum vinnumarkaði, þegar hann slasaðist fyrra skiptið, en óvissa hlýtur að ríkja um það vegna ungs aldurs áfrýjanda, hvort hann hefði staðnæmst við þau störf eða haslað sér völl á öðrum vettvangi, eftir atvikum að undangengnu frekara námi. Verður ákvörðun bóta til hans vegna varanlegrar örorku því að lúta reglum 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, eins og stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. miðaði við í áðurnefndu bótauppgjöri og héraðsdómur staðfesti efnislega. Ber því að sýkna stefndu af þessari kröfu áfrýjanda. IV. Niðurstaða þessa dómsmáls er samkvæmt framansögðu sú, að kröfu áfrýjanda um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns verður vísað frá héraðsdómi. Að öðru leyti ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Rétt þykir, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda, Finns Hrafns Pálssonar, um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, er vísað frá héraðsdómi. Að öðru leyti skal niðurstaða héraðsdóms vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2003. I. Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 13. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Finni Hrafni Pálssyni, kt. 120683-5279, Fitjabraut 6A, Njarðvík, með stefnu og framhaldsstefnu, birtum 7. maí 2001 og 25. nóvember 2002, á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, og Rakel G. Sigurðardóttur, kt. 151260-4709, Faxabraut 41d, Reykjanes­bæ. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalsök og framhaldssök eru þær, að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda skaðabætur, að fjárhæð kr. 3.159.307 með 4,5% ársvöxtum af kr. 1.743.463 frá 15. júní 2001 til 11. apríl 2002, en með dráttarvöxtum af kr. 1.415.844 frá 25. apríl 2001 til 11. apríl 2002, en með dráttarvöxtum af kr. 3.159.307 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi fékk leyfi til gjafsóknar með bréfi dómsmálaráðherra, dags. 28. apríl 2003. Þess er krafizt, að við ákvörðun málskostnaðar verði höfð hliðsjón af gjaldskrá Landslaga ehf.-lögmannsstofu, og til þess litið, að stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Dómkröfur stefndu í aðalsök og framhaldssök eru þær aðallega, að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins, en til vara, að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. II. Málavextir: Málsatvik eru þau, að þriðjudaginn 28. desember 1999, laust fyrir kl. 1310, var stefnandi, Finnur Hrafn Pálsson, á leið til vinnu sinnar hjá dekkjaverkstæðinu Sólningu hf. í Njarðvík. Var hann farþegi í framsæti bifreiðarinnar TV 073, Daewoo Lanos. Ökumaður bifreiðarinnar var vinnufélagi stefnanda, Sigurður Þór Hlynsson, kt. 140379-4099, sonur stefndu, Rakelar G. Sigurðardóttur, sem var skráður eigandi bifreiðarinnar. Bifreiðin var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Var bifreiðinni ekið eftir Fitjabraut í Njarðvík á um 40 km/klst. að sögn. Snjór var og hálka, og þegar bifreiðinni var ekið yfir hraðahindrun á götunni, rann hún til og lenti á ljósastaur við götuna. Miklar skemmdir urðu á bifreiðinni, og ljósastaurinn skemmdist lítillega. Stefnandi var í öryggisbelti, og við áreksturinn blés loftpúði bifreiðarinnar út. Kvaðst stefnandi hafa setið álútur og hafi púðinn skotizt í andlit hans og þeytt honum afturábak. Hann hafi ekki fundið til strax, en síðar um daginn hafi hann leitað til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Segir í stefnu, að hann hafi leitað þangað vegna verkja í baki, en þó einkum í öxl. Í textablaði frá bráðamóttöku Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja er eftirfarandi skráð af Konráði Lúðvíkssyni lækni: “Ók á ljósastaur inn á Fitjabraut. Ráðlagt að koma hingað í skoðun. Finnur til í öxlinni og við skoðun þá sér maður excoriationir á yfirborðinu þar sem beltið hefur legið yfir hæ. öxl. Hann hreyfir sig óhindrað og ekkert annað athugavert að finna. Ekki fleira aðhafzt.” Í stefnu er atvikum síðan lýst svo, að stefnandi hafi haldið áfram vinnu sinni hjá Sólningu hf., þrátt fyrir aukna verki í baki. Hann hafi átt í sífellt meiri erfiðleikum með að vinna líkamlega erfitt starf sitt á dekkjaverkstæðinu og hafi af og til verið frá vinnu vegna mikilla verkja í baki, sem stöðugt hafi farið vaxandi. Þá segir, að hann hafi verið orðinn algerlega óvinnufær í maímánuði og hafi þá fljótlega leitað til Jóns Gunnars Hannessonar læknis. Stefnandi hætti alveg störfum hjá Sólningu hf. í lok apríl 2000. Í gögnum málsins kemur fram, að hann hafi átt við vímuefnavanda að stríða frá því fyrir slysið, og allt frá 13 ára aldri. Fór hann í fíkniefnameðferð á vegum Götusmiðjunnar 13. - 21. júní 2000. Kveðst hann ekki hafa neytt fíkniefna síðan. Engin læknisfræðileg gögn eru í málinu um verkjasögu eða meðferð stefnanda fyrst eftir slysið fyrir utan framangreint textablað frá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Fyrsta gagn þar að lútandi er bréf Jóns Gunnars Hannessonar læknis, dags. 12. maí 2003, þar sem hann lýsir því yfir, að Ólafur Ólafsson læknir og staðgengill hans tímabilið desember-ágúst 2000 hafi skrifað út gigtarlyf fyrir stefnanda þann 15. maí 2000, auk þess sem Jón Gunnar hafi gefið stefnanda bólgueyðandi lyf og verkjalyf þann 23. ágúst 2000 og sent hann í röntgenmyndatöku vegna slyssins. Næst liggur fyrir í málinu beiðni sama læknis til Tryggingastofnunar ríkisins um þjálfun fyrir stefnanda, dags. 20.09.2000. Í þeirri beiðni segir m.a., að röntgenmynd sýni fleygbrot á L:1. Einnig liggur fyrir beiðni sama læknis um sjúkravist fyrir stefnanda á Reykjalundi, dags. 27. desember 2000. Þar segir m.a., að stefnandi hafi lent í bílslysi í desember 1999, og sé m.a. talinn hafa hlotið fleygbrot á L:1. Sama áverkagreining kemur fram í sjúkradagpeningavottorði frá Ólafi Ólafssyni lækni, dags. 17. janúar 2001. Í ýmsum öðrum gögnum málsins kemur fram, að tekin hafi verið röntgenmynd af brjóst- og lendarhrygg stefnanda í ágúst 2000, og mun það vera sú rannsókn, sem vísað er til í vottorði Jóns Gunnars Hannessonar læknis. Röntgenrannsókn sú, sem hér er vitnað til, var lögð fram í málinu 13. maí sl., eða nokkru eftir aðalmeðferð þess og eftirfarandi dómtöku þann 5. sama mánaðar. Er niðurstaða rannsóknarlæknis, Þorkels Bjarnasonar, svohljóðandi: “RTG. BRJÓSTHRYGGUR Beinastructur eðlilegur og allt eðlilegt. RTG. LENDHRYGGUR: Sjúklegar breytingar greinast ekki og beinastructur er alveg eðlilegur. Hryggur sveigist aðeins yfir til hægri, en þetta er vafalítið stöðubundið og er ekki óyggjandi um scoliosis að ræða hér. Hæð á liðbolum er eðlileg. Að vísu er smávægileg fleyglögun á L1, sem er innan eðlilegra marka. Ekki merki um spondylolysis eða spondylolisthesis. Diskbil eru eðlileg.” Í læknisvottorði Magnúsar Ólasonar læknis á Reykjalundi, dags. 6. maí 2001, segir m.a., að röntgenmynd, sem tekin hafi verið tekin í lok ágústmánaðar af brjóst- og lendarhrygg, sýndi engar sjúklegar breytingar og hæð liðbola hafi verið eðlileg, að því frátöldu, að það hafi verið örlítil fleyglögun á L:1, sem hafi þó verið talin innan eðlilegra marka. Þetta hafi verið túlkað af einhverjum sem mögulegt brot, og m.a. hefði stefnandi sjálfur skilið hlutina svo. Þá segir í sama vottorði, að stefnanda hafi versnað verulega í kringum hátíðir eða í desember 2000, og hafi hann verið til verkjameðferðar á Reykjalundi tímabilið 14. janúar til 9. marz 2001. Við skoðun þar hafi ekki verið að sjá stöðuskekkju á hrygg, nema hvað bak hafi verið fremur flatt. Taugaskoðun hafi verið eðlileg og SLR neikvætt. Ísótópaskann í Dómus Medica 8. janúar 2001 hafi einnig verið eðlilegt. Með bréfi, dags. 20. marz 2001, óskaði lögmaður stefnanda eftir því, að stefndi VÍS greiddi inn á meint tímabundið tjón stefnanda af völdum slyssins með því stefnandi hefði verið mikið frá vinnu síðan slysið varð og alveg frá maímánuði 2000, en frá 14. janúar 2001 hefði hann verið til endurhæfingar á Reykjalundi. Var beiðnin ítrekuð 24. apríl s.á. Stefndi VÍS hafði hins vegar efasemdir um, að stefnandi hefði orðið fyrir nokkru tímabundnu tjóni af völdum bifreiðaóhappsins 28. desember 1999, og náðist ekki samkomulag um það atriði. Með stefnu birtri 7. maí 2001 höfðaði stefnandi aðalsök í máli þessu til greiðslu bóta fyrir tímabundið atvinnutjón fyrir tímabilið 1. júní 2000 til 1. marz 2001. Þann 28. september 2001 voru að beiðni stefnda dómkvaddir tveir matsmenn, þeir Brynjólfur Jónsson læknir, sérfræðingur í bæklunarlækningum, og Júlíus Valsson, sérfræðingur í gigtarlækningum og embættislækningum, til þess að skoða og meta afleiðingar umferðarslyssins þann 28. desember 1999 á heilsu stefnanda. Er matsgerð þeirra dags. 19. febrúar 2002. Er niðurstaða þeirra á þá lund, að stefnandi hafi hlotið tognunaráverka á bak í slysinu, en ljóst sé, að hann hafi verið hraustur í baki fyrir slysið. Þá hafi stefnandi hlotið maráverka á hægri öxl, sem ekki var talinn hafa haft varanlegar afleiðingar. Tímabundna óvinnufærni stefnanda sbr. 2. gr. skaðabótalaga telja matsmenn í lokakafla hafa verið 100% frá 28. desember 1999 til og með 3. janúar 2001 og 100% frá og með 14. janúar 2001 til og með 9. marz 2001. Varanleg örorka er metin 10% og varanlegur miski 10%. Þá meta þeir tímabil þjáninga matsþola þrjá mánuði. Heilsufar matsþola telja matsmenn hafa verið orðið stöðugt, þegar 3 mánuðir voru liðnir frá slysinu þann 28. desember 1999. Í umfjöllun matsmanna um tímabundna óvinnufærni stefnanda er tímabundin óvinnufærni hans talin hafa verið í eina viku fyrst eftir slysið, en síðan, eins og segir í niðurstöðukafla, frá 14. janúar 2001 til 9. marz 2001. Er þannig ljóst, að ritvilla er í niðurstöðukafla, þar sem tímabundin óvinnufærni er talin hafa verið frá slysdegi til 3. janúar 2001. Með bréfi Júlíusar Valssonar, dags. 4. marz 2002, er þessi villa leiðrétt. Þann 14. marz 2002 greiddi stefndi VÍS stefnanda tjón hans samkvæmt niðurstöðu matsmanna, en hafnaði tekjutjóni vegna tímabundinnar óvinnufærni. Þá voru bætur stefnanda fyrir ótímabundna örorku byggðar á lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Voru stefnanda þannig greiddar samtals í bætur kr. 4.018.727. Með bréfi Júlíusar Valssonar til lögmanns stefnanda, dags. 14. maí 2002, leiðréttir matsmaðurinn niðurstöðu matsgerðarinnar enn á ný og metur tímabundna óvinnufærni vegna slyssins frá 28. desember 1999 til og með 9. marz 2001. Eru rök hans eftirfarandi: “Matsmenn töldu á sínum tíma rétt að meta tímabundna óvinnufærni vegna slyssins þ. 28. desember 1999 eftirfarandi: 100% frá slysdegi þ. 28. desember 19999 til og með 3. janúar 2000. Hann dvaldi á Reykjalundi til endurhæfingar beinlínis vegna afleiðinga slyssins frá 14. janúar til 9. marz 2001 og þótti matsmönnum rétt að taka þann tíma einnig með í mati á tímabundinni óvinnufærni. Matsmönnum þótti þó rétt, að stöðugleikapunktur yrði settur þegar þrír mánuðir voru liðnir frá slysinu, þar sem hann hafði eftir þann tíma farið í meðferð vegna vímuefnavanda. Í ljós hefur hins vegar komið, að sú vímuefnameðferð sem tjónþoli gekkst undir hjá Götusmiðjunni varaði einungis í 8 daga, sem bendir til þess að vímuefnavandi hans hafi ekki verið af mjög alvarlegum toga. Segja má því, að rétt sé að setja stöðugleikapunkt vegna slyssins þegar meðferð lauk á Reykjalundi þ.e. þ. 9. marz 2001. Með sömu rökum má í raun segja, að tímabundin óvinnufærni vegna slyssins hafi í raun verið 28. desember 1999 til og með 9. marz 2001 er meðferð lauk á Reykjalundi að frátöldum þeim tíma, sem Finnur var við störf, en það kemur fram í vottorði Magnúsar Ólasonar læknis á Reykjalundi, dags. 19. janúar 2001, að Finnur var enn óvinnufær er vottorðið var ritað.” Með framhaldsstefnu, birtri 25. nóvember 2002, krafði stefnandi stefndu um bótagreiðslur í samræmi við framangreinda leiðréttingu á matinu vegna tímabundins tekjutaps og þjáningarbóta, auk greiðslu hærri bóta vegna varanlegrar örorku, sem miðuð væri við meðalmánaðarlaun stefnanda, eins og þau voru, eftir að stefnandi útskrifaðist af Reykjalundi. Samkomulag hefur ekki tekizt um ágreining aðila. III. Málsástæður stefnanda: Aðalsök: Stefnandi kveður bótaskyldu stefndu vera viðurkennda, en stefnandi byggi kröfu sína um bætur fyrir líkamstjón á 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. l. mgr. 93. gr. og 95. gr. sömu laga. Krafan styðjist einnig við l. mgr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en stefnandi hafi verið óvinnufær frá 1. júní 2000. Óvinnufærni stefnanda af völdum umferðarslyssins 28. desember 1999 sé staðfest með vottorðum þriggja lækna, sem allir hafi haft stefnanda til skoðunar og meðferðar. Af vottorði Jóns Gunnars Hannessonar, dags. 27.12.2000, megi ráða, að stefnandi sé óvinnu­fær m.a. vegna hryggbrots, er hann hlaut í bílslysinu. Í vottorði Ólafs Ólafssonar læknis frá 17. janúar 2000 komi fram, að stefnandi sé alveg óvinnufær frá júní 2000 vegna fleygbrots í hrygg, sem rekja megi til umferðarslyssins í desember 1999. Vottorð Magnúsar Ólasonar læknis votti dvöl stefnanda í endurhæfingu frá 14. janúar 2001 og staðfesti óvinnufærni hans frá ágúst 2000. Þannig sé óvinnufærni stefnanda vegna slyssins í desember 1999 fullsönnuð, og hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., raunar ekki leitazt við að hnekkja því mati með læknisfræðilegum rökum eða gögnum. Samkvæmt yfirlýsingu frá vinnuveitanda hans hefðu mánaðarlaun stefnanda eftir maí 2000 numið kr. 157.316. Launtap hans í 9 mánuði frá l. júní 2000 til l. marz 2001 nemi því samtals kr. 1.415.844., sem sé stefnufjárhæðin í aðalsök. Þá fjárhæð sé stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., skylt að greiða Finni Hrafni Pálssyni. Stefnandi hafi fengið greidd laun frá vinnuveitanda sínum í janúar, febrúar, marz og apríl 2000, þegar hann var af og til óvinnufær vegna afleiðinga umferðarslyssins, en frekari rétt til greiðslu launa frá vinnuveitandanum hafi hann ekki átt, enda starfsaldur hans stuttur, eða frá miðjum ágúst 1999. Stefnandi hafi unnið fyrri hluta maímánaðar 2000 hjá Einari S. Svavarssyni, verktaka, en gefizt þá upp vegna bakverkja. Stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi algerlega neitað að greiða jafnvel hluta af sönnuðu, tímabundnu atvinnutjóni stefnanda. Hafi félagið óskað eftir frekari gögnum til sönnunar á óvinnufærni hans af völdum slyssins og fjártjóni hans. Slíkt sé óþarfi, enda óvinnufærni og tekjumissir stefnanda frá l. júní 2000 til 1. marz 2001 hvort tveggja fullsannað með framlögðum gögnum. Dráttarvaxtakrafa stefnanda styðjist við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Upphafs­tími dráttarvaxta miðist við 25. apríl 2001, en þann dag hafi stefndi hafnað réttmætum kröfum stefnanda. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggi á l. mgr. 129. og l. og 3. mgr. laga nr. 91/1991 (sic. í stefnu) um meðferð einkamála. Framhaldssök: Bótaútreikningur og bótafjárhæð. Um útreikning skaðabótakröfu stefnanda á hendur stefnda fari að skaðabótalögum nr. 50/1993, eins og þau voru í gildi á slysdegi. Til grundvallar bótaútreikningi liggi matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, dags. 19. febrúar 2002, sbr. leiðréttingu á matinu, dags. 14. maí 2002. Kröfugerð stefnanda í framhaldssök sundurliðist þannig: 1. Þjáningabætur kr. 294.810 2. Varanleg örorka kr. 1.448.653 Samtals kr. 1.743.463 Um 1. tölulið. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 19. febrúar 2002, sbr. dskj. nr. 21, komi fram, að stefnandi hafi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í þrjá mánuði, og hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., þegar greitt stefnanda bætur í samræmi við það. Stefnandi telji á hinn bóginn, að þar sem matsgerðin hafi verið byggð á röngum og ófullnægjandi upplýsingum, og þar sem matsmaðurinn, Júlíus Valsson, hafi leiðrétt matsgerðina þann 14. maí 2002, hvað varði tímabil tímabundinnar örorku, beri að miða tímabil þjáninga við sama tímabil og tímabil tímabundinnar örorku. Stefnandi krefjist þess því, að honum verði greiddar þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabóta­laga nr. 50/1997 þann sama tíma og tímabundin örorka hans hafi verið metin af mats­mönnum, eða frá 28. desember 1999 til 9. marz 2001, samtals í 408 daga. Krafa vegna þessa þáttar nemi því, m.t.t. vísitöluhækkunar samkvæmt 15. gr. skaðabóta­laga: 408 x kr. 930 = kr. 379.440. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi greitt stefnanda þjáningabætur í 91 dag, samtals kr. 84.630, og dragist sú fjárhæð frá kröfu stefnanda. Samtals hljóði því krafa stefnanda vegna þjáninga samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 upp á kr. 379.440 - ­kr. 84.630 = kr. 294.810. Um 2. tölulið Varanleg örorka stefnanda vegna umferðarslyssins þann 28. desember 1999 sé 10% að mati matsmanna. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi greitt stefnanda bætur vegna varanlegrar örorku, byggðar á lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaða­bóta­laganna. Ekki verði fallizt á það af hálfu stefnanda. Stefnandi hafi haft sæmilegar vinnutekjur fyrir slysið, þrátt fyrir mjög ungan aldur, en þá hafi hann verið rétt orðinn 16 ára, sbr. þær upplýsingar, sem komi fram í kafla um bætur fyrir tímabundið tekjutap stefnanda (1. tl.) hér að framan. Sama sé að segja um tímabilið frá janúar til maí 2000, þó að stefnandi væri þá nokkuð mikið frá vinnu vegna afleiðinga umferðarslyssins. Skömmu eftir útskrift af Reykjalundi vorið 2001 hafi stefnandi hafið störf sem verkamaður hjá PP verktökum ehf. og unnið þar fram til 15. júní sama ár, er hann slasaðist mjög alvarlega. Full meðalmánaðarlaun hans þar hafi verið kr. 189.043, og árslaun, að viðbættu 6% framlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð, séu því kr. 2.204.620. Þessi laun séu raunhæfur mælikvarði á framtíðartekjutap stefnanda og séu í samræmi við meðallaun verkamanna samkvæmt útreikningi Hagstofu. Krafa stefnanda vegna bóta fyrir varanlega örorku nemi því kr. 2.404.620 x 10% x 17,893 = kr. 4.302.586. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi þegar greitt stefnanda kr. 2.853.933 vegna varanlegrar örorku, og dragist sú fjárhæð frá fyrrnefndri kröfu. Viðbótarkrafa stefnanda vegna bóta fyrir varanlega örorku sé því kr. 4.302.586 - kr. 2.853.933 = kr. 1.448.653. Í stefnu, sbr. dskj. nr. 1, séu stefndu krafin um greiðslu á kr. 1.415.844 vegna tímabundins tekjutaps stefnanda. Heildarkröfur stefnanda á hendur stefnda séu því samtals kr. 3.159.307 og sundurliðist þannig: Tímabundið tekjutap kr. 1 .415.844 Þjáningabætur kr. 294.810 Bætur fyrir varanlega örorku kr. 1.448.653 kr. 3.159.307 Vaxtakrafa stefnanda sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga og IlI. kafla, sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Vaxta sé krafizt frá slysdegi, en dráttarvaxta frá 11. apríl 2002, þ.e. er mánuður var liðinn frá því að lögmaður stefnanda krafði stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., bréflega um greiðslu skaðabóta, samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, enda hafi þá legið fyrir öll nauðsynleg gögn, sem stefndu hafi verið þörf á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Um heimild til útgáfu framhaldsstefnu vísist til 29. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, enda séu kröfur í framhaldsstefnu samkynja kröfum í stefnu, þar sem þær sé að rekja til sama umferðarslyssins, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991. Ekki verði það metið stefnanda til vanrækslu að hafa ekki haldið fram kröfum, sem birtist í framhaldsstefnu, í stefnu, þar sem ekki hafi legið fyrir matsgerð dóm­kvaddra matsmanna um varanlegar afleiðingar umferðarslyssins á stefnanda, er stefna var gefin út. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. og 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisauka­skattsskyldur og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður stefnda: Aðalsök: Sýknukrafa stefndu er á því byggð, að ekki sé sannað, að stefnandi, Finnur Hrafn Pálsson, hafi orðið fyrir nokkru tjóni af völdum bifreiðaóhappsins 28. desember 1999. Sé ekki sannað, að stefnandi hafi hlotið nokkurt fleygbrot í hrygg við óhappið, eða að umstefnt, tímabundið atvinnutjón hans sé að rekja til þess. Séu ummæli um fleygbrot í læknisvottorðunum á dskj. nr. 5 og 7 bersýnilega röng og á misskilningi byggð, sbr. læknisvottorð Magnúsar Ólasonar læknis á dskj. nr. 17, en þar komi fram, að einu sjúklegu breytingarnar, sem greinzt hafi í baki stefnanda sé örlítil fleyglögun á L:1, sem þó sé innan eðlilegra marka. Sé þannig ósannað, að stefnandi hafi yfir höfuð hlotið nokkurt fleygbrot í hryggnum. Sé sömuleiðis ósannað, að sú örlitla fleyglögun, sem þar greindist, og bakverkir stefnanda séu af völdum bifreiðaóhappsins 28. desember 1999, en ekki af völdum sjúkdóms eða annarra óhappa. Verði hins vegar talið, að umstefnt tímabundið atvinnutjón sé að einhverju leyti að rekja til bifreiðaóhappsins 28. desember 1999, sé varakrafa byggð á því, að lækka beri stefnukröfur, en þeim sé mótmælt sem of háum. Sé t.a.m. ósannað, að stefnandi hafi hætt vinnu sinni hjá Sólningu hf. í apríllok 2000 vegna óvinnufærni af völdum bílslyssins en ekki af völdum misnotkunar vímuefna, en fyrir liggi að hann hafi farið í meðferð af þeim sökum í byrjun júní, sbr. dskj. nr. 17. Þá sé ósannað, að bakverkir stefnanda, sem voru tilefni þess, að hann fór á Reykjalund til endurhæfingar, séu afleiðing bílslyssins. Loks sé ósennilegt, að stefnandi hefði uppfyllt skilyrði um mætingabónus og afkastabónus, sem getið sé í vottorði vinnuveitanda á dskj. nr. 8. Beri að virða öll þessi atriði til lækkunar. Kröfu um dráttarvexti sé mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Framhaldssök: Sýknukrafa stefndu er á því byggð, að með bótauppgjörinu þann 13. marz 2002, sbr. dskj. nr. 28-29, hafi umstefnt líkamstjón stefnanda af völdum bílslyss hans þann 28. desember 1999 verið að fullu bætt, og eigi stefnandi engan rétt til frekari bóta úr hendi stefndu. Því til stuðnings sé bent á eftirfarandi: Hugleiðingar Júlíusar Valssonar í bréfi hans frá 14 maí 2002 (dskj. 30) um lengd tímabundinnar óvinnufærni og þjáningatíma, sem stefnandi byggi á kröfur sínar um tímabundið atvinnutjón og þjáningabætur, séu órökstuddar og ósannaðar. Einnig hafi Júlíus með þeim kollvarpað sönnunargildi matsgerðarinnar. Ekki sé heldur að sjá, að hinn matsmaðurinn, Brynjólfur Jónsson læknir, sé sama sinnis og Júlíus. Hvað sem því líði, þá hafi hugleiðingum Júlíusar algerlega verið hnekkt með matsgerð dómkvaddra yfirmatsmanna á dskj. nr. 34. Sé því enginn grundvöllur undir kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón eða undir kröfu hans um þjáningabætur umfram það, sem bætt hafi verið. Sé ósannað, að mati yfirmatsmanna, að stefnandi hafi verið tímabundið óvinnufær fyrstu mánuðina eftir slysið, eða að dvöl hans á Reykjalundi síðar sé af völdum þess. Segi m.a. í yfirmatsgerðinni, að hvorki verði fullyrt á grundvelli fyrirliggjandi læknisfræðilegra gagna né ályktað af þeim, að veikindi stefnanda í desember 2000 og eftirfarandi innlögn hans á Reykjalund í janúar 2001 verði rakin til slyssins. Þá verði ekki fullyrt, að stefnandi hafi verið óvinnufær fyrstu mánuði eftir slys í ljósi þess, að hann hafi verið fær um að sinna störfum á dekkjaverkstæði í nokkra mánuði, nánast strax eftir slysið, og engin gögn séu um, að hann hafi leitað læknis vegna bakveikinda. Jafnframt liggi fyrir, að hann hafi á þessum tíma, og þegar fyrir slysið, átt við vímuefnavanda að stríða og leitað aðstoðar Götusmiðjunnar af þeim sökum, sem gefi vísbendingu um, að sá vandi hafi a.m.k, að einhverju marki átt þátt í því, að stefnandi lét af störfum vorið 2000. Sé sýnt og sannað með yfirmatsgerðinni, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tímabundnu atvinnutjóni af völdum slyssins. Beri því að hafna öllum kröfum stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Einnig sé sýnt og sannað með yfirmatsgerðinni, að heilsufarslegur stöðugleikapunktur stefnanda eftir slysið sé í marzlok 2000, eða þremur mánuðum eftir slysið, en ekki 9. marz 2001, eins og stefnandi miði við. Beri því sömuleiðis að hafna kröfu hans um frekari þjáningabætur. Hafi matsgerð yfirmatsmanna ekki verið hnekkt. Loks eigi krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku miðað við meðallaun verkamanna eða laun stefnanda sjálfs sem verkamanns hjá PP verktökum sumarið 2001 engan rétt á sér. Sé hið eina rétta í tilviki stefnanda að miða við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eins og stefndi hafi gert í bótauppgjörinu. Stefnandi hafi verið aðeins 16 ára að aldri á slyssdegi og því barn í skilningi skaðabótalaga, en í greinargerð með frumvarpinu að breytingarlögum nr. 37/1999 komi fram, að launaviðmiðun barna verði almennt lágmarkslaun, sem og námsmanna, heima­vinnandi húsmæðra og annarra þeirra, sem afli engra eða lítilla vinnutekna og áður hafi fallið undir 8. gr. skaðabótalaga, en bætur til þessara hópa tjónþola hafi áður verið ákvarðaðar á grundvelli miskastigs. Þá sé meginregla skaðabótalaga að miða beri við aðstæður tjónþola á slysdegi, þegar bætur séu ákvarðaðar, en ekki við aðstæður hans einhvern tíma síðar. Eigi launaviðmiðun stefnanda sér þannig enga lagastoð og sé beinlínis andstæð fyrirmælum skaðabótalaga um bótaákvörðun til barna. Beri því alfarið að hafna kröfum stefnanda um frekari bætur fyrir varanlega örorku. Kröfu um dráttarvexti sé andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Þá sé kröfu stefnanda um málskostnað sérstaklega andmælt, en stefndu telji mál þetta höfðað í ótíma og að ófyrirsynju og beri að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi og enn fremur vitnið, Eggert Sigurbergsson fósturfaðir stefnanda, og undirmatsmennirnir, Brynjólfur Jónsson læknir og Júlíus Valsson læknir, svo og yfirmatsmaðurinn, Bjarni Valtýsson læknir. Ágreiningslaust er, að stefnandi varð fyrir bakáverka í umræddu slysi þann 28. desember 1999. Hins vegar er ágreiningur um, hvers eðlis sá áverki var, og hvort hann leiddi til tímabundinnar óvinnufærni stefnanda. Stefnandi byggir á því, að sannað sé með vottorðum þriggja lækna, að hann hafi hlotið fleygbrot í hrygg við slysið, sem hafi valdið óvinnufærni hans umrætt tímabil. Það liggur fyrir, að stefnandi leitaði til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja fyrst eftir slysið, þar sem hann kvartaði einungis um verk í öxl. Greindist hann með mar á öxl eftir öryggisbelti, en ekki var um varanlegt tjón að ræða af þeim áverka. Engin læknisfræðileg gögn liggja fyrir um það í málinu, hvenær hann fer að finna fyrir bakverk, en sjálfur skýrði hann svo frá fyrir dómi, að hann hefði farið að finna fyrir eymslum í baki hálfum mánuði til mánuði eftir slysið. Hann hafi fundið smávegis fyrir því u.þ.b. viku eftir slysið. Hann kvaðst ekki muna, hvenær hann leitaði fyrst til læknis vegna bakverkja. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga, að stefnandi lenti í bílslysi sumarið 2001, þar sem hann hlaut alvarlega fjöláverka og kom fram hjá honum, að sjúkraþjálfun og önnur meðferð vegna beggja slysanna blandaðist saman í huga hans. Í vottorði Magnúsar Ólasonar læknis, dags. 6. maí 2001, er haft eftir stefnanda, að hann hafi farið smáversnandi í baki, einkum í janúar og febrúar 2000, og verið orðinn afleitur í marz/apríl, en þá hafi hann verið farinn að missa úr vinnu. Þá segir enn fremur, að stefnandi hafi farið í sjúkraþjálfun. Engin gögn er þó í málinu um, að hann hafi leitað til læknis á þessum tíma eða verið í sjúkraþjálfun. Í matsgerð Júlíusar Valssonar og Brynjólfs Jónssonar, dags. 19. febrúar 2002, er haft eftir stefnanda, að hann hafi verið lurkum laminn fyrst eftir slysið, og eftir að hann hóf störf, hafi hann verið í sæmilega góðu ástandi, en versnað síðan smám saman, og hafi hann farið að fá slæm bakverkjaköst neðarlega í bak. Í yfirmatsgerð á dskj. nr. 35 er haft eftir stefnanda, að hann hafi verið lerkaður eftir slysið og með óþægindi víða um líkamann. Bakverkir hafi orðið áberandi nokkrum dögum eftir slysið, sem hafi farið versnandi. Hafi hann fengið bólgueyðandi lyf og verkjatöflur hjá heimilislækni sínum, Jóni Gunnari Hannessyni. Segir enn fremur í yfirmatsgerð, að stefnandi hafi farið að missa úr vinnu vegna bakverkja um einum og hálfum mánuði eftir slysið. Engin læknagögn eru þó í málinu um verkjameðferð á þessum tíma. Fram hefur komið, að læknarnir Jón Gunnar Hannesson og Ólafur Ólafsson greina stefnanda með fleygbrot í hrygg. Þessi greining byggir á túlkun þeirra á niðurstöðu röntgenmyndatöku af baki stefnanda í ágústlok 2000. Í matsgerð Júlíusar Valssonar og Brynjólfs Jónssonar kemur fram, að þeir höfðu samband við röntgendeildina í Domus Medica, þar sem röntgenmyndir höfðu verið teknar af stefnanda á vegum Jóns Gunnars Hannessonar læknis í ágúst 2000. Hafa þeir eftir Þorkeli Bjarnasyni sérfræðingi, að hæð liðbola hafi greinst eðlileg og engar sjúklegar breytingar að sjá á hryggnum, nema hvað örlítil fleyglögun greindist á fyrsta lendhryggjarliðsbol, L:1, sem sé talinn innan eðlilegra marka. Þá höfðu matsmenn samband við Guðmund J. Elíasson lækni og röntgensérfræðing, sem yfirfór myndirnar í tilefni matsgerðarinnar, og var niðurstaða hans sú, að um væri að ræða eðlilegt útlit á fyrsta lendarliðbol og fremur ólíklegt, að um hafi verið að ræða áverkamerki eftir slys. Eins og fyrr er rakið voru niðurstöður röntgenrannsóknarinnar ekki lagðar fyrir dóminn fyrr en í þinghaldi nokkrum dögum eftir að aðalmeðferð lauk. Eru þær niðurstöður í samræmi við þær upplýsingar upplýsingar, sem matsmenn fengu hjá röntgensérfræðingum Domus Medica. Hafa þær ekki verið hraktar, og verður því að telja, að hverfandi líkur séu á því, að stefnandi hafi hlotið hryggbrot við slysið. Þessa niðurstöðu styður einnig vinnuferill stefnanda eftir slysið, en hann vann erfiðisvinnu í hálfan annan mánuð eftir slysið, þegar hann fór að missa úr vinnu, og virðist ekki hafa farið að kenna sér meins í baki fyrr en viku eða hálfum mánuði eftir slysið. Þá sýnist hann ekki hafa talið ástæðu að leita læknishjálpar fyrr en í sumarlok eða haustbyrjun 2000, ef undan er skilin ávísun fyrir hann á gigtarlyf um miðjan maí 2000, en engar upplýsingar eru um, af hvaða tilefni þau lyf voru gefin honum. Með framangreint í huga verður að telja ósannað, að bakvandi stefnanda hafi verið af þeim alvarlega toga, sem hann heldur fram, og fullyrðingar um fleygbrot í læknisvottorðum sýnast byggðar á misskilningi. Af hálfu stefnanda er á því byggt, að bakáverki sá, sem hann hlaut við slysið, hafi valdið tímabundinni óvinnufærni frá slysdegi til og með 9. marz 2001, eins og kemur fram í leiðréttingu Júlíusar Valssonar á matsgerð hans og Brynjólfs Jónssonar, dags. 14. maí 2002. Gerir stefnandi kröfu um bætur vegna tímabundinnar óvinnufærni tímabilið 1. júní 2000 til 1. marz 2001, auk þjáningabóta fyrir tímabilið 29. desember 1999 til 9. marz 2001. Einhver ruglingur kemur fram í útreikningi stefnanda á dagafjölda meints þjáningartímabils, en hann telur alls 408 daga, að frádregnum 91 degi, sem þegar hafi verið greiddir. Svo sem að framan er rakið, leiðrétti matsmaðurinn Júlíus Valsson að því er virtist einhliða niðurstöðu matsgerðarinnar. Fyrir dómi staðfesti Brynjólfur Jónsson hins vegar, að leiðréttingin hefði verið gerð í samráði við hann. Hann hefði verið staddur erlendis, svo þeir hefðu þurft að vinna að leiðréttingunni símleiðis. Hann kvað leiðréttinguna byggða m.a. á vottorði Magnúsar Ólasonar og viðtali matsmanna við stefnanda. Fram kom, að hann hafði ekki haft tíma til að yfirfara gögnin fyrir skýrslutökuna og hafði atburðarrásina því ekki á hreinu. Hann kvaðst aðspurður ekki muna, hvort hann hefði séð vottorð Götusmiðjunnar og sérstaklega aðspurður kvaðst hann aldrei hafa séð gögn þau, sem breytingin á matsgerðinni var byggð á; þeir hefðu bara rætt það símleiðis. Júlíus Valsson skýrði svo frá, að breytingin hefði komið til vegna viðbótargagna, sem matsmönnum bárust, eftir að matsgerð hafði verið afhent matsbeiðanda. Í upphaflegri matsgerð hefðu upplýsingar frá heimilislækni stefnanda um vímuefnanotkun hans haft áhrif á niðurstöðuna, en síðan hefði komið í ljós, að vímuefnameðferðin hefði ekki verið löng og þá hefðu þeir matsmennirnir talið sig geta dregið þá ályktun, að vímuefnavandamálið eða áfengisvandamálið hefði ekki verið af eins alvarlegum toga og þeir hefðu haldið við gerð matsins, þannig að þeir hefðu heldur dregið úr vægi þess við seinni niðurstöðuna. Hann kvaðst hafa haft fullt samráð um breytinguna við Brynjólf Jónsson. Hann kvað aðspurður, að upphaflegt mat þeirra á vímuefnanotkun stefnanda hefði ekki verið byggt á vottorði Magnúsar Ólasonar læknis, sem hafi sérstaklega tekið fram í vottorðinu, að meðferðin væri vegna umferðarslyss. Sérstaklega aðspurður, hvers vegna vímuefnanotkunin hefði haft slíkt vægi í upphaflegu mati þeirra, enda þótt þeir hefðu haft vottorð Magnúsar undir höndum þá, svaraði hann, að þetta hefði verið mjög erfitt, þeir hefðu fengið ábendingar frá öðrum aðilanum um þennan vanda, sem þeir hafi hreinlega ekki getað horft framhjá, auk þess sem sérstaklega hefði verið tekið fram í matsbeiðni að skoða þetta. Hann hefði því hringt í Jón Gunnar Hannesson, heimilislækni stefnanda, og rætt við hann, og hefði hinn síðarnefndi staðfest, að þessi vandi hefði verið til staðar, en síðan hafi upplýsingar um það, hversu stutt meðferðin var, orðið til þess, að þeim hafi ekki fundizt vandamálið eins alvarlegs eðlis og í fyrstu virtist. Aðspurður kvað hann matsmennina ekki hafa kynnt sér, hvernig vandamálið hefði verið í raun, nema með nefndu vottorði Götusmiðjunnar og bætti við: “Reyndar fórum við ekki ofan í það nákvæmlega”. Einu upplýsingarnar, sem þeir hefðu haft um vímuefnavanda stefnanda, hefði verið símtal við heimilislækni stefnanda, en ekkert vottfest eða skriflegt. Hins vegar hefðu þeir rætt við stefnanda, sem hefði viðurkennt, að hann hefði átt við vímuefnavandamál að stríða og hefði farið í meðferð. Sérstaklega aðspurður, hvort það hefðu fyrst og fremst verið upplýsingar um lengd vímuefnameðferðarinnar, sem réð því, að þeir skiptu um skoðun, svaraði matsmaðurinn: “Já, ég verð að viðurkenna það, það var fyrst og fremst það.” Aðspurður, hvort einhvers staðar væri hægt að lesa úr upphaflegri matsgerð, hvaða áhrif vímuefnanotkun stefnanda hefði haft á niðurstöðu þeirra upphaflega, svaraði matsmaðurinn því til, að það sé mjög erfitt að leggja mat á þetta, og hans álit sé, að það sé ekki mikið byggjandi á, hvorki sögu né meðferðarsögu í dag varðandi vímuefnanotkun. Í niðurstöðukafla í upphaflegri matsgerð segir svo um vímuefnanotkun stefnanda: “Ljóst er því, að matsþoli var kominn til fullrar vinnu fljótlega eftir slysið. Hann mun hafa farið í áfengis- og vímuefnameðferð á svipuðum tíma, en mjög erfitt er að meta að hvað miklu leyti eða hvort vímuefnaneyzla hans hefur haft afgerandi áhrif á vinnuframlag hans, eða hvort einungis væri um að ræða skerta vinnugetu vegna umferðaslyssins í desember 1999. Undirritaðir matsmenn telja því rétt að meta tímabundna óvinnufærni 100% í eina viku ...” Af þessum texta verður ekkert um það ráðið, á hvern hátt upplýsingar um vímuefnanotkun stefnanda hafa mótað niðurstöðu matsmanna. Þeir viðurkenna fyrir dómi að hafa ekki kannað umfang hennar, hvorki við gerð matsgerðarinnar né við leiðréttingu hennar, heldur álykta þeir einungis út frá tímalengd meðferðarinnar. Ekki verður fallizt á, að matsmenn hafi beitt faglegum sjónarmiðum í niðurstöðum sínum að þessu leyti, og verður matsgerðin þegar af þeim sökum ekki lögð til grundvallar sem sönnunargagn, hvorki eins og hún var upphaflega gerð né eftir leiðréttinguna. Yfirmatsmenn komast að þeirri niðurstöðu, að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt í skilningi 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga í lok marz 2000. Í samantekt í lok matsgerðarinnar er talað um marz 2002, en ljóst er, að þarna er um misritun að ræða, sem ekki er í samræmi við þá niðurstöðu, sem rökstudd er í kafla sem kallast “niðurstöður og forsendur matsmanna”. Þá telja þeir, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni af völdum slyssins, sbr. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Niðurstöðu sína byggja þeir á eftirfarandi rökum: Af fyrirliggjandi upplýsingum má draga þá ályktun, að matsþoli hafi verið hraustur í baki fyrir slysið þann 28. desember 1999, en þá tognað í baki. Ekki verður séð, að um hafi verið að ræða hryggbrot, eins og nefnt er í læknisvottorðum, sem getið var um hér að framan. Þegar horft er til þess, að matsþoli var fær um að sinna störfum á dekkjaverkstæði í nokkra mánuði nánast strax eftir slysið og enn fremur þess, að ekki liggja fyrir nein gögn um að hann hafi leitað til læknis vegna veikinda í baki, telja matsmenn að ekki verði fullyrt nú, að hann hafi verið óvinnufær vegna afleiðinga tognunar í baki á þessum tíma. Jafnframt liggur fyrir, að á sama tímabili átti hann við vímuefnavanda að stríða og leitaði aðstoðar Götusmiðjunnar af þeim sökum, sem gefur vísbendingu um, að sá vandi hafi a.m.k. að einhverju marki átt þátt í því að matsþoli lét af störfum um vorið 2000. Fyrir liggja upplýsingar um, að vímuefnavandamál matsþola hafi verið til staðar þegar fyrir slysið, sbr. upplýsingar úr sjúkraskrá matsþola á Reykjalundi, sem Magnús Ólason læknir veitti matsmönnum þann 14. nóvember 2002. Matsmenn telja enn fremur, að hvorki verði fullyrt á grundvelli þeirra læknisfræðilegu gagna, sem liggja fyrir í málinu, né sú ályktun dregin af þeim, að veikindi matsþola í desember 2000 og eftirfarandi innlögn hans á Reykjalund, verði rakin til slyssins í desember 1999. Með hliðsjón af því að matsþoli hóf störf á dekkjaverkstæði nokkrum dögum eftir slysið og var fær um að sinna því starfi í nokkra mánuði þar á eftir telja matsmenn að tognunaráverkinn, sem hann hlaut í slysinu hljóti að hafa verið fremur vægur. Samkvæmt því verður að ætla, að heilsufar matsþola hvað varðar afleiðingar slyssins þann 28. desember 1999, hafi verið orðið stöðugt þremur mánuðum eftir slysið eða í lok marz 2000. Þegar loks er litið til þess, að af gögnum málsins verður ekki séð að matsþoli hafi orðið fyrir launatekjutapi vegna afleiðinga slyssins þann 28. desember 1999, er það niðurstaða matsmanna, að ekki sé um tímabundið atvinnutjón matsþola að ræða vegna afleiðinga slyssins.” Einn yfirmatsmanna, Bjarni Valtýsson læknir, gaf skýrslu fyrir dóminum. Aðspurður skýrði hann svo frá, að hefði verið um hryggbrot að ræða hjá stefnanda, hefði það átt að koma miklu fyrr í ljós. Þá hefði verið undarlegt, að stefnandi hefði getað unnið í 3-4 mánuði á dekkjaverkstæði og tekið upp þunga hluti, hryggbrotinn eða með mjög slæma tognun í baki, eins og lýst sé í læknisvottorðum. Þá hafi engin læknisfræðileg gögn verið fyrir hendi fyrr en í ágústmánuði 2000, sem unnt hafi verið að styðjast við. Það hafi verið niðurstaða matsmanna, að eitthvað annað hefði komið þarna til, þó ekkert komi fram um það í gögnum. Hann kvað ekki ólíklegt, að bakverkir gætu stafað af meðfæddum bakgalla, þ.e. fleygmyndun, en um það gæti hann ekki fullyrt, hvort bakverkir stefnanda stöfuðu af því. Sama væri að segja um flatt bak, sem stefnandi var greindur með. Yfirmatsgerð hefur ekki verið hnekkt. Engin læknisfræðileg gögn eru um meiðsli stefnanda fyrr en í ágúst 2000, fyrir utan vottorð frá komu hans á slysdegi, þar sem hann kvartar um eymsli í öxl. Yfirlýsing heimilislæknis um gigtarlyf til handa stefnanda í maí 2000 varpa ekki ljósi á meiðsli hans, enda kemur þar ekkert fram um ástæðu þeirrar lyfjagjafar. Stefnandi var í erfiðisvinnu í nokkra mánuði eftir slysið, án þess að séð verði að hann hafi á þeim tíma leitað læknis vegna bakverkja. Ekkert í framkomnum gögnum rennir stoðum undir það, að innlögn hans á Reykjalund u.þ.b. ári eftir slysið, verði rakin til slyssins í desember 1999, og er að öllu leyti fallizt á niðurstöðu yfirmatsmanna. Samkvæmt þessu er hafnað kröfum stefnanda um greiðslur vegna tímabundins atvinnutjóns sem og þjáningarbóta. Engin heimild er til þess í lögum að beita útreikningi sem þessum, þegar um örorkutjón barna í skilningi skaðabótalaga er að ræða. Ber því þegar af þeim sökum að hafna þessum kröfulið. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda þykir hæfilega ákveðinn kr. 680.000, þar með talinn útlagður kostnaður, og greiðist úr ríkissjóði. Ekki hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og Rakel Guðbjörg Sigurðardóttir, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 680.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 304/2003
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Afsláttur Skoðunarskylda
G, seljandi fasteignar, krafði kaupendurna S og H um greiðslu eftirstöðvar kaupverðs. S og H settu fram gagnkröfu, byggða á því að húsið hafi verið haldið leyndum göllum við sölu þess. Talið var að aðstaða aðila til að gera sér grein fyrir ástandi hússins hafi verið sambærileg og því ekki taldar neinar forsendur til að gera G að greiða skaðabætur vegna galla. Eins og á stóð þótti G hafa getað veitt takmarkaðar upplýsingar um ástand hússins. Um þetta var kaupendum kunnugt, auk þess sem sannað þótti að ástand hússins hafi gefið þeim sérstakt tilefni til að sýna aðgæslu. Það höfðu þau ekki gert og áttu þ.a.l. ekki rétt til afsláttar. Samkvæmt þessu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um skyldu S og H til greiðslu eftirstöðva kaupverðs og um sýknu G af gagnkröfum þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2003. Þau krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 750.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. mars 2002 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Eftir uppsögu héraðsdóms inntu áfrýjendur af hendi til stefnda greiðslu samkvæmt dómsorði hans. Er ekki lengur ágreiningur um greiðslu kaupverðs vegna kaupa áfrýjenda á fasteigninni að Kolgerði 1 Akureyri. Snýst ágreiningur aðila fyrir Hæstarétti eingöngu um hvort húsið hafi verið haldið leyndum göllum við sölu þess og hvort áfrýjendur eigi af þeim sökum rétt til skaðabóta eða afsláttar úr hendi stefnda. Umrædd fasteign er tvílyft steinsteypt einbýlishús byggt árið 1976. Stefndi og eiginkona hans munu hafa átt húsið frá 1986 en selt það Sigurði Eiríkssyni 1994. Sigurður mun hafa sett það á sölu í ágúst 1999 og var ásett verð 17.500.000 krónur. Húsið mun hafa verið selt á nauðungaruppboði í desember 1999 og stefndi leyst það til sín, en hann mun ásamt eiginkonu sinni hafa átt veðkröfu á síðasta veðrétti í húsinu. Stefndi mun hafa fengið húsið afhent 31. janúar 2000. Þann dag gerðu áfrýjendur stefnda tilboð um að kaupa húsið á 13.500.000 krónur, sem stefndi samþykkti samdægurs. Var húsið afhent áfrýjendum 1. febrúar sama árs. Kaupsamning um húsið undirrituðu aðilar 15. mars 2000 og var hann efnislega í samræmi við áður samþykkt tilboð. Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar skýrslur, sem gefnar voru við aðalmeðferð málsins 15. apríl 2003. Þar á meðal er skýrsla Bjarna Sigurjónssonar, en hann var bæði kunningi stefnda og áfrýjandans Sigursteins og benti þeim síðarnefnda á að stefndi myndi vilja selja húsið strax aftur eftir að hafa leyst það til sín á uppboðinu. Að beiðni áfrýjenda var aftur tekin skýrsla af Bjarna fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra 16. september 2003. Bar hann þá á annan veg um margt en hann hafði gert við aðalmeðferð málsins í héraði. Hann taldi það hafa verið misminni hjá sér að hann, stefndi og áfrýjandinn Sigursteinn hafi skoðað húsið sameiginlega. Hann hafi hins vegar tvisvar komið í húsið með stefnda um það leyti sem það var boðið upp. Hann kvaðst hafa séð steypuskemmdir á húsinu norðanverðu. Hann hafi hins vegar aldrei farið suður fyrir húsið eða skoðað það þannig að hann gæti fullyrt um sýnilegar skemmdir á því eins og gerði þó í fyrri skýrslu sinni fyrir dómi. Hann kvaðst ekki hafa sagt áfrýjandanum Sigursteini neitt um ástand hússins. Sigursteinn hafi hins vegar tjáð sér að honum fyndist 17.500.000 krónur, sem þáverandi eigandi þess Sigurður Eiríksson setti upp, of hátt verð fyrir húsið því það hafi litið illa út bæði innan og utan. Taldi Bjarni að af því sem hann hafi séð mætti ráða að viðhald hússins hafi verið slæmt bæði að innan- og utanverðu. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi skilaði dómkvaddur maður matsgerð um galla á steyptum hlutum hússins. Fór matsskoðun sú sem lá til grundvallar matinu fram í byrjun október 2001 eða rúmu hálfu öðru ári eftir að kaup tókust með aðilum þessa máls. Sagði í matsgerðinni að verulegar steypuskemmdir væru sjáanlegar á húsinu. Steypt handrið við útitröppur að norðan og á svölum væru mjög illa farin af frostskemmdum. Ryðguð járn hafi valdið skemmdum neðan á svalagólfi. Múrhúð á hraunuðum hluta veggja hússins væri verulega skemmd og múrhúðin dottin af á tveimur stöðum við svalir. Á þremur stöðum á suðurhlið hússins væri hægt að sjá að múrhúðin væri laus frá veggnum þótt hún væri óskemmd að sjá. Þá sæjust tvær gamlar viðgerðir á hraunhúðinni við svalir hússins. Í skýrslu fyrir héraðsdómi tók matsmaður fram að þessar skemmdir væru ekki meiri en hann hefði séð á sambærilegum húsum og þyrfti ekki annað en að fara yfir götuna til að sjá hús sem byggt væri og múrhúðað á sambærilegan hátt, sem búið væri „að taka tvær viðgerðartarnir á“. Eins og að framan er rakið voru meira en fimm ár liðin frá því að stefndi seldi Sigurði Eiríkssyni húsið þangað til að hann eignaðist það aftur á uppboði og seldi það í beinu framhaldi áfrýjendum í ársbyrjun 2000. Aðstaða aðila til að gera sér grein fyrir ástandi hússins var því sambærileg. Ekki verður því séð að neinar forsendur séu til að gera stefnda að greiða áfrýjendum skaðabætur vegna galla á umræddri húseign. Þá gáfu þau fyrir eignina mun lægra verð en á hana hafði verið sett af fyrri eiganda. Þar sem stefndi gat eins og hér stóð á veitt takmarkaðar upplýsingar um ástand hússins og áfrýjendum var það ljóst var skylda þeirra til að sýna aðgæslu og skoða húsið rækilega ríkari en ella. Áfrýjandinn Sigursteinn lýsti því fyrir héraðsdómi að ástand hússins að innanverðu hafi verið „virkilega átakanlegt“ þegar hann skoðaði það eftir að Sigurður Eiríksson setti það á sölu haustið 1999. Gaf þetta lélega ástand innviða hússins áfrýjendum einnig sérstakt tilefni til aðgæslu. Sigurður bar fyrir héraðsdómi að hann hafi látið gera við múrskemmdir á suðurhlið hússins og á svalahandriði en hann minnti að síðarnefndu sprungurnar hafi verið komnar aftur. Af myndum, sem fylgdu framangreindri matsgerð, sést að umræddar múrviðgerðir á suðurhlið hússins eru mjög áberandi og blasir önnur þeirra við ef litið er til hússins af jörðu niðri. Hefðu þær ásamt sprungum í svalahandriði átt að gefa áfrýjendum tilefni til að kann ástand múrhúðar á húsinu nánar. Það gerðu þau ekki og eiga því ekki rétt á afslætti vegna galla á múrhúð hússins. Áfrýjendur hafa í þessu sambandi bent á að ekki hafi, þegar kaupin komust á, verið unnt að komast út á svalir hússins vegna klaka og sum framangreindra ummerkja um múrskemmdir því síður sýnileg en ella. Breytir þetta engu um framangreinda niðurstöðu, enda gerðu áfrýjendur engar athugasemdir varðandi þetta atriði þegar gengið var frá formlegum kaupsamningi 15. mars 2000 einum og hálfum mánuði eftir að þau fengu eignina afhenta. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður stefndi sýknaður af kröfu áfrýjenda í máli þessu. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjendur verða óskipt dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi er sýkn af kröfu áfrýjenda í máli þessu. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjendur, Sigursteinn Þórsson og Hanna Björg Jóhannesdóttir, greiði óskipt stefnda, Gunnari Rafni Einarssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var þann 15. apríl s.l., hefur Gunnar Rafn Einarsson, Sævangi 28, Hafnarfirði, höfðað hér fyrir dómi gegn Sigursteini Þórssyni, Kolgerði 1, Akureyri og Hönnu Björgu Jóhannesdóttur, Skarðshlíð 11 j, Akureyri, með stefnu áritaðri um nægjanlega birtingu þann 29. maí 2002. Með stefnu áritaðri um nægjanlega birtingu þann 18. júní 2002 höfðuðu Sigursteinn Þórsson og Hanna Björg Jóhannesdóttir gagnsakarmál gegn Gunnari Rafni Einarssyni. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær að stefndu verði in solidum, gegn útgáfu afsals fyrir fasteigninni, dæmd til að greiða stefnanda kr. 4.563.132,- ásamt dráttarvöxtum af kr. 1.000.000,- frá 10. apríl 2000 til 1. maí 2000, af kr. 2.000.000,- frá 1. maí 2000 til 25. ágúst 2000, af kr. 3.000.000,- frá 25. ágúst 2000 til 23. desember 2000, af kr. 4.500.000,- frá 23. desember 2000 til 25. apríl 2001 og af kr. 4.563.132,- frá 25. apríl 2001 til 1. júlí 2001 samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 en frá þeim tíma samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðbætur til greiðsludags, allt að frádregnum eftirtöldum innborgunum, kr. 1.000.000,- 3. maí 2000, kr. 1.000.000,- 8. september 2000, kr. 1.000.000,- 8. janúar 2001 og kr. 1.300.000,- 3. maí 2001. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða honum kr. 120.589,- ásamt dráttarvöxtum á grundvelli 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 af kr. 29.860,- frá 9. október 2001 til 21. janúar 2002 og af kr. 120.589,- frá 21. janúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu í aðalsök krefjast þess að að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hans hendi. Dómkröfur stefnenda í gagnsök eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða skaðabætur eða afslátt að fjárhæð kr. 750.000,- með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001, sbr. 9. gr. s.l., frá 19. mars 2002 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar. Stefndi í gagnsök gerir aðallega þær dómkröfur að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og honum dæmdur málskostnaður úr þeirra hendi. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Mál þetta varðar kröfur seljanda fasteignar um eftirstöðvar kaupverðs skv. kaupsamningi og dráttarvexti vegna meintra vanefnda kaupenda á samningnum. Kaupendur hafa sett fram gagnkröfur sem byggja á því að fasteignin hafi verið haldin leyndum galla er kaupin gerðust. Málsatvik í aðalsök og gagnsök eru þau að stefnandi í aðalsök og stefndi í gagnsök, Gunnar Rafn Einarsson, hér eftir nefndur aðalstefnandi, átti fasteignina Kolgerði 1 á Akureyri á árunum 1986 til 1994 ásamt eiginkonu sinni. Árið 1994 seldu þau Sigurði Eiríkssyni húsið en Sigurður hafði þá haft fasteignina á leigu í u.þ.b. eitt ár. Svo fór að Sigurður réð ekki við kaupin og fór fasteignin á nauðungaruppboð í desember 1999. Aðalstefnandi og eiginkona hans áttu þá um kr. 4.600.000,- veðkröfu á síðasta veðrétti eignarinnar. Síðla árs 1999 frétti annar stefndu í aðalsök og annar stefnenda í gagnsök, Sigursteinn Þórsson, hér eftir nefndur aðalstefndi Sigursteinn, af því í gegnum Bjarna Sigurjónsson, sameiginlegan kunningja þeirra aðalstefnanda, að umrædd fasteign væri í nauðungarsölumeðferð. Aðalstefndi Sigursteinn hafði þá haft áhuga á að kaupa eignina um nokkra hríð en fundist ásett verð eigandans kr. 17.500.000,- allt of hátt. Fór svo að aðalstefnandi leysti fasteignina til sín á uppboðinu og seldi hana síðan til aðalstefnda Sigursteins og meðstefndu í aðalsök og meðstefnanda í gagnsök, Hönnu Bjargar Jóhannesdóttur, hér eftir nefnd aðalstefnda Hanna Björg, á kr. 13.500.000,-. Aðalstefnandi fékk fasteignina afhenta 31. janúar 2000 og afhenti hann aðalstefndu eignina síðar sama dag. Þann dag var jafnframt gengið frá kaupsamningi um eignina og samkomulagi sem innihélt nánari ákvæði um hvernig fara skildi um uppgjör milli aðila. Um skjalagerð og milligöngu um greiðslur milli aðila sá Tryggvi Pálsson, löggiltur fasteignasali. Aðalstefndu greiddu aðalstefnanda vegna kaupanna kr. 1.000.000,- 3. maí 2000, kr. 1.000.000,- 8. september 2000, kr. 1.000.000,- 8. janúar 2001 og kr. 1.300.000,- 3. maí 2001. Með bréfum dags. 6. september 2000, 22. maí 2001 og 1. júní 2001 var aðalstefnanda tilkynnt um það sem aðalstefndu töldu vera galla á múrhúð. Með bréfi dags. 15. júní 2001 hafnaði aðalstefnandi öllum hugsanlegum kröfum á hendur honum vegna kaupa aðalstefndu á Kolgerði 1. Með bréfi dags. 2. ágúst 2001 fóru aðalstefndu þess á leit við Héraðsdóm Norðurlands eystra að dómkvaddur yrði matsmaður til að skoða fasteignina. Var matsmaður m.a. beðinn um að meta aðriði er tengdust steypugerð og ástandi múrhúðar. Matsmaður skilaði matsgerð sinni 3. janúar 2001. Aðalstefnandi höfðaði mál þetta með stefnu áritaðri um nægjanlega birtingu 29. maí 2002 til heimtu eftirstöðva kaupverðsins og dráttarvaxta. Þann 27. júní 2002 höfðuðu aðalstefndu gagnsök í málinu á hendur aðalstefnanda og kröfðust afsláttar eða skaðabóta úr hans hendi vegna leynds galla sem fasteignin hafi verið haldin er kaupin gerðust. Aðalstefnandi segist í öllum atriðum hafa staðið við sinn hluta kaupsamnings og samkomulags um fasteignina Kolgerði 1 á Akureyri sem hann hafi undirritað ásamt aðalstefndu þann 31. janúar 2000. Aðalskylda aðalstefnanda hafi falist í afhendingu fasteignarinnar í umsömdu ástandi og þá skyldu hafi hann efnt. Aðalstefndu hafi hins vegar ekki staðið við sínar skyldur samkvæmt kaupsamningnum að öllu leyti. Aðalstefnandi kveðst ítrekað hafa skorað á aðalstefndu að greiða eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar en án árangurs. Aðalstefndu hafi ekki getað sýnt fram á neinar ástæður sem réttlætt geti greiðsludrátt þeirra. Það sé óumdeild grundvallarregla, bæði í lausafjár- og fasteignakaupum, að kaupandi geti ekki beitt vanefndaúrræðum vegna galla á hinu selda sem honum hafi verið kunnugt um þegar kaupin gerðust, sbr. 47. gr. laga nr. 39, 1922 og nú 1. mgr. 20. gr. laga nr. 50, 2000. Aðalstefndu hafi ítrekað skoðað fasteignina en hverjum þeim er hana skoðaði hafi ekki getað dulist að ástand eignarinnar var ekki sem best. Aðalstefnandi hafi engu leynt um ástand fasteignarinnar enda hafði hann á söludegi ekki búið í henni í meira en 6 ár. Aðalstefndu hafi því keypt eignina vitandi að hún þarfnaðist lagfæringa enda hafi aðalstefndi Sigursteinn haft orð á því við aðalstefnanda. Skoðunar- eða aðgæsluskylda kaupanda sem búi yfir slíkri vitneskju sé rík. Sjáanleg ummerki um skemmdir gefi kaupanda ríkt tilefni til að framkvæma rækilega skoðun og eftir atvikum með aðstoð sérfræðings. Aðalstefndu hafi því verið kunnugt eða í öllu falli mátt vera kunnugt um ástand fasteignarinnar. Af þeim sökum geti ekki verið um að ræða galla í lögfræðilegum skilningi og aðalstefndu því vanefndaúrræði ekki tæk. Í samræmi við framangreint telur aðalstefnandi rétt sinn til greiðslu eftirstöðva kaupverðs ásamt þeim dráttarvöxtum sem í dómkröfum greinir vera vafalausan. Um gjalddaga vísar hann til 1. mgr. 9. gr. laga nr. 25, 1987, sbr. nú 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38, 2001. Aðalstefnandi segir að hann hafi orðið fyrir kostnaði vegna matsmáls nr. M-13/2001 sem aðalstefndu hafi átt frumkvæði að. Annars vegar vegna lögmannsaðstoðar og hins vegar vegna mætingar á matsfund 10. október 2001. Aðalstefnandi heldur því fram að hann eigi rétt til endurgreiðslu þessa kostnaðar úr hendi aðalstefndu. Matsmálið hafi verið höfðað til að sannreyna að fasteignin Kolgerði 1 hefði verið gölluð er kaupin áttu sér stað. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar fari því fjarri að svo hafi verið og greinilegt að stefndu hafi vitað eða a.m.k. mátt vita um ástand fasteignarinnar er þau keyptu hana. Matsmálið hafi því verið þarflaust. Af þessum sökum eigi aðalstefnandi rétt á að fá bætt það tjón sem hann hafi orðið fyrir við það að gæta hagsmuna sinna í matsmálinu, sbr. almennar reglur skaðabótaréttarins og 130. gr. laga nr. 91, 1991. Til stuðnings kröfum sínum vísar aðalstefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, einkum meginreglunnar um skuldbindingargildi samninga og efndir fjárskuldbindinga. Jafnframt vísar hann til laga um lausafjárkaup nr. 39, 1922 og nr. 50, 2000 sem og almennra reglna skaðabótaréttar. Aðalstefndu segja kröfugerð aðalstefnanda hvað gjalddaga varðar harla óvenjulega, sérstaklega þegar hafður sé í huga d-liður 88. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Kröfugerðin byggi á kaupsamningi um fasteignina Rimasíðu 2 á Akureyri, sem stefndi Sigursteinn hafi selt 10. apríl 2000, og þess krafist að dráttarvextir verði reiknaðir á þær greiðslur sem kaupandi þeirrar eignar greiddi aðalstefndu frá gjalddögum, þó aðeins hluta þeirrar síðustu. Aðalstefnandi hafi ekki verið aðili að þessum kaupsamningi. Þá gera aðalstefndu athugasemdir við framsetningu krafna aðalstefnanda að öðru leyti og kveða hana villandi. Aðalstefndu segja kröfu aðalstefnanda um kostnað vegna matsmálsins vera kröfu sem hljóti að falla undir málskostnað skv. 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Allt að einu verði hins vegar að vísa henni frá dómi þar sem hún eigi ekki rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða lögernings, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91, 1991. Kröfugerð aðalstefnanda kveða aðalstefndu vera við það miðaða að þau hafi átt að greiða honum kaupverðið samkvæmt kaupsamningi um Rimasíðu 2. Á þennan skilning segjast aðalstefndu ekki geta fallist. Þau telja með vísan til orða samkomulags aðila dags. 31. janúar 2000 að aðilar hafi samið svo um að þeir gjalddagar sem tilgreindir væru í kaupsamningi aðila væru síðustu mögulegu dagar greiðslu á kaupverðinu án dráttarvaxta. Þau hafi hagað greiðslum í samræmi við þennan skilning í samráði við fasteignasölu þá sem haft hafi milligöngu um kaupin. Ekki hafi verið gerð athugasemd við þetta af hálfu aðalstefnanda fyrr en með bréfi lögmanns hans. Skilningi sínum til stuðnings benda aðalstefndu á að þegar ritað hafi verið undir nefnt samkomulag hafi ekki verið búið að selja Rimasíðu 2. Þegar kaupsamningur aðila hafi verið gerður hafi lög nr. 25, 1987 verið í gildi. Í 1. mgr. 9. gr. laganna segi að hafi gjalddagi verið fyrirfram ákveðinn á peningakröfu skuli greiða dráttarvexti frá gjalddaga. Samhljóða ákvæði sé nú í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38, 2001. Aðalstefndu segja ekkert hafa legið fyrir um það þegar áðurnefnt samkomulaga aðila var gert hvenær Rimasíða 2 myndi seljast eða með hvaða kjörum. Því sé ekki hægt að líta svo á að gjalddagar þess kaupsamnings verði gjalddagar á greiðslum til aðalstefnanda vegna sölu á Kolgerði 1. Í þessu sambandi benda aðalstefndu á að í samkomulaginu segir að húsbréf vegna sölu Rimasíðu 2 og stærstur hluti annarra greiðslna skuli ganga til stefnanda. Af þessu hljóti að vera ljóst að með samkomulaginu hafi ekki verið ákveðið að gjalddagar skyldu vera þeir sömu gagnvart stefnanda enda hafi hann ekki verið aðili að kaupsamningi um Rimasíðu 2 og því ekki hægt að segja að samið hafi verið fyrirfram um gjalddaga gagnvart honum við sölu á húsinu. Þá benda aðalstefndu sérstaklega á að í samkomulaginu segi að stærstur hluti greiðslna skuli ganga til aðalstefnanda. Það liggi því ekki fyrir hve mikið hafi átt að greiða í hvert sinn sem greitt var til aðalstefnanda af kaupverði Rimasíðu 2. Því virðist það mjög langsótt að líta svo á að gjalddagar þess kaupsamnings hafi gilt í viðskiptum aðila þessa máls. Gagnkröfur sínar í aðalsök og kröfur í gagnsök byggja aðalstefndu á því að þeim beri skaðabætur eða afsláttur vegna leyndra galla sem fasteignin Kolgerði 1 hafi verið haldin við afhendingu. Aðalstefndu segjast hafa skoðað fasteignina fyrir kaupin og þá tekið eftir steypuskemmdum í tröppuhandriði. Er þau hafi grennslast fyrir um ástæður skemmdanna hafi þeim verið tjáð að vinnuvél hefði rekist í handriðið með þessum afleiðingum. Aðalstefndu kveða engar aðrar steypuskemmdir hafa verið sjáanlegar á fasteigninni við skoðun sem farið hafi fram skömmu áður en aðalstefnandi eignaðist hana að nýju á nauðungaruppboði. Fljótlega eftir afhendingu segjast aðalstefndu hafa hafið breytingar á fasteigninni innandyra. Sumarið eftir hafi þau ætlað að láta gera við steypuskemmdirnar á handriðinu við útitröppurnar. Þá hafi sá múrari sem þau fengu til verksins talið eftir skoðun á handriðinu, tröppunum og múrhúð hússins að ekki væri vogandi að gera við skemmdirnar án þess að kanna málið frekar. Síðar um sumarið hafi múrhúð tekið að detta af húsinu. Aðalstefndu hafi tilkynnt aðalstefnanda um þetta með bréfum dags. 6. september 2000, 22. maí 2001 og 1. júní 2001. Aðalstefnandi hafi ekki séð ástæðu til að svara fyrstu tveimur bréfum aðalstefndu en því síðasta hafi hann svarað og þá hafnað allri ábyrgð á göllunum. Aðalstefndu kveðast hafa fengið dómkvaddan matsmann til að skoða húsið og niðurstaða hans skv. matsgerð sem hann hafi skilað 3. janúar 2002 hafi verið að steypan í húsinu hefði ekki haft fullnægjandi veðrunarþol, frostskemmdir veikt ysta lag hennar og að ekki hefði verið staðið rétt að múrhúðun. Framanlýstan galla á fasteigninni telja aðalstefndu hafa verið þess eðlis að hann hafi ekki sést við skoðun. Steypuskemmdirnar á handriðinu hafi ekki eins og málið var vaxið gefið tilfefni til sérstakrar skoðunar á múrhúð hússins. Þá séu almennt ekki gerðar þær kröfur til skoðunar við fasteignakaup að steypa eða múrhúðun húsa sé sérstaklega skoðuð. Gallinn hafi því verið leyndur og aðalstefnanda beri af þeim sökum að bæta aðalstefndu það tjón sem þau hafi orðið fyrir vegna hans en dómkvaddur matsmaður hafi metið kostnað við úrbætur kr. 750.000,-. Aðalstefndu halda því fram að þau hafi ekki getað vænst þess að múrhúð tæki að detta af húsinu skömmu eftir afhendingu þess. Fasteignin hafi því ekki verið búin þeim kostum sem þau hafi mátt ætla. Hún hafi því ekki haft þá kosti sem vænta mátti eða áskildir voru, sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39, 1922. Aðalstefndu beri því skaðabætur vegna gallans. Verði ekki fallist á að aðalstefndu beri skaðabætur gera þau kröfu um afslátt af kaupverði fasteignarinnar vegna gallans. Krefjast aðalstefndu þess að þeim verði dæmdur afsláttur af kaupverðinu í samræmi við mat hins dómkvadda matsmanns um það hvað muni kosta að bæta úr gallanum, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39,1922. Kröfur sínar í gagnsök og mótmæli gegn kröfum stefndu í aðalsök byggir aðalstefnandi á því að hann hafi selt aðalstefndu Kolgerði 1 á lágu verði miðað við gangverð álíka stórra fasteigna á Akureyri á þeim tíma er kaupin voru gerð. Vísar aðalstefnandi m.a. til þess að verð pr. fermetra sem hann hafi samið um við aðalstefndu hafi verið 15 % lægra fyrir Kolgerði 1 en fyrir aðrar eignir sem seldar hafi verið á svipuðum tíma. Hið lága verð hafi stafað af slælegu ástandi hússins. Múrskemmdirnar hafi því skýrt lágt söluverð hússins miðað við söluverð sambærilegra eigna og ásett verð fyrri eiganda. Aðalstefndi kveðst hafa fengið bréf frá Tryggva Pálssyni, fasteignasala, þann 6. september 2000 vegna fasteignakaupanna ásamt greiðslu að fjárhæð kr. 1.000.000,- frá aðalstefndu. Í bréfinu hafi m.a. verið hreyft við múrskemmdum og tekið fram að fagmenn hefðu skoðað húsið. Engar kröfur hafi verið gerðar í því sambandi en aðalstefnanda bent á að ræða við aðalstefndu. Það hafi hann gert í síma stuttu síðar en því símtali hafi múrskemmdir ekki borið á góma heldur aðeins vandræði aðalstefndu með að greiða skuldir sínar. Það sé því rangt sem fram komi í gagnstefnu að aðalstefnandi hafi ekki sinnt bréfinu. Hins vegar hafi aðalstefnanda ekki gefist ráðrúm til að svara bréfi aðalstefndu dags. 22. maí 2001 þar sem bréf lögmanns þeirra hafi borist viku síðar. Því bréfi hafi verið svarað þegar í stað. Aðalstefnandi kveðst byggja á því að skemmdir í múrverki fasteignarinnar hafi ekki verið leyndur galli heldur sýnlegur þegar kaupin voru gerð og hafi kaupverðið tekið mið af ástandi hússins. Aðalstefndu hafi verið fullkunnugt um allar skemmdir í múrverkinu. Skemmdirnar hafi verið sýnilegar sem og viðgerðir á húsinu, sbr. matsgerð hins dómkvadda matsmanns og meðfylgjandi myndaseríu. Aðalstefnandi mótmælir því alfarið að aðalstefndu hafi verið talin trú um annað eða betra ástand hússins af þar til bærum aðilum. Gallar af þeim toga sem um ræðir í máli þessu koma að áliti aðalstefnanda ekki fram á stuttum tíma eins og ráða megi af málatilbúnaði aðalstefndu. Þvert á móti komi þeir fram á löngum tíma og því sé ljóst að staðhæfingar aðalstefndu geti ekki staðist. Þá verði að horfa til þess að skoðunarskylda aðalstefndu hafi verið sérstaklega rík, sbr. lögjöfnun frá 47. gr. laga nr. 39, 1922 um lausafjárkaup sem í gildi hafi verið er kaupin gerðust, enda hafi aðalstefnandi ekki búið í húsinu þegar kaupin áttu sér stað og hafði ekki gert í 6 ár. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda í gagnsök krefst hann þess að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. Bendir aðalstefnandi á að aðalstefndu viðurkenni í málatilbúnaði sínum að þeim hafi verið kunnugt um ástand múrhúðunar að hluta en þau þrátt fyrir það ekki lækkað kröfu sína miðað þá viðurkenningu. Þá hafi ekki verið tekið tillit til þess að útreikningur matsmanns miði að því að koma eigninni í fullkomið stand að þessu leyti en augljóst sé að um slíkt hafi ekki verið samið milli aðila í áðurgreindum viðskiptum. Þá sé verulegur hluti kostnaðar við endurbætur skv. matsgerð fólginn í vinnu á viðgerðarstaðnum en virðisaukaskattur af slíkri vinnu fáist endurgreiddur að miklum hluta. Af málatilbúnaði aðila er ljóst að ekki er ágreiningur þeirra í milli um að fasteignin Kolgerði 1 hafi verið haldin göllum í múrhúð er kaupin gerðust. Þá greinir hins vegar á um hvort gallarnir hafi verið sýnilegir. Aðalstefnandi heldur því fram að umræddir gallar hafi verið sýnilegir er hann seldi aðalstefndu eignina og söluverð hennar m.a. tekið mið af göllunum. Þessu hafa aðalstefndu mótmælt og bar aðalstefndi Sigursteinn fyrir dómi að húsið hafi litið vel út að utan að slepptum skemmdum í tröppum og á handriði sem Sigurður Eiríksson, sem verið hafi eigandi hússins er hann skoðaði það í desember 1999, hafi tjáð honum að væru eftir vinnuvél. Sigursteinn kvaðst hafa gengið í kring um húsið en engar skemmdir séð. Kom fram hjá Sigursteini að hann hafi umrætt sinn ekki komist út á svalir hússins vegna snjós og klaka. Sigurður Eiríksson bar fyrir dómi að á meðan hann bjó í húsinu hafi hann látið gera við múrskemmdir á suðurhlið þess. Sigurður kvað múrskemmdir ekki hafa verið aðrar á húsinu en á útitröppunum er hann flutti úr því í lok janúar 2000. Sigurður kvaðst hafa látið múrara framkvæma viðgerð á múrhúð á suðurhlið hússins á meðan hann bjó í því. Kom fram hjá Sigurði að múrarinn hafi einnig framkvæmt lítilsháttar viðgerð á stéttinni við húsið sem og svalahandriði. Nánar aðspurður útilokaði Sigurður ekki að múrskemmdir hefðu verið komnar aftur fram á svalahandriðinu áður en hann flutti úr húsinu. Bjarni Sigurjónsson, kunningi aðalstefnanda og aðalstefnda Sigursteins, bar fyrir dómi að hann hafi sagt aðalstefnda Sigursteini áður en hann keypti húsið að mikið þyrfti að gera fyrir það. Kvað Bjarni þá Sigurstein hafa skoðað húsið saman. Bjarni kvað steypuskemmdir hafa verið sýnilegar, múrhúð hússins hafi víða verið brotin og sprungin. Pússning hafi víða verið að detta af, líklega vegna viðhaldsleysis, þetta hafi þó mest verið áberandi á suðurhlið hússins. Vitnið Bjarni Sigurjónsson kom gagngert að Kolgerði 1 ásamt aðalstefnda til að kynna sér ástand fasteignarinnar. Var framburður Bjarna fyrir dómi afdráttarlaus um það að víða hefði mátt sjá steypuskemmdir á húsinu. Þykir verða að byggja á framburði Bjarna í málinu en fyrir dómi kvað fyrrum eigandi hússins, Sigurður Eiríksson, ekki útilokað að sýnilegar steypuskemmdir hefðu verið á húsinu er hann flutti úr því þó svo Sigurður kannaðist ekki við að slíkar skemmdir hefðu verið til staðar. Telur dómurinn að þessu athuguðu sannað að hinar umdeildu múrskemmdir hafi verið sýnilegar er aðalstefndu keyptu fasteignina af aðalstefnanda að undanfarandi skoðun. Þau geta því ekki byggt rétt á göllunum, sbr. grunnreglu 47. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39, 1922, hvorki með vísan til lögjöfnunar frá 1. mgr. né 2. mgr. 42. gr. kaupalaganna. Samkvæmt kaupsamningi aðila dags. 31. janúar 2000 áttu aðalstefndu að greiða aðalstefnanda kr. 1.000.000 1. maí 2000, kr. 1.000.000,- 1. september s.á., kr. 1.000.000,- 1. janúar 2001 og kr. 1.725.000,- 1. maí 2001. Gjalddagar greiðslna skv. kaupsamningum voru því skýrir. Sama dag, þ.e. 31. janúar 2000, rituðu málsaðilar auk kaupsamningsins undir samkomulag er innihélt nánari ákvæði um uppgjör þeirra á milli. Í skjalinu sagði m.a.: „Dagsetningar samkvæmt greiðslutilhögun A, eru síðustu mögulegu greiðsludagar. Kaupendur skuldbynda (sic) sig til að inna fyrstu greiðslu af hendi innan fjögurra daga frá því Sigursteini berst tilsvarandi greiðsla vegna nýseldrar Audi bifreiðar. Enfremur (sic) skulu Húsbréf sem kaupendur fá vegna sölu hússins nr. 2 við Rimasíðu, svo og stærsti hluti annarra greiðslna um leið og þær greiðast skv. samningi þar um, ganga til greiðslna á Kolgerði 1, þar til húsið er að fullu greitt.“ Vafalaust er að dagsetningar skv. greiðslutilhögun A eru dagsetningar skv. kaupsamningi aðila. Að mati dómsins verður að skilja tilvitnuð orð samkomulagsins svo að aðalstefndu hafi borið að greiða umsamdar greiðslur fyrr en kveðið var á um í kaupsamningi bærust aðalstefnda Sigursteini greiðslur vegna sölu hans á fasteigninni Rimasíðu 2 fyrir umsamda gjalddaga. Samkomulagið segir hins vegar ekkert um að gjalddagar þeir sem fram koma í framlögðum kaupsamningi um Rimasíðu 2 skyldu vera gjalddagar greiðslna aðalstefndu til aðalstefnanda. Hefði það verið vilji aðila hefði þeim verið í lófa lagið að taka það berum orðum fram í samkomulaginu. Þar sem ekkert liggur fyrir um hvernig viðsemjendur aðalstefnda Sigursteins efndu kaupsamning þeirra er ósannað að gjalddagar greiðslna aðalstefndu til aðalstefnanda hafi verið aðrir en þeir sem fram koma í kaupsamningi aðila. Óumdeilt er að samkvæmt kaupsamningi aðila og samkomulagi því sem undirritað var samhliða áttu aðalstefndu að greiða aðalstefnanda samtals kr. 4.563.132,- í peningum vegna kaupanna. Aðalstefndu hafa greitt kr. 4.300.000,- af þeirri fjárhæð og á aðalstefnandi því í samræmi við samkomulag aðila rétt til greiðslu eftirstöðvanna, þ.e. kr. 263.132,-. Samkvæmt framansögðu á aðalstefnandi auk eftirstöðva höfuðstólsins rétt til dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 af kr. 1.000.000,- frá 1. maí 2000 til 3. maí 2000, af kr. 1.000.000,- frá 1. september 2000 til 8. september 2000, af kr. 1.000.000,- frá 1. janúar 2001 til 8. janúar 2001, af kr. 1.563.132,- frá 1. maí 2001 til 3. maí 2001 en af kr. 263.132,- frá 3. maí 2001 til 1. júlí. 2001 en frá þeim degi dráttarvexti af síðastnefndri fjárhæð skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðbætur til greiðsludags. Aðalstefndu byggja gagnkröfur sínar í málinu á framlagðri matsgerð Eiríks Jónssonar, verkfræðings, dags. 3. janúar 2002. Sá kostnaður sem aðalstefnandi varð fyrir við að gæta réttar síns við vinnslu matsgerðarinnar fellur því undir ákvæði 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Afstaða til kröfu aðalstefnanda um að honum verði bættur umræddur kostnaður verður því tekin við ákvörðun málskostnaðar í málinu. Að atvikum máls athuguðum þykir rétt að ákvarða málskostnað í aðalsök og gagnsök í einu lagi. Með vísan til úrslita málisins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, dæmast aðalstefndu til greiða aðalstefnanda málskostnað sem hæfilega þykir ákveðinn kr. 250.000,- og hefur þá í samræmi við niðurstöðu dómsins að framan m.a. verið tekið mið af kostnaði aðalstefndu við matsmál nr. M-13/2001. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Aðalstefndu, Sigursteinn Þórsson og Hanna Björg Jóhannesdóttir, greiði aðalstefnanda, Gunnari Rafni Einarssyni, in solidum kr. 263.132,- auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 af kr. 1.000.000,- frá 1. maí 2000 til 3. maí 2000, af kr. 1.000.000,- frá 1. september 2000 til 8. september 2000, af kr. 1.000.000,- frá 1. janúar 2001 til 8. janúar 2001, af kr. 1.563.132,- frá 1. maí 2001 til 3. maí 2001 en af kr. 263.132,- frá 3. maí 2001 til 1. júlí. 2001 en frá þeim degi dráttarvexti af síðastnefndri fjárhæð skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðbætur til greiðsludags. Aðalstefndu greiði aðalstefnanda kr. 250.000,- í málskostnað í aðalsök og gagnsök.
Mál nr. 143/2007
Samkeppni Skaðabætur Fyrning
Á árunum 1993, 1996 og 2001 leitaði R tilboða vegna kaupa á olíuvörum fyrir fyrirtæki sín Strætisvagna Reykjavíkur og Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar. Var tilboði S tekið í útboðum 1993 og 1996 en tilboði O í útboði 2001. Samkeppnisstofnun hóf í desember 2001 rannsókn á því hvort S, K og O hefðu haft ólögmætt samráð í viðskiptum og brotið með því gegn ákvæðum 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Til rannsóknar voru meðal annars atriði varðandi tilboðsgerð S, K og O við fyrrnefnd útboð R. Niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála var sú að S, K og O hefðu með aðgerðum sínum haft samráð meðal annars um útboðsverð til R. Þau hefðu auk þess stýrt sameiginlega viðskiptunum til S og síðan skipt á milli sín framlegð af þeim. Hafi þessi hegðun þeirra falið í sér ólögmætt samráð og brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. ST sem var byggðasamlag í eigu Reykjavíkurborgar og sex annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu var stofnað árið 2001 og tók þá við starfsemi sem áður var á hendi Strætisvagna Reykjavíkur. Í málinu leitaði ST skaðabóta vegna tjóns, sem það taldi sig hafa orðið fyrir vegna ólögmæts samráðs S, K og O um verð, sem þeir buðu fyrir eldsneyti í útboði R á árinu 1996. S, K og O viðurkenndu í málatilbúnaði sínum að þeir hefðu með samráði við þetta útboð brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga. Þeir báru á hinn bóginn fyrir sig að ósannað væri að ST hefði orðið fyrir tjóni vegna þessa, en að því frágengnu hafi því hvað sem öðru líður ekki tekist að sanna tjón sitt. Í niðurstöðu Hæstaréttar var talið sýnt að S, K og O hafi samið af nákvæmni um hvað R yrði boðið af hendi hvers þeirra og að sá, sem lægst bauð myndi greiða hinum tiltekna fjárhæð fyrir hvern lítra af eldsneyti, sem hún keypti. S, K og O hefðu ekkert fært fram í málinu, sem staðið gæti í vegi þeirri ályktun að tilgangur þessa alls hafi verið að halda viðskiptum R hjá S gegn verði sem ekki hefði staðist boð K og O ef reglur samkeppnislaga hefðu verið virtar í skiptum þeirra. S, K og O hefðu heldur ekkert fært fram til stuðnings því að slíkur ágóði hefði ekki hlotist af þessu í reynd. Jafnframt yrði ekki annað ráðið en að S og ST hefðu gengið út frá því að samningur S við R frá 1996 um eldsneytiskaup fyrir Strætisvagna Reykjavíkur myndi gilda fyrir ST eftir að það hóf starfsemi sína. Var því ekki fallist á þau rök S, K og O að ST hefði borið að efna til útboðs vegna eldsneytiskaupa sinna þegar R hætti rekstri Strætisvagna Reykjavíkur. Máttu S, K og O sjá fyrir að það tjón, sem þeir kynnu að baka öðrum með ólögmætu samráði, yrði ekki óhjákvæmilega bundið við þriggja ára tímabil. Að þessu virtu bæru S, K og O skaðabótaábyrgð á tjóni ST. Aðalkrafa ST var reist á því að við útboðið 2001 hafi ekki tekist samráð milli S, K og O og hafi hagstæðasta boðið, sem þá kom fram, verið lægra en nam því, sem R greiddi fyrir eldsneyti frá S samkvæmt útboðinu 1996. Taldi ST að R myndi hafa fengið tilboð 1996 með sama afslætti og hún fékk með útboðinu 2001 og krafðist ST því að sér yrði bætt tjón sem reiknað var eftir ákveðnum forsendum. Um aðalkröfu ST sagði Hæstiréttur að forsendur fyrir útreikningi hennar væru rangar og að sú skekkja hefði áhrif á fjárhæð hennar. Væri því ekki fært að taka til greina aðalkröfu ST. Til vara krafðist ST að S, K og O bæri að greiða sér þrefaldar þær fjárhæðir sem S hefði skuldbundið sig til að greiða K og O á því tímabili sem ST keypti eldsneyti af S á árinu 2001. Um varakröfu ST sagði að líta yrði svo á að þær fjárhæðir sem S skuldbatt sig til að greiða K og O vegna eldsneytiskaupa R sýndu að lágmarki hvaða hag þeir hafi talið af því að hafa samráð um viðskipti hennar í stað þess að keppa um þau. Væri því ekki ástæða til annars en að ætla að tilboð, sem gefið hefði verið án slíks samráðs, hefði orðið lægra en hagstæðasta boðið um að minnsta kosti þrefalda fjárhæðina sem S tók að sér að greiða hvorum hinna. Ekki væri ágreiningur um útreikning fjárhæðar varakröfu ST og ekki var fallist á að vanrækt hefði verið að takmarka tjón ST. Var því fallist á varakröfu ST og S, K og O gert að greiða því skaðabætur óskipt enda hefðu þeir bakað ST tjón með sameiginlegri háttsemi sinni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar hver fyrir sitt leyti 13. mars 2007. Aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst aðaláfrýjandinn málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefst hann þess að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Aðaláfrýjandinn Olíuverzlun Íslands hf. krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Aðaláfrýjandinn Ker hf. krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, til vara að hún verði lækkuð, en að því frágengnu beri hún fyrst dráttarvexti frá þeim degi, sem málið var höfðað. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 1. júní 2007. Hann krefst þess að aðaláfrýjendur verði dæmdir óskipt til að greiða sér aðallega 18.814.428 krónur, til vara 5.878.494 krónur, en að því frágengnu aðra lægri fjárhæð, aðallega með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en ella vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga, frá 1. janúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi aðaláfrýjenda. I. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda er hann byggðasamlag í eigu Reykjavíkurborgar og sex annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Byggðasamlag þetta hafi verið stofnað 1. júlí 2001 og tekið við starfsemi, sem áður var á hendi Strætisvagna Reykjavíkur, einkafyrirtækis Reykjavíkurborgar. Af gögnum málsins verður ráðið að Reykjavíkurborg hafi á árinu 1993 leitað tilboða vegna kaupa á olíuvörum og tekið þá boði aðaláfrýjandans Skeljungs hf. um gasolíu og bensín fyrir Strætisvagna Reykjavíkur og Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar. Samkvæmt bréfi Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar 18. júní 1993 var með því boði veittur afsláttur að fjárhæð 4,30 krónur af hverjum lítra af gasolíu og 3,44 krónur af hverjum lítra af bensíni, hvort tveggja að meðtöldum virðisaukaskatti. Ekki liggur annað fyrir en að samningur um þetta hafi enn verið í gildi þegar innkaupastofnunin leitaði á ný með útboði 3. júní 1996 eftir tilboðum vegna kaupa á olíuvörum fyrir Strætisvagna Reykjavíkur, Malbikunarstöð Reykjavíkur og Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar. Í útboðslýsingu, sem gerð var í tengslum við þetta, var greint frá áætluðu magni gasolíu, bensíns og steinolíu, sem keypt yrði ár hvert, en miðað var við að samningur um kaupin yrði gerður til þriggja ára frá 1. október 1996 og myndi framlengjast um eitt ár í senn ef honum yrði ekki sagt upp með þriggja mánaða fyrirvara. Tekið var fram að ráðgert væri að vörur yrðu af sömu gæðum og þær, sem seldar væru á smásöluafgreiðslum bjóðenda á höfuðborgarsvæðinu. Þá skyldu verðbreytingar á einingarverðum, sem boðin yrðu, „reiknaðar út sem hlutfallslegar við breytingar sem eiga sér stað á sömu smásöluafgreiðslum. Verðbreytingar sem koma til vegna breytinga á innflutningsgjöldum og sköttum á eldsneyti þurfa að reiknast sérstaklega og skal olíusalinn gera sérstaklega grein fyrir þeim útreikningum hverju sinni.“ Aðaláfrýjendur gerðu hver um sig tilboð í framangreindu útboði 16. og 17. september 1996. Á eyðublöðum, sem fyllt voru út í þessu skyni, átti að færa verðið, sem boðið væri fyrir hverja af áðurnefndum þremur vörutegundum, og jafnframt svokallað grunnverð þeirra, sem væri í gildi á smásölustað bjóðanda eftir tilgreiningu hans sjálfs, en í báðum tilvikum skyldi virðisaukaskattur vera innifalinn. Á eyðublaðinu var eftirfarandi tekið fram um sambandið milli boðins verðs og grunnverðsins, sem hér um ræðir: „Verðbreytingar á einingaverðum tilboðs skulu ... reiknaðar út sem hlutfallslegar við breytingar sem eiga sér stað á smásöluafgreiðslum í miðbæ Reykjavíkur“. Í tilboði aðaláfrýjandans Skeljungs hf. var hver lítri af gasolíu boðinn á 24,09 krónur, bensíni á 71,46 krónur og steinolíu á 30,50 krónur, en grunnverð á gasolíu var sagt vera 29,40 krónur, bensíni 76 krónur og steinolíu 35 krónur. Í tilboði aðaláfrýjandans Olíuverzlunar Íslands hf. var lítrinn af gasolíu boðinn á 24,19 krónur, bensíni á 71,90 krónur og steinolíu á 29,40 krónur, en grunnverð á gasolíu var tiltekið 29,40 krónur, bensíni 76 krónur og steinolíu 35,40 krónur. Í tilboði aðaláfrýjandans Kers hf., sem þá hét Olíufélagið hf., var gasolía boðin á 24,15 krónur fyrir hvern lítra, bensín á 71,59 krónur og steinolía á 30,45 krónur, en grunnverð samkvæmt tilboðinu voru þau sömu og fram komu í tilboði Olíuverzlunar Íslands hf. Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar tilkynnti aðaláfrýjandanum Skeljungi hf. 25. september 1996 að framangreindu tilboði hans hafi verið tekið. Fyrir liggur í málinu að þegar til kom hafi samningi, sem komst á með þessu, ekki verið beitt að því er varðar Malbikunarstöð Reykjavíkur og hann því eingöngu tekið til kaupa á gasolíu fyrir Strætisvagna Reykjavíkur, svo og gasolíu og bensíni fyrir Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar. Samningnum hafði ekki verið sagt upp þegar kom að lokum upphaflegs gildistíma hans 1. október 1999 og heldur ekki að liðinni framlengingu hans til sama dags 2000, en samkvæmt gögnum málsins beindi aðaláfrýjandinn Olíuverzlun Íslands hf. fyrirspurnum til Strætisvagna Reykjavíkur í október 1999 og ágúst 2000 um hvort ekki yrði efnt á ný til útboðs vegna þessara viðskipta og hvatti jafnframt til þess síðara skiptið. Með bréfi til aðaláfrýjandans Skeljungs hf. 27. júní 2001 sagði Reykjavíkurborg upp samningnum frá 1. október sama ár að telja, en samkomulag tókst síðan milli þeirra um að lengja samningstímann til 31. desember 2001. Eftir uppsögn samningsins tók gagnáfrýjandi sem fyrr segir 1. júlí 2001 við þeim rekstri, sem Strætisvagnar Reykjavíkur höfðu áður með höndum, og keypti hann gasolíu af aðaláfrýjandanum á grundvelli samningsins þar til hann rann skeið sitt á enda fyrir alls 70.523.160 krónur. Í október 2001 leitaði Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar tilboða vegna kaupa á gasolíu og bensíni fyrir gagnáfrýjanda og Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar, en gert var ráð fyrir að samningur um þau yrði gerður til þriggja ára frá 1. janúar 2002 að telja og myndi gildistími hans framlengjast eftir það um eitt ár í senn ef honum yrði ekki sagt upp með þriggja mánaða fyrirvara. Í útboðslýsingu var samsvarandi ákvæði um áhrif verðlagsbreytinga á einingarverð tilboða og fram kom í áðurgreindri útboðslýsingu 3. júní 1996. Við þetta útboð bárust aftur tilboð frá öllum aðaláfrýjendum. Þessu sinni bauð Olíuverzlun Íslands hf. hvern lítra af gasolíu á 30,04 krónur og af bensíni á 78,83 krónur, Skeljungur hf. gasolíu á 37,03 krónur og bensín á 85,70 krónur, en Olíufélagið hf. gasolíu á 38,53 krónur og bensín á 87,70 krónur. Í þessum tilboðum var grunnverð í öllum tilvikum það sama eða 50 krónur fyrir lítra af gasolíu og 94,20 krónur fyrir lítra af bensíni. Tilboði aðaláfrýjandans Olíuverzlunar Íslands hf. var tekið og samningur um kaupin undirritaður 28. desember 2001. Í honum var meðal annars svofellt ákvæði um verðlagsgrundvöll: „Það hlutfall (prósentuhlutfall) sem er á milli tilboðsverðs seljanda og þess grunnverðs sem seljandi hefur til viðmiðunar í tilboði sínu (Klöpp, m.v. fulla þjónustu kr. 50/pr. lít. með vsk) er fast, þ.e. þetta hlutfall verður sá afsláttur sem seljandi veitir á samningstímanum.“ Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti mun samningur þessi hafa gilt fram á árið 2007 þegar efnt var á ný til útboðs vegna þessara eldsneytiskaupa. II. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda hóf samkeppnisstofnun 18. desember 2001 rannsókn á því hvort aðaláfrýjendur hefðu haft ólögmætt samráð í viðskiptum og brotið með því gegn ákvæðum 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Samkeppnisráð lauk því máli með ákvörðun 28. október 2004 og áfrýjunarnefnd samkeppnismála, sem ákvörðuninni var skotið til, með úrskurði 29. janúar 2005. Meðal þess, sem kom samkvæmt gögnum málsins til rannsóknar hjá samkeppnisstofnun og síðan úrlausnar í ákvörðuninni og úrskurðinum, voru atriði varðandi tilboðsgerð aðaláfrýjenda við fyrrnefnd útboð Reykjavíkurborgar 1993, 1996 og 2001. Í ákvörðun samkeppnisráðs eru rakin atriði varðandi aðdraganda tilboða, sem leiddu til samnings Reykjavíkurborgar við aðaláfrýjandann Skeljung hf. á árinu 1993 um eldsneytiskaup. Í niðurstöðum samkeppnisráðs um þetta er vísað til nánar tiltekinna gagna, sem þóttu gefa til kynna að samskipti hafi verið milli starfsmanna aðaláfrýjandans Olíuverzlunar Íslands hf. og Olíufélagsins hf. áður en skilafresti tilboða lauk. Í ákvörðuninni segir síðan eftirfarandi: „Í þessum samskiptum felast ólögmætar samstilltar aðgerðir um gerð tilboða ... Samkeppnisráð mun hins vegar líta framhjá þessu tilviki við ákvörðun viðurlaga í málinu þar sem gögn málsins þykja ekki nægjanlega skýr um hvað hafi nánar falist í þessum samskiptum. ... Gegn neitun Skeljungs þykja gögn málsins ekki gefa nægjanlega skýra vísbendingu um þátttöku þess félags í samráðinu og telst hún því ekki sönnuð.“ Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála þótti ekki ástæða til að fjalla um þetta efni „þar sem samkeppnisráð telur þetta útboð ekki fela í sér brot á samkeppnislögum.“ Um útboð Reykjavíkurborgar 1996 segir í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála að fram hafi komið að aðaláfrýjendur hafi þegar á árinu 1995 farið að undirbúa samstarf vegna ráðagerða um það og annað útboð í þágu Landhelgisgæslunnar. Hafi starfsmenn þeirra átt í viðræðum um þetta vorið og sumarið 1996 án þess að samkomulag næðist. Forstjórar aðaláfrýjenda hafi síðan átt fund 12. september 1996, þar sem lagt hafi verið fyrir af hendi aðaláfrýjandans Skeljungs hf. skjal, en um útboð Reykjavíkurborgar hafi meðal annars eftirfarandi komið þar fram: „Í dag er Skeljungur hf. með öll þessi viðskipti. Skeljungur hf. á jafnframt allan búnaðinn til birgðahalds og afgreiðslu hjá SVR, Vélamiðst. og Malbikunarstöð. ... Óskað er eftir verði á gasolíu í útboðsgögnum og á að gefa upp til samanburðar verð á bensínstöð í miðbæ Reykjavíkur. ... Við leggjum til að eftirfarandi verði boðið“. Í framhaldi af þessu hafi verið tiltekið í töflu hvert væri svokallað verðlistaverð á gasolíu, bensíni og steinolíu og jafnframt hvaða verð aðaláfrýjendur ættu að bjóða hver fyrir sitt leyti, en þar var um að ræða sömu fjárhæðir og aðaláfrýjendurnir settu síðan fram í tilboðum sínum 16. og 17. september 1996, sem áður er greint frá. Í skjalinu hafi svo verið vísað til þess að aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. ætti allan afgreiðslubúnað og myndi sjá um viðhald, endurnýjun og eftirlit á sinn kostnað, svo og afgreiðslu og þjónustu við Reykjavíkurborg. Loks hafi eftirfarandi verið sagt þar: „Því leggjum við til að söluskipting pr. ltr. án VSK verði sem hér segir: Olíufélagið hf. og Olís hf. fái hvort um sig 0,75 kr. af hverjum seldum lítra af gasolíu og 1,125 kr. af hverjum seldum bensínlítra til Reykjavíkurborgar. Af hverjum lítra af steinolíu fái félögin kr. 1,125.“ Um þessa tillögu hafi ekki orðið samkomulag, en á hinn bóginn hafi forstjórar aðaláfrýjenda hist á ný 16. september 1996, þar sem ákveðið hafi verið að aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. myndi greiða hvoru af hinum félögunum tveimur 1,31 krónu vegna hvers lítra af gasolíu og 1,97 krónu vegna hvers lítra af bensíni og steinolíu, sem seldur yrði Reykjavíkurborg. Samkvæmt því, sem segir í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar, hafi tilteknir forráðamenn aðaláfrýjandans Olíuverzlunar Íslands hf. og Olíufélagsins hf. staðfest þetta við rannsókn samkeppnisstofnunar, auk þess sem eftirfarandi hafi meðal annars verið skráð eftir forstjóra aðaláfrýjandans Skeljungs hf. á fundi hjá stofnuninni 25. október 2002: „Þegar Reykjavíkurborg ákvað að bjóða út olíuinnkaup sín hafi blasað við að fleiri aðilar á vegum ríkis og sveitarfélaga áformuðu slík útboð. Vegna þessa var rætt um það meðal starfsmanna olíufélaganna hvernig við skyldi bregðast. ... Það varð að samkomulagi milli olíufélaganna að Skeljungur hefði áfram viðskipti við Reykjavíkurborg og Landhelgisgæslu og að félagið myndi gera upp framlegð af viðskiptunum við hin félögin.“ Í niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar í þessum þætti málsins segir að hún líti svo á „að olíufélögin hafi með fyrrgreindum aðgerðum sínum haft samráð um útboðsverð til Reykjavíkurborgar og Landhelgisgæslunnar og ákveðið það fyrir hvert fyrirtæki fyrir sig. Þau hafa auk þess stýrt sameiginlega viðskiptunum til Skeljungs og síðan skipt á milli sín framlegð af þessum viðskiptum. Hegðun þessi brýtur gegn 10. gr. samkeppnislaga og er til þess fallin að rýra verulega gildi umræddra útboða.“ Varðandi útboð Reykjavíkurborgar 2001 er rakið í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála að komið hafi fram við rannsókn samkeppnisstofnunar að margir fundir hafi verið á því ári með starfsmönnum aðaláfrýjenda um skiptingu viðskipta og meðal annars rætt um að „hætta svonefndri skiptisölu en taka þess í stað upp það fyrirkomulag að hvert olíufélag héldi tilteknum viðskiptavinum.“ Meðal þeirra, sem rætt hafi verið um í þessu sambandi, hafi verið Reykjavíkurborg, sem aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. hafi viljað halda viðskiptum við, en af því, sem fram kemur í úrskurðinum um fund 21. nóvember 2001, virðist sem aðaláfrýjandinn Olíuverzlun Íslands hf. hafi viljað fá til sín viðskipti gagnáfrýjanda. Við þetta hafi fyrrnefndi aðaláfrýjandinn ekki sætt sig, en fyrirsvarsmenn hinna tveggja hafi við rannsókn samkeppnisstofnunar borið að „Skeljungur hafi ítrekað reynt að fá fyrirtækin til samstarfs vegna útboðs Reykjavíkurborgar.“ Niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar um þetta var á þann veg að „nægar sannanir séu fram komnar um það að viðræður hafi farið fram milli olíufélaganna um fyrrgreint útboð, m.a. í tengslum við samstarf milli þeirra varðandi stóra viðskiptaaðila ... Áfrýjunarnefndin telur gögn málsins gefa nægar vísbendingar um að öll olíufélögin þrjú hafi tekið þátt í þessu. Aðgerðum þessum var ætlað að hafa áhrif á gerð tilboða. Í því felst brot á 10. gr. samkeppnislaga án tillits til þess hvort olíufélögin hafi í raun og veru náð því að stilla saman tilboð sín.“ III. Í málinu leitar gagnáfrýjandi skaðabóta vegna tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna ólögmæts samráðs aðaláfrýjendanna um verð, sem þeir buðu fyrir eldsneyti í útboði Reykjavíkurborgar á árinu 1996, en gagnáfrýjandi keypti sem fyrr segir gasolíu af aðaláfrýjandanum Skeljungi hf. fyrir verð, sem samið var um á grundvelli þessa útboðs. Aðaláfrýjendur hafa í málatilbúnaði sínum viðurkennt að þeir hafi með samráði við þetta útboð brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga. Þeir bera á hinn bóginn fyrir sig að ósannað sé að gagnáfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa, en að því frágengnu hafi honum hvað sem öðru líður ekki tekist að sanna hvert tjónið sé. Aðaláfrýjendur hafa ekki vefengt í málinu að samráð þeirra við útboð Reykjavíkurborgar 1996 hafi verið með þeim hætti, sem rakið er í ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005. Svo sem áður greinir sagði þáverandi forstjóri aðaláfrýjandans Skeljungs hf. við rannsókn samkeppnisstofnunar að samráð þetta hafi komið til vegna áforma Reykjavíkurborgar, annarra sveitarfélaga og ríkisins um að bjóða út eldsneytiskaup sín, en af því tilefni hafi starfsmenn aðaláfrýjenda rætt um „hvernig við skyldi bregðast.“ Að því er varðar útboð borgarinnar sýna gögn málsins að viðræður leiddu til þeirra viðbragða að aðaláfrýjendur sömdu af nákvæmni um hvað henni yrði boðið af hendi hvers þeirra og að sá, sem lægst bauð, myndi greiða hinum tiltekna fjárhæð fyrir hvern lítra af eldsneyti, sem fyrirtæki borgarinnar keyptu. Aðaláfrýjendur hafa ekkert fært fram í málinu, sem staðið getur í vegi þeirri ályktun að tilgangur þessa alls hafi verið að halda viðskiptum Reykjavíkurborgar hjá aðaláfrýjandanum Skeljungi hf. gegn verði, sem ekki hefði staðist boð annarra aðaláfrýjenda ef reglur samkeppnislaga hefðu verið virtar í skiptum þeirra, en gegn því að njóta þessa hafi aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. greitt hinum tveimur hluta af þeim ágóða, sem vænst var að þessi háttsemi leiddi af sér. Aðaláfrýjendur hafa heldur ekkert fært fram til stuðnings því að slíkur ágóði hafi ekki hlotist af þessu í reynd. Að því leyti, sem sá ágóði myndaðist vegna eldsneytiskaupa gagnáfrýjanda, varð hann ekki sóttur úr hendi annarra, enda hefur því ekki verið hnekkt, sem gagnáfrýjandi heldur fram, að tapi af rekstri hans hafi verið mætt með beinum fjárframlögum eigenda hans, en ekki því einu að hækka strætisvagnafargjöld. Eins og málið liggur fyrir verður því að leggja til grundvallar að með þessu hafi verið leiddar nægar líkur að því að gagnáfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni af háttsemi aðaláfrýjenda og er málið ekki vanreifað af hans hendi þótt hann hafi ekki aflað frekari sönnunargagna til að styðja þetta sérstaklega. Aðalkrafa gagnáfrýjanda er reist á því að við útboð Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar á árinu 2001 hafi ekki tekist samráð milli aðaláfrýjenda og hafi hagstæðasta boðið, sem þá kom fram, verið lægra en nam því, sem hann greiddi fyrir eldsneyti frá aðaláfrýjandanum Skeljungi hf. samkvæmt samningi á grundvelli útboðsins 1996, þar sem aðaláfrýjendur hafi sammælst um tilboð sín. Telur gagnáfrýjandi að Reykjavíkurborg myndi hafa fengið tilboð á árinu 1996 með samsvarandi afslætti frá smásöluverði og hún fékk með útboðinu 2001 ef samkeppni hefði verið milli aðaláfrýjenda fyrrnefnda skiptið. Á þessum grunni reiknar gagnáfrýjandi eftir nánar tilgreindum forsendum að tjón sitt nemi 18.814.428 krónum, sem er fjárhæð aðalkröfu hans. Til vara krefst gagnáfrýjandi að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um að aðaláfrýjendum beri að greiða honum 5.878.494 krónur í skaðabætur. Þá kröfu reiknar hann með því að þrefalda fjárhæðina, sem aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. hafi samkvæmt áðursögðu skuldbundið sig 16. september 1996 til að greiða hvorum hinna aðaláfrýjendanna vegna sölu eldsneytis til fyrirtækja Reykjavíkurborgar, miðað við kaup gagnáfrýjanda á gasolíu af aðaláfrýjandanum á tímabilinu frá 1. júlí til 31. desember 2001. Samhliða máli þessu er rekið hæstaréttarmálið nr. 142/2007, þar sem Reykjavíkurborg krefst fyrir sitt leyti skaðabóta á sama grunni vegna kaupa á eldsneyti af aðaláfrýjandanum Skeljungi hf. á tímabilinu frá 1. október 1996 til 31. desember 2001 fyrir Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar, svo og fyrir Strætisvagna Reykjavíkur fram til 1. júlí 2001. Gagnáfrýjandi hefur kosið að miða útreikning á tjóni sínu við þær tvær aðferðir, sem að framan greinir. Eins og málið liggur fyrir er engin þörf á matsgerð dómkvadds manns til að staðreyna þessa útreikninga eða forsendurnar, sem þeir eru reistir á. Að öðru leyti er hvorki í verkahring matsmanns að taka afstöðu til þess hvort slíkar útreikningsaðferðir hæfi til að komast að niðurstöðu um tjón í tilviki sem þessu né hvílir á gagnáfrýjanda að leita matsgerðar um fjárhæð tjóns síns eftir öðrum aðferðum, sem kunna að vera tækar í þessum efnum, enda ber hann við úrlausn málsins áhættu af vali sínu á aðferðum í þessu skyni. Að þessu virtu eru ekki efni til að verða við kröfu aðaláfrýjandans Skeljungs hf. um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. IV. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. og gagnáfrýjandi hafi gengið út frá því að samningur þess fyrrnefnda við Reykjavíkurborg frá 1996 um eldsneytiskaup fyrir Strætisvagna Reykjavíkur myndi gilda fyrir gagnáfrýjanda eftir að hann hóf starfsemi sína 1. júlí 2001 án þess að breyta þyrfti efni hans eða grípa að öðru leyti til sérstakra ráðstafana. Aðaláfrýjendum stoðar því ekki að bera fyrir sig að gagnáfrýjandi hefði orðið að efna til útboðs vegna eldsneytiskaupa sinna þegar Reykjavíkurborg hætti rekstri Strætisvagna Reykjavíkur. Í þessum samningi aðaláfrýjandans Skeljungs hf. við Reykjavíkurborg var sem fyrr segir ráðgert að hann myndi í byrjun gilda til þriggja ára, en framlengjast síðan til eins árs í senn frá 1. október ár hvert ef honum yrði ekki sagt upp af hendi annars hvors aðilans. Máttu aðaláfrýjendur því allir sjá fyrir að tjón, sem þeir kynnu að baka öðrum með ólögmætu samráði, sem þeir viðhöfðu við samningsgerðina, yrði ekki óhjákvæmilega bundið við þriggja ára tímabil. Þá höfðu aðaláfrýjendur enga ástæðu til að reikna með öðru en að nýr kaupandi eldsneytis, sem samningurinn tók til, gæti komið til skjalanna á gildistíma hans ef Reykjavíkurborg kysi ein eða ásamt öðrum að setja á stofn nýtt fyrirtæki eða félag um starfsemi, sem Strætisvagnar Reykjavíkur eða Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar sinntu þegar samningurinn var gerður. Að virtu öllu framangreindu bera aðaláfrýjendur skaðabótaábyrgð á tjóni, sem gagnáfrýjandi getur sýnt fram á að hann hafi beðið af áðurnefndum sökum. V. Aðalkrafa gagnáfrýjanda, sem að nokkru er áður lýst, er nánar tiltekið reiknuð á þann hátt að hann hafi á grundvelli útboðs Reykjavíkurborgar 1996 keypt af aðaláfrýjandanum Skeljungi hf. gasolíu fyrir samtals 70.523.160 krónur á tímabilinu frá 1. júlí til 31. desember 2001. Í tilboði aðaláfrýjandans hafi komið fram svokallað grunnverð einstakra tegunda eldsneytis og hafi fjárhæðin, sem boðin var vegna gasolíu, verið sem svarar 18,06% lægri en grunnverðið. Samkvæmt þessum hlutfallstölum reiknar gagnáfrýjandi að grunnverð í þessum kaupum hafi alls numið 86.066.464 krónum. Afsláttur frá grunnverði fyrir gasolíu, sem aðaláfrýjandinn Olíuverzlun Íslands hf. veitti samkvæmt útboðinu 2001, hafi á hinn bóginn verið 39,92%. Með því að ganga út frá að sami hlutfallslegi afsláttur hefði fengist við útboðið 1996 ef aðaláfrýjendur hefðu ekki hindrað þar samkeppni með samráði sínu hefði grunnverð að frádregnum afslættinum þá orðið 51.708.732 krónur, sem með öðrum orðum hefði verið heildarkaupverð í viðskiptunum. Mismunurinn á því og þeirri fjárhæð, sem gagnáfrýjandi greiddi í reynd samkvæmt áðursögðu, sé 18.814.428 krónur. Með framangreindri reikniaðferð leitast gagnáfrýjandi við að sýna fram á tjón sitt með því að bera saman annars vegar umsamið verð fyrir eldsneyti, sem hann hafi fengið samkvæmt útboðinu 1996, þar sem samráð aðaláfrýjenda hafi komið í veg fyrir samkeppni, og hins vegar tilboð, sem tekið var við útboðið 2001, þar sem sömu bjóðendur áttu hlut að máli og vörutegund og magn hennar var samsvarandi, en samráð ekki viðhaft milli þeirra. Þessa leið til að reikna tjónið verður út af fyrir sig að telja færa, enda verður ekki ætlast til af gagnáfrýjanda að hann reisi útreikning sinn á öðrum upplýsingum en þeim, sem honum eru tiltækar. Verður þá að hvíla á aðaláfrýjendum að hnekkja líkindum fyrir að gagnáfrýjandi hefði mátt vænta samsvarandi niðurstöðu í báðum útboðum ef samráð hefði ekki verið um tilboð í fyrra tilvikinu. Til þess verður á hinn bóginn að líta að gagnáfrýjandi hefur í forsendum útreiknings síns gengið út frá því að afslátt, sem aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. veitti Reykjavíkurborg við útboðið 1996, hafi átt að ákveða hlutfallslega af grunnverði gasolíu, eins og það yrði á hverjum tíma. Í samræmi við þetta reiknar gagnáfrýjandi jafnframt hver afsláttur hefði orðið ef hann hefði numið sama hlutfalli og fékkst með tilboði aðaláfrýjandans Olíuverzlunar Íslands hf. í útboðinu 2001. Orðalag í útboðslýsingu og tilboðum aðaláfrýjenda á árinu 1996 varðandi verðlagsgrundvöll verður ekki skilið á annan veg en þann að ætlast hafi verið til að hlutfallslegur afsláttur, sem fundinn yrði með samanburði tilboðsverðs og grunnverðs, yrði veittur af grunnverði eins og það yrði hverju sinni á samningstímanum. Aðaláfrýjendur hafa á hinn bóginn staðhæft að án tillits til þessa hafi afslátturinn, sem Skeljungur hf. veitti Reykjavíkurborg og síðar gagnáfrýjanda með samningi á grundvelli útboðsins, í reynd verið föst fjárhæð, 5,31 krónur fyrir hvern lítra af gasolíu, allan tímann sem þessi viðskipti stóðu yfir. Í málflutningi gagnáfrýjanda hefur ekki verið tekin skýr afstaða til þessarar staðhæfingar. Af því, sem fram kemur í héraðsdómsstefnu og umsögn, sem forráðamenn Vélamiðstöðvar Reykjavíkurborgar og gagnáfrýjanda gerðu 13. desember 2001 fyrir Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar, verður þó ráðið að kaupverð gasolíu af aðaláfrýjandanum Skeljungi hf. hafi í árslok 2001 numið þágildandi grunnverði að frádreginni þeirri föstu fjárhæð, sem áður er getið. Ekkert liggur fyrir um hvort viðskipti á grundvelli samningsins hafi verið á þennan hátt allan tímann frá 1. júlí til 31. desember 2001 eða hver hafi verið ástæða þess að vikið hafi verið að þessu leyti frá hljóðan hans. Án tillits til þess er ljóst að forsendur fyrir útreikningi aðalkröfu gagnáfrýjanda eru að þessu leyti rangar, en skekkja í þeim efnum hefur áhrif á fjárhæð hennar. Af þessum sökum er ekki fært að taka til greina aðalkröfu gagnáfrýjanda. VI. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður að líta svo á að fjárhæðir, sem aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. skuldbatt sig 16. september 1996 til að greiða öðrum aðaláfrýjendum vegna eldsneytiskaupa Reykjavíkurborgar, sýni að lágmarki hvaða hag þeir hafi talið af því að hafa samráð um viðskipti hennar í stað þess að keppa um þau. Er því ekki ástæða til annars en að ætla að tilboð, sem gefið hefði verið án slíks samráðs, hefði orðið lægra en hagstæðasta boðið, sem þar fékkst, um að minnsta kosti þrefalda fjárhæðina, sem aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. tók á þennan hátt að sér að greiða hvorum hinna. Ekki er ágreiningur um að gagnáfrýjandi reikni fjárhæð tjóns síns réttilega út í varakröfu eftir þessum forsendum. Fallist verður á með héraðsdómi að Reykjavíkurborg hafi ekki vanrækt að takmarka tjón sitt svo að áhrif hafi á rétt gagnáfrýjanda til skaðabóta með því að láta hjá líða að segja upp samningnum við aðaláfrýjandann Skeljung hf. þegar henni var það fyrst kleift frá 1. október 1999 að telja. Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjendunum gert að greiða gagnáfrýjanda skaðabætur að fjárhæð 5.878.494 krónur. Verður að fella skyldu til þessa óskipt á aðaláfrýjendur, sem bökuðu gagnáfrýjanda tjón með sameiginlegri háttsemi sinni, en í því sambandi getur engu breytt þótt aðaláfrýjandinn Skeljungur hf. kunni að hafa vanefnt samkomulagið frá 16. september 1996 við aðra aðaláfrýjendur eða borið meira en þeir úr býtum vegna brots þeirra í garð gagnáfrýjanda, enda eru hér ekki til úrlausnar álitaefni um innbyrðis lögskipti aðaláfrýjenda. Samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda verður að taka til greina þá mótbáru aðaláfrýjenda að krafa gagnáfrýjanda um vexti sé fallin niður fyrir fyrningu að því leyti, sem hún nær til tímabilsins fyrir 4. apríl 2002, en gagnáfrýjandi rauf fyrningu með höfðun málsins sama dag á árinu 2006. Með vísan til 3. mgr. 5. gr., sbr. fyrri málslið 9. gr. laga nr. 38/2001 verða gagnáfrýjanda dæmdir dráttarvextir af kröfu sinni frá 20. október 2005, en þann dag var mánuður liðinn frá því að hann fyrst krafði aðaláfrýjendur um greiðslu skaðabóta. Um vexti fer annars samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum málsins verða aðaláfrýjendur dæmdir í sameiningu til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði segir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að mál þetta hefur verið rekið samhliða öðru samkynja máli Reykjavíkurborgar á hendur aðaláfrýjendum. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Skeljungur hf., Olíuverzlun Íslands hf. og Ker hf., greiði óskipt gagnáfrýjanda, Strætó bs., 5.878.494 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. apríl 2002 til 20. október 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjendur greiði óskipt gagnáfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2006. Mál þetta, sem var dómtekið 22. nóvember, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Strætó bs., Þönglabakka 9, Reykjavíkur gegn Skeljungi hf., Hólmaslóð 8, Reykjavík, Olíuverslun Íslands hf., Sundagörðum 2, Reykjavík og Keri hf., Kjalarvogi 7-15, Reykjavík, með stefnu þingfestri 6. apríl 2006. Stefnandi krefst þess aðallega að hin stefndu hlutafélög verði dæmd til þess að greiða stefnanda óskipt 18.814.428 kr. með dráttarvöxtum, aðallega skv. 9. gr. laga 38/2001, en til vara skv. 1. mgr. 8. gr. sömu laga frá 1. janúar 2002 til greiðsludags. Til vara er krafist greiðslu á 5.878.494 kr. með dráttarvöxtum, aðallega skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 en ella skv. 1. mgr. 8. gr. sömu laga frá 1. janúar 2002 til greiðsludags. Til þrautavara er krafist greiðslu skaðabóta að mati héraðsdóms auk vaxta eins og í varakröfu. Þá er krafist greiðslu málskostnaðar skv. gjaldskrá Landslaga – lögfræðistofu úr hendi stefndu óskipt. Stefndu krefjast þess allir aðallega að vera sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar þeim til handa. Til vara krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Varðandi málskostnað í varakröfu krefjast stefndu, Ker hf. og Olíuverslun Íslands hf., þess, að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað, en stefndi, Skeljungur hf., krefst þess að málskostnaður verði látinn falla niður. Málavextir. Með útboði 3. júní 1996 óskaði Reykjavíkurborg eftir tilboðum vegna kaupa á gasolíu, 95 oktana bensíni og steinolíu fyrir Strætisvagna Reykjavíkur, Malbikunarstöð Reykjavíkur og Vélamiðstöð Reykjavíkurborgar. Í útboðslýsingunni sagði að áætlað árlegt magn sem keypt yrði væri 4 milljónir lítra af gasolíu, 250 þúsund lítrar af bensíni og 8 þúsund lítrar af steinolíu. Gera átti samning um eldsneytiskaup til þriggja ára með sjálfkrafa eins árs framlengingu í senn ef samningnum yrði ekki sagt upp. Frestur til að skila tilboðum var upphaflega til 3. ágúst 1996, en framlengdur til 17. september sama ár. Stefndu sendu öll inn tilboð. Stefndi, Skeljungur hf., átti lægsta tilboðið og samdi Reykjavíkurborg við lægstbjóðanda. Stefnandi og stefndi, Skeljungur hf., áttu viðskipti með gasolíu á grundvelli þessa útboðs frá 1. júlí 2001, þegar stefnandi tók við rekstri Strætisvagna Reykjavíkur, til 1. janúar 2002. Í október árið 2001 stóð Reykjavíkurborg á nýjan leik fyrir útboði á olíuviðskiptum. Umtalsverður munur var nú á tilboðum stefndu og verð samkvæmt útboði 2001 hagstæðara en það verð sem fékkst í útboðinu 1996. Til dæmis bauð lægstbjóðandi, Olíuverslun Íslands hf., hvern lítra af díselolíu á 30.04 kr. í janúar 2002 þegar grunnverð frá dælu var 50.00 kr./lítra. Verð í árslok 2001 skv. útboðinu 1996 var hins vegar 44.69 kr./lítra. Verðlækkunin á hverjum lítra af díselolíu frá desember 2001 til janúar 2002 var því 14.65 kr. Hinn 18. desember 2001 hóf Samkeppnisstofnun, nú Samkeppniseftirlitið, rannsókn á því hvort stefndu hefðu haft með sér ólögmætt samráð í viðskiptum og með því brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993, sem er efnislega samhljóða 10. gr. núgildandi laga nr. 44/2005. Fyrrnefnt útboð Reykjavíkurborgar árið 1996 var eitt af þeim málum sem var rannsakað. Með ákvörðun samkeppnisráðs í máli nr. 21/2004, sem efnislega var staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 í málinu nr. 3/2004, var ólögmætt samráð stefndu í útboði Reykjavíkurborgar árið 1996 talið sannað og þar með brot á 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Í ákvörðuninni frá 16. september 1996 segir að stefndu hafi samið um að stefndi, Skeljungur hf., héldi fyrri viðskiptum sínum við Reykjavíkurborg áfram eftir útboðið. Í ákvörðuninni kemur síðan fram, að forstjórar olíufélaganna hafi gengist við því fyrir samkeppnisyfirvöldum að hafa viðhaft samráð og samstilltar aðgerðir vegna útboðsins. Á bls. 148 í ákvörðuninni segir: ,,Bæði forstjóri OHF [stefnda Ker hf.] og framkvæmdastjóri markaðssviðs hafa lýst því yfir að náðst hafi samkomulag milli olíufélaganna þriggja um samvinnu vegna útboðs Reykjavíkurborgar og Landhelgisgæslunnar og framlegðarskiptingu eftir það. Hið sama hefur forstjóri Olís gert.“ Síðan er haft eftir þáverandi forstjóra stefnda Skeljungs hf.: „Þegar Reykjavíkurborg ákvað að bjóða út olíuinnkaup sín hafi blasað við að fleiri aðilar á vegum ríkis og sveitarfélaga áformuðu slík útboð. Vegna þessa var rætt um það meðal starfsmanna olíufélaganna hvernig við skyldi bregðast. Að því er varðaði viðskipti við Reykjavíkurborg og Landhelgisgæslu, lá fyrir að Skeljungur átti tanka og annan afgreiðslubúnað sem var hjá þessum aðilum. Sá aðili sem hreppti þessi viðskipti þyrfti að fjárfesta í slíkri aðstöðu. Það varð að samkomulagi milli olíufélaganna að Skeljungur hefði áfram viðskipti við Reykjavíkurborg og Landhelgisgæslu og að félagið myndi gera upp framlegð af viðskiptunum við hin félögin.“ Á fundi með forstjórum olíufélaganna lagði forstjóri stefnda, Skeljungs hf. síðan fram neðangreinda tillögu sem laut að því hvernig olíufélögin ættu að haga tilboðum sínum í útboðinu og hvernig hagnaði af því yrði skipt. Á bls. 144 í ákvörðuninni segir: „Í dag er Skeljungur hf. með öll þessi viðskipti. Skeljungur hf. á jafnframt allan búnaðinn til birgðahalds og afgreiðslu hjá SVR, Vélamiðst. og Malbikunarstöð. Þessi búnaður kostar á endurstofnverði um 11 milljónir, en afskrifað bókfært verð er um 8 milljónir. Óskað er eftir verði á gasolíu í útboðsgögnum og á að gefa upp til samanburðar verð á bensínstöð í miðbæ Reykjavíkur. Á bensínstöðvum er gasolía sem seld diselolía og leggjum við tilboðið (sic) taki mið af bjóða díselolíu og að verðlistaverð er 29,40 kr. með VSK. Við leggjum til að eftirfarandi verði boðið: Skeljungur á allan afgreiðslubúnað, sér um viðhald, endurnýjun og öryggiseftirlit með honum og kostar að öllu leyti. Skeljungur hf. ber jafnframt allan kostnað við að afgreiða og þjónusta Reykjavíkurborg vegna viðskiptanna. Því leggjum við til að söluskipting pr. ltr. án VSK verði sem hér segir: Olíufélagið hf. og Olís hf. fái hvort um sig 0,75 kr. af hverjum seldum lítra af Gasolíu og 1,125 kr. af hverjum seldum bensínlítra til Reykjavíkurborgar. Af hverjum lítra af Steinolíu fái félögin kr. 1,125. Allar tölur eru án VSK.“ Stefndu viðurkenna að þetta samkomulag forstjóranna var framkvæmt þannig að þeir sem sömdu og sendu tilboð stefndu notuðu fyrrnefnd umsamin verð í tilboðunum. Bókhaldsgögn og reikningar Reykjavíkurborgar staðfesta þetta. Eftir að viðskipti stefnda Skeljungs hf. og Reykjavíkurborgar hófust greiddi Skeljungur hf. öðrum stefndu 9.058.178 kr. í bakgreiðslu eða „söluskiptingu“ samkvæmt fyrrnefndu samkomulagi fyrir árin 1996 og 1997. Um þetta segir í athugasemdum stefnda, Kers hf., til Samkeppnisstofnunar. ,,...að félagið gangist við þessum brotum sínum. Fram kemur einnig að Skeljungur hafi hvatt OHF og Olís til samstarfs í tengslum við þessi útboð. Að lokum hafi Skeljungur náð samkomulagi við hin félögin um samvinnu við tilboðsgerð og framlegðarskiptingu eftir það. Varðandi Reykjavíkurborg hafi Skeljungur ekki staðið nema að litlu leyti við samkomulagið og hafi því notið ávinningsins af brotunum umfram OHF og Olís.“ Á bls. 737 í ákvörðuninni er eftirfarandi haft eftir framkvæmdastjóra markaðssviðs stórviðskipta hjá stefnda Skeljungi hf., Friðriki Stefánssyni: „FS sagði að óumdeilt væri að olíufélögin hafi sammælst í útboði Reykjavíkurborgar í september 1996. Það mál væri hins vegar það eina þar sem FS teldi að félögin hafi haft þess háttar samstarf.“ Þessum samningi Reykjavíkurborgar og stefnda, Skeljungs hf., sagði borgin upp í júní 2001 og ákvað að bjóða út olíuviðskipti borgarinnar að nýju (hér eftir útboð 2001). Tilboð lægstbjóðanda samkvæmt útboðinu 2001 var hagstæðara en tilboð lægstbjóðanda í útboðinu 1996. Verðmunurinn frá desember 2001 (útboð 1996) til janúar 2002 (útboð 2001) á hverjum lítra af díselolíu var samkvæmt tilboðinu 14.65 kr. sbr. hér að framan. Þar var verulegur munur á hæsta og lægsta tilboði í útboðinu 2001 eða rúmar 33 milljónir á ári. Var samningur um eldsneytiskaup milli stefnda, Olíuverslunar Íslands hf., og stefnanda var undirritaður 28. desember 2001 og er enn í gildi. Ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/2004 var gerð opinber í lok október 2004. Hinn 29. janúar 2005 staðfesti áfrýjunarnefnd samkeppnismála ákvörðun samkeppnisráðs. Hinn 20. september 2005 var stefndu ritað kröfubréf. Svar barst frá stefnda, Keri hf., um miðjan október 2005 þar sem stefndi viðurkennir brot á 10. gr. þágildandi samkeppnislaga í útboðinu 1996, en telur félagið ekki skaðabótaskylt. Frá öðrum stefndu barst ekki formlegt svar heldur ósk um samningaviðræður og var fundur haldinn með lögmanni stefnda, Skeljungs hf., og stjórnarformanni stefnda, Olíuverslunar Íslands hf., hinn 18. október 2005. Í gögnum málsins er nefnd álitsgerð Jóns Þórs Sturlusonar hagfræðings. Álitsgerð þessi var ekki lögð fram. Niðurstaða hennar var sú, að tjón stefnanda á verðlagi í september 1996 hafi verið 37.167.637 kr., sem á verðlagi í janúar 2006 séu 52.022.191 kr. Lögmaður stefnda, Olíuverslunar Íslands, upplýsti við aðalmeðferð málsins, að til sátta í málinu hafi stefnanda verið boðin nefnd fjárhæð. Henni hafi aftur á móti verið hafnað. Þar sem sáttir hafa ekki tekist með málsaðilum telur stefnandi málssókn þessa nauðsynlega. Hinn 1. júlí 2001 var stefnandi Strætó bs. stofnað. Strætisvagnar Reykjavíkur (SVR) voru áður í eigu Reykjavíkurborgar og er krafa vegna viðskipta SVR á grundvelli útboðsins til 1. júlí 2001 gerð í dómsmáli Reykjavíkurborgar gegn stefndu nr. E-2007/2006. Stefnandi er hins vegar sjálfstæður lögaðili, byggðarsamlag í eigu sjö sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Frá 1. júlí 2001 til 31. des. 2001 átti stefnandi í viðskiptum við stefnda, Skeljung hf., á grundvelli útboðsins frá 1996. Krafa vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir í viðskiptum sínum við stefnda, Skeljung hf., á því tímabili er höfð uppi í þessu máli. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi telur ágreiningslaust í málinu að bótaskylda sé til staðar hjá stefndu. Bótaskylduna byggir hann á sakarreglunni. Stefnandi telur að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna hins ólögmæta samráðs, en ágreiningurinn lúti einvörðungu að fjárhæð skaðabótanna. Varðandi útreikning bótafjárhæðinnar setur stefnandi fram tvær leiðir. Aðallega telur stefnandi forsendur fyrir bótakröfunni þær að ef samráð stefndu hefði ekki átt sér stað í útboðinu 1996, hefði fengist hlutfallslega sami afsláttur frá grunnverði (verðlistaverði) og fékkst í útboðinu 2001, þegar samráðið hafði ekki áhrif. Forsvarsmenn stefnanda hafa reiknað út bótakröfuna á þessum forsendum og samkvæmt upplýsingum úr bókhaldi fyrirtækisins um lítrafjölda og verð. Stefndu hafa ekki gert athugasemdir við þær upplýsingar, hvorki lítrafjölda né verð. Skaðabótakrafa Reykjavíkurborgar er reiknuð út á þessum forsendum. Skaðabótakrafa stefnanda sundurliðast þannig með skýringum: Ár Innkaup Grunnverð Afsl. Rétt verð Krafa Samkvæmt þessu nemur skaðabótakrafa stefnanda fyrir tímabilið júlí til og með desember 2001, 18.814.428 kr. sem er stefnufjárhæðin. Stefnandi telur að reikningar frá stefnda, Olíuverslun Íslands hf., eftir útboðið 2001 renni styrkum stoðum undir þennan útreikning stefnanda á skaðabótakröfunni. Á þeim kemur fram að afsláttur af viðskiptum við stefnanda er 34,70% og enn hærri vegna Vélamiðstöðvar Reykjavíkurborgar eða 39,90%. Krafa stefnanda byggist á innkaupsverði með virðisaukaskatti enda stefnandi endanlegir notendur hins selda eldsneytis. Að mati stefnanda fela ofangreindar aðferðir við mat á tjóni stefnanda í sér löglíkur fyrir sannanlegu tjóni hans. Í þessu sambandi telur stefnandi á það að líta, að engin haldbær rök geta útskýrt þann augljósa mun sem var á kjörum Reykjavíkurborgar og þar með stefnanda annars vegar í útboðinu árið 1996 þegar samráð átti sér stað, og hins vegar í útboðinu 2001 þegar samráð átti sér ekki stað. Telji stefndu beitingu framangreindra aðferða við mat á tjóni stefnanda ekki fela í sér lögfulla sönnun um tjón hans, telur stefnandi að það sé stefndu að sanna hið gagnstæða. Stefndu verða þannig til dæmis að sanna að ekkert samhengi sé á milli kjara sem fengust árið 2001, samanborið við árið 1996 og þess að látið hafi verið af hinum samkeppnishamlandi aðgerðum. Í þessu sambandi verður, að mati stefnanda, einnig að horfa til þess að stefndu eru í allt annarri og betri aðstöðu en stefnandi til að sýna fram á viðlíka atriði. Varakrafa stefnanda er að fjárhæð 5.878.494 kr. Hún byggir á samkomulagi stefndu um að stefndi, Skeljungur hf., fengi samninginn við Reykjavíkurborg og greiddi hinum tveimur „söluskiptingu pr. ltr.“ eða „hlutdeild í framlegð“, eins og það heitir í ákvörðun Samkeppnisstofnunar. Samtals námu greiðslur, stefnda Skeljungs hf., 1,31 kr. af hverjum seldum olíulítra og 1,97 kr. af hverjum bensínlítra, en það voru tölurnar skv. endanlegu samkomulagi stefndu. Samkomulag þetta var að hluta til efnt með greiðslum stefnda, Skeljungs hf., til annarra stefndu, 9.058.178 kr. til hvors. Stefnandi telur að ætla megi að Skeljungur hf. hafi reiknað sér í það minnsta jafnháan hlut af hverjum lítra auk eðlilegrar þóknunar fyrir umsýsluafnot af búnaði og fleira. Þannig hefur samráð olíufélaganna í nefndu útboði, og samkomulag þeirra um hagnaðarskiptingu af því, leitt til þess að stefnandi hefur í það minnsta greitt 3,93 kr. (1,31 kr. x 3) hærra verð fyrir hvern lítra af gasolíu á þessu tímabili vegna fyrrnefndra aðgerða félaganna. Stefnandi telur að hann eigi rétt á að fá það tjón bætt frá stefndu. Stefnandi tekur fram að á tímabilinu júlí til og með desember 2001 keypti stefnandi 1. 495.800 lítra af gasolíu af stefnda, Skeljungi hf. Varakrafa stefnanda nemur því 1.495.800 x 3.93 = 5.878.494 kr. Vaxta er krafist frá því viðskiptum lauk í desember 2001, enda telur stefnandi erfitt að sanna nákvæmlega hvenær tjón hans af þessum samningi og umsömdum endurgreiðslum varð og þar með hver gjalddagi kröfunnar er. Stefnandi upplýsir að útreikningur Jóns Þórs Sturlusonar hagfræðings, á tjóni Reykjavíkurborgar og stefnanda af samráði stefndu, hafi gefið mjög svipaða niðurstöðu varðandi umframverð af hverjum seldum lítra af olíu og bensíni. Heildarniðurstaða hans var lægri enda eingöngu miðað við 3 ár frá 1. október 1996 til 1. október 1999, en ekki allt samningstímabilið til 1. janúar 2002. Til þrautavara krefst stefnanda þess að dómurinn ákveði stefnanda hæfilegar bætur að mati dómsins. Stefnandi byggir á því að um óskipta ábyrgð sé að ræða hjá stefndu. Í ljósi þess að stefndu hafa viðurkennt samráð við útboðið 1996 bera þau skaðabótaábyrgð á því tjóni sem samráð þeirra hefur valdið stefnanda. Sú staðreynd að stefndu sammæltust um tiltekin verð olli því að stefnandi naut ekki þess hagræðis af útboðinu sem frjáls samkeppni um viðskiptin hefði leitt af sér og varð af þeim sökum fyrir fjártjóni. Vegna þess verður að telja að ábyrgð stefndu á tjóni stefnanda sé óskipt, enda tóku þau öll þátt í samráðinu. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist frá því viðskiptum stefnanda og stefnda, Skeljungs hf. lauk, 31. des. 2001 til greiðsludags, en skv. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. til vara. Skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefndu byggist á alvarlegu réttarbroti forsvarsmanna stefndu gagnvart stefnanda brotum á samkeppnislögum sem stóðu yfir í langan tíma og linnti ekki fyrr en með rannsókn samkeppnisyfirvalda. Vegna þessa aðdraganda og eðlis brotanna telur stefnandi réttmætt að þau beri dráttarvexti frá því að stefndu fengu til sín hagnaðinn af samráði sínu og tjón stefnanda sem af því varð síðara hluta árs 2001. Stefnanda var ókunnugt um tjón sitt á þessum tíma og hafði þar af leiðandi enga möguleika á að afla gagna um tjón sitt eða reikna það út. Af þessu leiðir telur stefnandi rétt að líta á vaxtakröfu stefnanda sem hluta af skaðabótakröfu hans, frekar en vexti af gjaldkræfri kröfu. Fyrningarfrestur heildarkröfunnar er því 10 ár. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á 1. mgr. 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu. Mál þetta er samkynja málinu nr. E-2007/2006 og hafa stefndu samstöðu í málunum. Við aðalmeðferð nefnds máls vísuðu lögmenn stefndu, Olíuverslunar Íslands hf. og Kers hf., til málflutnings stefnda, Skeljungs hf. og gerðu hann að sínum. Í greinargerð stefnda, Skeljungs hf., kemur fram að hann hafnar alfarið aðalkröfu stefnanda og þeim ályktunum sem stefnandi byggir hana á. Stefndi telur að þótt óumdeilt sé að allir stefndu hafi haft með sér ólögmætt samstarf í útboðinu 1996 þá hvíli það á stefnanda að sanna að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna þess samstarfs. Að mati stefnda eru engar forsendur til að víkja frá þessari grundvallarreglu með þeim hætti sem stefnandi fer fram á. Stefndi telur ljóst, að stefnandi hafi með framsetningu í stefnu og framlögðum gögnum hvorki sannað né gert líklegt að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna samstarfs stefndu í útboðinu 1996. Að mati stefnda verður sú framsetning sem stefnandi styðst við í málinu ekki notuð til að sýna fram á tjón af viðskiptum við stefnda. Því til rökstuðnings tekur stefndi eftirfarandi fram: Í fyrsta lagi hefur stefnandi með öllu horft fram hjá því að afslættir af bifreiða-eldsneyti eru ekki og hafa aldrei verið reiknaðir í hlutfalli (%) af verðlistaverði. Stefndi hefur í starfsemi sinni ávallt miðað álagningu við tiltekna krónutölu en ekki hlutfall af verðlistaverði. Við ákvörðun verðlistaverðs stefnda er heimsmarkaðsverð á olíu ráðandi þáttur. Líkt og dæmin sýna þá eru verðsveiflur oft miklar á þessum markaði. Ef notast væri við fast álagningarhlutfall í starfseminni myndi það þýða að hlutdeild stefnda í hverjum seldum lítra í krónum talin breyttist í takt við breytingar á heimsmarkaðsverði og ykist þannig þegar verð á olíu hækkaði. Sú er ekki reyndin. Stefndi telur að þær forsendur sem stefnandi gefur sér í aðalkröfu verða þegar af þessari ástæðu ekki notaðar sem grundvöllur bótakröfu í málinu. Fyrir liggur að stefndi bauð hvorki í útboðinu 1996 né í útboðinu 2001 afslátt sem tiltekið hlutfall af verðlistaverði. Í tilboði stefnda árið 1996 var boðinn fastur krónutöluafsláttur og fyrir liggur að sá afsláttur hélst óbreyttur allan samningstímann, óháð því hvert verðlistaverðið var á hverjum tíma. Í öðru lagi telur stefndi að líta verði til þess, að aðstæður í þjóðfélaginu breyttust mikið á milli áranna 1996 og 2001. Verðákvarðanir á hérlendum olíumarkaði voru lengst af opinberar og meginreglan sú að frá þeim varð ekki vikið, hvorki til hækkunar né lækkunar. Þessum verðafskiptum var ekki endanlega hætt fyrr en á árinu 1994 og af þeim sökum umtalsvert minna um það á þessum tíma að viðskiptamenn stefnda nytu afsláttarkjara miðað við það sem síðar varð. Markaðurinn þróaðist síðan þannig að afslættir færðust í aukana. Svigrúm til að veita afslætti frá verðlistaverði jókst einnig eftir því sem leið á umrætt tímabil. Ástæðuna er að rekja til þess að á árunum 1996-1997 var að ljúka erfiðri efnahagslægð en síðari hluta tímabilsins (1998-2001) var samfellt hagvaxtarskeið. Alþekkt er að við fákeppnisaðstæður fylgir álagning fyrirtækja hagsveiflunni. Var þetta m.a. lagt til grundvallar í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem áður var vísað til (bls. 250) og óumdeilt í því máli að álagning olíufélaganna í krónum talið jókst á þessu hagvaxtarskeiði. Af þessum ástæðum verður samanburður á milli þess afsláttar sem veittur var í útboðinu 1996 og afsláttar í útboðinu 2001 ekki marktækur. Í þriðja lagi tekur stefndi fram að kjör þau sem stefndi bauð stefnanda í útboðinu 1996 voru með því besta sem þekktist á þessum tíma og engin leið að halda því fram að stefnandi hefði átt að fá önnur og betri kjör ef ekki hefði komið til samstarfs olíufélaganna í útboðinu. Afsláttur stefnanda frá verðlistaverði skv. tilboði stefnda 1996 var 5,31 kr. af hverjum lítra af gasolíu og 4.54 kr. af hverjum lítra af bensíni. Til samanburðar má nefna að starfsmönnum stefnda var í fyrsta sinn gefinn kostur á að kaupa bensín og diesel olíu með afslætti á bensínstöðvum félagsins á árinu 1996. Afsláttur af útsöluverði hvers lítra af bensíni var 4 krónur og 2 krónur af útsöluverði hvers lítra af diesel olíu. Í dreifibréfi sem afhent var fastráðnum starfsmönnum félagsins af þessu tilefni var tiltekið að með þessu vildi stefndi tryggja að starfsmenn félagsins nytu "bestu viðskiptakjara sem í boði [væru]". Þau kjör sem hér um ræðir voru fullkomlega í takt við það sem tíðkaðist í tilboðum til bestu viðskiptavina félagsins á þessum tíma. Þá má enn fremur líta til þess að meirihluti bensínstöðva stefnda voru í útleigu á þessum tíma, þ.e á árinu 1996. Stefndi lagði til búnað til geymslu og afgreiðslu eldsneytis og þeir sem önnuðust rekstur bensínstöðvanna nutu afsláttar til að geta staðið undir kostnaði við reksturinn. Þessi afsláttur var á árinu 1996 4.04 kr. á hvern lítra eldsneytis. Þá má nefna í dæmaskyni að verð á gasolíu frá bíl til stórnotenda, svo sem verktaka, var á þessum sama tíma 31 eyri hærra en verð á sömu olíu í tilboðinu til stefnanda.. Í fjórða lagi byggir stefndi á því að sú aðferð stefnanda, að nota lægsta boð sem barst í útboði á árinu 2001 sem viðmið við útreikning bótakröfu, sé hvorki í samræmi við framkvæmd í málum af þessu tagi né kenningar fræðimanna. Í fræðilegri umfjöllun um útreikning tjóns vegna brots gegn ákvæðum samkeppnislaga er almennt viðurkennt að slíkir útreikningar séu vandmeðfarnir enda fjölmargar breytur sem áhrif geta haft á útkomuna og taka þarf tillit til. Meðal þeirra aðferða sem notast hefur verið við, með nokkrum fyrirvörum þó, er samanburður á verði vöru eða þjónustu, á þeim tíma þar sem ólögmætt ástand var fyrir hendi, við verð vöru eða þjónustu fyrir það tímamark. Ef slíkur samanburður er ekki mögulegur hefur verið talið hugsanlegt að líta til síðara tímamarks. Stefndi tekur fram að stefnandi hafi enga tilraun gert til samanburðar við fyrra tímamark enda ljóst að slíkur samanburður sé honum afar óhagstæður. Ef notast er við þá aðferð stefnanda að líta eingöngu til eigin útboða þá liggur fyrir að Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar leitaði á árinu 1993 eftir tilboðum í olíuvörur vegna Strætisvagna Reykjavíkur, Vélamiðstöðvar Reykjavíkur og Slökkviliðstöðvar Reykjavíkur. Tilboði stefnda um 3.45 kr. afslátt án vsk. á hvern lítra af diesel olíu fyrir Strætisvagna Reykjavíkur og Vélamiðstöð Reykjavíkur var tekið. Ef tekið er tillit til virðisaukaskatts er afslátturinn 4.29 kr. á hvern lítra eða 1,02 krónum lægri en í tilboði stefnda í útboðinu 1996. Liggur þó fyrir að ekkert samráð var haft milli olíufélaganna í útboðinu 1993. Ef á annað borð ætti að líta til útboða stefnanda við mat á því hvort fjártjón hafi hlotist af samráði olíufélaganna í útboðinu 1996 þá er nærtækt að líta til útboðsins 1993. Það útboð er nær útboðinu 1996 í tíma og markaðir og þjóðfélagsaðstæður um flest samanburðarhæfari. Stefndi vekur einnig athygli á því að í ákvörðun samkeppnisráðs í máli nr. 21/2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar í máli nr. 3/2004 var komist að þeirri niðurstöðu að olíufélögin hefðu haft með sér ólögmætt samráð í aðdraganda útboðsins 2001. Enn fremur var talið að álagning olíufélaganna hafi verið hærri á síðari hluta rannsóknartímabilsins (1993-2001) en fyrri hluta þess og það rakið til samráðs. Virðist því lagt til grundvallar að samráð olíufélaganna hafi verið meira, eða a.m.k. ekki minna, á síðari hluta tímabilsins. Þegar litið er til þessara gagna er óhætt að fullyrða að samanburður milli áranna 1996 og 2001 geti aldrei leitt til réttrar niðurstöðu um áhrif þess að olíufélögin höfðu með sér samráð í útboðinu 1996. Stefndi telur engin skynsamleg rök standa til þess að leggja tilboð eins félags í tilteknu útboði á árinu 2001 til grundvallar mati á því hver hefði verið líkleg niðurstaða útboðs á árinu 1996 við eðlilegar markaðsaðstæður. Stefndi skilaði inn tilboði í sama útboði sem var umtalsvert hærra en tilboð Olíuverslunar Íslands hf. Sömu sögu er að segja af Olíufélaginu hf. Tilboð Olíuverslunar Íslands hf. var raunar svo lágt að verulegar líkur eru á því að félagið hafi tapað á þessum viðskiptum. Í öllu falli er ljóst að stefndi gat hvorki í útboðinu 1996 né útboðinu 2001 boðið kjör af þessu tagi. Stefndi bauð eins lágt og unnt var í útboðinu 2001 enda mikið í húfi fyrir félagið þar sem einn af stærri viðskiptavinum félagsins var annars vegar. Í fimmta lagi tekur stefndi, Skeljungur hf. fram, að jafnvel þótt talið yrði sannað að samráð stefndu hafi leitt til hærra verðs í útboðinu 1996 þá geti stefnandi eftir sem áður ekki átt kröfu til greiðslu bóta frá stefnda. Samkvæmt útboðsskilmálum var gildistími samnings á grundvelli útboðsins 3 ár, þ.e. frá 1. október 1996 til 30. september 1999. Að samningstíma loknum framlengdist hann sjálfkrafa um eitt ár í senn ef honum hafði ekki áður verið sagt upp. Fyrir liggur því að viðsemjandi stefnda, Reykjavíkurborg, átti þess kost að segja samningnum upp á árinu 1999 og bjóða viðskiptin út að nýju frá og með 1. október það ár. Reykjavíkurborg kaus hins vegar að halda viðskiptunum áfram án útboðs og það þrátt fyrir að keppinautar stefnda, Skeljungs hf., hafi ítrekað óskað eftir því að viðskiptin yrðu boðin út. Reykjavíkurborg gat takmarkað tjón sitt með útboði að nýju árið 1999. Sérstök ástæða var til þess fyrir borgina að framlengja ekki samninginn þegar virtar eru tilraunir keppinauta stefnda til að fá að bjóða í viðskiptin. Forsvarsmenn Reykjavíkurborgar máttu ætla að útboð við þær kringumstæður væri afar líklegt til að skila a.m.k. jafn góðum ef ekki betri kjörum. Af þessum ástæðum er að mati stefnda ekki unnt að líta til tímabilsins 1. október 1999 til 31. desember 2001 við mat á hugsanlegu tjóni. Viðskipti stefnanda og stefnda voru á grundvelli þessa sama samnings og ljóst að stefnandi getur ekki öðlast betri rétt en Reykjavíkurborg átti. Þar sem umrædd viðskipti féllu alfarið utan upphaflegs samningstíma samkvæmt útboðsskilmálum telur stefndi að stefnandi geti ekki átt kröfu á stefnda. Þá er vandséð hvernig stefnandi, sem er byggðasamlag sjö sveitarfélaga og stofnað á árinu 2001, geti sótt bætur á hendur stefnda á grundvelli útboðs sem fram fór á árinu 1996 og stefnandi átti enga aðild að. Stefndi hafnar enn fremur varakröfu stefnanda. Varðandi hana tekur stefndi fram að tilvitnað samkomulag olíufélaganna hafi verið um skiptingu framlegðar af viðskiptum við stefnanda. Af samkomulaginu má ráða að olíufélögin hafa áætlað að framlegð af viðskiptunum yrði a.m.k. 3.93 kr. af hverjum lítra af gasolíu og 5.91 kr. af hverjum lítra af bensíni. Framlegð er ætlað að standa undir föstum kostnaði og eðlilegum hagnaði af rekstri. Stefndi telur langan veg frá því að unnt sé að líta á framlegð af viðskiptunum sem tjón stefnanda. Samkvæmt útboðsskilmálum lagði stefndi til allan búnað til geymslu og afgreiðslu eldsneytis, annaðist viðhald búnaðarins, endurnýjun, eftirlit með vatni og gruggi í botni geyma, fjarlægði úrgangsolíu og dældi olíu úr olíuskilju. Þá er ótalinn annar fastur kostnaður í rekstri félagsins sem framlegðarhluta söluverðs er ætlað að standa undir. Stefndi tekur fram að ekkert liggi fyrir um að framlegð stefnda af viðskiptunum hafi verið hærri en af öðrum sambærilegum viðskiptum á árinu 1996 eða eftir atvikum fyrir eða eftir það tímamark. Þá hefur engin tilraun verið gerð til að sýna fram á að framlegð stefnda af viðskiptunum sé í heild eða að hluta að rekja til samráðs olíufélaganna. Stefndi vísar að öðru leyti til þeirra málsástæðna sem raktar eru í umfjöllun um aðalkröfu stefnanda. Þá hafnar stefndi þrautavarakröfu stefnanda um að stefnanda verði dæmdar bætur að álitum. Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til að dæma bætur að álitum eins og mál þetta er vaxið. Stefnanda ber að sanna að hann hafi orðið fyrir fjártjóni af samráði stefndu. Að mati stefnda hefur stefnandi hvorki sannað né gert líklegt að tjón hafi hlotist af háttsemi stefndu. Af þeim fjölmörgu ástæðum sem raktar hafa verið hér að framan telur stefndi ljóst að ekki verði byggt á þeim forsendum sem stefnandi hefur kosið að leggja til grundvallar bótakröfum sínum í málinu. Af því leiðir að engin leið er að áætla hvort tjón hafi hlotist af háttsemi stefndu, hvað þá hverrar fjárhæðar það á að hafa verið. Takist stefnanda ekki sönnun um þessa þætti ber að sýkna stefnda af öllum kröfum. Til vara krefst stefndi lækkunar á kröfum stefnanda. Fari svo að sannað teljist að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna samráðs stefndu í útboðinu 1996 er krafist verulegrar lækkunar bóta frá því sem krafist er í aðal- og varakröfu stefnanda. Stefndi telur að jafnvel þótt talið yrði að þær málsástæður sem að framan eru raktar leiði ekki til sýknu þá beri að taka mið af þeim við mat á hugsanlegu tjóni stefnda. Stefndi tekur fram að ef talið yrði sannað að samráð stefndu hafi leitt til hærra verðs til stefnanda en ella hefði átt að nást með útboðinu þá verður að ætla að stefnandi hafi haft ráðrúm til að takmarka tjón sitt með verðhækkunum á eigin þjónustu sem aftur hefði þá skilað auknum tekjum til að mæta þessum viðbótarkostnaði. Við þær kringumstæður á stefnandi ekki kröfu til þess að fá umræddan viðbótarkostnað bættan frá stefnda enda grundvallarregla í skaðabótarétti að tjónþoli eigi ekki að hagnast af broti. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt og þess krafist að hann miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti enda hefur stefnandi fram til þessa ekki sannað eða gert líklegt að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna háttsemi stefndu. Í öllu falli er ljóst að dráttarvaxta verður ekki krafist frá fyrra tímamarki en 4 árum fyrir birtingu stefnu í málinu. Eldri dráttarvextir eru fyrndir, sbr. 3.gr. laga nr. 14/1905. Málskostnaðarkrafan er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. Í greinargerð stefnda, Olíuverslunar Íslands hf., er því hafnað að skilyrðum sakar-reglunnar sé fullnægt og því hafnað að tjón hafi orðið. Stefndi telur að sönnunarbyrðin hvíli á stefnanda og honum beri einnig að takmarka tjón sitt. Stefndi, Olíuverslunin hf., hafnar forsendum stefnanda fyrir aðalkröfunni og telur að rök hafi ekki verið færð fyrir því hvers vegna sami hlutfallsafsláttur ætti að vera árið 1996 og 2001. Ekki er gerð athugasemd við upplýsingar um lítrafjölda né verð sem gengið sé útfrá í kröfugerð, enda skipti það ekki máli þegar forsendurnar eru rangar. Olíuverslunin hf. byggir eins og stefndi, Skeljungur hf., á því að ólíkar markaðs- og efnahagsaðstæður hafi verið og útboðin 1996 og 2001 geti því ekki verið samanburðarhæf. Stefndi tekur sérstaklega fram að varðandi samanburð á útboðunum 1996 og 2001 hafi gæði hins selda aldrei verið skilgreint sem föst breyta, heldur vísað í þau gæði er hver og einn bauð á hverjum stað. Þá er einnig byggt á því að stefnandi geti aldrei, ef sannast að tjón hafi átt sér stað, átt rétt á bótum fyrir lengra tímabil en til 30. september 1999, en samningurinn var í upphafi gerður til þess tíma og reyndi stefndi, Olíuverslunin, ítrekað að þrýsta á stefnanda að segja upp samningnum. Þá ítrekar stefndi, Olíuverslunin, þá meginreglu í skaðabótarétti að tjónþola beri að takmarka tjón sitt. Stefndi telur sig né aðra stefndu aldrei geta borið sönnunarbyrði í málinu. Þá mótmælir hann dráttarvöxtum og að þeir ættu í fyrsta lagi að miðast við dómsuppkvaðningu. Þá telur hann dráttarvexti fyrnda. Varðandi varakröfu stefnanda tekur stefndi fram að ekkert styðji staðhæfingar stefnanda um réttmæti þeirrar kröfu. Hann telur að ef samið hafi verið svo sem stefnandi heldur fram, þá hefði verið verulegur fjárhagslegur hvati hjá stefndu, Ker hf. og Olíuversluninni hf., að virða samkomulagið að vettugi og bjóða einfalda eða tvöfalda samningsupphæð en ekki þrefalda svo sem Skeljungur hf. hafi gert. Þá hafi stefndi, Skeljungur hf., lagt fram allan búnað og aðstöðu til geymslu og afgreiðslu eldsneytisins. Að lokum hafnar stefndi þrautavarakröfu stefnanda og telur slíka leið ekki koma til álita. Í greinargerð stefnda, Kers hf., er tekið fram í upphafi, að stefndi geti ekki átt kröfu í málinu þar sem gildistími útboðsins var einungs þrjú ár eða til 30. september 1999 en viðskipti stefnda voru eftir það. Skipti ekki máli þótt samningurinn hafi verið framlengdur um ár í senn eftir það. Stefndi tekur fram að hann telur að hin svokallaða fyrir og eftir aðferð sem stefnandi byggir á sé röng í þessu máli og varpi ekki réttu ljósi á ætlað tjón. Hann telur að sú leið að sami hlutfallslegi afsláttur sé árin 1996 og 2001 standist engan veginn. Því til rökstuðnings nefnir hann að afslættir hafi aldrei verið reiknaðir sem hlutfall af verðlistaverði heldur sem krónutala. Í öðru lagi er því haldið fram að árið 1996 hafi stefnandi fengið bestu kjör sem í boði hafi verið. Ker hf. hafi skorað á stefnanda að benda á dæmi um betri kjör miðað við magn á þeim tíma er útboðið fór fram, en stefnandi hafi ekki orðið við því. Í þriðja lagi er bent á að við samanburðinn á útboðunum 1996 og 2001 séu gæði hins selda ekki skilgreind sem föst breyta en látið nægja að vísa í þau gæði sem hver bjóðandi bauð á hverjum tíma á ótilgreindum sölustöðum. Í fjórða lagi er tekið fram að grunnurinn sem notaður er fyrir 2001 sé ónothæfur þar sem almennt sé álitið að um mistök í tilboðsgerð hafi verið að ræða. Í fimmta lagi er bent á ólíkar markaðs- og efnahagsaðstæður á árunum 1996 og 2001. Í sjötta lagi er bent á að rökfræðilega sé útilokað að útboðið 2001 geti verið til viðmiðunar um verð sem fengist hafi án samráðs, því að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefndu hafi einnig á því ári brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Í sjöunda lagi er bent á að mótsögn sé í málatilbúnaðinum þar sem samkeppnisyfirvöld hafi haldið því fram að verðlagning olíufélaganna hafi hækkað jafnt og þétt 1996-2001 vegna brota á 10. gr. samkeppnislaga en í dómkröfu stefnanda er gert ráð fyrir að verð hafi lækkað á sama tímabili, einnig vegna brots á sömu grein. Í áttunda lagi er bent á að marktækara hefði verið að reikna út kjörin 2001 á verðlagi 1996 til að fá út hið meinta tjón hefði aðferð stefnanda verið nothæf að öðru leyti. Í níunda lagi er tilgreint að rökréttara hefði verið fyrir stefnanda að miða við útboðið 1993 til viðmiðunar en ekki útboðið 2001. Þá tekur stefndi, Ker hf., fram að rétt hefði verið að fá sérfróða aðila til að meta ætlað tjón stefnanda. Varðandi varakröfu stefnanda telur stefndi, Ker hf., hana ekki standast. Hann telur blasa við að fjárhagslegur bati væri fyrir hann og Olíuverslunina að bjóða einfalda eða tvöfalda viðbótarfjárhæð en ekki þrefalda svo sem stefndi, Skeljungur hf., gerði. Þá telur hann rangt að líta á framlegðina sem tjón stefnanda. Varðandi þrautavarakröfu stefnanda þá telur Ker hf. ekki vera heimild til að taka hana til greina. Til vara krefst stefndi, Ker hf., lækkunar á dómkröfum stefnanda og bendir á að ekki sé hægt að taka lengra tímabil en til 30. september 1999, því útboðið hafi bara verið til þriggja ára og að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt. Þá telur stefndi, Ker hf., að hámark bóta til stefnanda sé 9.052.178 kr., en það sé sú upphæð sem stefndi, Skeljungur hf., greiddi meðstefndu. Þá er upphafstíma dráttarvaxta mótmælt og er því einnig haldið fram að þeir séu að hluta til fyrndir. Forsendur og niðurstöður. Fyrir liggur í málinu viðurkenning stefndu á því, að þeir hafi haft með sér ólögmætt samráð á árinu 1996, er Reykjavíkurborg var gert tilboð í gasolíu, bensín og steinolíu. Stefnandi byggir bótakröfu sína á sakarreglunni. Af hálfu stefndu er bótaskyldu ekki hafnað, en þeir telja að skilyrðum sakarreglunnar sé ekki fullnægt varðandi það hvort tjón hafi átt sér stað hjá stefnanda og þá hversu mikið það tjón er. Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum sett fram tvær leiðir til útreiknings á kröfum sínum. Ekki er tölulegur ágreiningur milli málsaðila heldur varðar ágreiningurinn réttmæti krafnanna. Í málinu liggur fyrir að stefnandi keypti, á tímabilinu júlí 2001 til 31. desember 2001, gasolíu af stefnda, Skeljungi hf., á grundvelli útboðsins frá 1996 og endurnýjunar á samningi Reykjavíkurborgar og stefnda, Skeljungs hf. Af hálfu stefndu hafa ekki verið gerðar sérstakar athugasemdir við það magn eldsneytis sem stefnandi telur sig hafa keypt á þessum tíma, né aðrar athugasemdir er viðskiptin fóru fram. Því er hafnað þeim málsástæðum stefndu, að stefnandi geti ekki sótt bætur á hendur þeim, þar sem stefnandi hafi ekki átt aðild að útboðinu. Eins og málið liggur fyrir verður að miða við að öll þau innkaup stefnanda á gasolíu, sem gerð er grein fyrir í stefnu, hafi farið fram á grundvelli samnings sem kominn var til vegna sameiginlegs brots stefndu á 10. gr. laga nr. 8/1993 við útboð stefnanda 3. júní 1996. Verður ekki fallist á, að Reykjavíkurborg hafi mátt vera þessi atvik ljós í október 1999 eða að sérstakt tilefni hafi að öðru leyti verið fyrir Reykjavíkurborg að segja upp samningi sínum við stefnda, Skeljung hf., á samningstímanum í því skyni að takmarka tjónið. Getur það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt stefndi, Olíuverslun Íslands hf., hafi síðla árs 1999 gert nokkrar tilraunir til að fá til sín olíuviðskipti stefnanda. Í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttar ber, við mat á tjóni stefnanda, að líta annars vegar til þess verðs sem hann greiddi í raun og veru fyrir þá gasolíu sem hann keypti af stefnda, Skeljungi hf., á grundvelli útboðsins 3. júní 1996. Hins vegar ber að horfa til þess verðs sem stefnandi hefði greitt fyrir sama magn á umræddum olíuvörum á sama tímabili, ef ekki hefði komið til nefnt brot stefndu á 10. gr. laga nr. 8/1993 við útboðið 3. júní 1996. Svo sem fyrr greinir byggir stefnandi aðalkröfu sína á samanburði útboðsins 3. júní 1996 við niðurstöðu í öðru útboði á árinu 2001, þar sem stefndi, Olíuverslun Íslands hf., átti lægsta boð. Telur stefnandi ljóst að ef ekki hefði komið til samráð stefndu á árinu 1996 hefði hlutfallslega sami afsláttur frá ráðandi verði fengist árið 1996 og fékkst í útboðinu 2001. Af hálfu stefnanda hefur í þessu sambandi verið vísað til reiknings frá stefnda, Skeljungi hf., vegna kaupa á gasolíu í desember 2001 og til reikninga frá stefnda, Olíuverslun Íslands hf., vegna kaupa á sömu vöru 2002 og 2003 sem gerð voru á grundvelli útboðs stefnanda árið 2001. Af hálfu stefnanda hafa hins vegar engin sérfræðileg gögn verið lögð fram um forsendur verðmyndunar á olíuvörum í útboðinu 1996 og þær bornar saman við þær forsendur útboðsins árið 2001. Að mati dómsins hefur stefnandi því ekki sýnt fram á, að þær forsendur sem réðu álagningu hjá einum stefnda, þ.e. Olíuverslun Íslands hf., á árinu 2001 hafi almennt átt við í júní 1996. Er það niðurstaða dómsins að stefnanda hafi ekki tekist sönnun þess að hlutfallslega sami afsláttur hefði verið boðinn fram af einhverjum stefndu í útboðinu 1996, ef ekki hefði komið til brot stefndu á 10. gr. laga nr. 8/1993. Verður því aðalkrafa stefnanda ekki tekin til greina. Víkur þá næst að varakröfu stefnanda sem miðast við þær fjárhæðir sem stefndu sömdu um, að stefndi, Skeljungur hf., myndi greiða öðrum stefndu vegna sölu félagsins á eldsneyti til stefnanda. Dómurinn fellst á það með stefnanda að brot á 10. gr. laga nr. 8/1993 sé almennt til þess fallið að hækka verð, eða a.m.k. komast hjá lækkun verðs, í því skyni að skapa ávinning í einu eða öðru formi. Eins og áður greinir liggur enn fremur fyrir í málinu að stefndu sammæltust um að einn stefndu, Skeljungur hf., greiddi meðstefndu tilteknar fjárhæðir við sölu á hverjum lítra eldsneytis til stefnanda eftir að samningur væri gerður. Verður þetta samkomulag stefndu ekki túlkað á aðra leið en að stefndu hafi talið sig hagnast á samráði sínu sem næmi a.m.k. þeim fjárhæðum sem skipta áttu um hendur við sölu á hverjum lítra eldsneytis. Einnig liggur fyrir að umrætt samkomulag var efnt, a.m.k. að hluta. Þessar greiðslur fóru fram án þess að séð verði að stefndu, Ker hf. og Olíuverslun Íslands hf., hafi haft nokkurn kostnað af viðskiptum stefnda, Skeljungs hf., við stefnanda. Verða þær því ekki skýrðar með öðrum hætti en að litið hafi verið svo á að hér væri um hreinan ávinning af samráði stefndu að ræða. Þá telur dómurinn óeðlilegt að ætla annað en að stefndi, Skeljungur hf., hafi ætlað sér sambærilegan ávinning af samningnum og aðrir stefndu. Samkvæmt framansögðu er það álit dómsins að gögn málsins bendi eindregið til þess að þær fjárhæðir, sem forsvarsmenn stefndu sammæltust um að skipta á milli sín við útboðið 3. júní 1996 við sölu á hverjum lítra af eldsneyti, hafi svarað til fjárhæða sem voru umfram eðlilega framlegð við sölu á gasolíu til stefnanda samkvæmt forsendum útboðsins. Telur dómurinn þannig að verulegar líkur hafi verið leiddar að því, að ef samráð stefndu hefði ekki komið til, hefðu framboðin verð í útboðinu 3. júní 1996 a.m.k. orðið lægri sem nemur þeim fjárhæðum sem stefndu sammæltust um að skipta með sér. Af hálfu stefndu hafa engin gögn verið lögð fram til stuðnings þeirri afstöðu þeirra að samráð þeirra við útboðið 3. júní 1996 hafi enga þýðingu haft um þau verð sem boðin voru fram. Þá hafa engin gögn verið lögð fram af hálfu stefndu um innkaupsverð gasolíu og bensíns, breytilegan og fastan kostnað við sölu á þessum vörum eða önnur gögn sem gefa myndu vísbendingar um eðlilega framlegð og verðmyndun við sölu á vörunum við þær aðstæður sem uppi voru 1996. Með hliðsjón af stöðu aðila og almennum reglum réttarfars um sönnun verða stefndu að bera hallann af skorti á upplýsingum um þessi atriði. Leiðir meðal annars af þessu að hafna verður fullyrðingum stefndu þess efnis að þær fjárhæðir sem samið var um fyrir útboðið 1996 hafi svarað til venjulegrar eða eðlilegrar framlegðar stefnda, Skeljungs hf., við sölu á gasolíu í viðskiptum sem þessum. Samkvæmt framansögðu er ekkert komið fram í málinu af hálfu stefndu sem styður fullyrðingar þeirra í þá átt að þær fjárhæðir, sem þeir sömdu um við útboð Reykjavíkurborgar 1996, hafi ekki bæst við þau verð sem stefnandi hefði getað vænst, ef ekkert brot á 10. gr. laga nr. 8/1993 hefði komið til. Í samræmi við þetta verður lagt til grundvallar að í útboðinu 3. júní 1996 hafi verð á gasolíu verið a.m.k. 3,93 krónur umfram það verð sem boðið hefði verið, ef samráð stefndu hefði ekki komið til. Eins og áður greinir er ekki uppi ágreiningur með aðilum um það magn af eldsneyti sem stefnandi keypti af stefnda, Skeljungi hf., á umræddu tímabili. Svara þessar fjárhæðir, margfaldaðar með því magni gasolíu sem stefnandi keypti á umræddu tímabili, til tjóns stefnanda, en sem fyrr segir er ekki uppi tölulegur ágreiningur í málinu. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt með því að velta umræddum kostnaði út í verðlagið. Einkum er hér vísað til þess, að unnt hafi verið að hækka fargjöld stefnanda. Að mati dómsins er ekkert fram komið í málinu um að hugsanleg hækkun á fargjöldum hefði leitt til takmörkunar tjóns. Er því málsástæða þessi ósönnuð. Með vísan til þess sem að framan greinir verður varakrafa stefnanda tekin til greina. Eins og að framan greinir er krafa stefnanda byggð á samráði því sem stefndu höfðu með sér og tekur til tímabilsins 1996 til 2001. Stefnanda var ókunnugt um samráðið og það tjón sem hann varð fyrir á árinu 2001 og gat þar af leiðandi ekki haft kröfur sínar uppi. Telur dómurinn því, eins og mál þetta liggur fyrir og einnig með vísan til 9. gr. i.f. laga nr. 38/2001, að stefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum svo sem krafist er. Stefndu hafa þó mótmælt upphafstíma dráttarvaxta og með vísan til 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu eru eldri vextir en frá 4. apríl 2002 fyrndir. Skúli Magnússon héraðsdómari tekur fram að hann telji að krafa stefnanda eigi að bera vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2002, en dráttarvexti einungis frá málshöfðun. Eftir úrslitum málsins verða stefndu dæmdir sameiginlega til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 100.000 krónur. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að mál þetta er samkynja málinu nr. E-2007/2006. Af hálfu stefnanda flutti málið Vilhjálmur H. Vilhjálmsson hrl. Af hálfu stefnda, Skeljungs hf., flutti málið Hörður Felix Harðarson hrl. Af hálfu stefnda, Olíuverslunar Íslands hf., flutti málið Gísli Baldur Garðarsson hrl. Af hálfu stefnda, Kers hf., flutti málið Oddgeir Einarsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt Skúla Magnússyni héraðsdómara og Friðbirni Björnssyni löggiltum endurskoðanda. D Ó M S O R Ð Stefndu, Skeljungur hf., Olíuverslun Íslands hf. og Ker hf., greiði stefnanda, Strætó bs, sameiginlega 5.878.494 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 4. apríl 2002 og til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda sameiginlega 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 181/2005
Meiðyrði Stjórnarskrá
E krafðist þess að ummæli I í grein, sem birtist í Morgunblaðinu, yrðu dæmd dauð og ómerk og að I greiddi sér bætur vegna þeirra, en hann taldi ummælin ærumeiðandi. Lutu þau að því að nafngreindur maður hefði skrifað grein ásamt „þekktum dönskum sérfræðingi í skattasniðgöngumálum“, þar sem beinlínis hafi verið gefnar leiðbeiningar og lagt á ráðin hvernig færa mætti fé skattfrjálst úr landi. Ljóst þótti að með þessum ummælum væri átt við E. Þá var vísað til þess að orðið skattasniðganga hefði enga einhlíta merkingu, en þó talið að í því fælist sú háttsemi að komast hjá því að greiða skatta. Þegar ummælin voru metin í ljósi þess, sem fram kom í greininni í heild, var ekki talið að í þeim fælist refsiverð ærumeiðing samkvæmt 234. eða 235. gr. almennra hegningarlaga. Var I því sýknaður af kröfum E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 2. maí 2005. Hann krefst þess, að þau ummæli í grein stefnda, sem birtist í Morgunblaðinu föstudaginn 19. desember 2003, verði dæmd dauð og ómerk að nafngreindur maður hafi skrifað fyrir nokkrum árum grein ásamt „þekktum dönskum sérfræðingi í skattasniðgöngumálum“, þar sem beinlínis hafi verið gefnar leiðbeiningar og lagt á ráðin hvernig færa mætti fé skattfrjálst úr landi. Hann krefst þess einnig, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Hefur áfrýjandi fallið frá síðari ómerkingarkröfu sinni, sem gerð var fyrir héraðsdómi. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í héraðsdómi birtust ummæli þau, sem áfrýjandi krefst ómerkingar á, í frétt í Morgunblaðinu 19. desember 2003, þar sem viðtal var haft við stefnda um fjölgun skattasniðgöngumála. Orðið skattasniðganga hefur enga einhlíta merkingu, en tekið er undir með héraðsdómi að í því felist sú háttsemi að komast hjá því að greiða skatta. Þegar ummæli stefnda, sem krafist er ómerkingar á, eru metin verður að skýra þau út frá greininni í heild sinni. Í upphafi viðtalsins var haft eftir stefnda, að skattasniðgöngumálum hefði fjölgað mjög í kjölfar aukins frelsis í fjármagnsflutningum milli landa. Í mörgum tilvikum sé verið að nýta sér mismunandi skattareglur á milli landa og ákvæði tvísköttunarsamninga, sem séu ætluð til þess að aflétta tvísköttun. Aðspurður hvort um væri að ræða ólögmæta starfsemi sagði stefndi, að starfsemin sem slík væri ekki ólögmæt í þeim skilningi að einstakar athafnir brytu lög. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Edwin George Shelton, greiði stefnda, Indriða H. Þorlákssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 15. apríl 2004 og dómtekið 10. febrúar 2005. Stefnandi er Edwin George (Ned) Shelton, dönsk kennitala [...], Landsevej 7, 2840 Holte, Danmörku. Stefndi er Indriði H. Þorláksson, kt. [...], Nökkvavogi 60, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að neðangreind ummæli í grein stefnda sem birtist í Morgunblaðinu föstudaginn 19. desember 2003 verði dæmd dauð og ómerk. Hin umstefndu ummæli sem krafist er ómerkingar á eru feitletruð og undirstrikuð: 1. „[Guðjón Rúnarsson], skrifaði fyrir nokkrum árum grein ásamt þekktum dönskum sérfræðingi í skattasniðgöngumálum [stefnandi], þar sem beinlínis eru gefnar leiðbeiningar og lagt á ráðin hvernig færa megi fé skattfrjálst úr landi. 2. Það má kannski bæta við að það fór nú kannski ekki svo vel fyrir þessum danska ráðgjafa eða ráðgjafafyrirtæki því það lenti í hremmingum vegna starfsemi sinnar í Danmörku.” Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.000.000 króna í skaða- og miskabætur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi málsins 20. apríl 2004. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 500.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu í þremur dagblöðum og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi 20. apríl 2004. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi, sem gegnir embætti ríkisskattstjóra, ritaði í desember 2003 grein í Tíund, fréttablað ríkisskattstjóra. Bar greinin yfirskriftina, Ný viðhorf. Í grein stefnda segir hann meðal annars að mitt í samþjöppun auðs og valda blómstri það sem kallað hafi verið fyrirtækjagræðgi. Afleiðingar þessara viðhorfa geri vart við sig í skattaframkvæmd meðal annars í því að stórfelldum skattasniðgöngumálum fjölgi og gerist æ úthugsaðri. Enda komi oftast í ljós að gerendurnir hafi notið ráðgjafar og aðstoðar sérfræðinga sem notið hafi bestu menntunar til að ráða mönnum heilt og tryggja að rétt sé að málum staðið. Keppist ráðgjafafyrirtæki og fjármálastofnanir um að falbjóða aðstoð við gjörninga sem þeim sem öðrum megi vera ljóst að séu ekki til annars gjörðir en að komast hjá eðlilegum skattgreiðslum. Ríkulegar þóknanir fyrir aðstoðina réttlæti þetta trúlega í þeirra augum. Guðjón Rúnarsson, framkvæmdastjóri samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, svaraði framangreindri grein stefnda með grein í Morgunblaðinu 18. desember 2003 þar sem hann gerir athugasemdir við ummæli stefnda og telur það ekki sæmandi fyrir embættismann í þessari stöðu að kasta með þessum hætti rýrð á íslenskt atvinnulíf, sem hafi verið að eflast og þróast á síðustu árum meðal annars með uppstokkun á fyrirtækjamarkaði og aukinni þekkingu í fjármálastjórnun. Kemur einnig fram hjá honum að það að aðilar leiti ráðgjafar til að lágmarka skattbyrði sína innan ramma laga og reglna sé bæði eðlilegt og sjálfsagt. En ef ríkisskattstjóri telji sig hafa ástæðu til að ætla að einstakir aðilar séu að brjóta lög hafi hann allar heimildir til að láta á það reyna. Honum sé hins vegar ekki stætt á að beita embættisvaldi sínu með því að alhæfa með þessum hætti um viðskiptalífið í landinu. Daginn eftir birtist frétt í Morgunblaðinu sem bar yfirskriftina, Reyna að nýta sér ákvæði tvísköttunarsamninga. Í fréttinni vitnar blaðamaðurinn til stefnda og hefur eftirfarandi eftir honum: „Það kemur nokkuð á óvart að þeir láti svo sem þeim sé ókunnugt um starfsemi af þessum toga, einkum með tilliti til þess að einn þeirra, þ.e. framkvæmdastjóri Sambands viðskiptabanka og fjármálafyrirtækja, skrifaði fyrir nokkrum árum grein ásamt þekktum dönskum sérfræðingi í skattasniðgöngumálum, þar sem beinlínis eru gefnar leiðbeiningar og lagt á ráðin hvernig færa megi fé skattfrjálst úr landi. Það má kannski bæta við að það fór nú kannski ekki svo vel fyrir þessum danska ráðgjafa eða ráðgjafarfyrirtæki því það lenti í hremmingum vegna starfsemi sinnar í Danmörku." Þá segir jafnframt í frétt þessari að aðspurður um hvort þarna væri um ólögmæta starfsemi að ræða, hafi stefndi sagt að starfsemin sem slík væri ekki ólögmæt í þeim skilningi að einstakar athafnir brytu lög, „en það er okkar mat og flestra sem að þessu koma að þær standist ekki gagnvart skattalögum, þ.e. að þær leiði ekki til þeirrar niðurstöðu í skattalegum skilningi sem menn ætla." Þá hafi hann sagt að skattayfirvöld hér á landi og erlendis vikju slíkum gjörningum til hliðar í skattalegu tilliti án þess að dómur væri lagður á hvort um væri að ræða lögbrot í sjálfu sér. Guðjón Rúnarsson, framkvæmdastjóri Sambands viðskiptabanka og fjármálafyrirtækja, sem vikið er að í framangreindri frétt, kynnti stefnanda efni framangreindrar Morgunblaðsgreinar og í kjölfarið ritaði lögmaður stefnanda bréf til stefnda 29. janúar 2004. Í bréfi hans eru rakin þau ummæli sem stefnandi taldi ærumeiðandi og þess óskað að þau yrðu tekin til baka innan tíu daga og að afsökunarbeiðni yrði birt vegna þeirra. Stefndi óskaði í kjölfar bréfsins eftir nánari upplýsingum um hvaða ummæli hans væru rakin ósannindi og óskaði rökstuðnings. Ágreiningur aðila leystist ekki og var mál þetta því höfðað. Við meðferð málsins kom í ljós að bú stefnanda hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta í Danmörku í apríl árið 2002 og krafðist stefndi þess að stefnanda yrði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2004 var sú krafa tekin til greina og lagði stefnandi fram tryggingu í samræmi við úrskurðinn. Stefnandi kveður aðild sína að málinu byggða á 16. gr. laga nr. 91/1991. Jafnvel þótt stefndi nefni ekki nafn stefnanda í hinum umstefndu ummælum í Morgunblaðinu, sé öllum sem þekki til alþjóðlegs skattaumhverfis, vel kunnugt að um sé að ræða tilvísun til persónu stefnanda. Þannig vísi stefndi til dansks sérfræðings sem hafi skrifað grein með Guðjóni Rúnarssyni fyrir nokkrum árum síðan. Hér vísi stefndi óumdeilanlega til stefnanda sem reyndar sé ekki danskur en hafi verið búsettur í Danmörku síðan 1986 og sé hann greinilega sá aðili sem stefndi sé að vísa til. Sé því ljóst að stefnandi sé réttur aðili að málinu og hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn þess. Stefnandi kveður að lagahugtakið „æra” verði skilið á mismunandi vegu. Í íslenskum rétti sé viðtekið að hugtakið merki dómur eða hugmynd manns sjálfs og annarra um persónugildi. Samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sé tjáningarfrelsi verndað á Íslandi þótt það frelsi sé ekki óheft. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar sé meðal annars kveðið á um friðhelgi einkalífs og heimilar skorður við tjáningarfrelsi samkvæmt 73. gr. byggist á 71. gr. stjórnarskrárinnar. Æra manns njóti refsiverndar samkvæmt XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk verndar vegna ákvæða 26. gr. laga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Telur stefnandi hin umstefndu ummæli ærumeiðandi og brjóti þau gegn 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 127. gr., 128. gr. og 129. gr. laga nr. 82/1998. Krefst stefnandi þess að hin tilgreindu ummæli verði dæmd óviðurkvæmileg og því ómerk sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Í 234. gr. sé efnislega fjallað um ærumeiðingar eða móðganir og 235. gr. fjalli um aðdróttanir. Samkvæmt 236. gr. geti það varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum að bera út slíkar ærumeiðingar gegn betri vitund. Í 241. gr. sé heimild til þess að dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk svo og til þess að dæma þann sem reynist sekur um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms. Á grundvelli þeirra lagafyrirmæla sem að framan séu rakin telur stefnandi að stefndi hafi farið langt út fyrir tjáningarfrelsi sitt í Morgunblaðinu 19. desember 2003. Í ummælum stefnda séu einkum tvenn ummæli sem séu mjög ærumeiðandi fyrir stefnanda og vegi að æru hans og persónu. Ummæli stefnda séu ekki rökstudd þrátt fyrir að þau feli í sér harðorðar fullyrðingar um störf stefnanda og mannorð. Með þessu hafi verið vegið ósæmilega að orðstír stefnanda og persónu og því beri að ómerkja ummælin. Brigsli stefndi stefnanda meðal annars um að hann brjóti gegn skattalögum í ráðgjöf sinni þar sem hann sé sérfræðingur í skattasniðgöngumálum. Skattasniðganga hafi verið skilgreind sem ólögmætt undanskot á sköttum. Fari sniðgangan til dæmis þannig fram að gerðir séu málamyndagerningar, þ.e. gerningar sem ekki eigi að hafa aðrar afleiðingar en að komast hjá skattgreiðslum. Slíkt sé brot á skattalögum og hafi skattyfirvöld heimildir til að víkja slíkum gerningum til hliðar til þess að réttur skattur verði lagður á viðkomandi aðila. Ráðgjöf um skattasniðgöngu kunni að vera refsiverð. Stefnandi stundi hvorki skattasniðgöngu né ráðleggi umbjóðendum sínum slíka ólögmæta háttsemi. Hafi stefndi einhverjar upplýsingar um slíka starfsemi hafi hann þau úrræði að láta rannsaka slík tilvik eða láta á það reyna hvort ólögmæt háttsemi hafi átt sér stað. Hann ætti ekki að bera slíkan róg á torg. Starfsemi stefnanda felist eingöngu í skattaráðgjöf sem sé fullkomlega lögleg starfsemi, oft nefnd skattafyrirhyggja. Mikill munur sé á því hugtaki og skattasniðgöngu. Það sé stefnda vel kunnugt um eða ætti að minnsta kosti að vera kunnugt um. Stefnandi sé virtur alþjóðlegur skattaráðgjafi sem hafi viðurværi sitt af löglegri ráðgjöf í skattamálum. Hafi hann skrifað greinar um skattamál sem birst hafi í fræðiritum, starfað með alþjóðlegum nefndum um skattamálefni, víða haldið fyrirlestra um skattamál, meðal annars á Íslandi, auk þess að sitja í ritstjórnum bóka og tímarita um skattamál. Telur stefnandi að hafa verði í huga að alþjóðlegir skattaráðgjafar og alþjóðleg fjármálafyrirtæki og önnur alþjóðleg félög myndi tiltölulega lítið samfélag þar sem menn þekki hverjir aðra. Hafi stefnandi verið þátttakandi í þessu samfélagi um árabil. Þegar stefndi, æðsti yfirmaður skattamála á Íslandi, segi að stefnandi stundi brot á skattalögum með sérfræðilegri ráðgjöf um skattasniðgöngu, sé það mjög ærumeiðandi fyrir stefnanda og sé ásökunin alvarleg. Ummælin njóti ekki verndar stjórnarskrárinnar og þau beri að dæma dauð og ómerk. Í ljósi stöðu stefnda innan skattkerfisins beri að gera ríkar kröfur til þess að ummæli hans um skattamálefni séu efnislega rétt. Slík ummæli megi því ekki vera til þess fallin að kasta rýrð á þá menn sem starfi við löglega skattaráðgjöf til fyrirtækja og einstaklinga eins og stefnandi. Þetta viti stefndi og hér sé vegið að starfsheiðri stefnanda og kunnáttu í skattarétti og sagt að hann ráðleggi lögbrot. Sé slíkt firra. Sé sérlega meiðandi fyrir löghlýðinn borgara eins og stefnanda að vera borinn slíkum sökum um refsivert athæfi af manni í stöðu stefnda. Telur stefnandi að hin átöldu ummæli varði aðallega við 235. gr. almennra hegningarlaga en til vara við 234. gr. Í síðari ummælum stefnda sem stefnandi átelji komi fram að það hafi ekki farið „svo vel fyrir þessum danska ráðgjafa [ stefnanda ] eða ráðgjafarfyrirtæki því það lenti í hremmingum vegna starfsemi sinnar í Danmörku.” Af þessum orðum og því samhengi sem þau séu sett fram í mætti skilja að stefnandi eða fyrirtæki hans hefði lent í hremmingum vegna skattamála í Danmörku. Hérna slái stefndi fram fullyrðingum sem séu efnislega rangar og til þess fallnar að valda tortryggni í garð stefnanda. Ummæli í þá veru að sérfræðingur í skattamálum hafi lent í vandræðum eða deilum við skattyfirvöld vegna fyrri athafna geti valdið miklum spjöllum á trausti, en traust sé undirstaða þess að fá ný verkefni og halda í viðskiptavini. Telur stefnandi að síðari ummælin varði við 234. gr. almennra hegningarlaga. Telur stefnandi að öll framangreind ummæli stefnda verði að skoða í því ljósi að hann sé embættismaður, ríkisskattstjóri og æðsti yfirmaður skattamála á Íslandi. Gera verði ríkar kröfur til manns í slíkri stöðu að hann gæti orða sinna, sérstaklega þegar rætt sé um skattamál og brot á skattalögum. Telur stefnandi að stefndi hafi haft í frammi hin umstefndu ummæli gegn betri vitund og þannig brotið efnislega gegn ákvæðum 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga, sbr. einnig 236. gr. sömu laga þar sem ásetningsbrot séu gerð refsiverð. Vegna alls þessa beri að ómerkja hin umdeildu ummæli. Stefnandi kveður að greint sé á milli huglægrar og hlutlægrar æru. Huglæg æra hafi aðeins áhrif á þann sem misgert sé við, til dæmis vegna eigin sjálfsvirðingar. Hlutlæg æra vísi til álits annarra á þeim sem ráðist sé að. Árás á hlutlæga æru manns sé því alvarlegri en árás á huglæga æru enda sé í raun um að ræða árás á bæði mannorð manns og sjálfsvirðingu. Árás stefnda hafi verið árás á hlutlæga æru stefnanda. Ummælin hafi birst í Morgunblaðinu sem berist til meiri hluta þjóðarinnar. Þá bendi stefnandi einnig á að þeir sem starfi að alþjóðlegum skattamálefnum fylgist vel með þeim ummælum sem æðstu menn skattkerfa láti frá sér fara. Því liggi rök til þess að fullyrða að hin meiðandi ummæli stefnda hafi verið mjög víðlesin innan þess samfélags sem stefnandi starfi mikið með eða fyrir. Hafi ummælin því haft áhrif á orðstír stefnanda, traust hans hafi beðið hnekki og ummælin hafi án efa haft í för með sér fjárhagslegt tjón fyrir stefnda. Erfitt sé að sanna hversu miklu tjóni stefnandi hafi orðið fyrir í kjölfar ummæla stefnda en sönnun áhrifa slæms umtals sé erfið. Telji stefnandi að venjulegar reglur um sönnun tjóns eigi hér ekki alls kostar við og bendir á að sakarlíkindareglan eigi frekar við en sakarreglan. Stefnandi geri kröfu um greiðslu 3.000.000 króna í skaðabætur eða lægri bætur að mati dómsins. Fjárhæð kröfugerðar byggi ekki á tölulegum útreikningum enda liggi engir slíkir útreikningar fyrir. Ástæða þess að ekki sé um tölulega útreikninga að ræða um fjártjón stefnanda sé sú að ómögulegt sé að slá föstu hversu mikið tjón stefnanda sé, hvaða viðskiptum hann hafi orðið af vegna ummælanna o.s.frv. Þess í stað láti stefnandi nægja að benda á að slæmt umtal og rýrð á orðstír stefnanda muni hafa haft áhrif á rekstur ráðgjafarfyrirtækis hans, Sheltons Tax Aps. Í þeim efnum bendi stefnandi á að hann hafi ekki mjög marga viðskiptavini í einu en hver um sig sé mjög mikilvægur fyrir reksturinn í heild. Áður hafi verið vikið að því að samfélag þeirra sem stundi alþjóðlega skattaráðgjöf og notfæri sér hana sé tiltölulega lítið og berist fréttir því hratt um það. Á grundvelli sakarlíkindareglunnar telur stefnandi þetta vera nægjanlegan grundvöll fyrir greiðslu skaðabóta. Hið bótaskylda atvik sé ljóst, orsakasamhengi við líklegt tjón sé einnig ljóst og sönnun um umfang tjóns svo erfið að ekki verði lagt á stefnanda að færa fram nákvæma sönnun um það. Þá geri stefnandi sérstaka kröfu um greiðslu á 500.000 krónum til birtingar dómsins í þremur útbreiddum dagblöðum, sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Byggi sú fjárhæð á þeim kostnaði sem væri samfara slíkri birtingu. Í þessu samhengi bendi stefnandi á að dómsorð og forsendur einar sér verði ekki nægjanlegar til þess að bæta þann mannorðsblett sem hafi orðið vegna ummæla stefnda. Telur stefnandi nauðsynlegt að reyna að bæta úr með opinberri birtingu dómsins í heild. Verði í þessu samhengi að ítreka að ummælin hafi birst í víðlesnu og virtu dagblaði. Kröfu sína um miskabætur kveðst stefnandi byggja á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Telur stefnandi ljóst að tilgreind ummæli stefnda feli í sér ólögmæta meingerð gegn æru og persónu stefnanda og sé skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga fullnægt. Við mat á fjárhæð eðlilegra miskabóta bendir stefnandi á að með ummælum stefnda hafi stefnandi verið útmálaður í víðlesnu dagblaði sem ráðgjafi um skattasniðgöngu með vafasama fortíð í skattamálum. Slíkur vitnisburður frá æðsta yfirmanni skattamála á Íslandi sé ákaflega meiðandi fyrir stefnanda og til þess falinn að draga úr trausti hans og orðstír á hinum alþjóðlega markaði fyrir skattaráðgjöf. Á þessum grundvelli sé þess krafist að fallist verði á kröfu um að stefndi greiði stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna. Um lagarök fyrir kröfum sínum að öðru leyti en að framan eru rakin kveðst stefnandi byggja kröfur sínar um skaðabætur á sakarlíkindareglunni og kröfuna um málskostnað á 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveðst að sér, sem æðsta yfirmanni skattamála hér á landi, beri skylda til að sjá til þess að skattalögum sé fylgt í hvívetna og þau séu hvorki sniðgengin né að bein skattsvik séu ástunduð. Sé því eðlilegt að hann láti til sín heyra bæði í ræðu og riti um þennan mikilvæga málaflokk, bæði fyrir einstaklinga, fyrirtæki og þjóðfélagið í heild. Hafi stefnda því verið bæði rétt og skylt að tjá sig eins og hann hafi gert í Morgunblaðinu 19. desember 2003, sem andsvar við grein Guðjóns Rúnarssonar daginn áður, enda hafi ummæli stefnda verið hófstillt og málefnaleg. Ummæli stefnda rúmist því innan þess tjáningarfrelsis sem 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, tryggi sérhverjum þegn þessa lands, sbr. og 10. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, svo sem bæði íslenskir dómstólar og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi túlkað tjáningarfrelsið í dómum sínum hin síðari ár. Ummælin séu því hvorki refsiverð né bótaskyld. Vakin sé athygli á því að stefndi nefni stefnanda hvergi á nafn í viðtalinu. Það sé því afar langsótt og harla ósennilegt að erlendir starfsbræður stefnanda eða viðskiptamenn hafi getað tengt hann við ummælin, sem þar að auki hafi birst á íslensku, einu smæsta málsamfélagi í heimi. Þá sé rétt að undirstrika það að stefndi sé ekki að brigsla stefnanda um skattsvik, sem sé refsivert brot heldur viðhafi hann orðalagið sérfræðingur í skattasniðgöngu, sem merki allt annað samkvæmt ríkjandi málvenju og teljist ekki refsivert, enda þótt menn séu ekki á eitt sáttir um hina siðferðilegu hlið þess máls. Það sé því viðbúið og eðlilegt að menn ræði það álitaefni opinberlega og hafi til þess fullan rétt í lýðræðislegu samfélagi á grundvelli tjáningarfrelsisins svo sem fyrr sé að vikið. Ummæli stefnda séu gagnrýni og gildisdómur um hina svonefndu skattasniðgöngu. Þau séu ekki úr hófi og í þágu málefnalegrar umræðu. Það verði því að skýra þau með hliðsjón af grundvallarreglu íslenskrar stjórnskipunar um frelsi manna til að tjá sig í ræðu og riti. Verði að hafa í huga að tjáningarfrelsið nái einnig til þeirra ummæla, sem fallin séu til þess að hneyksla og raska ró valdamikilla stofnana og einstaklinga í samfélaginu eða tiltekinna starfshópa eða starfsgreina í því. Megi aldrei vanmeta þýðingu og mikilvægi tjáningarfrelsisins fyrir lýðræðisskipulagið og þróun þess því að það sé lýðræðinu sem salt jarðarinnar á hverjum tíma. Þeim hremmingum, sem stefnandi eða ráðgjafarfyrirtæki hans hafi lent í vegna starfsemi sinnar í Danmörku, sé lýst í grein Björns Lambek sem birtist í Politiken.dk mánudaginn 18. nóvember 2002. Þar komi fram meðal annars að fyrirtækið Shelton APs hafi orðið gjaldþrota og skiptastjórinn í þrotabúinu hafi neyðst til að senda inn lögreglukæru vegna starfsemi fyrirtækisins og í lok þeirrar greinar sé haft eftir stefnanda sjálfum „Konkursen er en rendyrket katastrofe både for mig personligt, for de internationale selskaper, der var kunder hos Sheltons Aps, og for dansk erhvervslivs renomme." Verði hremmingunum varla betur lýst en stefnandi geri þarna sjálfur. Hafi ummælin því verið sönn og réttmæt. Þá sé því sérstaklega mótmælt að hin umstefndu ummæli hafi valdið stefnanda fjárhagslegu tjóni enda sé það algerlega ósannað. Þá sé vakin athygli á því að framangreint fyrirtæki hafi verið orðið gjaldþrota löngu áður en ummælin hafi birst í Morgunblaðinu 19. desember 2003. Þá sé einnig rétt að vekja athygli á því sem fram komi í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 29. janúar 2004 en þar segi að umdeild ummæli stefnda séu rakin ósannindi. Hér sé dróttað að stefnda að hann sé ósannindamaður. Þá hafi lögmaður stefnanda ekki rökstutt ummæli þessi þrátt fyrir ítrekaða áskorun stefnda þar um. Þetta séu í raun einu ærumeiðandi ummælin í þessu máli og varði við 235. gr. hegningarlaga nr. 19/1994, sbr. 128. gr. laga nr. 82/1998. Sé þess krafist að lögmaður stefnanda verði víttur fyrir þessi ummæli. Auk framangreindra lagatilvitnana sé málskostnaðarkrafa stefnda reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt byggi á 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988. Ekki er deilt um það í máli þessu að í umstefndum ummælum sé vitnað til stefnanda og ráðgjafarfyrirtækis hans þótt hann sé ekki nafngreindur þar sérstaklega og sagður danskur, sem hann reyndar er ekki, en hann hefur samkvæmt gögnum málsins búið í Danmörku frá árinu 1986. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós skoðanir sínar, en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi megi þó aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins má tjáningarfrelsi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Tjáningarfrelsi eru samkvæmt þessu mikilvæg grundvallarréttindi sem vernduð eru af stjórnarskránni og verða takmarkanir á því að eiga sér örugga stoð í settum lögum og þeim alþjóðlegu skuldbindingum um mannréttindi sem Ísland hefur gengist undir. Verður því að skýra ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem fjallar um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, með hliðsjón af þessu. Stefnandi telur hin umstefndu ummæli ærumeiðandi og að þau brjóti gegn 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga og krefst þess að þau verði dæmd óviðurkvæmileg og því ómerk sbr. 241. gr. laganna. Samkvæmt 234. gr. hegningarlaga skal hver sá sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum, og hver, sem ber slíkt út, sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári. Samkvæmt 235. gr. sömu laga varðar það sektum eða fangelsi ef maður dróttar að öðrum manni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út. Þá segir í 236. gr. laganna að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund, þá varði það fangelsi allt að 2 árum og sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varði það sektum eða fangelsi allt að 2 árum. Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laganna má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess sem misgert var við. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins má dæma þann sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert var við, ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt, eftir því sem ástæða þykir til, í opinberu blaði eða riti, einu eða fleirum. Stefnandi telur tvenn ummæli stefnda í umræddri grein Morgunblaðsins vera ærumeiðandi. Í fyrsta lagi þau ummæli stefnda að stefnandi sé sérfræðingur í skattasniðgöngumálum. Með þessum ummælum telur stefnandi að stefndi sé að brigsla honum um að hann brjóti gegn skattalögum í ráðgjöf sinni og hafi hugtakið „skattasniðganga" verið skilgreint sem ólögmætt undanskot á sköttum. Telur stefnandi að ummæli þessi varði aðallega við 235. gr. almennra hegningarlaga en til vara við 234. gr. sbr. og 236. gr. Samkvæmt almennri málvenju merkir það að sniðganga til dæmis reglur að ganga fram hjá þeim eða hunsa þær svo dæmi sé tekið. Þá kemur fram í bókinni Orðaheimur eftir Jón Hilmar Jónsson að það að sniðganga reglur sé óhlýðni eða mótþrói. Samkvæmt þessu hefur orðið sniðganga yfir sér frekar neikvæðan blæ þegar það er notað í því samhengi að sniðganga reglur. Af þessu verður dregin sú ályktun að hugtakið „skattasniðganga” feli í sér þá háttsemi að komast hjá því að greiða skatta. Það er alþekkt í íslensku samfélagi að skattaðilar grípi til ráðstafana til að komast hjá greiðslu skatta og lágmarka skattbyrði sína. Getur slík tegund af skattasniðgöngu verið fullkomlega í samræmi við lög en skattalög gera stundum sérstaklega ráð fyrir skattalegu hagræði og með skattasniðgöngu þarf því alls ekki að vera átt við refsiverða eða óheiðarlega starfsemi eða hátterni. Hvort ráðstöfun sem telst skattasniðganga telst lögmæt og þar með grundvöllur skattlagningar eða ekki ræðst fyrst og fremst af lögskýringu viðkomandi skattalagaákvæðis en það leiðir af 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar að skattlagning verður að byggjast á formlega settum lögum. Þá felst það í lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins að skattalög verði að vera skýr og ótvíræð. Stefndi er ríkisskattstjóri og skrifaði grein í fréttablað embættis síns þar sem hann gagnrýnir það sem hann kallar fyrirtækjagræðgi og að afleiðingar hennar sé sú að stórfelldum skattasniðgöngumálum fjölgi. Sú grein var svo tilefni greinar Guðjóns Rúnarssonar í Morgunblaðinu þar sem hann gagnrýnir skrif stefnda og telur það ekki sæmandi embættismanni í hans stöðu að kasta rýrð á íslenskt atvinnulíf með þeim hætti sem stefndi geri með þessum skrifum sínum. Sem æðsti embættismaður skattamála hér á landi ber stefnda skylda til að standa vörð um að skattalögum sé fylgt. Af umdeildri grein stefnda verður ráðið að hann hefur áhyggjur af þeirri þróun, sem hann telur að hafi orðið í kjölfar aukins frelsis í fjármagnsflutningum milli landa, að skattasniðgöngumálum hafi fjölgað þar sem í mörgum tilfellum sé verið að reyna að nýta mismunandi skattareglur milli landa og ákvæði tvísköttunarsamninga sem séu ætluð til þess að aflétta tvísköttun. Kemur fram í umdeildri grein hans að þar sem löggjöf landanna sé mismunandi geti myndast holur. Þá kemur og fram hjá stefnda að ef slíkar ráðstafanir séu gerðar í þeim tilgangi einum að komast undan skattlagningu líti skattayfirvöld svo á að þeim megi víkja til hliðar og skattleggja viðkomandi aðila eins og þær hefðu aldrei verið gerðar. Sérstaklega aðspurður í umdeildri grein hvort hann teldi að um ólögmæta starfsemi væri að ræða kvað stefndi að starfsemin sem slík væri ekki ólögmæt í þeim skilningi að einstakar athafnir brytu lög þótt hann líti svo á að þær stæðust ekki gagnvart skattalögum. Þegar það er virt sem nú hefur verið rakið er allsendis ósannað að stefndi hafi með því að kalla stefnanda sérfræðing í skattasniðgöngumálum hafi hann verið að brigsla stefnanda um að brjóta gegn skattalögum í ráðgjöf sinni og fremja refsivert athæfi þótt ljóst megi vera að stefndi var í ummælum sínum að gagnrýna stefnanda. Er ekkert óeðlilegt við það að stefndi sem ríkisskattstjóri láti í ljós opinberlega skoðanir sínar á því sem hann telur gagnrýnivert á sviði skattamála. Fólst hvorki refsiverð móðgun né aðdróttun, sbr. 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga í ummælum stefnda heldur gildisdómur þar sem stefndi lagði mat sitt á staðreyndir sem hann taldi vera fyrir hendi. Voru ummæli hans ekki óviðurkvæmileg og verður ekki fallist á það að stefndi hafi farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis með þeim ummælum. Í öðru lagi átelur stefnandi þau ummæli stefnda þar sem haft er eftir honum í umdeildri blaðagrein að það hafi ekki farið „svo vel fyrir þessum danska ráðgjafa eða ráðgjafafyrirtæki því það lenti í hremmingum vegna starfsemi sinnar í Danmörku.” Telur stefnandi að þessi ummæli varði við 234. gr. sbr. og 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga. Í málinu liggur fyrir grein á dönsku sem birtist í Politiken.dk þann 18. nóvember 2002. Samkvæmt henni er haft eftir stefnanda þar sem fjallað er um gjaldþrot ráðgjafafyrirtækis hans Sheltons APs, að gjaldþrotið hafi verið mikið áfall fyrir stefnanda persónulega og þau alþjóðlegu félög sem skiptu við Sheltons Aps, og fyrir orðstír dansks atvinnulífs. Í þessum orðum stefnanda felst að félagið og þar með hann persónulega hafi lent í hremmingum vegna gjaldþrotsins. Er ekkert í málinu sem gefur tilefni til að ætla að stefndi hafi með þessum ummælum verið að halda því fram að stefnandi eða ráðgjafarfyrirtæki hans hafi lent í hremmingum vegna skattamála í Danmörku heldur liggur beinast við að ætla að þarna hafi stefndi verið að vísa til gjaldþrots ráðgjafafyrirtækis stefnda enda vísað til þess í ummælum stefnda að fyrirtækið hafi lent í hremmingum, sbr. orðalagið:„... það lenti í hremmingum...” Á þeim tíma sem ummæli stefnda birtust í Morgunblaðinu hafði umrædd grein í Politiken.dk birst rúmu ári áður og lágu því fyrir upplýsingar um að fyrirtæki stefnanda var orðið gjaldþrota þegar ummælin voru höfð uppi. Fólst því hvorki refsiverð móðgun né aðdróttun, sbr. 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga í ummælum stefnda. Voru ummæli hans ekki óviðurkvæmileg og verður ekki fallist á það að stefndi hafi farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis með þeim ummælum. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Ekki eru efni til að verða við kröfu stefnda um vítur á hendur lögmanni stefnanda. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákvarðaður 250.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Jakob R. Möller hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Magnús Thoroddsen hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Indriði H. Þorláksson, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Edwin George (Ned) Shelton. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskattur.
Mál nr. 61/2013
Almannatryggingar Örorkulífeyrir Stjórnarskrá Eignarréttur Jafnræði Meðalhóf Börn
S flutti til Íslands árið 1998, er hún var 38 ára að aldri. Í kjölfar alvarlegra veikinda S á árinu 2000 var hún metin til örorku bæði með álitsgerð örorkunefndar og af hálfu T, sem mat hana 75% öryrkja til 67 ára aldurs frá mars 2007. Á grundvelli 4. mgr. 18. gr., sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar voru greiðslur til S úr almannatryggingum skertar þannig að hún fékk 71,45% af fullum örorkulífeyri, aldurstengdri örorkuuppbót og tekjutryggingu samkvæmt réttindaávinnslu sem miðaðist við búsetutíma S á Íslandi. Deildu aðilar um það hvort framangreind skerðing á greiðslum til S væri lögmæt. Hæstiréttur sló því föstu að framangreind ákvæði laga nr. 100/2007 væru skýr lagastoð fyrir ákvörðun T um örorkulífeyri S, jafnframt því sem ákvæði 21. gr. laganna um aldurstengda örorkuuppbót og 22. gr. um tekjutryggingu vísuðu skýrlega til 17. og 18. gr. þeirra um greiðslur miðað við búsetu á Íslandi. Vísaði dómurinn til þess að viðmið laganna við búsetu væri almennt og gilti óháð ríkisborgararétti, kynferði, þjóðernisuppruna eða stöðu að öðru leyti. Var því hvorki fallist á það að reglurnar fælu í sér ólögmæta mismunun gagnvart S þannig að færi í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði né að brotið væri með þeim gegn reglu um meðalhóf. Þá var ekki heldur fallist á með S að skerðingin hefði verið óheimil með vísan til 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Loks vísaði Hæstiréttur til þess að reglurnar fælu hvorki í sér skerðingu á eignarrétti S í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, að miða ætti lífeyrisréttindi hennar við búsetu maka hannar né að reglurnar fælu með óbeinum hætti í sér skerðingu á réttindum dóttur hennar. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sýknu T og Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2013. Hún krefst þess aðallega að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisins 28. mars 2007 að því leyti sem ákvörðunin felur í sér skerðingu á örorkulífeyri, aldurstengdri örorku og tekjutryggingu vegna hlutfallslegs búsetutíma hennar hér á landi. Til vara krefst hún þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að skerða örorkulífeyri hennar samkvæmt 17. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar vegna hlutfallslegs búsetutíma hér á landi. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er áfrýjandi fædd á árinu 1960 í Venesúela og var ríkisborgari þess ríkis en flutti 17 ára gömul til Bandaríkjanna þar sem hún stundaði nám og kennslu. Hún flutti til Íslands um mitt ár 1998 og hefur búið hér á landi síðan. Áfrýjandi er gift íslenskum manni og eiga þau saman eina dóttur sem fæddist 1999 en fyrir átti hún aðra dóttur fædda 1989. Hún öðlaðist íslenskan ríkisborgararétt 14. maí 2003. Áfrýjandi greindist með heilaæxli á árinu 2000. Í álitsgerð örorkunefndar 14. desember 2004 var varanleg örorka áfrýjanda samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 metin 100% en varanlegur miski 55 stig. Áfrýjandi mun fyrst hafa verið metin til örorku hjá stefnda Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2001 og fengið greiðslur samkvæmt því, en síðan var hún af þessum stefnda metin 75% öryrki til 67 ára aldurs frá 28. mars 2007. Samkvæmt framlögðu greiðsluyfirliti frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins nýtur áfrýjandi greiðslna á grundvelli laga nr. 100/2007 og laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og reglugerða settra með stoð í þeim lögum. Um er að ræða örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007, aldurstengda örorkuuppbót samkvæmt 21. gr. laganna, tekjutryggingu samkvæmt 22. gr., bensínstyrk samkvæmt 10. gr. laga nr. 99/2007 og 2. gr. reglugerðar nr. 170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða, sérstaka uppbót til framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. IV. kafla reglugerðar nr. 1052/2009 um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri og einnig barnalífeyri samkvæmt 20. gr. laga nr. 100/2007. Áfrýjandi fær greitt úr almannatryggingum 71,45% af fullum örorkulífeyri, aldurstengdri örorkuuppbót og tekjutryggingu samkvæmt réttindaávinnslu sem miðast við tímalengd búsetu áfrýjanda á Íslandi samkvæmt 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 og vísa stefndu um það til 1. mgr. 17. gr. laganna. Málsaðilar deila um lögmæti þessarar viðmiðunar. Aðrar tegundir bóta sem að framan greinir fær áfrýjandi greiddar óskertar. Málatilbúnaði aðila lýst í hinum áfrýjaða dómi. II Eins og að framan greinir krefst áfrýjandi þess aðallega að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisins 28. mars 2007 að því leyti sem ákvörðunin feli í sér skerðingu á örorkulífeyri, aldurstengdri örorku og tekjutryggingu vegna hlutfallslegs búsetutíma áfrýjanda hér á landi. Til vara krefst áfrýjandi að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að skerða örorkulífeyri til hennar vegna hlutfallslegs búsetutíma hér á landi. Hvorugur stefndu krefst sýknu vegna aðildarskorts. Áfrýjandi hefur skýrt kröfugerð sína þannig að báðar kröfurnar séu reistar á því að skerðing sú sem hún hafi þurft að sæta sé óheimil og að stjórnvaldsákvarðanir þess efnis séu því ógildanlegar. Kveðst hún reisa báðar kröfur sínar á sömu málsástæðum og að þær leiði í raun til sömu niðurstöðu. Samkvæmt þessu verður ekki séð að áfrýjandi hafi lögvarða hagsmuni af því að varakrafa hennar komi sérstaklega til álita við úrlausn máls þessa verði aðalkröfu hafnað. III Í II. kafla laga nr. 100/2007 eru reglur um hverjir séu tryggðir samkvæmt þeim. Samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laganna er það í verkahring stefnda Tryggingastofnunar ríkisins eða eftir atvikum sjúkratryggingastofnunar að ákvarða hvort einstaklingur nýtur tryggingarverndar samkvæmt lögunum. Meginreglan er að sá sem búsettur er hér á landi telst tryggður en með búsetu er átt við lögheimili í skilningi laga nr. 21/1990 um lögheimili. Í III. kafla laga nr. 100/2007 eru reglur um lífeyristryggingar sem taka til ellilífeyris, örorkulífeyris, aldurstengdrar örorkuuppbótar, tekjutryggingar, örorkustyrks og barnalífeyris, sbr. 1. mgr. 16. gr. þeirra. Í 18. gr. er að finna sérstakar reglur um örorkulífeyri en í 17. gr. reglur um ellilífeyri. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna á sá rétt til örorkulífeyris sem hefur verið búsettur á Íslandi, sbr. II. kafla laganna, og er á aldrinum 18 til 67 ára. Þá eru sett þau skilyrði að viðkomandi hafi annars vegar verið búsettur á Íslandi í að minnsta kosti þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram eða í sex mánuði ef starfsorka var óskert er hann tók hér búsetu. Á hinn bóginn þarf viðkomandi að vera metinn að minnsta kosti til 75% örorku til langframa vegna afleiðinga læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar. Í 4. mgr. 18. gr. laganna kemur fram hver skuli vera fullur örorkulífeyrir og kveðið á um að hann skuli greiðast eftir sömu reglum og ellilífeyrir þó þannig að aðrar reglur gildi um tekjutengingar vegna greiðslna annars staðar frá. Jafnframt segir í ákvæðinu að við ákvörðun búsetutíma, sbr. 1. mgr. 17. gr. laganna, skuli reikna með tímann fram til 67 ára aldurs. Í síðastgreindu ákvæði segir meðal annars að fullur ellilífeyrir skuli greiðast þeim einstaklingum sem hafa verið búsettir hér á landi, sbr. II. kafla laganna, í að minnsta kosti 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Sé um skemmri tíma að ræða greiðist ellilífeyrir í hlutfalli við búsetutímann. Heimilt sé þó að miða lífeyri beggja hjóna, sem bæði fá lífeyri, við búsetutíma þess sem á lengri réttindatíma. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að framangreind ákvæði laga nr. 100/2007 séu skýr lagastoð fyrir ákvörðun um örorkulífeyri áfrýjanda jafnframt því sem ákvæði 21. gr. laganna um aldurstengda örorkuuppbót og 22. gr. um tekjutryggingu vísa skýrlega til framangreindra reglna 17. gr. og 18. gr. um greiðslur miðað við búsetu á Íslandi. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum, sem þess þurfa, tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um það að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þannig er það verkefni löggjafans að ákveða hvernig háttað skuli þeirri opinberu aðstoð sem öryrkjum er látin í té. Svigrúmi löggjafans í þessu efni eru sett þau takmörk að dómstólar eru bærir til að meta hvort lagasetning um þau málefni samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar, sbr. dóm Hæstaréttar 16. október 2003 í máli nr. 549/2002. Með lögum hefur ákveðnu kerfi verið komið á hér á landi í þeim tilgangi að tryggja þeim sem þurfa rétt til aðstoðar þegar svo stendur á sem um getur í ákvæðinu og í samræmi við þjóðréttarsamninga sem Ísland hefur undirgengist og eftir atvikum leitt í lög. Samkvæmt þessu og eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er í hinu íslenska velferðarkerfi að finna ýmsar reglur um aðstoð ríkis og sveitarfélaga við öryrkja aðrar en þær sem um getur í lögum nr. 100/2007. Lífeyristryggingakerfið samkvæmt lögum nr. 100/2007 tekur til þeirra sem búsettir eru hér á landi og ávinnst rétturinn hvað varðar umþrættar greiðslur í meginatriðum eftir tímalengd búsetu, sbr. 18. gr. laganna, en aðrar greiðast óháð búsetu. Viðmið þetta við búsetu er almennt og gildir óháð ríkisborgararétti, kynferði, þjóðernisuppruna og stöðu að öðru leyti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður ekki fallist á með áfrýjanda að viðmiðunarreglur þessar feli í sér ólögmæta mismunun gagnvart áfrýjanda og séu í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði. Hið sama á við um reglu um meðalhóf. Þá verður samkvæmt því sem að framan er rakið heldur ekki fallist á með áfrýjanda að löggjafinn hafi með umræddum reglum mælt fyrir um skerðingu á bótum til áfrýjanda sem óheimil sé samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður einnig staðfest niðurstaða hans um að reglur þær sem um ræðir feli hvorki í sér skerðingu á eignarrétti áfrýjanda í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, né að lög standi til þess að miða beri lífeyrisréttindi áfrýjanda við búsetu maka hennar. Hinu sama gegnir um þá málsástæðu að framangreindar reglur feli með óbeinum hætti í sér skerðingu á réttindum yngri dóttur hennar. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, en rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2012. Mál þetta er höfðað 26. mars 2012 og dómtekið að loknum munnlegum málflutningi 19. október sl. Stefnandi er Sara Rafaelsdóttir, Hæðarbyggð 9, Garðabæ. Stefndi er Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess aðallega að ógilt verði með dómi ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins 28. mars 2007 að því leyti er ákvörðunin feli í sér skerðingu á örorkulífeyri, aldurstengdri örorku og tekjutryggingu vegna hlutfallslegs búsetutíma stefnanda hér á landi. Til vara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að skerða örorkulífeyri til stefnanda skv. 17. gr. laga um almannatryggingar nr. 100/2007, vegna hlutfallslegs búsetutíma stefnanda hér á landi. Þá krefst stefnandi að stefndu verði dæmd til að greiða málskostnað. Stefndu krefjast aðallega sýknu og greiðslu málskostnaðar. Til vara krefjast stefndu að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Stefnandi hefur búið á Íslandi frá árinu 1998. Hún er fædd árið 1960 í Venesúela og var ríkisborgari þess ríkis en flutti 17 ára gömul til Bandaríkjanna. Þar stundaði hún háskólanám og kennslu og kynntist verðandi eiginmanni sínum. Hún flutti hingað til lands um mitt ár 1998 og gekk hún í hjónaband sama ár. Stefnandi á dóttur fædda árið 1989 en saman eiga hjónin dóttur fædda 7. júní 1999 sem býr á heimli þeirra. Stefnandi öðlaðist íslenskan ríkisborgararétt 14. maí 2003. Árið 2000 greindist stefnandi með heilaæxli. Samkvæmt álitsgerð Örorkunefndar frá 14. desember 2004 er varanleg örorka stefnanda 100% og varanlegur miski 55%, hvort tveggja í skilningi skaðabótalaga. Á staðfestingu frá Tryggingastofnun ríkisins 8. október 2009 kemur fram að stefnandi hafi verið metin 75% öryrki til 67 ára aldurs frá 28. mars 2007. Stefnandi nýtur nú 71% réttar úr almannatryggingum og hefur stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, gefið til kynna að þessi skerðing komi til vegna búsetuskilyrðis sem fram komi í lögum nr. 100/2007. Skerðingin kemur fram með þeim hætti að mánaðarlegar greiðslur til stefnanda úr almannatryggingum eru 71% af fullri fjárhæð. Í stefnu eru taldar upp þær greiðslur sem stefnandi fékk í janúar 2011. Samkvæmt yfirliti frá stefnda, Tryggingastofnun ríkisins, eru greiðslur eftirfarandi: Örorkulífeyrir kr. 20.799 Aldurstengd örorkuuppbót kr. 3.120 Tekjutrygging kr. 64.339 Þessir þrír liðir skerðast m.v. 71% Bensínstyrkur kr. 10.828 Sérst. uppbót til framfærslu kr. 1.536 Barnalífeyrir kr. 21.657 SAMTALS kr. 122.279 Stefnandi byggir á því í stefnu að ofangreindar greiðslur séu einu tekjur stefnanda. Stefnandi kveðst enga starfsgetu hafa, fái engar greiðslur frá lífeyrissjóðum eða sambærilegum stofnunum og njóti engra réttinda í öðrum ríkjum eins og ráða megi af framlögðum skattaskýrslum stefnanda. II. Málatilbúnaður stefnanda beinist að skerðingu á réttindum stefnanda til örorkulífeyris og tengdra greiðslna og lýtur aðalkrafa stefnanda að ógildingu á ákvörðun stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, 28. mars 2007 um að skerða greiðslur til stefnanda vegna búsetu. Stefnandi byggir á því að stefndu sé óheimilt að skerða réttindi hennar með þessum hætti og að stjórnvaldsákvarðanir þess efnis séu ógildanlegar. Er aðaldómkrafa stefnanda einskorðuð við ógildi þess hluta ákvörðunar er lýtur að skerðingu. Varakrafa stefnanda í máli þessu er sett fram sem viðurkenningarkrafa með heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi gerir þá kröfu að viðurkennt sé að sú skerðing sem hún hafi þurft að sæta sé óheimil og verði fallist á viðurkenningarkröfu stefnanda sé áskilinn réttur stefnanda að gera kröfu um greiðslu viðeigandi fjárhæða á hendur stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, og/eða stefnda, íslenska ríkinu. Hið sama eigi að við um aðalkröfu stefnanda um ógildingu. Stefnandi telur óumdeilt að hún uppfylli skilyrði 1. og 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007, enda hafi stefnandi fengið greiddan örkorkullífeyri frá stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, þó skertur sé. Reglur 1. mgr. 17. gr. laganna, sem virðist vísað til í 18. gr., mæli fyrir um að miða skuli við búsetu lífeyrisþega frá 16 til 67 ára aldurs, en þar segi: „Fullur ellilífeyrir skal vera 297.972 kr. á ári og greiðist þeim einstaklingum sem hafa verið búsettir hér á landi, sbr. II. kafla, a.m.k. 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs, sbr. þó 2. mgr. Sé um skemmri tíma að ræða greiðist ellilífeyrir í hlutfalli við búsetutímann. Heimilt er þó að miða lífeyri beggja hjóna, sem bæði fá lífeyri, við búsetutíma þess sem á lengri réttindatíma.“ Með vísan til ofangreindra lagaákvæða hafi stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, tekið ákvörðun um að stefnandi skuli þola 29% skerðingu á greiðslum úr almannatryggingum (örorkulífeyri, aldurstengdri örorku og tekjutryggingu), þ.e. með vísan til þess að hún hafi verið búsett á Íslandi frá 1998. Stefnandi telji þessa túlkun stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, á ákvæðum laga nr. 100/2007 ekki standast. Í fyrsta lagi verði að skoða tilvísun 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 til þess að örorkulífeyrir greiðist eftir sömu reglum og ellilífeyrir í því ljósi að gjörólík sjónarmið búi að baki örorkulífeyri annars vegar og ellilífeyri hins vegar. Órökrétt sé að beita sömu skilyrðum t.d. varðandi búsetu fyrir ellilífeyri annars vegar og örorkulífeyri hins vegar. Lögin séu ekki skýr um það álitaefni hvort og þá hvernig beita beri búsetuskilyrði 17. gr. laga nr. 100/2007 um örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. Séu ólíkar aðstöður uppi við upphaf töku ellilífeyris annars vegar og örorkulífeyris hins vegar og því verði sömu reglu ekki beitt. Samkvæmt ákvæðum laganna sé litið á ellilífeyri sem áunnin réttindi, sem fari eftir búsetu á starfsævi (16-67 ára). Sú hugmynd að örorkulífeyrir í tilviki stefnanda séu áunnin réttindi gangi ekki upp, enda geri lögin jafnframt ráð fyrir að öryrki þurfi aðeins að búa hér á landi í sex mánuði til þess að njóta réttar til örorkulífeyris ef starfsorka hafi verið óskert þegar öryrkinn flutti hingað til lands. Sú leið sem stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, hafi farið við framkvæmd þessarar reglu sé sú að leggja saman þann tíma sem umsækjandi um örorkulífeyri hafi verið búsettur hér á landi frá 16 ára aldri til þess tíma er örorkan sé metin og árafjöldann frá því tímamarki þar til 67 ára aldri sé náð. Réttindi stefnanda séu skert um 29% á þeim grundvelli að búsetutími hennar teljist sá tími sem hún hafi búið hér fram að upphafi örorku að viðbættum árafjölda fram að 67 ára aldri. Þessi aðferð við útreikninga gangi hvorki upp samkvæmt hugmyndum um áunnin réttindi né samkvæmt eðli örorkulífeyris sem tekjutryggingar á meðan á starfs heldur﷽﷽﷽r með“ ntil að ig stjlur fyrir þessari framkvæmd.fforts will be seen as delaying tactics and could predjudicial to ourævi standi. Síðast en ekki síst þá verði þessi reikniregla ekki ráðin með nokkrum skýrum hætti af tilvitnuðum lagaákvæðum og teljist því ekki fullnægjandi lagagrundvöllur fyrir þessari framkvæmd. Sérstaklega sé vísað til þess að skerðingin leiði til alvarlegra afleiðinga og brota á grundvallarreglum. Í slíkum tilvikum verði að sjálfsögðu að gera kröfu um skýra lagaheimild. Ákvæði 1. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 mæli fyrir um að við ákvörðun búsetutíma skuli „reikna með tímann fram til 67 ára aldurs umsækjanda“. Ekki komi fram hvernig löggjafinn ætlist til að þessi tími sé „reiknaður með“ né heldur hver sé upphafspunktur þess tíma sem skuli „reikna með“. Ennfremur komi ekki skýrt fram um hvernig eigi að fara með tímann fram að upphafstíma örorku og/eða fram að upphafstíma búsetu hér á landi. Stefnandi telji að sú skerðing sem hún hafi verið beitt teljist brot gegn grundvallarreglum um jafnræði og bann við mismunun, sbr. ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála. Stefnandi telji að ákvörðun stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, um beitingu búsetuskilyrðis 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 18. gr. sömu laga feli í sér ólögmæta mismunun gagnvart henni. Einkum sé bent á eftirfarandi. Í fyrsta lagi sé stefnandi í sambærilegri stöðu og aðrir íslenskir ríkisborgarar. Ekki verði fallist á að borgarar sem beri sömu skyldur, t.d. skyldur til greiðslu skatta og annarra gjalda, njóti mismunandi réttinda. Eigi stefnandi því kröfu um að hún hljóti sömu meðferð og aðrir Íslendingar þegar komi að greiðslum frá almannatryggingakerfinu vegna örorku. Einkum skipti hér máli að samkvæmt stjórnarskrá beri íslenska ríkið sömu skyldur gagnvart stefnanda og öðrum Íslendingum til þess að tryggja öllum sem þess þurfi aðstoð og viðunandi lífsskilyrði. Í annan stað telji stefnandi að ákvæði laga nr. 100/2007 um skerðingu vegna búsetu feli í sér óbeina mismunun. Ákvæðin bitni með þungbærari hætti á stefnanda og öðrum íslenskum ríkisborgurum sem áður hafi haft annað ríkisfang, samanborið við þá sem fengið hafi íslenskt ríkisfang við fæðingu. Í þriðja lagi telji stefnandi að ekki sé unnt að réttlæta þessa óbeinu mismunun með vísan til málefnalegra sjónarmiða. Skilyrði um búsetu geti ekki talist málefnalegt með hliðsjón af þeim réttindum sem um ræði, þ.e. réttinum til aðstoðar, félagslegs öryggis og viðunandi lífsskilyrða. Mismunun í þessu máli grundvallist á uppruna og því að stefnandi tilheyri þjóðernisminnihluta, sbr. orðalag 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Sé þetta vegna þess að skerðingin bitni með þungbærari hætti á Íslendingum af erlendum uppruna. Nánar tiltekið bitni skerðingin harðast á þeim sem eigi uppruna að rekja til landa utan Evrópu, enda viðurkenni íslensk lög, svo og löggjöf Evrópusambandsins, að búseta í löndum ESB geti jafngilt búsetu á Íslandi. Jafnframt hafi Ísland gert tvíhliða samninga við tiltekin ríki um tryggingarvernd. Þegar mismunun grundvallist á þeim atriðum sem séu beinlínis nefnd í 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og sambærilegum ákvæðum stjórnarskrár og annarra mannréttindasamninga, sé almennt viðurkennt að afar mikið þurfi til að koma til þess að réttlæta mismununina. Almennt sé viðurkennt að ríkinu sé skylt að huga sérstaklega að stöðu einstaklinga sem teljist til viðkvæmra hópa (e. vulnerable groups). Hér skuli vakin athygli á umfjöllun nefndar Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi um 9. gr., sem fjalli um rétt til félagslegs öryggis. Í General Comment nefndarinnar nr. 19 frá 2007 segi að meðal lágmarksskyldna ríkisins sé „að tryggja jafnan aðgang allra að kerfi félagslegrar aðstoðar, sérstaklega hvað varðar viðkvæma hópa og jaðarhópa.“ (59. mgr). Stefnandi sé kona af erlendum uppruna, utan Evrópu sem að auki búi hún við alvarlega fötlun. Þannig tilheyri hún a.m.k. tvenns konar hópum sem teljist viðkvæmir í þessum skilningi. Hafi stefndu, Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið, mismunað stefnanda á grundvelli uppruna hennar. Stefnandi leggi áherslu á að sönnunarbyrði um að mismununin sé réttlætanleg hvíli að öllu leyti á stefndu. Stefnandi telji sig ekki njóta þeirra lágmarksréttinda sem íslenska ríkinu beri að tryggja þegnum sínum í samræmi við 76. gr. stjórnarskrár. Við túlkun 1. mgr. 76. gr. beri að líta til ákvæða mannréttindasáttmála um félagslegt öryggi, framfærslu og viðunandi lífskjör, sbr. t.d. lögskýringargögn með frumvarpi til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Því sé rétt að fjalla nánar um hvernig alþjóðlegir úrskurðaraðilar og sérfræðingar hafi skilgreint lágmarksinntak þessara réttinda samkvæmt hinum alþjóðlegu skuldbindingum. Við skoðun á því hvort stefnandi njóti lágmarksréttinda í þeirri merkingu að njóta lágmarksbótafjárhæðar verði að líta til ýmissa þátta: Löggjafinn hafi mælt fyrir um að lágmarkstekjur öryrkja í sambúð sem eigi eitt barn úr almannatryggingum skuli vera 160.260 krónur á mánuði eftir skatt, sbr. töflu stefnda,Tryggingastofnunar ríkisins, um lágmarksgreiðslur frá október 2009. Líta verði svo á að með þessu hafi löggjafinn tekið þá afstöðu að þessi fjárhæð sé lágmarksframfærsluviðmið fyrir einstakling í þessari stöðu. Því verði að telja óheimilt að skerða greiðslur til einstaklinga sem hafa engar aðrar tekjur niður fyrir þetta mark. Ofangreind lágmarksfjárhæð örorkubóta, sem innleidd hafi verið með lagabreytingum í ársbyrjun 2009, miðist við að lágmarkstekjur einstaklings sem engar tekjur hafi en öryrkulífeyri, séu 180.000 krónur á mánuði. Einhleypir fái fulla upphæðina en hvort hjóna fái um 85% af henni, þ.e. 153.500 krónur. Breytingarnar séu afrakstur vinnu sérfræðinefndar sem hafi haft það að markmiði að skilgreina lágmarksframfærslutryggingu. Í skýrslu nefndar um nýskipan almannatrygginga hafi sú afstaða verið tekin að lægstu laun á vinnumarkaði gætu ekki talist rétta viðmiðunin, enda séu fáir ef nokkrir á lægstu launum allan sinn starfsferil. Ef allt að einu sé miðað við daglaunatryggingu Alþýðusambands Íslands, sem að öllu jöfnu sé ígildi lægstu launa á vinnumarkaði, sjáist að greiðslur til stefnanda séu undir lágmarksframfærsluþörf. Daglaunatrygging Alþýðusambands Íslands hafi verið 158.500 krónur miðað við 1. janúar 2009, en samkvæmt greiðsluáætlun stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, hafi tekjur stefnanda fyrir skatta verið 123.226 krónur á sama tíma. Velferðarráðherra hafi í febrúar 2011 lagt fram skýrslu sérfræðingahóps um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi. Í skýrslunni komi fram að dæmigerð neysluviðmið fyrir einstakling á höfuðborgarsvæðinu í eigin húsnæði séu 291.932 krónur. Jafnframt komi þar fram að neysluviðmið fyrir fjölskyldu á höfuðborgarsvæðinu sem samanstandi af tveimur fullorðnum einstaklingum og einu barni hafi dæmigert neysluviðmið upp á 518.904 krónur á mánuði. Stefnandi fái um 120.000 krónur á mánuði frá stefnda,Tryggingastofnun ríkisins. Því sé ljóst að hvort sem staða stefnanda sé skoðuð út frá fjölskyldugerð hennar eða út frá stefnanda sem einstaklingi séu greiðslur til stefnanda í ósamræmi við það sem velferðarráðuneytið telji dæmigert eða hóflegt neyslustig. Neytendasamtökin hafi birt könnun á húsaleiguverði sem bendi til þess að fyrrnefnd neysluviðmið séu síst ofáætluð. Jafnvel bendi könnunin til þess að húsnæðisverð sé vanáætlað um allt að helming. Samkvæmt íslenskum lögum sé gert ráð fyrir því að lágmarks „öryggisnet“ velferðarkerfisins sé í formi fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Samkvæmt reglum Garðabæjar um fjárhagsaðstoð frá 2007 sé grunnfjárhæð fjárhagsaðstoðar 88.983 krónur á mánuði en uppreiknuð sé miðað við mars 2011 sé þessi fjárhæð 128.819 krónur. Telja verði ljóst að þessi fjárhæð nægi ekki til lágmarksframfærslu og sé auk þess í formi fjárhagsaðstoðar til þeirra sem njóti engra annarra réttinda þ.e. þeirra sem ekki eiga rétt á greiðslum úr almannatryggingakerfinu. Allt að einu bendi stefnandi á að tekjur hennar frá stefnda, Tryggingastofnun ríkisins, séu lægri en þessi grunnfjárhæð og undir öllum lágmarksmörkum. Sérstaklega sé bent á að stefnandi verði fyrir meiri kostnaði en aðrir vegna fötlunar sinnar. Sé þar bæði átt við ýmis konar sértækan kostnað, t.d. vegna læknisaðstoðar og sjúkraþjálfunar, sem og aukinn kostnað vegna daglegs lífs. Þar geti fallið undir kostnaður við samgöngur t.d. leigubíla, lyf og utanaðkomandi aðstoð. Þannig hafi stefnandi notið aðstoðar utanaðkomandi aðila við dagleg störf og greitt fyrir slíka aðstoð. Ennfremur hafi örorka stefnanda áhrif á heildarframfærslugetu fjölskyldunnar, enda falli aukið álag við umönnun stefnanda og barna á eiginmann hennar og framfærslugeta hans minnki að sama skapi. Í áliti umboðsmanns Alþingis 10. júní 2008 (4552/2005 o.fl.) hafi umboðsmaður óskað eftir svörum stjórnvalda um það hvernig grunnfjárhæð ellilífeyris hafi verið ákvörðuð en svör ráðuneytisins hafi aðeins verið þau að síðustu áratugi hafi verið leitast við að grunntryggingar ellilífeyrisþega væru ekki fjarri lágmarkslaunum. Umboðsmaður hafi hins vegar ekki framkvæmt efnislegt mat á því hvort lágmarksréttindum væri náð, enda endurskoðun almannatryggingalöggjafarinnar yfirstandandi. Stefnandi bendi á að niðurstöður nefndar um nýskipan almannatrygginga sem nú liggja fyrir hafi verið innleiddar og að stefnandi fái ekki greidda hina skilgreindu lágmarsframfærslutryggingu. Við mat á lágmarksinntaki félagslegrar aðstoðar verði að taka mið af því að tryggð sé framfærsla sem nægi til viðunandi lífsafkomu sbr. einkum 11. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Skýrslan Fátækt og félagslegar aðstæður öryrkja hafi verið unnin í tilefni af Evrópuári gegn fátækt og félagslegri einangrun. Skýrslan útlisti tillögur og ábendingar s.s. hækkun örorkubóta „þannig að öryrkjar geti lifað mannsæmandi lífi og átt fyrir brýnustu nauðsynjum fyrir sig og börn sín“. Bent sé á að taka þurfi tillit til þess aukakostnaðar sem því fylgir oft að vera öryrki, en talið sé að öryrkjar þurfi að hafa 15-30% hærri tekjur til að njóta sömu lífskjara og aðrir. Stefnandi telji að skerðingarreglurnar brjóti í bága við 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár vegna þess að það fyrirkomulag sem ríkið hafi innleitt sé ekki í samræmi við meðalhófsreglu, brjóti gegn jafnræðisreglu og séu ekki í samræmi við skyldur ríkisins til þess að grípa til ráðstafana og beita öllum tiltækum ráðum (e. take steps to the maximum of available resources) til þess að tryggja bestu mögulegu lífsskilyrði stefnanda, sbr. orðalag 2., 9. og 11. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Þannig sé lögð á það áhersla af hálfu stefnanda að skyldur ríkisins samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála takmarkist ekki við að uppfylla lágmarksréttindi heldur beri ríkinu að beita öllum tiltækum ráðum og fjármunum til þess að tryggja framþróun réttinda og bestu lífskjör sem möguleg séu, sbr. 1. mgr. 2. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Sérstaklega sé vakin athygli á skyldu ríkja til þess að gæta meðalhófs, m.a. til þess að velja vægasta úrræðið sem að gagni komi og skyldu til sérstakrar verndar viðkvæmra hópa. Stefnandi telji að réttur hennar til örorkulífeyris njóti verndar sem eignarréttindi og að þau eignarréttindi séu skert með ólöglegum hætti, sbr. 72. gr. stjórnarskrár og 1. gr. fyrsta samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi tekið skýra afstöðu til þess að réttur til bóta úr almannatrygginum, einnig þegar um sé að ræða svokallaðar „non-contributory“ bætur sem eru fjármagnaðar með almennri skattheimtu, njóti verndar eignarréttarákvæðis sáttmálans. Þessi réttindi stefnanda séu skert vegna búsetuskilyrðis. Þar með sé ljóst að um sé að ræða takmörkun á virkum eignarréttindum. Stefnandi telji að þessi takmörkun verði ekki réttlætt þar sem hún eigi sér ekki næga stoð í lögum, standist ekki þá meðalhófsreglu sem felist í eignarréttarákvæðum stjóarnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu og ennfremur vegna þess að skerðingin brjóti gegn jafnræðisreglu. Stefnandi telji að sú skerðing sem beitt sé af hálfu stjórnvalda gagnvart henni sé andstæð meðalhófsreglu. Stefnandi telji að slík meðalhófsregla felist í mannréttindaákvæðum stjórnarskrár og eigi ætíð að koma til skoðunar þegar metið sé hvort takmarkanir á mannréttindum fái staðist. Stefnandi telji að meðalhófsreglan eigi við um i) hvort mismunun verði réttlætt á grundvelli málaefnalegra sjónarmiða; ii) hvort skerðingar á rétti til aðstoðar skv. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár teljist heimilar; og iii) hvort takmarkanir á eignarréttindum teljist heimilar. Í ljósi meðalhófsreglunnar telji stefnandi að eigi sé fyrir hendi fullnægjandi lagagrundvöllur fyrir skerðingu örorkulífeyris hennar með þeim hætti sem gert hafi verið, enda verði að gera kröfu til þess að réttindaskerðingar komi fram með skýrum hætti í settum lögum. Þau óskýru lagaákvæði og sú stjórnsýsluframkvæmd sem hér sé til umfjöllunar uppfylli ekki þetta skilyrði. Fyrst beri að hafa í huga að markmið almannatrygginga sé fyrst og fremst að uppfylla skyldur ríkisins samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár og 65. gr. stjórnarskrár um rétt til aðstoðar m.a. vegna sjúkleika og örorku. Hins vegar þurfi að athuga nánar hvert sé markmið búsetuskilyrðisins sem reyni á í málinu. Afar takmarkaðar upplýsingar liggi fyrir í lögskýringargögnum um markmið ákvæðis 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007 um skerðingu á ellilífeyri í samræmi við hlutfallslega búsetu hér á landi, svo og um ákvæði 18. gr. þar sem fram komi að búsetuskilyrðið eigi einnig við um örorkulífeyri. Hugsanlega megi ganga út frá því að ákvæðinu sé ætlað að koma í veg fyrir að útlendingar flytjist hingað í þeim tilgangi að öðlast full réttindi úr almannatryggingakerfinu. Ef svo sé, þá telji stefnandi að skerðingin sem stefnandi hefur orðið fyrir sé ekki til þess fallin að ná þessu markmiði, enda hafi stefnandi orðið fyrir örorku eftir komuna til landsins. Þessu markmiði hljóti frekar að vera náð með þeim áskilnaði 1. mgr. 18. gr. að umsækjandi um örorkulífeyri þurfi að hafa verið búsettur á Íslandi í a.m.k. sex mánuði þegar starfsorka hans var óskert er hann tók hér búsetu. Annað hugsanlegt markmið skerðingarinnar sé að koma í veg fyrir að lífeyrisþegar fái ofgreitt, þar sem þeir kunni að njóta réttinda annars staðar. Þetta sé sú skýring sem stefnandi hafi fengið frá stjórnvöldum. Hér sé vakin athygli á 3. mgr. 58. gr. laga nr. 100/2007 þar sem fram komi að með reglugerð megi ákveða að frá bótum sem bótaþegi eigi rétt á hér á landi dragist bætur sem hann fái samkvæmt erlendri löggjöf fyrir sama tímabil, sjá einnig 22. gr. reglugerðar nr. 463/1999. Þannig fái ekki staðist að beita skerðingu vegna hlutfallslegrar búsetu hér á landi í þessu markmiði, enda sé markmiðinu náð með öðru og vægara móti. Velta megi fyrir sér hvort markmið með skerðingu bóta vegna hlutfallslegrar búsetu hér á landi sé einfaldlega það að takmarka útgjöld ríkisins vegna örorkubóta. Ef svo sé þá verði a.m.k. að gera kröfu um að skerðingin byggi á málefnalegum sjónarmiðum og sé nauðsynleg og ennfremur að lágmarksréttindi njóti verndar. Þá sé mögulegt að markmiðið sé að koma í veg fyrir að einstaklingar sem hafi búið hér á landi í skemmri tíma, og því lagt minna til samfélagsins í formi vinnuframlags, skatta o.s.frv., geti notið fullra réttinda í almannatryggingakerfinu. Stefnandi fallist ekki á að þetta sé lögmætt markmið. Stefnandi beri sömu skyldur og aðrir Íslendingar og því standist ekki að hún njóti lakari réttinda. Almannatryggingakerfið byggi ekki á framlagi heldur rétti til framfærslu. Óútskýrt sé hvers vegna örorkulífeyrir sé skertur með þessum hætti, en hvers vegna aðrir þættir velferðarkerfisins (t.d. menntun, læknisþjónusta o.s.frv.) og raunar önnur þjónusta ríkisins skerðist ekki með sama hætti. Þetta markmið geti ekki átt við þar sem stefnandi varð fyrir örorku hér á landi vegna sjúkdóms og hafði því ekkert val í þessum efnum. Skilyrðinu um hlutfallslega búsetu sé beitt algerlega óháð vinnuframlagi einstaklings á þeim tíma sem hann sé búsettur á Íslandi. Stefnandi telji að á ríkinu hvíli sönnunarbyrði um að það úrræði sem beitt sé til skerðingar sé vægasta úrræðið sem komi að gagni til þess að ná lögmætu markmiði sem að er stefnt. Núverandi skerðingarreglu sé beitt algerlega fortakslaust, þannig að hún eigi við hvort sem lífeyrisþegar eigi réttindi í öðrum löndum eða ekki. Þetta telji stefnandi ekki standast og telji að reglan eigi að vera vægari, þannig að búsetuskilyrðið taki mið af raunverulegum réttindum lífeyrisþegans. Þannig verði að tryggja öllum, sérstaklega þeim sem ekki eigi réttindi annars staðar, a.m.k. lágmarksframfærslu. Stefnandi telji að ef skerða eigi lífeyrisréttindi m.t.t. hlutfallslegrar búsetu verði lögin að tryggja að slík skerðing sé aldrei umfram tiltekið hlutfall, þannig að öllum sé tryggð lágmarksframfærsla, einkum ef lífeyrisþeginn á ekki réttindi samkvæmt erlendum lögum. Stefnandi bendi á að í almannatryggingalöggjöf sumra Norðurlandanna hafi verið farin leið til að draga úr þeim áhrifum sem skerðing vegna hlutfallslegrar búsetu geti haft. Stefnandi telji að skerðingin geti ekki talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi þar sem réttindi stefnanda séu skert niður fyrir lágmarksréttindi, m.a. samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Þau atriði sem skerðingin byggi á teljist ómálefnaleg, skerðingin feli í sér mismunun og að afleiðingarnar gagnvart stefnanda séu svo alvarlegar að hún teljist bera óhæfilega þungar byrðar. Sérstaklega sé byggt á því að skerðingin byggi á búsetu og uppruna, sem teljist almennt ómálefnalegt sjónarmið, sbr. t.d. orðalag 65. gr. stjóarnarskrár. Meðalhófsmat gagnvart slíkum ástæðum réttindaskerðingar sé sérstaklega strangt samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar og mannréttindadómstóls Evrópu. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007 sé heimilt að líta framhjá því að lífeyrisþegi uppfylli ekki skilyrðið um 40 ára búsetu en þess í stað að miða eigi bótarétt hans við búsetu maka. Maki stefnanda njóti greiðslna á svokölluðum makabótum frá Tryggingastofnun. Samkvæmt úrskurði úrskurðarnefndar almannatrygginga 12. febrúar 2009 teljist slíkar bætur ekki veita heimild til þess að miða réttindi stefnanda við réttindatíma maka. Stefnandi telji að túlka verði umrætt ákvæði 1. mgr. 17. gr. þannig að makabætur þær sem eiginmaður stefnanda fái greiddar teljist „lífeyrir“ í skilningi ákvæðisins. Aðeins með þeim hætti sé komið í veg fyrir þær ólöglegu afleiðingar sem skilyrði um 40 ára búsetu hafi að óbreyttu í för með sér fyrir stefnanda. Samkvæmt staðfestingu Þjóðskrár hafi eiginmaður stefnanda átt lögheimili á Íslandi frá 1959. Málatilbúnaður stefnanda lúti einnig að því að dóttir hennar, sem sé lögum samkvæmt á framfæri stefnanda og eiginmanns hennar, verði fyrir réttindaskerðingu vegna ákvarðana stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins. Dóttir stefnanda sé fædd árið 1999. Réttindi barna séu vernduð með margvíslegum hætti í almennri löggjöf, í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Foreldrar beri sameiginlega framfærsluskyldu gagnvart börnum sínum á grundvelli barnalaga og líta megi á þessa framfærslu bæði sem rétt og skyldu, sbr. t.d. Hrd. 2000:4480. Dóttir stefnanda búi við skert réttindi, þar sem möguleikar stefnanda til þess að sinna framfærsluskyldu sinni séu skertir með þeim hætti sem hér hafi verið til umfjöllunar. Þessi mismunun gagnvart dóttur stefnanda byggi á uppruna, þ.e. þeirri staðreynd að stefnandi sé af erlendu bergi brotin. Ekki verði um það deilt að dóttir stefnanda, sem sé fædd hér á landi og hafi búið hér allt sitt líf, skuli njóta fullra réttinda á við alla aðra Íslendinga sem þannig hátti um. Slíkt sé ekki fyrir hendi, enda ráðist lífskjör dóttur stefnanda af framfærslugetu foreldra hennar. Ríkinu sé skylt að tryggja dóttur stefnanda viðunandi lífskjör, sbr. t.d. 11. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár en þessa skyldu hafi ríkið ekki axlað vegna ólögmætrar framkvæmdar Tryggingastofnunar. Stefnandi styður aðalkröfu sína við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, VII. kafla, einkum 76. gr., 72. gr., 71. gr. og 65. gr.; lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr 62/1994, einkum 8. gr., 14. gr., 26. gr. og 1. gr. fyrsta samningsviðauka; stjórnsýslulaga nr. 37/1993; Samnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi; samnings Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og er sérstaklega vísað til 12. og 13. gr. Félagsmálasáttmála Evrópu frá 1961 og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Jafnframt er vísas til samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, einkum 1. mgr. 5. gr. Þá vísar stefnandi til laga um almannatryggingar nr. 100/2007, einkum 17. og 18. gr. ásamt 58. gr. Stefnandi byggir varakröfu sína á 2 .mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað er studd við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfur um virðisaukaskatt eru byggðar á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili og ber honum því nauðsyn að tekið sé tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. III. Stefndi kveðst í upphafi árétta að lífeyristryggingakerfi íslenska ríkisins, almannatryggingakerfið, byggist á búsetu. Lög um almannatryggingar nr. 100/2007, með síðari breytingum, taki til einstaklinga sem búsettir séu hér á landi og sé búsetan grunnskilyrði tryggingaverndar. Réttur til lífeyris ávinnist því við búsetuna í skilningi lögheimilislaga. Þetta komi skýrt fram í II. kafla laganna, ,,Tryggðir samkvæmt lögunum”. Í 12. gr. komi fram að sá sem búsettur sé hér á landi teljist tryggður nema annað leiði af milliríkjasamningum. Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, eftir atvikum Sjúkratryggingar Íslands, ákvarði hvort einstaklingur teljist tryggður hér á landi. Ekki sé gerð krafa um íslenskan ríkisborgararétt sem forsendu bótaréttar og íslenskir ríkisborgarar njóti því ekki betri réttar en erlendir ríkisborgarar og hafi það verið þannig frá árinu 1971 þegar krafa um íslenskan ríkisborgararétt hafi verið felld brott og áhersla lögð á að bótaréttur yrði í staðinn bundinn við hlutfallslegan réttindatíma eftir lögheimilistíma á Íslandi. Sú grundvallarforsenda sem byggt sé á í öllum málatilbúnaði stefnanda um mismunum á grundvelli ríkisfangs eða þjóðernisuppruna sé þannig ekki á rökum reist og sé beinlínis röng, sbr. 17. og 18. gr. laganna. Tekið skuli fram að í 2. mgr. 17. gr. og 5. mgr. 18. gr. sé kveðið á um skerðingu ákvarðaðs lífeyris vegna tekna skv. 2. og 3. mgr. 16. gr. laganna. Stefnandi haldi því fram að ákvæði laga nr. 100/2007 séu ekki skýr um það, hvort og þá hvernig, beita beri búsetuskilyrði 17. gr. laganna um örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laganna og haldi því fram að túlkun stefnda, Tryggingarstofnunar ríkisins, á þeim ákvæðum fái ekki staðist. Á þetta verði ekki fallist. Skýrt komi fram í 4. mgr. 18. gr. að örorkulífeyrir skuli greiðast efir sömu reglum og ellilífeyrir og sé sérstaklega vísað til 1. mgr. 17. gr. hvað varði ákvörðun búsetutíma. Í þeirri grein sé fjallað um réttindaávinnslu miðað við búsetutíma á Íslandi og þar komi fram að sé um skemmri tíma að ræða en 40 almanaksár skuli greiða lífeyri í hlutfalli við búsetutíma. Gagngert sé tekið fram í 2. ml. 4. mgr. 18. gr. að við ákvörðun búsetutíma, sbr. 1. mgr. 17. gr., skuli reikna með tímann fram til 67 ára aldurs. Með sérreglunni um útreikning örorkulífeyris í 4. mgr. 18. gr. varðandi búsetutíma geri löggjafinn því ráð fyrir því, að sá sem hafi verið hér búsettur og sæki um örorkulífeyri verði áfram búsettur hér í landinu fram að 67 ára aldri er greiðsla ellilífeyris hefjist og því skuli greiðslur örorkulífeyris reiknast á grundvelli ætlaðra tryggingatímabila fram í tímann og þannig sé um sérstaklega ívilnandi ákvæði að ræða. Réttindi samkvæmt lögum nr. 100/2007 séu þannig ekki skert eins og gengið sé út frá í kröfugerð og málatilbúnaði stefnanda, heldur hafi réttindaávinnsla stefnanda hér á landi hafist við flutning hennar hingað til lands. Á þeim tíma hafi hún verið 38 ára gömul og því ekki náð að ávinna sér fullan rétt með 40 ára búsetu, þrátt fyrir þá ívilnandi reglu, að reiknað sé með ætluðum ólifuðum búsetutímabilum hér á landi til 67 ára aldurs. Því sé ekki um að ræða ,,skerðingu“ á réttindum stefnanda heldur hafi hún áunnið sér réttindi í hlutfalli við réttindaávinnslutíma, búsetutíma, hér á landi samkvæmt íslenskum lögum. Stefnandi hafi fengið greiddan hlutfallslegan örorkulífeyri allt frá árinu 2002 og fengið við ákvörðun greiðslunnar meðreiknuð ætluð framtíðar búsetutímabil hér á landi til 67 ára aldurs. Stefnandi reiknist með 71,45% af fullum lífeyri, tekjutryggingu og aldurstengdri örorkuuppbót sem reiknist þannig: 67 ár – 38 ár = 29 ár / 40 ár = 71,45% og hafi fengið greiðslur í samræmi við það hlutfall. Ákvörðun greiðsluhlutfalls til stefnanda sé þannig í fullu samræmi við réttindaávinnslu hennar eins og henni beri að ákvarða samkvæmt 4. mgr. 18. gr. sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007 og eigi sér skýra stoð í lögum. Lögmaður stefnanda haldi því einnig fram að órökrétt sé að beita sömu skilyrðum t.d. varðandi búsetu fyrir ellilífeyri annars vegar og örorkulífeyri hins vegar þar sem um ólíka bótaflokka sé að ræða og ekki standist að miða við framreiknaða réttindaávinnslu vegna örorku. Rétt sé að örorka og elli séu ólíkar ástæður fyrir þörf á lífeyri. En þótt um ólíka bótaflokka sé að ræða hafi löggjafinn engu að síður ákveðið að báðir bótaflokkar miði við það að svo til fulls lífeyrisréttar geti stofnast, þurfi 40 ára búseta hér á landi að koma til frá 16 eða 18 ára aldri. Liggi til þess þau rök að almannatryggingakerfið í heild sinni byggi á réttindum sem menn vinna sér inn vegna búsetu með lögheimili hér á landi og hafi búsetan verið grundvöllur réttinda frá því fyrstu almannatryggingalög voru sett hér á landi. Þá sé vandséð að réttur stefnanda gæti verið betri ef litið yrði framhjá ætlaðri framtíðarréttindaávinnslu. Í því tilviki stæði eingöngu eftir lögum samkvæmt raunverulegt búsetutímabil sem í tilviki stefnanda hafi aðeins verið 20 mánuðir áður en hún veiktist eða innan við 2/40 sem yrði þá að miða við samkvæmt lögunum. Fái augljóslega ekki staðist að í því tilviki gæti að lögum stofnast til fulls réttar eins og staðhæft sé í stefnu og sé ekki einu sinni leitast við að færa lagaleg rök fyrir því í stefnu. Stefndu vísi á bug staðhæfingum stefnanda um að beiting búsetuskilyrðis teljist brot gegn grundvallarreglum um jafnræði og bann við mismunun, samanber ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála og feli í sér ólögmæta mismunun gagnvart henni sem eigi uppruna að rekja utan Evrópu samanborið við þá sem fengið hafa íslenskan ríkisborgararétt við fæðingu eða eiga uppruna sinn í Evrópu, eða að brotið sé gegn meðalhófsreglu. Almannatryggingakerfið byggi á því að réttur til lífeyris ávinnist hlutfallslega við búsetu með lögheimili hér á landi og njóti því íslenskir ríkisborgarar ekki betri réttar við útreikning réttar en erlendir ríkisborgarar og búseta innan eða utan Evrópu breyti þar heldur engu um. Stefnandi haldi því fram í stefnu að íslensk lög og löggjöf Evrópusambandsins viðurkenni að búseta í löndum Evrópusambandsins geti jafngilt búsetu á Íslandi og skapi samningar Íslands um jafngildi búsetu enn frekari aðstöðumun milli stefnanda og annarra þar sem íslenska ríkið viðurkenni einungis búsetu stefnanda á Íslandi sem réttindatímabil. Þessum sjónarmiðum vísi stefndu eindregið á bug. Engri mismunun af þessu tagi eða broti gegn meðalhófsreglu sé til að dreifa og sé það misskilningur að í íslenskum lögum sbr. 68. gr. laga nr. 100/2007 eða milliríkjasamningum felist að búseta erlendis geti skoðast sem búseta á Íslandi við ákvörðun réttindaávinnslutímabils samkvæmt 1. mgr. 17. gr. og 4. mgr. 18. gr. laganna. Eingöngu búseta á Íslandi reiknist sem réttindatímabil við útreikning réttar og bóta samkvæmt lögunum og séu engin frávik gerð frá þeirri reglu. Ríkisfang, þjóðernisuppruni eða önnur atriði hafi því enga þýðingu í því sambandi. Þar sem sjálfstæður bótaréttur ávinnist ekki að íslenskum lögum, fyrr en eftir þriggja ára búsetu hér á landi, eða eftir 6 mánuði sbr. a. lið 1. mgr. 18. gr., geti hins vegar reynt á ákvæði milliríkjasamninga um nýtingu áunninna trygginga,- starfs,- eða búsetutímabila erlendis, til þess að fullnægja því skilyrði um stofnun réttar. Ákvörðun áunnins réttar og fjárhæð íslensku almannatryggingabótanna sé eftir sem áður eingöngu reiknuð á grundvelli búsetutímabils á Íslandi, svo sem fram komi í bréfi velferðarráðuneytisins sem sé á meðal gagna málsins, en bætur á grundvelli áunnins réttar erlendis greiðist frá því ríki þar sem rétturinn hafi stofnast. Ekki sé heldur unnt að fallast á að um samanburðarhæf tilvik geti verið að ræða þegar um gagnkvæma milliríkjasamninga sé að ræða. Þá fáist heldur ekki séð að tilvist eða skortur á milliríkjasamningi geti haft þýðingu í máli þessu. Stefnandi hafi þannig haft óskerta starfsorku er hún tók hér búsetu og hafi því uppfyllt 6 mánaða skilyrði um búsetu til þess að hafa áunnið sér rétt til örorkulífeyris áður en til örorku hafi komið. Aldrei hafi þannig getað reynt á hugsanlega milliríkjasamninga til að fullnægja skilyrðum um þriggja ára eða sex mánaða biðtíma fyrir stofnun þess réttar. Þá sé heldur ekki um það að ræða samkvæmt íslenskum lögum eða milliríkjasamningum að við búsetutímabil á Íslandi við útreikning réttar, geti bæst við búseta erlendis fyrir þann tíma, þannig að greiddar séu út úr íslenska almannatryggingakerfinu bætur vegna réttindaávinnslu erlendis. Þá sé því eindregið vísað á bug að stefnandi eigi rétt á bótum úr íslenska almannatryggingakerfinu óháð búsetu. Ríkjum sé í sjálfsvald sett hvernig þau skipuleggi, byggi upp og fjármagni velferðarkerfi sín og ráðist fyrirkomulag í hverju ríki um sig m.a. af sögulegum og efnahagslegum ástæðum. Ísland, eins og önnur Norðurlönd, byggi á búsetu sem meginreglu þegar komi að tryggingavernd og veitingu almannatryggingaréttinda. Hlutfallsleg réttindaávinnsla eins og byggt sé á í lögum nr. 100/2007, og þar af leiðandi hlutfallslegur eða pro rata útreikningur lífeyrisgreiðslu, geri ráð fyrir því að á þeim ævi- og starfstímabilum sem liðið hafa í öðrum ríkjum hafi viðkomandi áunnið sér réttindi með búsetu og/eða iðgjaldagreiðslum í samræmi við fyrirkomulag og löggjöf viðkomandi ríkis og eigi þar rétt. Ekki sé í gildi milliríkjasamningur milli Íslands og Bandaríkjanna. Hins vegar hafi ríkin gert með sér samkomulag sem staðfest hafi verið með nótuskiptum árið 1980 um að greiða ríkisborgurum ríkjanna lífeyrisbætur almannatrygginga þrátt fyrir flutning búsetu milli ríkjanna. Nokkrar alríkisáætlanir í Bandaríkjunum veiti stuðning við örorku, þar af séu The Social Security and Supplemental Security Income disability programs stærst. The Social Security Administration hafi með höndum umsýslu þeirra. Auk þess séu þar til staðar margs konar valfrjálsar tryggingar og tryggingaréttindi á grundvelli starfs. Stefnandi hafi búið fyrstu 38 æviárin annars staðar en á Íslandi. Hún hafi m.a. búið í Bandaríkjunum þar sem hún var við nám og störf um 21 árs skeið frá 17 ára aldri. Ekki liggi fyrir upplýsingar um trygginganúmer (e. socialsecurity number) stefnanda í Bandaríkjunum þar sem hún bjó, stundaði nám og starfaði frá 17 ára aldri í um 21 ár, þar til hún flutti til Íslands 38 ára að aldri og hafi stefnandi ekki upplýst um trygginganúmer sitt þar. Hafi hún væntanlega unnið sér inn rétt þar. Stefnandi staðhæfi án nokkurra gagna að hún eigi engan rétt í öðrum ríkjum. Þessu mótmæli stefndu og sé skorað á stefnanda að leggja fram upplýsingar um tryggingarnúmer sitt og gögn um þau réttindi er hún kann að hafa átt þar og um mögulega fullnustu þeirra. Það að stefnandi hafi unnið eða búið í ríki sem annaðhvort hafi ekki lögbundið eða skyldubundið almannatryggingakerfi, eða þar sem eingöngu sé um einkatryggingafyrirkomulag að ræða, og velferð og framfærsla íbúa þar ekki tryggð á sama hátt eða á sama stigi/velferðarstigi og hér á landi geti ekki leitt til þess að stefnandi eigi aukna kröfu á hendur íslenska ríkinu eða áhættan af því falli á íslenska ríkið. Ætlaðri kröfugerð á því byggðu ætti því að réttu lagi að beina að því ríki en verði ekki beint að íslenska ríkinu. Ríkisborgararéttur, uppruni eða þjóðerni séu ekki þættir sem skipti máli við ákvörðun réttinda samkvæmt lögum nr. 100/2007 og fái ekki staðist að stefnanda sé mismunað vegna þjóðernisuppruna eða sem fatlaðri manneskju. Erlendir ríkisborgarar jafnt sem íslenskir ríkisborgarar sem flytja til landsins ávinni sér lífeyrisréttindi á nákvæmlega sama hátt. Ekki verði því á það fallist að mismunun sé til staðar og því þurfi ekki að færa fram ,,réttlætingu“ ætlaðrar mismunar. Staðhæfingum stefnanda um að brotið sé gegn rétti hennar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar til aðstoðar, félagslegs öryggis og viðunandi lífskjara sé hafnað. Í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár sé mælt fyrir um skyldur löggjafans í ákveðnum efnum en setji honum ekki skorður. Samkvæmt greininni sé það skilyrði fyrir aðstoð að þörf sé aðstoðar og sé aðstoð ekki bundin við það að vera í formi fjárgreiðslna. Krafa um jafnræði hindri ekki löggjafann í að setja nánari skilyrði um hverjir njóti réttar samkvæmt 1. mgr. 76. gr., s.s. reglur um lögheimili og lágmarksdvöl manna hér á landi til að þeir öðlist rétt. Ákveðnu kerfi hafi verið komið á hér á landi með lögum, í þeim tilgangi að tryggja þeim sem þess þurfi rétt til aðstoðar í þessum tilvikum. Öllum einstaklingum á vinnumarkaði hér á landi sé þannig skylt að greiða iðgjald til lífeyrissjóðs, sbr. lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða með síðari breytingum. Lífeyrissjóðakerfið sé fjármagnað með iðgjöldum sjóðfélaga og vinnuveitenda og greiði lífeyrissjóðirnir sjóðfélögum elli- og örorkulífeyri og einnig séu greiddar bætur til eftirlifenda. Réttur sjóðfélaga fari eftir tímalengd aðila og inngreiddum iðgjöldum. Þá sé valfrjálst að greiða í séreignasparnað, séreignalífeyri, og greiði atvinnurekandi þá mótframlag. Lífeyristryggingakerfi íslenska ríkisins, almannatryggingakerfið, sbr. lög nr. 100/2007, sé einnig skyldubundið og lögbundið. Það taki til allra sem búsettir séu á Íslandi. Rétturinn ávinnist við búsetu og veiti 40 ára búseta fullan rétt en sé um skemmri tíma að ræða greiðist lífeyrir í hlutfalli, eða pro rata, við búsetutímann. Ekki sé gerð krafa um vinnu og ekki sé krafist sérstakrar skráningar, umsóknar eða greiðslu iðgjalds til þess að opna rétt og/eða ávinna sér réttindi. Um sjúkratryggingar almannatrygginga gildi lög nr. 112/2008 um sjúkratryggingar og séu allir sem búið hafa hér á landi í 6 mánuði (biðtími) sjúkratryggðir. Kostnaður vegna lífeyristrygginga almannatrygginga greiðist úr ríkissjóði, m.a. af tekjum ríkissjóðs af tryggingagjaldi, sbr. lög nr. 113/1990. Um sé að ræða tryggingagjald sem launagreiðendur inni af hendi af öllum greiddum vinnulaunum. Tryggingagjaldið standi undir stórum hluta af árlegum útgjöldum ríkisins vegna lífeyristrygginga (elli- og örorkulífeyris) almannatrygginga. Fjárhæð lífeyris almannatrygginga sé föst fjárhæð, óháð fyrri tekjum lífeyrisþega og ákveðin með lögum. Fjárhæðin sé endurskoðuð árlega í tengslum við fjárlög og/eða breytt með reglugerð sem velferðarráðherra setji. Lífeyrisgreiðslur hvers lífeyrisþega lækki eftir ákveðnum reglum hafi viðkomandi jafnframt samhliða aðrar tekjur, s.s. frá lífeyrissjóði, atvinnu eða fjármagni. Mánaðarleg lífeyrisgreiðsla til lífeyrisþega geti því verið mismunandi eftir einstaklingsbundnum aðstæðum. Almannatryggingakerfinu sé því fyrst og fremst ætlað að bæta við þær tekjur sem viðkomandi hafi þegar sér til framfærslu s.s. vegna launa, lífeyrisgreiðslna eða fjármagns og til að varna fátækt, en þó sé um að ræða áunnin réttindi sem stofnist á grundvelli búsetu einvörðungu og sem m.a. greiðist áfram þrátt fyrir brottflutning til annarra landa, að því tilskyldu að gagnkvæmur milliríkjasamningur sé í gildi við viðkomandi land sem taki til bótaflokksins og tilviksins. Til viðbótar lífeyri almannatrygginga sé heimilt samkvæmt lögum nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, að greiða lífeyrisþegum uppbætur til viðbótar við lífeyrisgreiðslur vegna sérstakra aðstæðna eða kostnaðar. Hér sé um að ræða heimild sem háð sé mati hverju sinni og geti bætur úr bótaflokkum sem kveðið sé á um í þeim lögum ekki greiðst áfram við brottflutning úr landi. Í lögum um tekjuskatt nr. 90/2003 sé í A. lið 68 gr. kveðið á um greiðslu tekjutengdra barnabóta til framfærenda barns og í B. lið 68. gr. um greiðslu tekjutengdra vaxtabóta vegna kaupa eða byggingar á íbúðarhúsnæði til eigin nota. Þá sé í lögum nr. 138/1997 kveðið á um húsaleigubætur til að lækka húsnæðiskostnað tekjulágra leigjenda og draga úr aðstöðumun á húsnæðismarkaðnum. Þá sé það hlutverk sveitarfélaganna, sbr. lög nr. 40/1991, um félagsþjónustu sveitarfélaga, að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi íbúa á grundvelli samhjálpar en skylt sé hverjum einstaklingi að framfæra sjálfan sig, maka sinn og börn yngri en 18 ára. Nauðsynlegt sé að leiðrétta það sem haldið sé fram í stefnu, um að aðstoð sveitarfélaga sé eingöngu veitt þeim sem ekki eigi rétt úr almannatryggingum. Þetta sé ekki rétt. Það sé hlutverk sveitarfélaganna að veita íbúum fjárhagsaðstoð, geti þeir ekki framfleytt sér og fjölskyldu sinni, sbr. 12. gr., 20. gr. og 42. gr. laga nr. 40/1991 auk annarrar aðstoðar og þjónustu sem veita skuli samkvæmt þeim lögum. Almannatryggingakerfi ríkisins samkvæmt lögum nr. 100/2007 sé þannig aðeins eitt af þeim kerfum sem saman myndi íslenska velferðarkerfið ásamt t.d. fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna. Öllum fullyrðingum um að stefndu,Tryggingastofnun ríkisins eða íslenska ríkið, hafi ekki gætt mannréttinda, brotið sé gegn stjórnarskránni eða stefnanda ekki veitt lágmarksréttindi sé vísað á bug. Reglur um að bótaréttur almannatrygginga ávinnist við búsetu séu fullkomlega málefnalegar og feli ekki í sér neina ólögmæta mismunun. Íslensk lög gildi hér á landi og um íbúa landsins. Stefnanda sé tryggður réttur til lífeyris hlutfallslega miðað við búsetu. Flutningur fólks á milli landa sé val viðkomandi með tilheyrandi áhættu sem viðkomandi hljóti sjálfur að bera ábyrgð á. Stefndu árétti að hvergi séu ákvæði í lögum nr. 100/2007 um að bótafjárhæðir skuli miðast við framfærslukostnað, hvorki almennan í landinu samkvæmt tölulegum upplýsingum/hagtölum né framfærslukostnað viðkomandi einstaklings. Vakin sé athygli á að almannatryggingar og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð séu ekki eina úrræðið til framfærslu hér á landi heldur séu ákvæði um framfærsluskyldu sveitarfélaga sem eðlilegt væri að leita til. Bótaþegum séu greiddar þær bætur sem þeim beri lögum samkvæmt. Ef þær dugi ekki sannanlega til framfærslu, sé það hlutaðeigandi sveitarfélags að meta fjárþörf og veita frekari aðstoð sé þess talin þörf. Stefndu fá ekki séð að lög mæli fyrir um að bótagreiðslur til öryrkja eigi að hækka ef húsaleiguverð teljist hugsanlega vanáætlað af yfirvöldum. Minnt sé á að kveðið sé á um greiðslu húsaleigubóta frá sveitarfélögum í lögum nr. 138/1997. Stefndu bendi á að við úthlutun úr almannatryggingakerfinu sé farið eftir gildandi lögum á hverjum tíma við ákvörðun og útreikning bóta en ekki eftir hugmyndum nefnda eða þeim niðurstöðum sem lesa megi úr skýrslum stjórnvalda, sbr. umfjöllun stefnanda til skýrslunnar „Fátækt og félagslegar aðstæður öryrkja“, sem í reynd séu drög sem Háskóli Íslands hafi gefið út. Stefndu fá ekki séð að aðstoð sveitarfélaga takmarkist við þá sem engra réttinda njóta hjá Tryggingastofnun, sbr. umfjöllun stefnanda um reglur Garðabæjar um fjárhagsaðstoð þar sem stefnandi eigi lögheimili. Stefndu telja rétt að hafa í huga að stefnandi hafi fjármagnstekjur auk örorkulífeyris, aldurstengdrar örorkuuppbótar, tekjutryggingar og barnalífeyris á grundvelli laga nr. 100/2007. Stefnandi og fjölskylda hennar séu sjúkratryggð samkvæmt lögum nr. 112/2008. Ennfremur njóti stefnandi bensínstyrks og sérstakrar uppbótar til framfærslu samkvæmt lögum nr. 99/2007 og sé einnig heimilt samkvæmt þeim lögum að endurgreiða kostnað vegna læknismeðferðar og lyfja. Þá fái maki stefnanda greiddar makabætur á grundvelli þeirra laga. Þá skuli minnt á ákvæði tekjuskattslaga um greiðslur barnabóta og laga nr. 41/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga sem kveði á um skyldu sveitarfélaga til að veita fjárhagsaðstoð og margvíslega þjónustu og aðstoð. Stefnandi hafi fengið vegna örorku greitt 71,45% af fullri fjárhæð lífeyristrygginga innan hins íslenska opinbera almannatryggingakerfis eftir einungis 20 mánaða búsetu hér á landi þar sem veitt séu réttindi á grundvelli raunverulegrar búsetu og ætlaðra tryggingatímabila fram í tímann. Fari því fjarri lagi að stefnandi hafi ekki notið lágmarksréttinda, eða að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu, meðalhófsreglu, rétti til aðstoðar, félagslegs öryggis og viðunandi lífskjara eða að íslenska ríkið hafi ekki uppfyllt skyldur sínar hvað þetta varðar. Stefndu vísi eindregið vísað á bug staðhæfingum stefnanda um að réttur hennar til örorkulífeyris sem njóti verndar eignarréttindi samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár og 1. gr. fyrsta samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, hafi verið skertur með ólögmætum hætti vegna búsetuskilyrðis. Ekki fáist séð hvernig ákvæði laga nr. 100/2007 um að réttindi ávinnist með búsetu geti brotið gegn eignarrétti stefnanda. Ekki sé unnt að fallast á að tilkall til bótagreiðslna úr almannatryggingum til framtíðar geti fallið undir eignarréttarákvæðið. Ekki sé fyrir að fara neinum skerðingum á þeim réttindum stefnanda sem stefnandi átti eða eigi að lögum heldur ávinnist réttindi lögum samkvæmt með búsetu hér á landi og séu þau réttindi í engu skert sem stefnandi hafi áunnið sér lögum samkvæmt í hlutfalli við búsetutíma hér á landi. Hafi greiðslur til stefnanda sem hún hafi áunnið sér á grundvelli búsetu, í engu verið skertar. Sé vandséð hvernig sú aðstaða, að eiga ekki rétt eða hafa ekki áunnið rétt, geti talist eignarréttindi er falla getað undir eignarréttarákvæði stjórnarskrár eða 1. gr. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu vísi á bug staðhæfingum stefnanda um að skerðing greiðslna teljist ómálefnaleg og að brotið sé gegn meðalhófsreglu. Stefndu greiði hlutfallsleg bótaréttindi, þar á meðal til þeirra sem búið hafa tiltölulega skamman tíma á Íslandi, án mismununar af nokkru tagi. Slík búseturegla sé málefnaleg og styðjist við skýrar lagareglur og feli ekki í sér brot á meðalhófsreglu. Krafa um hlutfallslega ávinnslu miðað við búsetutíma og þar af leiðandi hlutfallslegar greiðslur, taki jafnt til allra og sé þar um að ræða grundvallaratriði í uppbyggingu almannatryggingakerfisins. Almannatryggingar séu ekki eina úrræðið til framfærslu hér á landi. Stefnandi styðji kröfur sínar ennfremur við það að túlka eigi ákvæði 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007 þannig að makabætur þær sem eiginmaður stefnanda fái teljist lífeyrir í skilningi ákvæðisins og miða beri bótarétt hennar við búsetutíma hans. Þessu sé hafnað. Í lokamálslið 1. mgr. 17. gr. um ellilífeyrir sé kveðið á um heimild til að miða lífeyri beggja hjóna sem bæði fái lífeyri, við búsetutíma þess sem eigi lengri réttindatíma. Kröfugerð stefnanda á þessu sé vanreifuð og óljós. Um hann gildi eins og alla aðra krafa um 40 ára búsetu hér á landi svo full réttindaávinnsla náist. Jafnframt liggi fyrir að hann sé ekki öryrki með framtíðarávinnslurétt. Þegar stefnandi hafi fyrst fengið metið örorku á árinu 2000 hafi ávinnsla hans vegna búsetu verið 23 ár en reglur laga nr. 100/2007 veiti hins vegar stefnanda 29 ára rétt frá upphafi búsetu hennar á Íslandi á árinu 1998 með reiknaðri framtíðarávinnslu. Úrskurðarnefnd almannatrygginga í máli stefnanda frá 12. febrúar 2009 staðfesti í einu og öllu þá afgreiðslu stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, að synja stefnanda um að miða bótarétt hennar við búsetu maka. Í þessu máli liggi fyrir, að maki stefnanda hafi fengið greiddar makabætur en ekki lífeyri í skilningi 1. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007. Um sé að ræða greiðslur samkvæmt 5. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Þar komi fram að heimilt sé, þegar sérstakar aðstæður séu fyrir hendi, að greiða maka örorkulífeyrisþega makabætur sem nemi allt að 80% af grunnlífeyri og tekjutryggingu almannatrygginga. Settar hafi verið reglur um framkvæmd ákvæðisins, nr. 407/2002. Makabætur séu ekki lífeyrisbætur eða áunnin réttindi samkvæmt lögum nr. 100/2007. Hér sé um að ræða sérstakar greiðslur til þeirra sem annist lífeyrisþega og haldi heimili með honum. Hér sé um heimildarákvæði að ræða sem sé háð mati hverju sinni. Bæði þurfi að sýna fram á umönnunarþörf lífeyrisþegans og tekjutap þess sem veitir umönnunina. Með tilliti til forsögu ákvæðisins og sögulegs samhengis hafi umrætt ákvæði lokamálsliðar 1. mgr. 17. gr. verið túlkað þannig að það eigi einungis við um ellilífeyrisþega sem báðir taki lífeyri en ekki örorkulífeyrisþega og hafi það verið staðfest í úrskurði úrskurðarnefndar almannatrygginga frá 1. júlí 2010 í kærumáli nr. 401/2009. Í þeim úrskurði komi fram að til að heimildarákvæðinu verði beitt vegna ellilífeyris, þurfi að sýna fram á að sá maki sem hafi búið skemur hér á landi, eigi engan rétt í öðrum löndum og það sé afar sjaldgæft. Bent skuli á að þegar um ellilífeyri sé að ræða skv. 17. gr. almannatryggingalaga, sé lögum og eðli málsins samkvæmt, réttindaávinnslu lokið við 67 ára aldur þegar sótt sé um. Sé því hægt að ákvarða hver réttur viðkomandi sé til ellilífeyris, svo og fjárhæð greiðslunnar. Sé þar af leiðandi einnig hægt að framkvæma undanþáguákvæðið, þar sem að réttur beggja hjóna sem fái ellilífeyri liggi þá fyrir og þar með þess hjóna sem eigi lengri réttindatíma. Fái þannig ekki staðist að heimildarákvæði lokamálsliðar 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007 geti átt við í tilviki stefnanda né að það gæti leitt til niðurstöðu um 40 ára búsetutímabil hvernig sem á yrði litið. Stefndu hafni staðhæfingum um að dóttir stefnanda verði fyrir réttindaskerðingu vegna ákvarðana stefnda, Tryggingarstofnunar ríkisins. Barn stefnanda og eiginmanns hennar njóti fulls réttar úr almannatryggingum. Þá sé barnalífeyrir greiddur með börnum örorkulífeyrisþega sbr. 20. gr. laga nr. 100/2007. Barnalífeyrir sé ekki áunninn réttur og greiðist ekki í hlutfalli við réttindaávinnslutíma barnsins eða foreldra þess. Barnalífeyrir hafi greiðst að fullu og hafi stefnandi notið þeirra greiðslna. Kveðið sé á um greiðslu barnabóta með hverju barni til framfæranda barns eins og áður greini í lögum um tekjuskatt nr. 90/2003. Fái ekki staðist að réttindi barns stefnanda séu skert vegna reglna um hlutfallslegan búsetutíma stefnanda eins. Niðurstaða. Stefnandi nýtur greiðslna á grundvelli laga um almannatryggingar nr. 100/2007 og reglugerða sem settar eru með stoð í lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Er um að ræða örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007, aldurstengda örorkuuppbót samkvæmt 21. gr. sömu laga, tekjutryggingu samkvæmt 22. gr. laganna, bensínstyrk samkvæmt 2. gr. reglugerðar nr. 170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða, sérstaka uppbót til framfærslu samkvæmt IV. kafla reglugerðar nr. 1052/2009 um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri og loks barnalífeyri samkvæmt 20. gr. laga nr. 100/2007. Í ljósi búsetutíma stefnanda hér á landi eru greiðslur til stefnanda að því er örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót og tekjutryggingu varðar skertar og nýtur stefnandi 71.45% greiðslna. Stefnandi telur þessa skerðingu ólögmæta og telur sig eiga að fá óskertar greiðslur. Málstaður stefnanda byggir í fyrsta lagi á því að ekki sé fullnægjandi lagaheimild fyrir þeirri skerðingu lífeyrisréttinda sem stefnandi þurfi að þola varðandi greiðslu á örorkulífeyri, aldurstengdri örorkuuppbót og tekjutryggingu. Séu lögin ekki skýr um það hvort og þá hvernig beri að beita búsetuskilyrði 17. gr. laga nr. 100/2007 um örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laganna. Í annan stað er málstaður stefnanda á því byggður að sú skerðing sem stefnandi verði fyrir sé brot á grundvallarréttindum um jafnræði og bann við mismunun. Í því efni vísar stefnandi til stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að sú skerðing sem stefnandi sé beitt teljist brot gegn rétti stefnanda til aðstoðar, félagslegs öryggis og viðunandi lífskjara. Í því efni er einkum vísað til 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að réttur stefnanda til örorkulífeyris njóti verndar sem eignarréttindi samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár, sem óheimilt sé að skerða. Í fimmta lagi er á því byggt að skerðing lífeyrisréttinda sé andstæð meðalhófsreglu. Í sjötta lagi byggir stefnandi á því að miða beri greiðslur lífeyrisréttinda stefnanda við búsetu maka, sem leiði til þess að þær haldist óskertar. Í sjöunda og síðasta lagi byggir stefnandi á því að dóttir stefnanda verði fyrir réttindaskerðingu vegna skertra greiðslna til stefnanda í ljósi þess að hún sé á framfæri stefnanda. Í málinu hefur stefnandi uppi aðalkröfu um ógildi ákvörðunar stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, frá 28. mars 2007, en til vara er höfð uppi viðurkenningarkrafa um að óheimilt sé að skerða örorkulífeyri stefnanda vegna hlutfallslegs búsetutíma stefnanda hér á landi. Að því er fyrstu málsástæðu stefnanda varðar um að ekki sé lagastoð fyrir skerðingu örorkulífeyris að finna í 18. gr. laga nr. 100/2007 er fyrst að líta til orðalags ákvæðisins. Samkvæmt 4. mgr. 18. gr. laganna skal fullur örorkulífeyrir vera tiltekin fjárhæð á ári og greiðast eftir sömu reglum og ellilífeyrir. Síðan segir að við ákvörðun búsetutíma, sbr. 1. mgr. 17. gr., skuli reikna með tímanum fram til 67 ára aldurs umsækjanda. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. skal fullur ellilífeyrir greiðast þeim einstaklingum sem búsettir hafa verið hér á landi, sbr. II. kafla, a.m.k. 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Sé um skemmri tíma að ræða greiðist ellilífeyrir í hlutfalli við búsetutímann. Ákvæði um búsetutíma og frádrátt vegna hans kom fyrst í lög um almannatryggingar með lögum nr. 67/1971. Við það varð sú höfuðbreyting gerð að ellilífeyrir yrði greiddur í hlutfalli við dvalartíma á Íslandi og fallið frá kröfu um íslenskan ríkisborgararétt, sem áður hafði verið skilyrði fyrir greiðslum. Er tekið fram í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 67/1971 að þessi breyting auðveldi Íslendingum samskipti við aðrar þjóðir í tryggingamálum og virðist réttlátari en þágildandi ákvæði. Í 2. mgr. 11. gr. laganna var í samræmi við þetta tekið upp ákvæði um að ellilífeyrir greiddist í hlutfalli við lögheimilistíma, væri lögheimilistími skemmri en 40 ár á aldursbilinu 16 til 67 ára. Um örorkulífeyri var fjallað í 12. gr. laganna og sagt að hann greiddist eftir sömu reglum og ellilífeyrir en við ákvörðun lögheimilistíma, sbr. 2. mgr. 11. gr., skyldi reikna með tímanum fram til 67 ára aldurs umsækjanda. Ákvæði um frádrátt vegna búsetutíma varðandi greiðslu ellilífeyris og örorkulífeyris hélst óbreytt í lögum um almannatryggingar nr. 117/1993, sem leystu lög nr. 67/1971 af hólmi. Af þessu sést að ákvæði um skerðingu miðað við búsetutíma í lögum nr. 100/2007 á sér fyrirmyndina í eldri lögum um sama efni. Ákvæði þetta verður ekki skýrt á annan veg en að skerða eigi greiðslur umsækjanda í hlutfalli við búsetutíma. Stefnandi var 38 ára að aldri er hún flutti til Íslands. Lá því ljóst fyrir að hún myndi ekki ná að ávinna sér fullan rétt til lífeyris með 40 ára búsetu. Ákvarðað greiðsluhlutfall til stefnanda er því í samræmi við réttindaávinnslu svo sem hana ber að reikna út samkvæmt 4. mgr. 18. gr., sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007. Þó svo að ólík sjónarmið kunni að búa að baki ellilífeyri annars vegar og örorkulífeyri hins vegar, eru ákvæði 17. og 18. gr. ótvíræð um forsendur að baki útreikningi lífeyris. Verður málsástæðu stefnanda um að lagastoð skorti fyrir skerðingu örorkulífeyrisgreiðslna hafnað. Því næst er að leysa úr þeirri málsástæðu stefnanda að sú skerðing sem stefnandi verði fyrir sé brot á grundvallarréttindum um jafnræði og bann við mismunun. Í því efni vísar stefnandi til stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Telur stefnandi íslenska almannatryggingarkerfið mismuna einstaklingum eftir uppruna og að stefnanda sé mismunað þar sem stefnandi tilheyri þjóðernisminnihluta en stefnandi sé íslendingur af erlendum uppruna. Tilheyri stefnandi því viðkvæmum hópi og beri íslenska ríkinu að huga sérstaklega að stöðu stefnanda. Jafnræðisreglan er lögfest í 65. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt 1. mgr. skulu allir vera jafnir fyrir lögunum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis eða stöðu að öðru leyti. Í 2. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að konur og karlar njóti jafns réttar í hvívetna. Grundvallarreglan um jafnræði manna og bann við mismunun þykir ein mikilvægasta undirstaða nútímahugmynda um mannréttindi. Af ákvæðum 1. mgr. verður ekki dregin sú ályktun að allir menn njóti jafnt stjórnarskrárbundinna mannréttinda. Þá njóta menn mismunandi stöðu í þjóðfélaginu. Hins vegar má ekki veita tilteknum hópum sérstök réttindi. Að sama skapi er það brot gegn reglunni ef öllum mönnum, nema afmörkuðum hópi, eru veitt sérstök réttindi eða vernd. Um ólögmæta mismunun væri að ræða ef ómálefnaleg sjónarmið sem lúta að persónulegum högum manns væru látin hafa þau áhrif að hann nyti lakari réttar en aðrir menn í sambærilegri stöðu. Af þessu leiðir að ekki er öll mismunun ólögmæt, en hún þarf að vera byggð á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Að því er varðar röksemdir stefnanda fyrir broti gegn jafnræðisreglu að því leyti að stefnandi tilheyri þjóðernisminnihluta þar sem hún sé íslendingur af erlendum uppruna er til þess að líta að búseta er nú skilyrði fyrir örorkulífeyrisgreiðslum, en ekki ríkisborgararéttur, svo sem áður var. Mismunar ákvæðið því jafnt íslendingum af íslenskum uppruna og íslendingum af erlendum uppruna í þeim skilningi að rétturinn miðast við raunverulega búsetu hér á landi. Almannatryggingakerfið, svo sem því er háttað í löggjöf hér á landi, byggir á því að einstaklingar vinni sér inn réttindi vegna búsetu með lögheimili hér á landi og er búsetan þannig grundvöllur réttinda. Að öðrum kosti myndu einstaklingar öðlast full réttindi í íslensku almannatryggingakerfi óháð aldri og því hvenær þeir myndu flytja lögheimili sitt til landsins. Verður að ætla löggjafanum svigrúm til að takmarka þessi réttindi án þess að fari gegn stjórnarskrárvörðum rétti einstaklinga. Að láta réttindi miðast við búsetutíma er að mati dómsins málefnalegur grundvöllur fyrir skilyrðum fyrir lífeyrisgreiðslum. Stefnandi flutti 17 ára að aldri frá Venesúela til Bandaríkja Norður-Ameríku og bjó þar í 21 ár, er hún flutti til Íslands þá 38 ára að aldri. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku hefur hún notið réttinda úr almannatryggingakerfi á búsetutíma í samræmi við reglur þess lands. Verður ekki talið að skerðingarregla 18. gr. laga nr. 100/2007 verði talin brot gegn reglum um jafnræði. Næst verður fyrir að leysa úr þeirri málsástæðu stefnanda að sú skerðing sem stefnandi verði fyrir teljist brot gegn rétti stefnanda til aðstoðar, félagslegs öryggis og viðunandi lífskjara, sbr. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Byggir stefnandi á því að stefnandi eigi rétt til aðstoðar frá ríkinu vegna fötlunar sinnar og njóti hún ekki lágmarksréttinda samkvæmt stjórnarskrá. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár skal öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar eða sambærilegra atvika. Í ákvæðinu er ekki sérstök yfirlýsing um að maður hafi rétt til framfærsluaðstoðar, en það byggir hins vegar á þeirri grunnforsendu að slíkur réttur sé til staðar og að það sé löggjafans að tryggja þennan rétt í lögum. Af 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár og forsögu þess má álykta að aðstoð samkvæmt ákvæðinu sé ekki bundin við fjárgreiðslur, og geti hún verið veitt með öðrum hætti en beinum peningagreiðslum. Í dómi Hæstaréttar 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 var fjallað um inntak ákvæðisins og þær skyldur sem 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár legðu ríkinu á herðar. Í dóminum sagði að skýra yrði 76. gr. á þann veg að skylt væri að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrar lágmarksframfærslu eftir fyrir fram gefnu skipulagi, sem ákveðið væri á málefnalegan hátt. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrár hefði almenni löggjafinn vald um það hvernig þessu skipulagi skyldi háttað. Skipulag sem löggjafinn myndi ákveða, yrði þó að fullnægja þeim lágmarksréttindum, sem fælust í ákvæðum 76. gr. stjórnarskrár. Þá yrði það að uppfylla skilyrði 65. gr. stjórnarskrár um að hver einstaklingur nyti samkvæmt því jafnréttis á við aðra sem nytu réttar, svo og almennra mannréttinda. Í dóminum sagði jafnframt að þrátt fyrir svigrúm löggjafans hvernig lágmarksréttindi yrðu ákvörðuð gætu dómstólar ekki vikið sér undan því að taka afstöðu til þess hvort það mat samrýmdist grundvallarreglum stjórnskipunarinnar. Ætla verður löggjafanum svigrúm að ákveða viðmiðunarreglur um hvenær menn séu taldir þurfa aðstoðar við. Ákvæði 1. mgr. 76. gr. er ætlað að tryggja að reglur um aðstoð hvíli á jafnréttisgrundvelli án mismununar. Þrátt fyrir ákvæðið hefur löggjafinn talið heimilt að takmarka þennan rétt að því leyti að lögheimili eða lágmarksdvöl sé skilyrði fyrir réttindum úr almannatryggingakerfinu. Skerðingarreglur 17. og 18. gr. laga nr. 100/2007 eru af þeim toga. Óeðlilegt væri ef hingað til lands gætu komið einstaklingar hvaðanæva að, frá löndum sem veittu minni félagslega aðstoð, en tryggð væri hér á landi, til þess eins að njóta almannatryggingakerfis og fá aðstoð vegna atvika sem talin eru upp í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Verður að telja málefnaleg sjónarmið liggja til grundvallar þeirri kröfu að tiltekna lágmarksbúsetu þurfi til að réttindi skapist. Íslenska ríkið hefur myndað skipulag um skyldur sínar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár með lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007 og lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991. Myndar þessi lagaumgjörð að stærstum hluta íslenska velferðarkerfið. Svo sem áður greinir nýtur stefnandi greiðslna úr almannatryggingakerfi hér á landi. Samkvæmt gögnum málsins er um að ræða örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu, bensínstyrk, sérstaka uppbót til framfærslu og barnalífeyri. Þá hefur eiginmaður stefnanda fengið greiddar makabætur samkvæmt 5. gr. laga nr. 99/2007 til að sinna stefnanda. Að mati dómsins fær skerðingarregla 18. gr., sbr. 17. gr. laga nr. 100/2007 samrýmst ákvæðum 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár og hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á að greiðslur þær er stefnandi nýtur dugi stefnanda ekki til lágmarksframfærslu, sbr. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Í þessu ljósi verður krafa stefnanda ekki studd við málsástæðu um að skerðingarregla 18. gr., sbr. 17. gr. laga nr. 100/2007 gangi gegn 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Þá verður fyrir að leysa úr þeirri málsástæðu stefnanda að réttur stefnanda til örorkulífeyris njóti verndar sem eignarréttindi samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár, sem óheimilt sé að skerða. Byggir stefnandi á því að þessi eignarréttindi stefnanda hafi verið skert með ólöglegum hætti. Málsástæðu stefnanda á þessum grundvelli verður hafnað þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hefur ekki til þessa fengið óskertar greiðslur að því er varðar örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót eða tekjutryggingu. Er því ekki verið að skerða réttindi sem stefnandi hefur þegar áunnið sér og þar með getað myndað eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrár. Að því er málsástæðu stefnanda varðar að skerðing lífeyrisréttinda sé andstæð meðalhófsreglu er til þess að líta að þegar hefur verið slegið föstu að stefndu hafi ekki brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár með því að skerða örorkulífeyrisgreiðslur stefnanda, aldurstengda örorkuuppbót eða tekjutryggingu. Þá hafi í skerðingunni ekki heldur verið brotið gegn 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Í þeirri niðurstöðu fólst, svo sem áður var gerð grein fyrir, að fyrir þessari skerðingu er ótvíræð lagaheimild og að baki henni málefnaleg sjónarmið. Þá var við það miðað að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að greiðslur þær sem stefnandi nýtur úr hinu íslenska velferðarkerfi dugi stefnanda ekki til framfærslu. Að baki þeirri niðurstöðu búa sjónarmið um meðalhóf, þ.e. að stefndu hafi ekki gengið lengra í skerðingu réttinda gagnvart stefnanda en eðlilegt megi telja. Verða stefndu af þessum ástæðum ekki talin hafa brotið gegn reglum um meðalhóf. Tvær síðustu málsástæður stefnanda lúta að því að miða beri greiðslur lífeyrisréttinda stefnanda við búsetu maka, sem leiði til þess að þær haldist óskertar og að dóttir stefnanda verði fyrir réttindaskerðingu vegna skertra greiðslna til stefnanda í ljósi þess að hún sé á framfæri stefnanda. Að því er þessar málsástæður varðar liggja lagareglur til grundvallar því að ekki beri að miða greiðslur lífeyrisréttinda stefnanda við búsetu maka, heldur beri að ákvarða greiðslur til stefnanda sjálfstætt. Styðst það við rök sem áður hafa verið tilgreind. Þá nýtur barn stefnanda og eiginmanns hennar fulls réttar úr almannatryggingum og er barnalífeyrir greiddur með barni stefnanda. Eru þær greiðslur ekki skertar. Í ljósi alls framanritaðs verður öllum málsástæðum og kröfum stefnanda hafnað og stefndu sýknuð af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda sem verður ákveðin eins og í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Kári Hólmar Ragnarsson héraðsdómslögmaður, en af hálfu stefndu Fanney Rós Þorsteinsdóttir héraðsdómslögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið, eru sýkn af kröfum stefnanda, Söru Rafaelsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, sem og þóknun lögmanns stefnanda, 500.000 krónur.
Mál nr. 431/1999
Lausafjárkaup Umboð Skuldabréf Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Árið 1996 sammæltust I, E og Þ um að kaupa bifreiðir af S til að selja aftur í ábataskyni og skyldi einkahlutafélagið H, sem Þ var í fyrirsvari fyrir, annast sölu bifreiðanna. I gaf út skuldabréf til S 28. nóvember það ár og afhenti Þ, sem afhenti það S í umboði I. Skömmu síðar var gengið frá viðskiptum, sem fólust í því að S afsalaði 23 bifreiðum til H og kvittaði meðal annars fyrir greiðslu á skuldum I, E og Þ, en skuld I var talin tilkomin vegna innflutnings I á tveimur bifreiðum fyrr á árinu. I neitaði því að hafa tengst innflutningi þessara tveggja bifreiða og lántöku hjá S af því tilefni. Þá taldi hann Þ hafa farið út fyrir heimild sína þegar hann samdi um það við S, að bifreiðunum 23 skyldi afsalað til H. Krafðist hann þess, að S afhenti sér skuldabréfið, en greiddi sér að öðrum kosti andvirði þess ásamt nánar tilteknum dráttarvöxtum. Talið var, að S hefði ekki hnekkt þeirri staðhæfingu I um að hann, E og Þ hefðu sammælst um að bifreiðum þeim, sem ætlunin var að kaupa af S, skyldi afsalað á þeirra nöfn. Á S hvíldi að sanna, að hann hefði haft heimild til þess að ráðstafa skuldabréfinu eða andvirði þess með þeim hætti, sem hann gerði. Gegn andmælum I hefði S ekki sannað að sú heimild hefði verið fyrir hendi og bæri S því ábyrgð á afhendingu skuldabréfsins eða andvirði þess til I. Þar sem I hefði þegar fengið dóm fyrir kröfu sinni samkvæmt skuldabréfinu í máli, sem rekið hafði verið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, væru engin fjárhagsleg réttindi lengur tengd því að hann fengi skuldabréfið í hendur. Bæri því að vísa aðalkröfu hans frá héraðsdómi. Á hinn bóginn var fallist á að hann ætti rétt til andvirðis skuldabréfsins ásamt dráttarvöxtum með þeim hætti, sem hann gerði kröfu um.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. október 1999. Hann krefst þess aðallega, að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að afhenda sér frumrit skuldabréfs, sem hann gaf út til gagnáfrýjanda 28. nóvember 1996, að fjárhæð 7.251.435 krónur, en til vara, að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 7.444.807 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. mars 1997 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. nóvember 1999. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda. I. Um mitt ár 1996 voru fluttar til landsins tvær bifreiðir, sem skráðar voru á nafn Nýju bílasölunnar 12. júlí sama árs og síðar á nöfn annarra. Í bókum gagnáfrýjanda, sem lagði fé til innflutningsins, var aðaláfrýjandi talinn standa að honum og meðal annars skuldfærður fyrir kaupverði þeirra og kostnaði tengdum innflutningnum. Aðaláfrýjandi hefur neitað því að hafa tengst innflutningi bifreiðanna og lántöku hjá gagnáfrýjanda af því tilefni. Síðla sama árs sammæltust aðaláfrýjandi, Einar Einarsson og Þorbjörn Helgi Stefánsson um að kaupa bifreiðir af gagnáfrýjanda til að selja aftur í ábataskyni. Var um það samið að Hyrja ehf., sem Þorbjörn Helgi var í fyrirsvari fyrir, annaðist sölu bifreiðanna, en aðaláfrýjandi átti að færa bókhald um þessa starfsemi. Aðaláfrýjandi gaf út skuldabréf til gagnáfrýjanda 28. nóvember 1996 að fjárhæð 7.251.435 krónur og afhenti Þorbirni Helga. Um líkt leyti kveðst aðaláfrýjandi hafa stofnað bankareikning á kennitölu Hyrju ehf. vegna bókhaldsvinnunnar. Þorbjörn Helgi afhenti gagnáfrýjanda skuldabréfið í umboði aðaláfrýjanda. Skömmu síðar var gengið frá viðskiptum, sem fólust í því að gagnáfrýjandi afsalaði 23 bifreiðum til Hyrju ehf. að andvirði 17.643.789 krónur, og kvittaði fyrir greiðslu á skuldum aðaláfrýjanda, Einars Einarssonar og Þorbjörns Helga samtals að fjárhæð 3.892.697 krónur, en skuld aðaláfrýjanda vegna framangreinds bifreiðainnflutnings var talin 1.260.733 krónur. Þá var kvittað fyrir greiðslu á viðskiptaskuldum Þorbjörns Helga og Nýju bílasölunnar 2.570.372 krónur og skuldum samkvæmt víxlum og skuldabréfum sjö tilgreindra aðila 5.910.815 krónur, en Hyrja ehf. mun hafa verið í sjálfskuldarábyrgð fyrir þeim. Samtala þessara fjárhæða, 30.117.673 krónur, var innt af hendi með afhendingu fimm skuldabréfa útgefnum af aðaláfrýjanda, Einari Einarssyni, Þorbirni Helga, Hyrju ehf. og Réttingaskálanum ehf., en Þorbjörn Helgi var einnig í fyrirsvari fyrir það félag. Skuldabréf þeirra þriggja síðastnefndu voru hvert að fjárhæð 5.214.781 króna, en skuldabréf Einars Einarssonar 7.331.333 krónur. Andvirði þeirra bifreiða, sem aðaláfrýjandi er talinn hafa keypt, var 5.881.263 krónur. Enginn skriflegur samningur var gerður um þessi viðskipti og hafði Þorbjörn Helgi einn milligöngu um þau við gagnáfrýjanda. Með skriflegum samningi 24. júní 1997 milli gagnáfrýjanda annars vegar og Þorbjörns Helga, Hyrju ehf., Réttingaskálans ehf. og Nýju bílasölunnar ehf. hins vegar greiddu hinir síðarnefndu skuldir sínar í heild eða að hluta við gagnáfrýjanda, samtals 40.650.300 krónur, með því að afsala um 40 ökutækjum til hans, en meðal þeirra voru nokkrar bifreiðir, sem í fyrrgreindum viðskiptum hafði verið afsalað til Hyrju ehf. Undir samning þennan ritaði Arnór Arnórsson fyrir gagnáfrýjanda en Þorbjörn Helgi fyrir sína hönd og félaganna þriggja. Fyrsti gjalddagi skuldabréfs þess, sem aðaláfrýjandi gaf út, var 28. mars 1997. Hann neitar því að hafa fengið nokkra þeirra þriggja tilkynninga um greiðslu afborgana og vaxta, sem gagnáfrýjandi kveður hafa verið sendar. Skilmálum skuldabréfsins var breytt 23. desember 1997 með skjali, þar sem meðal annars var kveðið á um að skuldabréfsfjárhæðina ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og kostnaði skyldi greiða á tveimur gjalddögum 15. mars 1998 og 15. júlí sama árs. Gagnáfrýjandi kveðst fyrst hafa fengið tilkynningu um greiðslu á síðari gjalddaganum og í framhaldi af því gert gangskör að athugun á hvernig sú krafa væri til komin. Er óumdeilt í málinu að áðurnefndur Þorbjörn Helgi falsaði nafn hans á skjal um skilmálabreytingu skuldabréfsins. Gagnáfrýjandi hefur höfðað mál til heimtu á kröfu samkvæmt skuldabréfi því, sem aðaláfrýjandi gaf út, í samræmi við upphaflega skilmála þess. Í málflutningi fyrir Hæstarétti kom fram að hann hefur fengið dóm fyrir þeirri kröfu. II. Aðaláfrýjandi hefur fullyrt að hann hafi ekki talið sig hafa ástæðu til að ætla að hann skuldaði gagnáfrýjanda neitt, því bifreiðakaupin í nóvember 1996 hefðu gengið til baka samkvæmt upplýsingum Þorbjörns Helga. Ekki hefur verið sýnt fram á að gagnáfrýjandi hafi sent aðaláfrýjanda neina skilagrein um ráðstöfun skuldabréfsins eða andvirðis þess. Gagnáfrýjandi hefur ekki hnekkt þeirri staðhæfingu aðaláfrýjanda að hann, Einar Einarsson og Þorbjörn Helgi hafi sammælst um að bifreiðum þeim, sem ætlunin var að kaupa af gagnáfrýjanda, skyldi afsalað á þeirra nöfn. Þorbjörn Helgi hafði umboð til að afhenda aðaláfrýjanda skuldabréf það, sem málið varðar. Umboð hans var heimildarumboð samkvæmt 18. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Aðaláfrýjandi byggir málatilbúnað sinn á því að Þorbjörn Helgi hafi farið út fyrir heimild sína þegar hann samdi um það við gagnáfrýjanda að bifreiðunum skyldi afsalað til Hyrju ehf. Þótt gagnáfrýjandi hafi verið grandlaus um heimildarskort Þorbjörns Helga að þessu leyti verður aðaláfrýjandi ekki bundinn við þessa ráðstöfun samkvæmt 2. mgr. 11. gr. síðastgreindra laga. Á gagnáfrýjanda hvílir að sanna að hann hafi haft heimild til að ráðstafa skuldabréfinu eða andvirði þess með þeim hætti, sem hann gerði, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í dómasafni 1993, bls. 1882. Gegn andmælum aðaláfrýjanda hefur gagnáfrýjandi ekki sannað að sú heimild hafi verið fyrir hendi. Hann ber því ábyrgð á afhendingu skuldabréfsins eða andvirði þess til aðaláfrýjanda. Mál það, sem gagnáfrýjandi höfðaði á grundvelli skuldabréfsins, var rekið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kom aðaláfrýjandi ekki að vörnum í því. Þar sem gagnáfrýjandi hefur fengið dóm fyrir þeirri kröfu sinni er ekki unnt að taka aðalkröfu aðaláfrýjanda til greina, enda eru engin fjárhagsleg réttindi lengur tengd því að hann fái skuldabréfið í hendur, þótt dómi um afhendingu þess yrði fullnægt með aðför. Ber að vísa aðalkröfunni frá héraðsdómi. Verður á hinn bóginn að fallast á að hann eigi rétt til andvirðis skuldabréfsins ásamt dráttarvöxtum úr hendi gagnáfrýjanda með þeim hætti, sem hann gerir kröfu um, en henni hefur ekki verið andmælt tölulega. Verður varakrafa aðaláfrýjanda því tekin til greina. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og dómsorði greinir. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu aðaláfrýjanda, Ingolfs Jóns Petersen, um að gagnáfrýjandi, Samvinnusjóður Íslands hf., verði dæmdur til að afhenda frumrit skuldabréfs útgefið af aðaláfrýjanda 28. nóvember 1996 til gagnáfrýjanda að fjárhæð 7.251.435 krónur. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 7.444.807 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. mars 1997 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi. I. Málavextir Hinn 28. nóvember 1996 gaf stefnandi út skuldabréf til stefnda, upphaflega að fjárhæð 7.251.435 krónur. Skyldi endurgreiða fjárhæðina með 12 jöfnum afborgunum á fjögurra mánaða fresti, í fyrsta sinn 28. mars 1997. Sjálfskuldarábyrgðaraðili á bréfinu var ,,Hyrja hf.-Bílabær”, sem skráð var í hlutafélagaskrá sem einkahlutafélagið Hyrja í mars 1995. Sá félagið um sölu notaðra bifreiða, meðal annars fyrir stefnda. Tilgangur stefnanda með útgáfu bréfsins var að kaupa 23 bifreiðar af stefnda í félagi með Einari Einarssyni, kt. 210333-3879, og Hyrju ehf., sem Þorbjörn Helgi Stefánsson, kt. 080157-4449, rak, og var bréfið afhent stefnda í þeim tilgangi. Kom áðurnefndur Þorbjörn Helgi fram gagnvart stefnda fyrir hönd kaupenda. Eftir kaupin var gert ráð fyrir, að Hyrja ehf. endurseldi bifreiðarnar í gegnum Nýju bílasöluna ehf., sem Þorbjörn Helgi rak, og var öllum bifreiðunum afsalað til Hyrju ehf. II. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Í aðalkröfu byggir stefnandi á því, að stefndi hafi á ólögmætan hátt hagnýtt sér skuldabréf í eigu stefnanda og þannig notað andvirði þess til að greiða upp skuldir 3ja manns að honum forspurðum. Stefnandi sé eigandi umrædds skuldabréfs og hafi hann því lögvarða hagsmuni af því að fá skuldabréfið afhent sér, enda hafi stefndi nú þegar stefnt málinu inn fyrir dómstóla og reynt fjárnámsgerð á hendur stefnanda. Andvirði lánsins hafi hvorki verið lagt inn á reikning stefnanda né hafi því verið ráðstafað í hans þágu. Hann hafi heldur engar tilkynningar fengið um ráðstöfun þess frá stefnda. Stefndi hafi ekkert umboð haft frá stefnanda til þess að ráðstafa andvirði lánsins eins og gert var. Hafi stefndi ekki aflað sér ótvíræðrar heimildar til þeirrar ráðstöfunar, eins og honum beri að gera sem lánastofnun samkvæmt lögum nr. 123/1993. Um þetta vísar stefnandi til meginreglna eignaréttar um tilheyrslu. Þá liggi fyrir í málinu samkomulag, dagsett 24. júní 1997, milli annars vegar stefnda og hins vegar Þorbjörns Stefánssonar, Hyrju ehf., Réttingarskálans ehf. og Nýju bílasölunnar ehf., um uppgjör og innborganir á skuldum þeirra við sjóðinn, samtals að fjárhæð 40.650.300 krónur. Þrátt fyrir þetta hafi verið þingfest mál fyrir héraðsdómi, þar sem stefnandi sé krafinn greiðslu á skuldabréfi því, sem mál þetta tekur til, enda þótt stefndi hafi hvorki greitt stefnanda andvirði bréfsins né afhent honum eignir í stað þess. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda er þess krafist, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda andvirði bréfsins, 7.142.655 krónur, andvirði stimpilgjalds, 108.780 krónur, auk samningsvaxta, 193.372 krónur, en dráttarvaxta frá 28. nóvember 1997 til greiðsludags, sem sé fyrsti gjalddagi bréfsins. Kröfu um endurgreiðslu byggir stefnandi á því, að stefndi hafi ráðstafað andvirði bréfsins, sem hafi verið eign stefnanda, án hans samþykkis, og því eigi hann nú heimtingu á því að fá sér andvirðið endurgreitt með vöxtum og kostnaði. Er um þetta vísað til meginreglna eignaréttar og kröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. III. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi heldur því fram, að þegar skuldabréfið var gefið út, hafi viðskipti stefnda og stefnanda staðið þannig, að stefnandi hafi skuldað stefnda 1.260.733 krónur. Hafi skuldin verið til komin vegna fyrirgreiðslu stefnda við stefnanda við innflutning stefnda á bifreið frá Bandaríkjunum af gerðinni Ford Probe, árgerð 1992. Í nóvembermánuði 1996 hafi stefnandi og tveir aðrir menn, þeir Einar Einarsson og Þorbjörn Helgi Stefánsson, persónulega og í nafni einkahlutafélagsins Hyrja ehf., sem tveir þeirra síðastnefndu hafi átt, falast eftir kaupum á nánar tilteknun 23 notuðum bifreiðum í eigu stefnda. Bifreiðarnar hafi þeir haft í hyggju að endurselja í gegnum Nýju bílasöluna ehf., sem umræddur Þorbjörn Helgi hafi átt og rekið, og hafa af viðskiptunum ábata. Samkvæmt frásögn stefnanda sjálfs í kæru til lögreglu hafi orðið að samkomulagi með þeim þremenningum, að stefnandi hefði á sinni hendi bókhald og fjármál Hyrju ehf. vegna þessara tilteknu viðskipta. Eftir nokkra skoðun á málinu hafi stefndi fallist á að ganga til þessara viðskipta með þeim skilyrðum, að um leið yrðu gerðar upp allar viðskipta- og víxilskuldir þessara þriggja manna og fyrirtækja á þeirra vegum við stefnda og einnig gjaldfallnir viðskiptavíxlar og skuldabréf, sem stefndi hafði keypt af nefndum Þorbirni Helga og fyrirtækjum á hans vegum, nánar tiltekið Réttingarskálanum ehf. og Hyrju ehf. Umsamið söluverð allra bifreiðanna hafi numið 17.643.789 krónum og fjárhæð þeirra skulda við stefnda, sem jafnframt skyldu gerast upp, samtals 12.474.084 krónum. Heildar samningsfjárhæðin hafi því numið 30.117.873 krónum. Svo hafi einnig verið um samið, að samningsfjárhæðina mætti greiða með skuldabréfum, útgefnum af stefnanda, Einari Einarssyni, Þorbirni Helga Stefánssyni og firmunum Réttingaskálanum ehf. og Hyrju ehf. Fjárhæð skuldabréfa þeirra, sem stefnandi og Einar Einarsson hafi þannig átt að gefa út, hafi numið þriðjungshlut af söluverði bifreiðanna, að viðbættri viðskiptaskuld hvors þeirra fyrir sig. Við þá fjárhæð hafi bæst stimpilgjald af skuldabréfunum. Jafnframt hafi svo verið um samið, að afsal fyrir bifreiðunum gengju til Hyrju ehf., sem hefði samkvæmt framansögðu milligöngu um endursölu bifreiðanna. Fjárhæð skuldabréfsins, 7.251.435 krónur, hafi samanstaðið af þriðjungi kaupverðs bifreiðanna, að fjárhæð 5.881.263 krónur, og skuld stefnanda á viðskiptareikningi hjá stefnda, að fjárhæð 1.260.733 krónur, eða samtals 7.141.996 krónur, og við þessa fjárhæð verið bætt 109.439 krónum vegna stimpil- og lántökukostnaðar af skuldabréfinu: Ágreiningslaust sé, að stefnandi hafi gefið skuldabréfið út til stefnda af fúsum og frjálsum vilja til efnda á tilteknum samningsskyldum við stefnda. Hér sé því um nafnbréf að ræða, sem lúti reglum kröfuréttarins um viðskiptabréf. Ekki sé heldur ágreiningur um það, að bréfið hafi verið afhent stefnda að tilhlutan stefnanda eða af honum sjálfum. Stefndi sé því skráður kröfuhafi og um leið eigandi allra kröfuréttinda, sem skuldabréfið hljóðar upp á. Stefndi verði því þegar af þeirri ástæðu ekki skyldaður með dómi til að láta skuldabréfið af hendi, nema sá, sem slíks krefjist, sanni betri rétt sinn til bréfsins, en stefndi hafi sem skráður rétthafi þess. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að bréfið sé að fullu greitt né að viðskiptin að baki afhendingu þess hafi gengið til baka. Beri því að sýkna af kröfu stefnanda um afhendingu skuldabréfsins. Útgáfa stefnanda á skuldabréfinu til stefnda og afhending þess hafi því verið liður í efndum á samningsskyldum stefnanda gagnvart stefnda vegna sölu á tilgreindum bifreiðum til stefnanda og tveggja nafngreindra félaga hans í lok nóvember 1999 og að hluta til uppgjör á viðskiptaskuld stefnanda hjá stefnda. Mótmælt er, að stefnda hafi skort umboð til að ráðstafa bréfinu með þeim hætti sem gert var. Sama gegni um þá málsástæðu stefnanda að upp á stefnda hafi staðið sú skylda að ráðstafa andvirði skuldabréfsins inn á einhvern ótilgreindan bankareikning stefnanda. Þá er krafist sýknu af varakröfu með skírskotun til sömu raka og að ofan greinir. IV. Forsendur og niðurstaða Af gögnum málsins, þar á meðal aðilaskýrslu stefnanda, er ljóst, að tilgangur stefnanda með útgáfu umrædds skuldabréfs var að kaupa 23 bifreiðar af stefnda í félagi við Einar Einarsson og Hyrju ehf. og selja þær með hagnaði fyrir milligöngu einkahlutafélagsins, en á þessum tíma sá áðurnefndur Þorbjörn Helgi Stefánsson alfarið um rekstur þess. Viðurkennt er af hálfu stefnanda, að Þorbjörn Helgi hafi við kaupin haft umboð frá stefnanda til að koma fram gagnvart stefnda fyrir hönd stefnanda. Hinu sama gegnir um Einar Einarsson. Upplýst er, að stefndi uppfyllti kaupsamninginn fyrir sitt leyti og var öllum bifreiðunum afsalað til Hyrju ehf. Í bréfi stefnanda til sýslumannsins í Kópavogi, dagsettu 7. desember 1998, þar sem stefnandi óskar opinberrar rannsóknar á ætlaðri fölsun Þorbjörns Helga á nafnritun stefnanda á skuldbreytingu umrædds skuldabréfs 23. desember 1997 sem greiðanda þess, segir m.a. svo: ,,Þegar mig fór að lengja eftir athöfnum og [ég] gekk eftir því við Þorbjörn, sagði hann mér, að ýmist væru bílarnir ekki þar, sem þeir voru sagðir vera, eða ekki í því ástandi, sem um hafi verið talað eða enn á þeim veðbönd. Því er ekki að neita, að mér létti, þegar hann sagði mér enn síðar, að kaupin hefðu gengið til baka vegna þessara annmarka, sem áður voru nefndir. Þegar ég spurði um skuldabréfið sagði hann, að ég fengi það aftur, en það væri inni í Samvinnusjóðnum ...” Þá kemur fram í kærunni, að samkomulag hafi verið með þeim þremenningum um, að stefnandi hefði á sinni hendi bókhald og fjármál Hyrju ehf. vegna þessara viðskipta. Af framansögðu verður ráðið, að Þorbjörn Helgi hafi leynt stefnanda því, að bifreiðaviðskiptin höfðu í raun farið fram á þann hátt, sem ráðgert hafði verið. Miðað við þá hagsmuni, sem voru í húfi fyrir stefnanda og óljós svör Þorbjörns Helga, er það mat dómsins, að rík ástæða hafi verið fyrir stefnanda að komast til botns í málinu með því að spyrjast fyrir um það hjá stefnda. Stefnandi ber ekki brigður á, að hann hafi ritað eigin hendi undir skuldabréfið af fúsum og frjálsum vilja og að það hafi verið þeirrar fjárhæðar, sem það ber með sér. Þykir því ekki skipta máli við úrlausn málsins sú fullyrðing stefnda, sem stefnandi mótmælir, að hluti fjárhæðar skuldabréfsins hafi verið vegna fyrri bifreiðaviðskipta málsaðila. Með samningi 24. júní 1997 milli stefnda og Þorbjörns Helga fór fram uppgjör og á skuldum hans, Hyrju ehf., Réttingarskálans ehf. og Nýju bílasölunnar ehf. við stefnda, samtals að fjárhæð 40.650.300 krónur. Er þess hvergi getið í samningnum, að veðskuldabréf það, er stefnandi gaf út samkvæmt framansögðu, sé innifalið í uppgjörinu. Er því haldlaus sú málsástæða stefnanda, að svo hafi verið. Skuldabréf það, er hér um ræðir, er nafnbréf, sem lýtur reglum kröfuréttarins um viðskiptabréf. Er stefndi þar skráður kröfuhafi og um leið eigandi allra kröfuréttinda, sem skuldabréfið hljóðar upp á. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki sannað betri rétt sinn til bréfsins, en stefndi hefur sem skráður rétthafi þess, eða sýnt fram á, að bréfið sé að fullu greitt. Þá er og ósannað af hálfu stefnanda, að umrædd bifreiðaviðskipti hafi gengið til baka. Hins vegar verður ráðið af gögnum málsins, að hagnaðaráform kaupenda bifreiðanna náðu ekki fram að ganga vegna ástæðna, er varða umræddan Þorbjörn Helga Stefánsson. Það er því niðurstaða dómsins, að stefnandi hafi gefið skuldabréfið út til að efna samningsskyldur sínar við stefnda vegna umræddra bifreiðaviðskipta. Var því ekki um að ræða lánveitingu af hálfu stefnda sem lánastofnunar í skilningi laga nr. 123/1993. Samkvæmt því og að öðru leyti með skírskotun til þess, sem að framan er rakið, ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt, að málskostnaður þeirra í millum falli niður. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Samvinnusjóður Íslands, er sýknaður af kröfum stefnanda, Ingolfs Jóns Petersen, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 351/2012
Aðfinnslur Skuldamál Málsforræði Gjaldþrotaskipti
G ehf.krafðist þess að L hf. yrði gert að endurgreiða sér tiltekna fjárhæð semfyrrnefnda félagið hafði lagt inn á reikning T ehf. nokkrum dögum eftir að Tehf. hafði verið úrskurðað gjaldþrota. Byggði G ehf. á því að um hefði verið aðræða lán til T ehf. og að L hf. hefði verið óheimilt að taka fjárhæðina tilgreiðslu upp í kröfu sína á hendur félaginu. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að Gehf. reisti kröfu sína eingöngu á nánar tilgreindum reglum laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., sem lytu að kröfum á hendur þrotamanni sem lýsa bæri íþrotabú hans og leyst væri úr í samræmi við ákvæði þeirra laga. Krafa G ehf. áhendur L hf. ætti sér ekki stoð í lögunum og var þegar af þeirri ástæðustaðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu L hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson,Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 22. maí 2012. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 25.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. apríl 2009 til greiðsludags.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málavextir eru þeir helstir að á árinu 2007 gerðieinkahlutafélagið Tarsis svonefndanframkvæmdalánasamning við stefnda um byggingu iðnaðarhúsnæðis á lóðinniGjáhella 5 í Hafnarfirði, en áfrýjandi er eigandi lóðarinnar og annaðist söluþess húsnæðis sem byggt var á henni. Stefndi lánaði Tarsisehf. fyrir öllum byggingarframkvæmdunumog gaf félagið út tvö tryggingarbréf, annað að fjárhæð 40.000.000 krónur oghitt að fjárhæð 120.000.000 krónur til tryggingar lánveitingunni.Framkvæmdirnar munu hafa gengið erfiðlega vegna mikillar skuldsetningar Tarsis ehf., en samkomulag tókst að lokum milli félagsinsog stefnda um að hinn síðarnefndi myndi lána því áfram fyrir verkinu að þvítilskildu að gengist yrði í sjálfskuldarábyrgð fyrir 30.000.000 krónum vegnayfirdráttar á tilgreindum tékkareikningi félagsins. Var orðið við þessumáskilnaði stefnda með því að þrír einstaklingar, sem tengdust Tarsis ehf., og eiginkonur þeirra rituðu 7. desember 2007undir yfirlýsingu þess efnis að þeir ábyrgðust sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar in solidum greiðslu yfirdráttar áumræddum tékkareikningi Tarsis ehf. sem næmi allt að30.000.000 krónum. Áður hafði áfrýjandi 2. júlí 2007 sett að handveði innstæðuá tilteknum bankareikningi sínum tiltryggingar öllum skuldum Tarsis ehf. við stefnda.Fyrirsvarmaður Tarsis ehf. og prókúruhafi var StefánHákonarson, en hann sat einnig í stjórn áfrýjanda á árunum 2007 og 2008 og varþar jafnframt framkvæmdastjóri. Var hann einn þeirra einstaklinga sem rituðuundir fyrrgreinda sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingu. Bróðir hans, BjarniHákonarson, tók síðan 10. ágúst 2009 við formennsku í stjórn áfrýjanda og varðjafnframt framkvæmdastjóri félagsins. Með tölvubréfi lögmanns Tarsis ehf. 19. febrúar 2009 til stefnda var óskað eftirfundi með hinum síðarnefnda þar sem rætt yrði um að starfsemi, sem hefði veriðundir kennitölu Tarsis ehf., yrði færð undirkennitölu áfrýjanda, skuldbreytt yrði lánum sem hvíldu á Tarsisehf. og þau færð yfir á áfrýjanda og jafnframt yrði skuldbreytt lánum vegnaBreiðhellu 16 ehf., sem væru með veði í Gjáhellu 5, og þau færð yfir ááfrýjanda. Ekki varð af þeim ráðstöfunum sem fundarbeiðni laut að. Tarsisehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 24. mars 2009 og innköllunbirt tveimur dögum síðar. Af hálfu áfrýjanda voru 1. apríl 2009 lagðar25.000.000 krónur inn á fyrrnefndan tékkareikning Tarsisehf. hjá stefnda og degi síðar lagði Breiðhella 16 ehf. 3.000.000 krónur inn ásama reikning. Í beinu framhaldi af þessum innborgunum var Stefáni Hákonarsyniafhent frumrit fyrrnefndrar sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingar hans og fimmannarra einstaklinga vegna yfirdráttarheimildarinnar á reikningnum. Þáverandilögmaður Breiðhellu 16 ehf., sem af gögnum málsins verður ráðið að einnig hafiverið lögmaður áfrýjanda, ritaði skiptastjóra þrotabús Tarsisehf. tölvubréf 8. september 2009 þar sem sagði meðal annars: „Þessi greiðslakr. 3.m. frá Breiðhellu 16 ehf. var lögð inná þennan reikning til að afléttasjálfskuldarábyrgðum sem voru á tryggingarbréfi hjá Landsbankanum í Hafnarfirðien Tarsis var skuldari á því bréfi. Átti þetta aðvera lán til Tarsis ehf., en auðvitað var aðalmáliðað aflétta þessum ábyrgðum sem nú er búið þannig að umbjóðandi minn er mikið ímun að fá þessa greiðslu til baka. Mistökin sjálf voru þau að greiða þessagreiðslu eftir úrskurðardag en hún var greidd þann 2. apríl sl. inná reikning Tarsis en Tarsis var úrskurðaðgjaldþrota þann 24. mars sl. Þetta var greitt vegna ókunnugleika um stöðu Tarsis en Tarsis á ekkert tilkalltil þessarar greiðslu en ég get komið með vottaða yfirlýsingu um það frá honumStefáni fyrrum stjórnarformanni Tarsis sem veit umþetta mál.“ Með bréfi áfrýjanda til stefnda 26. maí 2010 var farið fram áendurgreiðslu þeirra 25.000.000 króna, sem lagðar höfðu verið 1. apríl 2009 inná áðurnefndan tékkareikning Tarsis ehf. hjá stefnda,en þeirri beiðni var hafnað með bréfi 3. júní 2010. Stefndi hafði á hinn bóginnendurgreitt Breiðhellu 16. ehf. framangreindar 3.000.000 krónur 11. september2009. Áfrýjandi ritaði skiptastjóra þrotabús Tarsisehf. tölvubréf 14. júlí sama ár og fór fram á samþykki skiptastjórans á aðfjárhæðin yrði endurgreidd „af hálfu Landsbankans.“ Mistök hafi verið gerð meðþví að inna greiðsluna af hendi eftir að bú Tarsisehf. hafði tekið til gjaldþrotaskipta, en greiðslan „átti að vera lán til Tarsis ehf. til að aflétta ábyrgðum.“ Skiptastjórinnsvaraði erindinu samdægurs og samþykkti beiðnina „með þeim fyrirvara aðLandsbankinn samþykki að endurgreiða.“ Um ástæðu endurgreiðslunnar tilBreiðhellu 16 ehf. vísar stefndi til þess að hann hafi verið með fullnægjanditryggingu fyrir eftirstöðvum yfirdráttarskuldarinnar á tilteknum reikningiáfrýjanda hjá stefnda. Skiptum á þrotabúi Tarsis ehf.lauk 27. október 2010 samkvæmt 155. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. II Áfrýjandi reisir endurgreiðslukröfusína á reglum laga nr. 21/1991 og vísar þar einkum til 72. – 74. gr., 1. mgr.109. gr. og 117. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr.fyrrgreindra laga tekur þrotabú skuldara við öllum fjárhagslegum réttindum semhann átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti, nema annaðleiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi sem verður ekki hnekktvegna gjaldþrotaskiptanna. Í 1. mgr. 73. gr. er kveðið á um að meðan á gjaldþrotaskiptumstendur eignist þrotabúið þau fjárhagslegu réttindi sem ella hefðu fallið tilþrotamannsins með nánar tilteknum undantekningum. Þá er mælt fyrir um það í 1.mgr. 74. gr. að þrotamaðurinn missi rétt sinn til að ráða yfir réttindum, sem fallatil þrotabúsins eftir 72. og 73. gr., svo þýðingu hafi gagnvart því, og þásegir í 2. mgr. sama ákvæðis að þrotamaður missi rétt til að stofna tilskuldbindinga svo þýðingu hafi gagnvart þrotabúinu. Jafnframt eru fyrirmæli í3. mgr. ákvæðisins um að þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. geti sá, sem hvorkivissi né mátti vita um gjaldþrotaskiptin, unnið rétt á hendur þrotabúinu vegnaráðstöfunar þrotamannsins sem á sér stað áður en innköllun hefur birst vegnaskiptanna. Í 117. gr. laganna er mælt fyrir um að sá, sem vill halda uppi kröfuá hendur þrotabúi, skuli lýsa henni fyrir skiptastjóra á þann hátt sem íákvæðinu greinir. Að lokum er kveðið á um það í 1. mgr. 109. gr., sem er íXVII. kafla umræddra laga, en þar er fjallað um rétthæð krafna á hendur þrotabúi,að afhenda skuli eign eða réttindi í vörslum þrotabús þriðja manni ef hannsannar eignarrétt sinn að þeim. Með greiðslu þeirri, sem áfrýjandiinnti af hendi að eigin frumkvæði 1. apríl 2009 inn á tékkareikning Tarsis ehf. hjá stefnda, átta dögum eftir að félagið vartekið til gjaldþrotaskipta, lækkaði yfirdráttarskuld þrotabúsins við stefndasem þeirri fjárhæð nam. Af því leiðir að engin eign myndaðist í þrotabúinu meðgreiðslunni, heldur rann hún beint til stefnda og lækkaði þar með skuldirbúsins. Eignaðist þrotabúið því engin fjárhagsleg réttindi með þessariráðstöfun sem ella hefðu fallið til þrotamanns. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaer dómara óheimilt að byggja dóm á öðrum kröfum eða málsástæðum en aðilarnirhafa borið fyrir sig. Eins og áður greinir reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn áþví að hann hafi greitt fjármuni til Tarsis ehf. íþví skyni að veita félaginu lán. Stefndi hafi ranglega tekið fjármuni þessa tilgreiðslu upp í kröfu sína á hendur félaginu. Áfrýjandireisir kröfu sína eingöngu á tilgreindum reglum laga nr. 21/1991, en þær lútaað kröfum á hendur þrotamanni sem lýsa ber í þrotabú hans og leyst er úr ísamræmi við reglur þeirra laga. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda á sér ekkistoð í fyrrgreindum lögum. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hinsáfrýjaða dóms staðfest. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað sætir ekki endurskoðunhér fyrir dómi og verður því staðfest. Eftir úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og greinir í dómsorði. Mál þetta var dómtekið í héraði 29. apríl 2011 ogendurupptekið til munnlegs málflutnings að nýju 11. janúar 2012. Var þá bókaðað dómsuppsaga hefði dregist vegna anna dómara. Dómara tókst heldur ekki að ljúkadómi á málið innan lögmælts frests samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991eftir dómtöku síðarnefndan dag. Var bókað við uppkvaðningu héraðsdómsins 23.febrúar 2012 að lögmenn lýstu því yfir að þeir teldu óþarft að flytja málið aðnýju. Samkvæmt framansögðu liðu um tíu mánuðir frá dómtöku málsins þar tildómur gekk í því. Verður ekki annað séð en dómurinn beri þess nokkur merki. Íhinum áfrýjaða dómi vorumálavextir reifaðir eins og þeir horfðu við frá sjónarhóli beggja málsaðila.Þessi háttur á samningu dóms er í andstöðu við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr.91/1991, en þar segir að í dómi skuli greina stutt yfirlit um atvik að bakimáli og ágreiningsefni í því. Er aðfinnsluvert hvernig staðið var aðmálsmeðferð og samningu dóms. Dómsorð: Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi,Gjáhella 5 ehf., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 800.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2012. Mál þetta, sem upphaflegadómtekið var 29. apríl sl., er höfðað með stefnu birtri samkvæmt ódagsettriáritun lögmanns stefnda og þingfest 30. nóvember 2010. Það var endurupptekið ogflutt að nýju hinn 11.janúar sl. með því að dómur varð ekki lagður á það innanlögmælts frests vegna mikilla anna dómara. Við uppkvaðningu dóms ergætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi er Gjáhella 5ehf. Laugavegi 178, Reykjavík. Stefndi er NBI hf., Austurstræti 11, nú Landsbankinn hf.,Reykjavík. Þess er krafist aðstefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda 25.000.000 króna ásamtdráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 sbr. 1. mgr. 6. gr.sömu laga, frá 1. apríl 2009 til greiðsludags.Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist viðhöfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 1. apríl 2010. Einnig er krafistmálskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefndi krefst sýknu aföllum kröfum stefnanda. Að auki er krafistmálskostnaðar. MÁLSATVIK Stefnandi kveðst hafahafið starfsemi sína í upphafi árs 2007 og hafi tilgangur félagsins verið kaupá lóðum og sala iðnaðarhúsnæðis.Bankaviðskipti stefnanda hafi verið hjá stefnda. Einkahlutafélagið Tarsisehf. hafi annast byggingu þess húsnæðis, sem stefnandi hafi staðið að ogselt. Fjármögnun byggingarframkvæmdannahafi verið í höndum stefnda og hafi Tarsis ehf. veriðmeð sérstakan framkvæmdarlánsreikning hjá stefnda. Tarsis ehf. hafiverið mjög skuldsett á þessum tíma og hafi stefnandi verið háður Tarsis ehf. um byggingarframkvæmdir. Stjórn stefnanda hafi ákveðið að veita Tarsis ehf. lán upp á framtíðarviðskipti. Hinn 1. apríl 2009 hafi stefnandi lagt lán aðfjárhæð 25.000.000 króna inn á framkvæmdalánsreiknings Tarsisehf. nr. [...]-[...]-[...]09 í útibúi stefnda í Hafnarfirði. Nokkru áður eða hinn 24. mars 2009 hafi Tarsis ehf. verið úrskurðað gjaldþrota í HéraðsdómiReykjavíkur og Þuríður Kr. Halldórsdóttir hdl., skipuð skiptastjóri. Úrskurðurinn hafi verið auglýstur íLögbirtingablaðinu hinn 24. mars 2009 samkvæmt upplýsingum fráskiptastjóra. Greiðslan hafi verið lögðinn á reikning Tarsis ehf. án þess að stefnanda værikunnugt um að búið væri að úrskurða Tarsis ehf.gjaldþrota og því ljóst að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrir mistök inná reikning félagsins hjá stefnda.Greiðslan hafi farið til lækkunar á yfirdrætti á reikningi Tarsis ehf. sem staðið hafi í 28.700.000 krónum þann dag. Daginn eftir eða hinn 2.apríl 2009 hafi félagið Breiðhella 16 ehf. lagt 3.000.000 króna inn á reikning Tarsis ehf. nr. [...]-[...]-[...]50, við sama útibú stefndaí Hafnarfirði, sem hafi jafnframt átt að vera lán til Tarsisehf. til uppgreiðslu á framangreindum yfirdrætti á reikningi nr. 6909 en hlutigreiðslunnar, 300.000 krónur, hafi átt að fara til greiðslu launa. Með tölvupósti hinn 8. september 2009, hafiskiptastjóri Tarsis ehf., Þuríður Kr. Halldórsdóttirhdl. samþykkt að endurgreiða mætti Breiðhellu 16 ehf. 3.000.000 króna svoframarlega sem stefndi myndi samþykkja endurgreiðsluna. Af hálfu stefnda hafiendurgreiðslan verið samþykkt og fjárhæðin verið lögð. ásamt vöxtum inn áreikning þáverandi lögmanna stefnanda hinn 11. september 2009. Hafi endurgreiðslan verið samþykkt af hálfubeggja aðila þ.e. skiptastjóra þrotabúsins og stefnda í ljósi þess, að greitthefði verið inn á reikning Tarsis ehf. eftirúrskurðardag um gjaldþrot félagsins og með vísan til 1. mgr. 109. gr. laga nr.21/1991, þar sem lagagreinin eigi við um endurgreiðslu til þriðja aðila semgreitt hafi til þrotabús. Þar sem greitthafi verið til þrotabús eftir úrskurðardag gjaldþrotaskipta eigi ákvæðigjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 við um endurkröfumál þetta. Ef vitneskja stefnandahefði verið til staðar um gjaldþrot Tarsis ehf. hefðigreiðslan aldrei verið innt af hendi með þessum hætti. Stefndi hafi leyst þessa greiðslu til sín og,að því er virðist, án atbeina og samþykkis skiptastjóra. Stefndi hafi neitað að endurgreiðafjárhæðina. Telja megi víst aðstarfsfólk stefnda hafi vitað eða mátt vera kunnugt um gjaldþrot Tarsis ehf. þar sem stefndi reki bæði innheimtu- oglögfræðideild og fylgist því með Lögbirtingablaðinu. Endurgreiðsla sú semsamþykkt hafi verið af hálfu stefnda og skiptastjóra til Breiðhellu 16 ehf.,sbr. framangreint, og endurgreidd hafi verið af hálfu stefnda sé af sömu rótrunnin og með sömu lagalegu forsendurnar og endurgreiðsla sú sem krafist sé ístefnu þessari, þ.e. til greiðslu á yfirdrætti Tarsisehf. hjá stefnda. Hafi þess því veriðkrafist með bréfi lögmanns stefnanda, frá 26. maí 2010, að stefndi endurgreiddistefnanda framangreinda stefnufjárhæð.Stefndi hafi hafnað kröfu stefnanda með bréfi dags. 3. júní 2010. Hafi stefnandi þá sent stefnda annað bréfhinn 20. júlí 2010 og ítrekað gerða kröfu en án árangurs. Í máli þessu sé sú staðauppi að það hafi ekki verið þrotamaður sem hafi greitt inn á skuld sína hjástefnda heldur þriðji maður sem hafi ætlað að lána Tarsisehf. féð. Skiptastjóri þrotabúsins hafisamþykkt að endurgreiðslan færi fram og sé stefnandi því réttur aðili að þessumáli. Hagsmunir þrotabúsins séu þvíengir enda hafi þrotabúinu ekki verið stefnt í máli þessu. Af hálfu stefnda eratvikum lýst svo að Tarsis ehf. hafi gertframkvæmdalánasamning við stefnda á árinu 2007 um byggingu iðnaðarhúsnæðis álóðinni Gjáhellu 5, Hafnarfirði. Eigandi lóðarinnar hafi verið stefnandi, einsog sjáist á afriti af veðbandayfirliti eignarinnar dags. 15. október 2007. Stefndi hafi lánað Tarsisehf. 100% fyrir byggingarframkvæmdunum og félagið gefið út tvö tryggingarbréf,að fjárhæð 40 milljónir króna og 120 milljónir króna, til stefnda tiltryggingar lánveitingunni. Félaginu hafi gengið bygging húsnæðisins illa oghafi Tarsis ehf. ákveðið að selja félaginu F7 ehf.byggingarframkvæmdirnar. Sú sala hafi ekki gengið eftir og í framhaldinu hafiaðilar frá Tarsis ehf. og stefnanda átt fundi meðstarfsmönnum stefnda um stöðu málsins og hvort Tarsisehf. gæti klárað byggingarframkvæmdirnar. Ákveðið hafi verið að stefndi myndiáfram lána til verksins með því skilyrði að eigendur félagsins ásamt eiginkonumsínum gengju í sjálfskuldarábyrgð fyrir 30 milljónum króna. Þeir hafi samþykktþað og hinn 7. desember 2007 hafi sjálfskuldarábyrgð verið gefin út en þar hafiStefán Hákonarson, Elín Árnadóttir, Herbein Fjallsbak, Erna SigrúnHákonardóttir, Ilona Guzewiczog Marek Guzewicz gengiðsameiginlega (in solidum) íábyrgð fyrir 30 milljónum króna vegna skulda Tarsisehf. við stefnda. Framkvæmdirnar hafi síðangengið þokkalega og í byrjun árs 2009 hafi skuldir Tarsisehf. vegna byggingarframkvæmdanna verið um 28 milljónir króna sem verið hafi íformi yfirdráttar á tékkareikningi stefnanda, reikningi nr. [...]-[...]-[...]09.Forsvarsmenn Tarsis ehf. hafi látið starfsmennstefnda vita að þeir ættu eftir að fá endurgreiddan virðisaukaskatt afbyggingarframkvæmdunum og færi hann langt með að gera upp yfirdráttarskuldina. Tarsis ehf. og stefnandi séu í eigu sömuaðila og sömu fjölskyldu og hafi félögin haft náið samstarf sín á milli. Sjáistþað m.a. á því að Stefán Hákonarson, sem hafi alla tíð setið í stjórn Tarsis ehf. og haft prókúruumboð fyrir félagið, hafi einnigsetið í stjórn stefnanda á árunum 2007 og 2008, verið framkvæmdastjóri þess ogfarið með prókúrumboð fyrir það félag. BjarniHákonarson, bróðir og samstarfsmaður Stefáns við byggingarframkvæmdirnar aðGjáhellu 5, Hafnarfirði, hafi tekið við sem formaður stjórnar ogframkvæmdastjóri og farið með prókúruumboð stefnanda frá 10. ágúst 2009. Þetta nána samstarffélaganna, þar sem sömu aðilar eru framkvæmdastjórar og prókúruhafar þeirrabeggja og félögin auk þess í eign sömu fjölskyldunnar, komi einnig vel fram ítölvupósti lögmanns Gjáhellu 5 ehf. og Tarsis ehf.til starfsmanna stefnda, frá 19. febrúar 2009, mánuði áður en Tarsis ehf. hafi verið úrskurðað gjaldþrota. Þar óskilögmaðurinn eftir fundi með starfsmönnun stefnda til að ræða það að færa allastarfsemi Tarsis ehf. undir kennitölu Gjáhellu 5 ehf.og færa lán Tarsis ehf. yfir á kennitölu stefnanda.Ekki hafi orðið af því að stefnandi tæki yfir skuldir Tarsisehf. Náið samstarf félagannakomi einnig fram í því að stefnandi hafi hinn 2. júlí 2007 gefið út handveð íbankareikningi sínum, reikningi [...]-[...]-[...]04, til tryggingar öllumskuldum Tarsis ehf. við stefnda. Stefán Hákonarson ogElín Árnadóttir kona hans hafi einnig gengið í sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 15milljónir króna fyrir stöðu á tékkareikningi Tarsisehf. nr. [...]-[...]-[...]09. Handveðsyfirlýsingin sé gefin út hinn 28. júní2007 og á þeim tíma hafi Stefán verið í stjórn Tarsisehf. og stefnanda og jafnframt verið framkvæmdastjóri þeirra beggja og fariðmeð prókúruumboð þeirra. Stefnandi haldi því framað stefndi hafi ekki mátt taka við greiðslu stefnanda inn á tékkareikning Tarsis ehf. þar sem félagið hafi verið gjaldþrota. Stefndihafnar þessu og bendir á að það sé skylda stefnda sem viðskiptabanka að taka viðinn- og útborgunum af reikningum viðskiptavina sinna og skipti engu máli hvortþeir hafi verið úrskurðaðir gjaldþrota eða ekki. Ástæða innborgunar á reikningaí vörslum stefnda skipti ekki máli, hans skylda sé að taka við greiðslu oggeyma þangað til eigandi fjármunanna ákveði að ráðstafa þeim sjálfur. Sama dag og stefnandihafi lagt inn 25 milljónir króna á tékkareikning Tarsisehf. og lækkað þannig stöðu yfirdráttarskuldarinnar hafi Stefán Hákonarson,stjórnarmaður í Tarsis ehf., komið í útibú stefnda íHafnarfirði, sagt að umræddar 25 milljónir hefðu verið greiddar inn áyfirdráttarskuld félagsins og krafist þess að fá afhenta sjálfskuldarábyrgð aðfjárhæð 30 milljónir króna sem hann ásamt fleirum hafi verið í vegna skulda Tarsis ehf. við bankann. Daginn eftir, eða hinn 2.apríl 2009, hafi félagið Breiðhella 16 ehf., sem sé annað félag í eigu þeirrabræðra, greitt 3 milljónir króna inn á reikning Tarsisehf., nr. [...]-[...]-[...]50, og hafi greiðslan verið innt af hendi svo aðstefndi gæti ekki neitað að afhenda Stefáni Halldórssyni sjálfskuldarábyrgðinaeins og hann hefði farið fram á. Í framhaldi af þessari greiðslu hafi Stefániverið afhent frumrit sjálfskuldarábyrgðarinnar. Áður en stefndi hafi getaðmillifært þriggja milljóna króna greiðsluna inn á tékkareikning Tarsis ehf. nr. [...]-[...]-[...]09 hafi komið í ljós aðbúið hafi verið að úrskurða félagið gjaldþrota. Þá fyrst hafi stefndi vitað afþví að Tarsis ehf. hefði verið úrskurðað gjaldþrota.Hafi greiðslan ekki verið færð á milli reikninganna. Fljótlega eftir aðþriggja milljóna króna greiðslan hafi borist frá Breiðhellu 16 ehf. hafi boristbeiðni frá félaginu um að stefndi endurgreiddi fjárhæðina þar sem eigandireikningsins, Tarsis ehf., væri gjaldþrota. Einnighafi legið fyrir samþykki bústjóra þrotabús Tarsisehf. fyrir því að stefndi endurgreiddi fjárhæðina. Þar sem stefndi hafi veriðmeð aðra tryggingu fyrir þessum þremur milljónum króna hafi hann fallist á aðendurgreiða upphæðina, en stefndi hafi verið með tryggingu í innstæðu áreikningi fyrir þessari fjárhæð. Stefndi hafi fallist á endurgreiðsluna vegnaþess að hann hefði aðra tryggingu fyrir þessari fjárhæð en ekki vegna þess aðhann teldi sér skylt að endurgreiða fjárhæðina þar sem hún hefði verið lögð inná reikning gjaldþrota félags eins og stefnandi haldi fram. Þó nokkru síðar hafistefnandi gert sambærilega kröfu vegna innborgunar sinnar á tékkareikning Tarsis ehf. Með bréfi dags. 26. maí 2010 hafi Gjáhella 5ehf. farið fram á það að bankinn endurgreiddi 25 milljónir króna þar sem félagiðhefði verið gjaldþrota er greiðslan var innt af hendi. Rétt sé að benda á aðekki hafi verið boðist til að afhenda frumrit sjálfskuldarábyrgðarinnar, semStefán Hákonarson hafi fengið afhent í ljósi þess að umrædd greiðsla hefðiverið lögð inn á reikning Tarsis ehf. Stefndi neitaðiað endurgreiða. MÁLSÁSTÆÐUR Stefnandi byggir dómkröfusína í fyrsta lagi á því að stefnda hafi verið óheimilt að taka við og notagreiðslu stefnanda til lækkunar á yfirdrætti Tarsisehf. á reikningi nr. [...]-[...]-[...]09 sem innt hafi verið af hendi eftirúrskurðardag um gjaldþrot Tarsis ehf. Við uppkvaðningu úrskurðar umgjaldþrotaskipti missi þrotamaður, sbr. 74. gr. laga nr. 21/1991, í þessutilfelli Tarsis ehf., rétt til að ráða yfir réttindumþeim sem falli til þrotabúsins samkvæmt 72. og 73. gr. sömu laga. Séu það m.a. fjárhagsleg réttindi sem hefðuella fallið til þrotabúsins og þrotabúið missi rétt til að stofna tilskuldbindinga eins og gagnvart stefnda.Í fyrirmælum 72. gr. felist, að ein megináhrif úrskurðar um gjaldþrotaskiptiséu þau að til verði sjálfstæð persóna að lögum, þrotabú, kennt viðhlutaðeigandi félag. Í máli þessu liggifyrir að stefnandi hafi verið eigandi fjárins, sem lagt var inn á reikning hinsgjaldþrota félags hjá stefnda. Stefndihafi tekið þetta sérgreinda fé og lækkað skuld hins gjaldþrota félags eftirúrskurðardag gjaldþrotaskipta þess um 25.000.000 króna. Eftir úrskurðardag gjaldþrotaskipta Tarsis ehf., hinn 24. mars 2009, hafi stefnda veriðóheimilt að nýta sér fé sem stefnandi hafi lagt inn á reikning Tarsis ehf. Með þvíhafi einnig öðrum kröfuhöfum og lánardrottnum verið mismunað. Ef Tarsis ehf.hefði sjálft greitt inn á yfirdráttarskuld sína við stefnda eftir úrskurðardagum gjaldþrotaskipti hefðu reglur gjaldþrotaskiptalaganna í 20. kafla þeirra umriftun ráðstafana þrotamanns um greiðslu á skuld átt við og skiptastjóri getaðfarið í riftunarmál og rift greiðslunni. Í öðru lagi sé krafastefnanda byggð á 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, þarsem þriðja manni, í þessu tilfelli stefnanda, sé heimilt að fá afhenta eign(peninga) eða réttindi úr vörslu þrotabúsins ef hann sannar eignarrétt sinn aðþeim án tillits til annarra kröfuhafa gagnvart þrotabúinu. Öðrum rétthöfum skuli með sama hætti afhendaeignir (peninga) eða réttindi sem þrotabúið eigi ekki tilkall til. Sé hér um rétthæstu kröfurnar að ræða áhendur þrotabúi sem krafa þriðja manns um afhendingu verðmæta í vörslum búsinsá grundvelli eignarréttar síns að þeim. Séu þetta kröfur utan skuldaraðar, oftnefndar sértökuréttur. Eftir úrskurð umgjaldþrotaskipti Tarsis ehf. hinn 24. mars 2009 sékrafa stefnanda á hendur stefnda og þrotabúinu utan skuldaraðar skv. 1. mgr.109. gr. laga nr. 21/1991, en slíkir kröfuhafar þurfi ekki að sæta því aðhlutaðeigandi eign eða verðmæti verði m.a. varið til fullnustu á öðrum kröfumeftir stöðu þeirra í skuldaröð. Í þriðja lagi byggirstefnandi kröfu sína á því að skiptastjóri þrotabús Tarsisehf. hafi ekki talið sig eiga tilkall til greiðslu stefnanda inn á reikningþrotabúsins hjá stefnda, þeim mun síður eigi stefndi tilkall til fjárinssamkvæmt meginreglum gjaldþrotaskiptaréttar.Eigi því stefnandi fullt tilkall til endurgreiðslu fjárins sem hann hafigreitt inn á reikning hjá stefnda en féð hafi í raun verið greitt þrotabúinu oghafi stefndi því engan rétt átt á því að taka nefnda greiðslu að fjárhæð25.000.000 króna til sín eftir úrskurðardag gjaldþrotaskipta Tarsis ehf. Meðréttu sé það því skiptastjóra þrotabúsins að taka ákvörðun um hvort greiðslanrynni inn á skuld þrotabúsins eða yrði endurgreidd og hafi skiptastjórisamþykkt að greiðsluna eigi að endurgreiða stefnanda. Stefnandi byggir kröfusína í fjórða lagi á því að þegar stefnandi hafi greitt 25.000.000 króna inn áreikning þrotabúsins hafi þrotabúið eignast nefnda greiðslu, þ.e. lögpersónaþrotabúsins, sbr. 73. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt hafi skiptastjóri einnverið bær um að taka ákvörðun skv. 1. og 2. mgr. 74. gr. laga nr. 21/1991,eftir uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar Tarsis ehf. umréttindi þrotabúsins, stofna til skuldbindinga og greiðslna svo að áhrif hefðigagnvart þrotabúinu. Þau réttindi semhér um ræði sé sú fjárhæð, 25.000.000 króna, sem lögð hafi verið inn á reikningþrotabúsins og sé því eign þrotabúsins sem skiptastjóri þess hafi samþykkt aðverði endurgreidd stefnanda. Í fimmta lagi styðurstefnandi kröfu sína við 1. mgr. 99. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr.21/1991. Samkvæmt téðri lagagreingjaldfalli allar kröfur á hendur þrotabúi við úrskurð um gjaldþrotaskipti ántillits til samninga, ákvarðana o.fl.Meginreglan um það hvernig kröfuhafi (stefndi) verði að bera sig að tilað framfylgja kröfu sinni eftir uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar komi fram í 1.mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991.Efnislega sé þar kveðið á um, að kröfuhafi (stefndi) sem vilji hafa uppikröfu á hendur þrotabúi eða gjaldþrota einstaklingi eða félagi, verði að lýsahenni fyrir skiptastjóra og eigi engra annarra kosta völ til að koma hennifram, hvað þá að fá greiðslu inn á hana. Þessi meginregla geri ekki greinarmuná kröfu um greiðslu peninga eða annars efnis, og séu kröfuhafar því eins settirí því tilliti. Með gagnályktun frá 1.mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 sé því lagt bann við því að taka á móti greiðsluá skuld eftir úrskurðardag gjaldþrotaskipta og beri skilyrðislaust aðendurgreiða slíka greiðslu nema 116. gr. laga nr. 21/1991 eigi við en svo séekki í þessu tilfelli. Í sjötta lagi er byggt áþví að stefndi hafi endurgreitt aðra greiðslu sem verið hafi að fjárhæð3.000.000 króna, sem sé af sömu rót runnin með sömu lagaskilyrðum ogstefnukrafa máls þessa. Ætti því samaniðurstaða að gilda um stefnukröfu þessa og hina fyrri endurgreiðslustefnda. Stefnandi byggir kröfusína á lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, einkum 72.-74. gr., 117. gr. og1. mgr. 109. gr. Krafa um málskostnað erbyggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála í héraði. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknuner byggð á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi byggir sýknukröfusína aðallega á aðildarskorti samkvæmt 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Eigandi tékkareiknings nr. [...]-[...]-[...]09 sé Tarsis ehf. og geti félagið eitt heimilað stefnda að takafé út af tékkareikningi sínum og greiða stefnanda. Stefnandi beini kröfu sinnium endurgreiðslu ekki til þrotabús Tarsis ehf. heldurað stefnda sem sé rangur aðili málsins og því sé um aðildarskort að ræða semleiði til sýknu stefnda. Einnig sé ljóst aðstefnandi sé rangur aðili til þess að hafa uppi endurgreiðslukröfu á hendurstefnda. Stefnandi sé ekki eigandi reikningsins og geti því ekki gert kröfu áhendur stefnda um útgreiðslu af honum. Það geti félagið eitt og þar sem það ségjaldþrota geti bústjóri þrotabúsins skv. 122. gr. gjaldþrotaskiptalaga einngert þá kröfu á hendur stefnda. Bústjóri Tarsis ehf.sé ekki aðili að þessu máli og sé því um aðildarskort að ræða hjá stefnanda semleiði til sýknu stefnda. Stefnandi hafi ekki lagtfram nein gögn um það að hann hafi gert kröfu í þrotabú Tarsisehf. um endurgreiðslu á láni til félagsins að fjárhæð 25 milljónir króna. Erhér með skorað á stefnanda að leggja fram í málinu afrit af kröfulýsingu sinnií þrotabú Tarsis ehf. Stefndi hafnar þeirrimálsástæðu stefnanda að hinn 1. apríl 2010 hafi stefnandi ákveðið að veita Tarsis ehf. lán að fjárhæð 25.000.000 kr. upp áframtíðarviðskipti. Fram komi á útprentun úr vanskilaskrá Creditinfoað sex sinnum hafi verið gert árangurslaust fjárnám hjá félaginu hinn 28.janúar 2009 og að félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota hinn 24. mars 2009.Eðlilegt sé að gera þá kröfu til stefnanda að hann kanni fjárhagsstöðu þessaðila sem hann láni 25.000.000 kr. og hafi stefnandi ekki kannaðfjárhagsstöðuna beri hann sjálfur hallann af því að hafa greitt 25.000.000 kr.inn á tékkareikning gjaldþrota félags. Samkvæmt 15. gr.samþykkta stefnanda sé óheimilt að skuldbinda félagið nema með samþykkistjórnarmanns. Engin gögn hafi verið lögð fram í málinu sem sýni fram á aðstjórn félagsins hafi veitt Tarsis ehf. lán og ekkihafi verið lögð fram nein gögn sem sanni að um lánafyrirgreiðslu hafi verið aðræða af hálfu stefnanda, svo sem afrit af lánasamningi, skuldaviðurkenning eðaannað. Áður hafi verið rakiðhvernig eignarhald sé á þessum félögum og hvernig sömu menn hafi setið ístjórnum þeirra, verið framkvæmdastjórar beggja félaganna og haft prókúruumboðfyrir þau bæði. Einnig komi fram í stefnu að félögin hafi haft samstarf umbyggingu húsnæðisins að Gjáhellu 5, Hafnarfirði og að stefnandi sæi um söluhúsnæðisins. Sé því ljóst að stefnanda hafi verið kunnugt um stöðuverkframkvæmdanna og einnig um fjárhagslega stöðu byggingarinnar. Afframansögðu sé ljóst að stefnandi hafi vitað af því þegar hann lagði 25.000.000kr. inn á tékkareikning Tarsis ehf. að félagið hefðiverið úrskurðað gjaldþrota. Stefndi heldur því fram að innborgun stefnanda á25.000.000 kr. hafi verið til þess að leysa eigendur Tarsisehf. og maka þeirra undan því að stefndi gengi að 30.000.000 kr.sjálfskuldarábyrgð þeirra. Sama dag og innborgunin hafi átt sér stað hafiStefán Hákonarson komið í bankann og krafðist þess að sjálfskuldarábyrgðin yrðifelld niður og frumrit hennar yrði afhent honum. Stefndi bendir í þessusambandi á tölvupóst frá lögmanni Breiðhellu 16 ehf. en þar komi skýrt fram aðtilgangur greiðslunnar hafi verið að aflétta sjálfskuldarábyrgðum þeim semstjórnarmenn Tarsis ehf. og konur þeirra hefðu tekiðá sig gagnvart stefnda. Stefndi heldur því framað umræddar 25.000.000 kr. hafi verið sú fjárhæð sem stefnandi hafi fengiðendurgreidda frá Skattstjóranum í Hafnarfirði vegna endurgreiddsvirðisaukaskatts af byggingarframkvæmdunum við Gjáhellu 5, Hafnarfirði. Þvíhafi ekki verið um lán að ræða frá stefnanda heldur innborgun á reikninginn tilþess að sjálfskuldarábyrgðin yrði felld niður. Stefndi skorar á stefnanda aðleggja fram gögn frá Skattinum um endurgreiðslu virðisaukaskatts sem hann fékkvegna byggingarframkvæmdanna við Gjáhellu 5, Hafnarfirði. Því hafi verið um aðræða fé sem hafi stafað af byggingarframkvæmdunum og hafi átt að renna til þeirraeða uppgjörs á þeim lánum sem Tarsis ehf. hafi tekiðtil að geta byggt á lóðinni. Stefndi vilji árétta að verkið hafi veriðfjármagnað með 100% láni frá stefnda og hafi honum því borið að fáendurgreiðslu virðisaukaskattsins til sín. Stefnandi haldi því framað stefndi hafi tekið til sín 25.000.000 kr. greiðsluna án samþykkisskiptastjóra og hafi neitað að endurgreiða þá fjárhæð þrátt fyrir að starfsfólkstefnda hafi vitað eða mátt vera kunnugt um gjaldþrot félagsins þar sem stefndirekur bæði innheimtu- og lögfræðideild. Stefndi mótmælir þessum málsástæðumstefnanda og bendir á að skiptastjóri hafi ekki gert neinar athugasemdir viðráðstöfun innborgunarinnar og skiptalok hafi verið 26. október 2010. Því verðiað líta svo á að skiptastjóri hafi samþykkt ráðstöfun greiðslunnar. Hjá stefndasé rekin innheimtudeild sem fari með innheimtu þeirra krafna sem komnar séu í90 daga vanskil eða eldri. Þegar mál hafi verið sent í innheimtudeildina sékennitala viðkomandi viðskiptamanns skoðuð í vanskilaskrá Creditinfoen bankinn geti ekki og megi ekki samkvæmt niðurstöðu Persónuverndar keyrasaman alla viðskiptamenn bankans við vanskilaskrána. Vanskil hafi verið orðin áskuldabréfum Tarsis ehf. við stefnda en þau hafi ekkiverið komin í lögfræðilega innheimtu og því hafi stefndi og starfsfólk hansekki vitað af því að félagið hefði verið úrskurðað gjaldþrota. Stefnandi hafiekki lagt fram nein gögn í málinu sem sanni fullyrðingar hans um að starfsfólkstefnda hafi vitað um gjaldþrot félagsins er greiðslan fór fram og því séfullyrðingin ósönnuð. Þá byggi stefnandi kröfusína um endurgreiðslu innborgunarinnar á tékkareikning [...]-[...]-[...]09 á72. og 73. gr. gjaldþrotalaga. Þær greinar fjalli um það að viðgjaldþrotaskipti taki þrotabú skuldarans við fjárhagslegum réttindum hans ogskyldum, nema annað leiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi.Stefnandi vísi einnig til 74. gr. laganna sem segi að við gjaldþrotaskiptimissi þrotamaðurinn rétt til að ráða yfir réttindum sem falla til þrotabúsinseftir 72. og 73. gr. svo að þýðingu hafi gagnvart því. Einnig haldi stefnandiþví fram að þar sem greiðslurnar inn á tékkareikninginn hafi ekki komið frá Tarsis ehf. sjálfu hafi bústjóri ekki getað nýtt sér reglur20. kafla gjaldþrotalaga til þess rifta þessum greiðslum. Þessar tilvitnuðugreinar taki ekki til stefnda heldur geri grein fyrir réttarstöðu búsins ogsviptingu skuldarans til að ráðstafa réttindum sem falla til búsins eftir aðgjaldþrotaúrskurður hafi verið kveðinn upp. Greinarnar hafi enga þýðingu að þvíer varði réttarstöðu stefnanda gagnvart stefnda. Stefndi heldur því fram aðbústjóri hafi getað rift greiðslunni samkvæmt 20. kafla gjaldþrotalaga hefðivilji hans staðið til þess. Svo hafi ekki verið og hafi hann þar með fallist áráðstöfun greiðslunnar. Stefnandi hefði átt að hafa uppi kröfu gagnvartþrotabúinu um endurgreiðslu kröfunnar og jafnframt að gera kröfu um að búiðrifti ráðstöfun greiðslunnar gagnvart stefnda. Það hafi hann ekki gert og beriþví hallann af því. Stefnandi haldi því framað þar sem greitt hafi verið inn á reikning Tarsisehf. eftir úrskurð um gjaldþrot félagsins leiði 1. mgr. 109. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti til þess að stefndi verði að endurgreiða stefnandafjárhæðina. Stefnandi haldi því fram að honum sé heimilt að fá eign eðaréttindi úr vörslum þrotabúsins ef hann sannar eignarrétt sinn að þeim. Þessuhafnar stefndi alfarið og bendir á að kröfu samkvæmt umræddri lagagrein verðistefnandi að hafa uppi á hendur þrotabúi Tarsis ehf.en ekki stefnda. Einnig bendir stefndi á að stefnanda hafi ekki tekist að sannaað hann eigi meint lán sem hann hafi lagt inn á reikning Tarsisehf. Stefnanda hafi verið í sjálfsvald sett að lána Tarsisehf. peninga. En um leið og greiðsla lánsins hafi farið fram hafi peningarnirhætt að vera eign stefnanda og orðið eign Tarsis ehf.Vilji stefnandi fá þá greidda verði hann að lýsa kröfu sinni í þrotabúfélagsins og gera kröfu um að það endurgreiði lánið af eignum búsins. Hafi stefnandi ekki lýstkröfu í búið á grundvelli 109. gr. gjaldþrotalaga sé krafa hans fallin niður enhafi hann lýst kröfu í búið sé ljóst að skiptastjóri hafi ekki fallist á kröfustefnanda og að stefnandi hafi ekki haft uppi mótmæli við þeirri afstöðuskiptastjóra. Í þriðja lið málsástæðnastefnanda byggi hann kröfu sína á því að skiptastjóri þrotabús Tarsis ehf. hafi ekki talið sig eiga tilkall tilgreiðslunnar. Þessi málsástæða stefnanda sé í algerri andstöðu við aðrarmálsástæður hans og sé óskiljanleg. Málsástæðu þessari mótmæli stefndi og bendiá að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem styðji þessa staðhæfingu hansum afstöðu skiptastjóra. Stefnandi haldi því fram að þar sem bústjóri telji aðbúið eigi engan rétt til greiðslunnar eigi stefnandi rétt á henni. Ljóst sé aðgreiðslan hafi verið eign þrotabúsins sem tekið hafi ákvörðun um að henni yrðiráðstafað inn á kröfu stefnda. Stefnandi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnandaað bústjóri hafi samþykkt að greiðsluna eigi að endurgreiða stefnanda. Samþykkibústjóra sé háð þeim fyrirvara að stefndi samþykki endurgreiðsluna og það gerihann ekki enda hafi hann afhent eigendum fyrirtækisins og mökum þeirrasjálfskuldarábyrgð gegn þessari greiðslu en þessir aðilar hafi ekki boðist tilað skila frumriti sjálfskuldarábyrgðarinnar né að undirrita nýja sjálfskuldarábyrgð. Stefnandi haldi því framí stefnu að samkvæmt 117. gr. gjaldþrotalaga hafi stefndi þurft að lýsa kröfusinni í þrotabúið til þess að fá hana greidda af eignum þrotabúsins. Stefnandigagnálykti svo frá téðri lagagrein og haldi því fram að bann sé lagt við því aðtaka á móti greiðslu á skuld þrotamanns eftir úrskurðardag og beriskilyrðislaust að endurgreiða slíka greiðslu nema 116. gr. laganna eigi við enhann telji svo ekki vera í þessu tilviki. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingumog gagnályktun stefnanda. Í 117. gr. sé fjallað um að þeir aðilar sem telji sigeiga kröfu á hendur þrotabúi og geti ekki innheimt hana í samræmi við 116. gr.laganna, t.d. með uppboði á fasteign sem kröfuhafi eigi veð í, verði að lýsakröfu til skiptastjóra innan kröfulýsingarfrests. Stefnandi hafi ekki lýstkröfu sinni á hendur Tarsis ehf. í þrotabúið og eigiþví engan rétt á greiðslu á kröfu sinni af eignum búsins. Innborgun stefnanda á25.000.000 kr. hafi farið inn á tékkareikning sem yfirdreginn hafi verið umu.þ.b. 28,5 milljónir króna en engin yfirdráttarheimild hafi verið áreikningnum þegar innborgunin hafi átt sér stað. Innborgunin hafi því straxfarið til lækkunar yfirdráttarins og hafi bústjóri enga athugasemd gert við þaðog samþykkt þannig ráðstöfun á eign þrotabúsins til stefnda. Verði fallist á dómkröfurstefnanda geri stefndi kröfu um að sjálfskuldarábyrgð taki aftur gildi þar semstefndi hafi afhent sjálfskuldarábyrgðina í trausti þess að innborgunin áreikning Tarsis ehf. væri lögmæt og kæmi til lækkunará yfirdráttarkröfu stefnda á reikningnum. Stefndi mótmælirsérstaklega kröfu stefnanda um upphafstíma vaxta. Í samræmi við 3. mgr. 5. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 telur stefndi að upphafstími vaxta sé mánuður frá þeimtíma er stefnandi krafði stefnda sannanlega um greiðslu. Um lagarök vísar stefnditil 16. gr. laga nr. 91/1991, um einkamál og laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti, einkum 72.-74. gr., 109 gr., 117. gr. og XIX kaflalaganna. Krafa stefnda ummálskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum þvínauðsyn til að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda. NIÐURSTAÐA Ekki verður fallist á þaðmeð stefnanda að stefnda hafi verið óheimilt að taka við og nota greiðslustefnanda til lækkunar á yfirdrætti á reikningi Tarsisehf. nr. [...]-[...]-[...]09 vegna þess að fyrirtækið hefði þá þegar veriðtekið til gjaldþrotskipta með því að ekki er sýnt fram á að stefnda hafi þáverið kunnugt um gjaldþrot Tarsis ehf. Verður súráðstöfun inngreiðslunar að teljast eðlileg eins ogatvikum var háttað. Stefnandi hefur kosið að beina málsókn sinni að stefndaLandsbankanum hf. en ekki þrotabúi Tarsis ehf. semhann kveður þó hafa fengið umrædda fjárhæð lánaða frá sér. Ekki er sýnt fram áað stefndi hafi bakað sér greiðsluskyldu gagnvart stefnanda með umræddriráðstöfun né heldur að greiðsluskylda hafi stofnast á hendur honum með öðrumhætti og verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda og eftir úrslitummálsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnanda 200.000 krónur ímálskostnað. Allan V. Magnússonhéraðsdómari kvað upp þennan dóm. DÓMSORÐ Stefndi, Landsbankinn hf, skal sýkn af kröfu stefnanda, Gjáhellu 5 ehf. Stefnandi greiði stefnda200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 291/1999
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Örorka Gjafsókn
B slasaðist í bifreið í eigu R, sem hafði lögmælta ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélaginu V. Í héraði voru R og V dæmdir til að greiða B bætur fyrir varanlega örorku, varanlegan miska og þjáningar og skyldi fjárhæðin bera dráttarvexti frá uppsögu dómsins. Þeir undu þessari niðurstöðu, en B taldi tímabundið atvinnutjón og tjón sitt vegna varanlegrar örorku ekki fullbætt. Talið var að þótt ráðið yrði að B hefði að einhverju leyti haft skerta getu til vinnu vegna afleiðinga slyssins veittu gögn málsins enga viðhlítandi vitneskju um að hún hefði orðið fyrir fjártjóni vegna tímabundins vinnutaps. Ekki þótti nægilega leitt í ljós að B hefði lagt drög að samningi um nám í framreiðslustörfum fyrir slysið þannig að unnt væri að miða bætur fyrir varanlega örorku við tekjur fyrir þau störf, sbr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þegar litið var til skólasóknar B og upplýsinga um rýrar tekjur síðustu tvö árin fyrir slysið var talið að B hefði nýtt vinnugetu sína á þeim tíma að verulegu leyti til þess að stunda nám. Að þessu gættu og ungs aldurs B þegar slysið bar að höndum þótti 8. gr. skaðabótalaga eiga við ákvörðun örorkubóta vegna slyssins. Var niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð bóta B staðfest, þó þannig að fallist var á kröfu B um að miða bæri dráttarvexti við þann dag, þegar liðinn var einn mánuður frá því að hún krafði R og V um bætur á grundvelli örorkumats, sem þá lá fyrir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson, og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júlí 1999 og krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt aðallega 4.148.586 krónur, en til vara 1.915.785 krónur ásamt 2% ársvöxtum frá 30. janúar 1994 til 5. mars 1996 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.541.585 krónum. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt á báðum dómstigum. Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Áfrýjandi var farþegi í bifreið í eigu stefnda Ragnars 30. janúar 1994 og slasaðist, er hún fór út af Reykjanesbraut og valt. Var áfrýjandi þá liðlega 17 ára. Áverkum er lýst í héraðsdómi. Dómkvaddir menn mátu 26. janúar 1998 varanlegan miska áfrýjanda vegna slyssins 12%, sbr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en varanlega örorku 20%, sbr. 5. gr. sömu laga. Þá töldu matsmenn áfrýjanda hafa verið óvinnufæran í átta mánuði í kjölfar slyssins, svo og að hann hafi um jafn langan tíma verið veikur án þess að vera rúmfastur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi áfrýjanda úr lögmæltri ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar lækniskostnað og nokkrar þjáningabætur. Vegna ágreinings um skaðabótakröfuna að öðru leyti höfðaði áfrýjandi mál þetta gegn stefndu. Með hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjanda dæmdar 632.325 krónur í bætur fyrir varanlega örorku með vísun til 8. gr. skaðabótalaga, 505.860 krónur vegna varanlegs miska og 177.600 krónur í þjáningabætur eða samtals 1.315.785 krónur ásamt 2% ársvöxtum frá slysdegi til uppsögu dómsins, en dráttarvöxtum upp frá því til greiðsludags. Stefndu undu héraðsdómi og greiddi Vátryggingafélag Íslands hf. 20. ágúst 1999 áfrýjanda 1.405.885 krónur, sem þeir töldu vera fullnaðargreiðslu samkvæmt dóminum til viðbótar fyrri greiðslum upp í tjón áfrýjanda. Er aðalkrafa stefndu um sýknu á þessu reist, enda hafi bætur til áfrýjanda verið hæfilega ákveðnar í héraðsdómi. Áfrýjandi telur tjón sitt ekki fullbætt með þessari greiðslu og varðar ágreiningur málsaðila hér fyrir dómi þrennt, skaðabætur fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku og upphafstíma dráttarvaxta. Með ákvörðun Hæstaréttar 12. janúar 2000 var áfrýjanda gefinn kostur á að afla nýrra gagna, einkum um nám og störf á árunum 1993 og 1994. Meðal gagnanna eru skýrslur, sem áfrýjandi og einn fyrrverandi vinnuveitandi hans gáfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 13. mars 2000, yfirlýsing annars vinnuveitanda hans og vottorð frá Fjölbrautaskóla Suðurnesja. II. Áfrýjandi krefst 600.000 króna í bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Miðar hann þá kröfu við 75.000 króna mánaðarlaun og launamissi í 8 mánuði. Krafan styðst við örorkumat frá 4. janúar 1996 og áðurnefnt mat dómkvaddra manna 26. janúar 1998, sem staðfestu áætlun læknisins um tímabundna óvinnufærni. Hvorki er að finna í mati læknisins né hinna dómkvöddu manna viðhlítandi skýringar á hvað hafi legið til grundvallar því að þeir telji áfrýjanda hafa verið óvinnufæran í 8 mánuði, en til þess verður að líta að fyrir liggur að í kjölfar slyssins var áfrýjandi að minnsta kosti við vinnu á tímabilinu frá 30. mars til 3. ágúst 1994. Auk þess eru sumar þeirra upplýsinga um vinnu og nám áfrýjanda eftir slysið, sem byggt er á í örorkumatinu 4. janúar 1996 og matsgerðinni 26. janúar 1998, í ósamræmi við gögn, sem nú liggja fyrir í málinu. Af læknisvottorðum má ráða að áfrýjandi hafi á árinu 1994 að einhverju leyti haft skerta getu til vinnu vegna afleiðinga slyssins, en gögn málsins veita þó enga viðhlítandi vitneskju um að áfrýjandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna tímabundins vinnutaps. Verður því að staðfesta niðurstöðu héraðdóms um þetta ágreiningsefni. III. Um ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku áfrýjanda fer eftir skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau voru fyrir breytingar, sem gerðar voru á þeim með lögum nr. 42/1996 og lögum nr. 37/1999. Áfrýjandi krefst þess að þær bætur verði ákveðnar eftir 5.-7. gr. skaðabótalaga. Stefndu krefjast þess hins vegar að örorkubæturnar verði ákveðnar eftir reglum 8. gr. laganna, eins og lagt var til grundvallar í héraðsdómi. Til stuðnings umræddri kröfu ber áfrýjandi því við að hann hafi fyrir slysið ákveðið að leggja framreiðslustörf fyrir sig. Hafi hann í því skyni sóst eftir að gera námssamning við veitingahús. Hann kveðst hafa unnið á veitingahúsinu Glóðinni í Keflavík með námi sínu í Fjölbrautaskóla Suðurnesja frá og með haustönn 1993, en fyrir liggur að hann hóf þar nám haustið 1992. Eftir uppsögu héraðsdóms aflaði áfrýjandi skriflegrar yfirlýsingar frá Erni Garðarssyni matreiðslumeistara, sem rak á umræddum tíma veitingahúsið Glóðina, og leiddi hann jafnframt fyrir dóm til skýrslugjafar 13. mars 2000. Í þeim gögnum kom fram að ráðgert hafi verið að samningur um framreiðslunám yrði gerður við áfrýjanda jafnskjótt og þjónn með meistararéttindi fengist til starfa við veitingahúsið. Það hafi hins vegar ekki orðið. Í yfirlýsingu matreiðslumeistarans segir einnig að áfrýjandi hafi unnið hjá honum á veitingahúsinu Glóðinni í Keflavík frá hausti 1993 þar til áfrýjandi slasaðist og varð að hætta störfum. Fyrir dómi bar hann hins vegar að áfrýjandi hefði aðeins unnið hjá sér til ársloka 1993, þar sem engin starfsemi hafi verið í veitingahúsinu í janúar 1994 vegna breytinga á húsakynnum þess. Upplýsingar um hvernig farið hafi um uppsagnarfrest eða slit ráðningarsamnings að öðru leyti liggja ekki fyrir. Þá kemur ekki fram, hvort samið hafi verið um að áfrýjandi héldi áfram þessari vinnu þegar starfsemi hæfist aftur í veitingahúsinu, en ljóst er að áfrýjandi kom ekki aftur til starfa þar. Í yfirlýsingu matreiðslumeistarans er þess getið að áfrýjandi hafi unnið á vöktum frá kl. 17.30 í 6 klukkustundir á virkum dögum, en 8 klukkustundir um helgar. Vinnuvikan hafi verið „2-2-3, þ.e. unnið tvo daga, frí í tvo og unnir þrír.” Áfrýjandi var enn við nám í Fjölbrautaskóla Suðurnesja á vorönn 1994, en slysið varð eins og áður getur 30. janúar 1994. Í bréfi skólans 13. mars 2000 segir að áfrýjandi hafi byrjað nám í sex áföngum á þeirri önn, en lokið fjórum. Áfrýjandi kveðst hafa leitað til veitingahúss í Reykjavík um námssamning. Samkvæmt bréfi menntamálaráðuneytisins 6. mars 2000 byrjaði áfrýjandi framreiðslunám á veitingahúsi í Reykjavík 30. mars 1994, en þeim námssamningi var slitið 3. ágúst sama árs. Ástæðu samningsslita segir áfrýjandi hafa verið slæma heilsu sína eftir slysið. Meðal nýrra gagna málsins er bréf frá stjórnanda þess veitingahúss, þar sem greint er frá að áfrýjandi hafi unnið þar frá mars til 4. ágúst 1994. Námu tekjur fyrir þá vinnu alls 212.281 krónu. Áfrýjandi skýrði frá að hér hafi verið um að ræða fullt starf. Aðrar tekjur áfrýjanda á árinu 1994 voru samkvæmt skattframtali 2.242 krónur. Áfrýjandi kvaðst í framburði sínum fyrir dómi ekki hafa treyst sér til að vera í skóla á haustönn 1994. Þá var áfrýjandi barnshafandi. Segir í örorkumati læknis 4. janúar 1996 að áfrýjandi hafi alið barn 15. mars 1995 og verið í fæðingarorlofi frá 1. febrúar til 1. júlí það ár. IV. Þegar slysið bar að höndum gilti um ákvörðun örorkubóta svohljóðandi regla í 1. mgr. 8. gr. skaðabótalaga: „Bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skal ákvarða á grundvelli miskastigs skv. 4. gr.“ Atvinnutekjur áfrýjanda árið 1992 námu samkvæmt skattframtali 149.728 krónum, en árið 1993 246.173 krónum, þar af 140.661 krónu fyrir vinnu á veitingahúsinu Glóðinni frá hausti á því ári. Á árinu 1994 voru tekjur áfrýjanda eins og áður greinir 214.523 krónur. Svo sem fyrr segir hófst nám áfrýjanda við Fjölbrautaskóla Suðurnesja haustið 1992. Kvaðst áfrýjandi síðan hafa tekið sér frí frá námi á vorönn 1993. Veturinn 1993 til 1994 var áfrýjandi þar við nám og stóðst próf í einni námsgrein á haustönn 1993, en engri á vorönn 1994. Samkvæmt vottorði skólans var skólasókn áfrýjanda á hvorri önn þennan vetur 80-94%, en ekki sést af því hvort hún var jöfn allan veturinn eða hafi fallið niður á tilteknum tímabilum. Áfrýjandi hefur ekki upplýst hvenær á vorönn 1994 hann lauk eða lét af námi. Áfrýjandi hefur heldur ekki aflað glöggra upplýsinga um vinnutímabil sitt í veitingahúsinu Glóðinni haustið 1993 eða um aðdraganda að ráðningu hans við veitingahús í Reykjavík í mars 1994, þó að tilefni hafi verið til þess eftir ákvörðun Hæstaréttar. Að þessu virtu er gegn mótmælum stefndu ekki nægilega leitt í ljós, að áfrýjandi hafi lagt drög að samningi um nám í framreiðslustörfum fyrir slysið. Þegar litið er til skólasóknar og framangreindra upplýsinga um rýrar tekjur síðustu tvö almanaksárin fyrir slysið verður að telja að áfrýjandi hafi nýtt vinnugetu sína á þeim tíma að verulegu leyti til þess að stunda nám. Verður ekki talið að tekjuöflun áfrýjanda á haustönn 1993 haggi þeirri niðurstöðu. Þegar gætt er alls framangreinds og ungs aldurs áfrýjanda þegar slysið bar að höndum verður fallist á með stefndu að beitt verði 8. gr. skaðabótalaga við ákvörðun örorkubóta vegna slyssins. Verður því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms að þessu leyti. Tekin er til greina krafa áfrýjanda um að stefndu beri að greiða honum dráttarvexti frá 5. mars 1996, en þá var liðinn mánuður frá því að hann krafði stefndu bóta á grundvelli örorkumats, sem þá lá fyrir, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Samkvæmt framangreindu verða stefndu dæmdir til að greiða áfrýjanda óskipt 1.315.785 krónur með vöxtum, eins og greinir í dómsorði, en í samræmi við kröfugerð áfrýjanda ber að draga 1.541.585 krónur frá uppreiknaðri kröfu hans eins og hún stóð á greiðsludegi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Ragnar Helgi Halldórsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði óskipt áfrýjanda, Bjarneyju Rut Jensdóttur, 1.315.785 krónur með 2% ársvöxtum frá 30. janúar 1994 til 5. mars 1996, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Frá öllu framangreindu dragist greiðsla stefndu, 1.541.585 krónur, inn á kröfu áfrýjanda, eins og hún stóð á greiðsludegi innborgunar 20. ágúst 1999. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Mál þetta var dómtekið 2. febrúar sl. en flutt að nýju 19. apríl s.l. og dómtekið þann sama dag. Málið er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 4. maí 1998 af Bjarney Rut Jensdóttur, Hafnargötu 42, Keflavík gegn Ragnari Helga Halldórssyni, Gónhóli 30, Njarðvík og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 4.148.586 krónur með 2% ársvöxtum frá 30. janúar 1994 til 5. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda óskipt 1.915.785 krónur með sömu vöxtum og að framan greinir. Til þrautavara er þess krafist að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda 1.283.460 krónur með sömu vöxtum og að framan greinir. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og mál þetta væri eigi rekið sem gjafsóknarmál og taki tildæmdur málskostnaður mið af því að stefnandi er eigi virðisaukaskattskyld. Stefndu gera þær dómkröfur að þeim verði aðeins gert að greiða 380.200 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til greiðsludags. Auk þess er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Þann 30. janúar 1994 lenti stefnandi, Bjarney Rut Jensdóttir, í umferðarslysi á Reykjanesbraut. Slysið varð með þeim hætti að stefnandi var farþegi í bifreiðinni MS-401, þegar ökumaður bifreiðarinnar missti stjórn á henni með þeim afleiðingum að bifreiðin fór út af veginum og endastakkst. Stefnandi var í öryggisbelti en kastaðist til inni í bifreiðini við veltuna og fékk högg á háls, bak og axlir. Þegar eftir slysið fann hún til mikilla eymsla og stirðleika á þessum stöðum. Var stefnandi strax eftir slysið flutt á slysamóttöku Sjúkrahúss Suðurnesja. Niðurstaða skoðunar þar var að hún hefði hlotið tognun á hálsi og í baki og fékk hún hálskraga. Vegna mikilla verkja í hálsi og baki leitaði hún aftur til sjúkrahússins strax daginn eftir og fékk þá meðferð með bólgueyðandi lyfjum. Stefnandi kveðst hafa verið afar slæm næstu daga af verkjum í hálsliðum, í vöðvafestum, í hálsi, mjóbaki og mjaðmagrind og leitaði af þeim sökum til Sjúkrahúss Suðurnesja. Hafi hún þá haft stöðuga verki í herðum og upp í háls og einnig í mjóbaki. Samkvæmt ráðleggingum læknis leitaði hún til sjúkraþjálfara, en kveðst einungis hafa versnað við meðferð hjá honum. Stefnandi hafði starfað við ræstingar og verið á samningi til þjónsstarfa á veitingastaðnum Glóðinni árið 1993 fyrir slysið, en hugur hennar mun hafa staðið til þess að leggja þjónustustarfið fyrir sig í framtíðinni. Haustið 1993 settist stefnandi á skólabekk í Fjölbrautaskóla Suðurnesja og gekk vel í skólanum að sögn. Vann hún þá jafnframt á kvöldin og um helgar við framreiðslustörf á veitingahúsinu Glóðinni. Næstu mánuði eftir slysið kveðst hún hins vegar ekkert hafa getað unnið. Hafi hún átt mjög erfitt með að lesa og einbeita sér og því ekki getað farið í próf um vorið og féll á þeirri önn. Sumarið eftir slysið stundaði stefnandi þjónsnám á veitingahúsinu Jónatan Livingstone Máfur, þrátt fyrir mikil óþægindi því samfara, að sögn. Vegna verkja kveðst stefnandi hins vegar ekki hafa treyst sér til þess lengur en til fyrstu daga ágústmánaðar 1994 og hafi orðið að hætta. Þetta sumar varð stefnandi ófrísk og reyndi meðgangan enn frekar á bak hennar, axlir og háls. Varð hún því að taka verkjalyf á meðan á meðgöngu stóð. Ól hún síðan stúlkubarn í mars 1995. Hún gat ekki fætt barn sitt á eðlilegan hátt vegna skekkju í mjaðmagrindd og fór fæðingin því fram eftir keisaraskurð. Telur sjúkraþjálfari Bjarneyjar að þá skekkju á mjaðmagrindinni megi rekja til slyssins. Eftir barnsburðinn var stefnandi í meðferð hjá sjúkraþjálfara fram á árið 1996, en sú meðferð kom, að sögn stefnanda, ekki að neinu verulegu gagni. Hún hafði áfram stöðuga verki frá hálsi og niður í bak og þjáðist auk þess af höfuðverkjum, stirðleika í baki og ljósfælni. Hóf hún störf sem þjónn á pizzaveitingastað í september 1995. Var hún fyrst um sinn í 100% starfi, en varð að minnka vinnu við sig niður í 50% starf 1½ mánuði síðar vegna verkja og loks niður í 25% starf 1½ mánuði eftir það. Varð hún loks að hætta starfinu í febrúar 1996 vegna háls- og bakóþæginda. Stefnandi hóf störf í apríl 1996 við þrif á flugvélum hjá Flugleiðum, en sú vinna gerði of miklar líkamlegar kröfur til hennar og varð hún að hætta þar 3 vikum síðar. Í ágúst 1996 hóf hún létt ræstingarstörf hjá embætti sýslumannsins í Keflavík og hefur starfað þar síðan. Þar er einungis um að ræða vinnu í u.þ.b. 1 klst. á dag, sem hentar henni vel að sögn. Um haustið 1996 hóf hún störf á afgreiðslukassa í matvöruverslun samhliða starfinu hjá embætti sýslumannsins en sökum mikilla óþæginda við þá vinnu neyddist stefnandi til að hætta þar 3 mánuðum síðar. Í mars 1997 reyndi stefnandi enn að fara að vinna, nú við loðnufrystingu. Það starf var líkamlega krefjandi og vegna verkja í baki og hálsi gafst hún upp á því eftir tveggja vikna fullt starf. Um haustið 1997 hóf hún störf í sjoppu. Vegna þrauta í baki og hálsi varð hún að hætta því starfi í nóvember 1997. Gat hún engan veginn ráðið við ýmis störf sem í því fólust, s.s. að lyfta þungum kössum og rétta vörur út um bílalúgu. Vegna mikilla óþæginda og verkja í herðum og hálsi eftir slysið fór stefnandi í brjóstaminnkunaraðgerð þann 4. nóvember 1997 í því augamiði að draga úr þyngslum frá brjóstum. Lá hún á sjúkrahúsi í 4 daga vegna aðgerðarinnar og var óvinnufær með öllu í 8 vikur eftir það, sbr. vottorð Jens Kjartanssonar læknis dags. 20. nóvember 1997. Að beiðni stefnanda mat Jónas Hallgrímsson læknir örorku stefnanda, sbr. matsgerð hans dags. 4. janúar 1996. Niðurstaða hans var að örorka hennar hefði verið 100% í 8 mánuði eftir slysið, en að varanleg örorka hennar væri 15%. Þá telur Jónas hana hafa verið veika í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993 í 90 daga eftir slysið og varanlegan miska mat hann 10%. Á grundvelli þessarar niðurstöðu Jónasar sendi lögmaður stefnanda stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., kröfubréf dags. 5. febrúar 1996. Vátryggingafélag Íslands hafnaði kröfu hennar. Þann 21. mars 1996 óskuðu lögmaður stefnanda og stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., eftir því við örorkunefnd að hún mæti varanlegan miska stefnanda. Niðurstaða nefndarinnar lá fyrir 21. september 1996 og var á þá leið að varanlegur miski stefnanda vegna umrædds slyss væri 5%. Í framhaldi af niðurstöðu nefndarinnar sendi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hinn 26. september 1996 lögmanni stefnanda tillögu að uppgjöri á tjóni hennar. Tilboð stefnda hljóðaði upp á greiðslu á 214.200 krónum fyrir varanlegan miska stefnanda og 67.500 í þjáningabætur, sem fullnaðargreiðslur á öllu tjóni hennar, fjárhagslegu og ófjárhagslegu. Stefnandi vildi ekki una framangreindri niðurstöðu örorkunefndar. Hún hafnaði framangreindu tilboði stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. Óskaði lögmaður hennar í framhaldi af því dómkvaðningar matsmanna til að meta varanlega örorku og miska hennar. Þeir Atli Þór Ólason og Leifur N. Dungal læknar voru kvaddir til matsins. Er matsgerð þeirra dagsett 26. janúar 1998. Niðurstaða þeirra er sú að tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga sé 100% í 8 mánuði. Þjáningar samkvæmt 3. gr. sömu laga vegna veikinda án rúmlegu hafi varað í 8 mánuði. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. sömu laga sé 12% og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. 20%. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafnaði bótakröfu stefnanda dagsettri 27. febrúar 1998 sem byggði á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna á þeim grundvelli að réttur stefnanda til bóta byggðist á 8. gr. skaðabótalaga og miða ætti við niðurstöðu örorkunefndar um 5% varanlegan miska. Um bótarétt stefnanda á hendur stefnda, Ragnari Helga Halldórssyni, er vísað til 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, þar sem Ragnar hafi verið eigandi bifreiðarinnar MS-401 er slysið átti sér stað og sé fébótaskyldur vegna þess tjóns er af notkun bifreiðarinnar hlaust samkvæmt nefndum ákvæðum. Um bótarétt stefnanda á hendur stefnda, Vátryggingafélgi Íslands hf., er vísað til 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga, þar sem félagið var ábyrgðartryggjandi bifreiðarinnar MS-401 er slysið átti sér stað. Félaginu er stefnt samhliða stefnda, Ragnari, samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga. Ekki sé deilt um bótaskyldu í málinu, enda hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., viðurkennt bótaskyldu sína. Ágreiningur aðila þessa máls standi um það við hvaða reglur skuli miða útreikning skaðabóta til stefnanda vegna líkamsstjóns hennar, sem sé afleiðing umferðarslyss þann 30. janúar 1994. Aðalkrafa Skaðabótalög nr. 50/1993 eigi að gilda um útreikning skaðabóta til stefnanda vegna slyssins. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi neitað greiðslu frekari bóta en leiðir- af mati örorkunefndar, sem metið hafi varanlegan miska Bjarneyjar 5%. Telji Vátryggingafélag Íslands hf. að bætur til stefnanda vegna slyssins skuli reiknaðar út samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laganna, eins og hún var á slysdegi þann 30. janúar 1994, greiðast engar skaðabætur til slasaðs fólks vegna varanlegrar örorku ef miskastig þeirra er lægra en 15%. Aðallega er byggt á því að skaðabætur til stefnanda vegna varanlegrar örorku hennar skuli reiknaðar út með hliðsjón af mati hinna dómkvöddu matsmanna og samkvæmt 5. og 6. gr. skaðabótalaga. Sé í því sambandi einkum vísað til eftirfarandi: 1)Stefnandi hafi starfað við framleiðslustörf og hafi verið á námssamningi að læra til þjóns á veitingahúsi sumarið og haustið 1993, enda hafi hugur hennar staðið til að leggja það starf fyrir sig. Samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga og athugasemdum við þá grein í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga fari því ekki um útreikning skaðabóta til stefnanda eftir 8. gr. laganna. Hins vegar skuli leggja til grundvallar bótaútreikningi þau laun er hún hefði haft að loknu þjónustunámi. sínu. Stefnandi hafi þegar ákveðið og skapað sér starfsvettvang er slysið varð. Eins og áður segi hafi hún sest á skólabekk í Fjölbrautaskóla Suðurnesja haustið 1993, en hafi, þrátt fyrir það, haldið áfram þjónsnámi sínu og framreiðslustarfi. Hafi hún stundað það á kvöldin og um helgar. Alkunna sé að þjónsstörf á veitingahúsum séu einkum stunduð á kvöldin og um helgar. Það eitt, að stefnandi, til viðbótar við starfsnám sitt settist á skólabekk haustið fyrir slys sitt, geri það ekki að verkum að meta skuli skaðabætur til hennar eftir 8. gr. skaðabótalaga. Með því væri verið að refsa henni fyrir þann dugnað að stunda nám í skóla auk þess að vinna, enda séu skaðabætur reiknaðar eftir 8. gr. skaðabótalaga til muna lægri en bætur reiknaðar eftir 5. gr. laganna. Hefði hún látið vera að hefja skólagöngu haustið 1993, en aðeins unnið sem þjónn, hefðu skaðabætur til hennar vitaskuld verið reiknaðar í samræmi við 5. gr. skaðabótalaga. Sú krafa stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., að reikna út skaðabætur til Bjarneyjar eftir 8. gr. eingöngu sökum þess að hún stundaði nám haustið fyrir slys sitt, til viðbótar við vinnu sína, sé órökstudd og alveg fráleit. Skólagangan ein réttlæti ekki að bætur tjónþola séu reiknaðir út eftir 8. gr. skaðabótalaga. Sé í þessu sambandi vísað sérstaklega til 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og sjónarmiða að baki henni. Sú grein taki sérstaklega til þess er tjónþoli hafi verið í hlutastarfi en hafi einnig notað hluta starfsorku sinnar til annarra athafna. Skuli þá ákvarða árslaun tjónþola eftir mati. Fráleitt sé að skólaganga tjónþola, sem vinni ekki fulla vinnu, valdi því að bætur fyrir varanlega örorku hans verði ákvarðaðar eftir 8. gr. skaðabótalaga. Það gangi þvert gegn tilgangi 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Viðmiðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skuli vera vinnugeta tjónþola á tjónsdegi, en ekki raunverulegar tekjur. Þegar um börn og skólafólk sé að ræða, sem ekki hafa sýnt fram á vinnugetu sína með öflun tekna, geti hugsanlega í sumum tilvikum verið erfitt að meta vinnugetu þeirra. Hins vegar sé ekki um slíkt að ræða í tilviki stefnanda, eins og áður sé rakið. Þá verði að líta til þess að 5. gr. skaðabótalaga verði að teljast meginregla, enda hefur sú regla gilt bæði fyrir og eftir setningu skaðabótalaga, að tjón vegna varanlegrar örorku þeirra sem slasast skuli bætt. Þess vegna verði að líta á 8. gr. laganna sem undantekningu frá þeirri meginreglu og beri því að skýra hana þrengjandi skýringu í samræmi við viðtekin lögskýringarsjónarmið. Einnig er á því byggt að orðalag 8. gr. skaðabótalaga heimili ekki að skaðabætur til stefnanda verði reiknaðar eftir þeirri lagagrein. Í 8. gr. laganna segi: “Bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skal ákvarða á grundvelli miskastigs skv. 4. gr.” Stefnandi hafi haft venjulegar vinnutekjur við framleiðslustörf sín fyrir slysið svo að grein þessi eigi ekki við um tjón hennar. Skuli því ákvarða viðmiðunartekjur hennar eftir mati samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Allur vafi verði að þessu leyti skýrður stefnanda í hag þar sem 8. gr. skaðabótalaga verði að teljast undantekning frá meginreglu 5. gr. laganna, sbr. það sem segi hér að framan. 2)Verði niðurstaðan sú að 8. gr. skaðabótalaga eigi við um útreikning skaðabóta til stefnanda er byggt á því að ákvæði þeirrar greinar um ákvörðun skaðabóta til barna, námsmanna og annrra með takmarkaða tekjureynslu á næstliðnu ári fyirr slys, gangi gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldis Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944. Því geti 8. gr. skaðabótalaga ekki talist lögmætur grundvöllur útreiknings skaðabóta til Bjarneyjar. Dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi hlotið 20% varanlega örorku, sbr. 5. gr. skaðabótalaga, vegna líkamlegra afleiðinga umferðarslyss þann 30. janúar 1994. Það merki að matsmenn álíta að hún hafi beðið varanlega skerðingu á tekjuöflunarhæfi, sem beri að bæta samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga. Þetta merki einnig að matsmenn telji að framtíðartekjur hennar muni skerðast um sem nemi einum fimmta hluta vegna afleiðinga slyssins. Þá telji matsmenn varanlegan miska stefnanda vegna afleiðinga slyssins vera 12%. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga, eins og sú grein hafi hljóðað þegar hún lenti í slysi sínu, hafi börn og þeir sem höfðu takmarkaðar eða engar vinnutekjur fyrir tjónsatburð, aðeins átt að fá greiddar bætur vegna varanlegrar örorku ef varanlegur miski næði 15%. Nái varanlegur miski ekki 15% fá viðkomandi tjónþolar ekki neinar bætur fyrir varanlega örorku sína, sama hversu há hún sé. Sé þar um skýra mismunun að ræða gagnvart öllum þeim sem ekki nýttu að fullu vinnugetu sína fyrir slys sökum ungs aldurs, náms, veikinda eða annarra atvika. Hæstiréttur hafi staðfest að slík mismunum, t.d. vegna aldurs eða kyns, verði ekki réttlætt á nokkurn hátt með skírskotun til meðaltalsútreikninga. Komi mismunun þessi skýrlega í ljós þegar um sé að ræða tjónþola, sem séu í sömu aðstöðu og stefnandi, þ.e. miski þeirra sé metinn lægri en 15%. Miski stefnanda hafi verið metinn 12%. Samkvæmt ofannefndri reglu 2. mgr., 8. gr. skaðabótalaga skuli einungis greiða stefnanda bætur fyrir varanlegan miska. Varanleg örorka hennar sé þá óbætt. Þar sem ákvæði 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, í tilviki stefnanda, kveði á um að hún verði að þola óbætta skerðingu á vinnugetu sinni um 1/5, hafi löggjafinn gengið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar, enda svipti ákvæðið stefnanda, sem og annað ungt fólk og námsmenn, með því rétti sínum til bóta fyrir varanlega örorku. Sérstaklega skuli ítrekað að varanleg örorka Bjarneyjar sé mikil og öllum augljós, sem vilji sjá. Hafi örorkan verið metin af dómkvöddum matsmönnum í vel rökstuddri og ítarlegri matsgerð. 3)Stefnandi byggir einnig á því að ákvæði 8. gr. skaðabótalaga gangi gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrár lýðveldis Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og geti sú grein skaðabótalaga því ekki talist lögmætur grundvöllur útreiknings skaðabóta til stefnanda. Þess í stað verði að reikna skaðabætur vegna slyssins eftir 6. gr. skaðabótalaga. Ákvæði um vernd eignaréttar hafi verið að finna í 67. gr. stjórnarskrárinnar, er Bjarney lenti í umferðarslysinu, en sé nú að finna í 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Eins og að framan greini gildi sú meginregla í skaðabótarétti að varanleg örorka þess sem slasast skuli að fullu bætt af tjónvaladi. Sú regla hafi gilt jafnt fyrir og eftir setningu skaðabótalaga. Aflahæfi manna og bótaréttur njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og eru því friðheilög sem önnur eignarréttindi. Dómkvaddir matsmenn hafi metið varanlega örorku stefnanda og telji í ítarlegri og vel rökstuddri matsgerð sinni að hún hafi hlotið 20% varanlega örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga. Þeir telja m.ö.o. að tekjuöflunarhæfi Bjarneyjar hafi skerst um 20% vegna slyssins. Vegna þessarar skerðingar eigi hún rétt á skaðabótum. Samkvæmt ákvæðum 8. gr. skaðabótalaga, eins og sú grein hljóðaði þegar stefnandi lenti í slysinu, á hún hins vegar ekki rétt á skaðabótum vegna örorku, einvörðungu vegna þess að varanlegur miski hefur ekki verið metinn 15% eða hærri. Slík skerðing bótaréttar vegna varanlegrar örorku verði ekki réttlætt með vísan til miskastigs hins slasaða, enda sýni mat hinna dómkvöddu matsmanna, svo að ekki verður um villst, að stefnandi hafi hlotið verulega varanlega örorku, þrátt fyrir að miskastig hennar nái ekki tilskildu 15% marki 8. gr. skaðabótalaga. Með því að aflahæfi stefnanda skerðist verulega, en hún er jafnframt svipt bótarétti vegna þeirrar skerðingar samkvæmt ákvæðum 8. gr. skaðabótalaga, hafi verið gengið gegn þeirri vernd eignarréttar sem 72. gr. stjórnarskrárinnar sé ætlað að veita. Verði 8. gr. skaðabótalaga því ekki lögð til grundvallar útreikningi skaðabóta til stefnanda vegna slyssins. Sé í þessu sambandi sérstaklega vakin athygli á því hversu nálægt tilskildum mörkum miski Bjarneyjar hafi verið metinn, eða 12%. Við ákvörðun bótafjárhæðar er byggt á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 með hliðsjón af niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna, sbr. matsgerð dags. 26. janúar 1998. Sundurliðast bótakrafa stefnanda þannig: Um 1. tölulið. Samkvæmt ákvæðum 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 1. mgr. 15. gr. s.l., hafi þjáningabætur, vegna hvers dags sem tjónþoli var veikur án þess að vera rúmliggjandi, numið 740 krónum á dag miðað við lánskjaravísitölu í mars 1996. Hér sé byggt á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um að stefnandi hafi verið veik í 8 mánuði (240 daga) án þess að vera rúmliggjandi (240 x 740 kr. = 177.600 krónur). Um 2. tölulið. Við útreikning hins tímabundna tekjutaps sé byggt á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Þeir telji stefnanda algjörlega óvinnufæra í 8 mánuði eftir slys sitt. Stefnandi hafi unnið á námssamningi sem þjónn meðfram skóla er slysið varð. Bætur vegna tímabundins tekjutaps miðist við 75.000 krónur á mánuði í laun. Sé það sú fjárhæð sem hún hefði haft í tekjur ef hún hefði ekki slasast. Þessari kröfu sé mjög í hóf stillt, því í reynd hafi hún, allt frá slysinu, verið ófær um að vinna þau störf er hún áður sinnti (8 x 75.000 kr. = 600.000 krónur). Um 3. tölulið. Byggt sé á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Við slysið hafi stefnandi hlotið 20% varanlega örorku. Hún hafi verið á námssamningi sem þjónn meðfram skóla er slysið varð og hafi stefnt að því að leggja þjónsstarfið fyrir sig. Ekki skuli því nota árslaun Bjaneyjar á næstliðnu ári fyrir slys sem viðmiðunartekjur, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, heldur sé miðað við þær tekjur er hún hefði haft að námi loknu. Hér sé verið að áætla framtíðartekjutap Bjarneyjar af völdum slyssins, alla starfsævi hennar. Samkvæmt upplýsingum frá MATVÍS, Matvæla- og veitingasambandi Íslands, hafi fyrst verið samið um kauptaxta fyrir þjóna árið 1997 en bæði fyrir og eftir þann tíma hafi kauptaxtar þjóna tekið mið af taxta matreiðslumanna. Sé því miðað við kauptaxta matreiðslumanna eins og hann hafi verið er stefnandi lenti í slysi sínu. Þannig séu fundnar út viðmiðunartekjur samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi þegar stundað þjónsnám sitt í nokkurn tíma er hún lenti í slysinu. Miðað er við kauptaxta kaupskrár Félags matreiðslumanna í júní 1994 fyrir vaktstjóra m.v. 5 ára starfstíma, þ.e. 72.564 krónur í mánaðartekjur. Rétt sé að nota það sem viðmiðun, enda hafi stefnandi ætlað að gera þjónsstarfið að framtíðarstarfi, eins og áður sé getið. Eins og fram komi í ódagsettu bréfi Þorsteins Gunnarssonar hjá Matvæla- og veitingasambandi Íslands, hafi tíðkast að greiða tvöfalt hærri laun en lægstu textar segi til um. Sé því miðað við 145.128 krónur í mánaðartekjur eða 1.741.536 krónur í árslaun. Við þá upphæð bætast 6% vegna lífeyrisgreiðslna vinnuveitanda og hækkun samkvæmt lánskjaravísitölu frá tjónsdegi til mars 1996 samkvæmt ákvæðum 2. mlsl. 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga. Viðmiðunarárslaun séu því samtals 1.910.084 krónur (1.910.084 kr. x 20% x 7,5 = 2.865.126). Um 4. tölulið. Hér sé vísað til niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna um mat á varanlegum miska stefnanda. Fjárhæðin sé reiknuð skv. 4. gr., sbr. 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga (12% x 4.215.500 kr. = 505.860 kr.), m.v. lánskjaravísitölu í mars 1996. Varakrafa Um varakröfu stefnanda er vísað til þess sem að ofan segir um bótaskyldu. Sé varakrafa við það miðuð að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að rétt sé að ákvarða stefnanda eingöngu bætur vegna varanlegs miska, sbr. 8. gr. skaðabótalaga. Vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands 8. janúar 1999 í málinu nr. 333/1997. Er byggt á því að stefnandi hafi í ofangreindu umferðarslysi hlotið 12% varanlegan miska og 20% varanlega örorku. Með hliðsjón af 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga eins og hún sé nú miðist krafa stefnanda vegna varanlegrar örorku hennar við 125% af skaðabótum vegna varanlegs miska, þ.e. 125% x 12% x 4.215.500 krónur = 632.325 krónur. Að öðru leyti sé varakrafan óbreytt frá aðalkröfu. Varakrafa sundurliðist þannig: Um hækkun bóta í samræmi við breytingar á lánskjaravísitölu er vísað til 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. lög nr. 67/1989. Dráttarvaxta er krafist frá 5. mars 1996, þ.e. frá því að mánuður var liðinn frá því að lögmaður stefnanda sendi stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., kröfu um greiðslu bóta, dags. 5. febrúar 1996. Málskostnaðarkrafa stefnanda styðst við 1. mgr. 129. gr. laga og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Með leyfi dómsmálaráðherra dags. 24. október 1997 hafi stefnanda verið veitt gjafsókn í máli þessu. Þess er krafist að málskostnaður verði tildæmdur henni eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Kröfur sínar í málinu byggja stefndu á því að um bótarétt stefnanda fari skv. 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Frekari greiðslur en þegar hafi verið boðnar komi ekki til greina. Stefndi sundurliðar dómkröfu sína með eftirfarandi hætti: Grundvöllur bóta 8. gr. skaðabótalaga ákvarði þeim einstaklingum bætur sem að verulegu leyti nýti starfsgetu sína þannig að þeir hafi engar eða takmarkaðar vinnutekjur. Bætur til þessara einstaklinga skuli ákvarða á grundvelli miskastigs skv. 4. gr. laganna. Í greinargerð með lögunum segi í umsögn um 8. gr. að reglunni í 8. gr. skuli beita um ungt námsfólk þótt það afli tekna í vinnu með námi og án tillits til tekna af þess konar vinnu, svo framarlega sem nemandinn stundi í reynd nám sitt með eðlilegum hætti. Á dskj. nr. 3 sé að finna upplýsingar um tekjur stefnanda frá árinu 1992 til 1996. Þar komi fram að árið 1992 hafi stefnandi haft 149.728 krónur í tekjur. Árið 1993 263.984 krónur og árið 1994 281.875 krónur. Af þessu megi ljóst vera að tekjur stefnanda séu hvorki meiri né minni en ætla má þegar námsfólk eigi í hlut. Á slysdegi hafi stefnandi verið 17 ára gömul og hafi stundað nám við Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Ekkert liggi fyrir í málinu því til staðfestingar að aðalstarf stefnanda hafi í raun verið þjónsstarf á veitingahúsi í Keflavík. Skattframtal stefnanda fyrir árið 1993 og 1994 gefi ekki tilefni til að ætla að svo hafi verið og ekki heldur matsbeiðnin á dskj. 23. Sé því mótmælt sem ósönnuðu að aðstæður stefnanda hafi verið þær sem greinir í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þrátt fyrir 5. gr. skaðabótalaga sé meginregla og túlka beri regluna í 8. gr. þröngt, breyti það engu um réttindi stefnanda, þar sem aðstæður hennar séu þær sem 1. mgr. 8. gr. taki til. Í dómi Hæstaréttar þann 4. júní 1997, í málinu nr. 317/1997, hafi því verið slegið föstu að 1. mgr. 8. gr. skaðabótalaga væri reist á skýrum málefnalegum forsendum og yrði ekki talin andstæð þeim megintilgangi laganna að tjónþoli fái almennt, auk hæfilegra miskabóta, fullar bætur fyrir raunverulegt fjártjón sitt. Þannig gangi hún ekki gegn stjórnarskrárvörðum rétti stefnanda. Útreikningur bótakröfu Í 2. – 4. mgr. 8. gr. sé að finna tæmandi teglur um fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku þeirra tjónþola sem 8. gr. taki til. Fjárhæð bótanna fari eftir miskastiginu og reiknist eftir tilteknum hlutfallstölum. Tilboð stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., til stefnanda hafi farið fram samkvæmt þessum tilteknu reglum. Stefndu byggja á því að gera eigi upp tjón stefnanda á grundvelli niðurstöðu örorkunefndar, enda hafi aðilar sameiginlega staðið að beiðni til nefndarinnar um matið. Það hafi einungis farið fram á að örorkunefnd mæti varanlegan miska stefnanda og hafi nefndin því ekki tekið afstöðu til þess hvort um varanlegt fjártjón umfram miskann sé að ræða. Stefndu byggja á því að niðurstaða örorkunefndar hafi hnekkt mati Jónasar Hallgrímssonar, bæði vegna þess að mat Jónasar hafi verið einhliða mat eins læknis og vegna þess að stefnandi og stefndu stóðu sameiginlega að því að biðja örorkunefnd um matið. Stefndu telji sig óbundna af niðurstöðu dómkvöddu matsmannanna, enda hafi stefnandi staðið ein að dómkvaðningu. Varanlegur miski: Tilboð stefndu til stefnanda um greiðslu fyrir varanlegum miska sé fundin þannig út að lagt sé til grundvallar mat örorkunefndar á varanlegum miska stefnanda 5% og bætur reiknaðar sem hlutfall af algerum miska samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga sem þann 26. september 1996 hafi numið 214.200 krónum eftir að upphæðin hafi verið uppfærð miðað við vísitölu í samræmi við 1. mgr. 15. gr. laganna. Bætur fyrir 5% miska geta því ekki numið hærri fjárhæð en 214.200 krónum (4.284.000 x 5%). Tímabundin örorka: Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn því til sönnunar að tímabundið tekjutap hennar hafi í raun numið 600.000 krónum eins og krafist sé. Hafni stefndu skyldu sinni til að greiða fyrir tímabundið tekjutap og mótmæli kröfunni sem ósannaðri. Varanleg örorka: Kröfulið stefnanda í aðalkröfu um 4.148.586 krónur vegna varanlegrar örorku er mótmælt harðlega sem röngum og ólögmætum. Samkvæmt skýru orðalagi 2. mgr. 8. gr., eins og hún hljóðaði á tjónsdegi, greiðist engar örorkubætur ef miskastig er lægra en 15%. Krafa stefnanda um örorkubætur vegna varanlegrar örorku miðist við 20% læknisfræðilega örorku sem eigi sér ekki stoð í skaðabótalögunum. Verði bótakrafan ekki byggð á læknisfræðilegri örorku þar sem skaðabótalögin byggi á þeirri forsendu að einungis skuli bæta tjónþolum fjártjón sem byggi á mati á fjárhagslegri örorku þeirra. Læknisfræðileg örorka tjónþola sé engin sönnun þess hvert raunverulegt framtíðar fjártjón hans sé. Verði þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu vegna þess að kröfugerðina skorti viðhlýtandi lagastoð. Því er mótmælt harðlega að í lagagreininni felist brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár gagnvart stefnanda. Þar sem stefnandi hafi ekki nýtt vinnugetu sína til að afla sér vinnutekna nema að takmörkuðu leyti fyrir slysið sé mat hinna dómkvöddu matsmanna á varanlegri örorku hennar læknisfræðilegt mat en ekki fjárhagslegt mat, eins og 5. gr. skaðabótalaga gerir ráð fyrir. Geti því ekki verið um ólögmæta mismunun að ræða skv. 65. gr. stjskr. vegna þess að við mat á því verði að vera um tvö sambærileg tilvik að tefla. Reglur skaðabótalaga geri ráð fyrir bótum fyrir varanlega örorku ef um fjárhagslegt tap sé að ræða. Það sé þá metið samkvæmt 5. – 7. gr. laganna þegar tjónþoli hafi haft vinnutekjur. Þegar vinnutekjum sé ekki til að dreifa verði að meta bæturnar á grundvelli 8. gr. sem segi til um bætur byggðar á læknisfræðilegu mati. Rétt sé að geta þess að með setningu skaðabótalaganna hafi verið stefnt að því að miða við fjárhagslega örorku tjónþola og staðla bætur til þeirra. Samkvæmt því eigi tjónþoli sem hlotið hafi varanleg líkamsspjöll ekki rétt að neinum örorkubótum ef sýnt þyki að þau dragi ekki úr getu hans til að afla sér tekna með vinnu. Af þessu megi ráða að markmið skaðabótalaganna hafi m.a. verið að leiðrétta reglur um ákvörðun bóta vegna tjóns á mönnum þannig að ekki væru greiddar bætur nema sannað væri fjárhagslegt tjón tjónþola. Af þeirri ástæðu hafi sérregla 8. gr. verið látin halda sér þar sem allar líkur séu fyrir því að þeir aðilar sem hún taki til verði ekki fyrir fjárhagslegu tjóni ef miskastig þeirra sé undir 15%. Sé þessi regla því í fullkomnu samræmi við meginmarkmið laganna. Sé matsgerð dómkvaddra matsmanna því ekki lögmæt sönnun um fjártjón stefnanda. Viðmiðunarmarkmið 15% í 2. mgr. 8. gr. sé í samræmi við 8. gr. dönsku skaðabótalaganna, en í dönskum rétti sé varanleg örorka ekki bætt ef hún er undir 15%. Grundvallist það á því að áralangar rannsóknir á Norðurlöndum munu hafa leitt í ljós að varanleg örorka undir 15% leiði í fæstum tilvikum til nokkurs fjártjóns til frambúðar fyrir tjónþolann. Sé viðmiðun 8. gr. byggð á þessum reynslulögmálum. Í stefnu haldi stefnandi því fram að með setningu skaðabótalaga hafi löggjafinn svipt stefnanda eignarrétti með því að fella niður bótarétt hennar. Þetta fái ekki staðist gagnvart ákvæðum stjórnarskrár um eignarréttarvernd þar sem slíkur réttur verði ekki felldur niður án bóta. Réttur til skaðabóta sé skilyrtur réttur þar sem alls óvíst sé um það hvort skilyrði hans komi nokkurn tímann fram. Ef tjónþoli hafi þegar orðið fyir slysi þegar réttarstaða hans breytist, megi ganga út frá því að slík réttindi teljist eign í skilningi stjórnarskrárinnar, en þegar slys hafi ekki orðið sé ekkert annað um að ræða en óvissa ávinningsvon fyrir viðkomandi aðila sem sjaldnast sé svo ákveðin eða nátengd einum manni öðrum fremur að til greina komi að telja bótarétt hans njóta verndar sem um eign væri að ræða í skilningi eignarnámsákvæðis stjórnarskrárinnar. Þegar stefnandi varð fyrir tjóni höfðu skaðabótalögin þegar tekið gildi og því sé ljóst að það skilyrði, að hún ætti rétt til skaðabóta vegna líkamstjóns, hafi ekki verið komið fram þegar gildistaka laganna varð. Réttur til skaðabóta vegna tjóns byggi annaðhvort á lagareglum eða á dómvenju. Þegar réttarreglur breytist áður en tiltekinn einstaklingur verður fyrir slysi, sem stofni til réttar honum til handa til að heimta skaðabætur, hljóti sá réttur að fara að þeim skaðabótarétti sem í gildi sé þá er hinn bótaskyldi atburður á sér stað. Hafi reglunum þegar verið breytt er tjónsatburður verður hafi staða mannsins ekki breyst vegna þess að hann hafi ekki átt bótakröfu á nokkurn mann þegar breytingin átti sér stað og því hafi eignin ekki skerst. Einnig megi hafa í huga meginmarkmið skaðabóta að gera tjónþola jafnsettan og hann hefði ekki orðið fyrir tjóni. Stefnandi virðist ganga út frá því að greiðsla örorkubóta eigi alltaf að koma til óháð því hvort fjárhagslegt tjón hafi orðið eður ei. Eins og að ofan sé rakið þá hafi sérregla 2. mgr. 8. gr. verið sett í skaðabótalögin vegna þess að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að í þeim tilvikum sem þar greini verði tjónþoli í reynd ekki fyrir neinu fjárhagslegu tjóni. Umræddir tjónþolar eigi því í raun engan rétt til bóta í slíkum tilvikum og af þeirri ástæðu sé ekki unnt að fallast á að verið sé að svipta þá eignarrétti. Þótt nýjar reglur breyti eldra réttarástandi og þar með reglum um ákvörðun bóta þá sé ekki um að ræða mismunun á milli bótaþega vegna þess að lagaskilareglur skaðabótalaganna tryggi að allir þeir sem slasast eftir gildistöku laganna taki bætur eftir lögum, en þeir sem slasast fyrir gildistöku taki bætur eftir eldri reglum sem byggðust á dómvenju. Í þessu felist ekki sú mismunun sem stefnandi vilji vera láta. Þjáningabætur: Stefnandi hafnar kröfum stefnanda um þjáningabætur, en er reiðubúinn til að greiða stefnanda fyrir þá 90 daga sem hún taldist veik án þess að vera rúmliggjandi að mati Jónasar Hallgrímssonar, en örorkunefnd hafi ekki metið þetta tímabil. Nemi þessi fjárhæð 67.500 krónum sbr. dskj. nr. 15. Vextir: Kröfu stefnanda um dráttarvexti frá slysdegi er mótmælt harðlega sem ólögmætum. Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga beri bætur 2% ársvexti frá slysdegi til greiðsludags. Dráttarvextir komi því ekki til álita fyrr en í síðasta lagi frá og með dómsuppsögudegi. Málskostnaður: Krafa stefnanda um málskostnað að teknu tilliti til virðisauka­skatts er reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, en krafan um tillit til virðisaukaskatts á lögum nr. 50/1988. Ekki er í máli þessu deilt um bótaskyldu, en bifreiðin MS-401 var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu skv. 1. mgr. 91. gr. umferðalaga hjá stefnda þegar slysið átti sér stað 30. janúar 1994. Deilt er hins vegar um það hvaða reglur skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli gilda um útreikning skaðabóta til stefnanda. Eins og fram er komið telur stefnandi að við ákvörðun skaðabóta vegna varanlegrar örorku eigi að beita ákvæðum 5. og 6. gr. skaðabótalaganna en stefndu telja hins vegar að beita eigi 8. gr. laganna. Fyrir liggur að þegar slysið varð stundaði stefnandi nám við Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Hugur hennar stóð jafnframt til þess að verða þjónn og síðustu mánuðina fyrir slys vann stefnandi á veitingahúsinu Glóðinni í Keflavík, u.þ.b. þrú til fimm kvöld í viku og aðra hvora helgi. Bar stefnandi fyrir dómi að hún hefði verið þar á reynslutíma sem þjónn en hafi ekki verið á námssamningi. Samkvæmt framlögðu vottorðið Arnars Garðarssonar, er sá um rekstur staðarins á þeim tíma, vann stefnandi við afgreiðslustörf. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 50/1993 segir að bætur til barna og tjónþola sem að verulegu leyti nýta vinnugeta sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur skuli ákvarða á grundvelli miskastigs samkvæmt 4. gr. laganna. Í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga segir m.a. um 8. gr. laganna að reglum greinarinnar skuli beitt um ungt námsfólk þótt það afli tekna í vinnu með námi og án tillits til tekna af þess konar vinnu, svo framarlega sem nemandinn stundi í reynd nám með eðlilegum hætti. Stefnandi var ung, eða 17 ára gömul er slysið varð. Hún stundaði nám við Fjölbrautaskóla Suðurnesja eins og áður er fram komið. Í álitsgerð örorkunefndar kemur fram að hún hafi verið langt komin með þriðju önnina er slysið varð og liggur ekki annað fyrir en hún hafi stundað nám sitt með eðlilegum hætti. Samkvæmt framansögðu verður ekki litið svo á að stefnandi hafi verið í starfi sem þjónn síðustu mánuðina fyrir slysið, en hún var ekki komin á námssamning, eins og áður greinir. Tekjur hennar fyrir slysið voru hvorki meiri né minni en ætla má að námsfólk geti unnið sér inn með námi sínu. Þegar framanritað er virt þykja aðstæður stefnanda vera með þeim hætti að beita beri 1. mgr. 8. gr. skaðabótalaga við ákvörðun bóta til stefnanda vegna varanlegrar örorku. Með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands 4. júní 1988 í málinu nr. 317/1997 er ekki fallist á að 1. mgr. 8. gr. skaðabótalaga gangi í berhögg við stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda varðandi vernd eignarréttinda og jafnræði. Í sama máli taldi Hæstiréttur hins vegar að 1. málsliður 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga fæli í sér mismunun er brjóti í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 72. gr. Er á því byggt í niðurstöðu máls þessa. Í málinu liggja frammi tvær matsgerðir og álitsgerð örorkunefndar þar sem metið er miskastig stefnanda. Í matsgerð sinni dags. 4. janúar 1996 metur Jónas Hallgrímssonar læknir miskastig stefnanda 10%. Vísar hann til þess að í töflum örorkunefndar um miskastig sé varanlegur miski talinn vera 10% á grundvelli vægrar tognunar í hálsi, herðum brjóstbaki og mjóbaki Að beiðni stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., mat örorkunefnd varanlegan miska stefnanda. Samkvæmt álitsgerð nefndarinnar er varanlegur miski stefnanda metinn 5%. Í niðurstöðukafla álitsgerðarinnar segir eftirfarandi: “Í umferðarslysi því er hér um ræðir hlaut Bjarney tognun á hálsi og baki. Upphaflega var hún einnig með einhver óþægindi frá hægri öxl. Þau óþægindi eru gengin yfir og er ekki alveg ljóst um hvað var að ræða þar. Eftir slysið heltist Bjarney úr námi og hefur átt erfitt með að vinna vegna verkja sem hún segist stöðugt hafa frá hálsi, herðum og baki. Hefur ítrekað verið í sjúkraþjálfun og er nú í sjúkranuddi. Er hún með talsverð óþægindi frá ofannenfndum svæðum og er þar þreifiaum yfir vöðvum og vöðvafestum en er með eðlilega hreyfigetu í hálsi og baki. Það er ekkert að finna athugavert við taugaskoðun. Örorkunefnd telur að eftir 1. janúar 1995 hafi þess ekki verið að vænta að Bjarney fengi frekari bata af afleiðingum umferðarslyssins 30. janúar 1994 en þá var orðinn. Að öllum gögnum virtum þykir varanlegur miski hennar vegna slyssins hæfilega metinn 5%-fimm af hundraði.” Að beiðni stefnanda voru dómkvaddir matsmenn, læknarnir Leifur Dungal og Atli Þór Ólason, til þess að meta miskastig stefnanda og varanlega örorku. Er matsgerð þeirra dagsett 26. janúar 1998. Í matsgerð þeirra segir m.a. að í umferðarslysinu hafi stefnandi hlotið meðalslæma tognun, annars vegar á háls- og axlarsvæði og hins vegar á mjóbak. Bifreiðin sem hún var í hafi endastungist og hafi endað á hjólunum og megi því ætla að um flókna röð áverka hafi verið að ræða. Ljóst virðist þó að hún hafi fengið svipuólaráverka á háls en meira um eðli áverkans sé ekki hægt að dæma ú frá fyrirliggjandi gögnum. Einkenni hafi orðið mjög þrálát þrátt fyrir að ýmis meðferð hafi verið reynd og siti hún uppi með verki í höfði, hálsi, brjósthrygg og mjóbaki. Að auki sé hún með álagsbundin óþægindi í öxlum og handleggjum. Þá hafi borið á svefntruflunum, minnistapi og einbeitingarskorti. Loks ýmis geðræn vandamál, að verulegu leyti tengd langvarandi þjáningum og veikindum. Þar sem Bjarney hafi verið hraust fyrir þetta slys verði að álíta að það sé að öllu leyti orsök þeirrar vanheilsu sem Bjarney býr við í dag. Auk fyrrgreindra einkenna hafi Bjarney kvartað undan sjóntruflunum en augnlæknir hafi ekki getað fundið neitt athugavert við sjón. Telja verði líklegt að tognunarástand í hálsi og hnakka og þar af leiddir verkir séu orsök þessara sjóntruflana og jafnframt orsök einbeitingarskerðingar og minnistaps. Er mat fór fram voru fjögur ár liðin frá slysinu og segja matsmenn að annað verði ekki séð en mestur hluti einkenna stefnanda verði varanlegur. Við mat á varanlegum miska horfa matsmenn til þess að hún hefur haft óþægindi vegna sinna einkenna og beri sögu hennar og einkennalýsingu saman við lýsingu á atburðum og sjúkrasögu. Hins vegar sé ekki að finna mikla hreyfiskerðingu við skoðun, hvorki í hálsi né í mjóbaki. Í miskatöflum örorkunefndar séu “eymsli og óveruleg hreyfiskerðing” í hálshrygg og öðrum hluta baks hvort um sig metið til 5% varanlegs miska. Í dönskum miskatöflum séu verkir og hreyfiskerðing í hálsi og mjóbaki metið á 8 – 12% en til hækkunar því séu svefntruflanir, einkenni beggja megin og verulegur missis starfsgetu. Telja verði að þessi einkenni eigi að talsverðu leyti við um stefnanda. Að teknu tilliti til allra ofangreindra þátta telja matsmenn hæfilegt að meta varanlegan miska stefnanda 12%. Fyrir liggur að stefnandi var farþegi í bifreið sem valt. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna svo og við yfirheyrslur yfir þeim fyrir dómi kemur fram að við slíka bílveltu megi ætla að um flóknari röð áverka geti verið að ræða en við venjulegan hálshnykk við aftanákeyrslu og taka þeir tillit til þess í mati sínu. Þeir taka einnig tillit til einkenna stefnanda í hægri öxl sem þeir segja að hafi ekki verið gengin yfir er matið fór fram. Örorkunefnd tók hins vegar ekki tillit til þessara einkenna. Magnús Páll Albertsson læknir bar fyrir dómi að samkvæmt frásögn stefnanda sjálfrar hafi þessi einkenni verið gengin yfir.Með hliðsjón af þessu, svo og því að telja verður að betri rökstuðning fyrir niðurstöðu sé að finna í matsgerð dómkvaddra matsmanna en í álitsgerð örorkunenfndar varðandi mat á varanlegum miska, þykir verða að leggja til grundvallar matsgerð dómkvaddra matsmanna varðandi varanlegan miska. Þykir matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis og styðja þá niðurstöðu. Stefnandi var ekki rúmliggjandi eftir slysið. Samkvæmt matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis telst stefnandi hafa verið veik vegna verkja í samtals 90 daga enda hafi nám hennar ekki gengið fyrstu þrjá mánuðina eftir slysið. Dómkvaddir matsmenn segja varðandi þetta í matsgerð sinni að við mat á þjáningum sé horft til þess að stefnandi hafi ekki verið rúmföst eftir slysið. Hins vegar hafi hún verið lengi illa haldin af verkjum eftir slysið og sjáist ekki efni til þess að meta henni þjáningabætur öðru vísi en vegna tímabundins atvinnutjóns og teljist hún því hafa verið “veik án þess að vera rúmliggjandi” í átta mánuði. Eins og segir í matsgerð dómkvaddra matsmanna hafa einkenni stefnanda verið þrálát þrátt fyrir að ýmis meðferð hafi verið reynd. Þykir mati þeirra, varðandi þetta atriði, ekki hafa verið hnekkt og verður á því byggt við ákvörðun þjáningabóta. Krafa stefnanda um bætur vegna tímabundins tekjutaps er byggð á matsgerð dómkvaddra matsmanna en þeir telja stefnanda hafa verið óvinnufæra í 8 mánuði eftir slysið. Stefnandi hefur hins vegar ekki lagt fram nein gögn til sönnunar tímabundnu tjóni sínu. Gegn mótmælum stefndu telst tímabundið atvinnutjón stefnanda því ósannað og ber að hafna kröfu um bætur vegna þess. Bætur til stefnanda vegna varanlegrar örorku reiknast, eins og áður greinir, samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þegar lágmark miskastigs í 1. málslið 2. mgr. 8. gr. var fært úr 15% niður í 10% með lögum nr. 42/1996 var jafnframt ákveðið að örorkubætur vegna 12% miska skyldu vera 125% af bótum fyrir varanlegan miska. Þótt hinu yngra ákvæði verði ekki beitt um tjón stefnanda þykir mega nota þessa viðmiðun, enda hafa stefndu ekki sérstaklega mótmælt framsetningu þessa liðar í varakröfu stefnanda. Er krafa stefnanda um bætur að fjárhæð 632.325 krónur vegna varanlegrar örorku því tekin til greina. Svo sem að framan er getið, er fallist á að við mat á varanlegum miska beri að leggja til grundvallar mat dómkvaddra matsmanna um að varanlegan miska stefnanda beri að telja 12%. Er við það miðað í þessum kröfulið í aðal- og varakröfu stefnanda þar sem krafist er 505.860 króna og ber að taka þessa kröfu til greina. Krafa um þjáningabætur er tekin til greina eins og hún er fram sett, þ.e. 177.600 krónur, með vísan til þess sem áður er rakið. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefndu að greiða stefnanda 1.315.785 krónur. Eins og atvikum og gagnaöflun háttar í málinu þykir rétt að dæma dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af tildæmdri fjárhæð frá dómsuppsögudegi til greiðsludags. Fram að þeim tíma dæmast 2% ársvextir. Óumdeilt er að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hefur þegar greitt stefnanda 115.700 krónur, þar af 65.700 í þjáningabætur. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 469.190 krónur og greiðist í ríkissjóð. Er þar með talinn matskostnaður. Ekki er tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Ragnar Helgi Halldórsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Bjarney Rut Jensdóttur, 1.315.785 krónur með 2% ársvöxtum frá 30. janúar 1994 til dómsuppsögudags en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags og 469.190 krónur í málskostnað sem greiðist í ríkissjóð.
Mál nr. 552/2008
Fasteign Kaupsamningur Veiðiréttur
E keypti með afsali í maí 1979 spildu úr landi jarðarinnar V af H, þáverandi eiganda jarðarinnar. E kvaðst ætíð hafa talið sig eiga veiðirétt í A á grundvelli eignarhalds að umræddri landspildu við vatnið og veitt sem slíkur í því. Höfðaði hann mál og krafðist þess að viðurkenndur yrði veiðiréttur hans í vatninu. M, núverandi eigandi jarðarinnar V, mótmælti kröfu E og bar því við að veiðiréttur sá sem frá fornu hefði tilheyrt V hefði aldrei verið frá henni skilinn. Þótt E hefði eignast spildu úr jörðinni fyrir sumarhús hefði hann ekki eignast við það hlutdeild í veiðirétti jarðarinnar. Í afsalinu til E var ekki kveðið á um það hvort réttur til veiði ætti að fylgja með í kaupunum. Þá varð ekki beinlínis ráðið af texta þess hvernig mörk landspildu E gagnvart vatninu væru, þótt orðalagið benti fremur til þess að spildan hefði átt að ná alla leið að A. Það væri forn regla í íslenskum rétti að hver maður ætti veiði fyrir landi sínu og hefði samsvarandi regla verið lögfest í lögum um lax- og silungsveiði. Þar sem réttur E til veiða í A hefði ekki verið sérstaklega undanþeginn þegar umræddri spildu var afsalað til hans yrði að telja að sá réttur hefði fylgt með í kaupunum. Var krafa E um viðurkenningu á veiðirétti í vatninu A tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. október 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Man ehf., greiði stefnda, Eyjólfi Melsted, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 5. júní sl., höfðaði Eyjólfur Melsted, Lindbichlstrasse 30, Pettenbach, Austurríki gegn Mani ehf., Hamrahlíð 9, Reykjavík með stefnu birtri hinn 19. október 2007. Gerir stefnandi þær dómkröfur að viðurkennt verði að hann eigi veiðirétt í Apavatni fyrir landspildu sinni að Vatnsholti í Grímsnesi í Árnessýslu. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu með hliðsjón af málskostnaðaryfirliti. Af hálfu stefnda er þess krafist að hann verði alfarið sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað í samræmi við málskostnaðarreikning. Málavextir eru þeir að með afsali, dags. 22. maí 1979, keypti stefnandi landspildu úr landi jarðarinnar Vatnsholts í Grímsnesi, Árnessýslu, af Haraldi Sveinbjörnssyni fyrir 800.000 krónur. Spildan var tilgreind ½ hektari að stærð og afmörkuð með svofelldum hætti: „Að vestanverðu við skurð, sem grafinn var úr aðalskurði niður að vatninu, eistri [sic] skurði, og er landspilda þessi á bakkanum þar fyrir norðaustan.“ Sérstaklega er kveðið á um það í afsalinu að fugladráp sé bannað í landi jarðarinnar Vatnsholts, þ.á m. á hinni seldu spildu. Stefnandi á enn umrædda landspildu og reisti þar sumarbústað sem enn stendur. Eftir lát nefnds Haraldar gekk jörðin Vatnsholt til sonar hans, Ingþórs. Jörðin Vatnsholt er nú í eigu stefnda Mans ehf., en eigendur þess eru Þorbjörg Daníelsdóttir, ekkja Ingþórs, og börn hennar. Ekki hefur verið stundaður búskapur á jörðinni Vatnsholti frá árinu 1949. Í málinu liggja frammi afsöl fyrir nokkrum öðrum landspildum úr jörðinni sem seldar hafa verið á árunum 1971 til 1986. Með bréfi til þáverandi eiganda jarðarinnar Vatnsholts, áðurnefndrar Þorbjargar Daníelsdóttur, dags. 27. maí 2002, var þess krafist fyrir hönd stefnanda, að veiðiréttur hans í Apavatni yrði viðurkenndur. Með bréfi, dags. 10. júní 2002, hafnaði Þorbjörg kröfu stefnanda. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 10. september 2007, var lögmanni stefnda tilkynnt að þar sem ekki hefði tekist að leysa ágreining málsaðila um veiðirétt í Apavatni hygðist stefnandi höfða mál til viðurkenningar á réttindum sínum. Dómurinn hefur gengið á vettvang og skoðað aðstæður að viðstöddum málsaðilum og lögmönnum þeirra. Stefnandi kveðst ætíð hafa talið sig eiga veiðirétt í Apavatni á grundvelli eignarhalds síns að umræddri landspildu við vatnið og veitt sem slíkur í vatninu. Segir hann kröfu sína um viðurkenningu á veiðiréttinum byggjast á ákvæðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði, sem í gildi hafi verið þegar afsal um spilduna var gefið út, sbr. nú 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 um sama efni en þar sé mælt fyrir um að eignarlandi hverju fylgi veiðiréttur í vatni fyrir því landi, enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan í lögum. Sú regla sé forn að stofni til en hún eigi rætur að rekja til ákvæða í 50. kafla landabrigðaþáttar Grágásar, lagasafns hins íslenska þjóðveldis. Stefnandi vísi og til þess að ótvírætt sé, samkvæmt orðalagi afsalsins frá 22. maí 1979, að landspilda hans liggi að Apavatni, enda sé henni lýst þannig og ekkert land undanskilið upp við vatnið. Enn fremur styðji fyrri afsöl þáverandi eiganda Vatnsholts, Haraldar Sveinbjörnssonar, annars vegar til Valgeirs Hannessonar, dags. 10. ágúst 1971, og hins vegar til Vilhjálms Þorlákssonar, dags. 15. október 1973, þessa niðurstöðu en í báðum þessum afsölum hafi 10 metra breið spilda með fram vatninu skýrlega verið undanskilin við þessar sölur. Engum slíkum undanskilnaði hafi verið til að dreifa í afsali til stefnanda. Þá liggi fyrir að veiðiréttur í Apavatni hafi ekki að öðru leyti sérstaklega verið undanskilinn við söluna. Í afsalinu sé einvörðungu getið um að fugladráp á landspildunni sé bannað. Ljóst sé því að veiðiréttur í vatninu fyrir landi spildunnar hafi fylgt henni við söluna enda hafi ekkert í lögum, hvorki í þágildandi lax- og silungsveiðilögum né öðrum lögum, staðið því í vegi að veiðiréttur fylgdi spildunni. Væri það raunar í fullkomnu samræmi við áðurnefnda reglu íslensks réttar um að hver maður eigi veiði fyrir sínu landi. Búrekstur á jörðinni Vatnsholti hafi lagst af um miðja 20. öld og hafi jörðin því ekki talist landareign, í skilningi 4. mgr. 2. gr. þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970, þegar afsal fyrir landspildunni hafi verið gefið út til stefnanda á árinu 1979. Styðji það enn frekar þá niðurstöðu að ekkert hafi staðið því í vegi að lögum að veiðiréttur fylgdi við söluna. Samkvæmt framangreindu standi því öll rök til þess, að krafa stefnanda um að viðurkennt verði að hann eigi veiðirétt í Apavatni fyrir landspildu sinni að Vatnsholti í Grímsnesi, verði tekin til greina. Um lagarök kveðst stefnandi vísa til laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði, sbr. nú lög nr. 61/2006 um sama efni. Þá styðjist málskostnaðarkrafa hans við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi skírskotar til þess að í afsalinu frá 22. maí 1979 komi ekkert fram um að stefnanda hafi verið selt annað og meira en umrædd spilda. Sú staðhæfing stefnanda að spilda hans nái að Apavatni sé á misskilningi byggð. Engin sumarhúsalóð úr landi Vatnsholts nái að Apavatni. Komi það m.a. fram á deiliskipulagi að sumarhúsabyggð í Vatnsholti, sem samþykkt hafi verið í hreppsnefnd Grímsneshrepps 4. nóvember 1997. Einnig komi fram í fundargerðinni að engar athugasemdir hafi borist við afgreiðslu hreppsnefndar á athugasemdum sem bárust á auglýsingartíma deiliskipulagsins. Stefndi mótmæli þeirri staðhæfingu stefnanda að hann hafi ætíð talið sig eiga veiðirétt í Apavatni á grundvelli eignarhalds síns að umræddri landspildu og veitt sem slíkur við vatnið. Stefndi kveðst telja þetta alrangt. Hið rétta sé að stefndi hafi lengst af viðurkennt að eiga ekki veiðirétt fyrir spildu sinni og í samræmi við það keypt veiðileyfi af eiganda Vatnsholts. Það hafi m.a. verið staðfest af Kjartani Helgasyni í Haga, sem lengi hafi verið veiðieftirlitsmaður við Apavatn. Á árinu 1988 hafi verið stofnað veiðifélag af þeim jörðum sem land eigi að vatnasvæði Apavatns. Til stofnfundar hafi verið boðað í samræmi við ákvæði VIII. kafla þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970. Ekki aðrir en eigendur umlykjandi jarða hafi gert tilkall til veiðiréttar. Ingþór Haraldsson, sonur Haraldar Sveinbjörnssonar, hafi einn verið skráður handhafi veiðiréttar jarðarinnar Vatnsholts í Veiðifélagi Apavatns. Stefnandi hafi aldrei haft arðgreiðslur af veiði í Apavatni eða gert kröfu um það, svo stefnda sé kunnugt. Veiðiréttur sá sem frá fornu hafi tilheyrt jörðinni Vatnsholti hafi aldrei verið frá henni skilinn. Þótt stefnandi hafi eignast spildu fyrir sumarhús úr jörðinni hafi hann ekki eignast við það hlutdeild í veiðirétti jarðarinnar. Í afsalinu 22. maí 1979 sé stefnanda eingöngu afsöluð landspilda og sé ljóst að það hefði þurft að kveða skýrt á um það í samningi á milli jarðareiganda og stefnanda ef færa hefði átti veiðiréttinn undan jörðinni. Raunar liggi ekki fyrir að stefnandi hafi haft veiðirétt í huga þegar hann keypti skikann. Eigendur Vatnsholts hafi einir greitt fasteignaskatta af veiðihlunnindum jarðarinnar. Stefnandi hafi því hvorki greitt jarðareiganda fyrir meintan veiðirétt né hafi hann greitt skatta og skyldur vegna hans. Fái það ekki samrýmst þeirri málsástæði hans að hann hafi ætíð talið sig eiga veiðirétt í Apavatni. Allt frá gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 hafi verið lagt bann við því í lögum að veiðiréttur væri skilinn frá jörð nema að fullnægðum nánar tilgreindum skilyrðum, sbr. áðurnefnt ákvæði í 4. tl. 2. gr. lax- og silungsveiðilaga, sem í gildi hafi verið þegar afsal um spilduna var gefið út. Tilgangurinn sé sá að tryggja að jarðareigendur hverju sinni haldi landnotum jarða sinna. Af hálfu stefnda sé því mótmælt að skilyrði hafi verið til að skilja veiðirétt frá landi hans, að hluta eða öllu leyti, fyrir fullt og allt eða tímabundið. Þótt jörð leggist tímabundið í eyði sé mikilvægt að hún haldi hlunnindum sínum, m.a. ef til endurbyggingar komi. Í þessu sambandi skipti máli að 26. september 2002 hafi landbúnaðarráðuneytið veitt Þorbjörgu Daníelsdóttur leyfi til að endurbyggja jörðina til skógræktar og veiðinytja. Af framansögðu sé ljóst að stefndi eigi allan veiðirétt fyrir landi Vatnsholts í Apavatni og því beri að hafna kröfu stefnanda og dæma hann til greiðslu málskostnaðar. Um lagarök kveðst stefndi vísa til ákvæða lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970 sem í gildi hafi verið á þeim tíma sem lögskiptin hafi átt sér stað. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Eins og fyrr er rakið greinir aðila á um það hvort landspilda sem þáverandi eigandi Vatnsholts, Haraldur Sveinbjörnsson, seldi stefnanda, með afsali hinn 22. maí 1979, nái alveg niður að vatnsborði Apavatns og þá hvort veiðiréttur hafi fylgt með í kaupunum. Spilda þessi er í afsalinu sögð vera ½ hektari og afmarkast með eftirgreindum hætti: „Að vestanverðu við skurð, sem grafinn var úr aðalskurði niður að vatninu, eistri skurði, og er landspilda þessi á bakkanum þar fyrir norðaustan.“ Við úrlausn á framangreindu ágreiningsefni er við fátt annað að styðjast en texta skjalsins sjálfs þar sem fram kemur að spilda stefnanda liggi norðaustan við skurð sem grafinn hafi verið niður að vatninu úr svokölluðum aðalskurði og að spildan sé á bakkanum þar fyrir norðaustan. Ekkert verður beinlínis ráðið af textanum hvernig mörk spildunnar eru gagnvart vatninu, hvort þau séu við vatnið sjálft eða í einhverri tiltekinni fjarlægð frá því. Verður að telja að framangreint orðalag bendi fremur til þess að land stefnanda hafi átt að ná alla leið niður að Apavatni. Við túlkun á ákvæðum afsalsins að þessu leyti þykir þó einnig verða að líta til fleiri þátta eins og hér greinir. Útgefandi afsalsins, Haraldur, er látinn en við aðalmeðferð málsins hér fyrir dómi var tekin skýrsla af stefnanda sem lýsti nánar sjónarmiðum sínum um að hann hefði litið svo á að hann væri að kaupa land niður að vatnsborði Apavatns. Ekki verður af afsalsskjalinu sjálfu ráðið að lögmaður eða annar sérfræðingur hafi komið beint að endanlegum frágangi þess. Hins vegar liggur fyrir í málinu endurrit skýrslu sem tekin var af Ingþóri Haraldssyni, þáverandi eiganda Vatnsholts, vegna sakamáls á hendur öðrum lóðareiganda við vatnið, Sigurði Hannesi Oddssyni. Skýrði Ingþór þá frá því að faðir hans hefði notið aðstoðar lögmanns við að útbúa afsöl eða afsalsform og að faðir hans hefði notast við formið þannig að hann hefði bætt inn í það texta eftir því sem við átti hverju sinni. Liggur ekki annað fyrir en svo hafi verið með umrætt afsal til stefnanda. Í afsölum vegna tveggja spildna sem Haraldur hafði áður selt úr jörðinni Vatnsholti, annars vegar til Valgeirs Hannessonar, dags. 10. ágúst 1971, og hins vegar til Vilhjálms Þorlákssonar, dags. 15. október 1973, er sérstaklega tekið fram að 10 metra spilda með fram vatninu sé undanskilin við söluna. Ekkert slíkt ákvæði er að finna í afsalinu til stefnanda sem þó var undirritað nokkrum árum síðar. Þegar til þess er litið sem hér hefur verið rakið, og þá sérstaklega haft í huga að afsalið var samið af seljanda, eða sérfræðingi á hans vegum, er það niðurstaða dómsins að skýra verði afsal stefnanda á þann veg að hin selda landspilda hafi átt að ná alla leið niður að Apavatni. Verður ekki talið að nokkru breyti í þessu sambandi þó deiliskipulag frá árinu 1997 fyrir sumarhúsahverfið í Vatnsholti sýni mörk spildunnar nokkuð frá vatnsbakkanum, enda getur samþykkt slíks deiliskipulags ekki bótalaust upphafið þau eignarréttindi sem stefnandi hafði áður öðlast. Ekki er í afsalinu frá 30. júlí 1979 kveðið á um það hvort réttur til veiði eigi að fylgja með í kaupunum. Hins vegar segir þar að kaupanda sé kunnugt um að fugladráp sé bannað í landi jarðarinnar Vatnsholts og þar á meðal á hinni seldu spildu. Fyrir liggur að búskapur á jörðinni Vatnsholti lagðist af um miðja síðustu öld og að jörðin hafi þá farið í eyði. Enda þótt landbúnaðarráðuneytið hafi á árinu 2002 veitt Þorbjörgu Daníelsdóttur, forsvarsmanni stefnda, leyfi til að endurbyggja jörðina til skógræktar og veiðinytja breytir það ekki því að á árinu 1979, þegar Haraldur afsalaði umræddri spildu til stefnanda, taldist jörðin ekki landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Var á þeim tíma ekkert í vegi fyrir því að lögum að unnt væri að selja spildu úr jörðinni ásamt tilheyrandi veiðirétti í Apavatni. Það er forn regla í íslenskum rétti að hver maður eigi veiði fyrir landi sínu, sbr. dóma Hæstaréttar nr. 1963.173, 1994.924 og 1996.2245. Hefur samsvarandi regla verið lögfest í lögum um lax- og silungsveiði. Þannig er kveðið á um það í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, sem í gildi voru á þeim tíma þegar undir afsalið var ritað, að landeiganda væri einum heimil veiði á landi sínu, enda væri ekki á annan veg mælt í lögunum. Þar sem réttur stefnanda til veiða í Apavatni var ekki sérstaklega undanþeginn, þegar umræddri spildu var afsalað til hans á árinu 1979, verður að telja að sá réttur hafi fylgt með í kaupunum. Samkvæmt þessu þykir verða að taka dómkröfur stefnanda til greina. Að fenginni þessari niðurstöðu, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 380.000 krónur í málskostnað. Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefnandi, Eyjólfur Melsted, á veiðirétt í Apavatni fyrir landspildu sinni að Vatnsholti í Grímsnesi, Árnessýslu. Stefndi, Man ehf., greiði stefnanda 380.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 665/2008
Lífeyrissjóður Lífeyrisréttur Almannatryggingar Eignarréttur Jafnræðisregla Stjórnsýsla Vanhæfi Sératkvæði
M, sem var metin algerlega óvinnufær vegna örorku árið 1982, fékk greiddan fullan örorkulífeyri úr lífeyrissjóði frá þeim tíma til 1. nóvember 2007 og síðast frá G. Í samræmdri reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða var kveðið á um rétt til örorkulífeyris, sem skyldi aldrei vera hærri en sem næmi þeim tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefði sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar. Nánast samhljóða ákvæði var í samþykktum þeirra lífeyrissjóða, sem M naut örorkulífeyris úr, og er slíkt ákvæði að finna í grein 12.3 í samþykktum fyrir G. Á aðalfundi G 26. apríl 2006 voru samþykktar tillögur stjórnar sjóðsins um breytingar á greininni, þannig að við bættist að við útreikning tekjumissis skyldi meðal annars tekið tillit til atvinnutekna örorkulífeyrisþegans og lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum sem hann nyti vegna örorkunnar. Fjármálaráðherra staðfesti breytingarnar 7. júlí 2006. M fékk í kjölfarið tilkynningu um lækkun lífeyris, þar sem leitt hefði verið í ljós að tekjur M væru hærri eftir orkutap en fyrir. Samkvæmt því yrði M greiddur 37% örorkulífeyrir. Skerðing á örorkulífeyri kom ekki til framkvæmda fyrr en 1. nóvember 2007 og frá þeim tíma hefur G einungis greitt M hluta þess lífeyris, sem hún naut fram að því. M höfðaði mál og hélt því fram að G hefði verið óheimilt með öllu að skerða örorkulífeyrir hennar vegna tekna, sem hún nyti úr almannatryggingum. Fallist var á kröfu M í héraðsdómi, þar sem ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu hefði verið vanhæfur til að fjalla um breytingar á samþykktum G. Hæstiréttur taldi hins vegar að ekki hefði reynt á hæfi ráðuneytisstjórans í málinu, þar sem hann hefði hvorki staðfest breytingar á samþykktum G né hefði því verið hnekkt að hann hefði ekki komið að meðferð og undirbúningi málsins. Ekkert væri heldur komið fram um vanhæfi fjármálaráðherra í málinu eða annarra starfsmanna. M bar því ennfremur við að lífeyrisréttur hennar væri eign sem nyti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og sá réttur hefði orðið virkur fyrir um aldarfjórðungi. Þá bryti skerðingin í bága við 65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún hefði á löngum tíma öðlast réttmætar væntingar til þess að greiðslur til hennar yrðu með óbreyttu fyrirkomulagi. Í málinu kom fram að tíðni örorku hjá G hefði aukist jafnt og þétt og væri með því hæsta sem gerðist. Að mati G væri óhjákvæmilegt að vinna að því að almannatryggingar tækju með einum eða öðrum hætti við stærri hluta örorkutrygginga, en það væri forsenda fyrir því að lífeyrissjóðir gætu staðið myndarlega við það meginhlutverk að tryggja ellilífeyri sjóðfélaga. Fallist var á með G að lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða veittu lífeyrissjóðum verulegt svigrúmt til að ákveða greiðslu lífeyris í samræmi við fjárhag og horfur til framtíðar. Ofangreind breyting á samþykktum G fól í sér viðbrögð hans við verulega auknum útgjöldum vegna örorkulífeyristrygginga. Helsta markmiðið var að lækka útgjöld og það var gert með því að takmarka greiðslur miðað við það að tekjur sjóðfélaga, sem beinlínis komu til vegna örorku, yrðu ekki hærri en framreiknaðar atvinnutekjur fyrir örorkutap hefðu orðið. Þetta átti við um M. Var talið að málefnalegar ástæður hefðu þannig búið að baki þessum breytingum á samþykktunum. Þá var ekki fallist á með M að ákvæði stjórnarskrárinnar girtu fyrir að réttur hennar til lífeyris yrði skertur á þann hátt að G takmarkaði fjárhæð hans við það að gera hana jafnsetta og ef orkutap hefði ekki orðið. Jafnframt yrði að líta til þess að heimild til að skerða örorkulífeyri vegna greiðslna frá almannatryggingum hefði frá upphafi verið í samþykktum þeirra lífeyrissjóða, sem M hefði fengið greitt úr. Ekki hefði verið um samræmda framkvæmd að ræða hjá sjóðnum, heldur hefði lífeyrisþegum verið mismunað eftir því hvort þeir hefðu einhverjar atvinnutekjur eða ekki, en ef þeim var til að dreifa hefðu bæði þær og greiðslur frá almannatryggingum verið dregnar frá örorkulífeyri sjóðanna. Jafnræðis hefði þannig ekki gætt innan hóps örorkulífeyrisþega, en M hefði verið meðal þeirra sem að þessu leyti hefði notið ívilnunar. Var G sýknaður af kröfu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar að fengnu áfrýjunarleyfi 7. október 2008. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 19. nóvember 2008 og var áfrýjað öðru sinni 8. desember sama ár. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefnda, sem fædd er 1947, mun hafa greitt iðgjöld í lífeyrissjóð í rúman áratug þar til hún varð óvinnufær árið 1981. Ári síðar var hún metin algerlega óvinnufær vegna örorku og hefur ekki orðið breyting á því síðan. Hún fékk greiddan fullan örorkulífeyri úr lífeyrissjóði eftir það til 1. nóvember 2007 og síðast frá áfrýjanda. Ágreiningur aðilanna er til kominn vegna þess að frá þeim tíma hefur áfrýjandi einungis greitt stefndu hluta þess lífeyris, sem hún naut fram að því, þar sem áfrýjandi hefur skert lífeyrinn vegna greiðslna úr almannatryggingum sem hún fær vegna örorku sinnar. Í héraðsdómsstefnu krafðist stefnda þess að viðurkennt yrði að við útreikning áfrýjanda á lífeyrisgreiðslum til hennar skyldi „ekki tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum og öðrum lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundinna tryggingarbóta sem stefnandi fær greiddar frá öðrum.“ Áfrýjandi krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi, meðal annars vegna þess að viðurkenningarkrafa stefndu gengi of langt til að vera dómtæk og væri háð óvissum atvikum, sem síðar gætu gerst. Með úrskurði héraðsdóms 19. febrúar 2008 var krafa áfrýjanda tekin til greina að hluta á þann veg að vísað var frá dómi kröfu stefndu, sem laut að frádrætti lífeyris- og bótagreiðslna frá öðrum lífeyrissjóðum en áfrýjanda og kjarasamningsbundnum tryggingabótum. Að öðru leyti var frávísunarkröfu áfrýjanda hafnað. Þessi úrskurður var ekki kærður til Hæstaréttar. Samkvæmt dómsorði hins áfrýjaða dóms er áfrýjanda óheimilt að draga frá örorkulífeyri stefndu „þann örorkulífeyri og tekjutryggingu er hún fær frá Tryggingastofnun ríkisins.“ Stefnda krefst staðfestingar dómsins. Í yfirliti frá Tryggingastofnun ríkisins um greiðslur til stefndu, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, kemur fram að örorkulífeyrir og tekjutrygging eru stærstu einstöku tegundir greiðslna, sem stefnda nýtur úr almannatryggingum vegna örorku sinnar. Tegundir greiðslna eru þó fleiri, sem samkvæmt hljóðan dómsorðs falla þá utan þess, sem héraðsdómur taldi óheimilt að draga frá lífeyri hennar. Varakrafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á því að við úrlausn málsins í héraði hafi engin afstaða verið tekin til annarra málsástæðna en þeirra, sem varði gildi staðfestingar fjármálaráðherra 7. júlí 2006 á breytingum á samþykktum fyrir áfrýjanda. Varðandi þetta er til þess að líta að niðurstaða héraðsdóms réðist af því að fallist var á með stefndu að þáverandi ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu hafi verið vanhæfur til að fjalla um breytingar á samþykktum áfrýjanda, sem lagðar höfðu verið fyrir ráðuneytið til staðfestingar, og þar með einnig allir undirmenn hans í ráðuneytinu. Með því að héraðsdómur taldi þessa málsástæðu eina nægja til úrslita í málinu voru engin efni til að hann tæki afstöðu til annarra röksemda, sem aðilarnir færðu fyrir kröfum sínum. Eru þegar af þessari ástæðu engin efni til að verða við kröfu áfrýjanda um heimvísun málsins. II Á þeim tíma sem áðurnefndar breytingar voru gerðar á samþykktum áfrýjanda var Baldur Guðlaugsson, þáverandi ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins, jafnframt formaður stjórnar Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, sem starfar samkvæmt lögum nr. 155/1998. Stefnda heldur fram að áfrýjandi hafi ásamt þrettán öðrum lífeyrissjóðum haft samráð um sambærilegar breytingar á samþykktum sínum og gerðar voru á samþykktum áfrýjanda og lagt þær fyrir ráðuneytið til samþykktar. Einn þessara sjóða hafi verið Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda og staðfesti ráðuneytið breytingar á samþykktum hans 3. mars 2006. Vegna þessa hafi ráðuneytisstjórinn ekki einungis verið vanhæfur til meðferðar máls um að staðfesta breytingar á samþykktum síðastnefnda lífeyrissjóðsins, heldur einnig hinna sjóðanna þrettán. Undirmenn ráðuneytisstjórans hafi einnig verið vanhæfir „vegna aðildar yfirmanns þeirra að málinu og hagsmuna hans og ráðuneytisins“. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða skulu allar breytingar á samþykktum lífeyrissjóðs tilkynntar fjármálaráðherra og öðlast þær ekki gildi fyrr en ráðherra hefur staðfest að þær fullnægi ákvæðum laganna og samþykktum viðkomandi lífeyrissjóðs að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Bréf ráðuneytisins, þar sem staðfestar voru breytingar á samþykktum áfrýjanda, var ekki undirritað af ráðuneytisstjóranum heldur tveimur öðrum starfsmönnum ráðuneytisins „fyrir hönd ráðherra“ eins og þar segir. Meðal málskjala er bréf fjármálaráðuneytisins til Umboðsmanns Alþingis 22. apríl 2007 þar sem tekið var fram að ráðuneytisstjórinn hafi ekki komið að meðferð og undirbúningi málsins. Samkvæmt lögum nr. 73/1969 um Stjórnarráð Íslands með áorðnum breytingum fer ráðherra með stjórn ráðuneytis, en í 10. til 12. gr. laganna er kveðið á um starfslið hans þar. Meðal starfsmanna er ráðuneytisstjóri, sem stýrir ráðuneyti undir yfirstjórn ráðherra. Ráðuneytisstjórinn staðfesti hvorki breytingar á samþykktum áfrýjanda né hefur því verið hnekkt að hann hafi ekki komið að meðferð og undirbúningi málsins. Þegar af þeirri ástæðu reynir ekki á hæfi hans til að standa að því verki. Ekkert er fram komið um vanhæfi fjármálaráðherra í málinu eða þeirra starfsmanna hans, sem önnuðust undirbúning og afgreiðslu málsins fyrir hans hönd, en ráðuneytisstjórinn getur ekki talist hafa verið næsti yfirmaður þessara starfsmanna í skilningi 5. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með síðari breytingum, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 73/1969. Þegar af þessum sökum er hafnað kröfu stefndu sem reist er á málsástæðu, sem lýtur að ætluðu vanhæfi ráðuneytisstjórans. III Í málatilbúnaði stefndu kemur fram að hún hafi greitt iðgjöld til lífeyrissjóðs ASB og BSFÍ og verður ráðið að hún hafi upphaflega notið örorkulífeyris úr þeim sjóði. Hann mun hafa sameinast Lífeyrissjóði Dagsbrúnar og Framsóknar árið 1986, sem aftur rann saman við nokkra aðra lífeyrissjóði 1996, en þá varð til Lífeyrissjóðurinn Framsýn. Sá sjóður og Lífeyrissjóður sjómanna voru síðan sameinaðir 1. júní 2005 undir nafni áfrýjanda. Við hverja sameiningu yfirtók nýr sjóður skuldbindingar forvera sinna. Meðal málskjala er sá hluti svonefndrar samræmdrar reglugerðar Sambands almennra lífeyrissjóða 1976, sem fjallar um örorkulífeyri, hluti reglugerðar fyrir Lífeyrissjóð Dagsbrúnar og Framsóknar 1981 um sama efni og samþykktir fyrir Lífeyrissjóðinn Framsýn 2002, svo og samþykktir fyrir áfrýjanda, eins og þær voru upphaflega 2005 og eftir breytingu 2006. Í samræmdri reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða var í 12. gr. kveðið á um rétt til örorkulífeyris, sem samkvæmt 1. mgr. skyldi „aldrei ... vera hærri en sem nemur þeim tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar.“ Nánast samhljóða ákvæði var í 12. gr. reglugerðar fyrir Lífeyrissjóð Dagsbrúnar og Framsóknar og í grein 12.1.2. í samþykktum Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Í 12. gr. samþykkta fyrir áfrýjanda er kveðið á um rétt til örorkulífeyris, en í grein 12.3. segir meðal annars eftirfarandi: „Réttur til örorkulífeyris stofnast því aðeins að sjóðfélagi hafi orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Aldrei skal samanlagður örorkulífeyrir og barnalífeyrir skv. gr. 14.4. vera hærri en sem nemur þeim tekjumissi sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar.“ Á aðalfundi áfrýjanda, sem haldinn var 26. apríl 2006, lagði stjórn hans til að gerðar yrðu breytingar á nokkrum greinum samþykktanna, þar á meðal á grein 12.3. Sú tillaga, sem hér skiptir helst máli, var þess efnis að bætt yrði inn í greinina nýjum málslið, svohljóðandi: „Við útreikning tekjumissis skal tekið tillit til atvinnutekna örorkulífeyrisþegans, lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum og öðrum lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundinna tryggingabóta sem hann nýtur vegna örorkunnar.“ Að auki var lagt til að greininni yrði breytt þannig að heimilt yrði að úrskurða sjóðfélaganum svonefndar viðmiðunartekjur, sem væru meðaltal tekna síðustu þriggja almanaksára fyrir orkutapið vegna sjóðfélaga, sem hafi fengið úrskurðaðan örorkulífeyri fyrir 1. janúar 2006, en frá þeim degi taki viðmiðunartekjurnar þeim breytingum, sem verði á vísitölu neysluverðs. Á aðalfundinum voru tillögur stjórnar áfrýjanda um breytingar á samþykktum hans samþykktar samhljóða og voru þær sem fyrr segir staðfestar af fjármálaráðherra 7. júlí 2006. Lög nr. 55/1980 um starfskjör launþega og skyldutryggingu lífeyrisréttinda höfðu að geyma fáein ákvæði um starfsemi þeirra lífeyrissjóða, sem ekki störfuðu samkvæmt sérstökum lögum, en þau ákvæði voru leyst af hólmi með lögum nr. 129/1997. Í tengslum við sameiningu Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Lífeyrissjóðs sjómanna voru sérstök lög um síðarnefnda sjóðinn afnumin með lögum nr. 137/2004. IV Í kjölfar þess að fjármálaráðuneytið staðfesti breytingar á samþykktum fyrir áfrýjanda fékk stefnda tilkynningu frá Greiðslustofu lífeyrissjóða 28. júlí 2006, sem bar fyrirsögnina „Tilkynning um lækkun lífeyris“. Þar var meðal annars tekið fram að gerð hafi verið heildarathugun á tekjum örorkulífeyrisþega, sem leitt hafi í ljós að samanlagðar tekjur væru í sumum tilvikum umfram þau viðmiðunarmörk, sem kveðið væri á um í samþykktum og reglum lífeyrissjóða. Við útreikning tekjumissis skuli meðal annars tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum, sem sjóðfélagi njóti vegna örorkunnar, og hafi verið ákveðið að leiðrétta örorkulífeyri til samræmis við þessa niðurstöðu frá og með 1. nóvember 2006. Fram kom hvaða breyting yrði gerð í tilviki stefndu og að hún kæmi til framkvæmdar þann dag. Nánari skýringar voru síðan veittar í bréfi áfrýjanda til stefndu 16. október sama ár. Greint var frá efni greinar 12.3. í samþykktum fyrir áfrýjanda eins og hún er eftir breytingu, en þess jafnframt getið að í eldri mynd hafi verið tekið fram í ákvæðinu að réttur til örorkulífeyris stofnist ekki hafi sjóðfélaginn ekki orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Þá kom fram að við mat á því hvort tekjuskerðing hafi orðið skuli ákveða sjóðfélaga svonefndar viðmiðunartekjur, en meðaltal árstekna stefndu fyrir orkutapið á árunum 1978 til 1980, framreiknað með vísitölu neysluverðs, næmi 1.441.496 krónum. Heildartekjur stefndu á árinu 2005 hafi orðið 1.822.074 krónur. Þessi samanburður leiði í ljós að tekjur stefndu séu hærri eftir orkutap en fyrir, en áfrýjanda sé ekki heimilt að greiða örorkulífeyri nema örorkan hafi leitt til tekjuskerðingar. Samkvæmt því yrði stefndu greiddur 37% örorkulífeyrir frá 1. nóvember 2006. Þrátt fyrir yfirlýst áform áfrýjanda um að skerðing á örorkulífeyri kæmi til framkvæmdar síðla árs 2006 mun hún ekki hafa gert það fyrr en 1. nóvember 2007. Á þeim tíma sem leið á milli urðu nokkur bréfaskipti um málið milli áfrýjanda og Öryrkjabandalags Íslands. Í bréfi Greiðslustofu lífeyrissjóða til stefndu 29. ágúst 2007 kom fram að uppreiknaðar meðaltekjur hennar í 6 af 8 árum fyrir orkutap nemi 1.581.117 krónum, en tekjur árið 2006 verið 2.015.654 krónur. Samkvæmt samanburði á tekjum fyrir og eftir orkutap muni greiðslur frá áfrýjanda á mánuði breytast úr 70.014 krónum miðað við ágúst 2007 í 26.277 krónur. Ekki er deilt um tölulegar niðurstöður á grundvelli útreikningsaðferðar áfrýjanda, heldur um heimild til þeirrar skerðingar á lífeyri sem um ræðir. V Af hálfu áfrýjanda er fram komið að í október 2007 hafi 3.307 sjóðfélögum hans verið greiddur örorkulífeyrir. Af þeim hafi 775 orðið fyrir áhrifum af breyttri framkvæmd við útreikning örorkulífeyris, ýmist þannig að greiðslur hafi hækkað, lækkað eða fallið niður. Einungis lítill hluti þeirra mun hafa fallið í fyrstnefnda flokkinn. Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf Vigfús Ásgeirsson skýrslu, en auk þess eru nokkur bréf frá honum meðal málskjala. Vitnið er sjálfstætt starfandi tryggingastærðfræðingur og kvaðst starfa sem slíkur fyrir áfrýjanda, en áður fyrir Lífeyrissjóð sjómanna. Vitnið gat þess að eftir að samþykktum áfrýjanda var breytt 2006 hafi því orðið ljóst að fyrir breytinguna hafi í mörgum tilvikum ekki verið farið eftir samþykktunum við greiðslu örorkulífeyris, en vitnið taldi að í þeim hafi á þeim tíma falist að tekjur ættu ekki að aukast eftir orkutap frá því sem áður var vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum. Því hafi borið að lækka örorkulífeyri með tilliti til tekna frá almannatryggingum, sem væru til komnar vegna örorku. Framkvæmdin muni hins vegar hafa verið sú að ef örorkulífeyrisþegi hafi ekki haft neinar atvinnutekjur hafi aðrar tekjur ekki komið til frádráttar lífeyrisgreiðslum, en ef hann hafi haft einhverjar atvinnutekjur þá hafi bæði þær og tekjur frá almannatryggingum komið til frádráttar. Þessi framkvæmd hafi gilt hjá áfrýjanda og „fyrirrennurum hans“ en ekki hjá öllum lífeyrissjóðum. Kvaðst vitnið ekki hafa gert formlega tillögu til stjórnar áfrýjanda um breytingu á þessari framkvæmd, heldur hafi stjórnin þegar tekið ákvörðun um að gera það þegar vitninu varð kunnugt um hvernig þetta hafi verið tíðkað. Þá kom fram hjá vitninu að sumir lífeyrissjóðir hafi sérstaklega tekið upp í samþykktum sínum að meginhlutverk þeirra væri að tryggja ellilífeyri sjóðfélaga sinna og að það sé „ríkjandi sjónarmið.“ Vegna hárrar örorkutíðni og þar með greiðslu örorkulífeyris hafi áður komið fyrir hjá báðum þeim lífeyrissjóðum, sem síðar urðu að áfrýjanda, að þurft hafi að skerða réttindi ellilífeyrisþega. Stefnda mun auk örorkulífeyris frá áfrýjanda ekki hafa haft aðrar tekjur en frá almannatryggingum og engin skerðing orðið hjá henni vegna þeirra fyrr en 1. nóvember 2007. VI Í samþykktum fyrir áfrýjanda er kveðið á um fjórar tegundir lífeyris, sem honum ber að greiða að skilyrðum uppfylltum, en það eru elli-, örorku-, maka- og barnalífeyrir. Áfrýjandi vísar til þess að hann starfi samkvæmt lögum nr. 129/1997, sem veiti einstökum lífeyrissjóðum svigrúm til að setja sjálfir í samþykktum sínum málefnalegar reglur um hvernig réttur ávinnst til einstakra tegunda lífeyris með greiðslu iðgjalda í sjóðinn, þar á meðal örorkulífeyri, sbr. 6. mgr. 15. gr. Áfrýjandi sé sameignarsjóður og njóti ekki bakábyrgðar neins. Honum sé því skylt að haga greiðslum í samræmi við efnahag sinn hverju sinni og verði eignir að nægja fyrir lífeyrisskuldbindingum. Þá verði að hafa í huga að það sé ekki einungis hagur þeirra, sem þegar séu byrjaðir að taka lífeyri sem taka þurfi tillit til, heldur verði einnig að tryggja hag þeirra „öftustu í röðinni“, sem séu alla jafna yngstu greiðendur iðgjalda. Þannig verði að taka mið af hagsmunum allra sjóðfélaga við ákvörðun lífeyrisgreiðslna hverju sinni, en lífeyrisþegar njóti greiðslna úr einum og sama sjóði sem sé til skipta fyrir alla sjóðfélaga. Um þetta vísar áfrýjandi sérstaklega til 27. gr. laga nr. 129/1997 þar sem segir að samþykktir lífeyrissjóðs skuli við það miðaðar að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar. Breytingar á samþykktum lífeyrisjóðs, hvort heldur er til aukningar eða skerðingar á rétti til lífeyris, geti því verið óhjákvæmilegar, en mat á því sé í höndum sjóðsins sjálfs. Áfrýjandi vísar einnig til þess að í grein 10.6. í samþykktum hans segi að sjóðurinn leggi sérstaka áherslu á ellilífeyristryggingar og áskilji sér heimild til að verja þau réttindi umfram önnur við endurskoðun á réttindaákvæðum samþykktanna. Meðal málskjala er minnisblað framkvæmdastjóra áfrýjanda 20. nóvember 2007, sem ber fyrirsögnina „Örorkulífeyrisskuldbindingar sem hlutfall af heildarskuldbindingum.“ Þar kemur fram að hjá Lífeyrissjóði sjómanna hafi það hlutfall verið 6,1% árið 1986, 9,3% árið 1999 og 15,8% árið 2004. Hjá Lífeyrissjóðnum Framsýn hafi það verið 11,1% árið 1999 og 20,6% 2004. Hjá áfrýjanda hafi þetta hlutfall verið 19,1% árið 2006. Í málatilbúnaði áfrýjanda er á því byggt að hlutfall skuldbindinga vegna örorkulífeyris hafi aukist hratt og langt umfram það, sem gengið hafi verið út frá á sínum tíma við ákvörðun um skiptingu lífeyris til rétthafa einstakra tegunda hans. Þetta hafi óhjákvæmilega orðið á kostnað annarra bótaþega og engin leið að víkjast undan því að gera þær breytingar á samþykktum sjóðsins, sem áður var lýst. Engu breyti um nauðsyn þessarar aðgerðar þótt iðgjald til lífeyrissjóða af vinnutekjum hafi verið hækkað á síðustu árum og framlag fengist samkvæmt lögum nr. 177/2006 til að létta undir með þeim lífeyrissjóðum, sem þyngstar skuldbindingar hvíli á vegna örorkulífeyrisgreiðslna, en áfrýjandi sé á meðal þeirra. Við þessu hafi orðið að bregðast eins og gert var. Þá sé í 15. gr. laga nr. 129/1997 mælt fyrir um örorkulífeyri og samkvæmt 1. mgr. hennar sé það skilyrði fyrir slíkum rétti að sjóðfélagi hafi orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Við skýringu á því hvað sé tekjuskerðing verði að bera saman tekjur annars vegar fyrir og hins vegar eftir orkutap, þar með taldar tekjur sem sjóðfélaginn öðlast rétt til vegna orkutapsins, svo sem úr almannatryggingum, en þetta sé jafnframt í samræmi við meginreglur skaðabótaréttar, sbr. nú 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Áfrýjandi byggir einnig á því að auk þess að vera í lögum hafi heimild til að skerða örorkulífeyri vegna greiðslna úr almannatryggingum falist í samþykktum sjóðsins áður en þeim var breytt, en rétt hafi þótt að taka fram berum orðum að það ætti eins við um tekjur frá almannatryggingum og aðrar tekjur. Í málatilbúnaði stefndu er haldið fram að áfrýjanda hafi verið óheimilt með öllu að skerða örorkulífeyri hennar vegna tekna, sem hún njóti úr almannatryggingum. Lífeyrisréttur hennar sé eign, sem njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Til þess verði að líta að sá réttur hafi orðið virkur fyrir um aldarfjórðungi, en samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar séu því settar þrengri skorður að hrófla við lífeyrisréttindum, sem séu orðin virk, en þeim sem séu ekki enn orðin það. Skerðingin verði heldur ekki réttlætt með fjárskorti áfrýjanda því samkvæmt reikningum hans sé afkoman góð. Stefnda telur jafnframt að skerðing á örorkulífeyri hennar brjóti í bága við 65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún hafi á löngum tíma öðlast réttmætar væntingar til þess að greiðslur til hennar yrðu með óbreyttu fyrirkomulagi. Þá hafi stjórn áfrýjanda enga grein gert fyrir því hvernig hún réttlætti afnám eða skerðingu örorkulífeyrisgreiðslna til sjóðfélaga eða með hvaða lagaheimild hún setti örorkulífeyrisþega skör lægri en aðra sjóðfélaga. Þá njóti áfrýjandi nú fjárframlaga úr ríkissjóði, sem standi undir greiðslu verulegs hluta örorkulífeyrisskuldbindinga, sem á honum hvíli. Séu gerðir áfrýjanda í andstöðu við meðalhófsreglu íslenskrar stjórnskipunar. Málsástæður aðilanna eru öðru leyti raktar í hinum áfrýjaða dómi. VII Meðal málskjala eru skýrsla og tillögur viðræðunefndar 21. febrúar 2005 um sameiningu þeirra tveggja lífeyrissjóða, sem síðar mynduðu áfrýjanda. Með nefndinni störfuðu tryggingastærðfræðingar beggja sjóðanna. Þar segir meðal annars að tíðni örorku hjá báðum sjóðunum sé með því hæsta sem gerist. Breyttar forsendur að þessu leyti auki mjög lífeyrisskuldbindingar beggja sjóðanna og sé reiknað með að 18 til 20% iðgjalda fari í að mæta þeim. Óhjákvæmilegt sé að taka mið af þessu við mótun tillagna um samhengi iðgjalda og réttindaávinnslu. Hækkun lágmarksiðgjalds í 12%, sem komi til framkvæmdar 1. janúar 2007, mæti þessum aðstæðum að miklu leyti um sinn, en þó sé sýnt að örorkuskuldbindingar hins nýja sjóðs verði miklar. Því sé óhjákvæmilegt að vinna að því að almannatryggingar taki með einum eða öðrum hætti við stærri hluta örorkutrygginga, en það sé forsenda fyrir því að lífeyrissjóðir geti staðið myndarlega við það meginhlutverk að tryggja ellilífeyri sjóðfélaga. Sístækkandi hlutdeild örorkulífeyris skerði óhjákvæmilega getu þeirra til að greiða ellilífeyri og við því verði að bregðast. Áður var þess getið að tæpum tveimur árum síðar var ákveðið með lögum nr. 177/2006 að veita fjárframlag úr ríkissjóði til að létta undir greiðslu örorkulífeyris hjá þeim lífeyrissjóðum, sem slíkar skuldbindingar hvíla þyngst á. Í fundarboði 10. mars 2006 um ársfund áfrýjanda segir að aðildarsamtökum hans séu með því sendar til kynningar tillögur um breytingu á þremur greinum samþykkta hans. Þessu fylgdi greinargerð þar sem segir meðal annars um fyrirhugaða breytingu á grein 12.3. í samþykktunum að örorkulífeyristryggingu áfrýjanda sé ætlað að bæta sjóðfélögum atvinnutekjutap upp að tilteknum mörkum. Bætur vegna 100% örorku séu að jafnaði töluvert lægri en sem svari tekjutapi sjóðfélagans. Bótakerfinu sé í engu tilviki ætlað að bæta meira en sem nemi raunverulegu tjóni og þurfi því að halda vel til haga hverjar hafi verið tekjur sjóðfélagans fyrir orkutapið því ekki komi til endurskoðunar á lífeyri frá áfrýjanda fyrr en heildarbætur vegna örorkunnar séu orðnar hærri en fyrri tekjur. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 129/1997 er með lífeyrissjóði átt við félag eða stofnun sem veitir viðtöku iðgjaldi til greiðslu lífeyris vegna elli til æviloka, örorku eða andláts samkvæmt nánari ákvæðum í I., II. og III. kafla laganna. Að framan var greint frá efni 15. gr., 27. gr. og 28. gr. laganna og í 39. gr. er mælt fyrir um tryggingafræðilega athugun og viðmið við ákvörðun lífeyrisgreiðslna. Fallist er á með áfrýjanda að lögin veiti lífeyrissjóði verulegt svigrúm til að ákveða greiðslu lífeyris í samræmi við fjárhag og horfur til framtíðar og að bregðast við aðstæðum hverju sinni með því eftir atvikum að auka eða skerða greiðslur til lífeyrisþega. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 129/1997 skulu samþykktir lífeyrissjóðs við það miðaðar að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Við ákvörðun um efni þeirra verður ekki einungis horft til greiðslugetu sjóðs til skamms tíma, heldur einnig til framtíðar og að sjóður geti þar með staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim, sem enn hafa ekki hafið töku lífeyris. Sú breyting á samþykktum áfrýjanda, sem um ræðir í málinu, fól í sér viðbrögð hans við verulega auknum útgjöldum vegna örorkulífeyristrygginga. Helsta markmiðið var að lækka útgjöld og það var gert með því að takmarka greiðslur miðað við það að tekjur sjóðfélaga, sem beinlínis komu til vegna örorku, yrðu ekki hærri en framreiknaðar atvinnutekjur fyrir orkutap hefðu orðið. Þetta átti við um stefndu, en svo sem áður er fram komið hafði hún fyrir 1. nóvember 2007 samanlagt hærri tekjur frá áfrýjanda og úr almannatryggingum vegna örorku sinnar en nam framreiknuðum atvinnutekjum hennar. Málefnalegar ástæður bjuggu þannig að baki þeim breytingum á samþykktunum, sem hér um ræðir. Heimild til slíkrar takmörkunar á greiðslu örorkulífeyris fólst í 1. mgr., sbr. 6. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 og í grein 12.3. í samþykktum áfrýjanda. Sú heimild fólst einnig í sömu grein samþykktanna áður en við hana var aukið með ákvörðun ársfundar 2006 og staðfestingu fjármálaráðherra 7. júlí sama ár og enn fyrr í samþykktum Lífeyrissjóðsins Framsýnar, reglugerð Lífeyrissjóðs Dagsbrúnar og Framsóknar og reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða, sem áður var getið. Ekki verður fallist á með stefndu að 72. gr. stjórnarskrárinnar girði fyrir að réttur hennar til lífeyris verði skertur á þann hátt að áfrýjandi takmarki fjárhæð hans við það að gera hana jafnsetta og ef orkutap hefði ekki orðið. Vísun stefndu til tiltekinna dóma Hæstaréttar skiptir heldur ekki máli, en þar var um að ræða tilvik þar sem sérlög giltu um viðkomandi lífeyrissjóð og mælt var í einstökum atriðum fyrir um rétt sjóðfélaga til hverrar tegundar lífeyris í lögunum sjálfum. Stefnda byggir jafnframt á 65. gr. stjórnarskrárinnar og telur jafnræði raskað með aðgerð áfrýjanda, auk þess sem hún hafi notið fulls lífeyris um langt skeið og mátt vænta þess að framkvæmd greiðslna yrði óbreytt. Vegna þessa verður að líta til þess að heimild til að skerða örorkulífeyri vegna greiðslna frá almannatryggingum hefur frá upphafi verið í samþykktum þeirra lífeyrissjóða, sem stefnda hefur fengið greitt úr, þótt ekki hafi verið gripið til þess fyrr en á árinu 2007. Ekki var um samræmda framkvæmd að ræða hjá sjóðunum, heldur var lífeyrisþegum mismunað eftir því hvort þeir hefðu einhverjar atvinnutekjur eða ekki, en ef þeim var til að dreifa voru bæði þær og greiðslur frá almannatryggingum dregnar frá örorkulífeyri sjóðanna. Jafnræðis var þannig ekki gætt innan hóps örorkulífeyrisþega, en stefnda var meðal þeirra sem að þessu leyti naut ívilnunar. Tilvísun hennar til langrar framkvæmdar á greiðslu óskerts lífeyris getur að þessu virtu engu skipt fyrir heimild áfrýjanda til að breyta samþykktum sínum og framkvæmd, þótt það verði til þess að takmarka greiðslur til stefndu. Aðrar málsástæður stefndu standa heldur ekki til þess að krafa hennar verði tekin til greina. Samkvæmt öllu framanröktu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Gildi-lífeyrissjóður, er sýkn af kröfu stefndu, Margrétar Ingibjargar Marelsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ég er í meginatriðum sammála því sem fram kemur í köflum I til VI í atkvæði meiri hluta dómenda. Vafalaust er að áfrýjanda er heimilt að breyta samþykktum sínum, meðal annars í þeim tilgangi að skerða greiðslur lífeyris, þar með talið örorkulífeyris, ef fjárhagur sjóðsins krefst þess. Er honum þetta raunar skylt ef tryggingafræðilegar athuganir á fjárhag sjóðsins verða með nánar tilgreindum hætti, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 129/1997. Breytingar á samþykktum, og eftir atvikum breytingar á túlkun ákvæða samþykkta, sem leiða til skerðingar á lífeyrisgreiðslum er áfrýjanda þó skylt að framkvæma þannig að virt séu, að því marki sem unnt er, réttindi þeirra sem greiðslna njóta. Fyrir liggur að stefnda hafði fengið greiddan örorkulífeyri í 25 ár á grundvelli tiltekinnar túlkunar á reglum sem giltu um hvaða greiðslur frá almannatryggingum og fleirum skyldu dragast frá örorkulífeyrisgreiðslum til hennar. Ljóst er að ákvörðun stjórna þeirra lífeyrissjóða, sem önnuðust greiðslur til hennar, en þeir eru tilgreindir í III kafla atkvæðis meiri hluta dómenda, um þennan frádrátt, sem fylgt var allan framangreindan tíma, var ívilnandi fyrir stefndu, sé miðað við orðalag þeirra ákvæða sem um ræðir. Er einnig gerð grein fyrir efni þeirra ákvæða í sama kafla í atkvæði meiri hluta dómenda. Réttindi stefndu að þessu leyti voru áunnin og mátti hún að öðru jöfnu áfram gera ráð fyrir sambærilegri túlkun á frádráttarreglum nema þörf væri vegna fjárhagsstöðu áfrýjanda að gera á þeim breytingar sem skertu greiðslur til hennar. Hafa verður í huga, þegar metið er hvers ber að gæta við slíkar breytingar að krafa stefndu um örorkulífeyri er lögbundin og reist á 15. gr. laga nr. 129/1997. Í þeim lögum er ekki að finna sérstaka heimild fyrir því að lífeyrissjóðir ákveði í samþykktum sínum að ein tegund lífeyris, það er ellilífeyrir, skuli hafa forgang umfram aðrar tegundir lífeyris, þegar metið er hvort skerða þurfi réttindi þeirra sem njóta lífeyrisgreiðslna úr sjóðnum. Einnig verður að líta til þess að réttindi stefndu voru virk réttindi, enda hafði hún notið þeirra í aldarfjórðung. Réttur stefndu til örorkulífeyris nýtur verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar. Verður því að áskilja að áfrýjandi sýni fram á að breytingar þær sem hann gerði á samþykktum sjóðsins og ákvörðun í framhaldi af því um skerðingu á greiðslu örorkulífeyris til stefndu hafi verið nauðsynlegar vegna fjárhags sjóðsins og að með þeim hafi hann ekki gengið lengra en nauðsyn krafði til að bæta úr fjárhagsstöðunni þannig að hann gæti staðið við skuldbindingar sínar. Í tillögu og greinargerð um samruna Lífeyrissjóðs Framsýnar og Lífeyrissjóðs sjómanna, forvera áfrýjanda, 21. febrúar 2005 er tekið fram að tryggt sé að engin áunnin réttindi verði skert. Í sérstökum kafla um breytingar á örorkulífeyri er tekið fram að tillögur séu gerðar um skerptar reglur um skilyrði örorkulífeyris, en af þeim kafla verður ekki ráðið að áform séu um meiri háttar skerðingu á greiðslu örorkulífeyris til einstakra sjóðfélaga. Í þessum kafla segir meðal annars. ,,Síhækkandi hlutdeild örorkulífeyris skerðir óhjákvæmilega getu sjóðanna til að greiða ellilífeyri og við því verður að bregðast. Er í þessu efni lögð áhersla á frumkvæði og ábyrgð aðildarsamtaka vinnumarkaðarins og heildarsamtaka lífeyrissjóðanna við endurskoðun á reglum um örorkulífeyri og þátttöku almannatrygginga í þessari grein lífeyristrygginga.“ Breyting sú á samþykktum áfrýjanda, sem skerðing á greiðslu örorkulífeyris til stefndu er reist á, var samþykkt á aðalfundi áfrýjanda 26. apríl 2006 og staðfest af fjármálaráðherra 7. júlí sama ár. Breytingin á örorkulífeyrisgreiðslum var tilkynnt stefndu 28. júlí 2006. Hafa ber í huga að á þeim tíma, sem framangreind breyting á samþykktum var gerð í því skyni að skerða greiðslu örorkulífeyris til stefndu og fleiri sjóðfélaga urðu eftirtalin atvik til þess að styrkja mjög fjárhagsstöðu áfrýjanda og gera hann betur í stakk búinn til að inna af hendi lífeyrisgreiðslur þar með talið greiðslu örorkulífeyris og aðrar skuldbindingar sínar. Í fyrsta lagi var um það samið í kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins í mars 2004 að lágmarksiðgjöld til lífeyrissjóða skyldu hækka um 20%, það er úr 10% í 12% af launum og skyldi hækkunin taka gildi 1. janúar 2007. Í áðurnefndri greinargerð 21. febrúar 2005 sem fylgdi tillögum um samruna forvera áfrýjanda segir um þessa breytingu: ,,Aðilar vinnumarkaðarins sömdu í mars 2004 um tveggja prósentustiga hækkun iðgjalda. Meðal röksemda fyrir þessari hækkun voru að lenging meðalævi og veruleg þynging örorkubyrði kallaði á þessa hækkun svo unnt væri að viðhalda óbreyttum réttindum.“ Í öðru lagi lá einnig fyrir að við framlengingu framangreindra kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins gaf ríkisstjórnin 15. nóvember 2005 yfirlýsingu um að ríkissjóður myndi greiða sem svarar 0.25% af gjaldstofni tryggingagjalds ,,til jöfnunar greiðslubyrði lífeyrissjóða.“ Breyting þessi var gerð með lögum nr. 177/2006, sem breyttu lögum nr. 113/1990 um tryggingagjald. Hún tók gildi 1. janúar 2007. Markmið þessarar breytingar var að jafna þann aðstöðumun sem lífeyrissjóðir búa við í ljósi þess hve misþungt örorkulífeyrisgreiðslur falla á þá. Í reglugerð nr. 988/2007 um úthlutun og greiðslu fjárframlags ársins 2007 til jöfnunar örorkubyrði lífeyrissjóða kemur fram að áfrýjandi fékk vegna þessa 370.026.303 krónur í framlag úr ríkissjóði árið 2007 vegna örorkubyrði sinnar. Þetta var hæsta framlag til einstaks lífeyrissjóðs það árið. Greiðslur þessar áttu að hækka úr 0.15% af gjaldstofni 2007 í 0.20% árið 2008 og 0.25% árið 2009. Ljóst var því að þær myndu fara hækkandi næstu tvö árin, en ekki lá fyrir hvort framhald yrði á greiðslunum að liðnum þessum þremur árum. Í þriðja lagi urðu veruleg umskipti til hins betra í ávöxtun fjármuna lífeyrissjóða síðustu árin fyrir 2006. Þannig er upplýst í tilkynningu áfrýjanda frá 2007 um ávöxtun fjármuna sjóðsins að raunávöxtun eigna hans hafi verið 9.6% árið 2006 og meðalraunávöxtun áranna 2002 til 2006 hafi verið 11%. Vegna þessarar ríkulegu ávöxtunar voru réttindi sjóðfélaga aukin um 7% árið 2006 og um 10% árið 2007. Í niðurstöðu tryggingafræðilegrar úttektar á áfrýjanda í árslok 2006 kemur fram að heildarstaða sjóðsins sé jákvæð svo verulegu nemi og hin góða staða krefjist þess að réttindi sjóðfélaga verði aukin. Eins og áður greinir er það álit mitt að hin virku réttindi stefndu, sem fólust í örorkulífeyrisgreiðslum til hennar, yrðu ekki skert nema fjárhagur áfrýjanda krefðist þess. Við þá skerðingu yrði meðal annars að gæta að réttindum hennar og annarra sem nytu greiðslna úr sjóðnum. Við þær aðstæður var stjórn sjóðsins skylt að fá álit tryggingafræðings á áhrifum þeirra breytinga sem gerðar yrðu á samþykktum sjóðsins í þessu skyni, sbr. 3. mgr. 39. gr. laga nr. 129/1997. Áfrýjandi hefur hvorki lagt fram tryggingafræðilegar úttektir sem sýna fram á nauðsyn þeirra breytinga, sem hann tilkynnti stefndu 28. júlí 2006, né um það hvaða áhrif þær breytingar höfðu á getu hans til þess að greiða lífeyri og standa ella við skuldbindingar sínar. Ekkert liggur heldur fyrir um það, hvort aðrar og vægari leiðir hefðu verið færar. Verður að líta til þess að skerðing á fjárhæð örorkulífeyris til stefndu var meira en 60%. Samkvæmt framansögðu tel ég að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði hafi verið fyrir hendi til að ákveða og framkvæma þær breytingar á greiðslu örorkulífeyris til stefndu sem um ræðir. Tel ég af þessum ástæðum að niðurstaða héraðsdóms eigi að vera óröskuð. Ég tel einnig að áfrýjandi eigi að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2008. Mál þetta höfðaði Margrét Ingibjörg Marelsdóttir, kt. 250147-2959, Hólmgarði 10, Reykjavík, með stefnu birtri 15. október 2007 á hendur Gildi lífeyrissjóði, kt. 561195-2779, Sætúni 1, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 23. maí sl., en endurupptekið og dómtekið á ný 30. júní sl. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að við útreikning stefnda á örorkulífeyrisgreiðslum til stefnanda skuli ekki tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Stefnandi er sjóðfélagi í hinum stefnda lífeyrissjóði. Henni er greiddur örorku­lífeyrir. Hún var fyrst sjóðfélagi í Lífeyrissjóõi ASB. Eftir nokkrar sameiningar lífeyrissjóða var lífeyrissjóðurinn Gildi stofnaður og er stefnandi félagi í honum. Stefnandi fór að vinna fyrir launum á árinu 1962. Hún var á vinnumarkaði þar til hún gekkst undir brjósklosaðgerð á Landspítalanum í nóvember 1981. Sú aðgerð tókst illa og var önnur framkvæmd á árinu 1982. Ekki er ástæða til að rekja sorglega sjúkrasögu stefnanda, en örorka hennar var metin 75% á árinu 1982 og hefur henni verið greiddur örorkulífeyrir síðan. Stefnandi var metin til örorku og hóf töku lífeyris er í gildi var Reglugerð fyrir Lífeyrissjóð Verkamannafélagsins Dagsbrúnar og Verkakvennafélagsins Framsóknar er tekið hafði gildi 1. janúar 1981. Samkvæmt 11.-14. gr., sbr. og 2. gr. reglugerðarinnar skyldi sjóðurinn tryggja sjóðfélögum ellilífeyri, örorkulífeyri, makalífeyri og barnalífeyri. Í 12. gr. er fjallað um örorkulífeyri. Þar segir: ... Þrátt fyrir örorku á enginn rétt á örorkulífeyri, meðan hann heldur fullum launum fyrir starf, það er hann gegndi, eða fær jafnhá laun fyrir annað starf, sem veitir lífeyrissjóðsréttindi, og aldrei skal lífeyrir vera hærri en sem nemur þeim tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar. Þrátt fyrir þetta ákvæði var örorkulífeyrir stefnanda frá lífeyrissjóði hennar ekki lækkaður vegna greiðslna er hún fékk frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt lögum um almannatryggingar. Stefnandi hefur ekki haft launatekjur frá því að örorka hennar var metin. Á árinu 2005 var Lífeyrissjóðurinn Gildi, stefndi í máli þessu, stofnaður. Voru þá sameinaðir Lífeyrissjóðurinn Framsýn og Lífeyrissjóður sjómanna. Voru sjóðnum settar samþykktir og hljóðaði grein 12.3 svo: Réttur til örorkulífeyris stofnast því aðeins að sjóðfélagi hafi orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Aldrei skal samanlagður örorkulífeyrir og barnalífeyrir skv. gr. 14.4. vera hærri en sem nemur þeim tekjumissi sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar. Við mat á því hvort tekjuskerðing hafi orðið skal leggja til grundvallar meðaltal tekna sjóðfélaga síðustu fjögur almanaksár fyrir orkutapið... Í úrskurði um lífeyri skal jafnframt greina hvaða launatekjur eru lagðar til grundvallar útreikningi, svo sjóðfélaga megi vera ljóst við hvaða mörk lækkun örorkulífeyris vegna tekna er miðað. Örorkulífeyrisþega er skylt að veita sjóðnum upplýsingar um tekjur sínar samkvæmt launaframtali, sé þess óskað... Á ársfundi stefnda 26. apríl 2006 var að tillögu stjórnar gerð breyting á samþykktunum. Breytingin fólst í því að bætt var í grein 12.3 þessu ákvæði: Við útreikning tekjumissis skal tekið tillit til atvinnutekna örorkulífeyrisþegans, lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum og öðrum lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundinna tryggingabóta sem hann nýtur vegna örorkunnar. Þessum texta er bætt við ákvæðið framan við orðin Í úrskurði um lífeyri skal jafnframt greina hvaða launatekjur... Með bréfi dagsettu 30. maí 2006 leitaði stefndi eftir staðfestingu fjármála­ráðuneytisins á breytingunum. Í bréfinu er vísað til bréfs Vigfúsar Ásgeirssonar, tryggingastærðfræðings sjóðsins, þar sem segir m.a. að breytingarnar beinist að orðalagi, stjórn og rekstri sjóðsins og hafi óveruleg eða engin áhrif á réttindi sjóðfélaga. Vigfús Ásgeirsson gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa talið að framangreind breyting á samþykktum hefði lítil áhrif á réttindi sjóðfélaga. Breytingin hafi verið gerð til að skýra betur ákvæði um tekjumissi. Hann kveðst hafa komist að því að í framkvæmdinni hafi ekki verið litið til greiðslna frá Tryggingastofnun til frádráttar örorkulífeyri, ef viðkomandi hafði engar aðrar tekjur. Hins vegar hafi þessar greiðslur frá Tryggingastofnun verið dregnar frá þegar viðkomandi hafði aðrar tekjur að auki. Þessi framkvæmd hafi verið hjá Gildi og forverum Gildis, en ekki hjá öllum lífeyrissjóðum. Ráðuneytið leitaði eftir umsögn Fjármálaeftirlitsins. Í umsögn þess, sem dagsett er 5. júlí 2006, segir um þá breytingu sem hér er um deilt að hún sé nánari útlistun á viðmiðum við mat á því hvort tekjuskerðing hafi orðið. Í lok umsagnarinnar segir að eftirlitið hafi yfirfarið breytingarnar og geri ekki athugasemdir við efni þeirra. Tveimur dögum síðar, 7. júlí 2006, tilkynnti fjármálaráðuneytið að breytingarnar hefðu verið staðfestar. Hinn 28. júlí 2006 ritaði Greiðslustofa lífeyrissjóða stefnanda bréf um skerðingu örorkulífeyris hennar. Þar er er tekið fram að við útreikning tekjumissis skuli taka tillit til atvinnutekna lífeyrisþegans, lífeyris- og bótagreiðslna frá almanna­tryggingum og lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundinna tryggingabóta. Vegna þess að heildartekjur stefnanda á árinu 2005 voru hærri en umreiknaðar heildartekjur fyrir orkutap skyldi lífeyrir stefnanda skertur verulega frá 1. nóvember 2006. Er stefnanda barst bréf þetta leitaði hún til Öryrkjabandalagsins. Spunnust af því nokkur bréfaskipti bandalagsins við stefnda og fjármálaráðuneytið. Er ekki tilefni til að rekja þau bréfaskipti hér. Loks kvartaði Öryrkjabandalagið til Umboðsmanns Alþingis. Gerði banda­lagið einkum athugasemdir við hæfi ráðuneytisstjóra fjármálaráðuneytisins og starfs­manna þess og vanrækslu á eftirlitsskyldu samkvæmt 28. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Umboðsmaður hefur ekki lokið umfjöllun sinni. Í stefnu er fullyrt að þrettán aðrir lífeyrissjóðir hafi breytt samþykktum sínum á sama veg og stefndi á árinu 2006. Einn þeirra sé Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda. Formaður stjórnar þess sjóðs er Baldur Guðlaugsson, ráðuneytisstjóri í fjármála­ráðuneytinu. Við endurupptöku málsins 30. júní sl. voru lögð fram gögn um breytingar er gerðar voru hjá Söfnunarsjóðnum. Þær voru efnislega keimlíkar þeim breytingum á samþykktum stefnda sem hér er um deilt. Þannig var bætt við 11. gr. samþykktanna, í gr. 11.2, m.a. orðunum Við mat á tekjumissi er tekið tillit til atvinnutekna örorkulífeyrisþegans, lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum og frá öðrum lífeyrissjóðum... Breytingarnar voru samþykktar í stjórn Söfnunarsjóðsins 21. nóvember 2005 og staðfestar af fjármálaráðuneytinu 3. mars 2006. Staðfestingin var rituð á bréfsefni ráðuneytisins og undirrituð fyrir hönd ráðherra af þeim Elmari Hallgríms Hallgrímssyni og Ingva Má Péturssyni. Þessir sömu starfsmenn ráðuneytisins rituðu með sama hætti undir bréf um staðfestingu á breytingum á samþykktum stefnda 7. júlí 2006. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þeirrar samræmdu reglugerðar sem hafi verið í gildi fyrir lífeyrissjóði í Sambandi almennra lífeyrissjóða á árinu 1982, er hún hóf töku örorku­lífeyris. Af 12. gr. reglugerðarinnar leiði að lífeyrir skyldi ekki vera hærri en sem nam þeim launum er hún hafði er hún varð fyrir orkutapi. Aðrar tekjur, t.d. greiðslur almannatrygginga, hafi ekki haft áhrif á lífeyrisgreiðslurnar. Ein heimild hafi verið til að lækka lífeyri. Samkvæmt 5. mgr. 12. gr. mátti lækka eða fella niður greiðslur ef viðkomandi endurheimtu starfsorku sína að nokkru eða öllu leyti. Reglugerðinni hafi verið breytt nokkrum sínnum, en þessum reglum hafi ekki verið breytt. Þannig hafi sama regla gilt er Lífeyrissjóðurinn Framsýn var stofnaður og samþykktir hans tóku gildi 1. júlí 2002. Stefnandi segir að stefndi telji að með umræddum breytingum á samþykktum sjóðsins telji hann unnt að bæta við nýjum frádráttarliðum til að lækka lífeyris­greiðslur. Greiðslur úr almannatryggingum séu nú dregnar frá lífeyri og ekki sé tekið tillit til iðgjaldagreiðslna stefnanda til sjóðsins. Sú breyting hafi nú verið gerð að í stað þess að lífeyrisþegar gætu treyst því að upphafleg ákvörðun um lífeyri miðuð við tekjur og örorkustig stæðist til frambúðar, skyldi nú afnema eða skerða lífeyrinn með hliðsjón af m.a. auknum greiðslum úr almannatryggingum. Þessi breyting sé afturvirk í þeim skilningi að hún breyti réttarstöðu stefnanda á þann hátt að réttindi þau sem hún hefur notið um aldarfjórðungsskeið eru verulega skert. Þessi aðferð leiði að lokum til þess að réttindi stefnanda til lífeyris frá stefnda falli niður. Stefnandi segir að líta verði svo á að samningur hafi komist á milli sín og viðkomandi lífeyrissjóðs er hún hóf aðild að honum. Þrátt fyrir það hafi stefndi ein­hliða, og án samráðs eða rökstuðnings, tekið umrædda ákvörðun sem leitt hafi til skerðingar lífeyris. Bendir stefnandi jafnframt á að réttindi hennar hafi verið orðin virk er breytingin var ákveðin. Stefnandi vísar til 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þar sé lýst lágmarksréttindum til örorkulífeyris. Stefnandi segir að þegar lífeyrissjóður ákvarðaði réttindi stefnanda á sínum tíma hafi þau orðið að eignarréttindum og njóti því verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Eftir þetta hafi hvorki sjóðurinn né löggjafinn fullt forræði á því hvernig réttindum er hagað. Þannig verði rétturinn ekki skertur einfaldlega með því að sjóðurinn telji að stefnandi hafi fengið of mikið greitt samkvæmt eldri viðmiðunum. Stefnandi bendir á 1. gr. 1. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem fjalli um friðhelgi eignarréttar eins og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Fjöldi dómafordæma styðji það að hin virku lífeyrisréttindi stefnanda séu eign í skilningi beggja ákvæðanna. Þá starfi stefndi samkvæmt lögum um lífeyrissjóði og skyldur og réttindi sjóðsins ráðist af lögum. Beita beri mannréttindaákvæðum stjórnarskrár og Mannréttindasáttmála Evrópu um réttarsamband stefnanda og stefnda. Breytingarnar á ákvæðum í samþykktum stefnda eigi sér ekki stoð í almennum lögum og brjóti í bága við eignarréttarvernd stjórnarskrárinnar. Stefnandi segir að samkvæmt íslenskum rétti sé gerður munur á lífeyris­réttindum sem eru óvirk og réttindum sem eru virk. Bendir hún á dóm Hæstaréttar í máli nr. 368/1997. Stefnandi segir að það stoði ekki stefnda að bera fjárhagsvanda fyrir sig. Stefnandi bendir á að skerðing réttinda sinna stafi ekki af aðstæðum sem hana varði, heldur sé hún vegna breyttra reglna sjóðsins. Réttindi hennar hafi verið orðin virk og því notið eignarréttarverndar. Ekki sé lagaheimild til að skerða réttindi hennar svo sem gert hafi verið. Skerðingarheimildir hafi ekki verið í samþykktum sjóðsins fyrir breytinguna 2006. Vísar stefnandi hér til 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu. Jafnframt til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Kjartans Ásmundssonar. Stefnandi vísar til sjónarmiða um réttmætar væntingar og réttaröryggi. Hún hafi ekki getað séð fyrir að greiðslur til hennar yrðu skertar eftir svo langan tíma. Þvert á móti hafi hún öðlast réttmætar væntingar til að greiðslur til hennar yrðu með óbreyttu sniði. Þá sé aðlögunartími mjög stuttur. Stefnandi telur að umrædd skerðing á lífeyri hennar sé brot gegn 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Í lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda sé ekki gerður neinn munur á þeim lífeyrisréttindum sem þar sé mælt fyrir um. Enginn flokkur lífeyrisþega hafi forgang til greiðslna úr sjóðunum. Réttindi sem sjóðfélagar afli sér með greiðslu iðgjalda sé af löggjafans hálfu liður í að uppfylla skilyrði 76. gr. stjórnarskrárinnar. Um skylduaðild sé að ræða. Stefnandi telur sig hafa sætt ójafnræði og verið mismunað svo í bága fari við 65. gr. stjórnarskrárinnar. Því hlutverki almannatrygginga að aðstoða öryrkja sé skipt á milli Tryggingastofnunar og lífeyrissjóða. Lögfest hafi verið ákvæði sem ætlað sé að tryggja öllum sem eins er ástatt um sambærilegan lágmarkslífeyri. Einungis hluti lífeyrissjóðanna hafi skert eða afnumið örorkulífeyri eins og stefndi hafi gert. Gæta verði að jafnræði gagnvart öðrum lífeyrissjóðum þegar litið sé til hlutverks stefnda og annarra lífeyrissjóða. Innan sjóðsins hafi heldur ekki verið gætt jafnræðis. Einn hópur sé tekinn út úr og virk lífeyrisréttindi hans skert. Stefnandi segir að ekki hafi komið fram málefnaleg rök af hálfu stefnda fyrir umræddri ákvörðun. Stefnandi bendir á að ekki hafi verið gerð grein fyrir markmiðinu með umræddri breytingu á samþykktum og þá hvaða aðrar leiðir hefðu verið færar til að ná því markmiði sem að væri stefnt. Breytingarnar leiði til þess að hún sé svipt nærri tveimur þriðju hlutum af örorkulífeyri sínum og rúmlega þriðjungi heildartekna sinna. Ekki sé ljóst hvernig hún geti, á svo skömmum tíma sem gefinn var, aðlagast tekju­skerðingunni eða aflað annarra tekna. Telur stefnandi þessar aðgerðir gegn sér í andstöðu við meðalhófsreglu íslenskrar stjórnskipunar og leiði það til þess að taka beri kröfur hennar til greina. Stefnandi segir að fjórtán lífeyrissjóðir hafi haft samflot um breytingu á samþykktum og hafi fjármálaráðuneytið að fengnum umsögnum Fjármálaeftirlitsins staðfest sambærilegar breytingar á samþykktum allra sjóðanna. Einn þessara sjóða sé Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda. Formaður stjórnar þess sjóðs, Baldur Guðlaugsson, sé jafnframt ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu. Hann sé því yfirmaður þeirra starfs­manna ráðuneytisins sem staðfestu breytingar á samþykktum sjóðanna. Því hafi þeir verið vanhæfir til meðferðar málsins og sé staðfesting ráðuneytisins á breytingunum því ógild. Jafnframt bendir stefnandi á að málefnið hafi verið lagt fyrir ráðuneytið með villandi hætti sem hafi leitt til þess að umsögn Fjármálaeftirlitsins varð jákvæð. Þetta leiði einnig til þess að staðfestingin sé ógild. Stefnandi kveðst reka mál þetta sem viðurkenningarmál samkvæmt heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Við aðalmeðferð málsins mótmælti stefnandi sem of seint fram komnum staðhæfingum stefnda um að greiðslur Tryggingastofnunar hefðu verið dregnar frá örorkulífeyri hjá þeim sem hefðu haft aðrar tekjur að auki. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi gerir nokkra grein fyrir því í greinargerð sinni að örorkulífeyrisþegum hjá lífeyrissjóðum hafi fjölgað á síðustu tveimur áratugum. Þessi fjölgun hafi leitt til þess að örorkulífeyrisskuldbindingar sjóðanna hafi hækkað sem hlutfall af heildar­skuldbindingum sjóðanna. Hefur hann lagt fram gögn um þessa þróun í málinu. Fram hafi komið við sameiningu Lífeyrissjóðs sjómanna og Lífeyrissjóðsins Framsýnar á árinu 2005 að annað hvort yrði að skerða rétt til örorkulífeyris eða að hluti af byrðinni yrði lagður á Tryggingastofnun. Tryggingastærðfræðingar hafi einnig bent á þá hættu sem sjóðunum stafaði af þessari fjölgun örorkulífeyrisþega. Stefndi segir að viðurkenningarkrafa stefnanda sé of víðtæk og að hún sé í andstöðu við lög. Hún sé hvorki takmörkuð við ákveðna fjárhæð né tímabil. Ef fallist yrði á kröfuna væri stefnda óheimilt í öllum tilvikum um alla framtíð að draga hinar tilgreindu greiðslur frá örorkulífeyrisgreiðslum til stefnanda, óháð því hvort það væri að hluta eða öllu leyti og hvort sem bæturnar væru hærri eða lægri en tekjutap stefnanda af völdum orkutaps síns. Slík niðurstaða væri í andstöðu við lög, einkum 1. og 6. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997. Stefndi byggir á því að málefnaleg rök hafi staðið til breytinganna og að á þeim hafi verið almenningsþörf. Það séu málefnaleg rök að færa framkvæmdina til samræmis við orðalag 1. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997. Löggjafinn miði við að örorkulífeyrisþegar eigi rétt á greiðslum sem nemi tekjumissi vegna orkutaps. Því hljóti það að vera lögmætt fyrir stefnda að miða við það einnig. Tekjuskerðingar­hugtak laganna beri að skýra til samræmis við meginreglur íslensks skaðabótaréttar, sbr. t.d. 5. gr. laga nr. 50/1993. Þá sé nauðsyn þess að sjóðurinn geti staðið við framtíðarskuldbindingar sínar málefnaleg rök fyrir því að falla frá ívilnandi framkvæmd sjóðanna tveggja er sameinuðust í stefnda. Vísar stefndi hér til skyldu sinnar samkvæmt 27. gr. áðurnefndra laga. Kveðst stefndi sérstaklega mótmæla því að einungis sé lögmætt að skerða greiðslur til sjóðfélaga ef sjóðurinn geti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Þá mótmælir stefndi því að góð afkoma á undanförnum árum leiði til þess að ómálefnalegt sé að breyta fyrirkomulagi á greiðslum til örorkulífeyrisþega. Stefndi tekur sérstaklega fram að breytingin eða leiðréttingin á framkvæmd gildi til frambúðar. Hún beinist að öllum þeim sem síðar kunni að öðlast rétt til örorkulífeyris. Stefndi vekur athygli á gr. 10.2 í samþykktum Framsýnar og gr. 10.6 í samþykktum sínum. Sér sé skylt að leggja megináherslu á ellilífeyristryggingar. Stefndi heldur því fram að jöfnunarframlag ríkisins til lífeyrissjóða, þeirra á meðal stefnda, tengist skylduaðild að sjóðunum. Tilgangur ríkisins með því að leggja fram fé sé að tryggja að félagar í lífeyrissjóðum, sem greiða hlutfallslega mörgum örorkulífeyri, geti vænst sambærilegs ellilífeyris og félagar í öðrum sjóðum þar sem færri njóta örorkulífeyris. Framlaginu sé ekki ætlað að standa undir aukningu õrorku­lífeyrisgreiðslna. Stefndi telur skerðinguna byggja á skýrri lagaheimild í 1. og 6. mgr. 15. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Tekur hann fram að hann telji skerðinguna hafa verið heimila án breytinga á samþykktunum þar sem hún sé í samræmi við áðurnefnt ákvæði og reglur í samþykktum þeirra sjóða er stefnandi hefur verið félagi í og þegið örorkulífeyri frá. Breytingin sé aðeins nánari útfærsla á meginreglu laganna um að bætt skuli tekjuskerðing. Stefndi segir að löggjafinn hafi framselt honum vald til að breyta samþykktum sínum um útreikning og skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris. Breytingin hafi hlotið staðfestingu að fenginni umsögn. Öll skilyrði hafi verið uppfyllt. Telur stefndi að með 6. mgr. 15. gr. laganna hafi ákvörðunarvald verið framselt til sín. Það eitt og sér leiði til sýknu. Stefndi mótmælir því að ákvæði um lágmarksvernd í 4. gr. laga nr. 129/1997 hafi verið brotin. Stefndi telur sig hafa gætt meðalhófs við breytingu á samþykktum og skerðingu greiðslna til stefnanda. Breytingin á samþykktunum hafi verið byggð á hlutlægu áliti sérfræðinga. Ákveðið hafi verið að leggja til breytingar á samþykktunum, þótt það hafi ekki verið nauðsynlegt til að breyta framkvæmdinni. Breytingin hafi verið samþykkt einróma á ársfundi og 16 mánaða aðlögunarfrestur hafi verið gefinn. Stefndi mótmælir því að breytingin hafi verið ákveðin einhliða, án rökstuðnings og með ómálefnalegum rökum. Ársfundurinn hafi verið auglýstur í fjölmiðlum og tillögur hafi legið frammi á skrifstofu stefnda í tvær vikur fyrir fundinn. Tillögurnar hafi verið sendar aðildarfélögum og Samtökum atvinnulífsins sex vikum fyrir fundinn, sbr. 22. gr. samþykkta sjóðsins. Stefnandi hafi átt þess kost að láta málið til sín taka á fundinum 26. apríl, en ekki gert það. Stefndi mótmælir því að hann hafi lagt breytingarnar fyrir ráðuneytið og fjármálaeftirlitið með villandi hætti. Bréfið til ráðuneytisins hafi verið samið af tryggingastærðfræðingi sem sé sjálfstætt starfandi og hafi opinbert leyfi. Skylt sé að láta tryggingastærðfræðing hafa eftirlit með starfsemi lífeyrissjóðs. Hann semji sitt bréf á eigin ábyrgð og stefndi kveðst aðeins hafa vitnað í bréf hans er hann sendi breytingarnar á samþykktunum til ráðuneytisins. Þá hafi Fjármálaeftirlitið ekki gert neina athugasemd við mat tryggingastærðfræðingsins. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu að ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins hafi verið vanhæfur til að fjalla um málið. Jafnvel þó annmarki hafi verið á máls­meðferð sé hann óverulegur og geti ekki valdið ógildi staðfestingar samþykktanna. Þá hafi sérfræðimatið á breytingunum verið í höndum annars stjórn­valds. Loks vísar stefndi til þeirra sjónarmiða er ráðuneytið hafði uppi í bréfum sínum til lögmanns stefnanda. Við endurupptöku málsins benti stefndi jafnframt á að Baldur Guðlaugsson ráðuneytisstjóri hefði ekki komið neitt nálægt afgreiðslu málsins í ráðuneytinu. Þá hefði staðfestingin verið gerð fyrir hönd ráðherra, en ráðherra sé ekki vanhæfur í þessu máli. Þá sé þessi staðfesting ekki sjórnvaldsathöfn í skilningi stjórnsýslulaga og því gildi ákvæði laganna um sérstakt hæfi ekki um meðferð þessa málefnis. Stefndi mótmælir því að breytingar á reglum um örorkulífeyri þurfi að byggja á mati á högum og aðstæðum hvers sjóðfélaga. Í lögum um skyldutryggingu lífeyris­réttinda komi fram á tæmandi hátt þær reglur er gildi um breytingar á samþykktum um örorkulífeyri. Þá segir stefndi að áhrif skerðingarinnar á fjárhag stefnanda séu óljós. Þá geti skerðing ekki verið óhófleg þegar hún sé í samræmi við lög. Stefndi kveðst telja að einungis þær væntingar stefnanda að fá greiðslu í samræmi við gildandi lög á hverjum tíma geti verið réttmæta. Hún geti aðeins vænst þess að fá tekjumissi bættan. Þá sæki hún rétt sinn í sameignarsjóð. Réttindi geti tekið breytingum í samræmi við hagsmuni annarra sjóðfélaga og fjáthagsstyrk sjóðsins. Stefndi segir að frá öndverðu hafi verið heimilt að breyta samþykkum sjóðanna. Stefnandi hafi ekki getað vænst þess að réttur til örorkulífeyris héldist óbreyttur um alla tíð. Þó að lífeyrisréttindi njóti eignarréttarverndar veiti greiðslur í samtryggingarsjóð ekki rétt til tiltekinnar bótaupphæðar. Dómaframkvæmd sé ótvíræð um þetta og vísar stefndi bæði til hæstaréttardóma og dóma Mannréttinda­dómstólsins. Tekur hann sérstaklega fram að dómur í máli Kjartans Ásmundssonar hafi ekki fordæmisgildi í þessu máli hvað varðar mat á réttmætum væntingum og meðalhóf. Stefndi mótmælir því að skerðing réttinda stefnanda sé afturvirk. Skilningur stefnanda á hugtakinu sé ekki í samræmi við hefðbundinn skining í íslenskum rétti. Stefndi kveðst hafa gætt jafnræðis milli sjóðfélaga í sambærilegri stöðu. Segir hann breytinguna vera almenna og hafa áhrif á kjör 775 örorkulífeyrisþega af 3307. Hún hafi neikvæð áhrif á stöðu 698 lífeyrisþega. Skerðingin sé misjöfn en allir lúti sömu útreikningsreglum. Þá mótmælir stefndi því að hann eigi að gæta jafnræðis við örorkulífeyrisþega utan sjóðsins. Hann hafi aðeins forræði yfir málefnum eigin sjóðfélaga. Þá sé ekki hægt að bera saman stöðu örorkulífeyrisþega og ellilífeyris­þega. Því geti sambærilegar reglur ekki gilt um þá. Stefndi segir að dómaframkvæmd sé ótvíræð um að almennar skerðingar greiðslna, í þeim tilgangi að sjóður geti staðið við skuldbindingar sínar, feli ekki í sér brot gegn jafnræðisreglu. Þá mótmælir stefndi því að hann hafi brotið gegn 76. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafinn hafi talið hagsmuni öryrkja nægilega tryggða með því að þeim væri einungis bætt tekuskerðing. Aðgerðir sínar séu í samæmri við það. Auk þeirra lagaákvæða er áður getur vísar stefndi til laga nr. 87/2998 og laga nr. 100/2007. Stefndi starfar á grundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Samkvæmt 15. gr. laganna skulu sjóðfélagar eiga rétt á örorkulífeyri. Ekki er í lögunum að finna nákvæmar reglur um lífeyrinn. Í 1. mgr. kemur þó fram að á meðal skilyrða þess að félagar eigi rétt á lífeyrinum er að þeir hafi orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Nánari reglur er að finna í samþykktum hvers sjóðs, þ.á m. í samþykktum stefnda. Lög nr. 129/1997 leystu af hólmi ákvæði laga nr. 55/1980. Ekki var í þeim lögum mælt fyrir um tiltekna örorkutryggingarvernd sjóðfélaga í lífeyrissjóðum. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 129/1997 er örorkulífeyrir ekki skilyrðislaust lífeyrir tiltekinnar fjárhæðar. Honum er ætlað að bæta tekjuskerðingu. Í þessu felst munur á örorkulífeyri og ellilífeyri, sem vissulega er ætlað að bæta mönnum tekjumissi er þeir hætta störfum, en ekki er sett skilyrði um lækkun tekna fyrir því að ellilífeyrir verði greiddur. Ellilífeyrir skal greiddur hvernig sem tekjur lífeyrisþegans hafa þróast, en ekki er heimilað í 14. gr. laganna að lækka hann vegna annarra tekna. Er stefnandi hóf töku örorkulífeyris var hún, eins og áður segir, félagi í Lífeyrissjóði Dagsbrúnar og Framsóknar. Þá var svo fyrir mælt í niðurlagsákvæði 1. mgr. 12. gr. reglugerðar sjóðsins að örorkulífeyrir skyldi ekki vera hærri en sem næmi tekjumissi sjóðfélagans. Ekki var í ákvæði þessu tekið sérstaklega fram að greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins skyldi draga frá, en heldur ekki sagt að þær skyldi ekki draga frá. Af reifun aðila á málinu virðist mega ganga út frá því að ekki hafi verið gerðar neinar þær breytingar á reglum um örorkulífeyri sem máli skipti fyrir ágreiningsefni þessa máls fyrr en margnefnd breyting var samþykkt á ársfundi stefnda í apríl 2006. Þegar ákvæði 12. gr. nefndrar reglugerðar fyrir Lífeyrissjóð Dagsbrúnar og Framsóknar og 12. gr. samþykkta stefnda frá 2005 eru skoðuð blasir við að eftir orðanna hljóðan skulu allar tekjur, þ.á m. greiðslur frá Tryggingastofnun, dragast frá örorkulífeyrisgreiðslum sjóðanna. Stefndi segir raunar að greiðslurnar hafi verið dregnar frá lífeyri allra nema þeirra sem ekki höfðu neinar aðrar tekjur. Var það staðfest í skýrslu Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings fyrir dómi. Stefnandi hefur ekki haft aðrar tekjur frá því að hún missti heilsuna. Þessi framkvæmd virðist á sínum tíma ekki hafa verið í samræmi við settar reglur og hún fól í sér ákveðna mismunun gagnvart þeim sem höfðu aðrar tekjur. Ekki var mælt svo fyrir í samþykktum stefnda eða fyrirrennara hans að ákveðin fjárhæð kæmi ekki til lækkunar örorkulífeyris. M.ö.o. ekki var ákveðið neitt frítekjumark í þessu sambandi. Þannig virðist um árabil hafa verið greiddur til nokkurs hluta sjóðfélaga stefnda örorkulífeyrir nokkru hærri en mælt var fyrir um í samþykktum. Þó telja megi að í þessu hafi falist nokkur mismunun var unnt að leggja af þá mismunun með annars konar breytingum en þeim sem gripið var til. Stjórn stefnda taldi nauðsynlegt að breyta samþykktum sjóðsins til að leggja af þá framkvæmd sem tíðkuð hafði verið. Dómurinn telur einnig að þetta hafi verið nauðsynlegt. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 3. gr. laga nr. 84/1998, skal tilkynna fjármálaráðherra allar breytingar á samþykktum lífeyrissjóðs. Öðlast breytingar ekki gildi fyrr en ráðherra hefur staðfest að þær fullnægi ákvæðum laganna og ákvæðum gildandi samþykkta sjóðsins. Það verkefni ráðherra samkvæmt lögum þessum að staðfesta samþykktir lífeyrissjóða og breytingar á þeim verður að telja vera stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1995, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda starfar samkvæmt lögum nr. 155/1997. Fjármálaráðherra skipar sjö manna stjórn sjóðsins, sbr. 3. gr., sem fer með yfirstjórn hans, sbr. 4. gr. Lög nr. 155/1997 vísa ekki til laga nr. 129/1997, en vegna ákvæðis 1. mgr. 1. gr. þeirra laga gilda þau um Söfnunarsjóðinn að svo miklu leyti sem ekki eru lögfest sérákvæði um hann. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 155/1997 skulu samþykktir Söfnunarsjóðsins samdar af stjórn hans og staðfestar af ráðherra. Sömu reglur hljóta að gilda um breytingar á samþykktunum. Að framan eru raktar þær breytingar á samþykktum stefnda sem deilt er um í málinu og breytingar sem gerðar voru á samþykktum Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda á svipuðum tíma. Breytingar þessar á samþykktum beggja sjóðanna voru staðfestar af fjármálaráðuneytinu. Rituðu tveir starfsmenn ráðuneytisins undir staðfestingarbréfið. Breytingar á 11. gr. samþykkta Söfnunarsjóðsins eru keimlíkar breytingum þeim á 12. gr. samþykkta stefnda sem hér er um deilt. Ekki er upplýst í málinu hver framkvæmdin var áður hjá Söfnunarsjóðnum varðandi frádrátt frá örorkulífeyri, en breytingin bendir til þess að framkvæmdin hafi verið svipuð þeirri er var hjá stefnda. Ráðuneytisstjórinn í fjármálaráðuneytinu stýrir ráðuneytinu undir yfirstjórn ráðherra, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 73/1969 með síðari breytingum. Þeir starfsmann sem staðfestu í umboði ráðherra margnefnda breytingu á samþykktum stefnda eru því undirmenn hans. Vegna stöðu sinnar sem formaður stjórnar Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda var Baldur Guðlaugsson vanhæfur til að fjalla um efnislega sambærilegar breytingar og gerðar voru á samþykktum Söfnunarsjóðsins hjá öðrum lífeyrissjóðum, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1995. Á sama hátt voru allir undirmenn hans í ráðuneytinu vanhæfir til meðferðar málsins, sbr. 5. tl. 1. mgr. 3. gr. laganna. Ekki verður fallist á að verkefni þetta hafi varðað smávægilega hagsmuni eða að þáttur ráðuneytisstjórans í því hafi verið lítilfjörlegur, sbr. 2. mgr. 3. gr. laganna. Þá skiptir ekki máli hér þó staðfestingin hafi verið gerð fyrir hönd ráðherra. Staðfesting ráðuneytisins á umræddum breytingum á samþykktum stefnda var því ógild. Í samræmi við þessa niðurstöðu verður stefnda gert að greiða 700.000 krónur í málskostnað til stefnanda. Er þar tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Jón Finnbjörnsson, Allan Vagn Magnússon og Hervör Þorvaldsdóttir. Stefnda, Lífeyrissjóðnum Gildi, er óheimilt að draga frá örorkulífeyri stefnanda, Margrétar Ingibjargar Marelsdóttur, þann örorkulífeyri og tekjutryggingu er hún fær frá Tryggingastofnun ríkisins. Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 390/1999
Kærumál Samkeppni Stjórnarskrá Húsleit Hald Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Samkeppnisstofnun gerði leit í húsakynnum B að fengnum úrskurði héraðsdómara og lagði við leitina hald á ýmis gögn og muni. Talið var, að um kæru á úrskurði héraðsdómara færi samkvæmt almennum reglum laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þar sem leit sú, sem heimiluð hafði verið með úrskurðinum, hafði þegar farið fram þegar B kærði úrskurðinn brast heimild til kærunnar, að því er varðaði heimild til leitarinnar. Þar sem B hafði ekki krafist úrskurðar héraðsdómara um lögmæti haldlagningar Samkeppnistofnun var kröfum hans um skil haldlagðra muna einnig vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti og þar með málinu í heild.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 1999, þar sem sóknaraðila var heimilað að gera leit og leggja hald á muni í húsakynnum varnaraðila að Súðavogi 2e í Reykjavík. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sóknaraðila að skila aftur þeim gögnum og hlutum, sem hald var lagt á 24. september 1999. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Hann krefst kærumálskostnaðar. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 getur Samkeppnisstofnun við rannsókn máls gert nauðsynlegar athuganir á starfsstöð fyrirtækis og lagt hald á gögn, þegar ríkar ástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögunum eða ákvörðunum samkeppnisyfirvalda. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal við framkvæmd slíkra aðgerða fylgja ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um leit og hald á munum. Með hliðsjón af 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, verður að skýra síðarnefnda ákvæðið á þá leið að leit samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu skuli heimiluð með úrskurði dómara samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 19/1991 nema sá, sem í hlut eigi, samþykki hana. Af þessu leiðir einnig að um kæru úrskurðar héraðsdóms um þetta efni fer eftir almennum reglum um kæru úrskurða og ákvarðana samkvæmt lögum nr. 19/1991, sbr. XVII. kafla laganna. Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 verður úrskurður dómara ekki kærður til Hæstaréttar ef athöfn, sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af ákvæðum úrskurðarins, er þegar um garð gengið. Samkvæmt gögnum málsins var leitinni, sem sóknaraðila var heimiluð með hinum kærða úrskurði, lokið þegar sóknaraðili kærði hann. Brestur þannig heimild til kæru úrskurðarins að því er varðar heimild til leitarinnar. Samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 19/1991 má að meginreglu leggja hald á muni við leit án þess að áður hafi verið fenginn úrskurður dómara um heimild til haldlagningar. Þessu til samræmis verður 40. gr. laga nr. 8/1993 ekki skýrð á þá leið að sóknaraðila hafi verið þörf á sérstökum úrskurði dómara til að leggja hald á muni við leit hjá varnaraðila, enda nýtur sá síðarnefndi heimildar til að bera lögmæti haldlagningar undir héraðsdómara samkvæmt 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga nr. 8/1993. Verður því að líta svo á að ákvæði hins kærða úrskurðar um heimild til haldlagningar, án nánari tilgreiningar einstakra muna, hafi eingöngu falið í sér áréttingu á almennri heimild sóknaraðila í þessum efnum samkvæmt ákvæðum 40. gr. laga nr. 8/1993. Varnaraðili hefur ekki krafist úrskurðar héraðsdómara um lögmæti haldlagningarinnar 24. september 1999 samkvæmt framangreindum heimildum. Verður kröfum hans um skil á haldlögðum munum því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili, Bananar ehf., greiði sóknaraðila, Samkeppnisstofnun, 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 333/2016
Kærumál Nauðungarsala
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Þ um að ógilda nauðungarsölu á eignarhluta hans í tiltekinni fasteign sem fram fór að beiðni A hf. Í hinum kærða úrskurði, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom meðal annars fram að nauðungarsölubeiðnin hefði uppfyllt öll skilyrði laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu hvað varðaði form og innihald.
DómurHæstaréttar.Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og KarlAxelsson.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust11. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2016, þarsem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilda nauðungarsölu sem fram fór 1.október 2015 á 50 % eignarhluta hans í fasteigninni Grundarstíg 5a, Reykjavík, fastanúmer200-6805. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að fyrrgreind krafa hans verði tekin til greina, en tilvara „að málinu verði vísað aftur til meðferðar hjá héraðsdómi.“ Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður íhéraði verði felldur niður eða lækkaður verulega.VarnaraðilinnArion banki hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað enmálskostnað.Sóknaraðiliverður dæmdur til að greiða varnaraðilanum Arion banka hf. málskostnað á báðumdómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur umannað en málskostnað.Sóknaraðili, Þórarinn Einarsson,greiði varnaraðilanum Arion banka hf. samtals í málskostnað í héraði ogkærumálskostnað 500.000 krónur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2016.Mál þetta barstdóminum með tilkynningu sóknaraðila um málskot samkvæmt XIV. kafla laga nr.90/1991 um nauðungarsölu 4. nóvember 2015 og var þingfest 4. desember 2015.Sóknaraðili krefst þess aðallega að nauðungarsala á fasteigninni Grundarstíg5a, fastanúmer 200-6805, í Reykjavík, er fram fór hjá sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu 1. október 2015, verði ógilt. Þá krefstsóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila, Hildu ehf. og sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Varnaraðilinn,Arion banki hf., krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað ogað staðfest verði nauðungarsala nr. 011-2014-0013 á fasteigninni Grundarstíg5a, fastanúmer. 200-6805, sem framkvæmd var af sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu 1. október 2015. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úrhendi sóknaraðila að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Við þingfestingu málsinsmótmælti sóknaraðili því að Arion banki væri varnaraðili og taldi hannjafnframt að ekki væri sótt þing af hálfu Hildu ehf. Af hálfu varnaraðilansArion banka hf. var upplýst að krafa í máli þessu hefði verið framseld fráHildu ehf. til Arion banka hf. Sóknaraðili hélt uppi mótmælum sínum við aðildþessa varnaraðila í næstu þinghöldum málsins. Í þinghaldi 15. janúar sl. bentiaðstoðarmaður dómara á að svo virtist sem Hilda ehf. hefði ranglega verið skráðtil varnar í málinu en samkvæmt framlögðum gögnum frá sýslumanninum á höfuð­borgarsvæðinu,bæru þau með sér að Arion banki hf. væri réttur aðili til varnar. Var jafnframtbókað að dómari sem tæki við málinu kæmi til með að taka endanlega afstöðu tilþessa atriðis. Í þinghaldi 29. janúar 2016 lagði sóknaraðili fram bókun þar semfram kom að hann teldi útilokað að Arion banki hf. gæti verið aðili að málinuog dómari málsins gæti ekki breytt aðild málsins.Við munnlegan flutningmálsins, 31. mars sl., tók dómari málsins fram, vegna bókana sóknaraðila ífyrri þinghöldum varðandi aðild Arion banka hf., að augljóst væri að hjádómstólnum hefði Hilda hf. fyrir mistök verið skráður annar varnaraðilimálsins. Samkvæmt 3. mgr. 82. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 yrðu gerðar­þolarog gerðarbeiðendur alltaf aðilar að máli samkvæmt XIV. kafla laganna. Ljóstværi af gögnum að þegar málið var tekið fyrir hjá sýslumanni hafði krafan verðiframseld Arion banka hf. sem réttilega var þá gerðarbeiðandi hjá sýslumanni ogþar af leiðandi varnaraðili málsins fyrir dóminum. Hilda hf. varð því ekkiaðili að nauð­ungar­sölu þeirri er fram fór hjá sýslumanni, og um er deilt ímáli þessu, þar sem framsal hafði þegar átt sér stað til Arion banka hf. ermálið var tekið fyrir hjá sýslumanni. Var þetta lagfært í málaskrá dómsins ogheiti málsins breytt í samræmi við það. Sóknaraðili ítrekaði mótmæli sín viðaðild þessa varnaraðila. Málið var tekið tilúrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 31. mars sl.IMálavextirSamkvæmt gögnum málsins tók sýslumaðurinná höfuðborgarsvæðinu fyrir beiðni varnaraðilans, Arion banka hf., umnauðungarsölu á eigninni Grundarstíg 5a, Reykjavík, (fnr. 200-6805), þann 22.maí 2014. Voru sóknaraðili og sambýliskona hans, Sabrina Casadei, gerðarþolarvið gerðina en þau eru skráð þinglýstir eigendur eignarinnar að jöfnu samkvæmtþinglýsingarvottorði. Sóknaraðili mætti við gerðina og krafðist þess að beiðnium nauðungarsölu yrði dregin til baka þar sem hann hefði brugðist viðgreiðsluáskorun sem honum hafði verið send og náð ákveðnu munnlegu samkomulagisem síðan hafi ekki verið fylgt eftir. Sýslumaður hafnaði mótmælum sóknar­aðila.Þann 3. nóvember var málið tekið fyrir að nýju til að byrja uppboð á eigninni.Sóknaraðili mótmælti uppboðinu á grundvelli þess að hann hefði brugðist viðgreiðsluáskoruninni og að hann teldi dráttarvexti allt of háa. Málið var tekiðfyrir á ný 1. október 2015 til að halda áfram uppboði á eigninni. Sóknaraðililagði þá fram mótmæli þar sem fram kom að hafna bæri nauðungarsölubeiðnigerðarbeiðanda vegna aðildar­skorts hans, stórlega ofreiknaðrardráttarvaxtakröfu og þess að réttur gerðar­beiðanda til kröfunnar værivefengdur. Greiðsluáskorun hafi verið svarað og óvissa sé um kröfuna í ljósióafgreiddrar umsóknar um leiðréttingu. Þá gerði sóknaraðili at­huga­semdir viðþað að á nauðungarsölubeiðninni væri engin undirskrift frá fulltrúa gerðar­beiðanda,heimilisfang Arion banka hf. kæmi ekki fram á beiðni um nauðungarsölu og bætthefði verið við afriti af skuldabréfi mánuði eftir dagsetningu uppboðsbeiðni.Sýslumaður hafnaði mótmælum sóknaraðila og lauk uppboðinu með samþykki boðsvarnaraðila og var uppboðinu þar með lokið. Lýsti sóknaraðili því yfir að hannmyndi leita úrlausnar dómstóla um ákvörðun sýslumanns um að látanauðungarsöluna fara fram og krefjast þess að nauðungarsalan yrði ógilt. Samkvæmt gögnum málsinsbyggir nauðungarsölubeiðni varnaraðila á skuldabréfi með veði í fasteignsóknaraðila og Sabrinu Casadei að Grundarstíg 5a, íbúð 01-0101, fastanr.200-6805, Reykjavík. Upphaflegir skuldarar bréfsins voru RagnheiðurGuðmundsdóttir og Karl Gíslason og var skuldabréfið útgefið af þeim 20. júlí2005 til Frjálsa fjárfestingarbankans hf., kt. 691282-0829, upphaflega aðfjárhæð 13.500.000 krónur með númerið 711909. Með skuldskeytingu 2. nóvember2007 urðu sóknaraðili og Sabrina Casadei skuldarar bréfsins. Bréfið er ívanskilum frá 2. júní 2009. Jafnframt munu þau hafa gefið út annað skuldabréftil Frjálsa fjárfestingar­bankans 14. nóvember 2007, upphaflega að fjárhæð að„jafnvirði“ 8.600.000 krónur í eftirfarandi erlendum myntum og hlutföllum 40%CHF, 40% JPY og 20% USD með númerið 716294.Samkvæmt áritun áskuldabréfi nr. 711909 var það framselt 28. desember 2011 til Hildu ehf., kt.491109-0250. Þann 31. október 2013 var birt fyrir sóknaraðilum greiðsluáskorunog tilkynning um gjaldfellingu, dags. 10. október 2013, vegna skuldabréfsins.Kom þar fram að greiðslur af skuldabréfinu hefðu fallið niður frá og meðgjalddaga 2. júní 2009 og að Hilda ehf. gjaldfelldi þar með allar eftirstöðvarbréfsins miðað við þann dag með heimild í bréfinu sjálfu. Þá kom fram aðheimilt væri að krefjast nauðungarsölu á veðinu án undangengis dóms, sáttar eðafjárnáms, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991. Þá var skorað áskuldara að greiða skuldina eða semja um hana innan 15 daga frá móttökugreiðsluáskorunarinnar en að þeim tíma liðnum yrði krafist nauðungarsölu áhinni veðsettu eign án frekari tilkynninga.Samkvæmt áritun áskuldabréfi nr. 711909 var það framselt varnaraðila 31. desember 2013. Varsýslumaður upplýstur um framsalið og óskað eftir því með bréfi varnar­aðila aðaðild málsins, ásamt öðrum málum, yrði breytt þannig að varnaraðili yrðieftirleiðis varnaraðili í stað Hildu ehf.Sóknaraðilum var sendtilkynning um fyrstu fyrirtöku nauðungarsölunnar 14. mars 2014. Þar kom fram aðvarnaraðili væri gerðarbeiðandi „eftir framsal kröfunnar“. Fyrsta fyrirtakamálsins fór fram 22. maí 2014 og þar lagði fulltrúi varnar­aðila fram umrættskuldabréf áritað um framsal til varnaraðila.Með tölvupóstisóknaraðila til varnaraðila 6. ágúst 2014 óskaði hann eftir fundi með lögmannivarnaraðila vegna skuldabréfs nr. 716294. Einnig var vísað til annars veð­skuldabréfs„í eigu Hildu hf.“ en bæði þessi veðskuldabréf væru „nú í eigu Arion banka“. Sóknaraðilum vartilkynnt, með bréfi 4. september 2014, um byrjun uppboðs sem fara átti fram 3.nóvember 2014. Þar kom fram að gerðarbeiðandi væri varnar­aðili. Þá varsóknaraðilum tilkynnt, með bréfi 10. september 2015, að framhald uppboðs færifram 1. október 2015. Var varnaraðili þar tilgreindur sem gerðar­beiðandi.Nauðungarsalan fór fram þann dag og lauk með því að eigninni var ráðstafað tilvarnaraðila á 35.000.000 króna. Varnaraðilinn Orkuveita Reykjavíkur lýsti kröfuí söluandvirði eignarinnar 30. september 2015 að fjárhæð 90.474 krónur vegnavatns- og fráveitugjalda á grundvelli lögveðréttar og varnaraðilinnReykjavíkurborg lýsti kröfu sama dag að fjárhæð 149.713 krónur vegna vangoldinnafast­eignagjalda á grundvelli lögveðréttar. Þá lýsti varnaraðilinn Arion bankihf. 1. október 2015 kröfu að fjárhæð 26.334.562 krónur vegna skuldabréfs nr.711909 auk eftirstæðra dráttarvaxta að fjárhæð 14.827.032 krónur fyrirtímabilið 2. júní 2009 til 27. nóvember 2012 og sama dag kröfu að fjárhæð13.694.179 krónur vegna skulda­bréfs nr. 716249.Fram kemur í gögnummálsins að lánið samkvæmt skuldabréfinu nr. 716294 hafi verið endurreiknað afhálfu varnaraðila í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Þá var gerðskilmálabreyting á láninu 28. nóvember 2008. Við fyrstu fyrirtöku ábeiðni varnaraðila komu fram mótmæli af hálfu sóknaraðila við því aðnauðungarsala á eign hans færi fram. Eins og áður greinir varð sýslumaður ekkivið mótmælum sóknaraðila og var nauðungarsölunni fram haldið og lauk henni 1.október 2015. IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaMeð bréfi, sem varmóttekið í Héraðsdómi Reykjavíkur 4. nóvember 2015, krafðist sóknaraðiliúrlausnar dómsins um ógildingu nauðungarsölu á fasteigninni að Grundarstíg 5A íReykjavík 1. október 215 sem áður er lýst. Með beiðninni fylgdi bréf Arionbanka hf. og Gjaldheimtunnar, f.h. Reykjavíkurborgar og Orkuveitunnar, þar semmálskot var samþykkt, sbr. 2. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991. Þá fylgdi beiðninnieinnig yfirlýsing gerðarþolans Sabrinu Casadei þar sem hún lýsti fullu samþykkifyrir málskoti sóknaraðila og að hún tæki undir allar kröfur og málflutninghans, þ.m.t. þá kröfu að ógilda nauðungarsöluna.Íbréfi sínu um málskot til dómsins kveðst sóknaraðili byggja kröfu sína umógildingu nauðungarsölunnar á því að vafi leiki á aðild varnaraðila sem meintsgerðarbeiðanda. Þá hafi sóknaraðili brugðist við greiðsluáskorun meðfullnægjandi hætti. Þá hafi lánasamningar þeir sem sóknaraðili hafi ritað undirí raun verið „óvirkir“ þar sem hann hafi vikið þeim til hliðar með bréfi sínutil bankans og þegjandi samþykki fyrri kröfuhafa sé því í raun fyrir hendi. Aukþess hafi innheimtuferli Dróma hf. verið ólögmætt og ranglega verið staðið aðgjaldfellingu skuldabréfanna. Auk þess væru kröfur varnaraðila stórlega„ofáætlaðar“. Kröfufjárhæðin sé óskýr, röng, rangt reiknuð og byggi á ólögmætumaðferðum. Þá hafi mikilvæg gögn verið lögð fram í síðustu fyrirtöku hjásýslumanni sem sóknaraðila hafi ekki gefist ráðrúm til að kynna sér og bregðastvið. Auk þess hafi sýslumaður ekki leiðbeint honum um lagalega stöðu hans.Viðmunnlegan flutning málsins kvaðst sóknaraðili helst byggja á máls­ástæðum erlúta að aðild varnaraðila, bæði hjá sýslumanni og fyrir dómi, og að hann hafibrugðist með fullnægjandi hætti við greiðsluáskorun. Hann legði minni áherslu áaðrar málsástæður en haldi þeim þó staðfastlega fram engu að síður. Sóknaraðilikveðst ósammála því er fram komi í greinargerð varnaraðila að skuldabréf nr.716294 varði ekki mál þetta. Hann telji þvert á móti mikilvægt að horft séheildstætt á málið og hvað hann varði hafi skuldabréfin tvö haldist í hendur,þau hafi upphaflega tilheyrt sama kröfuhafa og uppgjör á öðru þeirra ávallt háðhinu. Þá skipti máli að heildar­upphæð sé það há vegna beggja samninganna aðhefði annað lánið verið réttilega reiknað hefði hitt lánið ekki farið í vanskilog nauðungarsala ekki komið til. Sóknar­aðili kveðst reyndar mótmæla því að umvanskil af sinni hálfu sé að ræða.Hvaðmálsatvik varðar tekur sóknaraðili fram að um langt ferli hafi verið að ræða.Kröfuhafar hafi verið margir og innheimtuaðilar einnig. Erfitt hafi verið aðátta sig á því hverjir áttu kröfuna hverju sinni. Sóknaraðili hafi á hinnbóginn ávallt viljað fara að lögum og viljað að það ætti við um meðferðkröfuhafa á skuld hans.Sóknaraðilibyggir á því í fyrsta lagi að samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr.90/1991 verði ekki um villst að Hilda hf. sé gerðarbeiðandi. Sóknaraðili teljisig hafa sýnt fram á það með skýrum hætti að Arion banki hf. geti ekki talisthafa uppfyllt skilyrði þess að teljast gerðarbeiðandi við nauðungarsöluna.Beiðnin stafi ekki frá honum heldur Hildu hf. og sé á hennar nafni. Áupphaflegri nauðungarsölubeiðni hafi verið settur svigi um nafn Hildu hf. ognafn Arion banka hf. skrifað fyrir aftan. Heimilisfangi hafi ekki verið breytt.Beiðnin sé því ekki í samræmi við 11. gr. laga nr. 90/1991 þar sem fram komi aðgreina skuli frá nafni og heimilisfangi gerðarbeiðanda „svo ekki verði um villst“hver hann sé. Hvergi komi fram í málinu að Arion banki hf. hafi óskað eftir þvíað nauðungarsalan færi fram en það sé skilyrði laga nr. 90/1991. Þótt nýr aðiliyfirtaki fjárkröfu geti hann ekki yfirtekið beiðni frá öðrum kröfuhafa og komiðfram sem gerðarbeiðandi eftir það. Hið rétta hefði verið að Arion banki hf.hefði sent nýja beiðni í samræmi við 14. gr. laga nr. 90/1991. Hilda hf. hefðisvo getað afturkallað beiðnina. Bréf Arion banka hf. til sýslumanns, þar semfarið sé fram á breytta aðild í nauðungarsölumálum, hafi enga þýðingu í málinu.Ekki sé staðfest að bréfið hafi verið móttekið af sýslumanni og bréfið hafiekki verið meðal gagna málsins við nauðungarsöluna. Sóknaraðilikveðst mótmæla því að Arion banki hf. hafi fengið að leggja fram gögn í málinuog fengið að sjá gögn sóknaraðila án þess að hafa fengið stöðu varnaraðila.Sóknaraðili hefði í sjálfu sér ekki gert neinar athugasemdir við það hefðivarnaraðila skýrlega verið veitt aðild að málinu og hann skráður að því. Aðhans mati skipti ekki máli þótt Arion banki hf. hafi verið gerðarbeiðandi viðþá nauðungarsölu sem um sé deilt í málinu. Sóknaraðili kveðst benda á að 22.gr. laga nr. 91/1991 eigi ekki við um málsmeðferðina hjá sýslumanni heldureingöngu um málsmeðferð fyrir dómi. Tilkynningar sýslumanns til sín semskuldara um nýjan gerðarbeiðanda hafi heldur enga þýðingu. Sýslumaður geti ekkibreytt aðild mála samkvæmt tilskipunum frá fyrirtækjum úti í bæ. Af þessumsökum ætti að ógilda nauðungarsöluna.Sóknaraðilibyggir á því í öðru lagi að samkvæmt 9. gr. laga nr. 90/1991 skuli tekið fram ígreiðsluáskorun á tiltekinni eign að krafist verði fullnustu á tilgreindriskuld verði áskoruninni ekki sinnt. Sóknaraðili kveðst hafa sinnt umræddrigreiðsluáskorun innan þess frests sem þar var tiltekinn, eins og fram komi ítölvu­pósts­samskiptum sem liggi fyrir í málinu. Enn fremur komi þar fram hvaðfram hafi farið á fundi með lögmanni sem haldinn var í kjölfarið að beiðnisóknaraðila um viðræður um skuldina og hvernig framhaldið yrði. Í svari lögmannsins,sem sé sá hinn sami og sendi umrædda nauðungarsölubeiðni, komi fram að hannstaðfesti að fundurinn hafi verið haldinn og að rætt hafi verið um báðarkröfurnar, þ.e. bæði skulda­bréfin. Jafnframt neiti hann því ekki að fundurinnog niðurstaða hans hafi verið með þeim hætti sem sóknaraðili hafði lýst í póstisínum til lögmannsins. Af þessu megi ljóst vera að sóknaraðili hafi verið ígóðri trú um að hann hefði réttilega sinnt greiðsluáskoruninni og að þess mættivænta að kröfuhafar hefðu samband við sig og að ekki yrði farið fram ánauðungarsölu á heimili hans á meðan málsaðilar freistuðu þess að násamkomulagi um skuldauppgjör. Nauðungarsölubeiðnin,sem sé dagsett 27. nóvember 2013, hafi verið send áður en fundurinn meðlögmanninum fór fram 2. desember 2013 en eftir að sóknar­aðili hafði svaraðbeiðninni 21. nóvember 2013. Það liggi því fyrir, alveg óháð því hvað kæmi framá fundi sóknaraðila með lögmanninum og áður en hægt var að meta hvortgreiðsluáskorunin bæri árangur, að nauðungarsölubeiðni var send sýslumanni. Þaraf leiðandi sé ekki hægt að halda því fram að innheimtutilraunir hafi enganárangur borið. Hilda hf. hafði því litið fram hjá því að sóknaraðili hafðiþegar sinnt greiðslu­áskoruninni og væri væntanlegur til fundar til þess aðsemja um skuldauppgjör. Nauðungarsöluna beri að ógilda af þessum sökum.Þessberi einnig að geta að sóknaraðili sinnti einnig greiðsluáskorunum Arion bankahf. og sendi bankanum ítrekað beiðni um fund með lögmanni bankans en fékk enginsvör. Þá hafi bankinn verið minntur á það samkomulag sem gert hafði verið íkjölfar greiðsluáskorunar Hildu hf. Arion banki hf. hafi því sýnt tómlæti viðað bregðast eðlilega við því að sóknaraðili hafði svarað greiðsluáskoruninni ogkanna grundvöll þess að semja við sóknaraðila um uppgjör skulda. Sóknaraðilihafi lýst yfir greiðsluvilja og greiðslugetu en hafi óskað eftir því aðkröfuhafar svöruðu þeim lagarökum sem hann hefði lagt fram fyrir því að honumbæri skylda til þess að halda áfram að borga af lánunum að óbreyttu. Sóknaraðilihafi gefið til kynna að ef kröfuhafi myndi hrekja málatilbúnað hans og útskýraí hverju misskilningur hans væri fólginn þá gæti hann fallist á slík svör oghaldið áfram greiðslum.Aukframangreinds byggir sóknaraðili á því í þriðja lagi að hann hafi vikiðsamningum sínum við fyrri kröfuhafa til hliðar með bréfi til upphaflegslánveitanda, Frjálsa fjárfestingarbankans hf. Samningarnir hafi því í raunverið óvirkir. Í kjölfar þess hafi allir ógreiddir greiðsluseðlar vegna þessaralána verið felldir niður í heimabanka sóknaraðila. Síðan þá hafi sóknaraðilaaldrei borist greiðsluseðlar með löglegum hætti, eða greiðsluseðlar sem honumhafi verið skylt að greiða, til þess að gera honum kleift að standa í skilummeð þessi lán. Greiðsluseðlar frá Dróma hf. hafi borist einu og hálfu árisíðar. Fjármálaeftirlitið hafi svo staðfest með úrskurði í nóvember 2013 að þaðhafi verið ólögleg innheimta enda hafi Drómi hf. aldrei verið eigandiviðkomandi skuldabréfa og ekki haft innheimtuleyfi til þess að innheimta þau fyrirhönd Frjálsa fjárfestingarbankans. Í raun hafi því engar vanefndir verið fyrirhendi í málinu og engar forsendur verið til gjaldfellingar þessara lána. Drómihf. hafi verið stofnaður í mars 2009. Sóknaraðila hafi í raun aldrei boriðskylda til þess að greiða greiðsluseðla frá þessum tíma eða svara öðruminnheimtuaðgerðum Dróma hf. sem hafi verið ólöglegar frá upphafi. Þegar Drómihf. hafi svo farið að senda greiðslu seðla á ný árið 2011 hafi þeir ekki boriðnein merki um vanskil frá fyrri tíð. Drómi hf. hafi því ekki litið svo á aðlánin hafi verið í vanskilum og það hafi þýðingu í málinu. Þegar Hilda hf. hafigjaldfellt verðtryggða lánið að nýju hafi hún miðað við vanskil út frá gögnumum síðustu greiðslur sem hafi borist án þess að kanna frekar hvort fyrrikröfuhafi hafi álitið lánið í vanskilum á þeim tíma og af einhverjum ástæðumheimilað greiðsludrátt. Þar sem allar innheimtuaðgerðir varðandi þessi lán komueingöngu frá Dróma hf. fram til 10. október 2013 beri að líta svo á að löglegriinnheimtu og umsýslu lánanna hafi í raun verið hætt í meira en fjögur ár eðaallt þar til greiðsluáskorun hafi borist frá Hildu hf. 10. október 2013. Ekkihafi þó komið fram í greiðsluáskoruninni af hverju Hilda hf. hefði ákveðið aðgjaldfella lán sem hafði verið ólöglega gjaldfellt af Dróma hf. Aðeins varvísað til ákvæða skuldabréfsins sjálfs um heimild til gjaldfellingar. Þar semsóknaraðila var ekki skylt að greiða greiðsluseðla sem Drómi hf. innheimti áólöglegan hátt hafi ekki verið unnt að líta svo á að um greiðsludráttsóknaraðila væri að ræða. Því hafi ekki verið neinar forsendur til þess aðgjaldfella lánið. Nauðungarsöluna beri því að ógilda.Þáhafi enginn kröfuhafi mótmælt þeirri aðgerð sóknaraðila að víkja lána­samn­ingunumtil hliðar. Sóknaraðili hafi því haft fulla ástæðu til að ætla að þeir væruóvirkir og að samþykkt væri að þeim hefði verið vikið til hliðar. Kröfuhafarberi ábyrgð á eigin tómlæti og lögleysu sem hafi falist í því að hafa hvorkistaðið löglega að innheimtu né umsýslu á lánunum allan þennan tíma. Hvorkiliggi fyrir nein gögn í málinu sem sýni fram á vanefndir sóknaraðila né hægt aðbenda á löglega greiðsluseðla sem sóknaraðila bar að greiða. Krefst sóknaraðiliþess að dómurinn viður­kenni að lán þessi hafi verið og séu enn óvirk í kjölfarþess að þeim var vikið til hliðar þótt meginkrafan lúti að ógildingunauðungarsölunnar þar sem ekki hafi verið sýnt fram á vanefndir sóknaraðila aukþess sem samningunum hafði verið vikið til hliðar.Sémiðað við að fyrsta mögulega og löglega tilraun til innheimtu á veð­skulda­bréfunumhafi falist í greiðsluáskorun Hildu hf. sem birt hafi verið sóknaraðila 31.október 2013 séu sannarlega meira en fjögur ár liðin frá því að sóknaraðili véklánum sínum til hliðar, þ.e. í ágúst 2009. Sóknaraðili byggir þar af leiðandi áþví að samkvæmt 3. gr., 2. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 séuallar vaxta- og verð­bótakröfur af ógreiddum greiðsluseðlum, sem að vísu hafiverið felldir niður, fyrndar.Þábyggir sóknaraðili á því í fjórða lagi að stór hluti þeirra fjárkrafna sem láguað baki kröfulýsingum varnaraðila í tengslum við nauðungarsölubeiðnina hafifalist í ólöglegu innheimtuferli Dróma hf. sem hafði ekki innheimtuleyfi ogátti ekki skulda­bréfin. Dráttarvaxtakröfur varnaraðila byggi þó enn á þessariólöglegu innheimtu og séu því miklu hærri en löglega væri hægt að gera kröfutil. Samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 reiknist dráttarvextir ekki fyrr enviðkomandi skuld er gjaldfallin. Sé tiltekin gjaldfelling ólögleg og gjaldfellter á ný þá sé eingöngu hægt að reikna dráttarvexti frá nýju gjaldfellingunni enfella beri niður þá dráttavexti sem hvíldu á þeirri eldri. Samkvæmtgreiðsluáskorun Hildu hf., með tilkynningu um gjaldfellingu sem sóknaraðilahafi verið birt 31. október 2013, komi fram í kröfulýsingu að dráttarvextir séutæplega 14.000.000 króna eða tæplega helmingur af heildarkröfunni. Svo hádráttar­vaxtakrafa sé í engu samræmi við að höfuðstóllinn sem sé rúmlega18.000.000 króna en auk þess séu samningsvextir aðeins um 80.000 krónur. Þessiupphæð dráttarvaxta sem reiknuð sé út frá fyrri gjaldfellingu sé því ógild. Þáhafi endur­útreikningur vegna gengistryggða lánsins aldrei verið samþykktur afsóknaraðila og reyndar hafi honum verið hafnað. Hann sé auk þess rangur að matisóknaraðila. Fram komi í endurútreikningi varnaraðila að hann hafi reiknaðseðlabankavexti aftur í tímann, þ.e. frá upphafi lánstímans í nóvember 2007 tilsíðustu greiðslu í ágúst 2009 þrátt fyrir skýra niðurstöðu Hæstaréttar í málumnr. 600/2011 og 464/2012. Kröfu­lýsing varnaraðila vegna þessa láns sé því röngog ekki hægt að líta svo á að um vanskil sé að ræða. Sóknaraðili hafi bentvarnaraðila á að útreikningurinn væri rangur. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001sé óheimilt að reikna dráttarvexti vegna greiðslu­dráttar í slíkum tilvikum.Krefst sóknaraðili þess að varnaraðili felli niður kröfuliði sem hann hafi ekkigert grein fyrir eða lækki þá í samræmi við athugasemdir sóknaraðila.Þaðskuli reyndar tekið fram að í kröfulýsingu varnaraðila vegna verðtryggðalánsins sé búið að lækka dráttarvaxtakröfuna um helming og miðast hún nú við27. nóvember 2012 og til þess dags að hún er lögð fram 1. október 2015 þegarfram­halds­salan fór fram. Þar komi einnig fram að samtals nemi kröfurnar26.334.562 krónum, heildar­samtala nemi 22.294.319 krónum og að eftirstæðirdráttarvextir frá 2. júní 2009 til 27. nóvember 2012 séu 14.827.032 krónur.Þetta sé raunar mjög óljós krafa. Sóknar­aðili krefst þess að viðurkennt verðiað heildarkrafa samkvæmt kröfulýsingunni sé a.m.k. ekki hærri en heildarsamtalasegi til um, þ.e. 22.294.319 krónur sem sé um 10.000.000 króna lækkun fráheildarkröfu Hildu hf. samkvæmt greiðsluáskoruninni. Þá krefst sóknaraðili þessað honum verði ekki gert að greiða aukakostnað vegna verð­bólgu í kjölfarbankahrunsins, þ.e. verðbætur. Reyndar telji hann ljóst að hann eigi ekki aðgreiða neinar verðbætur af láninu þar sem þær séu ekki tilgreindar sérstaklegasem hluti lánskostnaðar, sbr. 14. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán ogkrefst hann jafnframt staðfestingar á því að hann eigi ekki að greiða umræddankostnað. Sóknar­aðili kveður dóm Hæstaréttar í máli nr. 243/2015 ekki taka áþessu álitaefni og því sé ekki að finna dómafordæmi sem kveður á umgreiðsluskyldu skuldara í slíku tilviki.Meðvísan til alls framangreinds telur sóknaraðili að fallast eigi á kröfu hans umað nauðungarsala á eign hans verði ógild.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili byggir kröfu sína einkum á þvíað öll skilyrði laga um nauðungarsölu umræddrar fasteignar hafi verið uppfyllt.Hafnar hann öllum málsástæðum sóknaraðila hvað það varðar og krefst þess aðnauðungarsalan verði staðfest.Varnaraðili tekur fram aðhann geri athugasemd við að Hilda ehf. skuli vera til­greind sem annar aðilitil varnar en það eigi með réttu að vera hann sjálfur. Þá sé einungis annargerðarþoli til sóknar í málinu en ekki þau bæði. Þá gerir hann athugasemd viðað sóknaraðili virðist koma fram fyrir hönd þeirra beggja í málinu sbr.yfirlýsingu Sabrinu Casadei en það fái ekki staðist samkvæmt réttarfarsreglum.Varnaraðili hafnar ífyrsta lagi þeim sjónarmiðum sóknaraðila að beiðni um nauð­ungarsölu sé ekki íþví horfi sem gerð sé krafa um í lögum nr. 90/1991, svo sem 2. og 11. gr.laganna þar sem beiðnin sjálf stafi ekki frá varnaraðila og heimilisfang hanskomi þar ekki fram. Varnaraðili telur öll skilyrði laganna hafa verið uppfylltí nauðungarsölumáli nr. 011-2014-0013. Sýslumanni hafi ekki verið annað fært enað taka ákvörðun um að gerðinni skyldi fram haldið eins og hann gerði 1.október 2015. Heimildarskjalið, þ.e. skuldabréf nr. 711909, fullnægi öllumskilyrðum 2. töluliðar 6. gr. laga nr. 90/1991. Nauðungarsölubeiðnin sjálffullnægi einnig öllum skilyrðum 11. gr. laganna og öll nauðsynleg gögn fylgdubeiðninni, þ. á m. umrætt skuldabréf, eða voru lögð fram í fyrstu fyrirtökumálsins, þ. á m. umrætt skuldabréf áritað um framsal til varnaraðila. Eftir aðnauðungarsölubeiðnin var send sýslumanni hafi þeir hagsmunir sem henni lágu tilgrundvallar verið framseldir varnaraðila en við það varð varnaraðili gerðarbeiðandiumþrættrar nauðungarsölu eðli málsins samkvæmt og í samræmi við almennar reglurkröfuréttar um kröfuhafaskipti. Bendir varnaraðili einnig til hliðsjónar áalmennar reglur réttarfars um aðilaskipti til sóknar, sbr. m.a. 22. gr. laganr. 91/1991 og undirstöðurök þeirrar lagagreinar. Engu skipti að heimilisfangvarnaraðila sem nýs gerðarbeiðanda eftir framsal kröfunnar hafi ekki komið framí nauðungarsölubeiðninni, a.m.k. gæti það aldrei leitt til ógildingar sjálfrarnauðungarsölunnar.Þá hafi sóknaraðila straxí upphafi meðferðar málsins hjá sýslumanni mátt vera ljóst hver væri nýrgerðarbeiðandi. Fram hafi komið í öllum tilkynningum um nauðungarsölu og öllumfyrirtökum að varnaraðili væri gerðarbeiðandi. Sóknaraðili hafi ekki haft uppiathugasemdir við það fyrr en við framhaldssölu 1. október 2015. Þá hafisóknaraðili leitað til varnaraðila í tölvupósti og rætt þar um skuldabréf nr.711909 sem „nú væri í eigu Arion banka“. Auk þess hafi framsal krafna Hilduehf. til varnaraðila á hendur einstaklingum verið tilkynnt opinberlega og umþað fjallað í fjölmiðlum á sínum tíma. Til viðbótar þessu bendir varnaraðili áað hann hafi fjölda starfsstöðva um allt land þannig að sóknaraðili hefði meðauðveldum hætti getað sett sig í samband við varnaraðila, sem þeir og gerðu,sbr. það sem áður sagði. Markmiði 1. mgr. 11. gr. um tilgreiningu heimilisfangssé því augljóslega náð í þessu tilviki og allt að einu geti skortur áheimilisfangi ekki leitt til þess að nauðungarsalan yrði ógilt.Þá hafnar varnaraðili íöðru lagi þeim sjónarmiðum sóknaraðila að hann hafi „sinnt greiðsluáskorun“gerðarbeiðanda. Tölvupóstar sóknaraðila við lögmann innheimtuaðilans hafi þarenga þýðingu þar sem ljóst sé og óumdeilt að sóknaraðili brást ekki við þeimmeð því að greiða kröfuna eða koma henni í skil. Raunar er óumdeilt aðsóknaraðili hefur ekki greitt af umræddum kröfum frá 2. júní 2009. Kröfurnarhöfðu því þegar fallið í vanskil þegar umrædd greiðsluáskorun var send. Afþessu leiði að sóknaraðili geti ekki á nokkurn hátt talist hafa sinntgreiðsluáskoruninni í skilningi 9. gr. laga nr. 90/1991.Þá byggi sóknaraðili íþriðja lagi á því að lánasamningar hans við Frjálsa fjár­festingarbankann hafiverið „óvirkir“, sbr. margvíslegar athugasemdir hans um gjaldfellingu,útreikning og innheimtu skuldabréfanna. Skuldabréf nr. 711909 féll í gjalddaga2. júní 2009 og var gjaldfellt miðað við þann dag, sbr. tilkynningar þar aðlútandi 10. október 2013. Varnaraðili kveður sóknaraðila aldrei hafa boðið framgreiðslu vegna skuldabréfsins, greitt þá fjárhæð sem hann taldi sig eiga aðgreiða, annað hvort til varnaraðila eða inn á geymslureikning í samræmi viðreglur þar um, frá því að skuldabréfið komst í eigu varnaraðila. Varnaraðilikveðst heldur ekki vita til þess að sóknaraðili hafi boðið fram greiðslu tilfyrri kröfuhafa áður en skuldabréfið komst í eigu hans. Þá bendir varnaraðili áað sjónarmið sóknaraðila hvað þessa málsástæðu varðar virðist fjalla að mestuum skuldabréf nr. 716294 sem hafi enga þýðingu í þessu máli.Þá vísi sóknaraðili tilþess að Drómi hf. hafi ekki haft innheimtuleyfi á tilteknu tímabili, sbr.tilkynningu frá Fjármálaeftirlitinu 12. nóvember 2013 og þar með sé innheimtaDróma hf. á umræddu skuldabréfi markleysa. Kveðst varnaraðili hafna því aðþetta geti haft nokkra þýðingu í málinu. Í fyrsta lagi sé ekki að sjá að nokkurskjöl sem lögð hafi verið fram í málinu og tengist umþrættri nauðungarsölustafi frá Dróma hf. Í öðru lagi, jafnvel þó svo væri, væri ekki þar með sagt aðbrot Dróma hf./Hildu ehf. á lögum nr. 95/2008 um innheimtu hefðu þau áhrif semsóknaraðili ætlar. Í það minnsta hafi það ekki verið rökstutt og enn fremur séekki hægt að leiða það af ákvæðum laga nr. 95/2008.Sóknaraðilar geriathugasemd við að gjaldfelling umrædds skuldabréfs hafi verið gerð rúmum fjórumárum eftir hin „meintu“ vanskil sóknaraðila. Samkvæmt gögnum málsins sé ljóstað fyrsti ógreiddi gjalddaginn var 2. júní 2009 eins og fram komi í tilkynninguum gjaldfellingu. Jafnvel þótt fallist yrði á að gjaldfellingin hefði ekkiverið heimil með þeim hætti sem hún var gerð, þ.e. að hún gildi frá og meðgjalddaga 2. júní 2009, hefði það þau einu áhrif að gjaldfellingin gilti ekkifrá þeim degi heldur frá dagsetningu tilkynninganna, þ.e. 10. október 2013, eðaí síðasta lagi frá birtingu þeirra, 31. október 2013. Slíkt hefði engin áhrif ágildi nauðungarsölunnar enda ljóst að þegar nauðungarsölubeiðnin var sendsýslumanni 27. nóvember 2013 var ljóst að krafan væri fallin í vanskil oggreiðsluáskorun hafði verið send sóknaraðilum í samræmi við ákvæði laga nr. 90/1991.Þá sé því mótmælt aðfyrri kröfuhafi umræddra skuldabréfa hafi með „þegjandi samþykki“ fallist á að„víkja viðkomandi lánasamningum til hliðar“ í kjölfarið á sendingu bréfssóknaraðila 26. ágúst 2009 enda einungis á færi dómstóla að víkja gildum skuldbindingumtil hliðar og að ströngum skilyrðum uppfylltum. Sé því mótmælt að umrætt bréfhafi raunar nokkur réttaráhrif eða þýðingu fyrir mál þetta.Í fjórða lagi byggisóknaraðili á því að fjárkröfur varnaraðila séu „stórlega ofætlaðar“. Hvaðþessa málsástæðu varði geri sóknaraðilar athugasemdir við fjárhæð kröfu umræddsskuldabréfs, eins og hún komi fram í umþrættri nauðungarsölubeiðni ogkröfulýsingu varnaraðila. Vísar varnaraðila um þetta til rökstuðnings, ervarðar óvirka samninga, innheimtuleyfi Dróma hf., gjaldfellinga og þegjandisamþykkis fyrri kröfuhafa, sem þegar hefur verið rakinn. Vísar varnaraðilijafnframt til þess að athugasemdir sóknaraðila hvað þetta varðar eigi þaðsammerkt að tekin verði afstaða til þeirra í frumvarpi sýslumanns til úthlutunarsöluandvirðis fasteignarinnar að Grundarstíg 5a. Þessar athugasemdir séu ekkiþess eðlis, jafnvel þó á þær yrði fallist, að þær gætu leitt til ógildisumþrættrar nauðungarsölu. Sama eigi við um athugasemdir sóknaraðila sem varðameinta fyrnda vexti af kröfu umrædds skuldabréfs, sbr. kröfulýsingu.Þá geri sóknaraðili ígreinargerð sinni ýmsar athugasemdir við endurreikning skuldabréfs nr. 716294en það komi ágreiningi þessa máls ekkert við enda umrædd nauðungarsölubeiðnigerð vegna vanskila skuldabréfs nr. 711909. Þá sé öllum röksemdum sóknaraðilaum að honum beri ekki skylda til þess að greiða verðbætur umræddra skuldabréfahafnað enda séu dómstólar þegar búnir að taka afstöðu til röksemda sem varðaþetta álitaefni, sbr. dóma Hæstaréttar í málunum nr. 160/2015 og 243/2015.Með vísan til ofangreindstelur varnaraðili að fallast beri á kröfu hans í málinu um staðfestinguumræddrar nauðungarsölu.IVNiðurstaðaSóknaraðili hefurmeð beiðni sinni til dómsins krafist þess að ógilt verði nauðungarsala á fasteigninniGrundarstíg 5a, fastanúmer 200-6805, í Reykjavík er fram fór hjá sýslumanninumá höfuðborgarsvæðinu 1. október 2015. Fasteignin er þinglýst eign sóknaraðilaog Sabrinu Casadei að jöfnu. Er beiðninni beint til dómsins á grundvelli XIV.kafla laga nr. 90/1991. Ekkiverður séð af gögnum málsins að hinn síðarnefndi þinglýsti eigandi hafi mættvið meðferð málsins hjá sýslumanni en í gögnum málsins er að finna skjöl semstafa frá henni þar sem er farið fram á að sýslumaður fresti framhaldi uppboðsá umræddri fasteign fram yfir 1. mars 2015 með vísan til laga nr. 94/2014 umbreytingu á lögum nr. 90/1991 og síðar laga nr. 16/2015 í þrjá mánuði, þ.e. 19.maí 2014, 21. nóvember 2014 og 3. júlí 2015. Við fyrirtöku málsins hjásýslumanni 3. nóvember 2014 er framhaldi uppboðs 50% eignarhluta sóknaraðilafrestað til 17. mars 2015. Þegar málinu er fram haldið 1. október 2015 fer framnauðungarsala á eigninni í heild sinni. Einungis annar hinna þinglýstu eigenda,þ.e. sóknaraðili máls þessa, skaut málinu til dómsins með bréfi 4. nóvember2015. Verður ekki talið að þessum sóknaraðila sé heimilt samkvæmt ákvæðumréttarfarslaga að gæta hagsmuna annarra eigenda fyrir dóminum. Verður því litiðsvo á að Sabrina Casadei hafi ekki látið málið til sín taka fyrir dóminum hvaðhennar eignarhluta varðar og krafa sóknaraðila geti því eingöngu verið skilinsvo að hún lúti að því að ógilt verði nauðungarsala á 50% eignarhluta hans íumræddri fasteign, sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991.Ermálið barst dóminum var liðinn hinn fjögurra vikna frestur sem kveðið er á um í80. gr. laga nr. 90/1991. Samþykkti varnaraðili, og aðrir kröfuhafar erhagsmuna áttu að gæta og létu málið sig varða hjá sýslumanni, þ.e. Arion bankihf., Orkuveita Reykjavíkur og Reykjavíkurborg, að málinu væri allt að einuskotið til dómsins í samræmi við 2. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991. Hefur máliðþví verið lagt fyrir dóminn í samræmi við áskilnað laganna um tímafrest ogfrávik frá honum. Samkvæmt 3. mgr. 82. gr.laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 verða gerðar­þolar og gerðarbeiðendur ávalltaðilar að máli samkvæmt XIV. kafla laganna. Ljóst er af gögnum að þegar máliðvar tekið fyrir hjá sýslumanni hafði krafa samkvæmt skulda­bréfi nr. 711909verið framseld til varnaraðilans Arion banka hf. sem réttilega var þágerðarbeiðandi hjá sýslumanni og þar af leiðandi varnaraðili málsins fyrirdóminum. Hilda hf. varð því aldrei aðili að nauðungarsölu þeirri er fram fórhjá sýslu­manni, og um er deilt í máli þessu, aldrei var mætt af hálfu Hilduhf. við meðferð málsins hjá sýslumanni, enda hafði framsal kröfunnar til Arionbanka hf. þegar átt sér stað er málið var tekið fyrir hjá sýslumanni. Auk þessbenda samskipti sóknaraðila og Arion banka hf. til þess að sóknaraðila hafiverið vel kunnugt um að sá aðili væri nú eigandi kröfunnar. Þá var umrættskuldabréf áritað réttilega um framsalið og bar því skýrlega með sér hver værinýr eigandi kröfunnar. Það lá einnig fyrir hjá sýslumanni allt frá fyrstufyrirtöku málsins þar. Um framsal kröfu fereftir meginreglum kröfuréttar og er það almennt ekki háð samþykki skuldara.Viðframsal hverfur allur kröfurétturinn frá fyrri kröfuhafa til hins nýja og viðframsalið getur framsalshafi öðlast önnur réttindi sem fylgja kröfunni eins ogtryggingarréttindi, þ.e. veð og ábyrgðir. Telja verður ljóst að nýr kröfuhafitaki við þeim réttindum sem í því felast að halda kröfu upp á skuldara eins ogá við í máli þessu enda lá fyrir skýr tilkynning til sýslumanns um nýjankröfuhafa frá varnaraðila frá 4. mars 2014. Einnig lá fyrir skýr tilkynning frásýslumanni til sóknaraðila um kröfuhafaskipti 14. mars 2014, nokkru áður en málsóknaraðila var tekið fyrir hjá sýslumanni 22. maí 2014. Er öllum sjónarmiðumsóknaraðila um að nýr kröfuhafi geti ekki tekið við aðild að málum er varðanauðungarsölu hafnað enda verður að telja ljóst að fyrri kröfuhafi, Hilda hf.,gat ekki haldið kröfu sinni upp á sóknaraðila eftir kröfu­hafaskiptin. Þar semvarnaraðilinn, Arion banki hf., var réttur gerðarbeiðandi hjá sýslu­manni er varnaraðili réttur aðili máls þessa. Þá verður jafnframt aðtelja ljóst að bæði Orkuveitan og Reykjavíkurborg teljast einnig varnaraðilarmálsins þar sem báðir þessir aðilar létu málið til sín taka hjá sýslumanni meðkröfulýsingum og veittu báðir heimild til málskots í samræmi við 2. mgr. 80.gr. laga nr. 90/1991 en hvorugir þeirra lét málið til sín taka fyrir dóminum.Er, með vísan til alls framangreinds, hafnað öllum sjónarmiðum sóknaraðila erlúta að aðild varnaraðilans, Arion banka hf., bæði fyrir sýslumanni og fyrirdóminum í máli þessu.Þá tekur dómurinn fram aðundir rekstri málsins hafi verið útskýrt fyrir sóknar­aðila að mistök hafiorðið við innskráningu málsins hjá dóminum og heiti málsins leiðrétt. Máttisóknaraðila vera fullljóst að Arion banki hf. var réttur gerðarbeiðandi viðumrædda nauðungarsölu og við rekstur málsins fyrir dóminum. Þá bendir dómurinnjafnframt á að í málskoti sóknaraðila til dómsins sé Hilda hf. ranglegatilgreind sem gerðarbeiðandi, þótt sá aðili hafi aldrei komið aðnauðungarsölunni sjálfri og hafi ekki lengur verið eigandi kröfunnar, en Arionbanki hf. sé tilgreindur sem „meintur“ gerðarbeiðandi. Var framsetningsóknaraðila sjálfs því villandi.Í1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 er að finna reglur um heimildir skuld­heimtu­mannatil að krefjast nauðungarsölu á eign til að fá peningakröfum fullnægt afandvirði hennar og eru þær heimildir taldar upp í sex töluliðum. Í 2. töluliðgrein­arinnar, sem beiðni varnaraðila um nauðungarsölu byggir á, er mælt fyrirum heimild til að krefjast nauðungarsölu á grundvelli þinglýsts samnings umveðrétt í eign fyrir tiltekinni peningakröfu ef því skilyrði er fullnægt aðberum orðum sé tekið fram í samn­ingnum að það megi krefjast nauðungarsölu ánundangengis dóms, sáttar eða fjár­náms. Heimildarskjalið verður því að geymafyrirmæli um rétt til að krefjast nauð­ungarsölu til að fullnægja gjaldföllnumgreiðslum af skuld samkvæmt bréfinu án þess að mál til heimtu þeirra sé áðurlagt fyrir dómstóla eða fjárnám sé gert fyrir þeim í viðkomandi eign. Þá komafram í 11. gr. laganna reglur um form og efni beiðna um nauð­ungarsölu og þaugögn sem þurfa að fylgja henni til sýslumanns. Sóknaraðilihefur byggt á því að nauðungarsöluna beri að ógilda þar sem á nauð­ungarsölubeiðnihafi ekki komið fram heimilisfang Arion banka hf. og beiðnin því ekki uppfylltskilyrði 6. gr. laga nr. 90/1991. Dómurinn telur ekki unnt að fallast á aðslíkur annmarki geti leitt til ógildis nauðungarsölunnar enda á hann séreðlilegar skýringar sem lúta að framsali kröfunnar. Gat enda ekki farið framhjá sóknaraðila hver nýr kröfuhafi var enda setti hann sig í sambandi viðvarnaraðila í desember 2014. Urðu því engin réttarspjöll af því að heimilisfangnýs kröfuhafa var ekki tilgreint á beiðninni. Þá kemur skýrtfram í beiðni varnaraðila að hann byggi heimild sína til nauðungarsölu áeigninni á 2. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 og í skilmálum veð­skuldabréfsinsnr. 711909 kemur berum orðum fram að nauðungarsala megi fara fram til fullnustukröfunni án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms þegar skuldin er fallin ígjalddaga. Í 3. mgr. 11. gr. laga nr. 90/1991 segir að með beiðni skuli fylgjagögn um heimild til að krefjast nauðungarsölu og að áskorun hafi verið beinttil gerðarþola samkvæmt 9. eða 10. gr. ef við eigi. Í beiðninni er skýrlegatekið fram hvert veðandlagið er og á hvaða eign nauðungarsölu er krafist. Þarsem nauðungarsölu er krafist til fullnustu peningakröfu er fjárhæð hennarnákvæmlega sundurliðuð. Hvað varðar fyrirmæli ákvæðisins um greiðsluáskorunliggur fyrir að fyrir sóknaraðila var birtslík greiðsluáskorun 31. október 2013. Þá er auðséð að íbeiðninni er verið að vísa til umrædds veðskuldabréfs nr. 711909 sem hvílir áeign sóknaraðila. Beiðnin ber þannignægilega skýrt með sér hvert heimildarskjal hennar er. Með hliðsjón afofansögðu telur dómurinn því að umrædd nauðungarsölubeiðni hafi uppfyllt öllskilyrði laga nr. 90/1991 hvað varðar form og innihald.Er sjónarmiðumsóknaraðila er lúta að aðild varnaraðila fyrir sýslumanni, og fyrir dóminum ogformskilyrðum laga nr. 90/1991, sleppir byggir sóknaraðila á því að umræddanauðungarsölu beri að ógilda, aðallega á grundvelli þess að hann hafi réttilegasinnt greiðsluáskorun Hildu hf., og síðar Arion banka hf. Þá hafi lána­samningarhans verið „óvirkir“ þar sem hann hafi sjálfur vikið þeim til hliðar ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 með bréfi til kröfuhafa, innheimta lánannahafi verið ólögmæt vegna ólögmætrar starfsemi Dróma hf., engin vanefnd hafi þvíverið til staðar og engar forsendur því verið fyrir gjaldfellingu bréfanna. Þáséu eftirstöðvar lánanna rangar vegna rangs endurútreiknings, stór hlutifjárkrafna varnaraðila séu „ofáætlaðar“ og „véfengjanlegar“ og dráttarvextirfyrndir. Rétt er að árétta að tilgrundvallar umræddri nauðungarsölubeiðni liggur skuldabréf nr. 711090 sem erverðtryggt lán með veði í fasteign sóknaraðila. Sjónar­mið sóknaraðila lútamörg hver að skuldabréfi nr. 716294 sem er gengistryggt lán og einnig í eiguvarnaraðila. Skuldabréf þetta lá ekki til grundvallar nauðungarsölu þeirri ersóknaraðili krefst að verði felld úr gildi. Sjónarmið er lúta að því láni,fjárhæð þess, útreikningi, eftirstöðvum eða öðru koma því ekki til nokkurraálita eða umfjöllunar í máli þessu.Hvað varðar þau sjónarmiðsóknaraðila að hann hafi brugðist á fullnægjandi hátt við greiðsluáskorun Hilduhf. með fundi með lögmanni þess aðila, og síðar með því að óska eftir fundi meðlögmanni Arion banka hf. og honum hafi verið rétt að bíða þess hvað kröfuhafinnlegði til, er það að segja að þessi viðbrögð geta ekki á nokkurn hátt talistfullnægjandi. Þótt sóknaraðili hafi á fundi sínum með lögmanni bankans reifaðsjónarmið um að honum bæri ekki að greiða umræddar kröfur samkvæmt tveimurskuldabréfum liggur ekkert fyrir í málinu um að sóknaraðili hafi boðið framgreiðslu eða lagt fram áætlun um hvernig hann gæti staðið í skilum með skuldsína eða hvað hann taldi sig eiga að borga. Er öllum sjónarmiðum sóknaraðilahvað þetta varðar hafnað. Dómurinn getur ekki fallist á þessi sjónarmið sóknaraðila.Ljóst er að í greiðsluáskorun Hildu hf. fólst áskorun um að hann gerði uppskuld sína samkvæmt bréfunum tveimur. Við því varð sóknaraðili ekki og hefurraunar ekki orðið við því enn.Ekkier með nokkrum hætti unnt að fallast á þau sjónarmið sóknaraðila að lána­samningarhans séu í raun „óvirkir“ því hann hafi sjálfur, upp á sitt eindæmi, vikið þeimtil hliðar með vísan til 36. gr. samningalaga með bréfi til kröfuhafa 26. ágúst2009 og aftur 16. ágúst 2011 „vegna ítrekaðra tilkynninga bankans um vanskil,greiðslu­áskoranir og viðvaranir“. Gat bréf sóknaraðila ekki haft nokkurréttaráhrif hvað skuld hans varðaði. Þá er ekki unnt að halda því fram aðkröfuhafar hafi með tómlæti sínu og aðgerðarleysi fallist á slíka yfirlýsinguenda getur skuldari ekki tekið um það einhliða ákvörðun að skuld hans viðkröfuhafa sé ekki lengur fyrir hendi. Skuld­bindingum aðila samkvæmt samningumverður ekki vikið til hliðar með þessum hætti heldur væri það einungis á færidómstóla að gera það yrði á sjónarmið aðila fallist í dómsmáli þar að lútandi.Koma sjónarmið sóknaraðila hvað þetta varðar honum því ekki að haldi í máliþessu og er þeim því hafnað.Þábyggir sóknaraðili á því að innheimta Dróma hf. hafi verið talin ólögmæt ogskuld hans hafi því með einhverju móti að engu orðið eða hún fallið niður þanntíma sem sú innheimta átti sér stað. Þetta leiði til þess að umrædd lán séuekki í vanskilum, engar forsendur hafi verið til gjaldfellingar og engininnheimta hafi í raun átt sér stað fram til þess tíma er greiðsluáskorun hafiborist frá Hildu hf. í október 2013. Ekki hafi því verið uppfyllt það skilyrðilaga nr. 90/1991 að rétt hafi verið staðið að gjald­fellingu og greiðsluáskorunog því engin heimild til þess að krefjast nauðungarsölu á eign hans. Dómurinnbendir í fyrsta lagi á að engin gögn liggja fyrir í málinu um innheimtu Drómahf. á skuld sóknaraðila samkvæmt skuldabréfi nr. 711909. Að auki er með engumóti unnt að fallast á að skuldin falli af þessum sökum niður og vanskil séuekki fyrir hendi. Er öllum sjónarmiðum þar að lútandi hafnað. Teljaverður ljóst af gögnum málsins að sóknaraðili er í umtalsverðri skuld viðvarnaraðila og að ekki hefur verið greitt af umræddu veðskuldabréfi frá því íjúní 2009 eða í tæplega sjö ár. Verður ekki annað séð en að varnaraðili eigiefnislega kröfu á hendur sóknaraðila þótt varnaraðili hafi gert athugasemdirvið fjárhæð dráttarvaxta og lántökukostnað en sóknaraðili hefur ekki talið sérskylt að greiða skuld. Jafnframt hefur komið fram að sóknaraðili hefur hvorkiboðið greiðslur né geymslugreitt í samræmi við lög þar að lútandi. Verður þvíekki annað séð en að réttilega hafi verið staðið að gjaldfellingu umræddsskuldabréfs samkvæmt ákvæðum þess sjálfs. Er öllum sjónarmiðum sóknaraðila umannað hafnað.Þá hefur sóknaraðilihaldið því fram útreikningarvarnaraðila á lánum hans hjá varnaraðila séu rangir, dráttarvextir fyrndir oghann eigi ekki að bera lántökukostnað sem ekki sé skýrlega tilgreindur viðlántökuna og í lánsskjölum. Engin leið er að fallast á þessi sjónarmiðsóknaraðila. Umrætt lán var réttilega gjaldfellt samkvæmt skil­málum sínum meðtilkynningu varnaraðila 10. október 2013 miðað við vanskil sem staðið höfðu frá2. júní 2009. Voru dráttarvextir því réttilega reiknaðir fram til fyrrnefndstíma. Í kröfulýsingu varnaraðila frá 1. október 2015 í söluandvirði eignar­innarvegna þessa láns, eru dráttarvextir reiknaðir fram til þess tíma. Jafnvel þóttfallist væri á að miða ætti upphafstíma dráttarvaxta við síðara tímamark, eða10. október 2013, hefði það engin áhrif á gildi nauðungarsölunnar.Þegar nauðungar­sölubeiðnin var send sýslumanni 27. nóvember 2013 var endaljóst að krafan var fallin í vanskil og greiðsluáskorun hafði verið sendsóknaraðilum í samræmi við ákvæði laga nr. 90/1991. Geta því þessarathugasemdir sóknaraðila ekki leitt til þess að nauðungarsalan verði ógilt.Dómurinn tekur fram að á hinn bóginn geti reynt á tölulegan útreikning eðaágreining aðila um endanlega fjárhæð skuldar sóknaraðila í tengslum viðfrumvarp til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar.Varðandi athugasemdirsóknaraðila um að fjárkrafa varnaraðila sé ofáætluð ítrekar dómurinn að þærlúta að nokkru að skuldabréfi nr. 716924. Verður því ekki tekin afstaða tilþeirra í máli þessu, eins og áður er fram komið, en á þær, og annan töluleganágreining sem sóknaraðili hefur haldið fram í málinu, kann að reyna þegarfrumvarp sýslumanns til úthlutunar söluandvirðis fasteignarinnar að Grundarstíg5a liggur fyrir á grundvelli fram kominna kröfulýsinga eins og áður sagði.Þessar athuga­semdir geta því ekki leitt til ógildis umþrættrar nauðungarsölu. Aföllu framansögðu verður því ekki annað séð en að beiðni umnauðungarsölu eign­arinnar að Grundarstíg5a, fastanúmer 200-6805, Reykjavík, uppfylli að öllu leyti skilyrði laga nr.laga nr. 90/1991 og ekkert hafi verið við meðferð málsins hjá sýslumanni aðathuga. Þáverður að telja ljóst að varnaraðili á fjárkröfu á hendur sóknar­aðila, súfjárkrafa er fallin í vanskil og að sóknaraðila var birt greiðsluáskorun meðlögmætum hætti. Þá getur dómurinn ekki með nokkrum hætti fallist á að skuldsóknaraðila sé ekki lengur fyrir hendi vegna ólögmætrar innheimtu Dróma hf. Þáverður ekki fallist á að skuld varnaraðila, eða einhver hluti hennar, sé niðurfallin fyrir fyrn­ingu eða að unnt sé að líta svo á að vanskil sóknaraðila séuekki fyrir hendi en fyrir liggur að ekki hefur verið greitt af skuldinni fráþví í júní 2009 Samkvæmt 2. mgr. 83. gr.laga nr. 90/1991 verða kröfur í máli samkvæmt ákvæðum XIV. kafla laganna ekkihafðar uppi um annað en ógildingu nauðungarsölu eða viðurkenningu á gildihennar að öllu leyti eða að nánar tilteknu marki svo og um máls­kostnað. Áundantekning samkvæmt ákvæðinu ekki við hér. Verður því, í máli þessu, enginafstaða tekin til atriða er lúta að viðurkenningu á því að skuld sóknaraðila séað ákveðinni fjárhæð en ekki annarri, varnaraðili felli niður kröfuliði semsóknaraðili telur lögleysu, t.d hvað varðar dráttarvexti og verðbætur eða aðlána­samningar hans séu „óvirkir“ og vaxta- og verðbótakröfur fyrndar af þeimsökum.Verðurkröfu sóknaraðila því hafnað og ákvörðun sýslumanns frá 1. október 2015staðfest eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Eftir þessum úrslitumverður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila máls­kostnað sem þykir, eftiratvikum, með hliðsjón af umfangi málsins, málatilbúnaði aðila og rekstri þessfyrir dóminum, vera hæfilega ákveðinn 450.000 krónur. Hólmfríður Grímsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Dómarinn tók við meðferð málsins 12. febrúar sl.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Nauðungarsala,sem fram fór á 50% eignarhluta sóknaraðila, Þórarins Einarssonar, ífasteigninni Grundastíg 5a, fastanúmer 200-6805, Reykjavík, 1. október 2015, erstaðfest.Sóknaraðili greiðivarnaraðila, Arion banka hf., 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 480/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 28. júní 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. júní 2016 þar sem varnaraðila var gertað sæta farbanni þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 26. júlí 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert aðsetja tryggingu, en að því frágengnu að farbanninu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Samkvæmt endurriti úr þingbók HéraðsdómsReykjaness kröfðust verjendur tveggja meðákærðu þess í þinghaldi 27. maí 2016 aðtiltekinna gagna yrði aflað af hálfu ákæruvaldsins. Ráðgert er að þeirrigagnaöflun verði lokið í síðasta lagi 6. júlí 2016. Að þessu gættu en að öðruleyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur áþann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð:Varnaraðila,X, er bönnuð för frá Íslandi allt til þriðjudagsins 26.júlí 2016 klukkan 16.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 28. júlí 2016.Héraðssaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjanessúrskurði að X, f.d. [...], verði gert að sæta áfram farbanni þar til dómurfellur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. júlí 2016, kl.16.00, með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Í greinargerð lögreglustjóra segir að þann22. september sl. hafi meðákærði, Y, komið hingað til lands ásamt erlendri konuá bifreiðinni [...] með ferjunni Norrænu. Lögreglan hafi haft eftirlit meðbifreiðinni þar sem henni hafi verið ekið til Reykjavíkur og þaðan tilKeflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september. Föstudaginn 25. september hafi Yfarið með flugi frá Íslandi, en skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæði viðKeflavíkurflugvöll. Y hafi síðan komið aftur til landsins þann 28. september ogsótt bifreiðina. Ákærði, X, hafi einnig komið með flugi til landsins þennansama dag og þeir ekið á sitt hvorri bifreiðinni sem leið lá inn í [...] á [...]að gistiheimili við [...] í [...]. Þar hafi ákærði hitt meðákærða Y og hafibáðir verið handteknir af lögreglu stuttu eftir komu þeirra í húsnæðið.Bifreiðin sem meðákærði Y ók hafi verið haldlögð af lögreglu og við leit íhenni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaínisem hafi verið búið að fela í bifreiðinni. Alls hafi fjórir aðilar verið handteknirvegna málsins og hafa þeir allir sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar þess.Það sé mat ákæruvaldsins að ferð ákærða X til landsins hafi haft þann einatilgang að fjarlægja fíkniefnin úr bifreiðinni og afhenda þau.Með ákæru héraðssaksóknara dagsettri 4.apríl sl. hafi ákærða X verið gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot, með þvíað hafa á árinu 2015 staðið saman ásamt meðákærðu að innflutningi á 19.448,96 gaf amfetamíni og 2.597,44 g af kókaíni frá Hollandi til Íslands ætluðu tilsöludreifingar í ágóðaskyni, eins og nánar greini í ákæruskjali. Ákærði þykir vera undir sterkum grun umaðild að broti sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Að mati ákæruvalds þykimeint aðild ákærða mikil en hún sé talin tengjast skipulagningu og flutningifíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einnig lagt til grundvallar kröfu að ummjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé að ræða. Metur ákæruvald það svo aðskilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt íþví máli sem hér um ræðir en staða ákærða þykir sambærileg stöðu sakborninga áöðrum svipuðum málum sbr. mál Hæstaréttar nr. 736/2015, 152/2013, 149/2013,269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna þegar legið hafi fyrir sterkurgrunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Þá kemur fram að ákærði hafi sættgæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, síðast með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness nr. R-468/2015, en sá úrskurður hafi verið staðfestur meðdómi Hæstaréttar. Þar sem ákærði sætti gæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að málhafi verið höfðað á hendur honum taldi lögregla, í samræmi við 4. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að fara fram á áframhaldandi gæsluvarðhaldá grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafi verið farið fram á ogákærði í kjölfarið úrskurðaður í farbann og hafi sá úrskurður verið staðfesturmeð dómi Hæstaréttar. Síðan hafi Hæstiréttur þrisvar staðfest úrskurði umáframhaldandi farbann yfir ákærða, sbr. dóma nr. 49/2016, 128/2016, 217/2016 og 415/2016 þann 2. júní sl. Sé þvífarið fram á að ákærði verði úrskurðaður í áframhaldandi farbann á grundvelli100. gr. laga nr. 88/2008 en á því sé byggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. lagannaséu til staðar eins og áður er rakið. Jafnframt teljast að mati lögreglu verafyrir hendi skilyrði til að úrskurða ákærða í farbann á grundvelli b. liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði sé erlendur ríkisborgari og hafi enginsérstök tengsl við landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hann reyni aðkomast úr landi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar. Að matihéraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveru ákærða á meðan mál hans sé tilmeðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gertað sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Ýmislegt hafi komið upp undirrekstri málsins fyrir dómi t.d. hafi verið dómkvaddur matsmaður til að metasakhæfi eins hinna ákærðu og þá hafi komið fram kröfur verjanda um frekarigagnaöflun og afhendingu muna og gagna sem hafi gert það að verkum að ekki hafienn tekist að ákveða dagsetningu fyrir aðalmeðferð málsins en næsta fyrirtaka ímálinu verður þann 30. júní næstkomandi.Ákæruvaldið telur með hliðsjón af því semrannsókn hafi leitt í ljós að ákærði sé undir sterkum grun um að hafa framiðbrot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðaribreytingum, og geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til að úrskurða ákærða í farbann sé vísað til b. liðar 1. mgr. 95. gr.og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til allsframangreinds og framlagðra gagna málsins sé þess beiðst að krafahéraðssaksóknara um farbann nái fram að ganga.Ákærði mótmælir kröfunni og krefst þess ífyrsta lagi að henni verði hafnað. Til vara krefst hann þess að honum verðigert, í staðinn fyrir farbann, að setja tryggingu samkvæmt 2. mgr. 101. gr.laga nr. 88/2008. Til þrautavara að farbanninu verði markaður skemmi tími.Með dómi Hæstaréttar 18. mars 2016 í málinr. 415/2016, var ákærða gert að sæta farbanni til 28. júní 2016 á grundvelli1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Ákæra í máliþessu var gefin út 5. apríl sl. og þingfest 14. apríl sl. á hendur ákærða ogþremur meðákærðu. Þykir ekkert fram komið í málinu nú sem leiðir til þess aðekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til að ákærða verði gert að sæta farbanniá meðan mál hans er rekið fyrir dómstólum. Þá telur dómurinn sakarefniákærunnar sé slíkt að ekki séu skilyrði til að samþykkja kröfu ákærða um aðsetja tryggingu til að tryggja nærveru ákærða undir rekstri málsins. Ákæra áhendur ákærða hefur þegar verið þingfest. Með vísan til framangreinds erfallist á kröfu héraðssaksóknara um áframhaldandi farbann, eins og nánargreinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður upp ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari.Úrskurðarorð:Ákærði, X, f.d. [...], skal sæta farbanni þar til dómur fellurí máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. júlí 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 351/2010
Fyrning Fjárdráttur Umboð Skilorð
H var sakfelldur fyrir fjárdrátt,með því að hafa dregið sér söluandvirði bifreiðar sem hann tók að sér að seljasamkvæmt umboði frá X. Talið var að skýringar H um að X hefði í reynd afhenthonum bifreiðina til eignar, þannig að áhættan af henni myndi hvíla á H, fengiekki stoð í gögnum málsins, einkum þegar haft var í huga að söluandvirðibifreiðarinnar var rúmlega milljón krónur að frádregnu láni sem á henni hvíldi.Þá yrði ekki séð af umboðinu eða öðrum gögnum að H hefði verið heimilt að lítaá söluandvirði bifreiðarinnar sem eign sína. Var H dæmdur í 3 mánaðaskilorðsbundið fangelsi og honum gert að greiða X 1.017.232 krónur ískaðabætur, en ekki var fallist á það með H að bótakrafan væri fyrnd.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og PállHreinsson og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2010 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingarhins áfrýjaða dóms. Brotaþoli, X, skilaði greinargerð til Hæstaréttar og krefst þess að ákærðiverði dæmdur til að greiða sér 1.017.232 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júlí 2002 tilgreiðsludags auk málskostnaðar. Þar sem ekki var mætt af hálfu brotaþola viðmeðferð málsins fyrir Hæstarétti, er litið svo á að hann krefjist staðfestingarhéraðsdóms um bótaþátt málsins. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að hann verði dæmdur til vægusturefsingar sem lög leyfa og að hún verði þá bundin skilorði. Að því frágengnukrefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann þess aðallega aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður afkröfunni, en að því frágengnu að dæmd fjárhæð verði lækkuð. Ákærði byggir einkum á því að X hafi áárinu 2002 verið að undirbúa sig að flytja til útlanda og verið í vandræðum meðbifreiðina SF 479. Hafi X því komið að máli við sig og óskað eftir því að hannseldi bifreiðina en á henni hvíldi lán. Hafi X því aðallega viljað losna viðbifreiðina og áhvílandi lán. Hafi ákærði þannig tekið áhættuna af því að losa Xvið bifreiðina og skuldbindingu X við Lýsingu hf. Skýringar ákærða um að X hafi í reyndafhent honum bifreiðina til eignar, þannig að áhættan af henni hvíldi á ákærða,fá ekki stoð í gögnum málsins einkum þegar haft er í huga að söluandvirðibifreiðarinnar var rúmlega milljón krónur að frádregnu láni sem á henni hvíldien mánaðarlegar afborganir þess á árinu 2002 námu rúmlega 15 þúsund krónum. Samkvæmt gögnum málsins veitti Xákærða „fullt og ótakmarkað umboð“ 23. apríl 2002 til þess að „selja/kaupa bifr. SF-479 sem er Musso árg.99“ eins og segir í umboðinu. Hvorki verður séð af umboðinu sjálfu né öðrumgögnum að ákærða hafi verið heimilt að líta á söluandvirði bifreiðarinnar semeign sína. Með þessum athugasemdum en að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur umsakfellingu ákærða, heimfærslu brots hans til refsiákvæða svo og ákvörðunrefsingar. Krafa ákærða um frávísun á bótakröfu Xverður ekki tekin til greina enda er hún nægilega reifuð svo dómur verði á hanalagður. Ákærði byggir sýknukröfu sína á því aðkrafa X sé fyrnd. Um fyrningu kröfunnar fer samkvæmt lögum nr. 14/1905 umfyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2008 umfyrningu kröfuréttinda. Þar sem brot ákærða er ekki þess eðlis að ákvæði 16.laga nr. 14/1905 standi fyrningu í vegi, fer um fyrningu kröfu umbjóðanda áhendur umboðsmanni um skil á söluandvirði í tilefni af sölu á grundvelliumboðsskjals eftir 2. mgr. 4. gr. sömu laga. Bifreiðin SF 479 var seld 24. júlí2002. Fyrningarfrestur kröfunnar var rofinn þegar ákærða var birt ákæra 15.júní 2009, sbr. 1. mgr. 11. gr. sömu laga. Þar sem hinn 10 ára fyrningafresturer ekki liðinn er höfuðstóll kröfunnar ófyrndur. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísantil forsendna hins áfrýjaða dóms verða ákvæði hans um kröfu brotaþola ogdráttarvexti staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnaðverða staðfest. Ákærða verður gert að greiðaáfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrirHæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánargreinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Hörður Már Harðarson, greiði allanáfrýjunarkostnað málsins, 260.391 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2010. Málþetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru útgefinni aflögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 26. maí 2009 á hendur Herði MáHarðarsyni, kt. 250671-3509, Staðarseli 8, Reykjavík,fyrir fjárdrátt með því að hafa, á síðari hluta ársins 2002, dregið sérsöluandvirði bifreiðarinnar SF-479, sem ákærði tók að sér að selja samkvæmtumboði frá eiganda bifreiðarinnar, X, kt. [...], ogverðmetin var á um 2.000.000 kr. og veðsett fyrir 982.768 kr., með því að látaskrá á sitt nafn bifreiðina RX-646, sem ákærði fékk í skiptum fyrir SF-479 þann24. júlí 2002, veðsetja þá bifreið 21. ágúst sama ár fyrir 613.477 kr. og seljahana þann 5. desember sama ár á 1.400.000 kr. Þetta er taliðvarða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdurtil refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Í málinu er krafist af hálfu nefnds X aðákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta sem sundurliðast þannig: Ákærðikrefst þess aðallega að hann verði sýknaður af ákæru. Til vara er þess krafistað refsing hans verði felld niður. Að öðrum kosti verði hann dæmdur til vægusturefsingar sem lög leyfa og að hún verði þá bundin skilorði. Þá er gerð krafa umað málsvarnarþóknun verði greidd úr ríkissjóði. Loks er þess krafist aðskaðabótakröfu verði í öllum tilvikum hafnað. Afhálfu kæranda er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða honumskaðabætur að höfuðstólsfjárhæð 1.017.232 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 24.júlí 2002 til 26. febrúar 2009 að fjárhæð 2.648.107 krónur. Verður ekki fallistá með ákærða að skaðabótakrafan sé fallin niður vegna fyrningar, enda verðurekki séð að gögn um umfang tjónsins hafi legið fyrir fyrr en eftir að rannsóknmálsins hófst hjá lögreglu. Með broti sínu hefur ákærði fellt á sig bótaskyldu.Að virtum framburðum og öðrum gögnummálsins verður hann dæmdur til greiðslu hins umkrafða höfuðstóls. Hins vegar erí ákæru hvorki tilgreindur vaxtafótur dráttarvaxtakröfu né vísað til 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. heimild í 11. gr. sömulaga. Vaxtakrafa í ákæru er því vanreifuð og ber að vísa henni frá dómi. Ákærðiverður og dæmdur til að greiða kæranda 160.000 krónur í bætur vegnalögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram. Ákærðigreiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Þormóðs Skorra Steingrímssonarhdl., 360.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. D ó m s o r ð : Ákærði,Hörður Már Harðarson, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal framkvæmdrefsingar og hún falla niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðigreiði X 1.017.232 krónur í skaðabætur og 160.000 krónur vegnalögmannskostnaðar. Dráttarvaxtakröfu er vísað frá dómi. Ákærðigreiði þóknun skipaðs verjanda síns, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl.,360.000 krónur.
Mál nr. 149/2002
Kærumál Fjárnám Vitni
S gerði fjárnám hjá F vegna ógreiddra opinberra gjalda og virðisaukaskatts. Í máli sem var rekið um gildi fjárnámsgerðarinnar krafðist F þess að honum yrði heimilað að leiða fimm vitni til skýrslugjafar. Taldi F að öll vitnin gætu borið um atriði sem skiptu máli þegar leyst væri úr því hvort ákvarðanir skattyfirvalda hefðu verið reistar á réttum grunni. Í dómi Hæstaréttar segir að við mat á því hvort F geti fengið notið undanþágu samkvæmt 94. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til að leiða vitni í málinu verði að líta sérstaklega til þess að S hafi ekki stutt beiðni sína um fjárnám hjá F við dómsúrlausn, heldur við sérreglu 9. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um heimild til fá gert án undangengins dóms eða sáttar fjárnám fyrir kröfu um skatta. Þegar svo sé ástatt geti komið til þess í máli, sem rekið sé eftir ákvæðum 15. kafla sömu laga, að vafi sé uppi um réttmæti kröfu, sem fjárnám hafi verið gert fyrir, en hann verði ekki af tekinn nema með því að hlýða á framburð vitna. Samkvæmt þeirri meginreglu, sem komi fram í síðari málslið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989, verði dómari að öðru jöfnu að bregðast þannig við slíkum vafa að hann heimili ekki vitnaleiðslu, heldur leysi að efni til úr máli og felli þá ef nauðsyn ber til úr gildi fjárnám, verði talið varhugavert að láta það standa óraskað á grundvelli þeirra sönnunargagna, sem almennt fái komist að í máli af þessum toga. Yrði þá gerðarbeiðandi knúinn til að leita sér aðfararheimildar með því að höfða mál eftir almennum reglum, þar sem ekki gildi sömu takmarkanir á sönnunarfærslu. Í málinu hafi F ekki borið því við að brýnum hagsmunum hans gæti verið búin svo mikil hætta af slíkri málsmeðferð að efni séu til að víkja frá þeirri almennu reglu 94. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989 að vitni verði ekki leidd í máli, sem er rekið eftir ákvæðum 15. kafla laganna. Verði því kröfu F hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2002, þar sem varnaraðila var heimilað að leiða fimm nafngreinda menn fyrir dóm sem vitni til skýrslugjafar í máli sínu gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði ekki heimilað að leiða þessi vitni í málinu, en kærumálskostnaður verði felldur niður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Í máli þessu, sem var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 18. mars 1999 og er rekið samkvæmt ákvæðum 15. kafla laga nr. 90/1989, er til úrlausnar krafa, sem varnaraðili bar upp við dóminn með bréfi 23. janúar sama árs, um að fjárnám, sem sóknaraðili gerði hjá honum 21. desember 1998 fyrir skattkröfu að höfuðstól 6.792.229 krónur, verði aðallega fellt úr gildi, en til vara breytt þannig að það taki til lægri fjárhæðar. Samkvæmt gögnum, sem lögð voru fram við fjárnámið, var skattkrafan, sem sóknaraðili hefur til innheimtu, annars vegar um opinber gjöld varnaraðila frá árunum 1992 og 1994 að fjárhæð samtals 4.553.778 krónur og hins vegar um virðisaukaskatt hans frá árunum 1991 til 1994 alls að fjárhæð 2.238.451 króna. Af málatilbúnaði aðilanna verður ekki annað ráðið en að þessi krafa eigi rætur að rekja til endurákvörðunar ríkisskattstjóra 3. október 1997 á gjöldum varnaraðila, sem hafi verið reist á niðurstöðum skattrannsóknar, sem hafi lokið 6. mars 1995. Þessa endurákvörðun mun varnaraðili hafa kært til ríkisskattstjóra 20. október 1997, en sá síðastnefndi staðfesti hana með úrskurði 21. október 1998. Var staða málsins því þessi þegar fjárnám sóknaraðila var gert 21. desember sama árs. Varnaraðili kærði 12. janúar 1999 til yfirskattanefndar áðurnefndan úrskurð ríkisskattstjóra frá 21. október 1998. Að ósk varnaraðila, sem sóknaraðili samþykkti, féllst héraðsdómari við þingfestingu málsins á að fresta því um ótiltekinn tíma þar til niðurstaða um kæruna yrði fengin hjá yfirskattanefnd. Nefndin kvað upp úrskurð um hana 8. mars 2000. Að hluta tók hún þar til greina kröfur varnaraðila og lækkaði gjöld hans, sem fjárnámið hafði verið gert fyrir. Hinn 17. júlí sama árs mun varnaraðili hafa krafist þess að málið yrði tekið upp á ný fyrir yfirskattanefnd. Því hafnaði nefndin með úrskurði 11. apríl 2001. Héraðsdómari tók málið aftur til meðferðar 17. maí 2001. Hefur sóknaraðili krafist þess að fjárnámið verði staðfest, en þó þannig að höfuðstóll kröfunnar, sem það taki til, verði 4.905.895 krónur. Í greinargerð fyrir héraðsdómi, sem lögð var fram í málinu 16. október 2001, lét varnaraðili uppi ósk um að umrædd fimm vitni yrðu leidd til skýrslugjafar við aðalmeðferð þess. Þeirri ósk andmælti sóknaraðili í þinghaldi 19. febrúar 2002. Var leyst úr ágreiningi aðilanna um þetta með hinum kærða úrskurði. II. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði ber varnaraðili fyrir sig að í málinu eigi hann rétt á að fá leyst úr efnislegu réttmæti kröfu sóknaraðila, en það verði ekki gert nema umrædd vitni komi fyrir dóm. Eigi að afla frásagnar eins vitnisins um viðskipti sín við varnaraðila, en annað vitnanna geti einnig borið um þau, auk þess sem það geti greint frá framkvæmd nánar tiltekins verks og fjárhagslegu uppgjöri fyrir það. Þriðja vitninu, sem hafi verið starfsmaður varnaraðila, sé ætlað að segja frá því hvernig staðið hafi verið að framleiðslu tiltekinnar vörutegundar. Fjórða vitnið geti borið um að það hafi tekið að sér að farga gölluðum vörum fyrir varnaraðila, en það fimmta um rýrnun á ákveðinni vörutegund. Öll þau atriði, sem hér um ræðir, skipti máli þegar leyst verði úr því hvort áætlun skattyfirvalda að baki endurákvörðun gjalda varnaraðila hafi verið reist á réttum grunni. Ákvæði laga nr. 90/1989 leggja ekki hömlur við því að í máli, sem rekið er fyrir dómi samkvæmt V. þætti þeirra, verði tekin efnisleg afstaða til kröfu, sem leita á eða leitað hefur verið aðfarargerðar fyrir. Það verður þó að öðru jöfnu aðeins gert á grundvelli þeirra takmörkuðu sönnunargagna, sem aflað verður í slíku máli og um ræðir í 1. mgr. 83. gr. og 1. mgr. 90. gr., sbr. 94. gr. laganna. Við mat á því hvort varnaraðili geti fengið notið undanþágu samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði til að leiða í málinu vitnin, sem ágreiningur aðilanna stendur um, verður að líta sérstaklega til þess að sóknaraðili studdi ekki beiðni sína um fjárnám hjá varnaraðila við dómsúrlausn, heldur við sérreglu 9. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um heimild til fá gert án undangengins dóms eða sáttar fjárnám fyrir kröfu um skatta. Þegar svo er ástatt getur komið til þess í máli, sem rekið er eftir ákvæðum 15. kafla sömu laga, að vafi sé uppi um réttmæti kröfu, sem fjárnám hefur verið gert fyrir, en hann verði ekki af tekinn nema með því að hlýða á framburð vitna. Samkvæmt þeirri meginreglu, sem kemur fram í síðari málslið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989, verður dómari að öðru jöfnu að bregðast þannig við slíkum vafa að hann heimili ekki vitnaleiðslu, heldur leysi að efni til úr máli og felli þá ef nauðsyn ber til úr gildi fjárnám, verði talið varhugavert að láta það standa óraskað á grundvelli þeirra sönnunargagna, sem almennt fá komist að í máli af þessum toga. Yrði þá gerðarbeiðandi knúinn til að leita sér aðfararheimildar með því að höfða mál eftir almennum reglum, þar sem ekki gilda sömu takmarkanir á sönnunarfærslu. Í málinu hefur varnaraðili ekki borið því við að brýnum hagsmunum hans gæti verið búin svo mikil hætta af slíkri málsmeðferð að efni séu til að víkja frá þeirri almennu reglu 94. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989 að vitni verði ekki leidd í máli, sem er rekið eftir ákvæðum 15. kafla laganna. Verður því hafnað kröfu varnaraðila um að honum verði heimilað að leiða fyrir dóm þau vitni, sem nánar greinir í dómsorði. Með því að sóknaraðili krefst ekki málskostnaðar í þessum þætti málsins verður hann ekki dæmdur. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Finnboga Geirssonar, um að honum verði heimilað að leiða Eystein Jónsson, Magnús Geirsson, Sigurð Björnsson, Einar Ásgeirsson og Eirík Ingvar Ingvarsson fyrir dóm sem vitni í máli þessu. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem lagt var fyrir dóminn með bréfi sóknaraðila frá 23. janúar 1999 var þingfest 18. mars s.á. Er málið rekið á grundvelli 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili, Finnbogi Geirsson, kt. 101263-5929, Bakkasmára 15, Kópavogi, krefst þess aðallega að fjárnámsgerð sýslumannsins í Kópavogi, nr. 037-1998-02116, sem fram hafi farið hjá sóknaraðila 21. desember 1998 að kröfu varnaraðila, sýslumannsins í Kópavogi, kt. 490169-4159, Dalvegi 18, Kópavogi, verði felld úr gildi ásamt álagi og dráttarvöxtum en til vara að henni verði breytt á þann veg að hún verði látin ná til mun lægri fjárhæðar og kostnaðar hlutfallslega, þ.á.m. dráttarvaxta.. Að auki krafðist sóknaraðili þess að yrði hin umdeilda gerð staðfest yrði kveðið á um það í úrskurði að málsskot úrskurðarins frestaði frekari fullnustugerðum. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að fjárnámsgerð sýslumannsins í Kópavogi nr. 037-1998-02116 verði staðfest fyrir 4.905.895 krónum auk dráttarvaxta að fjárhæð 3.142.943 krónur til 10. desember 2001 af vangoldnum virðisaukaskatti, dráttarvaxta að fjárhæð 2.214.921 króna til 1. desember 2001 af vangoldnum opinberum gjöldum, auk áfallandi dráttarvaxta til greiðsludags, ásamt kostnaði við fjárnaámsgerðina. Að auki krefst varnaraðili málskostnaðar að mati dómsins. Þegar mál þetta var þingfest þann 18. mars 1999 hafði sóknaraðili kært til Yfirskattanefndar endurákvörðun þeirra opinberru gjalda sem varð tilefni þeirrar fjárnámsgerðar sem deilt er um í málinu. Var samkomulag með aðilum að fresta málinu ótiltekið þar til úrskurður nefndarinnar lægi fyrir og féllst dómari á það að rök væru til þess eins og hér stóð sérstaklega á. Í þeim þætti málsins sem hér er tekinn til úrskurðar krefst sóknaraðili þess að honum verði heimilað að leiða eftirtalin vitni: 1. Eystein Jónsson, kt. 130941-2309 2. Magnús Geirsson, kt. 090561-2519 3. Sigurð Björnsson, kt. 191151-2919 4. Einar Ásgeirsson, kt. 230569-3289 5. Eirík Ingvar Ingvarsson, kt. 270268-5879 Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila um að leiða framangreind vitni verði hafnað. Aðilar gera ekki kröfu um málskostnað í þessum þætti málsins. Sóknaraðili byggir kröfu sína um vitnaleiðslur einkum á því að hann eigi rétt á því að dómurinn fjalli efnislega um réttmæti kröfu varnaraðila og að í því máli sem hér liggi fyrir verði það ekki gert nema með því að leiða umrædd vitni. Kveður sóknaraðili að sú sönnun sem felist í framburði nefndra vitna hafi ekki verið virt fyrr fyrir dómi og hafi úrskurðir skattyfirvalda byggst að minnsta kosti að hluta á því sem viðkomandi vitni hafi borið við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra, en skýrsla hans sé grunvöllur þeirra endurákvarðana opinberra gjalda sem sóknaraðili reyni að fá hnekkt hér fyrir dómi. Varnaraðili byggir kröfu sína um það að synja eigi um vitnaleiðslur, á reglu 94. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. aðfararlaga, en þar sé kveðið á um að vitnaleiðslur í málum sem þessum skuli að jafnaði ekki fara fram. Kveður varnaraðili að sóknaraðili hafi ekki gert nægilega grein fyrir því á hvaða forsendum hann byggi kröfu sína um vitnaleiðslur. Fyrrnefnd regla aðfararlaganna leggi þá skyldu á herðar þeim sem vill leiða vitni í máli sem þessu að hann færi fyrir því haldbær rök að víkja eigi frá meginreglu þeirri sem þar kemur fram. Ennfremur byggir varnaraðili á því að krafa sú sem krafist var fjárnáms fyrir byggi á lögmætum áætlunum skattyfirvalda sem gripið hafi verið til vegna þess að upplýsingar voru ekki færðar með fullnægjandi hætti í bókhald sóknaraðila. Geti framburður vitna ekki breytt viðkomandi áætlunum. Í máli þessu er grundvöllur aðfarargerðar þeirrar sem sóknaraðili krefst að verði hnekkt, krafa skattyfirvalda sem byggir á endurákvörðunum opinberra gjalda sóknaraðila í kjölfar skattrannsóknar sem hann sætti árið 1995. Hefur málið fengið meðferð á öllum stigum skattsýslunnar, nú síðast með úrskurði yfirskattanefndar frá 11. apríl 2001 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku úrskurðar yfirskattanefndar frá 8. mars 2000. Eins og fyrr segir liggur úrskurðum þessum til grundvallar rannsókn skattrannsóknarstjóra sem lauk 6. mars 1995. Er sú rannsókn byggð að hluta á munnlegum framburði vitna og skriflegum vottorðum manna um viðskipti við sóknaraðila. Var niðurstaða rannsóknarinnar í stuttu máli sú að sóknaraðili hefði ekki gert viðskiptamönnum sínum reikning vegna tiltekinna verka og eins að sóknaraðili hafi selt umtalsvert magn af vatnskössum án þess að reikningur hafi verið gerður. Í 94. gr. aðfararlaga kemur fram um málsmeðferð fyrir dómi samkvæmt 15. kafla laganna skuli gilda fyrirmæli 87.-89. gr. og 1. mgr. 90. gr., en að öðu leyti skuli fara eftir reglum um meðferð einkamála í héraði, eftir því sem við geti átt. Í 1. mgr. 90. gr. er mælt fyrir um það að vitnaleiðslur og mats- og skoðunargerðir skuli að jafnaði ekki fara fram í málum samkvæmt þeim kafla laganna. Í greinargerð með frumvarpi til aðfararlaga kemur fram að í tilvitnaðri grein sé lagt bann við vitnaleiðslum og að regluna verði að skýra þröngt þegar metið er hvort ástæða sé til að víkja frá því banni. Í dómi hæstaréttar frá 1995 á blaðsíðu 1900 kemur m.a. fram að líta verði svo á að í 92. gr. laga nr. 90/1989 felist heimild til að bera undir héraðsdómara öll atriði er varði aðfarargerð, sem lokið sé, þar á meðal efnislegt réttmæti kröfu gerðarbeiðanda, enda hafi dómstóll ekki áður tekið afstöðu til þess, sbr. og 95. gr. laganna. Er þetta í dóminum sagt styðjast við ummæli í greinargerð með frumvarpi að lögunum og einnig áratuga réttarframkvæmd um úrskurðarvald fógetaréttar um skattskyldu, áður en núgildandi lög hafi verið sett. Hefur afstaða sú sem fram kemur í dóminum verið ítrekuð í síðari dómum réttarins. Sóknaraðili hefur hefur rökstutt hvaða málsástæður sínar hann hyggst sanna með framburði þeirra vitna sem nafngreind eru hér að framan. Kveður sóknaraðili að endurákvörðun opinberra gjalda sem hann hafi verið látinn sæta hafi byggst annars vegar á birgðatalningu á vatnskössum. Hafi að mati skattyfirvalda ekki verið gerð nægjanlega grein fyrir mismun á innkaupum á þessari vörutegund og því hvað sóknaraðili seldi. Hafi sóknaraðili alltaf haldið því fram að rýrnun hafi verið umtalsverð á vatnskössum frá tilteknum framleiðanda og hafi gallaðri vöru ekki verið skilað heldur hafi hún verið sett í endurvinnslu. Kveður sóknaraðili að ekki hafi verið tekið fullnægjandi tillit til þessarra skýringa hans við meðferð málsins hjá skattyfirvöldum og krefst þess að hann fái að freista þess að sanna mál sitt með því að leiða vitni sem geti borið um afdrif þeirra vatnskassa sem ekki var gerð grein fyrir í bókhaldi hans. Kveður sóknaraðili að vitnin Sigurður Björnsson, Einar Ásgeirsson og Eiríkur Ingvar Ingvarsson eigi að bera um þetta atriði. Hins vegar kveður sóknaraðili að við endurákvörðun opinberra gjalda honum til handa hafi verið gert ráð fyrir því að tiltekin viðskipti sem hann kveður bróður sinn, Magnús Geirsson, hafa átt í, hafi verið færð sóknaraðila til tekna. Hyggst sóknaraðili til að hnekkja þessu leiða Magnús sem vitni í málinu og eins Eystein Jónsson en hann hafi verið sá sem Magnús hafi átt viðskipti við. Það er mat dómsins, þegar horft er til þeirrar afstöðu sem kemur fram í hæstaréttardómi þeim sem fyrr er vitnað til, þess að aðfararlögin leggja ekki fortakslaust bann við því að leiða vitni í máli sem þessu og eins því að sóknaraðili hefur rökstutt með þeim hætti sem að framan er rakinn kröfu sína um vitnaleiðslur í málinu, að rétt sé að heimila honum að leiða þau vitni sem hann hefur nafngreint. Er þá horft til þess að vitnum þessum er ætlað að sanna tilteknar málsástæður sóknaraðila, sem hann hefur gert grein fyrir. Eins er horft til þess að skýrsla skattrannsóknarstjóra sem hefur verið grundvöllur málsins á öllum stigum skattsýslunnar er að nokkru byggð á munnlegum framburði og eins á skriflegum vottorðum manna sem greina hvernig viðskiptum þeirra við sóknaraðila var háttað. Þá er og tekið mið af því að dómstóll hefur ekki áður fjallað um málefnið og að sóknaraðili á í raun ekki annan kost til að renna stoðum undir þær málsástæður sínar sem hann byggir að meginstefnu á og eru grundvöllur kröfugerðar hans um réttmæti krafna skattyfirvalda á hendur honum. Það er því mat dómsins að eins og hér stendur sérstaklega á verði að fallast á kröfu sóknaraðila um vitnaleiðslur fari fram yfir þeim vitnum sem hann hefur tilgrent í greinargerð sinni. Málskostnaðar var ekki krafist af hálfu aðila í þessum þætti málsins og verður hann því ekki dæmdur. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Sóknaraðila Finnboga Geirssyni er heimilt að leiða, Eystein Jónsson, Magnús Geirsson, Sigurð Björnsson, Einar Ásgeirsson og Eirík Ingvar Ingvarsson sem vitni í máli þessu.
Mál nr. 253/2008
Kærumál Hjón Fjárslit
M krafðist frávika frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 með vísan til 104. gr. sömu laga þannig að honum yrði heimilað að taka að óskiptu nánar tilgreinda fasteign. Málsaðilar gengu í hjónaband [dags.] 2005 en skildu rúmu ári síðar að borði og sæng. Óumdeilt var að eiginleg sambúð stóð aðeins hluta af hjúskapartímanum. Litið var svo á að M hefði flutt hina umdeildu fasteign í búið við hjúskaparstofnun [dags.] 2005 og einn fjármagnað kaupin. Með vísan til hins skammvinna hjúskapar málsaðila, sem ljóst var að leiddi hvorki til fjárhagslegrar né félagslegrar samstöðu málsaðila og þess að M flutti verulega miklu meira í búið en K þótti ljóst að helmingaskipti á búi þeirra yrði bersýnilega ósanngjörn. Þóttu því skilyrði til að víkja frá meginreglu 103. gr. hjúskaparlaga þannig að hin umdeilda fasteign kæmi í hlut M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 11. apríl 2008, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningsefnum varðandi opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fasteignin X, komi til skipta og að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila endurgjald fyrir afnot af eigninni, 30.000 krónur fyrir hvern mánuð frá 15. ágúst 2006 til skiptaloka. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, K, greiði varnaraðila, M, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 630/2013
Ábyrgð Veðleyfi Ógilding samnings Dagsektir Gjafsókn
P höfðaði mál gegn A sparisjóði og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning á eignarhlutum hans í jörð og lóðum úr henni samkvæmt veðskuldabréfi og tryggingabréfi sem gefin voru út af J. Óumdeilt var að greiðslugeta J hafði ekki verið metin áður en P samþykkti veðsetninguna, eins og P taldi að skylt hefði verið samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Andvirði veðskuldabréfsins rann að mestu til P vegna kaupa J á hlut í jörðinni en í dómi Hæstaréttar kom fram að sú ráðstöfun breytti engu um þá skyldu sem hvíldi á A gagnvart P við veðsetninguna samkvæmt umræddu samkomulagi, enda hefði P ekki borið að tryggja greiðslu kaupverðsins til sjálfs sín með því að veðsetja sinn hluta jarðarinnar sem salan tók ekki til. Þá hefði umrædd sala verið um garð gengin þegar P setti að veði lóðir sínar úr jörðinni með tryggingabréfinu. Þá var ekkert fram komið sem renndi stoðum undir þá staðhæfingu A að fjárhagur J hefði á þessu tímabili verið traustur þannig að ekki skipti máli þótt greiðslugeta hans hefði ekki verið metin eftir reglum samkomulagsins. Þegar þetta væri haft í huga og það traust sem P mátti bera til A, auk þess sem augljós aðstöðumunur var með aðilum, yrði talið með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að ósanngjarnt væri af A að bera fyrir sig samþykki P við að setja að veði eignarhluta sinn í jörðinni og lóðum úr henni til tryggingar skuldum J. Þá var ekki fallist á með A að P hefði sýnt tómlæti við gæslu réttar síns. Voru veðsetningar á eignum P samkvæmt veðskuldabréfi og tryggingarbréfi því ógiltar. Jafnframt var tekin til greina krafa um að A yrði gert að aflýsa veðunum af eignum P að viðlögðum dagsektum.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 2013. Hann krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning á eignarhlutum hans til tryggingar á skuldum Júlíusar Ævarssonar annars vegar í jörðinni Galtalæk í Rangárþingi ytra, landnúmer 164973, samkvæmt veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 að höfuðstól 16.000.000 krónur og hins vegar í lóðum nr. 2 og 3 úr jörðinni, fastanúmer 210-035 og 210-036, samkvæmt tryggingarbréfi 13. desember 2007 að höfuðstól 20.000.000 krónur. Einnig krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að aflétta veðskuldabréfinu og tryggingarbréfinu af eignunum innan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá þeim tíma þar til aflétting fer fram. Loks er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi var eigandi jarðarinnar Galtalækjar í Rangárþingi ytra, en með kaupsamningi 19. nóvember 2005 seldi hann helming hennar til Júlíusar Ævarssonar. Samkvæmt kaupsamningnum var kaupverðið 21.000.000 krónur sem greiða átti með 15.000.000 krónum við undirritun samningsins, 3.000.000 krónum með endurbótum á mannvirkjum jarðarinnar og 3.000.000 krónum með skuldabréfi á gjalddaga 31. desember 2012. Í kaupsamningnum var gert ráð fyrir því að skuld áfrýjanda á 3. veðrétti hvíldi áfram á eigninni, en greiðslu við undirritun samningsins átti að ráðstafa til að gera upp aðrar veðkröfur áður en eftirstöðvar greiðslunnar yrðu lagðar inn á reikning áfrýjanda. Í samræmi við þetta greiddi kaupandi 5. desember 2005 upp veðskuld að fjárhæð 1.819.797 krónur á 1. veðrétti við Lánasjóð landbúnaðarins og veðskuld að fjárhæð 3.396.590 krónur á 2. og 4. veðrétti við Búnaðarbanka Íslands hf. en lagði mismuninn að fjárhæð 9.783.613 krónur inn á reikning áfrýjanda. Áfrýjandi gaf út afsal fyrir eignarhlutanum til Júlíusar 10. janúar 2007 og var það móttekið til þinglýsingar 17. sama mánaðar. Til að fjármagna greiðslu samkvæmt kaupsamningnum gaf fyrrnefndur Júlíus út veðskuldabréf 21. nóvember 2005 að fjárhæð 16.000.000 krónur til Sparisjóðs Siglufjarðar, forvera stefnda, en bréfið var til 40 ára með mánaðarlegri afborgun. Til tryggingar skuldinni var jörðin sett að veði með 5. veðrétti og undirritaði áfrýjandi veðskuldabréfið sem þinglýstur eigandi jarðarinnar. Bréfið var móttekið til þinglýsingar 24. sama mánaðar. Einnig samþykkti áfrýjandi með undirritun sinni á tryggingarbréf 13. desember 2007 að lóðir hans nr. 2 og 3 úr jörðinni yrðu settar að veði með 1. veðrétti fyrir öllum skuldum Júlíusar við sparisjóðinn allt að fjárhæð 20.000.000 krónur bundið vísitölu neysluverðs að viðbættum vöxtum og kostnaði, en bréfið var móttekið til þinglýsingar 4. febrúar 2008. Í málinu liggur fyrir að greiðslugeta greiðanda var ekki metin í aðdraganda þess að áfrýjandi setti jörðina að veði með veðskuldabréfinu 21. nóvember 2005 eða lóðir sínar úr jörðinni með tryggingarbréfinu 13. desember 2007. Stefndi varð til með samruna tveggja sparisjóða, en fyrirsvarsmaður hans, Ólafur Jónsson, sparisjóðsstjóri, sem einnig var í forsvari fyrir þann forvera stefnda sem hér á í hlut, gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Þar lýsti hann aðdraganda þess að Júlíus fékk lánafyrirgreiðslu í sparisjóðnum þannig að lántaki hefði verið í viðskiptum við sjóðinn en engar upplýsingar hefðu legið fyrir um að hann skuldaði nokkuð. Í öllu falli hefðu engar upplýsingar þar að lútandi borist sjóðnum. Þá kom fram í skýrslunni að starfsfólk sparisjóðsins hefði ekki verið í neinu sambandi við áfrýjanda í aðdraganda þess að hann setti eignir sínar að veði til tryggingar skuldum Júlíusar. Veðskuldabréfið 21. nóvember 2005 var í vanskilum frá 15. apríl 2008 en með beiðni 15. apríl 2010 krafðist stefndi þess að jörðin yrði seld nauðungarsölu til fullnustu skuldar samkvæmt bréfinu. Í beiðninni kom fram að skuldin að meðtöldum vöxtum og kostnaði næmi samtals 27.565.173 krónum. Lögmaður áfrýjanda ritaði sýslumanninum á Hvolsvelli bréf 10. október 2011 og andmælti því að nauðungarsalan næði fram að ganga. Við nauðungarsöluna, sem fór fram degi síðar, tók sýslumaður þá ákvörðun að ráðstafa aðeins eignarhluta Júlíusar í jörðinni. Samkvæmt frumvarpi til úthlutunar á söluverði eignarinnar var hún seld hæstbjóðanda, Arion banka hf., með boði að fjárhæð 21.000.000 krónur. Að greiddum sölulaunum í ríkissjóð og lögveðskröfum var söluverðinu ráðstafað til greiðslu skuldar við Arion banka hf. á 1. veðrétti að fjárhæð 1.972.463 krónur en eftirstöðvunum, 18.135.770 krónum, var ráðstafað upp í kröfu stefnda samkvæmt veðskuldabréfinu, sem þá hvíldi á 2. veðrétti jarðarinnar. Með tölvubréfum lögmanns áfrýjanda 6. og 25. október 2011 var þess krafist að stefndi aflýsti veðskuldabréfinu af eignarhluta áfrýjanda í jörðinni. Því erindi svaraði stefndi með tölvubréfi 27. sama mánaðar þar sem kröfunni var hafnað. Áfrýjandi höfðaði síðan mál þetta 29. ágúst 2012. II Þegar áfrýjandi samþykkti að veðsetja jörðina Galtalæk og tvær lóðir úr jöðinni með veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 og tryggingarbréfi 13. desember 2007 var í gildi samkomulag 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Að samkomulagi þessu stóð meðal annars Samband íslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóða og var stefndi því bundinn af samkomulaginu. Í 1. gr. samkomulagsins var lýst því markmiði þess að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar yrðu miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Þá var tekið fram að með samkomulaginu væru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum, meðal annars í þeim tilvikum er veð í eigu annars einstaklings væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Í 3. gr. samkomulagsins var fjallað um mat á greiðslugetu en þar sagði meðal annars í 1. mgr. að þegar veð væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu bæri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema veðsali óskaði sérstaklega eftir því skriflega að svo yrði ekki gert. Þó var fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð á skuld næmi hærri fjárhæð en 1.000.000 krónum, sbr. 3. mgr. þessarar greinar. Samkvæmt 4. gr. samkomulagsins bar fjármálafyrirtæki að gefa út upplýsingabækling meðal annars um veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent væru til undirritunar. Kom meðal annars fram í þeirri grein að með undirritun skjala sem fyllt væru út í tengslum við afgreiðslu láns staðfesti veðsali að hann hefði kynnt sér efni upplýsingabæklingsins. Þá sagði í niðurlagi greinarinnar að tryggt skyldi að veðsali gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann heimilaði veðsetningu. Jafnframt bar veðsala að staðfesta skriflega ef hann óskaði eftir að lán yrði veitt þótt niðurstaða greiðslumats benti til að greiðandi gæti ekki efnt skuldbindingar sínar. Svo sem áður segir var greiðslugeta Júlíusar Ævarssonar ekki metin áður en áfrýjandi samþykkti að setja að veði jörðina og lóðir úr henni með veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 og tryggingarbréfi 13. desember 2007. Þá hefur komið fram að starfsfólk stefnda var ekki í samskiptum við áfrýjanda og verður því að leggja til grundvallar að honum hafi ekki verið kynntur upplýsingabæklingur um lögfylgjur þess að setja eign sína að veði fyrir skuld þriðja manns. Af þessum sökum telur áfrýjandi að fella beri úr gildi veðsetningu eigna hans á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar segir í 1. mgr. að víkja megi samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á þessu skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Í málinu er komið fram að andvirði veðskuldabréfsins 21. nóvember 2005 rann að mestu til áfrýjanda og veðhafa sem greiðsla samkvæmt kaupsamningi 19. sama mánaðar fyrir helmings hlut í jörðinni. Sú ráðstöfun breytir engu um þá skyldu sem hvíldi á stefnda gagnvart áfrýjanda við veðsetninguna samkvæmt samkomulaginu 1. nóvember 2001, enda bar áfrýjanda ekki að tryggja greiðslu kaupverðsins til sjálfs sín með því að veðsetja sinn hluta jarðarinnar sem salan tók ekki til. Þá var umrædd sala á helmingi jarðarinnar um garð gengin þegar áfrýjandi setti að veði lóðir sínar úr jörðinni með tryggingarbréfi 13. desember 2007. Eins og hér hefur verið rakið bar stefnda eftir fortaklausri reglu í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu skuldara áður en áfrýjandi setti eignir sínar að veði fyrir verulegum skuldum hans. Verður stefndi að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerði ráð fyrir, enda er að öðrum kosti vandséð að náð verði því meginmarkmiði samkomulagsins að þeir sem veittu tryggingu fyrir fjárskuldbindingum annarra gerðu sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir tækjust á herðar með slíkri ráðstöfun. Þessar ríku kröfur sem gera verður til stefnda sem fjármálafyrirtækis verða ekki aðeins leiddar af samkomulaginu heldur einnig skráðum og óskráðum reglum, meðal annars 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en á þessum tíma hljóðaði sú grein þannig að slík fyrirtæki skyldu starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Þá hefur ekkert komið fram sem rennir stoðum undir þá staðhæfingu stefnda að fjárhagur Júlíusar hafi á þessu tímabili verið traustur þannig að ekki skipti máli þótt greiðslugeta hans hafi ekki verið metin eftir reglum samkomulagsins. Þegar þetta er haft í huga og það traust sem áfrýjandi mátti bera til stefnda, auk þess sem augljós aðstöðumunur var með aðilum, verður talið með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 að ósanngjarnt sé af stefnda að bera fyrir sig samþykki áfrýjanda við að setja að veði eignarhluta sinn í jörðinni og lóðum úr henni til tryggingar skuldum Júlíusar. Þá verður ekki fallist á með stefnda að áfrýjandi hafi sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði, en hann hafði uppi andmæli sín í aðdraganda þess að hálf jörðin var seld nauðungarsölu sem fram fór 11. október 2011. Samkvæmt þessu verða ógiltar veðsetningar á eignum áfrýjanda samkvæmt veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 og tryggingarbréfi 13. desember 2007. Jafnframt verður tekin til greina krafa um að stefnda verði gert að aflýsa þessum veðum af eignum áfrýjanda að viðlögðum dagsektum eins og greinir í dómsorði. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verða staðfest, en um þann kostnað hans fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem segir í dómsorði. Dómsorð: Veðsetning á eignarhluta áfrýjanda, Páls Sigurjónssonar, annars vegar í jörðinni Galtalæk í Rangárþingi ytra, landnúmer 164973, samkvæmt veðskuldabréfi 21. nóvember 2005 að höfuðstól 16.000.000 krónur og hins vegar í lóðum nr. 2 og 3 úr sömu jörð, fastanúmer 210-035 og 210-036, samkvæmt tryggingarbréfi 13. desember 2007 að höfuðstól 20.000.000 krónur, hvoru tveggja til tryggingar á skuldum Júlíusar Ævarssonar, er ógilt. Stefnda, AFLi-sparisjóði, er gert að aflétta veðskuldabréfinu og tryggingarbréfinu af eignunum að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 25.000 krónur til áfrýjanda, sem falli á frá 8. mars 2014 hafi skyldunni ekki verið fullnægt fyrir þann tíma. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað. Stefndi greiði 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 24. júní 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 31. maí sl., hefur Páll Sigurjónsson, kt. 170744-8109, Galtalæk, Rangárþingi ytra, höfðað hér fyrir dómi gegn AFL - sparisjóði, kt. 610269-3979, Aðalgötu 34, 580 Siglufirði, með stefnu birtri 29. ágúst 2012. Dómkröfur stefnanda eru: 1. Að felld verði úr gildi með dómi og dæmd óskuldbindandi veðsetning eignarhluta stefnanda í jörðinni Galtalæk, Rangárþingi ytra, landnúmer 164973, til tryggingar skuld Júlíusar Ævarssonar, kt. 110372-3299, við stefnda, samkvæmt veðskuldabréfi að höfuðstól kr. 16.000.000, dagsett 21. nóvember 2005, númer 1102-74-903047, jafnframt því sem allar skuldbindingar stefnanda samkvæmt veðskuldabréfinu verði felldar úr gildi. 2. Að felld verði úr gildi með dómi og dæmd óskuldbindandi veðsetning eignarhluta stefnanda í lóðum númer 2 og 3 úr jörðinni Galtalæk, Rangárþingi ytra, fastanúmer 210-035 og 210-036, til tryggingar skuld Júlíusar Ævarssonar, kt. 110372-3299, við stefnda, samkvæmt tryggingarbréfi að höfuðstól kr. 20.000.000, dagsett 13. desember 2007, jafnframt því sem allar skuldbindingar stefnanda samkvæmt tryggingarbréfinu verði felldar úr gildi. 3. Að stefnda verði gert skylt með dómi að aflétta fyrrgreindu veðskuldabréfi og tryggingarbréfi af eignarhluta stefnda í jörðinni Galtalæk, Rangárþingi ytra, landnúmer 164973, og lóðum númer 2 og 3 úr jörðinni, fastanúmer 210-035 og 210-036, innan 15 daga frá dómsuppsögu, að viðlögðum kr. 50.000 í dagsektir frá þeim tíma, þar til aflétting fer fram. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda og jafnframt að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað samkvæmt mati dómsins. I. Í máli þessu er ágreiningur með aðilum um gildi veðsetninga í eignarhluta stefnanda í jörðinni Galtalæk í Rangárþingi ytra samkvæmt fyrrgreindu veðskuldabréfi og tryggingarbréfi, dagsettum 21. nóvember 2005 og 13. desember 2007. Samkvæmt framlögðum gögnum og málatilbúnaði aðila eru helstu atvik þau að með kaupsamningi, dagsettum 19. nóvember 2005, og afsali, dagsettu 10. janúar 2007, seldi stefnandi, Páll Sigurjónsson, Júlíusi Ævarssyni helming jarðar sinnar að Galtalæk í Rangárþingi ytra. Kaupverðið var 21.000.000 króna og skyldi það greiðast með eftirfarandi hætti: a) við undirritun samnings 15.000.000 króna, b) með endurbótum á mannvirkjum, skv. sérstöku samkomulagi 3.000.000 króna, c) með skuldabréfi, á gjalddaga 31.12.2012 3.000.000 króna. Í kaupsamningnum er sá fyrirvari hafður á af hálfu kaupandans, Júlíusar, að andvirði kaupgreiðslu hans samkvæmt a-lið skyldi fyrst varið til uppgreiðslu á þremur áhvílandi lánum að nafnvirði 11.500.000 krónur áður en eftirstöðvunum yrði ráðstafað inn á bankareikning seljanda. Liggur fyrir að um var að ræða lán frá Lánasjóði landbúnaðarins á 1. veðrétti jarðeignarinnar og lán frá Búnaðarbanka Íslands á 2. og 4. veðrétti. Kveðið var á um að lán á 3. veðrétti frá Kaupþingi banka að nafnvirði 2.400.000 krónur, frá árinu 2004, skyldi hvíla áfram á eigninni, en vera kaupandanum óviðkomandi, eins og það er orðað. Ágreiningslaust er að Júlíus fjármagnaði jarðakaupin m.a. með lánveitingu frá forvera stefnda, Sparisjóði Siglufjarðar, með lýstu veðskuldabréfi, dagsettu 21. nóvember 2005, að fjárhæð 16.000.000 króna. Þá liggur fyrir að stefnandi ritaði, að beiðni lántakans Júlíusar og samkvæmt kröfu forvera stefnda, á veðskuldabréfið sem þinglýstur eigandi jarðarinnar Galtalækjar. Í framhaldi af því var bréfinu þinglýst á jörðina, og þ.m.t. á eignarhluta stefnanda. Þann 13. desember 2007 ritaði stefnandi undir fyrrgreint tryggingarbréf til tryggingar skuldum Júlíusar við stefnda að fjárhæð 20.000.000 króna og veðsetti þar með lóðir sínar á jörðinni Galtalæk, nr. 2 og 3. Veðskuldabréfið hvíldi upphaflega á 5. veðrétti jarðarinnar, en tryggingarbréfið á 1. veðrétti, beggja lóðanna. Stefndi staðhæfir í greinargerð að aðdragandinn og tilgangurinn með lýstum kaupgerningi stefnanda og Júlíusar á helmingshlut jarðarinnar Galtalækjar hafi verið sá að þeir hafi haft í hyggju að hefja sameiginlegan búrekstur á jörðinni. Hafi sá rekstur tengst hrossarækt og tengdri starfsemi, og er staðhæft að Júlíus hafi áður verið með ferðaþjónustu á nálægri bújörð. Hafi lánveiting stefnda grundvallast á þessum búrekstraráformum. Stefndi staðhæfir að lánsfjárhæð Júlíusar samkvæmt veðskuldabréfinu hafi að hluta og í samræmi við ákvæði nefnds kaupsamnings, að frádregnum lántökukostnaði, verið ráðstafað til stefnanda, samtals 9.783.613 krónum, þann 5. desember 2005. Að öðru leyti hafi andvirðinu verið ráðstafað til fyrrnefndra veðhafa. Óumdeilt er að vanskil urðu á greiðslu afborgana af nefndu veðskuldabréfi. Leiddu þau vanskil að lokum til þess að bréfið var gjaldfellt af hálfu stefnda. Í framhaldi af því var krafist nauðungarsölu á allri jörðinni Galtalæk, að meðtöldum eignarhluta stefnanda. Við framhaldssölu á eigninni þann 5. apríl 2011 tók sýslumaðurinn á Hvolsvelli þá ákvörðun að fella niður uppboðsmálið að því er varðaði eignarhluta stefnanda með vísan til 11. gr., sbr. 5. mgr. 15. gr., laga nr. 90, 1991. Á hinn bóginn var eignarhluti lántakans Júlíusar Ævarssonar í jörðinni seldur á uppboði hinn 11. október 2011. Samkvæmt gögnum krafðist lögmaður stefnanda, með bréfi til forvera stefnda, dagsettu 6. október 2011, að hann aflétti nefndu veðskuldabréfi af eignarhluta hans í jörðinni Galtalæk. Var krafan rökstudd með því að stefndi hefði við fyrrgreinda lánafyrirgreiðslu og í samskiptum við stefnanda ekki farið að reglum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem gert hafði verið millum Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Sambands íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtakanna og viðskiptaráðherra f.h stjórnvalda þann 1. nóvember 2001. Er stefndi hafnaði erindinu leitaði stefnandi með kvörtun til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, þann 7. desember 2011. Krafðist stefnandi að úrskurðað yrði óskuldbindandi og að úrskurðarnefndin felldi úr gildi umræddar veðsetningar hans á bújörð hans Galtalæk og á fyrrgreindum lóðum. Samhliða því krafðist stefnandi þess að stefnda yrði gert að aflétta fyrrgreindum viðskiptabréfum af eignarhluta hans í jörðinni Galtalæk. Í málatilbúnaði sínum hér fyrir dómi, líkt og í málarekstrinum fyrir úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki, vísa aðilar ítrekað til ákvæða fyrrgreinds samkomulags fjármálafyrirtækja o.fl. frá 1. nóvember 2001. Í samkomulaginu eru ákvæði um markmið og gildissvið, en einnig eru þar ákvæði um mat á greiðslugetu og upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns áður en til skuldaábyrgðar eða veðsetningar er stofnað. Um þessi atriði segir m.a. í 1.-4. grein samkomulagsins: 1. gr.: Aðilar að samkomulagi þessu eru sammála um að gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu eru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings eru sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. 2. gr.: Samkomulag þetta tekur til allra skuldaábyrgða, þ.e. sjálfskuldaábyrgða og einfaldra ábyrgða, á skuldabréfalánum, víxlum og öðrum skuldaskjölum, á yfirdráttarheimildum á tékkareikningum og á úttektum með kreditkortum nema annað sé tekið fram í einstökum ákvæðum þess. Einnig tekur samkomulagið til þess er einstaklingur hefur gefið út leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings. Samkomulagið gildir óháð því hvort til ábyrgðar er stofnað með áritun á skuldabréf, víxil eða annað skuldaskjal eða með útgáfu sérstakrar ábyrgðaryfirlýsingar. 3. gr.: Sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Við greiðslumat skal taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga er reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skal að lágmarki nota viðmiðun Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eða Íbúðalánasjóðs. Við áætlun á greiðslubyrði vegna yfirdráttarlána skal aldrei miða við lægri fjárhæð en sem nemur mánaðarlegum vöxtum og heimildargjöldum af hámarksfjárhæð yfirdráttarláns. Við áætlun á greiðslubyrði vegna kreditkorta skal taka mið af mánaðarlegum vöxtum af hámarksúttekt. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en kr. 1.000.000. Þó er hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. 4. gr.: Fjármálafyrirtækjum ber að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent eru ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingunum komi m.a. fram hvaða skyldur felast í ábyrgðinni, heimild ábyrgðarmanns til að segja ábyrgðinni upp, heimild hans til þess að óska eftir að greiðslumat verði ekki framkvæmt og heimild hans til að bera ágreiningsmál vegna ábyrgðarinnar undir Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki náist ekki sátt milli hans og fjármálafyrirtækisins. Með undirritun lánsumsóknar eða annarra gagna sem fyllt eru út í tengslum við afgreiðsluna staðfestir ábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Ef ráðgert er að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki, skal ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi verið kynnt um þær ráðagerðir. Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega. Fyrrnefnd úrskurðarnefnd kvað upp úrskurð sinn þann 16. mars 2012. Það var niðurstaða nefndarinnar að vísa bæri frá kröfu stefnanda um afléttingu tryggingarbréfsins á lóðum stefnanda með vísan til þess að tilmæli í þá veru hefðu ekki áður verið send stefnda. Aftur á móti var það niðurstaða nefndarinnar að veðsetning jarðarinnar Galtalækjar samkvæmt margnefndu skuldabréfi væri ógilt. Var einkum vísað til þess að stefndi, þ.e varnaraðili í úrskurðarmálinu, hefði ekki farið eftir ákvæðum áðurrakins samkomulags. Um nánari rökstuðning segir í úrskurðinum: „Ekki liggja fyrir nein gögn um að varnaraðili hafi metið greiðslugetu Júlíusar Ævarssonar, útgefanda veðskuldabréfs nr. 1102-74-903047. Verður því að miða við að greiðslumat hafi ekki farið fram. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga var varnaraðila skylt að meta greiðslugetu Júlíusar. Verður varnaraðili að bera allan halla af því að slíkt greiðslumat fór ekki fram og þar með hvort sóknaraðili hefði eftir sem áður gengist í ábyrgð fyrir Júlíus, eftir að hafa kynnt sér matið. Ekki er unnt að fallast á þá röksemdafærslu varnaraðila að skuldbindingu sóknaraðila, eða meginreglunni um að samninga skuli halda, verði ekki vikið til hliðar með vísan til samkomulagsins frá 1. nóvember 2001. Nefndin gengur í störfum sínum út frá að aðildarfélög SF séu bundin af því, rétt eins og þau eru bundin af samkomulagi því sem liggur til grundvallar starfsemi nefndarinnar. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 131/1999, þar sem ekki var um neina sambærilega skuldbindingu að ræða á því ekki við. Varnaraðili bendir á að við mat á því hvort víkja eigi veðsetningunni til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga verði að líta til þess hvernig lánsfjárhæðinni var ráðstafað. Í máli þessu liggur fyrir að hluti lánsfjárhæðarinnar, þ.e. kr. 9.783.613, var ráðstafað til sóknaraðila, sem greiðslu fyrir hans hlut af jörðinni Galtalæk. Þar sem um var að ræða greiðslu vegna gagnkvæms samnings sem sóknaraðili og Júlíus Ævarsson höfðu gert með sér, þar sem greiðslan var endurgjald fyrir helmingshluta í jörðinni Galtalæk, verður ekki séð að ábyrgðarskuldbindingin hafi verið sóknaraðila til hagsbóta. Þvert á móti virðist sóknaraðili í verri stöðu, enda er hann bæði í skuld við varnaraðila og hefur glatað eignarrétti sínum í helmingi jarðarinnar. Í ljósi alls framangreinds verður að telja að rétt sé að ógilda veðsetningu jarðarinnar Galtalækjar, landnr. 164973, með veðskuldabréfi nr. 1102-74-903047, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.“ Eftir að niðurstaða úrskurðarnefndarinnar lá fyrir krafðist lögmaður stefnanda, með bréfum til stefnda, dagsettum 9. júní og 17. ágúst 2002, að hann aflétti þegar í stað umræddu skuldabréfi af jörðinni, en einnig tryggingarbréfinu. Stefndi hafnaði kröfum stefnanda og vísaði til þess að lagaskilyrði væri ekki til staðar til að verða við þeim. Höfðaði stefnandi í framhaldi mál þetta. II. Stefnandi reisir kröfugerð sína í máli þessu aðallega á fyrrgreindu samkomulagi milli Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja o.fl. um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 (hér eftir nefnt samkomulagið) og vísar hann einkum til áðurrakinna ákvæða 1., 2., 3. og 4. gr. Stefnandi byggir á því að stefndi sé bundinn af ákvæðum samkomulagsins og að hann beri í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar hallann af því ef ákvæðum þess sé ekki fylgt, og að vanræksla lánastofnunar á skyldum sínum leiði almennt til ógildingar ábyrgðarskuldbindinga. Stefnandi bendir sérstaklega á að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins beri lánastofnun að láta lántaka gangast undir greiðslumat fyrir lánveitingu og að kynna eigi niðurstöðu þess fyrir ábyrgðarmanni eða veðsala áður en hann gengst í ábyrgð. Stefnandi staðhæfir að stefndi hafi ekki gert greiðslumat þrátt fyrir afdráttarlausan áskilnað samkomulagsins, en af þeim sökum hafi stefnanda verið ókunnugt um skuldastöðu Júlíusar. Stefnandi hafi því ekki haft vitneskju um að viðsemjandi hans, Júlíus, gæti ekki staðið undir afborgunum af láninu. Stefnandi byggir á því að sérstakrar aðgæslu hafi verið þörf við gerð nefndra viðskiptabréfa, veðskuldabréfsins og tryggingarbréfsins, þar sem um verulegar ábyrgðarskuldbindingar hafi verið að ræða. Byggir stefnandi á því að stefnda hafi mátt vera ljóst að honum var ómögulegt að kynna sér fjárhagsstöðu lántakans, Júlíusar. Vegna þessa hafi hvílt á stefnda enn ríkari kröfur til aðgæslu og upplýsingaskyldu, m.a. með hliðsjón af almennum aðgæsluskyldum lánastofnana. Stefnandi áréttar að stefndi hafi ekki gert greiðslumat og hafi niðurstaða slíkrar athugunar því ekki verið kynnt honum. Byggir stefnandi á því að stefndi verði að bera hallann af vanrækslu sinni, enda hafi honum mátt vera ljóst að fjárhagsstaða lántakandans var slæm og hann haft takmarkaða burði til að greiða lánið, líkt og komið hafi á daginn. Stefnandi bendir enn fremur á að honum hafi aldrei verið gert það ljóst af stefnda, hvaða réttaráhrif undirritun hans á verðbréfin kynni að hafa í för með sér. Stefnandi byggir á því að lagalegar forsendur séu til þess að víkja til hliðar veði því sem hann veitti í eignarhluta sínum í jörðinni og í lóðunum tveimur á grundvelli 1. og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Bendir stefnandi á að í lagaákvæðinu sé kveðið á um að víkja megi samningi til hliðar í heild eða hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning fyrir sig. Þá sé það andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi ákvæðisins, að stefndi haldi uppi kröfum á hendur honum á grundvelli veðsetninga hans, einkum með vísan til þess, að ekki hafi verið gætt sjónarmiða fyrrgreinds samkomulags eins og áður hafi verið rakið. Að því leyti byggir stefnandi m.a. á því að staða aðila við samningsgerðina hafi verið harla ólík. Stefndi sé fjármálafyrirtæki og hafi haft yfirburðastöðu, og m.a. haft sérfræðiþekkingu, sem stefnandi hafi ekki búið yfir. Stefnandi byggir á því að vegna ofangreindra atriða beri að ógilda veðsetningar hans með dómi, sbr. heimildarákvæði 1. mgr. 36. gr. samningalaganna, en einnig með hliðsjón af ólögfestum reglum samningaréttarins um brotnar forsendur. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til þeirra sjónarmiða sem fram koma í lögum um ábyrgðarmenn nr. 32, 2009, einkum 1. mgr. 4. gr., þar sem segi að lánveitandi skuli meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán, þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Stefnandi byggir á því að er hann hafi ritaði nafn sitt á umþrætt veðskuldabréf hafi hann litið svo á að með því væri hann eingöngu að fallast á veðsetningu eignarhluta lántakans Júlíusar Ævarssonar í jörðinni Galtalæk, en að undirritunin væri nauðsynleg forsenda fyrir lántökunni, þar eð jörðin hafi eftir kaupin verið í óskiptri sameign þeirra tveggja. Að auki hafi hann álitið að lánsfjárhæð veðskuldabréfsins ætti að nýta til að standa undir kaupverði á helmingi jarðarinnar. Stefnandi hafi þannig ekki talið að í þessum gerningum fælist að eignarhlutur hans í jörðinni yrði veðsettur til tryggingar kröfunni og þar með til tryggingar á greiðslu kaupverðsins. Af hálfu stefnanda er þeim sjónarmiðum stefnda mótmælt, sem hann hafi teflt fram hjá úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki, að lántaka Júlíusar samkvæmt veðskuldabréfinu hafi verið stefnanda til hagsbóta. Bendir stefnandi á að samkvæmt kaupsamningi hans og Júlíusar hafi meginþorri kaupverðsins verið fjármagnaður með umræddri lántöku hjá stefnda, en með því að gangast í ábyrgð fyrir Júlíus hafi stefnandi í raun sjálfur tekið á sig ábyrgð á réttum efndum samningsins. Stefnandi hafi því í raun, sem seljandi, borið ábyrgð á réttum efndum kaupanna, sbr. það að andvirði veðskuldabréfsins hafi af hálfu stefnda um síðir verið til innheimtu gagnvart honum sem ábyrgðarmanni. Stefnandi hafi því engan fjárhagslegan ávinning haft af því að heimila veðsetningu á eigin eignarhluta í jörðinni Galtalæk, líkt og stefndi haldi fram. Stefnandi bendir á að við undirritun hans á veðskuldabréfið hafi verið sá formgalli að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 1. mgr. 22. gr. laga nr. 39, 1978, en undirritunin hafi eingöngu verið staðfest af einum vitundarvotti. Stefnandi vísar að öðru leyti máli sínu til stuðnings til áðurrakinna röksemda í úrskurði úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki frá 16. mars 2012. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, þ.m.t. sjónarmiða um aðgæsluskyldu lánastofnana. Þá vísar hann til samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, til 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og til ólögfestra reglna um brostnar forsendur. Hann vísar enn fremur til ákvæða laga nr. 32, 2009 um ábyrgðarmenn, einkum 1. mgr. 4. gr., en um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Um virðisaukaskatt vísar stefnandi til laga nr. 50, 1988. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi með fúsum og frjálsum vilja sett eignarhluta sinn í jörðinni Galtalæk, svo og lóðir nr. 2 og 3 á jörðinni, að veði með undirritun sinni á fyrrgreinda löggerninga, þ.e. veðskuldabréf og tryggingarbréf. Byggir stefndi á því að engin skilyrði séu til að ógilda þær veðsetningar og samninga. Stefndi byggir jafnframt á því að fylgja beri þeirri meginreglu samningaréttar að samninga skuli halda. Vegna þessa sé stefnandi bundinn af þeim samningum sem hann hafi gert við stefnda. Stefndi byggir á því að fyrrgreint samkomulag fjármálafyrirtækja o.fl. frá árinu 2001 hafi hvorki stöðu settra laga eða reglugerðar, og því geti stefnandi ekki vikið sér undan áðurgreindri meginreglu samningaréttarins um skuldbindingargildi samninga, og þá ekki með því að vísa til hins ólögfesta samkomulags. Stefndi andmælir málsástæðum stefnanda og byggir m.a. á því að skortur á greiðslumati geti ekki eitt og sér eða sjálfkrafa réttlætt beitingu 36. gr. samningalaganna. Í því sambandi bendir stefndi á þá dómaframkvæmd sem fyrir liggi, þar sem reynt hafi á skuldbindingargildi samkomulagsins, m.a. varðandi það atriði að ekki hafi verið framkvæmt greiðslumat á lántaka, í þessu tilfelli Júlíusi Ævarssyni, samningsaðila stefnanda, við gerð áðurnefndra löggerninga, sbr. 3. gr. i. Þvert á móti sé nauðsynlegt, líkt og í tilfelli stefnanda, að fram fari heildstætt mat á atvikum, og þar á meðal hvort það teljist ósanngjarnt af hálfu stefnda í skilningi 36. gr. samningalaganna að bera fyrir sig þær veðsetningar sem stefnandi samþykkti. Nefnir stefndi í því sambandi atriði eins og það hvort lánveitandi hafi leynt ábyrgðaraðila upplýsingum um slæma fjárhagsstöðu lántaka. Stefndi staðhæfir að í tilviki stefnanda hafi slík ósanngjörn atriði ekki verið til staðar. Þannig hafi fjárhagsstaða Júlíusar verið góð og engin lán hans verið í vanskilum hjá stefnda. Því hafi ekki verið tilefni til að vara stefnanda við eða láta gera greiðslumat fyrir lánveitingu stefnda til Júlíusar. Að þessu leyti vísar stefndi m.a. til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 163/2005, 16/2007 og 116/2010, en einnig dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 2375/2011. Stefndi staðhæfir að lánveiting hans til Júlíusar Ævarssonar hafi verið gerð í þágu sameiginlegs búrekstrar hans og stefnanda. Því til rökstuðnings vísar stefndi til þess að ætlan Júlíusar og stefnanda hafi er atvik gerðust á árinu 2005 verið að hefja sameiginlegan búrekstur á sviði hrossaræktar og tengdrar starfsemi á jörðinni Galtalæk. Byggir stefndi á því að vegna þessara áforma hafi hann, sem lánveitandi, mátt ganga út frá því að stefnandi þekkt til fjárhagsstöðu Júlíusar. Því hafi stefndi og mátt ætla að niðurstaða greiðslumats hefði engu skipt um ákvörðun stefnanda um að veðsetja jörðina Galtalæk í heild sinni og liðka þannig fyrir sölu á hluta hennar til Júlíusar. Stefndi hafnar því jafnframt að stefnanda hafi verið ómögulegt að kynna sér fjárhagssögu Júlíusar, enda hefði hann haft alla möguleika á því að óska eftir upplýsingum um fjárhagsstöðu hans og jafnframt að fara fram á greiðslumat teldi hann þörf á því, annaðhvort frá honum sjálfum eða stefnda. Og þar sem stefnandi hafi ekki gert það megi líta svo á að niðurstaða greiðslumats hefði engu máli skipt fyrir stefnanda, enda hefði hann verið staðráðinn í að samþykkja hinar umdeildu veðsetningar. Stefndi byggir á því, líkt og aðstæðum var háttað er atvik gerðust, að stefnanda hafi verið nauðsynlegt að viðsemjandi hans, Júlíus, fengi lánsumsókn sína afgreidda hjá stefnda. Með því móti hefði stefnandi fengið kaupverð jarðarhlutans greiddan sér, en einnig hefðu fjármunir runnið til lánardrottna hans, og hann þannig komið sér undan innheimtuaðgerðum þeirra. Stefndi byggir á því að ljóst megi vera af framangreindri atburðarás og þrátt fyrir lýsta annmarka við lánveitingu forvera hans til viðsemjanda stefnanda að þeir hafi í engu breytt um það að stefnandi hefði heimilað hinar umþrættu veðsetningar. Nefndur annmarki réttlæti það heldur engan veginn að fella beri úr gildi veðsetningar stefnanda. Vísar stefnandi til þess að við mat á því hvort beiting 36. gr. samningalaga eigi rétt á sér sé nauðsynlegt að horfa heildstætt á málsatvik og þ. á m. hvernig lánsfjárhæð stefnda til Júlíusar samkvæmt lýstu veðskuldabréfi var ráðstafað í raun. Bendir stefndi á að óumdeilt sé að öll lánsfjárhæðin samkvæmt skuldabréfinu, að frádregnum lántökukostnaði, hafi runnið til stefnanda sjálfs og lánardrottna hans. Hafi þetta verið gert í samráði við stefnanda, en um hafi verið að ræða kaupverð Júlíusar fyrir þann hluta jarðarinnar sem stefnandi seldi honum. Telur stefndi það mjög óeðlilega niðurstöðu ef sá aðili sem veitir lánsveð, líkt og stefnandi hafi gert, geti losnað með afturvirkum hætti undan skuldbindingum sínum þegar allt andvirði lánsins hafi í raun runnið til hans sjálfs. Byggir stefndi á að stefnandi hafi því haft augljósan fjárhagslegan hag af því að heimila veðsetningarnar, enda hafi þær verið forsenda þess að hann fékk kaupverðið greitt á sínum tíma frá Júlíusi. Stefndi áréttar að það fæli í sér óréttmæta auðgun hjá stefnanda ef hann yrði leystur undan skuldbindingum sínum þegar fyrir liggi að hann hafi fengið nær alla þá fjárhæð sem veðsetningunni var ætlað að tryggja greidda sér. Til stuðnings sýknukröfu sinni byggir stefndi auk greindra málsástæðna á því að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti. Bendir stefndi á að það sé viðurkennd meginregla að aðilar geti glatað rétti til að hafa uppi kröfur hafi þeir sýnt af sér slíkt athæfi. Stefndi byggir á því að kröfu um ógildingu veðsetningar beri að koma á framfæri innan eðlilegs tíma og án ástæðulausrar tafar. Bendir stefndi á að um sex ár hafi liðið frá því að stefnandi ritaði nafn sitt á veðskuldabréfið, þann 21. nóvember 2005, og um fjögur ár frá því hann ritaði undir tryggingarbréfið, þann 13. desember 2007, þar til kröfur hans um að fella veðsetningarnar úr gildi komu fram. Byggir stefndi á að stefnandi hafi haft fullt tilefni til að hafa uppi mótmæli og kröfur fyrr ef hann hefði talið á sér brotið. Stefndi staðhæfir jafnframt að engar nýjar upplýsingar hafi komið fram eftir undirritun stefnanda á viðskiptabréfin sem réttlætt geti hina stórfelldu töf. Stefndi kveðst hafa haft hagsmuni af því að kröfum af því tagi sem hér um ræðir væri komið á framfæri sem fyrst, enda erfiðara um vik að verjast þeim eftir því sem lengri tími leið frá því að atvik áttu sér stað, en slíkt hafi einmitt orðið raunin í þessu máli. Þannig hafi stefnda reynst mjög erfitt að rifja upp og finna gögn um samskipti aðila, munnleg og skrifleg, varðandi þá gerninga sem hér um ræðir. Telur stefndi að hið óútskýrða og stórfellda tómlæti sem stefnandi hafi sýnt af sér í samskiptum aðila eigi að leiða til sýknu með hliðsjón af meginreglunni um áhrif tómlætis á kröfur aðila. Verði ekki fallist á að tómlæti eigi að leiða til sýknu byggir stefndi á því að meta eigi allan vafa tengdan mögulegum sönnunarskorti honum í hag sökum tómlætis stefnanda. Af hálfu stefnda er því andmælt að líta eigi til laga nr. 32, 2009 við úrlausn málsins, enda sé beinlínis tekið fram í 12. gr. að ákvæði laganna séu ekki afturvirk. Lögin hafi því ekkert gildi í málinu. Stefndi hafnar því að hann eigi að líða fyrir ætlaðan misskilning stefnanda um hvað hafi falist í veðsetningu hans á jörðinni Galtalæk samkvæmt fyrrgreindu veðskuldabréfi. Bendir stefndi á að stefnandi hafi ritað undir veðskuldabréfið sem þinglýstur eigandi og sé ekkert í skjalinu eða öðrum gögnum málsins sem hafi gefið honum réttmæta ástæðu til að ætla að eignarhlutur hans í jörðinni væri ekki veðsettur til tryggingar réttum efndum. Hið sama eigi við um tryggingarbréfið. Stefndi andmælir að tilvísun stefnanda til ákvæði 22. gr. þinglýsingalaganna eigi við. Vísar hann til þess að ákvæðið varði einungis það álitaefni hvort skjalið sé tækt til þinglýsingar. Fyrir liggi að bréfið sé eftir sem áður í fullu gildi gagnvart aðilum þess. Stefndi byggir á því að í ljósi lýstra röksemda og atvika séu skilyrði fyrir breytingu á 36. gr. samningalaganna ekki fyrir hendi í málinu, né séu aðrar ástæður til að ógilda eða fella úr gildi hinar umþrættu veðsetningar stefnanda samkvæmt fyrrgreindu veðskuldabréfi eða tryggingarbréfi. Beri því að hafna dómkröfum stefnanda í málinu. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og um efndir in natura. Þá vísar hann til meginreglna um áhrif tómlætis og tillitsskyldu samningsaðila, svo og almennra og viðurkenndra lögskýringarsjónarmiða um beitingu 36. gr. samningalaganna. Loks vísar hann til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161, 2002, en um málskostnað til 130. og 131. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. III. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur stefnandi og Ólafur Jónsson, sparisjóðsstjóri hjá AFL - sparisjóði, en hann var áður sparisjóðsstjóri hjá Sparisjóði Siglufjarðar. Í máli þessu er ágreiningur með aðilum um gildi ábyrgðaryfirlýsinga þar sem stefnandi heimilaði veðsetningu á fasteignum sínum, annars vegar í eignarhluta hans í jörðinni Galtalæk í Rangárþingi ytra, landnúmer 164973, til tryggingar skuld viðsemjanda hans, Júlíusar Ævarssonar, við stefnda, samkvæmt veðskuldabréfi að höfuðstól 16.000.000 króna, dagsettu 21. nóvember 2005, númer 1102-74-903047, og hins vegar í eignarhluta í lóðum númer 2 og 3 úr nefndri jörð, fastanúmer 210-035 og 210-036, til tryggingar skuld Júlíusar við stefnda, samkvæmt tryggingarbréfi að höfuðstól 20.000.000 króna, dagsettu 13. desember 2007. Samkvæmt skýrslum fyrir dómi voru tildrögin að undirritun stefnanda á veðskuldabréfið þau að nefndur Júlíus hafði á árinu 2005 leitað eftir lánafyrirgreiðslu hjá Sparisjóði Siglufjarðar eftir að stefnandi hafði fallist á að selja honum helmings hlut sinn í bújörðinni Galtalæk. Rétt tveimur árum síðar ritaði stefnandi undir greint tryggingarbréf, sem þinglýstur eigandi nefndra lóða, en bréfið hafði Júlíus gefið út til tryggingar hvers kyns skuldum hans við forvera stefnda, Sparisjóð Siglufjarðar. Stefnandi byggir m.a. kröfu sína um ógildingu ábyrgðaryfirlýsinga sinna og veðsetninga samkvæmt lýstu veðskuldabréfi og tryggingarbréfi á því að forveri stefnda, nefndur sparisjóður, hafi við útgáfu skjalanna ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt áðurröktu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að ætlan hans með sölu jarðarhlutans til Júlíusar hafi aðallega verið að halda jörðinni í byggð. Stefnandi lýsti því að hann hefði haft góð kynni af Júlíusi, og bar að þeir hefðu haft sameiginlega sýn á áframhaldandi búrekstri og uppbyggingu jarðarinnar. Stefnandi sagði og að þessi áform hefðu að nokkru gengið eftir, en Júlíus hefði í samræmi við ákvæði kaupsamnings hafið endurbætur á fjósbyggingu, sem hann hafi ætlað fyrir hross sín. Stefnandi kvaðst ekki hafa tekið beinan þátt í búrekstri Júlíusar, enda hefði það ekki staðið til af hans hálfu, þrátt fyrir að jörðin hefði eftir kaupin verið í sameign þeirra. Stefnandi kvaðst er kaupin gerðust hafa verið í þeirri trú að fjárhagsstaða Júlíusar væri góð, en engar frekari upplýsingar fengið um það, hvorki hjá honum sjálfum né hjá Sparisjóði Siglufjarðar. Stefnandi kvaðst hins vegar hafa fallist á beiðni Júlíusar, í tengslum við kaup hans á hluta jarðarinnar, að veita honum veðleyfi fyrir umræddu veðskuldabréfsláni, en litið svo á að með því væri hann einungis að veita veðleyfi fyrir hlut Júlíusar í jörðinni. Stefnandi kvaðst í samræmi við ákvæði kaupsamningsins hafa greitt upp að hluta eldri lán sem hvíldu jörðinni, sem þá hafi verið í vanskilum. Fyrir dómi treysti stefnandi sér ekki til að tjá sig um áritun sína á greint tryggingarbréf og vísaði þar um til minnisleysis. Stefnandi staðhæfði á hinn bóginn að hann hefði ekki ritað undir nefnd veðbréf og samþykkt veðsetningu jarðar sinnar ef forveri stefnda hefði upplýst hann nægjanlega um atvik máls, og þá ekki ef fjárhagsstaða viðsemjanda hans, Júlíusar, hefði reynst neikvæð samkvæmt greiðslumati. Stefndi mótmælir röksemdum og kröfum stefnanda og telur að ábyrgðaryfirlýsingar hans og veðsetningar á nefndum eignum séu í fullu gildi og að engin rök séu til að ógilda þær. Ágreiningslaust er að stefndi vanrækti að fara eftir áðurröktum ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem samtök fjármálafyrirtækja, m.a. Samtök sparisjóða, gerðu þann 1. nóvember 2001 við Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra. Stefndi lét m.a. ekki gera mat á greiðslugetu lántakans Júlíusar áður en tekin var ákvörðun um lánveitingu til hans. Þá afhenti hann stefnanda ekki bækling um þýðingu þess að gangast undir ábyrgð með því að veðsetja eignir sínar vegna lánveitingar stefnda. Samkvæmt 1. gr. samkomulagsins var markmið þess að draga úr vægi ábyrgðar einstaklinga og að lánveitingar væru miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu voru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum að skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Segir m.a. í 3. mgr. 3. gr. að fjármálafyrirtæki sé skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuld viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna. Í samræmi við meginreglur íslensks fjármálaréttar um samningsfrelsi voru forverar stefnda bundnir af hinum fortakslausu ákvæðum samkomulagsins frá árinu 2001. Ákvæði laga nr. 32, 2009 um ábyrgðarmenn gilda hins vegar ekki með afturvirkum hætti í máli þessu. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar Íslands verður samningur aðila um ábyrgð ekki ógiltur í heild eða hluta af þeim sökum einum að stefndi hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt nefndu samkomulagi. Verður því að finna slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar ef leysa á stefnanda undan skuldbindingum sínum samkvæmt fyrrnefndum veðbréfum. Óumdeilt er að forvera stefnda var ljóst að lánafyrirgreiðsla hans til Júlíusar Ævarssonar var vegna kaupa hans á nefndum jarðarhluta í bújörðinni Galtalæk. Samkvæmt skýrslu fyrirsvarsmanns stefnda var ekki gert greiðslumat á Júlíusi, en í þess stað lagt til grundvallar lánveitingunni áfallalaus viðskiptasaga, en einnig rekstraráætlun hans um búrekstur á hinni óskiptu jörð hans og stefnanda. Eins og áður er lýst seldi stefnandi jarðarhlutann fyrir 21.000.000 króna. Fékk stefnandi söluandvirðið greitt frá Júlíusi, þann 5. desember 2012, með þeirri lánafyrirgreiðslu sem hann fékk hjá stefnda samkvæmt hinu umþrætta veðskuldabréfi, sem stefnandi hafði veitt veðheimild fyrir. Að frátöldum lántökukostnaði voru til ráðstöfunar 15.000.000 króna. Samkvæmt ákvæðum nefnds kaupsamnings, sem er í samræmi við skýrslu stefnanda og önnur gögn, var hluta lánsfjárhæðarinnar ráðstafað af stefnda til greiðslu þriggja veðskulda sem hvíldu á jörðinni Galtalæk, samtals 5.216,387 krónur, en óumdeilt er að lán þessi voru þá í vanskilum. Þá voru 9.783.612 krónur lagðar inn á reikning stefnanda. Áhvílandi á eigninni, á 3. veðrétti, var eftir sem áður lán Kaupþings banka frá árinu 2004, að nafnvirði 2.400.000 krónur. Var síðastnefnda lánið samkvæmt kaupsamningnum óviðkomandi viðsemjanda stefnanda, Júlíusi, þrátt fyrir kaup hans á jarðarhlutanum. Í máli sínu vísar stefnandi um rökstuðning fyrir kröfugerð sinni m.a. til 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Sé lagagreininni beitt þarf að fullnægja þeim skilyrðum að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera loforð fyrir sig og skal við mat á því líta til efnis samnings, atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana og atvika, sem síðar koma til. Samkvæmt framansögðu gaf viðsemjandi stefnanda, Júlíus, út hið umþrætta veðskuldabréf í lok árs 2005, í tengslum við söluna á jarðarhlutanum í bújörðinni Galtalæk. Stefnandi ritaði nafn sitt á bréfið til samþykkis veðsetningunni, sem þinglýstur eigandi. Stefnandi hefur fyrir dómi, eins og hér að framan var rakið, lýst þeim hagsmunum sem hann horfði til við söluna, en einnig liggur fyrir að hann ráðstafaði nokkrum hluta söluandvirðisins til uppgreiðslu á veðlánum sem voru í vanskilum. Viðsemjandi stefnanda, Júlíus, gaf út hið umþrættatryggingarbréf, að fjárhæð 20.000.000 króna, rúmum tveimur árumeftir gerð fyrrnefnds kaupsamnings um jarðarhlutann. Ritaði stefnandi nafn sitt á bréfiðtil samþykkis veðsetningu tveggja sérgreindra lóða á fasteigninni. Liggur fyrir aðstefnandi gaf það samþykki sitteftir að hann hafði ráðstafaðhluta söluandvirðis til uppgreiðslu eldri lána. Verður helst ráðið af gögnum og frásögn stefnandaað það hafihann og gerteftir að sameigandi hans, Júlíus, hafði hafiðuppbyggingu á jörðinni. Frásögn stefnanda að þessuleyti var harla óskýr, og er tilþess að lítaað hann leiddiekki fyrrverandi sameiganda sinn, Júlíus, fyrir dómtil skýrslugjafar um nánari atvik máls. Ákvæði veðskuldabréfsins og tryggingarbréfsins um eðli ábyrgðar stefnanda og umfangeru á hinn bóginn að álitidómsins skýr og einföld. Verður stefnandi að beraábyrgð á því hafi hann ekkikynnt sér ákvæðin semskyldi. Við mat á því hvort til greinakomi að fella lýstar sjálfskuldarábyrgðir og veðsetningarstefnanda úr gildi á þeim grundvelliað skilmerki 36. gr. samningalaganna séu fyrir henditelur dómurinn að horfa verðitil þeirra aðstæðna þegar stefnandi gekkst undir ábyrgðir sínar og hvortætla megi að þær hafiverið gefnar í því skyni aðtryggja hagsmuni, einkum fjárhagslega, hans sjálfs aðeinhverju leyti. Við mat á því er helsttil eigin frásagnar oggjörða stefnanda að líta, en einsog áður erfram komið samþykkti hann ábyrgðir sínar og veðsetningar á efndum viðsemjanda síns gagnvart stefndavegna kaupgernings á hluta jarðar sinnar. Þá stóðu áform hansog viðsemjandans, að hans sögn, til uppbyggingar og framtíðar búrekstrar á jörðinni. Einnig liggur fyrirað stefnandi þekkti til starfaviðsemjandans fyrir kaupin, en þeir munu hafa veriðnágrannar. Að áliti dómsinshefur stefnandi ekki fært rökfyrir því að stefndi hafileynt hann mikilsverðu upplýsingum eða að aðstöðumunur, áðurgreindir annmarkar, og þar á meðal að því er varðaráritun vitundarvotta, hafi verið slíkirað nokkru varði eins ogatvikum máls þessa er háttað. Að öllu framangreinduvirtu er ekki fallist á að stefnandi hafifært fram þau rök fyrirkröfugerð sinni að unnt séað fallast á dómkröfur hans. Ber því að sýknastefnda aföllum kröfum stefnanda. Eftir atvikumþykir rétt að hvor aðiliberi sinn kostnað afmálarekstrinum. Stefnanda varveitt gjafsóknarleyfi með bréfi innanríkisráðuneytis, dagsettu 26. febrúar 2013. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings-þóknun lögmanns hans, Þórhalls Hauks Þorvaldssonar héraðsdómslögmanns. Með hliðsjón af umfangi málsins og þeimhagsmunum sem í húfi voru, en einnigþegar virt eru gögn um vinnuframlag, og loks þvíað mál þettavar endurflutt, er nefnd þóknunákveðin 800.000 krónur og er þávirðisaukaskattur meðtalinn. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 kemur aðeins í hlut dómstóla aðákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa og á því ekki að réttu lagiað taka afstöðu til útlagðs kostnaðarhans í dómi. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Afl-sparisjóður, er sýkn af kröfum stefnanda, Páls Sigurjónssonar. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Þórhalls Hauks Þorvaldssonar héraðsdómslögmanns, 800.000 krónur.
Mál nr. 434/2005
Hlutafélag Samningur
Deilt var um eignaskipti og uppgjör J, G og S vegna slita á sameiginlegum rekstri hlutafélagsins H og þriggja annarra félaga. Fyrir lágu drög að samkomulagi frá 1989 um skiptingu á eignum H til undirbúnings því að J gengi úr félaginu og skjal frá 5. desember 1990 sem hafði að geyma samkomulag um þau verðmæti, sem koma áttu í hlut J, en þar var þess sérstaklega getið að um fullnaðargreiðslu væri að ræða fyrir allt hlutafé hans í félögunum. Þessi skjöl voru talin fela í sér efnisatriði samnings J, G og S um slit á sameiginlegum rekstri félaganna, þau verðmæti sem koma áttu í hlut J af því tilefni og kaup G og S á hlutum hans í félögunum. Ekki var fallist á með J að samkomulagið hefði falið í sér að hann ætti að fá í sinn hlut þær fjárhæðir sem G og S voru ætlaðar vegna lækkunar á hlutafé í H. Talið var nægilega sýnt fram á að G og S hefðu efnt samninginn og J og eiginkona hans þar með fengið fullnaðargreiðslu þá, sem um ræddi í samkomulaginu frá 5. desember 1990, fyrir alla hluti sína í félögunum. Talið var með öllu ósannað að J hefði verið beittur svikum eða misneytingu við gerð samningsins. Þá var 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga ekki talin standa því í vegi að H, G og S gætu borið samninginn fyrir sig og því hafnað að 36. gr. sömu laga yrði beitt til að breyta umsömdu kaupverði til hækkunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. október 2005. Þau krefjast þess að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða sér 117.358.951 krónu með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. febrúar 1992 til 17. janúar 1997, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi stofnuðu áfrýjendurnir Jón Ágúst Jóhannsson og Sigríður Sveinsdóttir Holtabúið hf. á árinu 1978 ásamt stefndu Gunnari Andrési Jóhannssyni og Sigurði Garðari Jóhannssyni, svo og eiginkonum þeirra. Fyrir liggur skjal, sem hefur að geyma drög að samkomulagi milli bræðranna Jóns Ágústs, Gunnars Andrésar og Sigurðar Garðars um skiptingu á eignum Holtabúsins hf. Munu þessi drög hafa verið gerð til undirbúnings því að sá fyrstnefndi gengi úr félaginu, en þau voru undirrituð af þeim þremur og þess getið að sammæli hafi orðið um þau á fundi 10. júlí 1989. Þá liggur fyrir skjal frá 5. desember 1990, þar sem fram kemur nánar tiltekið samkomulag þeirra sömu um verðmæti, sem koma áttu í hlut áfrýjandans Jóns Ágústs, en þar var þess sérstaklega getið að gert væri ráð fyrir að um fullnaðargreiðslu væri að ræða fyrir allt hlutafé hans í Holtabúinu hf., Fóðurblöndunni hf., Kornax hf. og Ewos hf. Í hinum áfrýjaða dómi er nánar greint frá efni þessara skjala. Með vísan til forsendna hans verður að líta svo á að í þeim felist efnisatriði samnings, sem umræddir málsaðilar gerðu um slit á sameiginlegum rekstri sínum á Holtabúinu hf. og þeim félögum öðrum, sem áður var getið, hvaða verðmæti kæmu í hlut áfrýjandans Jóns Ágústs af því tilefni og kaup stefndu Gunnars Andrésar og Sigurðar Garðars á hlutum hans í félögunum. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár 28. janúar 1991 var ákveðið á aðalfundi Holtabúsins hf. 29. júní 1990 að hækka hlutafé í félaginu með útgáfu jöfnunarhlutabréfa, þannig að það næmi alls 363.000.000 krónum, og lækka það síðan aftur í 45.000.000 krónur með greiðslu til hluthafa á samtals 318.000.000 krónum. Óumdeilt er að áfrýjendurnir Jón Ágúst og Sigríður hafi sumarið 1990 átt til samans þriðjungshluta í félaginu. Líta verður svo á að í fyrrnefndu samkomulagi 5. desember 1990 hafi verið miðað við að 106.000.000 krónur af þeim heildarverðmætum, sem samið var um að áfrýjandinn Jón Ágúst fengi afhent við slit á samstarfi sínu við stefndu Gunnar Andrés og Sigurð Garðar, skyldu teljast inntar af hendi með útborgun frá Holtabúinu hf. vegna lækkunar á hlutafé, en af þeirri tilhögun gat sá fyrstnefndi notið verulegs hagræðis við skattlagningu. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms eru engin efni til að fallast á með áfrýjendum að samkomulagið frá 5. desember 1990 hafi falið í sér að Jón Ágúst ætti jafnframt að fá í sinn hlut samtals 212.000.000 krónur, sem stefndu Gunnari Andrési og Sigurði Garðari voru ætlaðar vegna lækkunar á hlutafé í Holtabúinu hf., en samkvæmt gögnum málsins stóðu verðmæti, sem svöruðu til þessarar fjárhæðar, áfram inni hjá félaginu og var hún færð í reikningum þess til skuldar við þessa stefndu. Fallast verður á með stefndu að sýnt sé nægilega fram á að fyrrgreindur samningur hafi verið efndur af þeirra hendi og áfrýjendurnir Jón Ágúst og Sigríður þar með fengið þá fullnaðargreiðslu, sem um ræddi í samkomulaginu frá 5. desember 1990, fyrir alla hluti sína í félögunum, sem áður er getið. Ósannað er með öllu að Jón Ágúst hafi verið beittur svikum eða misneytingu við gerð samningsins, svo sem áfrýjendur halda fram. Þótt komist hafi verið að þeirri niðurstöðu í matsgerð dómkvaddra manna, sem áfrýjendur öfluðu í fyrra máli sínu gegn stefndu vegna sama sakarefnis, að verðmæti þess, sem Jón Ágúst og Sigríður létu af hendi, hafi verið meira en endurgjaldinu nam, eru ekki skilyrði til að telja ákvæði 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986, standa því í vegi að stefndu beri samninginn fyrir sig. Þá verður með vísan til forsendna héraðsdóms að hafna því að ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, verði hér beitt til að breyta umsömdu kaupverði til hækkunar. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir þessum úrslitum málsins verður að dæma áfrýjendur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Jón Ágúst Jóhannsson, Sigríður Sveinsdóttir og Jón Jóhannsson ehf., greiði í sameiningu stefndu, Holtabúinu ehf., Gunnari Andrési Jóhannssyni og Sigurði Garðari Jóhannssyni, hverjum fyrir sig 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, var tekið til dóms 17. maí sl. Stefnendur eru Jón Ágúst Jóhannsson, kt. 250448-3769, og Sigríður Sveinsdóttir, kt. 101144-2839, bæði persónulega og fyrir hönd Jóns Jóhannssonar ehf., kt. 480390-1569, öll Ásmundarstöðum, Ásahreppi, Rangárvallasýslu. Stefndu eru Holtabúið ehf., kt. 580179-0459, Árbæ, Holta- og Landsveit, Rangárvallasýslu, Gunnar Andrés Jóhannsson, kt. 230551-2519, sama stað og Sigurður Garðar Jóhannsson, kt. 260746-3599, Hegranesi 22, Garðabæ. Er Gunnari Andrési og Sigurði Garðari stefnt persónulega og fyrir hönd Holtabúsins ehf. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnendum 117.358.951 krónur, ásamt skaðabótavöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. febrúar 1992 til 17. janúar 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar in solidum úr hendi stefnenda. Réttarfarssaga málsins Mál á milli sömu aðila og um sama sakarefni, mál E-13/2001, var höfðað með stefnu birtri 1. og 2. desember 2000 og þingfest 17. janúar 2001. Matsgerð dómkvaddra matsmanna er dagsett 4. maí 2001 og var hún lögð fram 16. maí 2001. Yfirmati lauk 3. júní 2002 og var það lagt fram 28. ágúst 2002. Með úrskurði uppkveðnum 11. desember 2002 var málinu vísað sjálfkrafa frá dómi með vísan til meginreglna einkamálalaga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 24. janúar 2003. Annað mál milli sömu aðila og um sama sakarefni, mál E-537/2003 var höfðað með stefnu birtri í maí 2003 og þingfestri 4. júní 2003. Málinu var vísað sjálfkrafa frá dómi með úrskurði uppkveðnum 15. apríl 2004 á svipuðum forsendum og í hið fyrra sinn. Frávísunarúrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 14. maí 2004. Mál það sem hér er til úrlausnar, E-631/2004, var höfðað með stefnu birtri 7. og 9. október 2004 og þingfest 20. sama mánaðar. Málsatvik Í efnisþætti málsins er deilt um eignaskipti og uppgjör þriggja bræðra vegna slita á sameiginlegum rekstri og eignarhlut í hlutafélaginu Holtabúinu og dótturfélögum þess. Deilt er um það hvort gert hafi verið bindandi samkomulag um uppskiptin, efni þess og tímasetningu, og hvort uppgjöri hafi verið endanlega og lögformlega lokið. Stefnendur telja sig hafa orðið fyrir tjóni vegna sviksamlegrar og jafnvel saknæmrar framkomu stefndu í þessu sambandi. Stefndu telja lögskipti aðila hafa verið eðlileg og full frá gengin, en hafi stefnendur átt einhverjar kröfur á hendur stefndu þá séu þær fyrndar. Tildrög málsins eru þau að stefnandi, Jón, og bræður hans, stefndu Gunnar og Sigurður Garðar Jóhannssynir, stofnuðu Holtabúið hf. 9. ágúst 1978 ásamt eiginkonum sínum. Tilgangur félagsins var eggjaframleiðsla, kjúklingarækt, svínarækt, rekstur fasteigna, lánastarfsemi og annar skyldur atvinnurekstur. Hlutafé félagsins var 3.000.000 gamlar krónur í 10.000 króna hlutum, átti hver bræðranna 90 hluti og eiginkona hvers 10 hluti. Á næstu árum keyptu þeir einnig Hveitimylluna hf., Fóðurblönduna hf., og fleiri fyrirtæki. Í málinu er almennt vísað til Holtabúsins og dótturfyrirtækja þess sem Holtabússamstæðunnar. Í framhaldi af því að ráðist var í uppbyggingu Fóðurblöndunnar árið 1986 var rekstur Holtabúsins hf. seldur. Keypti Reykjagarður hf. kjúklingaframleiðsluna og sláturhús, en framleiðslukvóti í eggjum var seldur til Vallárbúsins hf. og til Nesbúsins hf. Eftir þessa sölu var einnig tekið til við uppbyggingu fyrirtækis þeirra Hveitimyllunnar hf. Stefnanda, Jóni, sem áður hafði séð um kjúklingaframleiðsluna á Holtabúinu, var falið að sjá um rekstur Hveitimyllunnar hf. Honum mun hins vegar ekki hafa líkað það starf og falaðist fljótlega eftir áhrifastöðu hjá Fóðurblöndunni hf., sem stefndi Gunnar veitti þá forstöðu. Við þeirri kröfu hans var ekki orðið. Kveðst Gunnar hins vegar hafa boðist til að víkja úr fyrirtækinu og láta Jóni eftir forstjórastarfið. Jón staðfestir þetta í framburði sínum, en kveður Gunnar hafa dregið boðið til baka. Kveður hann bræður sína hafa þrýst á sig að selja, en þeir segjast hafa reynt að telja honum hughvarf.Ekki náðist eining um starfssvið Jóns og fór svo að lokum að Jón seldi bræðrum sínum hlut sinn í fyrirtækinu. Jón kveðst um þetta leyti hafa farið að finna fyrir þunglyndi.. Samkvæmt málsskjölum undirrituðu bræðurnir vegna eignaskiptanna svonefnd drög að samkomulagi, samin 10. júlí 1989, og samkomulag 5. desember 1990 ásamt viðauka. Í skjölum þessum er tilgreint hvaða eignir eigi að koma í hlut stefnanda Jóns, en verðmat og útfærsla er takmörkuð. Ákveðið var meðal annars að fara þá leið, að hækka hlutafé Holtabúsins hf. með útgáfu jöfnunarhlutabréfa og lækka það aftur, en þannig fengust 318.000.000 krónur til skipta. Deilan snýst að megin efni til um greiðslu þessa fjár og efndir annarra þátta samkomulagsins. Meðal málskjala er afsal dagsett 1. janúar 1991, deilt er um gildi þess og tölulegar forsendur. Voru matsmenn dómkvaddir í upphafi málsóknarinnar og í framhaldi af niðurstöðu þeirra voru dómkvaddir yfirmatsmenn. Tölulegur ágreiningur snýst aðallega um fjárhagslega stöðu félaga eignasamstæðunnar, en einnig aðra útfærsluþætti svo sem nánar verður skýrt. Einnig er deilt um það hvort kröfur stefnenda séu fyrndar, og um það hvort skiptin hafi verið gerð með heiðarlegum og sanngjörnum hætti. Málsástæður stefnenda Stefnendur byggja stefnukröfu sína tölulega á mati undirmatsmanna á hlutbundnum eignum (fasteignum og lausafé) Holtabússamstæðunnar hinn 31.12.1990, sem var metin 233.000.000 krónur, og því til viðbótar á mati yfirmatsmanna á viðskiptavild Fóðurblöndunnar hf. hinn 31.12.1990 sem talin var nema 80.000.000 króna. Samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna hafi þannig verið 233.000.000 + 80.000.000 eða 313.000.000 krónur til skipta í árslok 1990, en einn þriðji þeirrar fjárhæðar sé 104.333.333 krónur. Þeirri fjárhæð til viðbótar komi síðan vangreiðsla vegna hlutafjárlækkunar 13.025.618 krónur. Krafa stefnenda sundurliðast því þannig: 233.000.000 + 80.000.000 = 3l3.000.000 : 3 = 104.333.333 + 13.025.618 = 117.358.951. Stefnendur halda því fram að hinn 5. desember 1990 hafi þeir bræður skrifað undir drög að samkomulagi um hækkun hlutafjár í Holtabúinu hf. og síðan lækkun hlutafjárins, sem greitt skyldi til hluthafa, samkvæmt reglum þágildandi hlutafélagalaga. Kveðst stefnandi Jón hafa skilið þessi drög þannig, að sá hluti lækkunarfjárhæðarinnar, sem þeir bræður Gunnar og Garðar ættu rétt á, yrði notaður sem greiðsla Gunnars og Garðars til Jóns, fyrir hluta Jóns í Holtabúinu hf. Að lokinni þessari greiðslu til Jóns, myndi hlutur Jóns í Holtabúinu hf. ganga til þeirra Gunnars og Garðars. Kveður hann þá hafa þrýst mjög á sig að selja þeim sinn hlut í Holtabúinu hf. Frá 5. desember 1990 kveðst Jón mest lítið hafa heyrt frá bræðrum sínum um framkvæmd samkomulagsins, fyrr en snemma árs 1992, er hann hafi haft samband við Gunnar og þá fengið þau skilaboð, að stefnendur hafi þegar afsalað sér hlutafé sínu í Holtabúinu hf. til þeirra Gunnars og Garðars. Verður að skilja þetta svo að það hafi komið Jóni á óvart, en hann kveðst síðan hafa fundið afsalið í skattgögnum sínum fyrir gjaldárið 1992 og mótmælt því við bræður sína. Hann kveður þá strax hafa fallist á, að afsalið yrði leiðrétt og gengið yrði til raunverulegs uppgjörs, en af því hafi aldrei orðið. Kveðst Jón sífellt hafa verið dreginn á uppgjörinu og verið illa í stakk búinn vegna þunglyndis að beita sér við bræður sína. Á fundi þeirra bræðra í ágúst 1998, hafi Gunnar og Garðar síðan tilkynnt stefnanda Jóni að afsalið stæði. Jón hefði þegar fengið sitt. Þá fyrst hafi Jón leitað lögmannsaðstoðar. Stefnendur leggja einnig sérstaka áherslu á, að þegar árið 1990 og árið 1991, hafi aðalstarfsemi og verðmætasköpun Holtabússamstæðunnar verið í Fóður-blöndunni hf. þar sem Gunnar og Garðar hafi báðir verið í stjórn og dótturfélög Fóðurblöndunnar hf. hafi öll sýnt verulega góða afkomu. Stefnandi Jón hafi hins vegar eingöngu haft aðgang að bókhaldi Holtabúsins hf. á þessum tíma, sem hafi sannanlega ekki gefið honum nokkra möguleika á að fylgjast með raunverulegri fjárhagsstöðu Fóðurblöndunnar hf. og dótturfélaga hennar. Stefnandi Jón tekur og fram í þessu sambandi, að stefndu hafi aldrei afhent nein gögn um fjárhagslega stöðu Holtabússamstæðunnar í árslok 1990 og árin þar í kring, nema vera krafðir um það af lögmanni hans eða dómkvöddum matsmönnum (dskj. nr. 54, 56, 65, 66 og nr. 121). Fyrir fund, sem haldinn hafi verið 11. janúar 2000, hafi lögmaður stefnenda til dæmis beðið um ákveðna ársreikninga Holtabúsins hf. og dótturfélaga (dskj. nr. 14). Á fundinum (dskj. nr. 15) hafi lögmaður stefndu aðeins afhent lögmanni stefnenda ársreikninga Holtabúsins hf. árin 1987 til og með 1991, án fyrningarskýrslna. Þannig hafi Jón verið engu nær en áður um afkomu Holtabússamstæðunnar í árslok 1990 eftir þann fund. Af hálfu Jóns er því haldið fram, að það hafi síðan ekki verið fyrr en hann hafi stefnt bræðrum sínum í byrjun desember 2000 og dómkvaddir matsmenn hafi metið verðmæti Holtabússamstæðunnar miðað við árslok 1990 (dskj. nr. 43, bls. 1 -13 og nr. 122, bls. 1-9), að honum hafi loks orðið ljós raunveruleg fjárhagsleg staða Holtabússamstæðunnar í árslok 1990 og árin þar á eftir. Í fyrsta lagi byggja stefnendur málsástæður sínar á því, að þau hafi verið blekkt og verið beitt svikum. Stefnendur telja sig hafa verið blekkt til þess að undirrita afsalið, sem dagsett er 1. janúar 1991, um hlutafjáreign sína í Holtabúinu hf. Þau halda því fram að þau hafi aldrei samið um það við stefndu að þeir keyptu einn þriðja hluta hlutafjár stefnenda í Holtabúinu hf. fyrir 29.465.286 krónur. Afsalið beri það með sér að það sé ekki undirskrifað við samningaborð heldur óvenjulegar aðstæður. Það sé ekki undirritað af stefndu og sé óvottað. Stefnendur telja að stefndu hafi fengið sameiginlegan endurskoðanda þeirra bræðra til að lauma afsalinu meðal þeirra skattgagna, sem stefnendur hafi skrifað undir hjá endurskoðandanum, þegar þau hafi ritað undir sitt persónulega framtal andvaralaus í ársbyrjun 1992. Hafi stefndu með þessu brotið gegn 156. gr. almennra hegningarlaga. Benda stefnendur á að menn skrifi oft undir mikilvæg skjöl, án þess að lesa efni þeirra, sérstaklega hjá sérfræðingum sem menn treysti og eigi að gæta hagsmuna þeirra sem undirskrifa, en ofangreint lagaákvæði eigi einmitt að sporna við, að slík skjöl, sem þannig eru tilkomin, séu notuð í ávinningsskyni. Byggja stefnendur á, að með því, að stefndu hafi hagnýtt sér afsalið, þannig til komið, hafi stefndu sýnt af sér sök gagnvart stefnendum og hafi alla vega valdið þeim því tjóni, sem stefnukröfunni nemur, þar sem með þessu athæfi stefndu, hafi stefnendur orðið af þeim rétti að semja við stefndu um söluverð hlutabréfa þeirra í Holtabúinu hf. með eðlilegum hætti. Stefnendur telja einnig, að stefndu hafi beitt svikum við framkvæmd 5. desembersamkomulagsins, í samræmi við ofangreinda tilurð afsalsins. Hinn vélritaði hluti 5. desembersamkomulagsins hafi aðeins fjallað um hvernig greiða ætti Jóni hlut hans í lækkunarfjárhæðinni. Með hinum handskrifaða texta hafi í raun verið „gert ráð fyrir“ að lækkunargreiðslan í heild sinni gengi til stefnanda Jóns, fyrir hlut hans í Holtabússamstæðunni, samanber orðið „greiðsla“ í hinum handskrifaða hluta samkomulagsins, sem vísi beint til orðanna „lækkun hlutafjár í Holtabúinu hf.“. Stefnendur halda því fram að efni 5. desembersamkomulagsins sé það, að stefnt skuli að því að hækka hlutafé í Holtabúinu hf. með útgáfu jöfnunarhlutabréfa, samkvæmt V. kafla laga nr. 32/1978 og lækka hlutaféð í félaginu síðan aftur, með greiðslu lækkunarfjárhæðarinnar til hluthafa, samkvæmt 2. tölulið 2. mgr. 42. gr. laga nr. 32/1978, að skilyrðum 3. mgr. 42. gr. laga nr. 32/1978 uppfylltum. Hafi hver bræðra átt að fá 1/3 lækkunarfárhæðarinnar. Hins vegar hafi samist svo um, að Gunnar og Garðar nýttu sinn hluta lækkunarfjárhæðarinnar til að greiða fyrir hlutafé stefnanda Jóns og konu hans í Holtabúinu hf. Þannig hafi stefnandi Jón skilið handritaða hluta 5. desembersamkomulagsins. Hann hafi bent bræðrum sínum á, að vélritaði hluti samkomulagsins lyti aðeins að því, að stefnt skyldi að hækkun hlutafjár félagsins með útgáfu jöfnunarhlutabréfa og síðan lækkun með greiðslu til hluthafa og hvernig greiða ætti stefnanda Jóni einn þriðja hluta væntanlegrar lækkunarfjárhæðar. Þar sem hinn vélritaði hluti samkomulagsins næði ekki lengra, hafi handskrifaða textanum verið bætt við, að tilhlutan Jóns. Hann sem hafi gert ráð fyrir að 2/3 hlutar lækkunarfjárhæðarinnar, þ.e. hlutir Gunnars og Garðars, nægðu til að greiða 1/3 af hlutafé Jóns í Holtabússamstæðunni, og að stefndu Gunnar og Garðar myndu greiða stefnanda Jóni og konu hans 1/3 af hlutafé þeirra í Holtabússamstæðunni með þeim hluta lækkunarfjárhæðarinnar sem til stefndu rynni, þ.e. 2/3 hlutum. Að þessu skyldi stefnt og gert væri ráð fyrir þessu, eins og fram komi í samkomulaginu. Stefnendur byggja á því að lækkunarfjárhæðin hafi verið formlega ákveðin 28. janúar 1991, en 5. desembersamkomulaginu hafi þá ekki verið framhaldið í samræmi við efni þess. Hafi þeir bræður, Gunnar og Garðar, þá þegar verið búnir að ákveða, að Jón fengi ekki meira en þriðjung í sinn hlut. Þá byggja stefnendur á því, að Ragnar Bogason, sameiginlegur endurskoðandi þeirra bræðra, hafi með minnispunktum sínum, dagsettum 4. janúar 1991, sett ákveðið verð, miðað við 30. september 1990, á þær eignir, er renna áttu til stefnenda samkvæmt 5. desembersamkomulaginu, sem greiðsla til stefnenda á þeirra hluta í lækkunarfjárhæðinni, þ.e. á viðskiptareikningana og skuldabréfin, án nokkurs samráðs við stefnendur og alfarið án þeirra samþykkis. Byggja stefnendur á því, að með þessari verðákvörðun, dagsettri 30. september 1990, og þeirri aðferðarfræði, sem felist í minnispunktunum sé afsalið, sem dagsett er 1. janúar 1991, grundvallað. Þá séu skuldir Jóns Jóhannssonar ehf. við Holtabúið hf. ekki tilgreindar eða um þær samið í 5. desembersamkomulaginu. Þessar skuldir séu hins vegar teknar með, þegar afsalsfjárhæðin sé reiknuð í minnispunktum Ragnars Bogasonar. Með því að byggja á afsalinu, þannig tilkomnu, hafi Gunnar og Garðar valdið stefnendum tjóni, er nemi stefnufjárhæð þessa máls, og sem þeir beri skaðabótaábyrgð á. Afsalið sem stefndu byggi á sé ekki aðeins falsað varðandi dagsetningu þess og efnislegt innihald, heldur hafi stefnendur verið blekkt til undirskriftar afsalsins, eins og að framan sé rakið. Í öðru lagi byggja stefnendur á því að sönnunarbyrði um tilurð afsalsins frá 1. janúar 1991 hvíli á stefndu. Stefndu byggi rétt sinn á afsalinu og hafi því sönnunarbyrði um, hvernig afsalið sé til komið..Afsalið hafi örugglega ekki verið undirskrifað á nýjársdag 1991. Þá fái það ekki staðist með hliðsjón af efni 5. desembersamkomulagsins, að stefnandi Jón hafi að frjálsum vilja skrifað undir afsalið. Varla sé því hægt að ímynda sér, við hvaða aðstæður stefnendur hafi skrifað undir afsalið eða samið hafi verið um efni þess. Til stuðnings þessari málsástæðu leggja stefnendur áherslu á eftirtalin atriði. Að stefndu hafi ekki lagt fram neitt samkomulag, sem afsalið geti verið byggt á, en í afsalinu segi að „umsamið kaupverð“ sé greitt með ákveðnum hætti. Að fyrst komi fram í fylgiskjali með skattframtali stefnanda gjaldárið 1992 (dskj. nr. 98), í greinargerð um eignabreytingar (dskj. nr. 99) sem stefnendur hafi ekki verið látin undirrita, að stefnendur hafi afsalað sér hlutafé sínu í Holtabúinu hf. til Gunnars og Garðars. Að stefndu byggi á því í greinargerð sinni í fyrra máli (dskj. nr. 127, bls. 3), að til að geta greitt Jóni út hlut hans, hafi verið farin sú leið að hækka hlutafé Holtabúsins hf. með útgáfu skattfrjálsra jöfnunarhlutabréfa og lækka aftur. Það útskýri stefndu í téðri greinargerð sinni meðal annars með vísan til minnispunkta Ragnars Bogasonar frá 4. janúar 1991 (dskj. nr. 8). Skjal þetta hafi hins vegar aldrei verið borið undir stefnendur. Jafnframt að í téðri greinargerð sé á því byggt að minnispunktar Ragnars Bogasonar eigi stoð í 5. desembersamkomulaginu, og að 5. desembersamkomulagið hafi mátt framkvæma eins og minnispunktarnir segi til um. Stefnendur segja hins vegar, að atvik hafi ekki verið á þennan veg, þar sem 5. desembersamkomulagið vísi til framtíðar, lengra fram í tímann en að dagsetningu minnispunktanna, sem dagsettir séu 4. janúar 1991. Að 5. desembersamkomulagið kveði á um, að stefnt skuli að ákveðinni ákvörðun um hækkun og síðan lækkun hlutafjár í Holtabúinu, sem stefnandi Jón hafi trúað, að hefði allavega ekki verið tekin fyrr en 28. janúar 1991. Stefnandi Jón hafi einnig trúað því í janúarmánuði árið 1991, að 5. desembersamkomulagið væri þá ennþá í framkvæmd, sem staðfest sé með því að 28. janúar 1991 skrifi hann (dskj nr. 22.), sem hluthafi og stjórnarmaður í Holtabúinu hf., undir tilkynningu til Hlutafélagaskrár um að lækkunarfjárhæðin 318.000.000 krónur gangi sem greiðsla til hluthafa. Ákvörðun stjórnar, frá 29. júní 1990, þar sem Jón hafi ekki verið viðstaddur (dskj. nr. 20), hafi síðan einnig verið tilkynnt Hlutafélagaskrá 28. janúar 1991 af lögmanni félagsins. Framangreint sýni að 28. janúar 1991 sé hin sanna og rétta dagsetning í þessu efni. Ekki sé mögulegt að byggja á annarri dagsetningu samkvæmt 5. mgr. 42. gr. laga nr. 32/1978, samanber 4. mgr. 44. gr. sömu laga. Viðbótarstaðfesting þess, að 5. desembersamkomulagið hafi enn verið til framkvæmda í janúar og febrúar 1991 sé síðan, að 10. janúar 1991 sé skuldabréf það, sem getið sé um í 5. desembersamkomulaginu að fjárhæð 25.000.000 krónur gefið út og framselt stefnendum 11. febrúar 1991 (dskj. nr. 25), sem staðfesti með öðru, að afsalið geti ekki hafa verið undirskrifað 1. janúar 1991. Einnig benda stefnendur á, að 20. júní 1991 skrifi stefnandi Jón, sem stjórnarmaður Holtabúsins hf. og ennþá hluthafi, undir ársreikninga Holtabúsins (dskj. nr. 123, bls. 102.). Í þriðja lagi byggja stefnendur á því, að stefndu hafi komið óheiðarlega fram og orðið hafi trúnaðarbrestur. Stefnendur telja stefndu hafa komið óheiðarlega fram með því að leyna upplýsingum um raunveruleg fjárhagsleg verðmæti Holtabússamstæðunnar árið 1990, í því skyni að fá stefnendur til að skrifa undir afsalið með því efni sem afsalið geymi. Þá hafi orðið trúnaðarbrestur þar sem bræður og endurskoðandi til margra ára hafi átt í hlut. Stefnendur telja, að stefndi Gunnar hafi verið vel meðvitaður um, að verulega meiri verðmæti voru til staðar í Holtabússamstæðunni í árslok 1990, en þrefaldri afsalsfjárhæðinni næmi, enda hafi allir ársreikningar Fóðurblöndunnar hf. og dótturfélaga hennar fyrir árið 1990 sýnt það svart á hvítu, að fjárhagsleg afkoma félaganna væri verulega góð árið 1990, og allar aðstæður hafi sýnt að afkoman yrði enn betri árið 1991. Það hafi hins vegar verið ljóst, að því fyrr sem stefndu kæmu Jóni út, yrði meira eftir til skiptanna handa stefndu. Öll atvik málsins bendi einnig til hins huglæga þáttar fjársvikanna, að stefndi Gunnar hafi aldrei ætlað sér að greiða stefnendum annað en lækkunarfjárhæðina. Það staðfesti vitneskja hans um hina röngu skiptingu frá upphafi, sem eftirfarandi dæmi sýni: 1) Að stefndu hafi fengið lækkunarfjárhæðina staðgreidda, en stefnendur ekki. 2) Þau miklu verðmæti, samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna, sem sýnileg hafi verið í ársreikningum samstæðunnar í árslok 1990, eftir að lækkunarfjárhæðin hafði verið greidd út úr samstæðunni. 3) Umsvifamikil fasteignaviðskipti í gegnum Holtabússamstæðuna, sem Gunnar hafi staðið einn að og síðan stofnun Gunnars og Garðars á Húsakaupum hf. í júní 1989, án vitundar stefnanda Jóns, en í gegnum Húsakaup hf. hafi stefndu tekið alla vega 19.500.000 út úr samstæðunni. 4) Kaup stefndu Gunnars og Garðars í nóvember 1991 á hlutafé Svíanna í Ewos hf. að nafnverði 58.094.450 krónur fyrir eina sænska krónu, sem Holtabúið hf. hafi síðan keypt af þeim fyrir 58.000.000. Byggja stefnendur á, að ofangreind hegðun stefndu Gunnars og Garðars varði við 248. gr. almennra hegningarlaga, samanber 30. og 31. gr. samningalaga. Stefnendur styðja þessa málsástæðu einnig þeim rökum, að stefndu hafi, hvernig sem á atvik málsins sé litið, haldið stefnendum algerlega utan við Fóðurblönduna hf. og önnur dótturfélög Fóðurblöndunnar hf. og Holtabúsins hf. frá undirskrift draga frá 10. júlí 1989 og notfært sér þá aðstöðu sína með því að sitja einir að 245 milljóna hagnaði þessara félaga, Holtabússamstæðunnar, árið 1991, þrátt fyrir að stefnendur ættu þar enn rétt til eins þriðja hluta af öllum gróða og hagnaði. Hafi stefndu með þessu atferli brotið gegn hinni almennu reglu samningaréttarins um trúnaðarskylduna, sér í lagi þar sem brotið hafi verið gegn bróður, sem sýnt hafi stefndu og sameiginlegum endurskoðanda fyllsta trúnað. Einnig hafi stefndu brotið gegn reglum félagaréttarins um trúnaðarskylduna og jafnræði félagsaðila, sem meðal annars sé kveðið á um í 1. mgr. 60. gr. laga nr. 32/1978. Stefnandi Jón byggi á því, að þrátt fyrir, að hann hafi haft aðgang að ársreikningum Holtabúsins hf., hafi ekkert verið hægt að lesa út úr þeim um fjárhagslega afkomu Fóðurblöndunnar hf. og dótturfélaga hennar, enda enginn samstæðureikningur gerður, eins og þó var boðið samkvæmt 103. gr. laga nr. 32/1978, eða skýrsla gerð um afkomu félagssamstæðunnar í samræmi við ákvæði 3. mgr. 103. gr. laga nr. 32/1978. Það hafi því verið óheiðarlegt að fá stefnendur til að skrifa undir afsalið með því efni, sem það geymi og brot gegn 33. gr. samningalaga, sem og það fyrirkomulag, að stefndu hafi fengið sinn hluta af lækkunarfjárhæðinni staðgreiddan en stefnendur ekki. Stefnendur byggja á, að ofangreind hegðun stefndu sé saknæm og hafi orðið stefnendum til tjóns, er nemi allavega dómkröfu þessa máls. Loks byggja stefnendur á 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og krefjast þess, að afsalið frá 1. janúar 1991 að fjárhæð 29.465.286 og hinn handskrifaði hluti 5. desembersamkomulagsins verði látin víkja fyrir dómkröfum stefnenda. Stefnendur telja að stefndu hafi með atferli sínu brotið gegn efnisákvæðum 33. gr. samningalaga. Þeir hafi notfært sér meirihlutastöðu sína í Holtabúinu hf. með óheiðarlegum hætti eða allavega óréttmætum, til að hagnast á kostnað stefnenda, sem dómkröfunum nemi. Einnig geti stefndu ekki borið fyrir sig ofangreinda gerninga, þar sem þeir brjóti í bága við 36. gr. samningalaga. Það sé bersýnilega ósanngjarnt, að stefndu hafi fengið lækkunarfjárhæðina staðgreidda en stefnendur ekki. Það geti einnig ekki talist annað en ósanngjarnt, að stefnendur hafi ekkert fengið fyrir einn þriðja af hlutafé sínu í Holtabúinu hf., þegar verðmæti hlutafjár félagsins hafi ekki verið undir 313.000.000 króna í árslok 1990 og stefnendur hafi átt rétt til eins þriðja hluta þessara verðmæta. Það sé óeðlilegt og brjóti gegn góðri viðskiptavenju, að ekki hafi verið samið með sýnilegum hætti um þessi mikilvægu atriði, þar sem afsalsfjárhæðin hafi verið reist á ákveðnu uppgjöri og mati á verðmæti hlutafjárins. Stefnendur halda því fram, að stefndu hafi notfært sér meirihlutastöðu sína og þekkingu Gunnars á verðmætum samstæðunnar, til að hagnast á kostnað stefnenda. Hafi Gunnar, sem stjórnarformaður Holtabúsins hf., Fóðurblöndunnar hf., Ewos hf., Komax hf., Húsakaupa hf. og Kornhlöðunnar hf., vitað gjörla um fjárhag þessara félaga í gegnum þær fjárhagslegu upplýsingar, sem hann hafi haft aðgang að og honum borið að kynna sér sem stjórnarformaður. Þá hafi umræddum fjárhagslegum tilfæringum verið stjórnað, og þær verið framkvæmdar, án þess að stefnandi Jón væri upplýstur um atriði sem þær vörðuðu og góðan fjárhag samstæðunnar árið 1990. Hafi stefndi Gunnar þar einnig notfært sér þunglyndi Jóns og traust. Þá séu engir venjulegir og hefðbundnir samningar til grundvallar afsalinu. Engir vottar séu að því að vilji stefnenda hafi staðið til útgáfu afsalsins og stefndu hafi ekki gefið á því eðlilega skýringu, hvernig þeir hafi fengið afsalið í hendur. Allt þetta verði að skoða í ljósi þess að stefnendur hafi ekkert fengið fyrir hlutafé sitt í Holtabúinu hf. Þau hafi þó átt að fá þriðjung hlutafjár, sem að lágmarki hafi verið 104.000.000 króna virði 31. desember 1990, samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna. Afsalið sé því einnig bersýnilega ósanngjarnt, miðað við efni þess, þ.e. hina ójöfnu skiptingu, og einnig stöðu aðila við samningsgerðina og atvik öll. Stefnendur hafna því að skaðabótakrafa þeirra eða dómkröfur að því leyti sem þær byggja á ógildingar- og hliðrunarreglum samningalaga séu fyrndar, eins og stefndu halda fram. Stefnendur byggja í fyrsta lagi á því, að með því að Klapparstígurinn (dsk. nr. 119 2b) og Vallár- og Nesbúsbréfin og 25 milljónkrónu Fóðurblöndubréfið (dskj. nr. 19, bls, 1 og 2) hafi verið viðskiptafærð á stefnanda Jón, sem skuld við Holtabúið, hafi afsalsfjárhæðin í raun aðeins verið sú tala, sem núllað hafi út viðskiptareikninga stefnanda Jóns og Jóns Jóhannssonar ehf. við Holtabúið. Þannig hafi afsalsfjárhæðinni og þar með afsalinu verið blandað saman við lækkunargreiðsluna, sem samið hafi verið um, með 5. desembersamkomulaginu, sem hafi verið til framkvæmda allt til ársins 2001, er veðum fyrir 50.000.000 króna hafi loks verið aflétt af Ásmundarstöðum 3, eins og fram komi í niðurlagi greinargerðar stefndu (dskj. nr. 71). Veðum viðkomandi Holtabúinu hf. og stefndu hafi og ekki verið aflétt af Klapparstígnum fyrr en árið 2000 (dskj, nr. 120). Þannig geti afsalið ekki verið efnislegur lokapunktur aftan við viðskipti þeirra bræðra, heldur verði að miða við, hvenær 5. desembersamkomulagið var síðast efnt eða hvenær stefnendum barst síðast greiðsla samkvæmt 5. desembersamkomulaginu. Þá hafi loks verið tímabært að gefa út afsal. Afsalsfjárhæðin sé því aðeins greiðsla á lækkunarfjárhæðinni, rétt eins og neikvæð viðskiptastaða á viðskiptareikningi stefnanda Jóns við Holtabúið. Þetta komi einmitt fram í útreikningi stefndu (dskj. nr. 71, bls. 2, 5. tl.). Ekki sé því um raunverulegt afsal að ræða, samkvæmt reglum eignaréttarins. Í öðru lagi hafi hinum skaðabótaskylda verknaði ekki lokið fyrr en með útgáfu afsalsins, 26. febrúar 1992, en í fyrsta lagi við dagsetningu afsalsins 1. janúar 1991. Máli þessu, sem sé skaðabótamál, hafi og verið stefnt fyrir 5. desember 2000 (dskj. nr. 73), og því innan 10 ára frá gerð 5. desembersamkomulagsins. Ljóst sé því, að málinu hafi verið stefnt nægjanlega tímanlega, hvernig sem á allt sé litið, til að rjúfa fyrningu skaðabótakröfunnar. Í þriðja lagi vísa stefnendur til 7. gr. og 6. gr. fyrningarlaga. Stefnendur hafi ekki orðið vör við svik stefndu, fyrr en niðurstöður matsgerða dómkvaddra matsmanna hafi legið fyrir 4. maí 2001 og við yfirferð löggilts endurskoðanda á skattframtölum Holtabúsins hf., Ewos hf. og Hveitimyllunnar hf. (dskj. nr. 123, 124 og 125). Þetta hafi fyrst og fremst verið af þeirri ástæðu, að stefndu hafi ekki lagt fram þær upplýsingar (fyrningarskýrslur og fleiri gögn) sem fyrir hendi hafi verið í ársreikningum Holtabússamstæðunnar, eins og hér að ofan hafi verið lýst og víða komi fram í gögnum málsins, fyrr en í matsmálunum. Í fjórða lagi hafi stefndi Gunnar viðurkenni í greinargerð sinni (dskj. nr. 4, bls. 3), að dráttur hafi orðið á framkvæmd uppskiptanna. Gunnar viðurkenni að stefnandi Jón og Fannar Jónasson, viðskiptafræðingur á Hellu, hafi verið að vinna að uppskiptunum 1994 og 1995. Byggja stefnendur á, að stefndu séu bundnir af þessari yfirlýsingu, samkvæmt 45. gr. eml. Byggja stefnendur og á því, að þeir bræður hafi samið um landskipti í júní 1998 (dskj. nr. 34), sem verið hafi hluti af uppgjöri þeirra samkvæmt 5. desembersamkomulaginu og þeir hafi fundað um uppskiptin í heild sinni 26. ágúst 1998 (dskj. nr. 4, bls. 5) og 11. janúar 2000. Loks byggja stefnendur á því, að fundur sem haldinn var 11. janúar 2000 styðji það að uppgjöri aðila hafi þá ekki verið lokið. Á þessum fundi hafi verið umboðsmaður stefndu, Jón Ingólfsson hrl., lögmaður stefnanda Jóns og endurskoðandi, Guðmundur Hannesson (dskj. nr. 15). Þar hafi umboðsmaður stefndu viðurkennt fébótaskyldu stefndu með þessum orðum, sem hann hafi staðfest með undirskrift sinni: „að ef hægt væri að sýna fram á, að Jón hefði orðið fyrir skakkaföllum varðandi Klapparstíginn myndi hann leggja til að Jóni yrði bætt þau að fullu. Einnig hugsanleg verðmæti Holtabúsins hf. á þeim tíma.“ Fundur þessi hafi verið haldinn „vegna ágreinings sem verið hafði milli Jóns Jóhannssonar við bræður sína Gunnar og Garðar vegna uppskipta þeirra á eignum Holtabúsins hf.“ eins og segi í bókun fundargerðar. Stefnendur byggja og á, að fundur þessi hafi verið haldinn í framhaldi af bréfaskiptum lögmanns þeirra við stefnda Gunnar (dskj. nr. 5, nr. 4 og nr. 102). Hafi fundurinn verið haldinn vegna uppgjörsmáls Holtabúsins, eins og segi í bréfi lögmanns stefnenda frá 6. janúar 2000 (dskj. nr. 102). Jón Ingólfsson hrl. hafi mætt á fundinn sem umboðsmaður þeirra bræðra, Gunnars og Garðars, samkvæmt tilkynningarumboði og að fyrirmælum þeirra. Þessu til staðfestingar sé, að þegar fyrsta málið hafi verið þingfest, 17. janúar 2001, hafi Jón Ingólfsson hrl. mætt fyrir hönd þeirra bræðra, Gunnars og Garðars, sem þeirra umboðsmaður og móttekið gögn málsins (dskj. nr. 113). Samkvæmt grunnrökum 18. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum, hafi Jón Ingólfsson hrl. haft umboð Gunnars og Garðars til að skuldbinda þá á fundinum 11. janúar 2000. Einnig styðja stefnendur þessa málsástæðu sína meginreglum um lögmannsumboð. Stefnendur byggja einnig á, að þessi fundur staðfesti viðurkenningu stefndu á, að aldrei hafi verið búið að ganga frá uppgjörinu milli þeirra bræðra. Um tölulegan grundvöll dómkröfunnar byggja stefnendur á undirmati Birkis Leóssonar og Vilhjálms Bjarnasonar frá 4. maí 2001 (dskj. nr. 43, bls. 2), nánar á svari við matsspurningum a og b. Þar komi fram, að bókfært eigið fé samstæðunnar, að teknu tilliti til hlutdeildarfélaga, sé 233 milljónir hinn 31.12.1990, og hafi þá ekki verið tekið tillit til frestunar skattlagningar með aukafyrningum, þar sem skuldbindingarnar komi seint til greiðslu og núvirði skuldbindinganna sé óverulegt. Telji matsmenn söluverðmæti hlutbundinna eigna ekki langt frá bókfærðu verði þeirra og meta verðmæti samstæðunnar á 233.000.000 krónur. Einnig sé byggt á yfirmatsgerð Kristjáns Jóhannssonar, Jafets Ólafssonar og Símonar Á. Gunnarssonar um viðskiptavild Fóðurblöndunnar hf. hinn 31.12.1990, nánar á svari við matsspurningu c (dskj. nr. 122, bls. 2). Sé viðskiptavild Fóðurblöndunnar þar metin á 80.000.000 krónur. Ennfremur byggja stefnendur dómkröfur sínar á því, að lækkunarfjárhæðin hafi verið vangreidd til stefnenda, sem nemi 13.025.618 krónum, þannig reiknað: Vangreitt v/hl.fjárlækkunar (dskj. nr. 9, nr.19, nr. 22 og nr. 43, bls. 7, dskj. 42, bls. 53): Viðsk.r. J.J. ehf. (dskj. nr. 19 og nr. 100) (15.022,164) Viðsk.r. J.J. (dskj. nr. 98) (13.008.218) Núvirði skuldabréfa, sbr. mat (dskj. 43, bls. 7) (64.944.000) Útgáfa jöfnunarhlutabréfa og lœkkun hlutafjár ⅓ 106.000.000 kr. 13.025.618 Byggja stefnendur á því að skuld Jóns Jóhannssonar við Holtabúið hf. hafi verið 13.008.218 krónur hinn 31.12.1990 og skuld Jóns Jóhannssonar ehf. 15.022.164 krónur. Verðmæti bréfanna hafi verið metin á 64.944.000 krónur miðað við 31.12.1990 (dskj. nr. 43, bls. 7, dskj. nr. 42, bls. 53). Hafi stefndu sönnunarbyrði fyrir því að stefnendur hafi fengið frekari verðmæti samkvæmt 5. desembersamkomulaginu. Samkvæmt ofangreindum útreikningi vanti 13.025.618 krónur upp á að lækkunarfjárhæðin 106.000.000 krónur hafi verið að fullu greidd. Samtala ofangreindra liða sé 117.358.951 króna, sem sé sannað tjón stefnenda. Samkvæmt ofangreindu hafi verðmæti Holtabússamstæðunnar verið í árslok 1990, samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna, 233.000.000 + 80.000.000 eða 313.000.000 krónur en einn þriðji þeirrar fjárhæðar sé 104.333.333 krónur. Þeirri fjárhæð til viðbótar komi síðan vangreiðsla vegna hlutafjárlækkunar 13.025.618 krónur. Krafa stefnenda sundurliðist því svo: 233.000.000 + 80.000 = 313.000.000 : 3 = 104.333.333 + 13.025.618 = 117.358.951. Um sönnunarfærslu vísa stefnendur til aðilaskýrslna. Telja þeir samræmi vera með skriflegri aðilaskýrslu stefnanda Jóns og framburði hans fyrir dómi um framkvæmd 5. desembersamkomulagsins og tilurð afsalsins, og verði að leggja framburð hans til grundvallar. Innbyrðis ósamræmi sé hins vegar í frásögnum stefndu sem og við gögn málsins. Þá hafi verið skorað á stefndu að leggja fram skattframtöl sín árin 1989 til 1992 en þeir hafi ekki orðið við því. Verði því að byggja á framburði stefnenda um þau atriði sem gögn þessi ella gætu leitt í ljós. Um lagarök vísa stefnendur til almennu skaðabótareglunnar utan samninga, telja þeir háttsemi stefndu hafa verið óforsvaranlega og traust hafa verið rofið, ennfremur í þessu samhengi til grunnraka 248. gr. alm. hgl. og 156. og 155. gr. sömu laga, hvað varðar tilurð afsalsins. Einnig vísa stefnendur til 30. og 31. gr. samningalaga. Varðandi meinta sök stefndu vísa stefnendur einnig til 33. gr. og 36. gr. samningalaga, til trúnaðarskyldunnar og reglna félagaréttarins um minnihlutavernd. Ennfremur vísa þeir til reglna stjórnskipunarréttarins um félagafrelsi. Stefnendur vísa einnig sérstaklega til 33. og 36. gr. samningalaga sem hliðrunarreglna eða vikreglna. Ennfremur til reglu um sök við samningsgerð (culpa in contrahendo). Þá vísa þeir til 1. mgr. 60. gr. laga nr. 12/1978, sbr. 2. gr. sömu laga, 23. gr., 3. mgr. 54. gr., 56. gr., 42. gr., 1. mgr. 93. gr., 4. mgr. 103. gr. og 1. mgr. 147. gr. Einnig til 6. og 7. gr. fyrningarlaga. Einnig til 3. mgr. 20. gr. bókhaldslaga nr. 145/1994. Einnig til 18. gr. samningalaga. Um sönnunarfærslu til 1. mgr. 68. gr. eml. að því er varða að leggja verði sönnunarbyrði á þann sem getur sannað með gögnum það sem hann hefur við höndina, en gerir það ekki eftir áskorun um það. Að leggja verði sönnunarbyrði á þann sem byggir á fráviki frá almennri viðskiptavenju eða sérvenju á sviði viðskipta. Að leggja verði sönnunarbyrði á þann sem staðið hafi nær að tryggja sér sönnun um staðreynd eða þann sem átt hafi auðveldara með það. Einnig er vísað til reglna um aðilaskipti að hlutafé og reglna um yfirfærslugerninga. Einnig til þess að afsal sé ekki gefið út fyrr en skuldarinn hafi greitt að fullu, sem nokkurs konar lokakvittun. Loks vilja stefnendur gagnálykta frá 134. gr. hlutafélagalaga nr. 32/1978.Um skaðabótavexti er vísað til 7. gr. laga nr. 25/1987 og um dráttarvexti til 15. gr. sömu laga. Málsástæður stefndu Af hálfu stefndu er því haldið fram að uppgjör aðila hafi farið þannig fram, að stefndu hafi greitt stefnendum hlut Jóns 106.000.000 krónur og fullnaðargreiðslu vegna hlutabréfa samkvæmt samkomulagi bræðranna frá 5. desember 1990 (sjá dskj. nr. 9, sbr. dskj. nr. 8 og 10) með eftirfarandi hætti: Einnig hafi stefndi Gunnar, útvegað Jóni endurgjaldslaust mikið viðbótarland að Ásmundarstöðum, sem búið var að selja Reykjagarði hf., eftir að samkomulagið frá 5. desember 1990 um greiðslur til Jóns hafi verið gert. Er um þetta vísað til bréfs stefnda Gunnars (dskj. nr. 4), svo og til makaskiptaafsalsins (dskj. nr. 34, sbr. og dskj. nr. 19, fskj. merkt 3-2), þ.e. afsal, dags. 13. mars 1990. Stefndu benda og á, að þegar þeir bræðurnir hafi átt í samningaviðræðum um skiptin, hafi Jón sett fram þá kröfu, að hann fengi greiddar afborganir af skuldabréfum frá Geir Gunnari Geirssyni, Vallá og Nesbúinu hf. frá upphafi, þ.e. greiðslurnar frá mars, apríl og maí 1989, er þá höfðu þegar verið greiddar Holtabúinu hf. Því hafi stefndu Gunnar og Sigurður Garðar hafnað. Þess vegna hafi gjörningurinn frá 10. júlí 1989 (dskj. nr. 72) verið látinn „miðast við 1. júní 1989.“ Frá og með þeim degi hafi afborganir af bréfum þessum byrjað að renna til Jóns. Samkvæmt téðum samkomulagsdrögum hafi Jón fengið „Allar fasteignir Holtabúsins á Ásmundarstöðum, undanskilið er þó íbúðarhús Garðars.“ Þar með hafi Jón fengið m.a. hænsnahúsin, er hann hafi leigt Reykjagarði hf. og haft af þeim leigutekjur, sömuleiðis frá 1. júní 1989. Síðar hafi stefndi Gunnar, að beiðni Jóns, séð um að selja Reykjagarði hf. hænsnahúsin. Hafi Jón fengið 25.000.000 krónur fyrir húsin í formi skuldabréfs (dskj. nr. 25), er Fóðurblandan hf. hafi gefið út hinn 10. janúar 1991. Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að komist hafi á bindandi samningur milli aðilja um skipti á sameiginlegri eign þeirra, Holtabúinu hf., m.m. og uppgjöri á þeim eignum. Stefnandinn, Jón Jóhannsson, hafi óskað eftir skiptunum. Stefndu hafi reynt að telja honum hughvarf án árangurs. Í framhaldi af því hafi aðilar komið sér saman um verðmæti þeirra eigna, sem verið hafi til skipta og stefnandanum Jóni og eiginkonu hans síðan verið greitt í samræmi við það. Stefndi Gunnar hafi boðist til þess að ganga út úr félagsskapnum í stað Jóns og upp á sömu býti og hann. Um það hafi ekki náðst eining. Hins vegar sýni þetta boð Gunnars best, hverjum augum hann hafi litið réttmæti þessarar uppskiptingar. Þeir bræður hafi gert bindandi samning og lagt hafi verið mat á verðmæti eignanna sem skipt var og þar hafi stefnandi Jón ekki staðið höllum fæti. Jón hafi síst verið verr í stakk búinn en stefndu til að gera sér grein fyrir og meta verðmæti sameignanna til fjár. Eins og fram komi í aðilaskýrslu Jóns, hafi hann verið menntaðastur þeirra bræðra. Hann sé stúdent, hafði lokið 1. hluta prófs í tannlækningum og tekið bókfærslupróf frá Viðskiptadeild, enda hafi hann séð um bókhald Holtabúsins hf. og því verið öllum hnútum kunnugur. Garðar sé hins vegar lærður prentari og Gunnar gagnfræðingur. Að þessu leyti hafi því ekki hallað á Jón, þegar bræðurnir hafi komið sér saman um verðmæti sameignanna og uppgjörið við Jón. Ef Jón hafi talið, að eignirnar væru of lágt metnar við skiptin, hafi honum borið að fá dómkvadda matsmenn til þess að meta þær eða leggja málið í gerð, sbr. 22. gr. í Samþykktum Holtabúsins hf. (dskj. nr. 7, bls. 4). Hvorugt hafi hann gert. Hann sé því bundinn af samkomulaginu sem þeir bræður hafi gert á sínum tíma og geti ekki nú - rúmum 15 árum síðar- hlaupist frá því, er hann sjái, hversu vel Fóðurblandan hf. hafi dafnað undir farsælli stjórn stefndu. Jón eigi engan þátt eða hlutdeild í þeirri velgengni, heldur stefndu einir. Í þessu sambandi sé og rétt að hafa í huga, að Ewos hafi nánast verið gjaldþrota og Fóðurblandan hf. hafi verið alger vonarpeningur, þegar Jón hafi gengið út. Ástæða þess hafi bæði verið skuldsetningar félagsins í sambandi við uppbyggingu þess rétt fyrir skiptin svo og starfsumhverfi, sem félaginu hafi verið búið, þar sem landbúnaðarráðherra hafi hvenær sem er getað, með breytingu á reglugerðum um endurgreiðslur á sérstöku fóðurgjaldi, sbr. reglugerð nr. 13/1988 og nr. 32/1990, kippt rekstrargrundvellinum undan Fóðurblöndunni hf. Vegna þessarar ótryggu rekstrarstöðu Fóðurblöndunnar hf. hafi stefndu farið þess á leit við Jón, þegar hann hafi gengið út, að hann tæki með þeim ábyrgð á rekstrinum í einhvern tíma. Því hafi Jón hafnað. En nú - mörgum árum síðar- virðist hann halda að hann geti „gengið inn aftur“ og eigi kröfu til hagnaðar, sem stefndu hafi einir skapað. Stefnendur séu bundnir af þeim samningum, er þeir hafi gert, þegar Jón gekk út úr félagsskap þeirra bræðra, samkvæmt reglum samningalaganna nr. 8/1936, með síðari breytingum, um skuldbindingargildi loforða og samninga. Það hafi komist á bindandi samningar milli bræðranna um kaupin og ekkert það sé fram komið í þessu máli, sem renni stoðum undir það, að Jón hafi haft lakari samningsstöðu heldur en stefndu, nema síður sé. Þá er því sérstaklega mótmælt, að stefndu hafi bolað Jóni út úr félagsskapnum eða beitt hann blekkingum eða svikum, og að stefndu hafi blekkt stefnendur til að undirrita afsalið (dskj. nr. 10, sbr. 27a). Í öðru lagi byggja stefndu sýknukröfu sína á því, að allar kröfur stefnenda séu fyrndar. Í samkomulagsdrögunum (dskj. nr. 72) eigi gjörningurinn að miðast við 1. júní 1989. Frá og með þeim degi hafi greiðslur hafist til Jóns með viðtöku hans á greiðslum afborgana af bréfum útgefnum af Geir G. Geirssyni v/Vallarbúsins og af Nesbúinu hf. og frá sama tíma hafi stefndu byrjað að greiða eftirstöðvar kaupverðsins á Klapparstíg 1, Reykjavík. Við þetta tímamark hafi fyrningarfresturinn byrjað að líða. Fyrsta mál stefnenda hafi verið höfðað með stefnu birtri 1. og 2. desember 2000. Þá hafi verið liðin meira en 10 ár frá 1. júní 1989. Kröfur stefnenda hafi því verið fyrndar, skv. 2. tl. 4. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905, er það mál var höfðað. Einnig sé á það að líta, að stefnan hafi verið birt 1. og 2. desember 2000, til þingfestingar 17. janúar 2001. Það sé lengri stefnufrestur en „nauðsyn krefur“ samkvæmt 11. gr. ofangreindra fyrningarlaga. Þar af leiðandi hafi stefnubirtingin ekki slitið fyrningu, þar eð málið hafi verið þingfest eftir að fyrningarfresturinn hafi verið liðinn, jafnvel þótt miðað sé við 5. desember 1990 (sbr. samkomulagið á dskj. nr. 9), ellegar 1. janúar 1991 (sbr. afsalið á dskj. nr. 10). Í þessu sambandi beri og að hafa í huga, að fyrsta málið hafi verið ódómhæft, er það var þingfest 17. janúar 2001. Matsgerð hinna dómkvöddu undirmatsmanna (dskj. nr. 43) hafi ekki verið lögð fram fyrr en 16. maí 2001. Mat hinna dómkvöddu yfirmatsmanna hafi verið lagt fram 28. ágúst 2002 (dskj. nr. 122) og endanleg kröfugerð í fyrsta málinu hafi ekki séð dagsins ljós fyrr en 1. nóvember 2002, þ.e. þrettán og hálfu ári eftir viðmiðunartíma þann, sem tilgreindur er (dskj. nr. 72). Þessi málatilbúnaður sé andstæður grundvallarreglum réttarfars um skýran og afdráttarlausan málflutning. Til enn frekari áréttingar fyrningarkröfunni er sérstaklega á það bent, að kröfurnar í því máli sem hér sé til meðferðar (hinu þriðja milli aðiljanna) sé hvergi að finna í stefnu fyrsta málsins, sem þingfest var í Héraðsdómi Suðurlands hinn 17. janúar 2001. Kröfur stefnenda séu því löngu fyrndar, þar sem stefna fyrsta málsins geti ekki slitið fyrningu á þeim kröfum, sem settar séu nú fram í þessu máli, rúmum 15 árum eftir viðmiðunardaginn, hinn 1. júní 1989 (dskj. nr. 72). Í þriðja lagi byggja stefndu á því, að dómkröfur stefnenda séu alla vega fallnar niður fyrir tómlæti þeirra. Í þessu sambandi er á það bent, að jafnvel á fundinum, sem haldinn hafi verið hinn 11. janúar 2000 (dskj. nr. 15) séu hvergi settar fram ákveðnar fjárkröfur af hálfu Jóns Jóhannssonar, hvað þá þær himinháu kröfur er síðar hafi séð dagsins ljós í þessu máli og hinum fyrri. Á þessum fundi hafi eingöngu verið rætt um fyrstu þrjár afborganirnar af skuldabréfunum (sem stefndu höfðu hafnað frá upphafi), og einhverjar kröfur vegna Klapparstígs 1. Ekki hafi verið minnst á það einu orði af hálfu Jóns, að hann ætti enn einhverja hlutdeild í Holtabúinu hf. Samkvæmt 20. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, með síðari breytingum, sé eigi skylt að varðveita bókhaldsgögn lengur en sjö ár frá lokum viðkomandi reikningsárs. Stefnendur hafi dregið það lengur en sjö ár að setja fram ákveðnar fjárkröfur í þessu máli. Á þessu sjáist best, hve tómlæti þeirra sé mikið og viðvarandi. Þar sem stefnendur hefjist ekki handa í þessu máli meðan varðveisluskylda bókhaldsgagna vari og gögn enn til í vörslum stefndu sé nú ógerningur að útskýra með skriflegum gögnum muninn á þeim fjárhæðum, er fram komi á dómskjölum nr. 8 og 10 varðandi yfirtöku á skuldum Jóns Jóhannssonar og Jóns Jóhannssonar hf. við Holtabúið hf. Allan tölulegan vafa í þessu máli beri því að túlka stefnendum í óhag vegna hins yfirtaksmikla tómlætis þeirra, sem þar að auki eigi að leiða til fullkominnar sýknu stefndu í þessu máli. Stefndu leggja auk ofangreinds sérstaka áherslu á eftirtalin atriði. Því er harðlega mótmælt, að stefndu hafi haft brögð (svik) í tafli við samningsgjörðina eða notfært sér veikindi Jóns, og þar með brotið gegn 30. og 31. gr. samningalaganna. Einnig er því mótmælt, að samkomulagið frá 5. desember 1990 (dskj. nr. 9) hafi verið drög að samningi. Hér hafi verið um að ræða endanlegan samning milli bræðranna. Og það hafi verið að undirlagi Jóns sjálfs að eftirmálinn (P.S.) hafi verið handskrifaður neðst á skjalið eins og fram komi í aðiljaskýrslu hans. Sömuleiðis er því andmælt, að stefndu hafi útilokað Jón frá upplýsingum um fjárhagslega stöðu þeirra fyrirtækja, er bræðurnir hafi átt sameiginlega. Í þessu sambandi verði að hafa í huga, að það hafi verið starf Jóns fyrir uppskiptinguna, að færa bókhald Holtabúsins hf. og hann hafi fengið greitt fyrir. Eftir skiptin hafi hann annast það verk áfram sem verktaki og fengið greitt fyrir. Sýni þetta, hversu fáránleg þessi fullyrðing hans sé. Hafi Jón verið þessarar skoðunar við skiptin á sameignunum, hafi hann átt að biðja um mat dómkvaddra sérfræðinga á eignunum eða selja þær öðrum en stefndu. Hann hafi hvorugt gert, enda hafi hann alveg vitað hvað hann var að gera í þessu efni sem öðrum á sviði viðskipta. Hann hafi ávallt verið mjög nákvæmur og varfærinn í viðskiptum og skoðað hvert mál niður í kjölinn. Að því er varði viðskiptaskuld Jóns og Jóns Jóhannssonar hf. við Holtabúið hf. pr. 31.12. 1990 er vísað til bréfs Ragnars J. Bogasonar, löggilts endurskoðanda til lögmanns stefndu, dags. 10. apríl 2001 (sbr. dskj. nr. 63). Því er sérstaklega mótmælt, að stefndi Gunnar hafi komið óheiðarlega fram við stefnendur, er gengið var frá afsali hlutabréfa Jóns og eiginkonu hans, Sigríðar Sveinsdóttur, í Holtabúinu hf. hinn 1. janúar 1991 og því eigi að fella það úr gildi á grundvelli 33. gr. samningalaganna. Hér séu einungis á ferðinni rakalausar fullyrðingar af hálfu stefnenda. Samningsstaða Jóns við eignaskiptin hafi verið sterkari en stefndu vegna menntunar hans, reynslu og bókhaldskunnáttu. Því eigi 36. gr. samningalaganna alls ekki við hér. Þá mótmæla stefndu tilvitnunum lögmanns stefnenda til 155. gr., 156. gr. og 248. gr. alm. hgl. nr. 19/1940, sem fjarstæðukenndum varðandi athafnir stefndu í þessu máli. Þá er því mótmælt, að stefndu hafi fengið lækkun hlutafjárins, kr. 106.000.000 hvor, staðgreiddar inn á einkareikninga sína hjá Holtabúinu hf. Félagið hafi þá ekki haft greiðslueyri til þess, svo sem viðurkennt sé í matsgerð hinna dómkvöddu manna (dskj. nr. 43, bls. 7). Hafi stefnendur ekki leitað lögmannsaðstoðar við eignaskiptin sé það þeirra mál og ekki á ábyrgð stefndu. Stefndu hafi ekki misnotað aðstöðu sína á nokkurn hátt í félaginu, hvorki við skiptin né í annan tíma. Tilvitnanir lögmanns stefnenda til þágildandi hlutafélagalaga nr. 32/1978 hafi enga þýðingu fyrir úrslit þessa máls. Það séu hvorki rangar eða brostnar forsendur fyrir samningi bræðranna um skiptingu sameignanna, þótt verðgildi Holtabúsins hf. og Fóðurblöndunnar hf. hafi aukist síðar undir hagsýnni stjórn stefndu. Því verði hvorki eftirskriftin (P.S.) á samkomulaginu frá 5. desember 1990 né afsalið frá 1. janúar 1991, fellt úr gildi á þeim grundvelli né vikið til hliðar með skírskotun til 33. gr. eða 36. gr. samningalaganna. Það hafi ekki verið lagaleg þörf á því, að stefnandinn Sigríður, undirritaði samkomulagið frá 5. desember 1990. Sala hennar á hlutabréfum í Holtabúinu hf. hinn 1. janúar 1991 sýni, að hún hafi viljað selja bréf sín í fyrirtækinu, en eigi neyta forkaupsréttar. Auk þess séu þessar málsástæður allt of seint á ferðinni af hennar hálfu. Eigi sé unnt nú að upplýsa með bókhaldsgögnum skuld Jóns og Jóns Jóhannssonar hf. við Holtabúið hf. pr. 31.12. 1990. Stefndu hafi tekið að sér að greiða eftirstöðvar topp-íbúðarinnar að Klapparstíg 1. Það hafi þeir þegar gert. Hins vegar segi ekkert um það í samkomulaginu frá 5. desember 1990, að stefndu skuldbindi sig til þess að afhenda hana í tilgreindu ástandi. Hvernig endanlega var gengið frá íbúðinni hafi verið mál stefnandans Jóns og komi stefndu ekkert við. Jón hafi ekki sýnt fram á, að hann hafi orðið fyrir skakkaföllum varðandi íbúðina, er stefndu beri ábyrgð á. Bókanir á fundinum 11. janúar 2000 séu ritaðar af lögmanni stefnenda, Steingrími Þormóðssyni, hrl. Þær geti ekki skuldbundið stefndu, enda hafi enginn verið mættur á þessum fundi með umboð þeirra til slíks. Hins vegar muni Jón Ingólfsson hrl., frændi bræðranna, er sat þennan fund, hafa lýst yfir því, að ef réttmætar fjárkröfur kæmu fram af hálfu Jóns varðandi Klapparstíg 1, myndi hann mæla með því við stefndu að þær yrðu greiddar. Engar kröfur í þessa veru hafi komið fram af hálfu stefnenda fyrr en í stefnu fyrsta málsins, er birt var 1. og 2. desember 2000. Stefndu hafi greitt íbúðina samkvæmt kaupsamningnum. Þeir beri hins vegar ekki ábyrgð á því, að Steintak hf. gat ekki skilað íbúðinni í tilgreindu ástandi, þar eð það varð gjaldþrota. Stefndu hafi aldrei tekið á sig ábyrgð á gjaldfærni Steintaks hf. Það viðbótarland, sem stefndu hafi afhent Jóni endurgjaldslaust úr landi Ásmundarstaða með makaskiptaafsalinu 26. júní 1998 hafi verið algerlega umfram skyldu þeirra samkvæmt samkomulaginu frá 5. desember 1990. Viðbótarlandið hafi verið látið af hendi af einskærri góðvild fyrir þrábeiðni Jóns, sem hafi fundist Reykjagarðsmenn þrengja um of að sér á Ásmundarstöðum. Er vísað nánar um þetta til bréfs stefnda Gunnars (dskj. nr. 4). Stefndu fjalla í greinargerð sérstaklega um tölulega hlið málsins. Draga þeir í efa gildi matsgerða þeirra sem dómkrafan er m.a. byggð á, og varpa fram þeirri spurningu hversu traustar þær matsgerðir séu, sem gerðar eru 11-12 árum eftir skiptin, við allt aðrar markaðsaðstæður en þá hafi ríkt. Undirmatsmenn meti viðskiptavildina einskis, en yfirmatsmenn á 80 milljónir króna, en segi þó í mati sínu, að „ávöxtun eiginfjár félagsins (Fóðurblöndunnar hf) bendir á engan hátt til þess að um viðskiptavild, samkvæmt hagfræðilegri skilgreiningu hafi verið að ræða í félaginu í lok árs 1990“ (dskj. 122, bls. 3). Megi því spyrja hvaða rök það séu þá og hvorir hafi rétt fyrir sér, undirmatsmenn eða yfirmatsmenn? Hafa verði í huga, að Holtabúið hf., Fóðurblandan hf. eða hin félögin hafi ekki verið á verðbréfamarkaðinum árið 1990. Því sé afar erfitt að gera sér grein fyrir því árin 2001 og 2002 hvert verðmæti sameignanna hafi verið 1990. Hafa verði einnig í huga, að hér hafi verið um fjölskyldufyrirtæki að ræða, í formi hlutafélaga. Eign hvers og eins hafi eingöngu legið í hlutabréfunum. Verðmæti eignanna hafi því farið eftir markaðsverði bréfanna. Það verð hafi hins vegar ekki verið til, þar sem félögin hafi ekki verið á verðbréfamarkaðinum. Ávöxtun eiginfjár í Fóðurblöndunni 1989-90 hafi verið léleg, sbr. yfirmatið. Því sé óvisst, hvers virði þriðjungur af hlutabréfum í fjölskyldufyrirtæki hafi verið, þar sem fjölskyldan sé áfram í meiri hluta og ráði því áfram meðal annars stefnu félagsins, fjárfestingu, uppbyggingu og arðgreiðslum. Svarið hljóti að vera, að verðmæti hlutabréfa við þessar aðstæður sé harla lítið. Hluthafi, sem vilji út úr hlutafélagi, eigi engan upplausnarrétt. Hann eigi aðeins það sem fáist fyrir hlutabréfin, þegar þau séu seld. Eini möguleikinn, sem hluthafi í fjölskyldufyrirtæki eigi til að gera sér mat úr sínum bréfum, ef hann vill út, sé að fjölskyldan kaupi hann út við sanngjörnu verði. Það sé einmitt það sem hér hafi gerst. Það sé dómsins að skera sjálfstætt úr um það gildi matsgerðanna, og sé hann ekki bundinn af þeim, komi til þess að stefndu verði, eftir allan þennan tíma, gert að greiða stefnendum eitthvað meira en samið hafi verið um árið 1990. Eins og fyrr segi hafi Jón viljað ganga úr félagsskapnum og hafi sjálfur átt frumkvæðið að því. Hann sé bundinn af þeim samningum sem hafi tekist á milli bræðranna, svo og við þann greiðslumáta, er samið hafi verið um fyrir hans hlut. Það sé rangt, að skuldabréfin, sem Jón hafi fengið, hafi verið tekin sem greiðslur inn á ofangreindar 106.000.000 krónur. Hér hafi verið um fullnaðargreiðslur að ræða fyrir hlut Jóns, ásamt þeim verðmætum öðrum, er honum voru afhent. Það hafi aldrei verið á það minnst í samningum aðilja að það ætti að núvirða þessi bréf. Þau hafi verið afhent eins og þau komu fyrir og þannig hafi þau verið fyrirvaralaust móttekin af Jóni. Núvirðingu bréfanna er því harðlega mótmælt, sem samningsbroti. Kvittanir er fram hafi komið af hálfu stefnenda (dskj. nr. 9, 10 og 12) sanni með ótvíræðum hætti, að hér hafi verið um fullnaðargreiðslu að ræða. Það sé fráleitur málflutningur að halda því nú fram, níu árum eftir að bréfin hafi verið greidd að fullu, að það hafi átt að núvirða þau. Fjárkröfum hans í þessa veru sé því alfarið vísað á bug. Vaxtakröfum stefnenda er mótmælt sérstaklega, bæði upphafstíma vaxta, svo og dráttarvöxtum. Eldri vextir en fjögurra ára frá þingfestingardegi 20. október 2004 séu fyrndir skv. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Málskostnaðarkrafa stefndu sé reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Í máli þessu er deilt um uppgjör á milli bræðra, stefnanda Jóns og stefndu Gunnars og Sigurðar Garðars Jóhannssona, sem stofnuðu og áttu saman Holtabúið hf. og dótturfélög þess. Höfðu þeir bræður verið í samvinnu um búskap með hænur og svín frá árinu 1970. Tilefni deilunnar er að Jón gekk út úr samvinnu og sameign þeirra. Á árinu 1989 leggja bræðurnir drög að því að slíta samstarfinu með þeim hætti að Jón gangi út úr félaginu og selji Gunnari og Garðari hlut sinn. Þeim ber hins vegar ekki saman um það hvort Jóni hafi verið ýtt út úr rekstrinum af bræðrum sínum, eða hvort hann hafi viljað fara út og gert það þrátt fyrir fortölur þeirra. Ekkert í gögnum málsins bendir til annars en að það hafi verið vilji Jóns að slíta samstarfinu. Bræðurnir leituðu ekki eftir faglegri ráðgjöf við verðmat eða frágang skjala og eru samningar og uppgjör þeirra, vegna útgöngu Jóns, því ekki eins formleg og skýr og æskilegt hefði verið. Fyrsta skjalið sem tengist þessu ferli hefur í málinu verið nefnt „drög að samkomulagi“ (dómskjal nr. 72). Skjalið er handskrifað, ódagsett, undirritað af Jóni, Gunnari og Garðari Jóhannssonum. Ekki er ágreiningur um að það sé staðfesting á samkomulagi sem þeir hafi gert 10. júlí 1989 og er það kennt við þann dag. Texti þess er handskrifaður og svohljóðandi: „Jón Gunnar og Garðar gera með sér svofelld drög að samkomulagi um eignaskipti sem hér segir Jón eignast eftir skiptin eftirfarandi. Allar fasteignir Holtabúsins á Ásmundarst. Undanskilið er þó íbúðarhús Garðars. Jón yfirtekur áhvílandi veðskuldir. Gunnar og Garðar aflétta tryggingabréfi kr. 5.000.000. Jón fær allt lausafé (ólæsilegt þvottavél ) á Ásmundarstöðum auk Range Rover sem Jón hefur til afnota Jón greiðir áhvílandi skuldir á honum. Jón fær Klapparstíg 1 sem er á nafni Holtabúsins. Garðar og Gunnar taka að sér greiðslu allra skuldbindinga samkvæmt kaupsamning. Jón eignast skuldabréf útgefin af Geir Gunnari Geirssyni og Nesbúi h/f að upphæð uppreiknað til 1. júlí 1989 vísitala 2540 kr. 71.655.472. Garðar og Gunnar greiða Jóni kr. 1.053.756,oo. Allar aðrar eignir og skuldir eru eign Gunnars og Garðars. Gjörningur þessi miðast við 1 júní 1989. Jón Garðar Gunnar eru sammála um að þetta var rætt á fundi 10. júlí 1989 sem grunnur að samkomulagi.“ Þá hefur verið lagt fram svonefnt „5. desembersamkomulag“ (dómskjal nr. 9). Skjalið ber yfirskriftina „Samkomulag“ og er dagsett 5. desember 1990. Texti þess er vélritaður og er svohljóðandi: „Í framhaldi af útgáfu jöfnunarhlutabréfa og lækkun hlutafjár í Holtabúinu hf. er gert ráð fyrir að í hlut Jóns Jóhannssonar komi eftirtaldar eignir: Einkareikningur m.v. stöðu 31.12.1990 Skuldabréf Vallá Skuldabréf Nesbú Útgefið skuldabréf kr. 25.000.000.- Hesthús og land skv. uppdrætti Gert er ráð fyrir að hesthús og land sé veðlaust. Takist ekki að losa það undan veðböndum ber Holtabúið ábyrgð á greiðslum vegna þessara veða. Jón fær Klapparstíg 1 skuldlausan. Á Klapparstíg íbúð 11-01 hvílir skbr. dags. 21 mars 1989 kr. 3.000.000-. Á Laugavegi 45 hvílir samskonar lán. Holtabúið tekur að sér að greiða þessi lán og stefnt skal að því að þessi veð verði losuð svo fljótt sem auðið er. Stefnt skal að heitt vatn fáist endurgjaldslaust fyrir Jón til nota fyrir íbúðarhús og hesthús.“ Skjalið er undirritað í Reykjavík 5. desember 1990 af öllum bræðrunum. Við skjalið hefur verið bætt handskrifuðum eftirmála svohljóðandi. „P.S. Gert er ráð fyrir að ofangreind greiðsla til Jóns Jóhannssonar sé fullnaðargreiðsla fyrir allt hlutafé Jóns í Holtabúinu, Fóðurblöndunni, Kornax og Ewos.“ Undir þessum eftirmála eru fangamörk allra bræðranna. Verður nú fyrst tekin afstaða til þess hvort og hvenær bindandi samkomulag hafi orðið með bræðrunum um það með hvaða kjörum Jón seldi Gunnari og Garðari hlut sinn í sameign þeirra. Í texta skjalsins frá 10. júlí 1989 kemur skýrt fram, að það er hugsað sem „drög að samkomulagi“ og að efni þess hafi verið rætt sem „grunnur að samkomulagi“. Verður því ekki fallist á það með stefndu, að þar sé um að ræða bindandi lokasamning um eignaskiptin, þó ljóst sé að vissir þættir þess tóku þegar gildi. Skjalið frá 5. desember 1990 ber yfirskriftina „samkomulag“, það er dagsett og undirritað af öllum bræðrunum og ber öll merki þess að vera bindandi samningur. Í hinni handskrifuðu viðbót er skýrt tekið fram, að efni þess feli í sér tilhögun sem sé „fullnaðargreiðsla fyrir allt hlutafé Jóns í Holtabúinu, Fóðurblöndunni, Kornax og Ewos.“ Efnislega er samkomulag þetta í öllum meginatriðum samhljóða drögunum frá 10. júlí 1989. Skjal þetta hefur þann ágalla að þau verðmæti sem talin eru upp sem greiðslueyrir eru ekki tilgreind af nákvæmni og ekki er tekið fram hvenær efndum skuli lokið. Þrátt fyrir að skjalið sé ófullkomið að þessu leyti, þykir, samkvæmt orðalagi þess, verða að telja skjal þetta bindandi samning bræðranna um kaup á hlutafé Jóns. Ekkert er fjallað um sölu eignarhluta Sigríðar Sveinsdóttur. Verður að líta svo á, samkvæmt almennum reglum kauparéttar, að uppgjör hafi átt að fara fram innan hóflegra tímamarka, eða þegar seljandi krefðist þess. Verður þá fjallað um það hvort dómkröfur stefnenda séu fyrndar svo sem stefndu halda fram. Í 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu er sett sú meginregla að fyrningarfrestur teljist frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Samkvæmt framangreindri niðurstöðu um að 5. desembersamkomulagið sé hinn eiginlegi samningur bræðranna, og þar sem enginn gjalddagi er þar tilgreindur, getur fyrningarfrestur í fyrsta lagi hafist 5. desember 1990. Stefna í fyrsta máli vegna ágreinings þess sem hér er til umfjöllunar var birt 1. og 2. desember 2000, ljóst er að fyrningarfrestur var þá ekki liðinn. Stefndu halda því og fram, að birting stefnunnar geti ekki hafa slitið fyrningu þar sem liðið hafi lengri tími frá birtingu stefnu til þingfestingar „en nauðsyn krefur“, sbr. 1. mgr. 11. gr. fyrningarlaga. Í sömu málsgrein segir að þetta sé svo „ef stefna á að takast fyrir eftir að fyrningarfresturinn er liðinn.“ Framangreind stefna var þingfest 17. janúar 2001. Þegar til þess er litið að þinghlé er frá 20. desember til 6. janúar og að regluleg dómþing við Héraðsdóm Suðurlands á Selfossi eru háð fyrsta og þriðja miðvikudag hvers mánaðar, er ljóst að fyrsta reglulegt þing í janúar 2001 var háð miðvikudaginn 17. janúar. Í ljósi þessa telst sá tími sem líður frá birtingu stefnu til þingfestingardags ekki óeðlilegur. Næsta mál sem höfðað var vegna sakarefnisins, og það mál sem hér er til umfjöllunar, voru höfðuð innan þeirra sex mánaða sem áskildir eru í 1. mgr. 11. gr. fyrningarlaga. Ekki er fallist á þá málsástæðu stefndu að krafa þessa máls sé þannig fram sett að þar teljist vera um óskylt mál að ræða. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú, að fyrningarfrestur verði ekki talinn byrja að líða fyrr en 5. desember 1990, og að dómkrafa stefnenda sé ekki fyrnd. Samkvæmt þessari niðurstöðu er óþarft að kryfja til mergjar hvort krafan hafi í raun orðið gjaldkræf þann dag eða síðar og hvort fullnusta kröfunnar hafi átt sér stað með slíkum hætti að áhrif kunni að hafa haft á upphaf fyrningarfrests. Verður þá vikið að efndum samningsins. Meðal málskjala er á dómskjali nr. 10 afsal dagsett 1. janúar 1991 og undirritað af Jóni Jóhannssyni einum. Skjalið í heild er svohljóðandi: „AFSAL Jón Jóhannsson, kt. 250448-3769 og Sigríður Sveinsdóttir, kt. 101144-2839, Ásmundarstöðum, Ásahreppi, seljum hér með og afsölum hlutabréfaeign okkar í Holtabúinu hf. að nafnverði kr. 15.000.000 til Gunnars Jóhannssonar, kt. 230551-2519, Ásmundarstöðum, Ásahreppi og Sigurðar Garðars Jóhannssonar, kt. 260746-3599, Ásmundarstöðum, Ásahreppi. Umsamið kaupverð kr. 29.465.286 er að fullu greitt með yfirtöku skulda Jóns Jóhannssonar og Jóns Jóhannssonar hf. við Holtabúið hf. Reykjavík, 1. janúar 1991 Jón Jóhannsson (sign) Jón Jóhannsson Kaupendur Vitundarvottar að réttri dagsetningu, undirskrift og fjárræði“ Annað eintak afsalsins er lagt fram á dómskjali nr. 27a og er það einnig undirritað af Sigríði Sveinsdóttur, eiginkonu Jóns, en enn án undirskriftar kaupenda og án vitundarvotta. Ekki er upplýst hvenær Sigríður skrifaði undir afsalið, en ætla verður að það hafi verið síðar. Með öðru afsali dagsettu sama dag afsalar Jón hlutabréfaeign sinni í Ewos hf. að nafnvirði 100.000 krónur til bræðra sinna, með vísan til þess að kaupverð sé að fullu greitt. Með þriðja afsalinu dagsettu sama dag afsalar Jón bræðrum sínum hlutabréfaeign sinni í Kornax hf. að nafnverði 150.000 krónur og lýsir því að kaupverð sé að fullu greitt (dskj. 11 og 12). Með fjórða afsalinu dagsettu 1. janúar 1991 afsalar Jón hlutabréfaeign sinni í Fóðurblöndunni hf. að nafnverði 12.915 krónur til Gunnars og Sigurðar Garðars gegn fullnaðargreiðslu (dskj. 27b). Af hálfu Jóns er því haldið fram að hann hafi sennilega ekki undirritað afsalið á dómskjali nr. 10 fyrr en árið 1992 og þá með skattframtölum ársins 1992 og án þess að átta sig á því að hann væri að undirrita afsal. Með öðrum orðum þá byggir hann m.a. málsókn sína á því, að hann hafi verið blekktur til að undirrita skjal þetta og gert það ómeðvitað um efni þess. Telur hann sig vera óbundinn af þessu skjali. Stefndu byggja hins vegar á því að afsal þetta sé endanlegt og bindandi uppgjör vegna viðskiptanna, eða fullnaðarkvittun. Framangreind fullyrðing um að Jón hafi ómeðvitað undirritað skjalið þykir ekki trúverðug. Hann ber fulla ábyrgð á undirritun sinni á öll skjöl sem fylgja skattframtali hans, og með undirritun skattframtals síns á því að öll þau gögn sem því fylgja séu rétt. Þá hefur komið fram að hann hafi verið aðgætinn. Ekki hefur verið vefengt að undirritunin sé hans. Þykir ekki sannað að hann hafi verið beittur blekkingum til að undirrita skjal þetta. Stefnendur bera einnig fyrir sig, til sönnunar því að skjalið sé ógilt, að það sé ekki undirritað af öðrum hagsmunaaðilum og að dagsetning þess geti ekki staðist. Sú staðreynd að eiginkona Jóns skrifar síðar undir skjalið eða samrit þess (dskj. 27a) styður að um viljayfirlýsingu hafi verið að ræða. Yfirlýsing stefnenda samkvæmt skjalinu er gild þó að kaupendur skrifi ekki undir skjalið. Það að engir vottar rita á skjalið er í sjálfu sér ekki sönnun þess að sú viljayfirlýsing sem felst í undirritun þess sé ógild, en þykir valda því að ósannað sé að dagsetning þess sé rétt. Lagt er fram í málinu óundirritað skjal dagsett 4. janúar 1991 (dómskjal nr. 8), sem upplýst má telja að sé skjal það sem stefnendur nefna „minnispunkta Ragnars Bogasonar endurskoðanda“. Það ber yfirskriftina „Hækkun og lækkun hlutafjár í félaginu 1990.“ Texti skjalsins er svohljóðandi: „Eignir sem J.J. yfirtekur m.v. 30.9.1990. Viðskiptareikningur J.J. hf. 16.331.482 “ J.J. 2.384.276 “ J.J. 20.968.844 Áhöld, tæki, fasteingnir og land 4.500.000 Skbr. Vallá 31.421.163 Skbr. Nesbú .. 33.091.061 Útgefið skuldabréf 25.000.000 133.696.826 Ef hlutafé félagsins væri aukið í kr. 363.000.000 og síðan lækkað í 45.000000 næmi hluti J.J. í lækkun kr. 106.000.000. Eftir það ætti J.J. kr. 15.000.000 í félaginu sem yrði að kaupa fyrir kr. 27.696.826 til að viðskipastaða hans gagnvart félaginu yrði O. Greiðsla G.J. og S.G.J. fælist þá í því að þeir yfirtækju viðskiptaskuld J.J. við félagið.“ Telja stefnendur niðurstöðutölu framangreinds afsals vera byggða á þessum útreikningi og andmæla því að hann hafi verið samþykktur af Jóni. Jafnframt telja þeir skjal þetta vera til marks um það, að afsalið geti ekki hafa verið undirritað 1. janúar 1991, ásamt því að með bréfi dagsettu 28. janúar 1991 tilkynnti Jón G. Zoega hrl. að á aðalfundi Holtabúsins hf., haldinn 29. júní 1990 hefði verið samþykkt að auka hlutafé félagsins með útgáfu jöfnunarbréfa um 322.640.231 krónu í samtals 363.000.000 krónur, og á sama fundi hafi verið ákveðið að lækka hlutafé félagsins í 45.000.000 krónur með greiðslu til hluthafa. Fallast má á það að framangreind gögn gefi vísbendingu um það að afsalið hafi ekki verið undirritað á þeim degi sem tilgreindur er, 1. janúar 1991. Gegn fullyrðingu Jóns þykir og það að skjalið er óvottað, leiða til þess að ósannað er að dagsetning sé rétt. Á hinn bóginn er ljóst af málsgögnum að framangreindar eignafærslur hafa þá þegar átt sér stað. Á skattframtali stefnanda Jóns árið 1991 vegna ársins 1990 er tilgreind greiðsla á niðurfærslu hlutafjár að fjárhæð 106.000.000 krónur. Einnig er í ársreikningi Jóns Jóhannssonar ehf. fyrir árið 1990 getið skuldabréfa Vallár og Nesbúa, sem og skuldabréfs að fjárhæð 25.000.000 krónur. Í greinargerð um eignabreytingar með skattframtali Jóns árið 1992 vegna 1991 er gerð grein fyrir sölu hlutabréfa fyrir tilgreint verð. Ljóst er og af gögnum málsins að bræðurnir höfðu tekið ákvörðun um hækkun og lækkun hlutafjár löngu áður en gengið er frá því formlega í lok janúar 1991. Ætla verður að þegar bræðurnir gerðu með sér bindandi samkomulag og ákváðu að nýta heimild til að gefa út jöfnunarhlutabréf, þá hafi þeim verið ljós eiginfjárstaða Holtabúsins hf. og þá jafnframt hvað koma myndi út úr hækkun og lækkun hlutafjár. Sú tala sem fram kemur á skattframtali Jóns 1991 er enda í samræmi við það sem þá var fyrirséð. Greinargerð um eignabreytingar er hluti af skattframtali sem stefnendur Jón og Sigríður skrifa undir árið 1992, ekki var regla að slík fylgiskjöl með skattframtali væru sérstaklega undirrituð, en gjaldandi ber ábyrgð á að þau gögn er skattframtali fylgja séu rétt. Greinargerðina staðfestu stefnendur því með undirritun skattframtalsins. Ósannað er að greinargerð þessi stafi frá öðrum. Samkvæmt framansögðu benda skattgögn til þess að greiðslur samkvæmt 5. desember samkomulaginu hafi farið fram í framhaldi af undirskrift þess. Umdeilt afsal er í samræmi við framangreind gögn, sem og gögn sem sýna stöðu og hreyfingar Jóns Jóhannssonar ehf. Þykir vafi um rétta dagsetningu afsalsins ekki breyta gildi þess sem fullnaðarlokum vegna fullnustu 5. desembersamkomulagsins. Þá hefur sú fullyrðing stefnenda engum gögnum verið stutt, að umsamið hafi verið að fjárhæð til útborgunar í kjölfar hækkunar og síðan lækkunar hlutafjár í Holtabúinu hf. hafi öll átt að greiðast stefnanda Jóni. Því er haldið fram að hann hafi átt að fá sinn þriðjung lækkunarfjárhæðarinnar greiddan með þeim eignum sem taldar eru upp í hinum vélritaða texta samkomulagsins frá 5. desember 1990, og að fyrir hlutafé hans í Holtabússamstæðunni skyldi greiða með þeim eignum sem þar eru taldar og hlut Gunnars og Garðars í lækkunarfjárhæðinni. Ekki verður séð hvernig samningur um að öll lækkunarfjárhæðin skyldi renna til Jóns eins verði lesinn út úr orðalagi skjalsins, eða eftirmála þess, eða eins og haldið er fram að hálfu stefnenda að orðið „greiðsla“ í eftirmálanum vísi til orðanna „lækkun hlutafjár“ í upphafi hins vélritaða texta skjalsins. Hafi verið rætt um slíka greiðslu munnlega, þá verður gegn andmælum stefndu, að teljast ósannað að um það hafi orðið bindandi samningur. Þar hefði þá og verið um talsverða yfirgreiðslu að ræða. Umsamið kaupverð fyrir hlut stefnanda Jóns í Holtabúinu eru þær eignir sem taldar eru upp í 5. desembersamkomulaginu, á hinn bóginn eru þær ekki verðmetnar og greiðslufyrirkomulag er ekki tilgreint. Það að gengið er frá jafn umfangsmiklum viðskiptum á svo losaralegan hátt bendir til þess, að fullt traust hafi ríkt með bræðrunum þegar samkomulagið er gert og þeir hafi talið sig þekkja verðmæti félagsins og þeirra eigna sem koma áttu í hlut Jóns sem greiðslueyrir fyrir þriðjungs hlut hans. Jón heldur því hins vegar fram í skýrslu sinni fyrir dómi, að miklar deilur hafi verið með þeim bræðrum um kaupin. Hafi svo verið bar félagsstjórn að leggja málið í gerðardóm samkvæmt 22. gr. samþykkta félagsins, en það var ekki gert. Að því er varðar íbúð að Klapparstíg 1, segir í drögunum frá 10. júlí 1989 að Gunnar og Garðar taki að sér allar greiðslur „samkvæmt kaupsamningi“. Þetta er í samræmi við samninginn frá 5. desember, en þar er og fjallað um veð sem skuli aflétta. Svik verktaka við byggingu eignarinnar verða ekki talin vera á ábyrgð stefndu. Sú fullyrðing að stefndu Gunnar og Garðar hafi fengið staðgreitt það fé sem í þeirra hlut kom eftir hækkun og lækkun hlutabréfa í félaginu, stangast á við málsgögn og er ósönnuð. Samkvæmt málsgögnum fékk stefnandi greitt um 136.000.000 krónur, eða um 30.000.000 krónur umfram það sem hlut hans í lækkuninni nam, sem voru 106.000.000 krónur. Er ekki óeðlilegt að tengja þessa umframgreiðslu hinum handskrifaða texta samkomulagsins frá 5. desember 1990, um að þar sé samið um fullnaðargreiðslu fyrir hlutabréf. Samkvæmt þessu er afsalið efnislega í samræmi við samninginn. Þegar litið er til reynslu og starfa stefnanda Jóns hjá fyrirtækinu, verður ekki séð að hann hafi staðið höllum fæti gagnvart bræðrum sínum árin 1989 og 1990, er þeir sömdu um greiðslu fyrir hlut hans. Staða félagsins er svipuð árið 1990 og hún var 1989 og auk þess vann hann áfram við bókhald þess. Ekki þykir heldur sannað að andlegri heilsu hans hafi verið þannig farið á þessu tímabili, að hann væri ekki fær um að gera sér grein fyrir stöðunni og taka ákvarðanir. Síðari undirritun eiginkonu hans á afsalið styður og að um viljagerning hafi verið að ræða. Þá verður ekki framhjá því litið að það er fyrst á árinu 1994 sem hann leitar til læknis vegna þunglyndis og ekki verður séð að það álit læknisins, að sjúkdómsins hafi byrjað að gæta árið 1986 og að „hann hafi átt erfitt með að standa í deilum og sérstaklega þegar tveir bræður hans hafi átt í hlut“ á árunum 1988 til 1994 sé byggð á öðrum heimildum en frásögn Jóns sjálfs. Verður því að telja þetta ósannað. Bæði Jón sjálfur og aðrir bera um það, að hann hafi verið aðgætinn og nákvæmur í fjármálum. Einnig verður ekki hjá því komist að líta til þess að grunnur samnings aðila um eignaskiptin er gerður á miðju ári 1989 og þegar á því ári fær hann í sinn hlut afborganir af skuldabréfum vegna sölu á rekstri Holtabúsins og fleiri eignir. Engar skjalfærðar athugasemdir koma fram af hans hálfu frá þeim tíma og þar til greiðslum er að fullu lokið miðað við afsalið og skattframtöl hans, en þar er a.m.k. um að ræða eitt og hálft ár. Stefnandi Jón samdi með bindandi hætti 5. desember 1990 um sölu hlutabréfa sinna við stefndu Gunnar og Garðar. Stefnendum hefur ekki tekist að sanna eða færa sannfærandi rök fyrir því að Jón Jóhannsson hafi ekki skrifað undir afsalið, sem dagsett er 1. janúar 1991, af fúsum og frjálsum vilja, eða að stefndu hafi beitt svikum við framkvæmd uppgjörs vegna kaupanna. Verður að telja stefnendur bundna við þessa gerninga. Samkvæmt framangreindu er það niðurstaða dómsins að stefnendur hafi fengið um 136.000.000 krónur í greiðslur fyrir eignarhluti sína í Holtabúinu hf. og tengdum félögum, þar með taldar 106.000.000 krónur vegna lækkunarfjárhæðarinnnar, og hafi verið búin að fá þessi verðmæti afhent í árslok 1990. Á þeim tíma eru engar skjalfestar athugasemdir komnar fram um að þau sætti sig ekki við endurgjaldið, þó liðið sé um eitt og hálft ár frá því drög eru gerð að samningnum. Afsalið er síðan undirritað athugasemdalaust. Stefnandi kveðst hafa gert athugasemd við uppgjörið árið 1992 og fengið vilyrði bræðra sinna fyrir leiðréttingu. Sönnun fyrir því að slíkum athugasemdum hafi verið hreyft hefur ekki verið tryggð, en það stóð Jóni næst að gera það. Dóminum þykir ljóst að stefnandi Jón eigi enga hlutdeild eða tilkall til þess vaxtar sem síðar varð í Fóðurblöndunni hf. Á hinn bóginn verði að líta til þess að ekkert hefur komið fram í málinu, þrátt fyrir framburð stefnanda Jóns um að bræðurnir hafi deilt um greiðslur til hans, sem bendir til annars en að ætlunin hafi verið að Jón fengi eðlilegt endurgjald fyrir eignarhlut sinn. Tvær matsgerðir hafa síðar verið framkvæmdar og er niðurstaða þeirra á verðmæti félagsins svipuð, þó að undir- og yfirmatsmenn beiti ólíkum aðferðum til að komast að niðurstöðu sinni. Samkvæmt matsgerðum er ljóst að við gerð samningsins hefur verðmæti eignarhlutar stefnanda Jóns verið vanmetið um a.m.k. 47.000.000 króna miðað við þær greiðslur sem hann fékk, og er þá miðað við bókfært eigið fé og án núvirðingar skuldabréfa. Stefnandi Jón þykir bera fulla samábyrgð á gerð samningsins, hinum ófaglegu vinnubrögðum sem viðhöfð voru, og honum átti að vera fullkunnugt um eiginfjárstöðu félagsins og verðmæti þess. Hann gerði engar formlegar athugasemdir né beinar fjárkröfur á því tímabili sem uppskiptin áttu sér stað, og ekki síðar, jafnvel ekki í framhaldi af fundinum sem haldinn var 11. janúar 2000. Vegna þessa tómlætis, sem telja verður verulegt, og þar sem ósannað þykir að samningsstaða stefnanda Jóns hafi verið skert jafnvel þótt hann hafi verið farinn að finna fyrir þunglyndi, þá þykir ekki unnt að líta til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Það er niðurstaða dómsins að stefndu skuli vera sýkn af dómkröfum stefnenda. Þrátt fyrir það þykja stefnendur hafa haft ákveðið tilefni til málssóknarinnar. Svo sem áður greinir verður að fallast á, að uppskipti bræðranna á eign þeirri sem þeir höfðu sameiginlega byggt upp hafi ekki verið fyllilega sanngjörn í reynd. Þegar þetta er virt þykir rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að aðilar beri sjálfir hver sinn kostnað af málinu. Hjördís Hákonardóttir, dómstjóri, kvað upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Rúnari B. Jóhannssyni, löggiltum endurskoðanda, og Stefáni Svavarssyni, löggiltum endurskoðanda. D ó m s o r ð: Stefndu skulu vera sýkn af kröfum stefnenda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 528/2012
Kærumál Málskostnaðartrygging
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem H var gert aðsetja málskostnaðartryggingu í máli sem hann hafði höfðað á hendur J. Tilstuðnings kröfu sinni vísaði J til þess að árangurslaust fjárnám hafði veriðgert hjá H 5. mars 2012 en málið hafði verið þingfest 15. febrúar sama ár. Ídómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt ákvæði 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991væri unnt að krefjast málskostnaðartryggingar við þingfestingu máls. Ákvæðiðhefði þó ekki verið talið girða fyrir að hafa mætti síðar uppi slíka kröfu efsérstakt tilefni gæfist þá fyrst til þess. Í málinu lá fyrir að viðþingfestingu málsins í héraði hafði nokkrum sinnum verið gert árangurslaustfjárnám hjá H. Hefði J því getað komið með kröfu um málskostnaðartrygginguþegar við þingfestingu og voru því ekki skilyrði til að víkja frá meginreglu 1.mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því felldur úrgildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÁrniKolbeinson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 24. júlí 2012, sem barst héraðsdómi sama dag ogHæstarétti ásamt kærumálsgögnum 2. ágúst sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 13. júlí 2012, þarsem sóknaraðila var gert að setja innan tveggja vikna frá uppkvaðninguúrskurðarins tryggingu að fjárhæð 500.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar ímáli sínu á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðilaum málskostnaðartryggingu verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefurekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðili, Jódís Sigurðardóttir, greiðisóknaraðila, Hinrik Jóhannssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 513/2006
Bifreið Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti Ítrekun
J var sakfelldur fyrir að aka bifreið sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis. Hann hafði áður verið sakfelldur fyrir ölvunarakstursbrot en var ekki orðinn fullra 18 ára þegar hann framdi það brot. Með vísan til dómvenju var refsing J ákveðin sekt 190.000 krónur. Þá fór um ökuréttarsviptingu J eftir þágildandi 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 en ekki 4. mgr. greinarinnar þar sem fyrra ölvunarakstursbrot J hafði ekki ítrekunaráhrif vegna aldurs hans, sbr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var J sviptur ökurétti í eitt ár frá birtingu héraðsdóms að telja.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. september 2006, að fengnu áfrýjunarleyfi, í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst mildunar á refsingu og styttingar á ökuréttarsviptingu. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Ákærði er fundinn sekur um að aka bifreið sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis. Hann er fæddur 7. ágúst 1986. Með dómi 26. apríl 2005 var hann sakfelldur fyrir ölvunarakstursbrot sem hann framdi 20. maí 2004. Á þeim tíma var hann ekki orðinn fullra 18 ára. Með vísan til dómvenju verður refsing ákærða ákveðin eins og um fyrsta ölvunarakstursbrot væri að ræða og að meðtalinni refsingu fyrir akstur sviptur ökurétti ákveðst refsingin sekt 190.000 krónur. Í 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. nú 6. mgr. ákvæðisins, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006, eru sérreglur um sviptingu ökuréttar þegar stjórnandi ökutækis, sem áður hefur brotið gegn 45. gr. laganna, gerist sekur um slíkt brot á nýjan leik. Reglum þessum verður þó aðeins beitt ef brot verður talið ítrekað í skilningi 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 314/2002 í dómasafni réttarins 2002, bls. 3671. Eitt skilyrða þess að brot hafi ítrekunaráhrif er að sakborningur hafi verið fullra 18 ára þegar hann framdi það brot. Svo sem að framan greinir hafði ákærði ekki náð þeim aldri þegar hann framdi fyrra ölvunaraksturs brot sitt. Fer því um ökuréttarsviptingu hans eftir þágildandi 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga, en ekki 4. mgr. greinarinnar. Með vísan til þessa er ökuréttarsvipting ákærða ákveðin eitt ár frá birtingu hins áfrýjaða dóms að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Kostnað vegna áfrýjunar sakarinnar ber samkvæmt 169. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 að greiða úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti eru að meðtöldum virðisaukaskatti tiltekin í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Jóel Mar Hólmfríðarson, greiði 190.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæti ella 14 daga fangelsi. Ákærði er sviptur ökurétti í eitt ár frá 1. júní 2006 að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Loga Guðbrandssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta, sem dómtekið var þann 5. apríl sl., er höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæruskjali lögreglustjórans á Húsavík, útgefnu þann 10. mars 2006 á hendur Jóel Mar Hólmfríðarsyni, kt. 070886-2949, Stórhóli 6, Húsavík, „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni IG-926, að morgni mánudagsins 6. ágúst 2005, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,71‰) og sviptur ökurétti, um Norðausturveg við Aðaldalsflugvöll uns hann ók bifreiðinni út af við syðri enda flugvallarins. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993, 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004.“ Fyrirkall í máli þessu var gefið út 14. mars sl. og birt fyrir ákærða þann 16. sama mánaðar. Við þingfestingu málsins þann 5. apríl sl. sótti ákærði ekki þing og var málið þá dómtekið að kröfu sækjanda með vísan til 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991. Þykir mega jafna framangreindri útivist ákærða til játningar hans með vísan til áðurgreindrar lagagreinar, enda er sú niðurstaða í samræmi við gögn málsins. Telst brot ákærða því nægjanlega sannað og varðar það við tilgreind lagaákvæði í ákæruskjali. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins var ákærði, þann 26. apríl 2005, dæmdur til greiðslu kr. 130.000 í sekt og sviptur ökurétti í 1 ár, fyrir ölvunarakstur. Þykir refsing ákærða nú því hæfilega ákveðin kr. 200.000 í sekt til ríkissjóðs og komi 14 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins. Með vísan til 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 ber að svipta ákærða ökurétti í 3 ár frá birtingu dómsins að telja. Í málinu liggur fyrir sakarkostnaður vegna töku blóðsýnis ákærða og rannsóknar þess að fjárhæð kr. 32.551 og ber að dæma ákærða til greiðslu þess kostnaðar. Dómsuppsaga hefur tafist lítillega vegna anna dómarans. Dóminn kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði Jóel Mar Hólmfríðarson greiði kr. 200.000 í sekt til ríkissjóðs og komi 14 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti í 3 ár frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði kr. 32.551 í sakarkostnað.
Mál nr. 373/2009
Börn Umgengni Málskostnaður Gjafsókn
M og K deildu um ferðakostnað vegna umgengni tveggja barna þeirra við M. Í dómi var vísað til þess að í barnalögum nr. 76/2003 væri ekki mælt fyrir um hvenær átt gæti við að víkja frá aðalreglu 46. gr. laganna um að foreldri, sem barn býr ekki hjá, greiði kostnað af umgengni, og fella kostnað af umgengni að nokkru leyti eða öllu á það foreldri, sem barn býr hjá. Var talið að virtum lögskýringargögnum að leggja yrði til grundvallar að ekki væri unnt að fella á foreldri, sem barn býr hjá, kostnað af umgengni þess við hitt foreldrið nema vegna bágrar fjárhagslegrar stöðu þess síðarnefnda, enda teldist það fyrrnefnda fært um að standa straum af kostnaðinum að nokkru eða öllu leyti. Í málinu höfðu ekki verið lögð fram gögn um tekjur aðilanna eða efnahag. Var talið að þótt K hefði ákveðið án samráðs við M að flytja með börn þeirra úr landi og skapað þannig þær aðstæður að réttur barnanna til umgengni við hann yrði ekki virtur nema með verulegum kostnaði nægði það ekki eitt og sér til þess að óbreyttum lögum að sá kostnaður yrði að hluta lagður á hana. Var K því sýknuð af kröfu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi höfðaði áfrýjandi málið 30. janúar 2009 til að fá sér dæmda forsjá tveggja barna aðilanna, sem fædd eru 1998 og 2000, auk þess sem hann krafðist að stefndu yrði gert að greiða nánar tiltekið meðlag með börnunum og kveðið yrði á um umgengni þeirra við foreldrið, sem færi ekki með forsjá. Stefnda tók til varna í málinu og krafðist þess að hafnað yrði kröfum áfrýjanda um forsjá og meðlag, svo og að umgengni yrði skipað á nánar tilgreindan veg. Undir rekstri málsins gerðu aðilarnir dómsátt 7. maí 2009, þar sem ákveðið var að stefnda færi áfram með forsjá barnanna, áfrýjandi greiddi meðlag með þeim og umgengni yrði á tiltekinn hátt um jól og páska og í vetrarfríi barnanna, sem þá höfðu flutt með stefndu til Danmerkur. Ágreiningur stóð á hinn bóginn eftir um umgengni í sumarfríi barnanna og þátttöku stefndu í kostnaði af ferðum þeirra til Íslands vegna umgengni, svo og um málskostnað. Í hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina krafa áfrýjanda um umgengni að sumri, en honum gert að bera allan ferðakostnað barnanna vegna umgengni. Þá var áfrýjandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Stefnda unir héraðsdómi og er því aðeins til úrlausnar fyrir Hæstarétti ágreiningur aðilanna um ferðakostnað vegna umgengni barnanna við áfrýjanda og málskostnað á báðum dómstigum. Samkvæmt síðari málslið 2. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal foreldri, sem barn býr ekki hjá, greiða kostnað af umgengni nema annað sé ákveðið í samningi við hitt foreldrið eða úrskurði sýslumanns, sbr. 2. mgr. 47. gr. laganna, en samkvæmt 4. mgr. 34. gr. þeirra verður jafnframt leyst úr ágreiningi um þetta með dómi í máli um forsjá barns. Í lögunum er ekki mælt fyrir um hvenær átt geti við að víkja frá framangreindri aðalreglu 2. mgr. 46. gr. og fella kostnað af umgengni að nokkru leyti eða öllu á það foreldri, sem barn býr hjá. Í athugasemdum við þetta ákvæði í frumvarpi til laganna var þess getið að frávik sem þetta yrði aðeins ákveðið að undangengnu sérstöku mati á fjárhagslegri og félagslegri stöðu foreldranna og atvikum máls að öðru leyti, en þannig mætti leggja á foreldrið, sem barn býr hjá, kostnað af umgengni ef fjárhagsleg staða þess, sem hennar nyti, væri mjög bágborin. Að virtum þessum lögskýringargögnum verður að leggja til grundvallar að ekki sé unnt að fella á foreldri, sem barn býr hjá, kostnað af umgengni þess við hitt foreldrið nema vegna bágrar fjárhagslegrar stöðu þess síðarnefnda, enda teljist það fyrrnefnda fært um að standa straum af kostnaðinum að nokkru eða öllu leyti. Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn um tekjur aðilanna eða efnahag. Þótt stefnda hafi ákveðið án samráðs við áfrýjanda að flytja með börn þeirra úr landi og skapað þannig þær aðstæður að réttur barnanna til umgengni við hann verði ekki virtur nema með verulegum kostnaði nægir það ekki eitt og sér til þess að óbreyttum lögum að sá kostnaður verði að hluta lagður á hana. Verður því að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness, föstudaginn 12. júní 2009. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms 18. maí sl., er höfðað með birtingu stefnu hinn 30. janúar 2009. Stefnandi er M, kt. [...], [...], [...]. Stefnda er K, kt. [...], [...], [...]. Upphaflegar dómkröfur stefnanda voru þær að honum yrði með dómi falin forsjá barnanna A, kt. [...], og B, kt. [...], og að ákveðið yrði í dóminum hvernig umgengni barnanna við stefndu skyldi háttað. Yrði ekki fallist á kröfu stefnanda um forsjá krafðist stefnandi þess að ákveðið yrði með dómi hvernig umgengni barnanna við hann skyldi háttað. Þá var gerð krafa um að stefndu yrði gert að greiða stefnanda mánaðarlega einfalt meðalmeðlag með hvoru barnanna um sig eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni frá dómsuppsögu til fullnaðs átján ára aldurs þeirra. Þá var af hálfu stefnanda krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi og að við þóknun lögmanns stefnanda bættust 24,5% virðisaukaskattur af tildæmdri þóknun. Upphaflegar dómkröfur stefndu voru þær í fyrsta lagi að kröfu stefnanda yrði hafnað og að stefndu yrði falin forsjá barnanna A, kt. [...], og B, kt. [...], til 18 ára aldurs. Í öðru lagi að ákveðið yrði með dómi um inntak umgengnisréttar barnanna og þess foreldris sem ekki fengi forsjá þeirra samkvæmt nánari lýsingu í greinargerð. Jafnframt var þess krafist að stefndu yrði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins, samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti. Við aðalmeðferð málsins var af hálfu málsaðila lögð fram dómsátt í málinu þar sem kveðið er á um að stefnda fari áfram með forsjá barnanna, svo og um meðlag og umgengni á öðrum tímum en í sumarleyfi. Lögmenn málsaðila upplýstu að ekki hefði náðst sátt um lengd umgengni í sumarleyfi, ferðakostnað vegna hennar og málskostnað. Gerðu lögmenn grein fyrir endanlegum dómkröfum umbjóðenda sinna, sem eru eftirfarandi: Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að staðfest verði að sumarleyfisumgengni verði í fjórar vikur hvort sem börnin búa á Íslandi eða í Danmörku með vísan til greinargerðar stefndu og að stefndu verði gerði gert að greiða helming alls ferðakostnaðar vegna umgengninnar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Endanlegar dómkröfur stefndu er þær að stefnanda verði gert að greiða allan ferðakostnað vegna umgengni á meðan börnin búa í Danmörku, að börnin dvelji helming sumarleyfis frá skóla í Danmörku hjá stefnanda, þ.e. að minnast kosti þrjár vikur og loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. II. Málsaðilar voru í hjúskap og eignuðust börnin A og B á hjúskapartímanum. Málsaðilar fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng hinn 11. mars 2004, en þá bjuggu aðilar á [...]. Var þá ákveðið að konan færi ein með forsjá barnanna. Aðilar fluttu á sama tíma til Danmerkur í júlí það ár. Í nóvember 2004 kynntist stefnda dönskum manni, C, og hófu þau sambúð vorið 2005. Stefnda varð barnshafandi haustið 2006. Uppúr sambúð hennar og C slitnaði árið 2007 og flutti stefnda og börnin heim til Íslands í febrúar 2007 áður en barnið fæddist. Stefnandi bjó áfram í Danmörku. Stefnda er [...] að mennt og fékk árið 2007 starf sem [...]. Starfið var tímabundið til eins árs. Að ráðningartíma loknum fann stefnda ekki starf við sitt hæfi á [...] en bauðst staða hjá [...], í [...], sem hún þáði. Stefnda og börnin fluttu því suður og fengu húsnæði á [...] í mars 2008. Fjölskyldan flutti síðan í minna húsnæði á sama stað í janúar sl. Í kjölfar efnahagsþrenginga var stöðugildi stefndu minnkað í 50% en henni boðin hálf staða hjá Heilbrigðisstofnun [...] sem hún þáði. Ákveðið var síðan að loka [...]deildinni á Heilbrigðistofnunni nú í vor. Horfði stefnda þá fram á að geta ekki framfleytt sér og börnunum í hálfu starfi. Vegna breytinga á atvinnuhögum, hækkunar á húsaleigu og almennt á verðlagi tók stefnda þá ákvörðun að flytja aftur til Danmerkur með börnin, enda hafi henni og börnunum liðið afar vel þar þann tíma sem þau bjuggu þar, eins og segir í stefnu. Í stefnu segir að þegar hún hafi tekið þessa ákvörðun og hafið undirbúning fyrir flutninginn hafi stefnandi búið í Danmörku og tjáð stefndu að hann hygðist búa þar áfram þar sem atvinnuhorfur væru betri þar. Stefnandi, sem er [...]fræðingur, flutti heim til Íslands í janúar 2009 og tók þá upp sambúð með konu sem á fyrir þrjú börn. Þau búa á [...] í námsmannaíbúð en sambýliskonan er í námi. Stefnda kveðst ekki hafa vitað af flutningi stefnanda til Íslands fyrr en hann hringdi þann 21. janúar sl. og bað um að fá að hitta börnin. Stefnandi kveðst hafa komist að því í gegnum þriðja aðila að stefnda hygði á flutning úr landi en hún hafi í engu sinnt að tilkynna stefnanda um fyrirhugaðan flutning. Þann 30. janúar sl. var stefna í málinu birt fyrir stefndu og stefnan þingfest 11. febrúar sl. Farbannsbeiðni var send til Héraðsdóms Reykjaness með bréfi, dags. 28. janúar 2009. Í febrúar 2009 sendi stefnda stefnanda bréf, dags. 2. febrúar, þar sem formlega var tilkynnt um flutning barnanna til Danmerkur. Er þar sagt að flutningur sé áætlaður 24. mars 2009. Stefnda kveðst hins vegar hafa ákveðið í ljósi farbannskröfunnar að flýta för sinni og barnanna til Danmerkur og hafi þau flogið út til Danmerkur að morgni 11. febrúar 2009. Beiðni stefnanda um farbann hafi verið þingfest hinn 13. febrúar sl. en vísað frá dómi 26. sama mánaðar. Samkvæmt dómsátt málsaðila á dskj. nr. 12, sem lögð var fram við upphaf aðalmeðferðar, skal stefnda fara áfram með forsjá barnanna og stefnandi greiða einfalt meðlag með hvoru barni um sig til 18 ára aldurs þeirra. Þá er í sáttinni ákvæði um umgengni stefnanda við börnin, sem tekur mið af búsetu stefndu og barnanna í Danmörku, en tekið er fram að ágreiningur sé um lengd umgengninnar í sumarleyfi, um kostnað vegna umgengninnar, svo og um málskostnað. Stefnanda var veitt gjafsókn vegna reksturs málsins fyrir héraðsdómi, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 13. febrúar 2009, og var gjafsóknin takmörkuð við 400.000 krónur. Málsaðilar gáfu skýrslu fyrir dóminum í gegnum síma. III. Þar sem dómsátt hefur náðst á milli aðila um forsjá, meðlag og umgengni að hluta þykir ekki ástæða til að rekja málsástæður málsaðila nema að því leyti sem þær snúa að umgengni í sumarleyfi, kostnaði vegna hennar og málskostnaði. Af hálfu stefnanda er á því byggt að það þjóni best hag og þörfum barnanna að búa svo í haginn að þau geti átt góðan, samfelldan tíma með föður sínum hér á landi í sumarleyfum þannig að þau geti ræktað tengsl sín við landið og ættingja sína hér á landi. Til þess séu fjórar vikur að sumri algert lágmark. Þá bendir stefnandi á að í greinargerð stefndu sé krafist fjögurra vikna umgengni í sumarleyfi og að stefnda sé bundin af þeirri kröfugerð, sbr. greinargerð með 41. gr. barnalaga, en þar komi fram að aðeins sé heimilt að breyta málsástæðum undir meðferð málsins. Þá bendir stefnandi á að stefnda hafi ein ákveðið að flytja úr landi og því mæli rík sanngirnisrök með því að hún taki þátt í ferðakostnaði vegna umgengni barnanna við stefnanda í sumarleyfum. Í þessum efnum beri að líta til aðdraganda þess að stefnda flutti úr landi, þ.e. að í greinargerð viðurkenni hún að hafa stungið úr landi eftir að farbannskrafa stefnanda kom fram. Þá beri að líta til þess að stefnanda sé nú ekki lengur í námi og geti nú tekið fullt sumarleyfi og varið því með börnum sínum. IV. Í greinargerð stefndu segir að nauðsynlegt sé að dómur kveði á um inntak umgengnisréttar, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þar sem stefnda og börnin séu búsett í Danmörku verð að taka mið af því við ákvörðun umgengninnar, m.a. að stefnandi hafi fjögurra vikna umgengni í sumarleyfi á Íslandi og að stefnandi greiði kostnað vegna umgengni, nema í þeim tilvikum er stefnda flýgur sjálf til og frá Danmörku með börnin. Við aðalmeðferð var af hálfu stefndu krafist að börnin dvelji helming sumarleyfis frá skóla í Danmörku hjá stefnanda, þ.e. að minnsta kosti þrjár vikur og að allur ferðakostnaður vegna umgengninnar greiðist af stefnanda. Kvaðst stefnda byggja kröfu sína á því að meginreglan væri sú börnin dveldu jafnlengi hjá hvoru foreldri um sig í sumarleyfi sínu. Sumarleyfi barnanna í Danmörku sé sex vikur og rétt sé að málsaðilar skiptu þeim tíma að jöfnu á milli sín. Með vísan til 47. gr. barnalaga nr. 76/2003 beri að líta til þess hvernig umgengni hafi verið háttað hingað til, en börnin hafi aldrei áður verið samfellt í fjórar vikur í sumarleyfi sínu hjá stefnanda. Börnin séu orðin stálpuð og vilji stunda sínar tómstundir, fara á námskeið og annað sem bjóðist í Danmörku á sumrin. Af hálfu stefndu er því mótmælt að með endanlegri kröfugerð sinni um lengd umgengni í sumarleyfi hafi hún gert breytingar á kröfugerð sinni. Í greinargerð sé aðeins um að ræða tillögur að fyrirkomulagi á umgengni og hafi hún talið við ritun greinargerðarinnar að sumarleyfi í Danmörku væri 8 vikur. Loks er af hálfu stefndu bent á að samkvæmt 47. gr. barnalaga eigi sá sem njóti umgengni að greiða þann kostnað sem af henni hljótist. Barnalögin geri ekki ráð fyrir að litið sé til atriða eins og hvernig það hafi atvikast að annar málsaðila flutti úr landi. Bent sé á að stefnda sé að hefja nám en stefnandi hafi lokið sínu námi og sé nú í vinnu og með tekjur. Stefnda kveðst byggja málskostnaðarkröfu sína á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. aðallega 130. gr. Stefnda kveður kröfu um að tekið verði tillit til áhrifa virðisaukaskatts við ákvörðun málflutningsþóknunar byggja á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnda kveðst ekki vera virðisaukaskattskyld og sé henni því nauðsynlegt að fá kostnað vegna skattsins tildæmdan úr hendi stefnanda. V. Í greinargerð stefndu er þess krafist að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar barnanna og þess foreldris, sem ekki fái forsjá þeirra samkvæmt nánari lýsingu í greinargerð. Í greinargerðinni segir síðan að verði fallist á kröfu stefndu muni hún halda áfram að stuðla að eðlilegri umgengni stefnanda við börnin. Við ákvörðun inntaks umgengnisréttar verði hins vegar að taka mið af því að stefnda og börnin séu búsett í Danmörku. Kröfur stefnanda um inntak umgengninnar eru síðan raktar í átta töluliðum og er þar m.a. tiltekið að stefnandi hafi fjögurra vikna sumarumgengni á Íslandi. Með vísan til athugasemda við 41. gr. frumvarps, sem varð að barnalögum nr. 76/2003, verður að telja að stefnda sé bundin af upphaflegri kröfugerð sinni um lengd þess tíma, sem stefnandi hefur til að rækja umgengni og samneyti við börnin á sumrin. Er sú niðurstaða og talin þjóna best högum og þörfum barnanna í ljósi þess að umgengni þeirra við föður þeirra verður takmörkuð í annan tíma þar sem þau eru búsett í öðru landi. Með vísan til þeirrar meginreglu, sem fram kemur í 2. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003 er stefnanda gert að greiða kostnað vegna ferða barnanna til og frá heimili þeirra í Danmörku vegna umgengni sinnar við þau. Ljóst er að með rekstri málsins fékk stefnandi ekki framgengt helstu dómkröfu sinni um forsjá, heldur var gerð sátt um málalok í samræmi við dómkröfu stefndu um það atriði, sem og um inntak umgengni að mestu leyti. Í ljósi framanritaðs verður að líta svo á að með dómsáttinni hafi kröfur stefnanda ekki náð fram að ganga nema að litlu leyti. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður því til samræmis að dæma hann til að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 341.628 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Valborgar Snævarr hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 369.516 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Börn málsaðila, A og B, skulu dvelja hjá stefnanda, M, samfellt í fjórar vikur í sumarleyfi ár hvert. Stefnandi skal greiða kostnað vegna ferða barnanna til og frá heimili þeirra í Danmörku vegna umgengni sinnar við þau. Stefnandi greiði stefndu, K, 341.628 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Valborgar Snævarr hrl., 369.516 krónur.
Mál nr. 15/2018
Kærumál Frávísun frá héraðsdómi Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður Landsréttar sem staðfesti dóm héraðsdóms þar sem máli K hf. gegn A hf., B hf., Í hf., L hf. og V hf. var vísað frá dómi. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að skýra yrði kæruheimild í a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á þann hátt að úrskurður Landsréttar gæti sætt kæru til Hæstaréttar ef þar hefði verið tekin ákvörðun um að vísa máli frá héraðsdómi, sem ekki hefði fyrr verið gert, en ekki ef þar hefði verið staðfestur úrskurður héraðsdóms um frávísun. Brast því heimild til að kæra úrskurð Landsréttar í málinu og var því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttirog Ólafur Börkur Þorvaldsson og Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 23. maí 2018, en kærumálsgögn bárust réttinum 4. júní samaár. Kærður er úrskurður Landsréttar 9. maí 2018, þar sem staðfestur varúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars sama ár, en með honum var málisóknaraðila á hendur varnaraðilum vísað frá dómi. Um kæruheimild vísarsóknaraðili til a. liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Jafnframtkrefst hann þess að ákvæði í úrskurði Landsréttar um málskostnað verði fellt úrgildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinuverði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.Samkvæmt a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991er heimilt að kæra til Hæstaréttar úrskurði Landsréttar ef þar hefur verið mæltfyrir um „frávísun frá héraðsdómi eða Landsrétti eða niðurfellingu máls aðhluta eða að öllu leyti fyrir héraðsdómi eða Landsrétti“. Eins og rakið er ídómi Hæstaréttar 5. júní 2018 í máli nr. 8/2018 verður að skoða þessar heimildirí ljósi þeirrar meginreglu að baki ákvæðum 6. þáttar laga nr. 91/1991 aðúrlausnaratriði, hvort sem það varðar efni máls eða form, geti ekki komið tilmeðferðar á þremur dómstigum nema í því tilviki að Hæstiréttur hafi veitt leyfitil slíkrar meðferðar, sbr. 2. mgr. 167. gr. og 175. gr. sömu laga. Að þessugættu verður að skýra áðurnefndan a. lið 1. mgr. 167. gr. laganna eftir orðannahljóðan og þá á þann hátt að úrskurður Landsréttar getisætt kæru til Hæstaréttar ef þar hefur verið tekin ákvörðun um að vísa máli fráhéraðsdómi, sem ekki hefur fyrr verið gert, en á hinn bóginn ekki ef þar hefurverið staðfestur úrskurður héraðsdóms um frávísun, svo sem hér er um að ræða. Samkvæmt þessu brestur heimild til að kæra úrskurð Landsréttarí máli þessu og verður því vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Máliþessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili,Kortaþjónustan hf., greiði varnaraðilum, Arion banka hf., Borgun hf.,Íslandsbanka hf., Landsbankanum hf. og Valitor hf., hverjum um sig 500.000krónur í kærumálskostnað. ÚrskurðurLandsréttar 9. maí 2018.Landsréttardómararnir KristbjörgStephensen, Ragnheiður Bragadóttir og Sigurður Tómas Magnússon kveðaupp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaSóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 14. mars 2018, sem barst héraðsdómi næsta dag en kærumálsgögn bárust Landsrétti 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2018 í málinu nr. E-3081/2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og að málinu verði vísað heim í hérað til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar að skaðlausu, óskipt úr hendi varnaraðila, í héraði og fyrir Landsrétti, vegna þessa þáttar málsins.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvik Samkeppniseftirlitið hóf á árinu 2006 rannsókn á samkeppnislagabrotum Greiðslumiðlunar hf. (nú Valitor hf.), Kreditkorts hf. (nú Borgun hf.) og Fjölgreiðslumiðlunar hf. (síðar Greiðsluveitan hf.) í greiðslukortaviðskiptum, einkum á árunum 2002 til 2006. Með sáttum við Samkeppniseftirlitið viðurkenndu þessi fyrirtæki ýmis brot gegn 10., 11. og 12. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og gengust undir sektargreiðslur. Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 4/2008 frá 10. janúar 2008 var greint frá niðurstöðu málsins en þar sagði meðal annars að þessir aðilar hefðu haft með sér ólögmætt samráð um afmarkaðar aðgerðir í því skyni að vinna gegn innkomu sóknaraðila og hins erlenda samstarfsaðila hans á markað fyrir færsluhirðingu og tengda starfsemi og síðan að hrekja þá út af markaðnum. Umrædd samkeppnislagabrot voru talin mjög alvarleg og umfangsmikil og fólu meðal annars í sér tæknilegar og viðskiptalegar hindranir. Sóknaraðili höfðaði mál gegn framangreindum þremur fyrirtækjum með stefnu 16. desember 2014 og krafðist skaðabóta vegna þeirra samkeppnislagabrota sem fjallað var um í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 4/2008. Málinu lauk með dómsátt við sóknaraðila 3. mars 2015 en samkvæmt henni skyldu stefndu greiða honum samtals 250.250.000 krónur. Í kjölfar erindis sóknaraðila 3. apríl 2009 hóf Samkeppniseftirlitið rannsókn á meintum samkeppnislagabrotum varnaraðila á greiðslukortamarkaði, meðal annars ætluðu ólögmætu samráði útgefenda í tengslum við ákvörðun milligjalda og meintri samtvinnun á færsluhirðingu og vildarkjörum VISA-korthafa. Rannsókn þessari lauk með ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 8/2015 frá 30. apríl 2015 sem byggði á sáttum sem varnaraðilar gerðu við Samkeppniseftirlitið vegna málsins 9. júlí, 20. ágúst og 15. desember 2014. Í ákvörðuninni kom meðal annars fram að fyrirkomulag um ákvörðun milligjalda hafi falið í sér óbeina samvinnu um verð milli útgefenda á greiðslukortum á því tímabili sem rannsóknin beindist að en um var að ræða tímabilið frá 1. janúar 2007 til 31. desember 2009. Þetta óbeina samstarf hafi falist í því að útgefendur, sem voru stóru bankarnir þrír, hafi með samningum falið annars vegar Borgun hf. og hins vegar Valitor hf. að ákvarða í verðskrám milligjöld vegna notkunar VISA- og MasterCard-greiðslukorta. Í framkvæmd hafi umrædd milligjöld verið ákvörðuð með samræmdum hætti. Jafnframt hafi þetta fyrirkomulag falið í sér að á vettvangi samtaka fyrirtækjanna tveggja, Borgunar hf. og Valitor hf., hafi átt sér stað samvinna og framkvæmd sem ekki hafi verið í samræmi við 12. gr. samkeppnislaga. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðilum með stefnu 13. janúar 2015 til greiðslu skaðabóta á svipuðum grundvelli og hann krefst bóta í þessu máli. Í því máli var byggt á sömu matsgerð dómkvaddra matsmanna og gert er í þessu máli. Með dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli 239/2017 var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins staðfestur með þeim rökum að verulega skorti á að fullnægjandi upplýsingar lægju fyrir um aðkomu og hlutdeild Teller A/S í viðskiptum sóknaraðila á því tímabili sem um ræddi, ekki síst hvað varðaði eðli og inntak samstarfs um færsluhirðingu og greiðslu milligjalda. Lægi ekkert fyrir um það hvort sóknaraðili eða hið danska félag hefði greitt milligjöldin sem væri grundvöllur þess tjóns sem sóknaraðili freistaði að fá staðfest með matsgerð og þar með hvort sóknaraðili væri bær til þess að standa einn að málsókn sinni á hendur varnaraðilum í þeim farvegi sem hann hefði sjálfur markað henni. Var málatilbúnaður sóknaraðila að þessu leyti talinn svo óljós og vanreifaður að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Varnaraðilar telja að sóknaraðili hafi ekki bætt úr framangreindum ágöllum í máli þessu og var málinu vísað frá héraðsdómi meðal annars á þeirri forsendu. NiðurstaðaSóknaraðili telur sig eiga rétt til skaðabóta, óskipt úr hendi varnaraðila, einkum vegna ólögmæts samstarfs þeirra í tengslum við ákvarðanir um fyrirkomulag milligjalda í debetkortaviðskiptum á árunum 2002 til 2013. Sóknaraðili byggir málatilbúnað sinn einkum á ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 8/2015 frá 30. apríl 2015, sáttum varnaraðila við Samkeppniseftirlitið sem ákvörðunin byggði á, andmælaskjali Samkeppniseftirlitsins 8. mars 2013 í sama máli og matsgerð dómkvaddra matsmanna 30. júní 2016. Sóknaraðili hefur í máli þessu lagt fram samstarfssamning sinn við danska fyrirtækið PBS International A/S, undirritaðan í ágúst og september 2002, varðandi færsluhirðingu greiðslukorta en hann kveður fyrirtækið Teller A/S hafa tekið yfir hlutverk fyrrnefnda félagsins varðandi færsluhirðingu hér á landi eftir samruna 8. september 2010. Sóknaraðili byggir á því að hinir erlendu samstarfsaðilar hans hafi verið færsluhirðar debetkorta og séð um greiðslu milligjalda til útgefenda kortanna. Sóknaraðili hafi hins vegar séð um alla samninga um færsluhirðingu við söluaðila hér á landi, sinnt markaðssetningu og veitt þjónustu í tengslum við fjárhagslegt uppgjör á kortaveltu viðskiptavina sinna. Þá hafi sóknaraðili veitt innlendum söluaðilum alla viðskiptaþjónustu, stýrt tæknilegu skipulagi, metið lánshæfi söluaðila og átt öll samskipti við þá vegna bakfærslna og annarrar skjalavinnu. Sóknaraðili hafi samið sjálfstætt við söluaðila hér á landi um þóknun fyrir þjónustu sína sem hafi numið að lágmarki 0,1% af fjárhæð debetkortafærslna. Sóknaraðili kveður skaðabótakröfu sína við það miðaða að þóknunin hafi verið 0,1% af veltu debetkortafærslna. Sóknaraðili kveðst aðeins krefjast bóta fyrir það tjón sem hann hafi orðið fyrir vegna þóknunartekna sem hann hafi orðið af. Í ljós hefur verið leitt að sóknaraðili var ekki í stöðu færsluhirðis og greiddi þar af leiðandi ekki milligjöld til kortaútgefenda. Málatilbúnaður hans þykir engu að síður skýr um það að hann hafi átt sjálfstætt tilkall til þóknunar fyrir þjónustu sína við söluaðila sem voru í færsluhirðingu hjá hinum erlenda samstarfsaðila hans og að sóknaraðili hafi orðið fyrir sjálfstæðu tjóni sem felist í því að þóknunartekjur hans hafi í reynd verið minni en þær hefðu orðið ef ekki hefðu komið til samkeppnislagabrot varnaraðila í tengslum við ákvörðun milligjaldanna. Ákvæði 18. gr. laga nr. 91/1991 kemur því ekki í veg fyrir að sóknaraðili geti haft uppi skaðabótakröfu og aðrar þær kröfur sem hann gerir, óháð mögulegri bótakröfu Teller A/S. Málinu verður því ekki vísað frá dómi vegna annmarka á aðild málsins sóknarmegin eða vanreifunar á þeirri aðild. Í hinum kærða úrskurði er frávísun málsins frá héraðsdómi jafnframt studd þeim rökum að forsendur sameiginlegrar aðildar varnaraðila séu vanreifaðar í stefnu. Af hálfu sóknaraðila er byggt á því að kröfur hans á hendur öllum varnaraðilum megi rekja til brota þeirra á ákvæðum samkeppnislaga sem leitt hafi til samkeppnishamlandi aðstæðna og viðvarandi ástands sem valdið hafi tjóni. Kröfurnar eigi því sama uppruna. Varnaraðilar beri sameiginlega ábyrgð á tjóninu og sóknaraðili geti því höfðað eitt mál á hendur þeim öllum og krafið hvern þeirra um alla fjárhæð tjónsins óháð því hversu mikil hlutdeild viðkomandi tjónvalds hafi verið í brotinu. Varnaraðilar byggja frávísunarkröfur sínar meðal annars á því að sóknaraðili hafi ekki gert viðhlítandi grein fyrir sameiginlegri aðild málsins til varnar og sameiginlegri ábyrgð allra varnaraðila á þeim bótakröfum sem sóknaraðili hafi uppi í málinu. Varnaraðili Borgun hf. geti ekki borið ábyrgð á tjóni sem talið yrði leiða af meintri samræmingu milligjalda af hálfu varnaraðilans Valitors hf. og viðskiptabankanna þriggja vegna greiðslukortafærslna sem Valitor hf. hirti og öfugt. Milligjöldin hafi ekki verið samræmd milli varnaraðila Borgunar hf. og Valitors hf. og ekki hafi í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins verið rætt um innbyrðis samráð á milli þessara aðila. Sóknaraðili byggir málatilbúnað sinn meðal annars á því að í sáttum sem varnaraðilar gerðu við Samkeppniseftirlitið felist viðurkenning á því að Valitor hf. og Borgun hf. hafi verið samtök fyrirtækja í skilningi 12. gr. samkeppnislaga. Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 8/2015 komi fram að fyrirkomulag um ákvörðun milligjalda hafi falið í sér óbeint samstarf sem falist hafi í því að útgefendur hafi falið varnaraðilunum Borgun hf. og Valitor hf. að ákvarða í verðskrám þau milligjöld sem greidd hafi verið vegna notkunar VISA- og MasterCard-greiðslukorta. Þetta fyrirkomulag hafi falið í sér að á vettvangi umræddra samtaka fyrirtækjanna tveggja hafi átt sér stað samvinna og framkvæmd sem ekki hafi verið í samræmi við 12. gr. samkeppnislaga. Sóknaraðili telur hvern varnaraðila bera ábyrgð á öllu tjóni hans vegna hlutdeildar þeirra í hinni ólögmætu samvinnu um ákvörðun milligjalda í debetkortaviðskiptum og eru aðalkrafa hans og fyrsta varakrafa á því byggðar. Önnur varakrafa sóknaraðila miðar hins vegar að því að hver varnaraðila greiði honum skaðabætur að mati dómsins en þriðja varakrafan er þrískipt krafa um viðurkenningu á bótaskyldu varnaraðila. Með skírskotun til þess verður að líta á málatilbúnað sóknaraðila á hendur hverjum stefnda sem sjálfstætt sakarefni og fellur það undir efnishlið málsins að fjalla um hvort hver varnaraðili um sig beri bótaábyrgð gagnvart sóknaraðila og eftir atvikum um fjárhæð bóta sem sóknaraðili á rétt á úr hendi hvers varnaraðila. Ekki verður því fallist á með varnaraðilum að málatilbúnaður sóknaraðila hvað varðar aðild þeirra sé vanreifaður.Af hálfu varnaraðila hefur krafa um frávísun meðal annars verið studd þeim rökum að tengsl kröfugerðar sóknaraðila og málatilbúnaðar hans að öðru leyti hafi ekki verið skýrð með fullnægjandi hætti. Ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl milli ákvarðana um framkvæmd milligjalda í debetkortaviðskiptum sem fjallað var um í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins og kröfugerðar sóknaraðila. Jafnframt sé matsgerð, sem kröfugerð sóknaraðila grundvallist á, byggð á allt öðrum forsendum en málatilbúnaður sóknaraðila og forsendur matsgerðarinnar auk þess rangar. Þá hafi sóknaraðili ekki skýrt með fullnægjandi hætti í hverju tjón hans sé fólgið, að hvaða leyti um sé að ræða annað fjártjón en varnaraðilar hafi þegar bætt og af hverju kröfur hans taki til mun lengra tímabils og að hluta til annarrar háttsemi en sáttir varnaraðila við Samkeppniseftirlitið tóku til. Í hinum kærða úrskurði var talið að sóknaraðili hefði ekki skýrt með fullnægjandi hætti tengsl kröfugerðar sinnar við þær meginstoðir sem hún væri reist á og það eitt og sér talið nægja til frávísunar málsins.Í stefnu kveður sóknaraðili málið sprottið af samkeppnislagabrotum varnaraðila á tímabilinu 2002 til 2015. Samkvæmt stefnu er tölulegur grundvöllur skaðabótakröfu sóknaraðila sá að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna tapaðra þóknunartekna á árunum 2003 til 2013 þar sem ólögmæt háttsemi varnaraðila hafi valdið því að markaðshlutdeild hans og erlendra samstarfsaðila hans á sviði færsluhirðingar í debetkortaviðskiptum hafi orðið minni á þessu tímabili og framlegð hans þar af leiðandi minni en ella hefði orðið. Ekki verður ráðið með skýrum hætti af stefnu til hvaða tímabils hið meinta tjón sóknaraðila tekur. Aðalkrafa sóknaraðila um skaðabætur virðist miða við tímabilið 21. júní 2003 og til framtíðar, eins og það er orðað í stefnu og matsgerð dómkvaddra matsmanna. Þriðja varakrafa sóknaraðila lýtur hins vegar að viðurkenningu á bótaskyldu varnaraðila vegna tímabilsins 2003 til 2015. Enda þótt eðli starfsemi sóknaraðila á sviði færsluhirðingar hafi samkvæmt gögnum málsins breyst verulega í október 2012, þegar sóknaraðili sleit samstarfinu við Teller A/S og hóf færsluhirðingu á eigin spýtur, er engin grein gerð fyrir því hvort og þá hvaða áhrif þessi breyting hafði á forsendur tjónsútreikninga.Í stefnu er byggt á því að skaðabótakrafa sóknaraðila og matsgerð dómkvaddra matsmanna miðist við að þóknun hans hafi verið 0,1% af veltu í debetkortaviðskiptum. Sóknaraðili hafi gert ráð fyrir því að fá að lágmarki 0,1% af veltu debetkortafærslna í sinn hlut og hafi áskilið sér að lágmarki það þóknunarhlutfall í samningum við söluaðila. Eina gagnið sem sóknaraðili hefur lagt fram um fyrrnefnt þóknunarhlutfall er skjal sem hann kveður vera áætlun um rekstrartekjur af debetkortafærslum fyrir árin 2003 til 2013. Skjalið ber það hins vegar með sér að vera einhvers konar samanburður annars vegar á væntingum um veltu í debetkortaviðskiptum og þóknun sóknaraðila og hins vegar raunverulegum þóknunartekjum. Ekki verður ráðið af matsbeiðni sóknaraðila eða framlagðri matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem aðalkrafa hans byggist á, að miðað sé við þetta þóknunarhlutfall við útreikninga á tjóni sóknaraðila. Enda þótt varnaraðilar hafi haldið því fram og stutt haldgóðum rökum að í matsgerðinni hafi verið miðað við allt annað og hærra þóknunarhlutfall hefur sóknaraðili ekki gert reka að því að gera nánari grein fyrir tölulegum grundvelli matsgerðarinnar og þar með aðalkröfu sinnar. Tölulegur grundvöllur aðalkröfu sóknaraðila er þannig í mikilvægum atriðum vanreifaður og samhengi kröfugerðar og málatilbúnaðar sóknaraðila að þessu leyti óskýrt.Í stefnu kemur fram að sóknaraðili hafi óskað eftir því að dómkvaddir matsmenn einskorðuðu mat sitt við það tjón sem ólögleg framkvæmd við ákvörðun milligjalda olli sóknaraðila á markaði með færsluhirðingu debetkorta og að bótakrafa hans í málinu einskorðist jafnframt við það tjón. Af lýsingu á hinni bótaskyldu háttsemi í stefnu má þó ráða að grundvöllur bótakröfunnar sé mun víðtækari. Þar er til að mynda vikið að því að sóknaraðila hafi verið meinaður aðgangur að innlendu greiðslumiðlunarkerfi og að hann hafi orðið fyrir öðrum aðgangshindrunum á þessum markaði. Þá er í málatilbúnaði sóknaraðila lítill sem enginn munur gerður á afleiðingum af hinni ólögmætu ákvörðun milligjalda á færsluhirðinn sjálfan sem annaðist greiðslu milligjaldanna og á sóknaraðila sem hafði með höndum afmörkuð verkefni sem tengdust færsluhirðingunni. Sama óskýrleika gætir í matsbeiðni og matsgerð dómkvaddra matsmanna hvað þetta varðar. Varnaraðilarnir Valitor hf. og Borgun hf., ásamt Greiðsluveitunni hf., gerðu sem fyrr segir dómsátt við sóknaraðila 3. mars 2015 í máli sem hann höfðaði til heimtu skaðabóta vegna samkeppnislagabrota sem rakin voru í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 4/2008. Samkvæmt dómsáttinni skyldu stefndu greiða stefnanda samtals 250.250.000 krónur. Í stefnu í umræddu máli kom fram að fjárhæð bótakröfu byggði á framlegðarmissi sem dómkvaddir matsmenn hefðu talið að sóknaraðili hefði orðið fyrir frá 1. nóvember 2002 og til framtíðar vegna þess að samkeppnislagabrot stefndu í málinu hefðu valdið því að markaðshlutdeild stefnanda varð minni en ella hefði orðið. Í dómsáttinni kom meðal annars fram að hún takmarkaði „þó ekki rétt stefnanda til að hafa uppi skaðabótakröfu vegna annarra meintra brota en þeirra sem rakin eru í ákvörðun nr. 4/2008 og/eða krafist er bóta fyrir í stefnu málsins, þ. á m. vegna meintrar samræmingar milligjalda, sem rakin er í andmælaskjali Samkeppniseftirlitsins frá 8. mars 2013, og annarrar meintrar háttsemi sem þar er rakin, að því gættu“ að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Stefnandi gæti þannig ekki krafist frekari bóta vegna þess tjóns sem þar félli undir, meðal annars alls tjóns sem metið hefði verið í matsgerð 29. október 2013 og teldist uppgert með dómsáttinni.Þegar litið er til málatilbúnaðar sóknaraðila í máli þessu virðist sem bótakrafa hans sé að hluta til byggð á því að varnaraðilar hafi hindrað aðgengi hans að færsluhirðingarmarkaði á árunum 2002 til 2015 og að það hafi leitt til minni markaðshlutdeildar en ella hefði orðið og samsvarandi tjóns vegna tapaðrar framlegðar. Jafnframt verður ráðið af málatilbúnaði sóknaraðila að tjón hans vegna framlegðartaps hafi að stærstum hluta orðið til á sama tímabili og það tjón vegna framlegðartaps sem hann fékk bætt með framangreindri dómsátt. Samkvæmt framansögðu eru dómkröfur í þessu máli og því máli sem lauk með dómsátt 3. mars 2015 byggðar á því að sóknaraðili hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að markaðshlutdeild hans og þar með framlegð hafi orðið minni en ef ekki hefðu komið til samkeppnislagabrot varnaraðila. Af fyrrgreindri dómsátt verður ráðið að sóknaraðili getur aðeins átt rétt til bóta fyrir tjón sem er umfram það tjón sem leiddi af háttsemi sem lýst var í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 4/2008 og taldist uppgert með sáttinni. Í ljósi framangreinds var afar mikilvægt að í stefnu í máli þessu og matsgerð dómkvaddra matsmanna sem kröfugerð í málinu grundvallast á væri greint með skýrum hætti á milli afleiðinga þeirra samkeppnislagabrota sem bætt voru með fyrrnefndri dómsátt og afleiðinga ólögmætrar framkvæmdar á ákvörðun milligjalda á markaðshlutdeild og framlegð. Slíka greiningu er hins vegar ekki að finna í málatilbúnaði sóknaraðila. Þar af leiðandi verður ekki ráðið hvort og þá að hvaða leyti sóknaraðili hefur þegar fengið bætt það framlegðartap sem hann krefst að verði bætt í þessu máli. Af framangreindu leiðir jafnframt að sóknaraðili hefur ekki með fullnægjandi hætti sýnt fram á orsakasamhengi milli þeirra samkeppnislagabrota sem hann reisir málatilbúnað sinn á og þess tjóns sem hann krefur varnaraðila nú um bætur fyrir. Samkvæmt d- og e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ber að greina í stefnu svo glöggt sem verða má dómkröfur og málsástæður sem málsókn er byggð á, svo og önnur atvik sem þarf að geta til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Í þessum áskilnaði hefur verið talið felast að ljóst verði að vera hvaða samhengi sé milli kröfugerðar, lýsingar á málsástæðum og málatilbúnaðar að öðru leyti. Samkvæmt framansögðu uppfyllir málatilbúnaður sóknaraðila ekki þessar kröfur og eru svo verulegir annmarkar á honum að ekki verður hjá því komist að vísa aðalkröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilum frá héraðsdómi. Með vísan til framangreinds þykir sóknaraðili heldur ekki hafa með málatilbúnaði sínum lagt þann grundvöll að kröfu sinni um skaðabætur að unnt sé að ákvarða fjárhæð þeirra að mati dómsins og verður fyrstu og annarri varakröfu sóknaraðila því jafnframt vísað frá héraðsdómi.Þriðja varakrafa sóknaraðila er þrískipt en kröfuliðirnir lúta allir að viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna sömu brota gegn samkeppnislögum og aðrar kröfur hans eru reistar á en taka þó til lengra tímabils eða áranna 2003 til 2015. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í fjölda dóma Hæstaréttar verið skýrður svo, að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk.Með vísan til þeirra vankanta á málatilbúnaði sóknaraðila sem áður hefur verið lýst hefur hann ekki leitt að því nægar líkur að hann hafi orðið fyrir tjóni og ekki gert nægilega skýra grein fyrir því hver séu tengsl þess við ætlað skaðaverk. Ber þegar af þeirri ástæðu að vísa öllum kröfuliðum þriðju varakröfu sóknaraðila frá héraðsdómi. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Sóknaraðili verður úrskurðaður til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurðarorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Kortaþjónustan hf.,greiði varnaraðilum, Arion banka hf., Borgun hf., Íslandsbanka hf.,Landsbankanum hf. og Valitor hf., hverjum fyrir sig 500.000 krónur íkærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2018.Mál þetta var höfðað 28. september 2017 og tekið til úrskurðar 23. febrúar 2018. Stefnandi er Kortaþjónustan hf., Rafstöðvarvegi 7 í Reykjavík. Stefndu eru Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík, Borgun hf., Ármúla 30, Reykjavík, Íslands­banki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykja­vík, og Valitor hf., Dalshrauni 3, Hafnarfirði.Stefndu krefjast frávísunar málsins auk máls­kostnaðar. Stefnandi krefst þess að kröfu stefndu um frávísun og málskostnað verði synjað. Efniskröfur stefn­anda eru: Að stefndu greiði stefnanda óskipt 922.921.239 kr. með drátt­ar­vöxt­um, sam­kvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 30. júní 2016 til greiðslu­dags. Stefn­andi gerir þrjár varakröfur. Fyrsta varakrafa er að stefndu greiði stefn­anda óskipt skaða­bætur auk vaxta og dráttarvaxta að mati dómsins. Önnur varakrafa er að hver hinna stefndu greiði stefnanda skaða­bætur auk vaxta og dráttarvaxta að mati dómsins. Þriðja varakrafa er þrískipt. – Að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefndu Borgunar hf. og Valitors hf. gagnvart stefnanda vegna brota á 12. gr., sbr. 10. gr., samkeppnislaga nr. 8/1993, lög nr. 44/2005 og 53. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, með verð­samráði sem fólst í ein­hliða ákvörðun stefndu Borgunar hf. og Valitors hf. um samræmd milli­gjöld fyrir greiðslukort á tímabilinu 2003–2015, eða skemmra tímabili að mati dóms­ins. – Að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefndu Arion banka hf., Íslands­banka hf. og Landsbankans hf. gagnvart stefn­anda vegna brota gegn 10. gr. samkeppnis­laga nr. 8/1993, lögum nr. 44/2005 og 53. gr. samningsins um Evrópska efna­hags­svæð­ið, sbr. lög nr. 2/1993, með verð­sam­ráði sem fólst í samningum um ein­hliða ákvörð­un stefndu Borgunar hf. og Valitors hf. um samræmd milli­gjöld­ fyrir greiðslu­kort á tímabilinu 2003–2015, eða skemmra tímabili að mati dómsins. – Að viður­kennd verði skaða­bóta­ábyrgð stefndu Arion banka hf., Íslands­banka hf. og Lands­bankans hf. gagn­vart stefnanda vegna brota á 11. gr. sam­keppnis­laga nr. 8/1993, lögum nr. 44/2005 og 54. gr. samningsins um Evrópska efna­hags­svæð­ið, sbr. lög nr. 2/1993, sem fól­ust í því að gera aðrar kröfur til stefn­anda en til stefndu Borg­unar hf. og Vali­tors hf., og hafa þannig mismunað stefnanda við samn­inga­um­leit­an­ir um milligjöld fyrir greiðslu­kort á tímabilinu 2003–2015, eða skemmra tímabili að mati dóms­ins. Stefndu hafa allir kosið að leggja einungis fram greinargerð kröfu um að málinu verði vísað frá dómi samkvæmt 2. mgr. 99. gr. einka­mála­laga.Í máli þessu leitar stefnandi atbeina dómstóla til að fá hlut sinn réttan vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna ólögmæts samráðs stefndu um að halda honum frá greiðslukortamarkaði á Íslandi og koma þannig í veg fyrir að hann næði fótfestu og hlutdeild á greiðslukortamarkaði á árunum 2002 til 2015. Stefn­andi kvart­aði til Samkeppniseftirlitsins árið 2009 yfir því sem hann taldi vera víð­tækt ólög­mætt samráð um aðgerðir stefndu og fleiri gegn sér og stöðu sinni á greiðslu­korta­markaði. Á árinu 2015 gengust stefndu undir stjórn­sýslu­viðurlög, sektar­greiðslur, vegna brota sem þeir viður­kenndu að hafa framið gagnvart ákvæð­um samkeppnislaga og upp­lýst höfðu verið með rannsókn Sam­keppnis­eftirlitsins í kjölfar kvörtunar stefnanda. Brotin fólust meðal annars í því að stefndu höfðu samræmt svokölluð milli­gjöld, sem eru greiðslur sem færslu­hirðar (greiðslu­korta­fyrir­tækin) greiða útgefendum greiðslukorta (við­skipta­bönk­unum) fyrir þjónustu þeirra við söluaðila (kaupmenn) í greiðslukortaviðskiptum. Mark­aðs­sókn stefnanda á greiðslu­kortamarkað á Íslandi fór frá öndverðu og allt fram á árið 2012 fram í samstarfi stefnanda og danska fyrirtækisins PBS Inter­national og síðar, í kjölfar breytinga á eignarhaldi þess félags, norska fyrirtækisins Teller. Stefn­andi sjálf­ur tók ekki við hlutverki eiginlegs færsluhirðis fyrr en á árinu 2012. Fram að þeim tíma var stefnandi umboðsaðili hinna erlendu aðila og bauð sölu­aðilum uppá færsluhirðingu um kerfi hinna erlendu fyrirtækja. Stefnandi byggir á því að í samningum hans við hina erlendu aðila hafi verið umsamið að honum bæri þóknun fyrir hlutverk sitt sem að lágmarki skyldi nema 0,1% af þeirri greiðslu­kortaveltu sem kæmist í kring fyrir hans atbeina. Árið 2013 höfðaði stefn­andi mál á hendur stefndu sem í verulegum atriðum fjallar um sama sakar­efni og deilt er um í þessu máli. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2017 var málinu vísað frá dómi með þeim rökum að málatilbúnaður stefnanda að því er varðaði samaðild eða samlagsaðild stefndu væri svo van­reifaður að færi í bága við d-, e- og g-liði 80. gr. einkamálalaga. Í dómi Hæsta­réttar í málinu nr. 239/2017, sem kveðinn var upp 1. júní 2017, var hinn kærði úrskurður stað­festur en á því byggt að svo mjög skorti á málatilbúnað stefn­anda að því er varð­aði upplýsingar um aðkomu og hlutdeild hinna erlendu sam­starfsaðila að óljóst væri hvort stefn­andi væri bær til að standa einn að mál­ssókn á hendur stefndu á þeim grunni sem hann hefði sjálfur lagt. Var mála­tilbúnaður stefnanda að því er þetta varðaði talinn vera svo óljós og vanreifaður að óhjákvæmilegt hefði verið að vísa málinu sjálf­krafa frá héraðs­dómi.Stefndu reisa kröfu sína um frávísun á því að málatilbúnaður stefnanda sé í and­stöðu við ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þeir telja skýringar stefnanda á kröfum sínum og tengsl þeirra við málsgrundvöllinn óljósan. Þá telja þeir samhengi krafna stefnanda og málsástæðna vera óljóst og ófull­nægjandi og að krafa stefnanda sé því vanreifuð. Þá telja stefndu allsendis óljóst á hvaða grunni stefnandi telji sig geta haldið uppi kröfu um óskipta ábyrgð stefndu sem þó byggi á mismunandi samningssamböndum þeirra innbyrðis. Stefndu telja raunar að málsaðild, bæði til sóknar og varnar, sé óljós með því að enn séu ekki fram komnar fullnægjandi upplýsingar eða gögn um aðild stefnanda. Þá vísa stefndu til þess að kröfugerð stefnanda að því er varðar viður­kenn­ing­ar­kröf­ur hans sam­kvæmt varakröfum sé þannig fram sett að fari í bága við ákvæði 2. mgr. 25. gr. einkamálalaga svo að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úr­lausn hennar. Þá telja stefndu að reifun málsins í stefnu sé verulegum annmörkum háð að því er varðar skýrleika þeirra málsástæðna sem kröfur á hendur stefndu eru reistar á, auk þess sem á skorti að viðhlítandi sönnunargögn hafi verið lögð fram til stuðn­ings málatilbúnaði stefnanda. Þessir annmarkar séu svo verulegir að stefndu verði ekki gert að una því að stefnanda gefist kostur á að ráða bót á þeim undir rekstri málsins.Stefnandi vísar til þess að sameiginleg aðild stefndu byggi á reglu samkeppnis­réttar um samfellda brotastarfsemi þannig að reglubundið samstarf stefndu til að ná sameiginlegu markmiði um að raska samkeppni leiði til þess að líta beri á hátt­semi þeirra sem samfellt samráð í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Vísar stefn­andi til þess að á slíkri reglu hafi íslenskir dómstólar byggt, t.d. í dómi Hæsta­rétt­ar nr. 142/2007. Þá vísar stefnandi til þess að hann hafi bætt úr þeim annmörk­um sem talið var að væru til staðar í dómi Hæsta­réttar nr. 239/2017 að því er varð­aði greinargerð hans um aðild hans að málinu. Þetta telur stefnandi sig hafa gert annars vegar með sérstakri greinargerð í stefnu í kafla III.3.3 og með því að leggja fram sem dskj. nr. 20 samstarfssamning sinn við PBS Inter­national frá 2002.Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2017 í hinu fyrra máli stefnanda á hendur stefndu varð niðurstaðan sú að ekki yrði fram hjá því litið að lýsing stefn­anda á samkeppnislagabrotum stefndu byggði á því að annars vegar væri talið um að ræða samráðsbrot sem leitt hefði af samvinnu stefndu við­skipta­bank­anna þriggja og Valitors hf. sem samtaka. Hins vegar væri brot sem leitt hefði af sam­vinnu bank­anna þriggja og Borgunar hf. sem samtaka. Því virtust gögn þau sem byggt hefði verið á af hálfu stefnanda gefa til kynna að umrædd brot Borgunar hf. og Valitors hf. með bönkunum þremur, hefðu verið aðgreind og um sumt mis­mun­andi að eðli og umfangi. Gögn málsins hefðu þannig ekki gefið til kynna að um eitt samfellt brot allra stefndu væri að ræða, eins og stefnandi virtist byggja á kröfur sínar óskipt gagnvart stefndu. Því skorti það inn­byrðis samræmi í kröfu­gerð, framsetningu málsástæðna og framlagningu og inn­taki gagna af hálfu stefn­anda sem nauðsynlegt væri. Þess vegna yrði að líta svo á að málatilbúnaður stefn­anda væri vanreifaður og svo misvísandi að ekki yrði úr bætt undir rekstri máls og því væri óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi gagnvart öllum stefndu, sbr. d-, e- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.Í því máli sem hér er til úrlausnar eru enn til staðar allir sömu annmarkar á mála­til­búnaði stefnanda varðandi sam­eigin­lega aðild stefndu. Stefnandi reisir máls­sókn sína að drýgstum hluta á niðurstöðum and­mæla­skjals Samkeppniseftirlitsins frá því í mars 2013. Þá hefur stefnandi aflað ítarlegrar matsgerðar sem ætlað er að sanna tjón hans af ólög­mæt­um samkeppnisbrotum stefndu. Matsspurningar reisir stefnandi á niður­stöð­um nefnds andmælaskjals. Sá annmarki er á þessum máls­grundvelli að athug­un Sam­keppniseftirlitsins og svo í framhaldinu niðurstöður þess fjalla alls ekki um tjón stefn­anda. Grundvöllur kröfugerðar hans verður því ekki á þeim reistur nema með óbeinum hætti. Þessi vandi veldur því að samhengi kröfugerðar stefnanda við þær meginstoðir sem hún er reist á, and­mæla­skjal Sam­keppniseftirlitsins og mats­gerð hinna dómkvöddu matsmanna, er afar viðkvæmt. Ágallar á mála­til­búnaði stefnanda, hinar vanreifuðu forsendur sam­eigin­legrar aðildar stefndu og sú vanreifun sem fólgin er í því að stefnandi skýrir ekki með full­nægjandi hætti tengsl kröfugerðar sinnar við þær meginstoðir sem hún er reist á, myndu hvor um sig, að mati dómsins, nægja til frávísunar að kröfu stefndu. Fleira kemur þó til.Í 1. mgr. 18. gr. einkamálalaga er kveðið á um skyldu til samaðildar að dómsmáli ef fleiri en einn eiga saman óskipt réttindi eða bera saman óskipta skyldu þar sem dómur um réttarstöðuna getur haft bein eða óbein áhrif á hagsmuni allra sem njóta réttindanna, eða allra sem bera skylduna. Ef játa á þeim sem að formi til eiga óskipt réttindi heimild til að sækja rétt sinn hver í sínu lagi verður að leggja á þá skyldu til að sýna fram á að unnt sé að skilja svo milli réttinda þeirra að hver þeirra geti sótt rétt sinn í dómsmáli án atbeina hins, sbr. reglu 2. mgr. 18. gr. einka­málalaga. Stefnandi hefur gert ráðstafanir til að bæta úr þeim ágöllum sem samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 239/2017 voru á reifun hans um aðild málsins sóknarmegin með nánari útlistun í stefnu á sambandi sínu við erlenda sam­starfsaðila sína og með því að leggja fram á dskj. nr. 20 samstarfssamning þeirra frá árinu 2002. Stefnandi hefur ekki kosið að stefna hinum erlendu sam­starfs­aðilum til aðildar að málinu eða til að þola dóm í þá veru sem hann gerir kröfur um. Stefnandi byggir á því að honum sé heimilt að sækja rétt sinn án atbeina hinna erlendu samstarfsaðila sinna með því að unnt sé að skilja milli réttinda þeirra, þannig að undir öllum kringumstæðum hafi honum samkvæmt samningi þeirra borið þóknun sem að lágmarki skyldi nema 0,1% af þeirri greiðslu­kortaveltu sem kæmist í kring fyrir atbeina hans. Í sóknar­gögnum málsins er þó ekkert að finna sem staðfestir þennan skilning stefnanda. Verður því ekki séð að stefnandi hafi sýnt fram á að hann sé einn bær til að standa að mál­ssókn á hendur stefndu á þeim grunni sem hann hefur kosið. Samkvæmt þessu, og með vísan til annarra galla á málatilbúnaði stefnanda, sem að framan er getið, er óhjá­kvæmilegt að vísa máli þessu sjálfkrafa frá héraðsdómi.Af hálfu stefndu fluttu málið lögmennirnir Dóra Sif Tynes, Stefán A. Svensson, Hörður Felix Harðarson, Gunnar Viðar og Halldór Brynjar Halldórsson. Af hálfu stefnanda flutti málið Grétar Dór Sigurðsson lögmaður. Ástráður Haraldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð: Máli þessu er sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Stefnandi greiði hverjum stefndu 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 407/2011
Kærumál Framsal sakamanns
Með bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 28.apríl sl., var vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur kröfu varnaraðilans X, kt. [...],[...],[...], um úrskurð um hvort skilyrði laga um framsal séu fyrir hendi vegna ákvörðunar innanríkisráðuneytisins, dagsettri 5. apríl 2011, þess efnis að fallast á beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um að framselja varnaraðila til Póllands, sbr. 14. gr. laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13/1984 og 1. mgr. 2. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2011, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðherra 4. apríl 2011 um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en varnaraðili hafi kært úrskurð héraðsdóms innan lögboðins frests. Því hefur ekki verið haldið fram í málinu að innanríkisráðherra hafi ekki farið að lögum við úrlausn á máli varnaraðila. Þá eru ekki efni til að dómstólar hnekki mati ráðherra á því hvort skilyrði 7. gr. laga nr. 13/1984 séu uppfyllt. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 180.000 krónur.
Mál nr. 395/2017
Kærumál Þinglýsing
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa V ohf. um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að hafna beiðni V ohf. um nánar tilgreinda leiðréttingu þinglýsingabókar varðandi tvær jarðir í Hvalfjarðarsveit. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom fram að ekki léki slíkur vafi á að mistök hefðu orðið við innfærslu afsals vegna jarðanna í fasteignabók að þinglýsingarstjóra hefði verið rétt að synja kröfu V ohf. um leiðréttingu þeirra mistaka og innfærslu skjalsins í fasteignabók, sbr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Var því hinn kærði úrskurður staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands6. júní 2017, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að felld yrðiúr gildi ákvörðun sýslumannsins á Vesturlandi 13. mars 2017 um að hafna beiðni varnaraðilaum nánar tilgreinda leiðréttingu þinglýsingarbókar varðandi jarðirnar Ytri-HólmI og Ytri-Hólm II í Hvalfjarðarsveit. Kæruheimilder í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að framangreindrikröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, Hólmsbúð ehf.,greiði varnaraðila, Veitum ohf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 6. júní 2017.I.Mál þetta var þingfest 2. maí 2017 ogtekið til úrskurðar 16. sama mánaðar. Það hófst með ódagsettu kærubréfi, sembarst dóminum 5. apríl sl., þar sem sóknaraðili, Veitur ohf., bar undir dóminn,skv. heimild í 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, þá úrlausn sýslumannsins áVesturlandi frá 13. mars 2017 að synja um leiðréttingu þinglýsingar skv. 27.gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðunsýslumannsins á Vesturlandi frá 13. mars 2017, um að hafna beiðni umleiðréttingu þinglýsingabókar með innfærslu afsals með þinglýsingarnúmeriðK-458, dagsett 15. mars 1958, verði felld úr gildi og að lagt verði fyrirþinglýsingarstjóra að færa afsalið inn á eignirnar Ytra-Hólm I, landnr. 133694,og Ytra-Hólm II, landnr. 133695, íþinglýsingabók.Varnaraðilinn, Hólmsbúð ehf., krefstþess að fyrrgreind ákvörðun sýslumannsins verði staðfest. Að auki krefstvarnaraðilinn málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.Varnaraðilinn Anton G. Ottesen gerirekki kröfu í málinu en telur að fallast beri á kröfu sóknaraðila þannig aðumrætt afsal verði innfært í þinglýsingabókII.Mál þetta varðar þinglýsingu áafsali, er lýtur m.a. að rétti til vatnstöku úr Berjadalsá í landi jarðarinnarYtra-Hólms í Innri-Akraneshreppi. Afsalið er dagsett 15. mars 1958 ogundirritað af þáverandi eiganda jarðarinnar, Pétri Ottesen. Rétthafi samkvæmtafsalinu var Akraneskaupstaður, sem síðar framseldi réttindin til Orkuveitu Reykjavíkur,en Veitur ohf. tóku við rekstri vatnsveitu 1. janúar 2014 eftir lögboðnauppskiptingu Orkuveitu Reykjavíkur. Með landskiptagjörð, dags. 26. ágúst 1992,var jörðinni Ytra-Hólmi skipt upp í Ytra-Hólm I og Ytra-Hólm II. Varnaraðilinn Hólmsbúð ehf. keyptiYtra-Hólm I, landnúmer 133694, fastanúmer 210-5186, samkvæmt afsali, dags. 14.maí 2013. Með jörðinni fylgdi landsvæði, sem samkvæmt landskiptagerð, dags. 26.ágúst 1992, er í sameign með þinglýstum eiganda Ytra-Hólms II, landnr. 133695.Á hluta þess lands sem er í sameign eigenda jarðanna Ytra-Hólms I og Ytra-HólmsII er vatnsból Akurnesinga, sem rekið er af sóknaraðila. Hinn 7. október 2015 ritaði lögmaðurvarnaraðilans Hólmsbúðar ehf. systurfélagi sóknaraðila, OrkuveituReykjavíkur - Vatns og fráveitu sf.,bréf þar sem óskað var eftir því að fyrirtækið gengi til samninga viðvarnaraðilann um greiðslur fyrir afnot af landi og vatnsréttindum semvarnaraðilinn ætti í sameign með varnaraðilanum Antoni Ottesen. Í svarbréfisóknaraðila, dags. 9. sama mánaðar, var vísað til afsals frá 15. mars 1958 ogfullyrt að þáverandi eigandi Ytra-Hólms hefði afsalað til Akraneskaupstaðarrétti til vatnstöku úr Berjadalsá. Í kjölfarið fékk lögmaður varnaraðilansHólmsbúðar ehf. upplýst með tölvupósti fulltrúa sýslumanns á Vesturlandi 11.nóvember s.á. að ekki fyndust merki þess að umrætt afsal hefði verið fært inn íveðmálabækur embættisins. Með bréfi, dags. 16. janúar 2017,lagði sóknaraðili fram kröfu um leiðréttingu þinglýsingabókar sýslumannsins áVesturlandi á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga „á þann veg aðframangreint afsal með þinglýsingarnr. K-458 verði fært inná eignina Ytri-HólmI, landnr. 133694 og Ytri-Hólm II, landnr. 133695 eins og hefði átt að gerast átíma þinglýsingarinnar árið 1958“. Að fengnum athugasemdum varnaraðilansHólmsbúðar ehf. og viðbótarathugasemdum sóknaraðila tók sýslumaður um þaðákvörðun hinn 13. mars 2017 að hafna framangreindri kröfu sóknaraðila. Er íákvörðuninni tiltekið að til þess að þinglýsingarstjóri geti leiðrétt þinglýsingumeð vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga þurfi hann að vera viss um aðmistök hafi átt sér stað. Enda þótt miklar líkur séu á því að mistök hafi orðiðþess valdandi að umrætt skjal hafi ekki verið skráð inn á eignina Ytra-Hólm,síðar Ytra-Hólm I og Ytra-Hólm II, sé það mat embættisins að það nægi samtekki. Þar sem ekki njóti við neinna gagna sem varpað geti ljósi á málið teljiembættið að ekki sé algerlega yfir vafa hafið að ástæðu þessa megi rekja tilþinglýsingarmistaka.III.Sóknaraðili vísar til þess að gögnmálsins og aðstæður allar bendi ótvírætt til þeirrar niðurstöðu að mistök hafiátt sér stað. Eins og fram komi í 2. mgr. 9. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978fari þinglýsing þannig fram að eftir að skjal hafi verið fært í þinglýsingabókriti þinglýsingarstjóri vottorð um þinglýsinguna á eintök skjalsins. Það sé þvíeftir innfærsluna í þinglýsingabók sem þinglýsingarstjóri setji nafnið sitt áskjalið og ljúki þar með þinglýsingunni. Umrætt afsal beri með sér stimpilþinglýsingarstjóra og hefði því, ef mistök hefðu ekki verið gerð, átt að veraskráð á blaðsíðu eignarinnar í þinglýsingabók áður en skjalið var stimplað.Ýmislegt geti valdið því að farist hafi fyrir að færa efni skjalsins inn íbókina, m.a. einhver truflun á störfum þinglýsingarstjóra eða hreinlega að þaðhafi gleymst. Ef einhver utanaðkomandi atburður hefði leitt til þess að skjaliðhefði átt að vera tekið út á ný eftir innfærslu þá væri slíkt ómögulegtöðruvísi en þess sæjust merki í sjálfri þinglýsingabókinni. Réttindin semAkraneskaupstaður hafi eignast með afsalinu væru heldur ekki felld út úrþinglýsingu nema með öðru afsali og þá ætti að mega rekja afsalsröðina íþinglýsingabókinni. Sá vafi sem þinglýsingarstjóri vísi til í niðurstöðu sinnisé því ekki fyrir hendi og alls ekki sé hægt að samþykkja þau rök að ómögulegtsé að komast að hinu sanna þar sem þinglýsingarstjóri sá sem framkvæmt hafiinnfærsluna sé látinn.Engir þeir ágallar séu á formiskjalsins sem valda hefðu átt frávísun þess frá þinglýsingu. Það sé undirritað,dagsett og vottað og beri með sér að greidd hafi verið þau gjöld sem lögboðinséu, þ.e. stimpilgjald og þinglýsingargjald. Skjalið sé áritað um greiðslugjaldanna og límd hafi verið á það stimpilmerki til að sýna að stimpilgjaldhafi verið greitt.Í 1. mgr. 10. gr. þinglýsingalagasegi að þau eintök þinglýstra skjala sem sýslumaður haldi eftir skuli geymd ísérstökum skjalahylkjum. Þannig séu varðveitt hjá sýslumanni afrit/samrit allraskjala sem þinglýst hafi verið. Samkvæmt upplýsingum frá sýslumanninum áVesturlandi sé afrit afsalsins með þinglýsingarnúmerið K-458 að finna ískjalageymslu embættisins og bendi það enn frekar til þess að afsalinu hafiverið þinglýst á sínum tíma og hafi því átt að sjást í þinglýsingabók og komafram á veðbókarvottorðum.Þinglýstur eigandi jarðarinnarYtra-Hólms hafi á þeim tíma sem afsalið var gert verið Pétur Ottesen og skrifihann undir skjalið sem seljandi. Hann hafi á þessum tíma verið bær til aðafsala framangreindum réttindum og hefði veðbókarvottorð eignarinnar átt aðbera þinglýsinguna með sér frá þeim tíma þegar afsalið var stimplað umþinglýsingu. Rétthafar samkvæmt skjalinu hafi mátt treysta því aðþinglýsingabók bæri réttindin með sér þar sem þeir hafi undir höndum afsaláritað um innfærsluna í þinglýsingabók. Nokkru eftir umrædda þinglýsingu, eða15. febrúar 1960, hafi sambærilegum réttindum verið afsalað af eigandanærliggjandi jarðar, Vestri-Reyni í Innri-Akraneshreppi, til Akraneskaupstaðar.Afsal þetta sé nánast samhljóða því afsali sem mál þetta snúist um og sé þessgetið á veðbókarvottorði eignarinnar, sbr. meðfylgjandi veðbandayfirlit fyrireignina Vestri-Reyni, landnr. 133724. Á veðbókarvottorði sé vísað til afsalsinsmeð textanum: „B.H. afs. vatnstökuréttindum í Berjadalsá til Akraneskaupstaðar.“Þetta sýni að eigendur fleiri jarða á svæðinu hafi verið að seljaAkraneskaupstað réttindi til vatnstöku og framkvæmda á jörðum sínum á þessumtíma og hvernig þeim skjölum hafi verið þinglýst og sé enn.Árið 1958, þegar umrætt afsal hafiverið lagt inn til þinglýsingar og það stimplað um innfærslu og greiðslustimpilgjalda, hafi þinglýsingabækur verið handfærðar þannig að hver eign hafiátt sína blaðsíðu, eða eftir atvikum blaðsíður, í lausblaðabók og upplýsingarum þinglýst skjöl verið færðar inn á eignina með því að handskrifa þær meðpenna. Ekki hafi því verið mögulegt að afmá upplýsingar um þinglýst réttindi ánþess að blaðsíða eignarinnar bæri þess merki. Þegar blaðsíða eignarinnarYtra-Hólms í þinglýsingabókinni sé skoðuð beri hún það ekki með sér að umrættafsal hafi nokkru sinni verið fært inn á eignina. Tilvísun til skjalsins séhvorki að finna í þinglýsingabók í dag (tölvukerfi) né í bókinni sem í notkunhafi verið á þeim tíma sem þinglýsingin fór fram. Þá sé ekki að finna vísun tilskjalsins og hinna seldu réttinda á spjaldi eignarinnar, en það fyrirkomulaghafi tekið við af handskrifuðu lausblaðabókunum og verið í notkun þar tilþinglýsingabók hafi verið færð í tölvukerfi. Það sé því ljóst að um handvömm séað ræða þar sem tilgreining eignarinnar Ytra-Hólms í Innri-Akraneshreppi íafsalinu sé skýr. Hefði því ekki átt að fara á milli mála við hvaða eign þaðátti á þeim tíma er því var þinglýst, sem og í dag. Greinilegt sé að mistökhafa orðið árið 1958 þar sem upplýsingar um skjalið sé ekki að finna á blaðsíðueignarinnar Ytra-Hólms í þinglýsingabókinni. Framkvæmd þinglýsinga hafi ekkibreyst hvað það varði að skjöl séu móttekin til þinglýsingar og meginefniþeirra fært inn í þinglýsingabækur áður en þau séu stimpluð um innfærslu. Áþeim tíma þegar mistökin hafi átt sér stað, þ.e. í mars 1958, hafi gilt lög nr.30/1928 um þinglýsing skjala og aflýsing og hafi framkvæmd þinglýsinga ímeginatriðum verið á sama veg þá og samkvæmt gildandi þinglýsingalögum nr.39/1978. Rétturinn til að krefjast leiðréttingar mistaka skv. 1. mgr. 27. gr.þeirra laga sé ekki háður tímatakmörkunum og því beri að leiðrétta mistök eðarangar færslur sem orðið hafi fyrir gildistöku núgildandi þinglýsingalaga. Sóknaraðili taki fram að í máli þessusé gerð krafa um leiðréttingu á þinglýsingabók, sem geti haft áhrif á þinglýstréttindi sem síðar séu til komin. Megi í því sambandi vísa til dóms Hæstaréttarí málinu nr. 404/2008, en í því máli hafi verið staðfest leiðréttingþinglýsingarstjóra þar sem hann hafi leiðrétt þinglýsingabók með vísan til 1.mgr. 27. gr. þinglýsingalaga og fært inn efni afsals sem láðst hafði að færainn á jörðina í þinglýsingabækur.IV.Varnaraðilinn Hólmsbúð ehf. byggir áþví að við úrlausn máls þessa beri eingöngu að líta til þess hvort ákvörðunþinglýsingarstjóra hafi verið réttmæt út frá því hvernig málið hafi horft viðhonum þegar ákvörðunin var tekin en ekki út frá mögulegum efnisatvikum að bakiskjali. Í samræmi við það geti þinglýsingarstjóri, þegar ákvörðun umleiðréttingu sé tekin, ekki beitt ágiskunum eða öðrum aðferðum til grundvallarniðurstöðu sinni skv. 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Þinglýsingarstjóri verðiþannig aðeins að byggja niðurstöðu sína á skjallegum heimildum og meta út fráþeim hvort um mistök við þinglýsingu hafi verið að ræða.Varnaraðili mótmæli því alfarið aðhugrenningar sóknaraðila um ástæður þess að afsalinu frá 1958 hafi ekki veriðþinglýst geti haft gildi í málinu. Sé í því sambandi á það bent að allt einslíklegt sé að umþrætt skjal hafi einfaldlega verið dregið til baka eftir að þaðhafi verið afhent til þinglýsingar, t.d. vegna munnlegra tilmælaþinglýsingarstjóra, eða að því hafi verið vísað frá af öðrum ástæðum. Sámöguleiki sé alltaf fyrir hendi að þinglýsingargjöld hafi í raun ekki veriðgreidd eða að eitthvað í efni eða formi skjalsins hafi ekki uppfyllt þær kröfursem gerðar hafi verið til slíkra skjala á þeim tíma er um ræði. Allar slíkarhugrenningar eða mögulegar ástæður hafi í raun ekkert gildi í málinu enframangreind upptalning sé sett fram til þess að sýna fram á að ekkert liggifyrir um að mistök hafi orðið við þinglýsingu. Ómögulegt sé að vita hvaðraunverulega hafi orðið til þess að skjalinu hafi ekki verið þinglýst oghaldlaust sé fyrir aðila málsins að geta í þær eyður.Bein orðskýring á ákvæði 1. mgr. 27.gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 styðji þá niðurstöðu að þinglýsingarstjóriverði að hafa orðið þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng, eða aðmistök hafi orðið um þinglýsinguna ella, svo að skylda stofnist til þess aðbæta úr. Samkvæmt ákvæðinu verði þinglýsingarstjóri þannig að vera fullviss umað raunveruleg mistök hafi orðið svo að hann geti leiðrétt skráningu íþinglýsingabók. Sýslumanninum á Vesturlandi hafi því verið rétt að hafna ósksóknaraðila um leiðréttingu á þinglýsingabók þar sem uppi sé vafi um ástæðuþess að umræddu afsali hafi ekki verið þinglýst á eignina Ytra-Hólm.Varnaraðili mótmæli þeirrifullyrðingu í kæru sóknaraðila að rétthafar samkvæmt umræddu afsali frá árinu1958 hafi mátt treysta því að þinglýsingabók bæri réttindin með sér þar semþeir hafi haft undir höndum afsal áritað um innfærslu skjalsins íþinglýsingabók. Þinglýsingabækur séu opinberar réttindaskrár og beri með séráreiðanleika að lögum. Áreiðanleiki þinglýsingabóka felist í því að allir eigisamkvæmt lögum að geta treyst því að skráningar í þær séu réttar. Í fræðilegriumræðu hafi framangreint verið nefnt jákvæður áreiðanleiki þinglýsingabóka og áhonum byggist réttaráhrif þinglýsinga. Að sama skapi megi almenningur treystaþví að ef þinglýsingabók tilgreini ekki tiltekin eignarréttindi eða takmörkþeirra séu löglíkur fyrir því að þeim réttindum sé ekki til að dreifa umviðkomandi eign. Í fræðilegri umræðu hafi framangreint verið nefnt neikvæðuráreiðanleiki. Á grundvelli áreiðanleika þinglýsingabókar um jörðina Ytra-Hólm Ihafi varnaraðili gengið til samninga um kaup á jörðinni í maí 2013. Afeignarheimildum fyrri eiganda jarðarinnar hafi mátt ráða að vatnsréttindi hefðualdrei verið undanskilin jörðinni og hafi varnaraðili því sem grandlauskaupandi jarðarinnar mátt treysta því að ákvæði afsals um fylgifé jarðarinnarværi rétt. Því væri það í ósamræmi við hið þinglýsta afsal ef færa ætti innupplýsingar um meint réttindi sóknaraðila samkvæmt afsalinu frá 1958.Varnaraðili byggi á því að gera verði sérstaklega strangar kröfur tilleiðréttinga á þinglýsingabókum þegar svo beri undir og telji hann að þærástæður sem sóknaraðili hafi fært fram máli sínu til stuðnings dugi hverginærri til. Fallist virðulegur dómur á kröfu sóknaraðila í máli þessu sé ljóstað varnaraðili muni verða fyrir miklu fjárhagslegu tjóni og áskilji hann sérallan rétt til þess að krefja íslenska ríkið um bætur fyrir það tjón.Varnaraðili mótmæli því að dómurHæstaréttar, í málinu nr. 404/2008, geti haft fordæmisgildi í málinu. Ítilvitnuðum dómi hafi viðkomandi afsali sannarlega verið þinglýst og þaðinnfært í register fyrir viðkomandi jörð. Mistökin hafi hins vegar verið þau aðgeta ekki sérstaklega um takmarkanir samkvæmt afsalinu, sem falist hafi íréttindum íslenska ríkisins til vatnsafls o.fl. á jörðinni. Efni afsalsins semslíks hafi verið óumdeilt en einnig hafi verið óumdeilt í málinu að afsalinuhafi verið þinglýst árið 1923. Það hafi því verið eðlileg niðurstaða í málinuað leiðrétta þinglýsingabók um efnisatriði afsals. Í því máli sem hér sé tilumfjöllunar sé óumdeilt að afsalinu hafi aldrei verið þinglýst og aldrei færtinn á viðkomandi jörð. Að mati varnaraðila sé það með öllu óupplýst og háðmikilli óvissu hvað raunverulega hafi orðið til þess að afsalinu frá 1958 hafiekki verið þinglýst á jörðina Ytra-Hólm. Í málinu sé ekkert sem beinlínisbendir til mistaka við þinglýsingu. Sóknaraðili hafi ekkert fært fram í málinusem upplýst geti um hin meintu mistök við þinglýsinguna og því beri dóminum aðstaðfesta niðurstöðu sýslumannsins á Vesturlandi um að hafna beiðni sóknaraðilaum leiðréttingu þinglýsingabókar.Telji dómurinn hins vegar að fellaverði ákvörðun sýslumanns úr gildi þá sé engu að síður rétt að hafna kröfumsóknaraðila í máli þessu þar sem réttur sóknaraðila til þess að krefjastleiðréttingar á þinglýsingabók eftir nærri 60 ár sé fallinn niður sökumtómlætis. Í því sambandi sé bent á að rekstur vatnsveitu á Akranesi hafi veriðframseldur ítrekað á milli opinberra aðila og félaga. Þannig hafi VatnsveitaAkraness annast reksturinn, því næst Orkuveita Reykjavíkur og loks sóknaraðili.Gera verði ráð fyrir því að áreiðanleikakannanir hafi verið gerðar þegarrekstur veitunnar hafi verið framseldur og við framkvæmd þeirra hafi aðilummátt vera það ljóst að meintum afsalsréttindum hafi aldrei verið þinglýst.Varnaraðili telji að allur réttur til þess að krefjast leiðréttingar áþinglýsingabók sé nú fallinn niður sökum tómlætis sóknaraðila og þeirrafyrirtækja og opinberu aðila sem sóknaraðili leiði rétt sinn frá. V.Varnaraðilinn Anton Ottesen telur aðástæðu þess að umræddu afsali hafi ekki verið þinglýst á jörðina Ytra-Hólmhljóti að mega rekja til þess að einhver mistök hafi átt sér stað. Telji hanneðlilegt að afsalið verði innfært í þinglýsingabók, eins og upphaflega hafi staðiðtil.VI.Samkvæmt 27. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978 skal þinglýsingarstjóri bæta úr verði hann þess áskynja að færsla ífasteignabók sé röng eða mistök hafi orðið um þinglýsinguna ella. Eins og áðurer fram komið ber umrætt afsal með sér að það hefur verið stimplað og áritað áeftirfarandi hátt: „Móttekið 27/3 1958 til innf. í veðm.bækur Mýra &Borgarfj.sýslu og þingl. á mannt.þingi I. Akraneshrepps 1958. Þingl.gj. kr.75.- St.gj. kr. 240.- Samtals 315.00 Merkt: Litra K nr. 458.“ Fyrir neðan þennantexta er stimplað nafn og embættisstimpill sýslumannsins Jóns Steingrímssonar.Þá hafa verið límd á skjalið stimpilmerki til staðfestu því að ákvarðaðstimpilgjald vegna þinglýsingar skjalsins hafi verið greitt. Þrátt fyrir þettaer óumdeilt að engin merki sjást um það í þinglýsingabókum þinglýsingarstjóraað skjalið hafi nokkurn tímann verið fært þar inn eða að efni þess sé þar íeinhverju getið. Verður að telja að framangreint sé næg staðfesting þess aðumrætt afsal hafi borist sýslumanni Mýra- og Borgarfjarðarsýslu tilþinglýsingar hinn 27. mars 1958 og að það hafi þá talist tækt til þinglýsingar.Verður ekki séð að neinni annarri skýringu sé til að dreifa á því að umræddsafsals sé hvorki né hafi verið getið í fasteignabók þinglýsingarstjóra en aðmistök hafi verið gerð við þinglýsingu þess. Verður ekki talið að slíkur vafileiki á um það að mistök hafi orðið við innfærslu skjalsins í fasteignabók aðþinglýsingarstjóra hafi verið rétt að synja kröfu sóknaraðila um leiðréttinguframangreindra mistaka og innfærslu skjalsins í fasteignabók, enda telst rétturtil að krefjast slíkrar leiðréttingar ekki háður tímatakmörkunum, sbr. dómaHæstaréttar í máli nr. 404/2008 og hrd. 1990.406. Verður ákvörðun sýslumannsinsá Vesturlandi um framangreint, dags. 13. mars 2017, því felld úr gildi og lagtfyrir hann að færa umrætt afsal í þinglýsingabók embættisins á eignirnarYtra-Hólm I, landnr. 133694, og Ytra-Hólm II, landnr. 133695. Varnaraðiligreiði sóknaraðila 450.000 krónur í málskostnað.Ásgeir Magnússon kveður upp úrskurðþennan.Úrskurðarorð:Felld er úr gildi ákvörðunsýslumannsins á Vesturlandi, dags. 13. mars 2017, um að hafna beiðnisóknaraðila um leiðréttingu þinglýsingabókar skv. 1. mgr. 27. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978 með innfærslu afsals, dags. 15. mars 1958, meðþinglýsingarnúmerið K-458/1958. Lagt er fyrir sýslumannað færa afsalið í þinglýsingabók á eignirnar Ytra-Hólm I, landnr. 133694, ogYtra-Hólm II, landnr. 133695. Varnaraðili greiði sóknaraðila450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 751/2017
Kærumál Lögræði Sjálfræði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í 30 mánuði.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 28. nóvember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 12. desember samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. nóvember 2017 þar semsóknaraðili var sviptur sjálfræði í 30 mánuði.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þóknunartil handa verjanda sínum fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og ,,þóknunar til skipaðs talsmanns varnaraðila fyrir Hæstarétti ergreiðist úr ríkissjóði.“Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur að öðru leyti en því að ekki voru efni til að dæmalögmanni varnaraðila þóknun úr ríkissjóði, þar sem hann hafði ekki veriðskipaður talsmaður varnaraðila.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir. Af fyrrgreindri ástæðu verður lögmanni þeim, er gætirhagsmuna varnaraðila hér fyrir dómi, ekki dæmd þóknun úr ríkissjóði.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því er varðar þóknun lögmannsvarnaraðila, Sveitarfélagsins Árborgar, úr ríkissjóði.Þóknunskipaðs verjanda sóknaraðila, A, Jóns Páls Hilmarssonar héraðsdómslögmanns,148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. nóvember 2017. Meðbeiðni, dagsettri 28. ágúst 2017, óskaði Sigurður Sigurjónsson hrl. eftir þvífyrir hönd sóknaraðila, Félagsþjónustu Sveitarfélagsins Árborgar, kt. [...],Ráðhúsinu, Austurvegi 2, Selfossi, að varnaraðili, A, kt. [...], óstaðsettur íhús á Selfossi, en með dvalarstað í fangelsinu Litla Hrauni, verði sviptursjálfræði sínu tímabundið til fjögurra ára. Meðbeiðni, dags. 2. nóvember 2017, óskaði sóknaraðili eftir því að varnaraðiliyrði jafnframt sviptur fjárræði tímabundið til fjögurra ára. Fyrribeiðnin var þingfest 7. september 2017. Þann 12. september 2017 var dómkvaddurmatsmaður B geðlæknir til að meta hvort varnaraðili sé fær um að ráðapersónulegum högum sínum sbr. 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Málvegna seinni beiðninnar var þingfest 3. nóvember 2017 og sameinað þessu máli. Afhálfu varnaraðila er báðum beiðnum mótmælt og þess krafist að öllum kröfumsóknaraðila á hendur varnaraðila verði hafnað. Til vara krefst varnaraðili þessað lögræðissviptingum verði markaður skemmri tími. Afhálfu beggja er krafist þóknunar úr ríkissjóði. Aðalmeðferðfór fram fimmtudaginn 16. nóvember 2016 og gáfu þá skýrslur fyrir dóminumvarnaraðili og B dómkvaddur matsmaður. Var málið svo tekið til úrskurðar. Málavextir Íbeiðni sóknaraðila segir að varnaraðili afpláni nú refsingu í fangelsinu LitlaHrauni. Hann eigi langa sögu um áfengisfíkn, óreglu og afbrot í tengslum viðáfengissögu. Vegnabágborins ástands og heilsufars varnaraðila hafi öldrunarlæknir verið fenginntil að leggja mat á andlega og líkamlega heilsu varnaraðila. Í niðurstöðum hanssegi að varnaraðili hafi þunga áfengissögu að baki. Allt yfirbragð sé líkt ogvið Wernicke Korsakoff með skertu skammtímaminni, íspuna með megalomanyfirbragði og áberandi dómgreindar- og innsæisleysi. Að auki stirðleiki, hægingí hreyfingum og göngulagstruflanir. Segirað læknar meti varnaraðila þannig að hann sé með alvarlega áfengissýki ogheilabilun, sennilega bæði Wernicke Korsakoff og framheilaskaða (vasculer).Fangelsislæknar segi að ástandið versni dag frá degi, afbrot hans verðialvarlegri og hann geti ekki samlagast eða spjarað sig úti í samfélaginu. Hannþurfi meðhöndlun á viðeigandi stofnun. Varnaraðili hafni allri samvinnu umslíkt enda hafi hann ekki innsæi í líkamlegt og andlegt ástand sitt. Hann séþví með öllu ófær um að ráða persónulegum högum sínum. Segirí beiðninni að hægt sé að staðfesta að um heilabilun sé að ræða með klárumframheilaeinkennum en sértæk greining sé erfiðari og greinilega blönduð mynd.Hann fái því greininguna ótilgreind heilabilun. Samkvæmtupplýsingum lækna sem skoðað hafi varnaraðila og annast þá séu ekki líkur tilbata. Ekki séu til sértækar aðferðir til lækninga eða meðferðar og horfur tilskemmri og lengri tíma séu bágbornar. Lokað hjúkrunarheimili þar semvarnaraðili fengi viðeigandi aðhlynningu sé því eina úrræðið, en varnaraðilihafi með öllu hafnað slíku enda hafihann ekkert innsæi í ástand sitt. Núverandiheilsufar varnaraðila sé þannig að hann sé alveg ófær um að ráða hagsmunumsínum sjálfur. Um lagarök vísar sóknaraðili til a liðar 4. gr. lögræðislaga nr.71/1997, en um tímalengd til álits sérfræðinga um bágbornar batahorfur og 1.mgr. 5. gr. laga nr. 71/1997. Vegna aðildar sóknaraðila er vísað til d liðar 2.mgr. 7. gr. laga nr. 71/1997 og um málskostnað til 1. mgr. 17. gr. laganna ogvegna varnarþings vísar sóknaraðili til 9. gr. sömu laga. Íkröfu um fjárræðissviptingu vísar sóknaraðili til þess að í matsgerð B komifram að til staðar séu gögn undanfarin 2 ár um skerta hugræna getu meðminnistruflunum og íspuna þar sem varnaraðili fylgi umræðunni án þess að áttasig á staðreyndum. Matsmaður telji varnaraðila hafa væntingar til sjálfs sínsem ekki séu í samræmi við stöðu hans. Ljóst þyki að þó að varnaraðili hafi veriðedrú um 9 mánaða skeið í fangelsi þá sé hann enn verulega skertur.Myndgreiningarrannsóknir af höfði bendi til þess að horfur séu slæmar. Skoðunsamrýmist því að varnaraðili sé kominn með heilabilun í samræmi við álitöldrunarlæknis. Telja verði yfirgnæfandi líkur á því að hann hefji drykkju umleið og hann komi úr fangelsi. Sú neysla samhliða vitrænni skerðingu sem hannbúi við muni leiða til þess að hann lendi í vandræðum með að sinna athöfnumdaglegs lífs og stefni sjálfum sér og öðrum í voða líkt og hann hafi sögu tiláður. Þásegir í beiðni um fjárræðissviptingu að grunur sé um að óráðvandir aðilar hafinotfært sér þetta ástand varnaraðila til að hafa af honum fé. Hann sé ekki færum að taka fjárhagslegar ákvarðanir. Því sé farið fram á fjárræðissviptingu þarsem ekki séu líkur til að varnaraðili nái þeirri heilsu sem þurfi til að hanngeti sjálfur sinnt fjármálum sínum. Vegnafjárræðissviptingarkröfu vísar sóknaraðili til a liðar 4. gr. lögræðislaga nr.71/1997, sem og áður talinna ákvæða. Meðbeiðnum fylgdu gögn sem ekki verða sérstaklega rakin umfram það sem þörf krefurí forsendum og niðurstöðum. Forsendur og niðurstaðaAðild sóknaraðila byggirá d lið 2. mgr. 7. gr. laga nr. 71/1997.Í niðurstöðum matsgerðar B,dómkvadds matsmanns, segir að varnaraðili sé áfengissjúklingur til áratuga oghafi ítrekað verið til meðferðar vegna þess. Miðað við framlögð gögn hafi hannverið útigangsmaður í á annan áratug. Ljós sé að hann hafi á köflum verið hættkominn vegna þess. Hann hafi verið með drykkjulæti og verulegarhegðunartruflanir, ógn og ofbeldi samfara þessu. Síðast liðin 2 ár séu gögn tilstaðar um skerta hugræna getu með minnistruflunum og íspuna þar sem hann fylgiumræðunni án þess að átta sig á staðreyndum. Hann hafi væntingar til sjálfs sínsem ekki séu í samræmi við þá stöðu sem hann sé í og rökstyðji hann þærvæntingar með tilvísun í stöðu hans sem kornungs manns, en ekki í þá stöðu semhann sé nú í. Ljóst sé að þó að varnaraðili hafi verið edrú í þessari dvöl ífangelsi í 9 mánuði þá sé hann enn verulega skertur. Myndgreiningarrannsókniraf höfði bendi til þess að horfur séu slæmar. Skoðun matsmannsins samrýmist þvíað hann sé kominn með heilabilun í samræmi við álit öldrunarlæknis í framlögðumgögnum. Ljóst sé að bindindi til margra ára sé eina vonin til að þetta ástandversni ekki frekar, heldur mögulega skáni eitthvað. Þá verði miðað við fyrrisögu að telja yfirgnæfandi líkur til að varnaraðili fari aftur að drekka umleið og hann komi úr fangelsi og að sú neysla samhliða vitrænni skerðingu semvarnaraðili búi við muni leiða til þess að hann lendi í vandræðum að sinnaathöfnum daglegs og stefni sjálfum sér og öðrum í voða. Ljóst sé að sviptingsjálfræðis án þess að til staðar sé lokað hjúkrunarheimili til að taka viðvarnaraðila muni ekki tryggja öryggi hans. Verði hann í opnu úrræði þá munihann fljótt lenda í erfiðleikum vegna hugrænnar skerðingar sinnar ogalvarlegrar drykkjusýki. Það sé álit matsmannsins að varnaraðili sé ófær um aðráða persónulegum högum sínum og mælir hann með sviptingu sjálfræðis í 4 ár.Í læknisvottorði Cöldrunarlæknis um varnaraðila segir í niðurstöðum að varnaraðili eigi þungaáfengissögu að baki. Allt yfirbragð sé líkt og við Wernicke Korsakoff meðskertu skammtímaminni, íspuna með megaloman yfirbragði og áberandi dómgreindar-og innsæisleysi. Að auki stirðleiki, hæging í hreyfingum og göngulagstruflanir.Niðurstöður á TS mynd og SPECT séu í góðu samræmi við einkennin.Framheilaeinkenni séu áberandi sbr. það sem áður segi og lacunur í basalganglia geti gefið extrapyrimidal einkenni eins og hann sé með. Þetta útilokiþó ekki Wernicke. Ekkert Alzheimer mynstur sé til staðar og sá sjúkdómur sénánast útilokaður. Ekki sé til sértæk meðferð en þetta ásamt áfengissýki benditil að horfur til bæði skemmri tíma og lengri séu bágbornar. Hægt sé aðstaðfesta að um heilabilun sé að ræða með klárum framheilaeinkennum en sértækgreining sé erfiðari og greinilega blönduð mynd. Varnaraðili fái þvígreininguna ótilgreind heilabilun.Við aðalmeðferð lýstivarnaraðili því að hann vildi fara í áfengismeðferð í Hlaðgerðarkoti og haldasig frá áfengi með stuðningi AA samtakanna. Hann kvaðst vilja fá sér vinnu,mögulega við [...], en varnaraðili á sögu sem [...]. Kvaðst ekki verða ívandræðum með að spjara sig og kvaðst hafa verið á fylliríi aðeins nokkrarvikur áður en hann hóf núverandi afplánun, en áður hafi hann verið í vinnu. Varað mati dómsins augljóst að varnaraðili gerði afar lítið úr vanda sínum, enhann er þekktur drykkju- og útigangsmaður á [...] til margra ára.B geðlæknir og dómkvaddurmatsmaður gaf skýrslu gegnum síma við aðalmeðferð og staðfesti framangreindamatsgerð sína. Lýsti hann því að varnaraðili væri að sínu mati ófær um að ráðapersónulegum högum sínum og ættu í rauninni bæði a og b liður 4. gr.lögræðislaga nr. 71/1997 við um varnaraðila. Væri að mati hans mjög brýnt aðtryggja að varnaraðili kæmist ekki í áfengi þegar hann losnaði úr fangelsi. Þákvað matsmaður að hugmyndir varnaraðila og væntingar hans væru óraunhæfar. Þákvaðst matsmaðurinn telja batahorfur varnaraðila litlar, en mögulega gætu þóorðið framfarir hjá varnaraðila á tveimur árum, en það væri að mati matsmannslágmarkstími. Þá kvaðst matsmaður ekki sjá að vægari úrræði mættu koma aðhaldi, en fyrirsjáanlegt væri að ef varnaraðili færi í áfengismeðferð ánsjálfræðissviptingar þá myndi hann fljótlega hverfa þaðan og taka upp drykkjusem yrði honum til skaða. Aðspurður taldi matsmaður að þó hann hefði ekki veriðbeðinn um að meta getu varnaraðila til að annast um fjármál sín, þá væri líklegtværi að geta hans til þess væri skert og að hann væri ófær um það.Að mati dómsins er hafiðyfir vafa að varnaraðili er vegna andlegrar skerðingar og drykkjusýki ófær umað ráða persónulegum högum sínum sbr. a og b liði í 4. gr. lögræðislaga nr.71/1997. Er brýn þörf vegna heilsufars og velferðar varnaraðila sjálfs að hannverði sviptur sjálfræði, en að mati dómsins er ljóst að meðferð muni ekki komaað haldi án sjálfræðissviptingar og koma þá ekki vægari úrræði til álita. Berað svipta varnaraðila sjálfræði sínu, en nægilegt þykir að sjálfræðissviptingvari í 30 mánuði að virtum framburði hins dómkvadda matsmanns. Við aðalmeðferð málsins kom fram aðvarnaraðili er öryrki og á litlar sem engar eignir. Af hálfu sóknaraðila hefurverið vísað til þess að grunur leiki á að óráðvandir aðilar hafi notfært sérþað. Um þetta liggur ekkert fyrir. Líklegt má telja að varnaraðili búi viðverulega skerta getu til að ráða fé sínu, en á hinn bóginn þykir ekkert hafakomið fram í málinu um að á þessu stigi standi brýn þörf til þess aðvarnaraðili verði sviptur fjárræði sínu, enda eignalaus öryrki eins og áðursegir. Verður kröfu um fjárræðissviptingu hafnað.Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila og skipaðs talsmanns sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði ásamtaksturskostnaði verjandans, svo sem í úrskurðarorði greinir. Við ákvörðunþóknana hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. SigurðurG. Gíslason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ðVarnaraðili, A, ersviptur sjálfræði í 30 mánuði.Kröfu sóknaraðila,Sveitarfélagsins Árborgar, um að varnaraðili verði sviptur fjárræði, er hafnað. Allurmálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun skipaðs talsmannssóknaraðila, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., kr. 846.300, sem og þóknun skipaðsverjanda varnaraðila, Jóns Páls Hilmarssonar hdl., kr. 423.708, aukaksturskostnaðar verjandans, kr. 8.142.
Mál nr. 573/2015
Líkamsárás Skilorð Skaðabætur
S var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa skallað A í andlitið. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að árás S hefði verið fólskuleg og beinst að ölvuðum og blóðugum manni, sem var illa leikinn eftir undanfarandi árás af hendi annarra ákærðu í héraði. Á hinn bóginn var litið til þess að S hafði ekki áður hlotið refsidóm og að nokkur dráttur hafði orðið á útgáfu ákæru af ástæðum sem S yrði ekki kennt um. Var refsing S ákveðin fangelsi í 60 daga en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var S, ásamt öðrum ákærðu í héraði, gert að greiða A sameiginlega samtals 423.056 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, tilvara að refsing verði felld niður, en að því frágengnu að hún verði milduð fráþví sem ákveðið var í héraði. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfuverði vísað frá héraðsdómi, en til vara að dæmd fjárhæð verði lækkuð.Brotaþoli, A, hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Verðurþví að líta svo á að hann krefjist þess að ákvæði hins áfrýjaða dóms umeinkaréttarkröfu sína verði staðfest.IÍ lögregluskýrslu, sem gerð var árla morguns 9. júní 2013, var því lýst aðskömmu fyrir klukkan 3.30 þá um nóttina hafi borist tilkynning um að slagsmálhafi brotist út á bifreiðastæði við tiltekinn söluturn í Reykjanesbæ og hafinokkur fjöldi lögreglumanna farið á vettvang. Þar hafi Y átt í átökum viðfyrrnefndan brotaþola og þeir verið skildir að. Y hafi kveðið brotaþolann hafa meðtilteknum hætti átt upptök að slagsmálum, en sagst hvorki hafa kýlt brotaþolannné vita hver hafi veist að honum. Haft var eftir brotaþolanum, sem var sagður„mikið blóðugur í andliti og í annarlegu ástandi“, að vinur Y að nafni Z hafikýlt sig í andlitið. Hafi brotaþolinn verið með miklar blóðnasir og virst semnef hans væri brotið, en hann hafi ekki viljað frekari aðstoð lögreglu ogfélagi hans ætlað að aka honum á sjúkrahús. Þeir hafi haldið á brott, enlögreglumenn svo séð ákærða koma úr gagnstæðri átt og ganga „stöðvunarlaust ...með höfuð sitt í andlit“ brotaþolans. Ekki hafi verið um þungt högg að ræða, ensökum þess að sá síðastnefndi hafi verið „með mikla áverka eftir fyrrilíkamsárásina“ hafi blætt töluvert úr nefi hans. Ákærði hafi verið handtekinn,en sjúkrabifreið fengin til að flytja brotaþolann á sjúkrahús.Að lokinni rannsókn höfðaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu mál þettameð ákæru 13. janúar 2015 á hendur ákærða, áðurnefndum Y og Z, svo og X, þarsem þeir voru bornir sökum um að hafa í félagi ráðist fyrrgreinda nótt ábrotaþolann. Hafi X og Y hvor um sig slegið hann í andlitið og Z gert það samanokkrum sinnum, en ákærði skallað hann eitt sinn í andlitið. Af þessu hafibrotaþolinn nefbrotnað og hlotið glóðarauga, fjölda yfirborðsáverka í andliti,eymsl yfir kjálkaliðum og mar á upphandlegg, en háttsemi ákærða og hinnamannanna þriggja var talin varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Fyrir dómi neituðu þeir allir sök, en með hinum áfrýjaða dómi voruþeir sakfelldir samkvæmt ákæru, þó þannig að háttsemi X, Y og Z var færð undir1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var á hinn bóginn talinn einnhafa orðið valdur að broti á nefbeini brotaþolans og var verknaður hans á þeimgrunni heimfærður til 1. mgr. 218. gr. sömu laga. Allir voru þeir dæmdir tilskilorðsbundinnar fangelsisrefsingar, X og Y þrjátíu daga hvor en Z og ákærði ísextíu daga, auk þess sem þeim var í sameiningu gert að greiða brotaþolanum423.056 krónur í skaðabætur, svo og allan sakarkostnað. X, Y og Z hafa unaðþeirri niðurstöðu.IIÍ hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að sannað væri meðframburði vitna, einkum tveggja nafngreindra lögreglumanna sem staddir hafiverið á vettvangi, að ákærði hafi áðurgreinda nótt gengið viðstöðulaust aðbrotaþola og skallað hann í andlitið, en þetta hafi þó ákærði ekki gert ífélagi með áðurnefndum X, Y og Z. Með vísan til forsendna dómsins um þettaverður sú niðurstaða staðfest.Svo sem ráðið verður af áðursögðu varð brotaþolinn fyrir líkamsárás ítveimur aðskildum lotum, fyrst af hendi X, Y og Z í sameiningu en síðan afhendi ákærða. Í fyrrgreindri frumskýrslu lögreglu vegna málsins var ástandibrotaþolans eftir fyrri árásina lýst þannig að hann hafi verið mjög blóðugur íandliti, með miklar blóðnasir og virst vera nefbrotinn. Vegna þessara mikluáverka hafi högg, sem ákærði veitti síðan brotaþolanum með því að skalla hann íandlitið, valdið töluverðri blæðingu úr nefi þótt höggið hafi ekki verið þungt.Fyrir dómi sagðist brotaþolinn hafa fundið eftir fyrri árásina til sársauka„bara eiginlega í öllu andlitinu, aðallega í nefinu og í tönnunum, mikið íbáðum kjálkunum“ og hafi blætt mjög mikið úr andlitinu. Hann hafi fundið tilverkja í nefinu strax eftir fyrri árásina en síðan meira eftir atlögu ákærða. Allirárásarmennirnir fjórir hafi beint höggum að andliti hans, en hann gerði sérekki grein fyrir því hvort hann hafi nefbrotnað í fyrri árásinni eða þeirrisíðari. Vitnið G kvað brotaþolann hafa gengið að sér eftir fyrri árásina oghafi hann verið „alblóðugur í framan“ og vitnið séð að „nefið hans var skakkt“.Vitnin H og I lýstu því bæði að brotaþolinn hafi verið blóðugur í andliti eftirfyrri árásina, en vitnið J, sem var í fylgd brotaþolans, kvað hann hafa íþeirri árás fengið „alveg slatta“ af hnefahöggum í andlitið og hafi verið „baraallt í blóði“ þannig að ekki hafi verið unnt að greina hvar hann hafi hlotiðáverka. Þá lýsti lögreglumaðurinn, sem ritaði áðurnefnda frumskýrslu vegnamálsins, því fyrir dómi að brotaþolinn hafi verið blóðugur í andlitinu og illaleikinn eftir fyrri árásina.Þegar framangreint er virt er ekki hafið yfir skynsamlegan vafa aðbrotaþolinn hafi hlotið brot á nefi í árásinni, sem hann varð fyrir af hendiákærða, fremur en í undanfarandi árás X, Y og Z. Verður því að heimfæra verknaðákærða til 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingarverður að líta til þess að árás þessi var fólskuleg og beindist að ölvuðum ogblóðugum manni, sem var illa leikinn eftir fyrri árás af hendi annarra. Aðgættu þessu ásamt því, sem greinir í hinum áfrýjaða dómi í tengslum viðákvörðun refsingar ákærða, verður niðurstaða dómsins um hana látin standaóröskuð.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu og sakarkostnað verðastaðfest. Um áfrýjunarkostnað fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir, en málsvarnarlaunverjanda ákærða eru þar ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Stefán Freyr Thordersen, greiði að ⅔ hlutum áfrýjunarkostnaðmálsins, sem samtals er 876.290 krónur að meðtöldum málsvarnarlaunum verjandahans, Jóhanns H. Hafstein hæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 806.000 krónur. Aðöðru leyti skal áfrýjunarkostnaður greiddur úr ríkissjóði.Dómur HéraðsdómsReykjaness 29. júní 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 3. júní 2015, erhöfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 13. janúar2015, á hendur X kt. [...], [...], [...], Y, kt. [...], [...], [...], Z, kt.[...], [...], [...] og Stefáni Frey Thordersen, kt. [...], Krossmóa 3,Reykjanesbæ, „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 9. júní2013, utan við veitingastaðinn Hlöllabáta við Hafnargötu 12 í Reykjanesbæ, ífélagi ráðist á A, Z með því að slá A nokkrum sinnum í andlitið, Y með því aðslá A í andlitið og X með því að slá A í andlitið, Stefán Freyr með því aðskalla A einu sinni í andlitið, allt með þeim afleiðingum að A hlautnefbeinabrot, glóðarauga á hægra auga, fjölda yfirborðsáverka í andliti, eymsliyfir kjálkaliðum og mar á vinstri upphandlegg.“ Telst brot þetta varða við 1.mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og er þess krafist að ákærðuverði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Í málinu liggur fyrir bótakrafa Ómars ArnarsBjarnþórssonar hdl., fyrir hönd A brotaþola, og er þess krafist að ákærðu verðidæmdir til að greiða honum, in solidum, bætur að fjárhæð 1.620.777 krónur aðviðbættum dráttarvöxtum frá þeim tíma er mánuður er liðinn frá því að krafaþessi var kynnt kærðu, skv. IV kafla laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. laganna.Einnig að kærðu verði gert að greiða lögmannskostnað A, sbr. 1. mgr. 1. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993.Allir verjendur lögðu fram greinargerðir ímálinu. Að hálfu X, Y og Z var krafist frávísunar málsins á þeim grundvelli aðákæran uppfyllti ekki ákvæði c-liðar 1. mgr. 152. gr. og 180. gr. laga nr.88/2008. Samkvæmt 2. mgr. 181. gr. sömu laga var felldur úrskurður um þá kröfuþann 12. mars sl., á þá leið að hafnað var kröfu um frávísun málsins. Til varakröfðust þeir sýknu og til þrautavara vægustu refsingar sem lög leyfa og aðrefsing verði skilorðsbundin að öllu leyti. Ákærði Stefán Freyr krafðist þess aðallegaað verða sýknaður af refsikröfu, til var að refsing verði felld niður og tilþrautavara vægustu refsingar sem lög leyfa og aðÍöllum tilfellum var þess krafist að sakarkostnaður verði greiddur úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda.IMálsatvikÍ gögnum málsins kemur fram að brotaþolihafi mætt á lögreglustöð þann 4. júlí 2013 og lagt fram kæru á hendur fjórumnafngreindum mönnum, ákærðu þessa máls. Upphaf málsins megi rekja til þess aðbrotaþoli slær ákærða Y á veitingastaðnum Ungó í Reykjanesbæ. Að einhverjumtíma liðnum sömu nótt, fyrir utan Hlöllabáta í Reykjanesbæ, hafi ákærði Z vinurY, slegið brotaþola og einnig hafi annar vinur Y, ákærði X, og ákærði Y slegiðhann. Að sögn brotaþola mun ákærði Z hafi slegið hann oft, meðal annars meðanhann hafi staðið með hendur fyrir aftan bak. Þegar brotaþoli hafi síðan ætlaðað yfirgefa staðinn hafi komið að ákærði Stefán, sem einnig er vinur ákærða Y,og skallað brotaþola í andlitið.Skýrslur voru teknar af öllum ákærðu hjálögreglu og vitnum. Ákærðu, sem allir neituðu sök hjá lögreglu, báru aðbrotaþoli, sem hafi verið ölvaður og æstur, hafi egnt menn til þess að berjasig og bæri hann sök á málum, enda hafi hann fyrst kýlt ákærða Y og þannigstofnað til þess sem á eftir kom. Allir ákærðu báru að áverkar þeir sem voru ábrotaþola gætu ekki verið eftir þá. Í málinu liggja fyrir vitnisburðir nokkurravitna og sem gáfu skýrslu fyrir dómi, mynddiskur sem sýnir átök og afritsms-skilaboða en auk þess liggja fyrir læknisvottorð brotaþola, ákærða Y ogákærða Stefáns Freys.IISkýrslur fyrir dómi.Ákærði X kom fyrir dóminn og bar að hafaverið ásamt öðru vinafólki á Ungó í samræðum er brotaþoli hafi verið að geralítið úr klæðaburði ákærða Y. Hafi það endað með því að brotaþoli hafi kýlt Y íandlitið. Fyrir aftan Hlöllabáta hafi brotaþoli og ákærði Z byrjað í einhverjumstimpingum með ýtingum. Stimpingarnar hafi síðan færst á svæði fyrir framanHlöllabáta og þá hafi hann og Y einnig verið orðnir þátttakendur. Y hafi haldiðutan um brotaþola aftan frá en hann sjálfur hafi bara lagt hönd sína í andlitbrotaþola og ýtt honum burtu og sagt við brotaþola að hætta þessu bulli. Hafihann fyrst og fremst verið að reyna að sætta aðila. Hann hafi ekki séð hvaðákærði Z hafi gert og ekki séð ákærða Y slá brotþola. Spurður um áverka ábrotaþola kvaðst ákærði ekki hafa séð nein högg og ekki séð áverka á brotaþolaáður en hann fór. Sjálfur hafi hann ekki verið drukkinn og geti ekki svarað tilum ástand brotaþola sem hafi verið ógnandi og æstur. Borið undir ákærða afritsms-skilaboða, staðfesti ákærði að um væri að ræða skilaboð frá honum tilbrotaþola. Útskýrði hann þau þannig, að þegar fram komi í þeim skilaboðum aðhann sé að biðjast afsökunar á því að hafa kýlt brotaþola einu sinni, sé áttvið að hann hafi ýtt í brotaþola eins og hann hafi lýst áður. Spurður um þaðsem fram komi í skilaboðunum, þar sem rætt er um höggið sem ákærði Z hafi veittbrotaþola fyrir aftan Hlöllabáta, bar ákærði að hann hafi heyrt um það degisíðar en hann hafi ekki séð það. Ákærði Y kom fyrir dóminn og bar aðbrotaþoli hafi kýlt sig inni á skemmtistaðnum Ungó án tilefnis. Hann hafi orðiðpirraður við þetta, enda brotnað framtönn í honum. Einhver rifrildi hafi síðanorðið fyrir utan Hlöllabáta milli hans og brotaþola og ákærða Z. Z hafi slegiðtil brotaþola einu sinni eða tvisvar. Hafi annað höggið lent í axlarhæð en hittöðrum megin á höfði hans. Hann hafi ekki séð hvort Z hafi verið með krepptanhnefa. Sjálfur hafi hann slegið brotaþola einu sinni en mundi ekki hvar höggiðlenti. Bent á að í lögregluskýrslu komi fram að hann hafi slegið brotaþola meðkrepptum hnefa hægra megin í höfuðið, taldi ákærði að það gæti verið en hannmuni það ekki, en hann hafi ekki verið að segja rangt í lögregluskýrslunni.Sjálfur hafi hann verið búinn að drekka en viti ekki hvernig ástand brotaþolahafi verið. Brotaþoli hafi síðan farið burt en snúið við og hlaupið aftur aðþeim ógnandi. Hann hafi þá haldið brotaþola með annarri hendi utan um háls hansog ekki hafi orðið frekari átök. Ákærðu X og Z hafi hjálpað honum að haldabrotaþola. Hafi hann ekki séð að neitt annað hafi gerst. Lögreglan hafi komiðskömmu eftir þetta og hann þá verið farinn ásamt X og Z. Aðspurður kannaðistákærði ekki við þá áverka sem hafi reynst vera á brotaþola. Brotaþoli hafi baraverið nokkuð góður, ekki kvartað neitt og ekki litið út fyrir að vera með neittí andlitinu. Ákærði Z kom fyrir dóminn og bar að hafaverið að ganga Hafnargötuna og mætt ákærða Y sem hafi verið með blóð á tönnumog upplýsti Y að brotaþoli hafi kýlt hann. Við Hlöllabáta hafi hann ætlað aðræða við brotaþola og spyrja hann hvort hann ætlaði ekki að biðja Y afsökunar áþví sem hann hefði gert honum. Brotaþoli hafi hins vegar verið ágengur ogögrandi sem hafi endað með rifrildum þeirra á milli. Hafi það endað ísmá-átökum og hann slegið til brotaþola. Hafi annað höggið lent í öxl en hittmeð opnum lófa í höfuðið, aðeins fyrir ofan eyrað. Eftir þetta hafi hann ogákærðu Y og X farið inn á Hlöllabáta en brotaþoli komið brjálaður og ætlað innog sagst ætla að berja þá alla. Fyrir utan hafi brotaþoli síðan hlaupið að þeimog kýlt hann. Y hafi haldið brotaþola og hann sjálfur ýtt í bak brotaþola. Hannhafi lítið séð hvað ákærði X hafi gert annað en að hann hafi ýtt í brotaþola.Brotaþoli hafi aldrei farið í jörðina og eftir þetta hafi átökin verið stöðvuð.Ákærði kannaðist ekki við að áverkar á andliti brotaþola væru eftir hann oghafi hann ekki séð áverka á brotaþola. Borið undir ákærða að í lögregluskýrsluhafi hann sagt að hann hafi slegið brotaþola ofan á höfuðið tvisvar ogkannaðist ákærði ekki við það og ekki heldur það sem fram komi ílögregluskýrslu að hann hafi séð þegar ákærði hafi tvisvar verið sleginn ínefið. Ákærði Stefán Freyr Thordersen kom fyrirdóminn og bar að klukkan rúmlega þrjú um nóttina hafi hann hitt ákærða X semhafi sagt honum að ákærði Y hafi verið laminn af brotaþola. Ákærði Y sé ekkiþekktur fyrir vandræði en brotaþoli sé það. Hafi hann hitt brotaþola viðHlöllabáta og hafi brotaþoli þá verið alblóðugur. Hafi hann gengið aðbrotaþola, sem hafi gengið á móti honum, og hann ýtt höfðinu í brotaþola, ekkiskallað en sett enni í enni eins og gerist í kappleikjum. Hann muni ekki hvorteinhver orðaskipti hafi átt sér stað þeirra í milli. Ekkert frekar hafi gerstog hann verið dreginn í burtu. Hann hafi ekki séð hvort blæðing í andlitibrotaþola hafi aukist við þetta og ólíklegt sé að áverkar í andliti brotaþolaséu eftir hann. Hafi hann verið ölvaður en muni eftir öllu og hafi hringt íbrotaþola deginum síðar og beðist afsökunar á þessu, enda ekki talið aðkomusína alvarlega. Vitnið A brotaþoli í máli þessu, kom fyrirdóminn og bar hafa verið að rífast við ákærða Y í „Ungó“. Hann hafi slegið Yutan undir, ekki kýlt og ekki séð blóð. Hafi Y þá hringt í vini sína. ViðHlöllabáta hafi hann verið að ganga með kærustu sinni og ákærði Z þá kýlt hanntvisvar í andlitið með krepptum hnefa. Minnti hann að þá hafi sprungið vör. Y hafisíðan tekið hann hálstaki og Z kýlt hann aftur, nokkrum sinnum að hann minnti.Þau högg hafi öll verið í andlitið, nefið og framanvert andlitið. Hann hafi þádottið niður. X og Y hafi verið fyrir aftan hann og síðan hafi allir ákærðubarið hann og kýlt að hann minnti og hafi það einnig verið í andlitið. Hanngeti þó ekki greint nákvæmlega hvar hver sló hann í andlitið, enda atvik ímóðu. Hafi hann þá staðið upp og að hann minnti hafi X þá slegið hann aftur.Hann hafi þá sagt að hann vildi ekki slást, sett hendur fyrir aftan bak ogákærði Z þá kýlt hann aftur, nokkrum sinnum að hann minnti. Eftir þetta hafihann verið að fara burt þegar ákærði Z hafi kallað í hann og hann hlaupið aðhonum og þeir dottið niður. Í því hafi lögreglan komið og hann gefið skýrslu.Hafi hann verið með áverka eftir þessi átök, aðallega í nefi og tönnum og báðumkjálkum. Hafi blætt mikið. Þegar hann hafi verið að ganga burt hafi ákærðiStefán komið á móti honum og hann gengið á móti Stefáni og hafi Stefán þáskallað hann í andlitið án þess að segja nokkuð. Hafi hann fundið mikið til ínefinu eftir þetta, enda verið skallað beint á nefið. Meira hafi blætt úrnefinu í kjölfar þess. Hann hafi þurft að fara í aðgerð á nefi eftir þetta.Spurður um ástand sitt þessa nótt kom fram að hann hafi verið búinn að drekkaeitthvað og verið æstur eftir allt sem á undan hafi gengið. Spurður hvort hanngeti sagt til um hvenær nef hans hafi brotnað, gat brotaþoli ekki fullyrt umþað. Aðspurður um að í skýrslu lögreglu og hjá lækni hafi hann annars vegarnefnt að 10 manns hafi ráðist á hann og hins vegar í læknisvottorði 7 manns,bar vitnið að það hafi margir verið á staðnum en það hafi fjórir ráðist á hann.Vitnið B kom fyrir dóminn og bar að hafasjálfur verið ofurölvi og geti því ekki vitnað um margt og viti ekki muninn áþví sem hann hafi hugsanlega séð eða heyrt eftir þetta en brotaþoli hafi veriðmjög drukkinn. Vitnið sé vinur allra í málinu, brotaþola og ákærðu. Vitnið C kom fyrir dóminn og bar að atvikværu óljós, margir komið að málum og mikill æsingur. Sjálfur hafi hann veriðedrú. Hafi hann reynt að komast burtu ásamt kærustu brotaþola. Brotaþoli hafiekki viljað fara og verið mjög ölvaður og æstur. Hann geti ekki mikið greintfrá átökum en hafi séð brotaþola, ákærðu Y, X og Z eigast við. Hafi hann enginhögg séð. Eftir átök þeirra hafi hann séð blóð í andliti brotaþola. Borin undirvitnið skýrsla hans hjá lögreglu um að hann hafi séð X eða Y kýla eða ýtabrotaþola og að eftir átökin hafi verið áverkar á nefi og vör brotaþola barvitnið að þarna hafi verið rétt eftir sér haft. Vitnið D kom fyrir dóminn og bar að hafaverið á bíl við hliðina á Hlöllabátum. Þar hafi hann séð hóp af fólki í átökumen viti ekki hverjir hafi tekið þátt í þeim. Borin undir hann skýrsla hans hjálögreglu þar sem hann nafngreini ákærða Z og að Z hafi öskrað á „mann“ og ýtthonum í burtu og síðar kýlt og hafi maðurinn hnigið niður við höggið. Vitniðbar að rétt væri eftir sér haft þá. Vitnið E kom fyrir dóminn og bar að hafaverið með ákærða Stefáni. Þeir hafi fengið ábendingu um að félagi þeirra hafiorðið fyrir líkamsárás fyrr um kvöldið. Hafi þeir þá mætt meintum geranda.Stefán hafi gefið sig á tal við hann og þeim verið heitt í hamsi, og hafi þeirmæst þannig að þegar þeir hafi verið að öskra hvor á annan hafi höfuð þeirramæst. Hafi þetta endað með því að ákærði Stefán hafi ýtt brotaþola með höfðinuí burtu. Brotaþoli hafi þá bakkað frá og þegar lögreglu hafi borið að hafibrotaþoli látið sig detta og öskrað. Aðspurður kvaðst hann hafa séð áverka ábrotaþola áður en þetta gerðist og brotaþoli verið blóðugur í framan. Vitnið F kom fyrir dóminn og bar að hafaverið með ákærða Stefáni og þá fengið upplýsingar um að Y hafi verið laminn.Hafi þeir síðan séð brotaþola og greinilegt að eitthvað hafði gengið á því aðhann hafi ekki litið vel út, hann hafi þó ekki getað greint hvaða áverkar voruá honum. Ákærði Stefán hafi þá gengið upp að brotaþola og sagt eitthvað viðhann og sett ennið við enni brotaþola eins og þegar fótboltamenn eru að rífast.Annað hafi hann ekki séð. Borið var undir hann að í skýrslu hjá lögreglu hafihann borið að hafa séð blóð og taldi vitnið að það gæti hafa verið. Vitnið G kom fyrir dóminn og bar að hannværi kunningi allra ákærðu og hafi fengið upplýsingar um að ákærði Y hafi veriðkýldur. Hafi hann komið að brotaþola og Y þar sem Y hafi viljað fá skýringu áþví af hverju brotaþoli hafi kýlt hann. Hafi vitnið einnig viljað fá skýringufrá brotaþola á þessu en gefist upp á því. Þegar hann hafi gengið burt hafibrotist út slagsmál. Á staðnum hafi verið, auk ákærða Y, X og Z og hafi þeirátt í átökum við brotaþola en hann geti ekkert lýst þeim átökum. Þá hafikærasta brotaþola verið á staðnum. Brotaþoli hafi síðan gengið upp að vitninuog spurt hvort hann vildi kýla sig og „verið ruglaður á því“. Þá hafi brotaþoliverið alblóðugur í framan og hann séð að nef brotaþola var skakkt og hafi hannnefnt það sérstaklega við lögreglumanninn N. Síðar hafi hann séð hvar ákærðiStefán stóð þétt við brotaþola og virtist honum þeir vera að tala saman, ensíðan ýtti Stefán brotaþola frá sér með höfðinu. Hann mundi ekki hver viðbrögðbrotaþola hafi verið eftir þetta. Vitnið H kom fyrir dóminn og bar að veravinkona ákærða Stefáns. Í umrætt sinn hafi hún verið að ganga með ákærða Zþegar ákærði Y hafi komið að og sagt frá því að brotaþoli hafi verið að kalla Zaumingja. Brotaþoli hafi þá verið staddur bak við Hlöllabáta og staðið meðhendur fyrir aftan bak og ögrað Z: „Hvað þorirðu ekki í mig“. Á endanum hafi Z„farið í hann“ og kýlt brotaþola. Hafi hann kýlt brotaþola aðallega í andlitiðmeð krepptum hnefa nokkur högg, líklega ein 10 högg, ekki mikið meira en það.Brotaþoli hafi ekki kýlt á móti. Spurð um ástand brotaþola eftir þetta kom framað hann hafi verið blóðugur í andliti. Hafi það komið fram hjá lögreglumönnum,sem hafi verið að taka skýrslur, að brotaþoli hafi þá verið nefbrotinn. Aðspurðgat hún ekki svarað því hvort ákærðu X og Y hafi verið á staðnum þegar þettahafi átt sér stað. Vitnað til lögregluskýrslu þar sem fram komi að hún hafi séðbrotaþola lemja Z einu sinni eða tvisvar kvaðst hún ekki muna eftir því núna.Spurð um það hvort hún hafi séð átök milli ákærða Stefáns og brotaþola kvaðsthún hafa séð þá setja saman enni við enni eins og fótboltamenn geri. Hafi húnekki séð frekari áverka á brotaþola eftir samskipti brotaþola og Stefáns. Vitnið I kom fyrir dóminn og bar að þekkjabæði ákærða Stefán og brotaþola og hafa verið að ganga frá Ungó og þá séðbrotaþola og ákærða Stefáns ræða saman. Hann hafi ekki séð nein átök þeirra ámilli. Hafi hann séð blóð á brotaþola á nefi og andliti áður en Stefán bar að.Borin undir hann skýrsla hans hjá lögreglu um að einhver orðaskipti hafi áttsér stað á milli Stefáns og ákærða og þeir verið með andlitin nánast hvor uppað öðrum bar vitnið að svo hafi verið en hann hafi ekki séð brotaþola detta eðahljóða upp eftir samskipti þeirra. Vitnið J kom fyrir dóminn og bar að verakærasta brotaþola. Hafi hún séð þegar brotaþoli sló til ákærða Y og hafi veriðað ögra honum áður. Eftir þetta hafi hún reynt ásamt C og B að fá brotaþola tilþess að fara. Í því komi ákærði Z hlaupandi og kýli brotaþola eitt eða tvöhögg. Brotaþoli reyni að fá Z til að ræða málin og fari þeir bak viðHlöllabáta. Þá hafi þau heyrt læti og séð hvar Y hélt brotaþola hálstaki aftanfrá og Z var að kýla brotaþola sem detti. Hún viti ekki hversu mörg högg „enalveg slatta“. Hafi höggunum verið beint að andliti brotaþola með krepptumhnefa. Ákærði X hafi kýlt brotaþola einu sinni meðan á þessu stóð en hún vitiekki hvar það högg hafi lent og það hafi ekki verið eins fast og hjá Z. Samaætti við um Y sem hafi einnig kýlt brotaþola einu sinni í þessum átökum en húnviti ekki hvar það högg lenti. Báðir hafi verið með kreppta hnefa. Eftir þettasetji brotaþoli hendur fyrir aftan bak og segist ekki vilja slást en þá kýli Zbrotaþola í andlitið fjórum til fimm sinnum. Hafi hún reynt að stöðva þetta ogreynt að fá brotaþola til þess að fara. Þegar þau hafi verið að fara burtu hafieinhver af ákærðu kallað í brotaþola sem hafi þá farið til baka og brotaþoli ogákærðu detti, en ekki hafi orðið meira úr því. Hafi brotaþoli verið með áverkaþegar þarna var komið sögu, allt í blóði. Hún hafi ekki séð hvar áverkarnirvoru. Í því beri að lögreglu og ákærðu hafi farið burtu. Eftir skýrslutöku hjálögreglu hafi þau verið saman á leiðinni upp á sjúkrahús en í því komi ákærðiStefán og hafi hann verið glottandi og í stað þess að ræða við brotaþola hafihann skallað hann í nefið. Hafi hún séð það mjög vel og brotaþoli þá gripið umnefið og greinilegt að hann hafi meitt sig þá. Brotaþoli og ákærði Stefán hafiekki átt í neinum orðaskiptum en ákærði Stefán sagt eitthvað áður viðbrotaþola. Vitnið K lögreglumaður bar fyrir dómi aðhafa leyst upp ágreining og við komu á staðinn hafi brotaþoli verið með ákærðaY í hálslás. Lögregla hafi á vettvangi rætt við brotaþola og tekið af honumskýrslu. Brotaþoli hafi verið talsvert ölvaður, æstur og illa áttaður, endaóviðræðuhæfur og hafi ekki viljað þiggja aðstoð lögreglu um að fara upp ásjúkrahús og gengið í átt frá lögreglubifreiðinni ásamt einhverri stúlku. Íþann mund mæti hann ákærða Stefáni sem hafi þar verið með öðru fólki. Einhverorðaskipti verði á milli ákærða Stefáns og brotaþola. Hafi vitnið fylgtbrotaþola eftir með augunum vegna ástands hans en hann var blóðugur í andlitiog svolítið illa leikinn. Vitnið hafi ekki heyrt orðaskipti en ákærði Stefánhafi viðstöðulaust skallað brotaþola, eiginlega gengið í hann eða stangað hann.Ákærði hafi hallað sér fram áður, ekki stoppað, verið á gönguhraða og tekiðbrotaþola í skrefinu, það hafi orðið högg, hann viti ekki hversu mikið. Skömmusíðar „limpist“ brotaþoli niður og hafi virst kenna til eftir samskipti þeirra.Vitnið gat ekki borið hvort brotaþoli hafi sett undir sig höfuðið en ákærðiStefán hafi verið neðar með höfuðið. Hann hafi ekki séð nákvæmlega hvar höfuðákærða lenti en það hafi verið blóðblettur ofarlega á andliti ákærða. Spurthvort sjáanlegir hafi verið aðrir áverkar á brotaþola eftir samstuð hans viðákærða Stefán, bar vitnið að eftir þetta hafi blóð dropað niður af brotaþola enþað hafi ekki gert það áður þótt það hafi verið blóð á nefsvæði hans áður. Hannvissi ekki hvort blóð hafi verið á enni ákærða.Vitnið L lögreglumaður bar fyrir dómi aðhann hafi séð þegar brotaþoli hafi verið skallaður af ákærða Stefáni. Stefánhafi gengið í beinni línu að brotaþola og skallað hann, rekið ennið í andlitbrotaþola. Hann geti ekki vitnað um það hvort ákærði hafi reigt aftur höfuðið,en augljóst hafi verið hvað ákærði ætlaði að gera. Þetta hafi ekki verið einsog tveir menn hafi gengið saman. Brotaþoli hafi snúið sér við höggið og hannhafi séð þegar blóð byrjaði að renna úr brotaþola og brotaþoli hnigið niður.Hann hafi ekki séð hvar ennið hafi lent í andliti brotaþola og ekki séð hvortblætt hafi úr brotaþola áður en þetta hafi gerst. Hann vissi ekki hvort einhverorðaskipti hafi átt sér stað á undan. Hafi það verið mat lögreglu á þessum tímaað ákærði Stefán hafi skallað brotaþola og hann því verið handtekinn ávettvangi. Vitnið M lögreglumaður bar fyrir dómi aðhafa rætt við brotaþola á vettvangi. Hafi brotaþoli, sem hafi verið meðeinhverja áverka á nefi, verið æstur og ölvaður og ekki orðið við tilmælum hansog gengið í átt að ákærða Stefáni. Hafi brotaþoli gengið meira til ákærðaStefáns en ákærði til brotaþola. Þar hafi átt sér stað einhver orðaskipti enhann ekki séð hvað síðar átti sér stað. Hafi ákærði Stefán verið handtekinn þarsem K lögreglumaður hafi talið að ákærði hafi veitt brotaþola aukna áverka. Vitnið N lögreglumaður gaf símaskýrslu fyrirdómi og bar að hafa séð brotaþola eftir samskipti hans við ákærða Stefán oghafi brotaþoli verið blóðugur um munn og nef. Í því hafi borið að vitnið G semhafi sagt honum að brotaþoli hafi verið með blóð á nefinu áður en Stefán gekk íandlitið á honum. Vitnið O læknir gaf símaskýrslu fyrir dómi.Beðinn um að lýsa áverkum brotaþola kom fram að nef brotaþola hafi verið brotiðog mar í kringum auga, hann hafi verið með áverka á efri vör hægra megin þarsem húð hafi rifnað frá eftir högg. Þessi áverki á vör sé svolítið sérstakur oggæti verið eftir hnúajárn, enda bylgjuför í áverkanum. Þá hafi brotaþoli veriðmeð áverka á höfði og mar á handlegg. Hafi brotaþoli þurft að fara í aðgerð ánefi. Framangreindir áverkar séu tilkomnir vegna ítrekaðra högga.IIINiðurstöðurÓumdeilt er að sú atburðarás sem fór af staðí máli þessu hófst með því að brotaþoli sló ákærða Y á skemmtistaðnum Ungó fyrrsömu nótt. Brotaþoli var með dómi Héraðsdóms Reykjaness þann 2. júní sl., ímálinu nr. S-25/2015, sakfelldur fyrir þá háttsemi. Þá er sannað, meðal annarsmeð framburði ákærðu sjálfra, að skömmu eftir þann atburð áttu sér staðlíkamleg samskipti á milli þeirra og brotaþola, með misjöfnum hætti þó, enákærðu báru að þau samskipti hefðu ekki getað leitt til þeirra áverka semreyndust síðan vera á brotaþola. Ekkert hefur komið fram í málinu um aðbrotaþoli hafi verið með áverka áður en hann átti í samskiptum við þá X, Y ogZ. Brotaþoli hefur borið að ákærðu X, Y og Z hafi allir kýlt hann í andlitið.Strax eftir samskipti þeirra bar að lögreglu og meðan hún var á staðnum áttisér stað atvik á milli ákærða Stefáns og brotaþola. Farið var með brotaþola íbeinu framhaldi af því á sjúkrahús. Þótt brotaþoli hafi sjálfur borið ávettvangi eða hjá lækni að hann hafi átt í útistöðum við marga aðila og nefnt íþví sambandi 10 eða 7 manns, þá er ekkert í málinu sem gefur tilefni til aðætla að svo hafi verið. Er að mati dómsins ljóst að áverkar brotaþola komu ísamskiptum hans við ákærðu þessa máls og verði að meta þau samskipti í heild,enda hliðstæðar athafnir í nánum tengslum í tíma og rúmi. Í málinu liggur fyrir afrit sms-skilaboðafrá ákærða X, sent til brotaþola degi eftir atvik málsins. Í því kemur fram aðákærði X er að biðja brotaþola afsökunar á því að hafa kýlt hann einu sinni ogað hann hafi aldrei slegið frá sér áður. Ákærði, sem viðurkenndi að hafa sentskilaboðin, gaf þá skýringu fyrir dómi að hann hafi með þessu átt við það, aðhann hafi lagt hönd sína á andlit brotaþola og ýtt honum burtu. Sú skýringákærða er að mati dómsins ekki trúverðug og þykir hafið yfir skynsamlegan vafaað ákærði X hafi, í stað þess að leggja hönd sína á andlit brotaþola, kýlt einusinni í andlit brotaþola. Fær sú skýring nokkra stoð í vitnisburði J sem barfyrir dómi að ákærði X hafi kýlt brotaþola einu sinni með krepptum hnefa þótthún hafi ekki getið vitnað um hvar það högg lenti. Þá bar ákærði X að hafa ekkiséð neina áverka á brotaþola eftir samskipti hans, Y og Z við brotaþola. Ákærði Y hefur viðurkennt fyrir dóminum aðhafa verið reiður brotaþola eftir samskipti þeirra fyrr um kvöldið og hafi hannkýlt brotaþola einu sinni og vel gæti verið að það hafi verið með krepptumhnefa hægra megin í höfuð brotaþola. Vitnið J bar í skýrslu sinni fyrir dómi aðákærði Y hafi kýlt brotaþola einu sinni með krepptum hnefa en hún viti ekkihvar það högg lenti. Er að mati dómsins komin fram lögfull sönnun þess aðákærði Y hafi kýlt brotaþola í höfuðið, þótt ekki liggi fyrir hvar það högglenti. Þá bar ákærði einnig að hafa haldið utan um háls brotaþola. Um ástandbrotaþola eftir þetta bar ákærði Y að það hafi bara verið nokkuð gott,brotaþoli ekki kvartað neitt og ekki litið út fyrir að vera með neitt íandlitinu.Ákærði Z bar fyrir dómi að hafa lent ísmá-átökum við brotaþola og hafi hann slegið brotaþola tvisvar. Hafi annaðhöggið lent í öxl en hitt aðeins fyrir ofan eyra hans og að hann hafi ýttbrotaþola eftir að brotaþoli hafi kýlt hann. Brotaþoli bar að Z hafi kýlt sigoft. Vitnið D bar fyrir dómi að ákærði Z hafi í umrætt sinn kýlt mann og hafimaðurinn hnigið niður við höggið. Vitnið H bar að ákærði Z hafi kýlt brotaþolaoft í andlitið með krepptum hnefa, líklega ein 10 högg, meðan brotaþoli stóðmeð hendur fyrir aftan bak. Vitnið J bar fyrir dómi að ákærði Z hafi komiðhlaupandi og kýlt brotaþola eitt eða tvö högg. Stuttu síðar hafi Z kýltbrotaþola mörg högg, „alveg slatta“. Hafi höggunum verið beint að andlitibrotaþola með krepptum hnefa. Eftir þetta setji brotaþoli hendur fyrir aftanbak, en þá slái Z í andlit brotaþola, fjórum til fimm sinnum. Á myndbandi semliggur fyrir í málinu má sjá ákærða Z slá brotaþola tvisvar sinnum í andlitið,meðal annars meðan brotaþoli stendur með hendur fyrir aftan bak. Er fram kominlögfull sönnun þess að ákærði Z hafi ítrekað slegið brotaþola í andlitið.Ákærði Z kvaðst ekki hafa séð áverka á brotaþola eftir þetta.Í málinu liggja fyrir skýrslur fjölda vitna,þar á meðal frá lögreglumönnunum K og M, sem öll hafa borið á einn veg, aðáverkar og blóð hafi verið í andliti brotaþola eftir samskipti hans við ákærðuX, Y og Z. Framburður þeirra um að engir áverkar hafi verið á brotaþola eftirsamskipti þeirra við hann eru því ótrúverðugir. Að mati dómsins telst sannað að ákærðu X, Yog Z hafi, í félagi, ákveðið að refsa brotaþola fyrir að hafa skömmu áðurslegið Y, og hafi allir, í mismiklum mæli þó, slegið brotaþola í andlit eðahöfuð og á einhverjum tímapunkti allir ýmist haldið eða slegið brotaþola.Virðist sem sú aðgerð hafi á einhvern hátt farið úr böndum. Ekki liggur fyrirað ákærðu hafi hlotið áverka í þessum átökum, en sannað er að brotaþoli var meðáverka í andliti, alblóðugur, meðal annars á nefsvæði áður en samskiptibrotaþola við ákærða Stefán áttu sér stað.Ákærði Stefán bar að hafa sett enni sitt íenni brotaþola en hann hafi ekki skallað, og beri ekki ábyrgð á nefbrotibrotaþola. Vitnin E, F og G sem öll hafa borið að vera vinir ákærða Stefáns, ogH, vinkona hans, báru á þann veg að Stefán hafi sett enni sitt við ennibrotaþola, eins og þegar fótboltamenn eru að rífast. Í lögregluskýrslu, semtekin var af ákærða Stefáni eftir atburði næturinnar þann 9. júní 2013, komfram að hann hafi skallað brotaþola, þó að það hafi ekki verið fast. Ákærði bernú með öðrum hætti fyrir dómi. Vitnið J, vinkona brotaþola, bar að hafa séðgreinilega þegar ákærði Stefán hafi skallað brotaþola í nefið. Vitnið Klögreglumaður bar að ákærði Stefán hafi viðstöðulaust skallað brotaþola,eiginlega gengið í hann eða stangað hann, og vitnið L lögreglumaður bar fyrirdómi að hann hafi séð þegar brotaþoli hafi verið skallaður af ákærða Stefáni.Hvorugur þeirra hafi þó séð hvar skalli ákærða hafi lent í andliti brotaþola.Var það mat lögreglumanna á vettvangi að ákærði Stefán hafi gerst brotlegur umþað sem hann er nú ákærður fyrir og var hann handtekinn á vettvangi. Með vísantil framangreinds, sérstaklega vitnisburða tveggja óvilhallra lögreglumanna, umað ákærði Stefán hafi skallað brotaþola, telst hafið yfir skynsamlega vafa aðákærði Stefán hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir, að skallabrotaþola í andlitið. Háttsemi hans verður hins vegar ekki talin hafa veriðgerð í félagi með öðrum ákærðu. Alvarlegasti áverki brotaþola er nefbrothans. Vitnið G bar að hafa séð að nef brotaþola var skakkt og hafi hannsérstaklega nefnt það við lögreglumanninn N. Hafi þetta verið áður en atvik ámilli ákærða Stefáns og brotaþola hafi átt sér stað. Í vitnisburðilögreglumannsins N kom fram að hann hafi séð brotaþola eftir atvikið milliákærða Stefáns og brotaþola og að það hafi verið þá sem vitnið G hafi komið tilhans og sagt honum að brotaþoli hafi áður verið með blóð á nefinu. Vitnið Hvinkona ákærða Stefáns, bar fyrir dómi að fram hafi komið hjá lögreglumönnumsem hafi tekið skýrslu af brotaþola á vettvangi eftir samskipti hans við ákærðuX, Y og Z, að brotaþoli hafi þá verið nefbrotinn. Ekkert í málinu styður þannframburð.Brotaþoli segir í lögregluskýrslu þann 4.júlí 2013, spurður um áverka eftir samskipti hans við ákærðu X, Y og Z: „Ognefið er allt í smalli sko, eða þú veist ég var alveg vel bólginn allstaðar íkringum nefið sko, náttúrulega búinn að fá höggin á nefið“. Spurður umafleiðingar af skalla ákærða Stefáns kom fram: „..., ég eiginlega datt baraniður úr sársauka sko. Ég fann alveg bara, þetta var alveg eina eða þarna fannég fyrst svona alveg mikinn sársauka í nefinu sko“. Í skýrslu sinni fyrir dómibar hann að hafa fundið mikið til í nefinu eftir samskipti hans við ákærðaStefán, enda hafi hann verið skallaður beint á nefið og meira hafi blætt úrnefinu eftir þetta. J, vinkona brotaþola, bar fyrir dómi að brotaþoli hafi þágripið um nefið og greinilegt að hann hafi þá meitt sig. Vitnið K lögreglumaðurbar fyrir dómi að blóð hafi verið á nefsvæði brotaþola áður en hann hittiákærða Stefán. Eftir að ákærði Stefán hafi skallað brotaþola, hafi brotaþoli falliðniður og virst hafa kennt til og blóð þá dropað niður. Í lögregluskýrslu, semtekin var af K þann 31. mars 2014, bar vitnið að brotaþoli hafi eftir samskiptihans við ákærðu X, Y og Z verið blóðugur í andliti, nánar tiltekið í munni ogmeð blóðnasir, en erfitt hafi verið að greina hvort nefið hafi þá verið bólgiðeða brotið. Eftir samskipti ákærða Stefáns hafi blætt meira úr nefinu oggreinileg breyting hafi orðið á líðan brotaþola eftir það. Vitnið Llögreglumaður bar fyrir dómi að hann hafi séð þegar brotaþoli hafi veriðskallaður af ákærða Stefáni, brotaþoli hafi þá snúið sér við og hann hafi séðþegar blóð byrjaði að renna úr brotaþola og brotaþoli hnigið niður. Ílögregluskýrslu, sem tekin var af L þann 2. apríl 2014, bar vitnið að hafa séðörlítið blóð í kringum nef brotaþola eftir samskipti hans við ákærðu X, Y og Zog taldi hann áverkana ekki hafa verið mikla. Um áverka eftir samskiptibrotaþola við ákærða Stefán bar hann að töluverðar breytingar hafi þá verið ábrotaþola og þá farið að fossblæða úr nefi brotaþola. Með vísan til þess sem aðframa er rakið, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði Stefán hafi íumrætt sinn, skallað í nef brotaþola en ekki ýtt í enni hans. Í málinu hefur ekki verið leitt í ljós aðákærðu X eða Y hafi kýlt brotaþola í nefið, þó að sannað sé að þeir hafi kýlthann í andlitið. Brotaþoli bar að ákærði Z hafi kýlt hann í nefið. Engin vitnihafa staðfest það fyrir dómi að ákærði Z hafi slegið brotaþola í nefið, þóttsannað sé að hann hafi ítrekað slegið hann í andlitið. Gegn andmælum ákærða Zverður ekki fullyrt að hann hafi slegið brotaþola í nefið. Þá verður ekkifullyrt af framangreindum vitnisburði um ástand brotaþola eftir samskipti hansvið ákærðu X, Y og Z að nef brotaþola hafi verið brotið eftir átök hans við þá.Vera kann að nef brotaþola hafi verið orðið viðkvæmt fyrir hnjaski þegar ákærðiStefán skallar í það og ekki hafi því þurft mikið högg til þess að þaðbrotnaði. Telur dómurinn miðað við fram kominn vitnisburð um aukna áverka ogþað hvernig brotaþoli brást við, að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að nefbrotaþola hafi brotnað við skalla ákærða Stefáns. Með vísan til framangreinds verður ákærðiStefán sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru, fyrirnefbrot brotaþola og er brot hans réttilega heimfært til 1. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Honum verður hins vegar ekki gert að sökaðrir áverkar sem voru á brotaþola og greinir um í ákæru. Ekki er fallist á þámálsástæðu ákærða Stefáns að um neyðarvörn samkvæmt 12. gr. almennrahegningarlaga hafi verið að ræða.Með vísan til framangreinds verða ákærðu X,Y og Z sakfelldir fyrir þá háttsemi og þá áverka sem um getur í ákæru, ef fráer talið nefbrot. Verður brot þeirra heimfært undir 1. mgr. 217. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu telja að 3. mgr. 218. gr. b. almennrahegningarlaga eigi við í málinu, enda leitt í ljós að brotaþoli hafi veriðupphafsmaður átakanna. Eigi því að fella niður refsingu eða að öðrum kosti aðlækka refsingu. Við það verður að miða að ákvæðið eigi við um átök sem áttu sérstað eða hófust í beinu framhaldi af árás eða ertingu, en eigi ekki við umhefnd brotaþola og vina hans, sem á sér stað nokkru síðar eins og stóð á íþessu máli. Hins vegar þykir mega horfa til atvika allra um hegðun brotaþola ávettvangi sem var ekki til þess fallin að draga úr tjóni hans. IVRefsingarÁkærði X er fæddurí október árið 1994. Samkvæmt sakavottorði hefur hann aldrei orðið uppvís aðrefsiverðri háttsemi fyrr. Horft verður til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlagatil refsiþyngingar. Til lækkunar kemur að ákærði er með hreint sakavottorð. Þávarð nokkur dráttur á útgáfu ákæru sem ákærða verður ekki um kennt. Er refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga sem þykir með vísan tilframangreinds, mega binda skilorði eins og í dómsorði greinir.Ákærði Y er fæddurí október árið 1994. Samkvæmt sakavottorði, hefur hann aldrei orðið uppvís aðrefsiverðri háttsemi fyrr. Horft verður til 2. mgr. 70. gr. almennrahegningarlaga til refsiþyngingar. Til lækkunar kemur að ákærði er með hreintsakavottorð. Þá varð nokkur dráttur á útgáfu ákæru sem ákærða verður ekki umkennt. Er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga, sem þykir, meðvísan til framangreinds, mega binda skilorði eins og í dómsorði greinir.Ákærði Z er fæddurí júlí árið 1994. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur honum einu sinni veriðgerð refsing áður fyrir brot gegn ákvæðum umferðarlaga. Það brot hefur ekkiáhrif við ákvörðun refsingar nú. Horft verður til 2. mgr. 70. gr. og 3. tl. 1.mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga til refsiþyngingar, en ekki aðeins varverkið unnið í sameiningu með öðrum, heldur slær ákærði brotaþola ítrekað,meðal annars meðan brotaþoli stendur með hendur fyrir aftan bak. Til lækkunarrefsingu kemur sakaferill ákærða og þá varð nokkur dráttur á útgáfu ákæru semákærða verður ekki um kennt. Er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 60daga, sem þykir, með vísan til framangreinds, mega binda skilorði eins og ídómsorði greinir.Ákærði StefánFreyr Thordersen er fæddur í mars árið 1992. Samkvæmt sakavottorði, hefur hannaldrei orðið uppvís af refsiverðri háttsemi fyrr. Horft verður 2. tl. 1. mgr.70. gr. almennra hegningarlaga til refsiþyngingar. Til lækkunar refsingar kemurað ákærði er með hreint sakavottorð og þá varð nokkur dráttur á útgáfu ákærusem ákærða verður ekki um kennt. Er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í60 daga, sem þykir, með vísan til framangreinds, mega binda skilorði eins og ídómsorði greinir.VEinkaréttarkrafaAf hálfu brotaþolahefur verið gerð sú krafa að ákærðu greiði honum óskipt 1.620.777 krónur íbætur auk vaxta, og jafnframt lögmannskostnað skipaðs réttargæslumanns. Í málibrotaþola kom fram að brot ákærðu hafi verið stórhættuleg og til þess fallin aðvalda miklu tjóni með varanlegum afleiðingum, þó að ekki væri hægt að fullyrðaum varanlegar afleiðingar á þessu stigi. Fram kom að bótakrafan hafi verið birtákærðu þann 16. og 20. júlí 2014. Bótakrafan er sundurliðuð þannig:Sjúkrakostnaður skv. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga 23.056 krónurTímabundið atvinnutjón 35.000 krónurÞjáningabætur 62.721 krónaMiskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga 1.500.000 krónurMeð 1. tl. bótakröfu fylgdi afrit reikninga og verður ákærðu gert að greiða brotaþola þá kröfu að fullu, 23.056 krónur. Með 2. tl. bótakröfu fylgdi yfirlýsing ætlaðs atvinnurekanda um að brotaþoli hafi verið frá vinnu í tvo daga og ekki fengið greidd laun fyrir þá daga. Engin gögn fylgdu kröfu í 3. tl. Samkvæmt 2. mgr. 173. gr. laga nr. 88/2008 skulu fylgja þau gögn sem varða málatilbúnað brotaþola. Ekki þykja nægileg efnistök að baki kröfum í 2. og 3. tl. og verður þeim því vísað frá dómi. Með broti því sem ákærðu eru sakfelldir fyrir hafa þeir bakað sér bótaábyrgð gagnvart brotaþola, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Miski brotaþola þykir hæfilega metinn 400.000 krónur og ber að dæma ákærðu til þess að greiða brotaþola þá fjárhæð óskipt í miskabætur ásamt vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.VISakarkostnaðurMeð vísan til 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að dæma ákærðu til að greiða óskipt allan sakarkostnað málsins, sem er samkvæmt yfirliti sækjanda 96.722 krónur auk þess sem þeim verður gert að greiða óskipt þóknun til réttargæslumanns brotaþola eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákærðu hverjum fyrir sig gert að greiða málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir dóminum, eins og í dómsorði getur. Við ákvörðun þóknunar og málsvarnarlauna, hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.D ó m s o r ð:Ákærði X, skal sæta fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærði Y, skal sæta fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærði Z, skal sæta fangelsi í 60 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærði Stefán Freyr Thordersen, skal sæta fangelsi í 60 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærðu, X, Y, Z og Stefán Freyr greiði A óskipt, skaðabætur að fjárhæð 23.056 krónur og miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá 9. júní 2013 til 20. ágúst 2014, en frá þeim degi til greiðsludags, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga. Ákærði X, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Theodórs Kjartanssonar héraðsdómslögmanns, 980.000 krónur.Ákærði Y greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Garðars K. Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, 980.000 krónur.Ákærði Z greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Snorra Snorrasonar héraðsdómslögmanns, 980.000 krónur.Ákærði Stefán Freyr Thordersen greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Karls Eyjólfssonar héraðsdómslögmanns, 850.000 krónur.Annan sakarkostnað að fjárhæð kr. 696.722 greiði ákærðu, X, Y, Z og Stefán, óskipt, þar af þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ómars A. Bjarnþórssonar hdl., 600.000 krónur.
Mál nr. 414/2012
Kærumál Þinglýsing
A og V kærðu úrskurð héraðsdóms þarsem hafnað var kröfu þeirra um að sýslumanninum á Hvolsvelli yrði gert að afmáúr þinglýsingabók stofnskjal fyrir fimm landspildur úr jörðinni Háfshjáleigu íRangárþingi ytra. A og V, sem voru eigendur nærliggjandi jarðar, héldu því framað 4 af spildunum væru að stærstum hluta úr óskiptu sameignarlandi nokkurrasamliggjandi jarða á svæðinu og að fimmta spildan væri að stærstu leyti skiptút úr þeirra landi auk nærliggjandi jarðar. Byggðu þau kröfur sínar aðallega áþinglýstum gögnum. Af hálfu nú- og þáverandi eigenda landsins Háfshjáleigu varaðallega vísað til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 72/2009 því til stuðnings að Aog V hefðu ekki sýnt fram á eignarrétt að því landssvæði sem stofnskjalið tóktil. Í dómi Hæstaréttar kom fram að málið væri rekið eftir 3. gr.þinglýsingarlaga. Í slíku máli yrði ekki litið til efnisatriða að baki skjalisem þinglýst hefði verið, heldur einungis leyst úr því hvort þinglýsing hefðiverið formlega rétt eða ekki. Við úrlausn í málinu yrði því ekki lagt mat áþann efnislega ágreining sem á milli málsaðila væri um landamerki ogeignarhald. Var það niðurstaða Hæstaréttar að öllum formskilyrðumþinglýsingarinnar hefði verið fullnægt þegar stofnskjalið var afhent tilþinglýsingar og að A og V hefðu ekki bent á ný atriði sem leitt gætu til þessnú að þinglýsingarstjóri, innan þeirra marka sem honum væri heimilt að breytafyrri ákvörðun, endurskoðaði þá ákvörðun. Var úrskurður héraðsdóms þvístaðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson ogÞorgeir Örlygsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru5. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. maí 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðilaum að sýslumanninum á Hvolsvelli verði gert að afmá úr þinglýsingabókstofnskjal fyrir eignirnar Háfshjáleiga land 1 (landnúmer 207724), Háfshjáleigaland 2 (landnúmer 207725), Háfshjáleiga land 3 (landnúmer 207726), Háfshjáleigaland 4 (landnúmer 207727) og Háfshjáleiga land 5 (landnúmer 207728).Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðilarkrefjast þess að framangreind krafa þeirra verði tekin til greina. Þá krefjastþau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. I Í Djúpárhreppi hinum forna í Rangárþingi ytra erujarðirnar Háfur, Háfshóll, Háfshjáleiga, Horn og Hali og kallast einu nafniHáfshverfi. Mun Háfur hafa verið landnámsjörð en hinar jarðirnar byggðar út úrhenni og síðar skipt með nánar tilgreindum hætti. Þann 18. maí 2006 undirritaðieigandi Háfshjáleigu, sem þá var varnaraðilinn Vorland ehf., skjal þar semstofnaðar voru fimm nánar tilgreindar landspildur í Háfshverfi og var í stofnskjalinuvísað til þágildandi ákvæða 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og matfasteigna og 2. mgr. 20. gr. þinglýsingalaga. Fram kom í stofnskjalinu að númerþess lands sem spildurnar fimm voru teknar úr væri 165382, en það er landnúmerHáfshjáleigu. Um lögun lóðanna var vísað til uppdrátta sem fylgdu stofnskjalinuþegar það var afhent til þinglýsingar. Hinar nýju spildur voru í stofnskjalinutilgreindar sem Háfshjáleiga land 1 til 5 með landnúmerunum 207724 til 207728.Landspildur 1 til 4 eru á bilinu 12,1 til 16,8 hektarar að stærð og liggjasamsíða suðvestan við þjóðveginn út í Háfshverfi sunnan við gamlan farvegKálfalækjar, en landspilda 5 er 97 hektarar að stærð og liggur upp með bökkumÞjórsár. Varnaraðilinn Vorland ehf. óskaði eftir umsögnhreppsráðs Rangárþings ytra um framangreind landskipti með bréfi 22. maí 2006.Því erindi svaraði hreppsráðið með bréfi 24. maí sama ár. Þar kemur fram að meðerindi Vorlands ehf. hafi fylgt stofnskjöl og uppdráttur. Í svarbréfinu segir:„Hreppsráðið gerir ekki athugasemdir við landskiptin samkvæmt framlögðum gögnummeð fyrirvara um að eignarréttur á viðkomandi landi sé þinglýstur og óumdeildurog að sýnd mörk milli jarða á uppdrætti séu rétt og ber sá sem leggur frambeiðni um umsögn, alla ábyrgð á að svo sé.“ Afrit bréfsins var sent skipulags-og byggingarfulltrúa Rangárþings ytra. Að fenginni umsögn hreppsráðs staðfesti landbúnaðarráðuneytiðlandskiptin með bréfi 30. maí 2006 sem móttekið var til þinglýsingar degi síðarsem skjal nr. 896. Stofnskjalið var móttekið til þinglýsingar sama dag semskjal nr. 895. Með afsali 31. júlí 2008 mun Vélfang ehf., núþrotabú VF45 ehf., hafa eignast landspildu 1 með landnúmeri 207724, og meðafsölum 22. desember 2010 mun Vorland ehf. hafa selt varnaraðilanum Þórshúsumehf. landspildur 2, 3, 4 og 5 með landnúmerum 207725 til 207728. Þinglýstureigandi jarðarinnar Háfshjáleigu nú er varnaraðilinn Þórshús ehf. samkvæmtafsali 22. október 2009. Með kaupsamningi 30. ágúst 2011 munu Helgi Sigurðssonog Anna Marín Kristjánsdóttir hafa orðið eigendur landspildu 4 með landnúmeri 207727. II Með bréfi 12. mars 2007 til sýslumannsins áHvolsvelli kröfðust tveir af eigendumHáfshóls þau Sigurjón Sigurðsson og sóknaraðilinn Anna Sigrún Guðmundsdóttirþess, að þinglýsing fyrrgreinds stofnskjals frá 18. maí 2006 yrði ógilt ogafmáð úr þinglýsingabókum. Sagði í bréfinu að spilda sú sem hlaut landnúmerið207728, Háfshjáleiga land 5, væri að öllu leyti þinglýst eign jarðarinnarHáfshóls „samkvæmt samkomulagsskiptum í skiptagjörð XVIII 25. júní 1929 svo semer þinglýst í bókum embættis yðar. Hinir svonefndu Háfshólsbakkar, sem þérhafið ranglega og ólöglega þinglýst eign Vorlands ehf. ... hafa óslitið ogsamfellt verið eign Háfshólsjarðarinnar frá skiptagjörðinni XVIII og ekki veriðvefengt eignarhald Háfshólseigenda á Háfshólsbökkum í tvennum málaferlum Háfs-og Háfshjáleigubænda á hendur Háfshólseigendum 1975-1981 og 1997-1999. Á þeim77 árum sem liðin eru frá skiptagjörðinni 1929, athugasemdalaust af hendihlutaðeigandi hvað varðar eignarhald á Háfshólsbökkum, er fráleitt að Háfur eðaHáfshjáleiga geti með nokkru móti átt þar tilkall þar sem hefðarréttur meðtímans tönn útilokar slíkt.“ Um spildur með landnúmerum207724, 207725, 207726 og 207727 sagði í bréfinu að þær væru „að hluta tilútmældar úr óskiptu sameignarlandi allra Háfstorfubýlanna og því með öllu rangtog ólöglegt að þinglýsa þessu landi á nokkurn aðila.“ Þá segir í bréfinu að„[v]ér krefjumst þess ... að þegar í stað verðiofangreindur ólöglegur og rangur þinglýsingargerningur ógiltur og afmáður úrbókum embættisins.“ Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli 21. mars 2007til Sigurjóns Sigurðssonar og sóknaraðilans Önnu Sigrúnar Guðmundsdóttur varhafnað kröfu þeirra um að leiðrétta þinglýsingu fyrrgreinds stofnskjals meðvísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga, þar sem ljóst væri að ekki hefðuorðið mistök hvað þinglýsingu skjalsins varðar „og verður því nefnd þinglýsingekki leiðrétt“. Í bréfi sýslumanns er þeim Sigurjóni og Önnu Sigrúnu hins vegarbent á 2. mgr. 27. gr. laganna, efni greinarinnar tekið upp og sagt: „Þér eruðþví beðin að koma því á framfæri við undirritaða, hvort óskað sé þinglýsingaryfirlýsingar þar sem mótmælt er þinglýsingu nefndra skjala, en sýnt þykir aðþau rök sem þegar hafa verið færð fram í yfirlýsingu dags. 12. mars s.l. hvaðlandamerki jarðanna varðar séu veigamikil og yfirlýsingin því tæk tilþinglýsingar. Að svo búnu yrði síðan ákveðið hversu langur frestur yrði veitturtil sönnunar staðhæfinga þeirra er áðurnefnd yfirlýsing hefur að geyma.“ Íhinum kærða úrskurði er rakið að þau Sigurjón og Anna Sigrún hafi með bréfi 30.mars 2007 krafist þess að sýslumaðurinn á Hvolsvelli þinglýsti kröfu þeirra umleiðréttingu vegna þinglýsingar stofnskjalsins, en aðilar hafi ekki fært framrök fyrir kröfum sínum um þinglýsingu athugasemdar innan þess frests semsýslumaður setti. Sigurjón og Anna Sigrún reyndu í framhaldinu, en án árangurs,að hnekkja landskiptunum með erindum sem þau beindu til sveitarstjórnarRangárþings ytra, landbúnaðarráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins. III Sóknaraðilar, sem eru eigendur að 33,3% eignarhlutaí jörðinni Háfshól, óskuðu með bréfi 15. apríl 2011 eftir því við sýslumanninná Hvolsvelli að stofnskjöl um þær fimm landspildur í Háfshverfi sem áðurgreinir yrðu afmáð úr þinglýsingabók. Í bréfinu segir að „[í] ljósi þess að viðteljum okkur hafa fært nægilegar sönnur á að eignarheimildir séu svo sannarlegaekki óumdeildar og að það ríki enginn vafi á að sýnd mörk milli jarða áuppdrætti séu röng, þá er þess hér með krafist að þinglýsingarstjóri hlutistþegar í stað til um að aflýsing fari fram á skjali nr. 895 og nr. 896 mótteknutil þinglýsingar 31. maí 2006, þar sem spildurnar fjórar, auðkenndar semHáfshjáleiga land 1-4, landnúmer 207724 til 207727 sem eru að stórum hlutaskipt út úr óskiptu sameignarlandi jarðanna Háfshóls, Hala, Horns, Háfs ogHáfshjáleigu sunnan Kálfalækjar ... Einnig er Háfshjáleiga land 5 og meðlandnúmerinu 207728 að mestu leyti skipt úr landi Háfshóls en að hluta til úrlandi Hala“. Í bréfinu er vitnað til eftirtalinna ákvæða þinglýsingalaga,kröfunni til stuðnings: „6. gr. d. og e. lið, svo og 7. gr. 1. og 2. mgr. meðvísan í 8. gr. lið 1. svo og 21. gr. um afsal sem eignarheimild einnig 27. gr.um rangfærslu eða mistök. Einnig er vísað til Ákvæða til bráðabirgða að lokinni55. gr.“ Í lok bréfsins segir: „Er hér með skorað á yður herra sýslumaður aðaflýsa röngum þinglýsingum á löndum 1-5, en að öðrum kosti að framvísalöggildum skjölum um eignarrétt Vorlands ehf./Þórshúsa ehf. á áður nefndumlöndum innan 15 daga frá dagsetningu þessa bréfs.“ Með bréfi sýslumanns til sóknaraðila 1. júní 2011var erindi þeirra hafnað. Segir þar að umrædd skjöl, sem fengið hafiþinglýsingarnúmerin 895/2006 og 896/2006, hafi fullnægt formskilyrðumþinglýsingalaga þegar þeim var þinglýst, og áréttað að ekki væri á valdsviðiþinglýsingarstjóra að kveða upp efnisdóma í ágreiningi um landamerki heldurverði slíkt til lykta leitt í einkamáli fyrir dómi. Sóknaraðilar vildu ekki unaþessari úrlausn og með bréfi til sýslumanns 27. júní 2011 tilkynnti lögmaðurþeirra að þau hygðust bera úrlausnina undir Héraðsdóm Suðurlands. Með hinumkærða úrskurði var hafnað kröfu varnaraðila um frávísun málsins frá héraðsdómi.Þá var og hafnað þeirri kröfu sóknaraðila að lagt yrði fyrir sýslumanninn áHvolsvelli að afmá úr þinglýsingabók stofnskjali um þær fimm landspildur semáður greinir. IV Eins og rakið er í köflum II og IIIhér að framan hafa eigendur Háfshóls, þar með talin sóknaraðilinn Anna SigrúnGuðmundsdóttir, tvívegis leitað eftir því við sýslumanninn á Hvolsvelli, aðþinglýsing stofnskjals um þær fimm landspildur í Háfshverfi í Rangárþingi ytrasem um ræðir í málinu verði með vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalagaleiðrétt með því að skjalið verði afmáð úr þinglýsingabók, fyrst árið 2007 ogaftur 2011. Úrlausn sýslumanns hið fyrra sinni var ekki borin undirhéraðsdómara í lögsagnarumdæmi þinglýsingarstjóra í samræmi við ákvæði 3. gr.þinglýsingalaga. Er það úrskurður héraðsdóms um úrlausn sýslumanns í hinuseinna máli sem er til endurskoðunar hér fyrir dómi. Gögn málsins bera með sér að lengi hefur veriðágreiningur með eigendum jarða í Háfshverfi um merki milli jarðanna. Deilaeigendur í því sambandi meðal annars um þýðingu landskipta sem fram fóru ásvæðinu 1929, sáttargjörðar frá 1932 í framhaldi landskiptanna, og hvortúrlausn hafi fengist um eignarhald og landamerki milli jarða í Háfshverfi meðdómum Hæstaréttar í málum nr. 431/1998 og 72/2009. Sóknaraðilar, sem eru einsog áður greinir meðal eigenda Háfshóls, byggja kröfur sínar á því, að afþinglýstum gögnum og þá sérstaklega landskiptagerðinni 1929 og dómi Hæstaréttarí máli nr. 431/1998 leiði, að landspildur 1 til 4 séu að stærstum hluta úróskiptu sameignarlandi Háfshóls, Horns, Hala, Háfs og Háfshjáleigu. Þá teljasóknaraðilar að landspilda 5 sé að stærstum hluta úr landi Háfshóls en að hlutaúr landi Hala, og leiði það af skiptagjörð fyrir Háfshól 18. júní 1933 ogþinglýstu afsali fyrir jörðinni 5. júní 1934. Varnaraðilar byggja hins vegar áþví að fyrir liggi dómur Hæstaréttar í máli nr. 72/2009 sem staðfesti aðsóknaraðilar hafi ekki sýnt fram á eignarréttarlegt tilkall til þess landsvæðissem stofnskjalið taki til, en ágreiningur í því dómsmáli varði sama landsvæðiog stofnskjalið tilgreini. Eignarrétti sóknaraðila að því landsvæði semstofnskjalið tilgreini hafi því verið hafnað með dómi þessum. Mál þetta er rekið samkvæmt 3. gr.þinglýsingalaga. Í slíku máli verður ekki litið til efnisatriða að baki skjalisem þinglýst hefur verið, heldur einungis leyst úr því hvort þinglýsing sú semfram fór, eða önnur úrlausn þinglýsingarstjóra, hafi eins og málið lá fyrirhonum verið formlega rétt eða ekki. Verður því eftir þessari málskotsleið ekkiskorið úr um hvort réttur sá sem krafist er þinglýsingar á sé til staðar eðaekki, og í slíku máli verður heldur ekki úr því skorið hvort réttur sá semsagður er standa þinglýsingu í vegi sé fyrir hendi eða ekki. Af framangreinduleiðir að við úrlausn þess, hvort fallist verður á kröfur sóknaraðila umleiðréttingu þinglýsingar stofnskjalsins með því að afmá það úr þinglýsingabóká grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga, verður ekki lagt mat á þannefnislega ágreining sem er milli málsaðila um landamerki og eignarhald og áðurer gerð grein fyrir. Koma sjónarmið málsaðila í þeim efnum því ekki tilskoðunar í málinu í tengslum við kröfu sóknaraðila um leiðréttingu áþinglýsingu stofnskjalsins. Þegar stofnskjalið 18. maí 2006 varafhent til þinglýsingar 31. maí sama ár giltu um stofnskjöl fasteigna ogþinglýsingu þeirra meðal annars ákvæði 14. og 17. gr. laga nr. 6/2001 umskráningu og mat fasteigna og ákvæði 2. – 4. mgr. 20. gr. þinglýsingalaga svosem þeim var breytt með 9. gr. laga nr. 45/2000. Var það skilyrði samkvæmtákvæðum þessum, að nýja fasteign skyldi stofna með þinglýsingu stofnskjals ogþar tilgreint hvað skyldi koma fram í skjalinu. Voru ákvæði 2. mgr. 20. gr.þinglýsingalaga efnislega samhljóða ákvæðum 14. gr. laga um skráningu og matfasteigna um það hvað skyldi koma fram í stofnskjali, með þeirri undantekningueinni að samkvæmt f. lið 14. gr. síðarnefndu laganna skyldi í stofnskjalitilgreina nafn og kennitölu eiganda lands. Eins og áður er rakið var öllumþessum formskilyrðum fyrir þinglýsingu stofnskjalsins 18. maí 2006 fullnægtþegar það var afhent til þinglýsingar. Sóknaraðilar hafa ekki bent á ný atriðisem leitt geta til þess nú að þinglýsingarstjóri, innan þeirra marka sem honumer heimilt að breyta fyrri ákvörðun, endurskoði þá ákvörðun sína frá árinu 2007að hafna kröfu sóknaraðila um að leiðrétta þinglýsingu stofnskjalsins með þvíað afmá það úr þinglýsingabók. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaðahins kærða úrskurðar að hafna því að leggja fyrir sýslumanninn á Hvolsvelli aðafmá úr þinglýsingabók stofnskjalið 18. maí 2006. Málsóknarheimild sú sem mælt er fyrirum í 3. gr. þinglýsingalaga er sérstaks eðlis og veitir þeim sem telur á sérbrotið með ákvörðun þinglýsingarstjóra heimild til að leita úrlausnar dómtólaum þá ákvörðun. Í slíku máli verður eins og áður segir ekki með bindandi hættikveðið á um efnisleg réttindi að baki skjali, heldur aðeins hvortþinglýsingarstjóri hafi farið að lögum þegar hann tók ákvörðun sína. Þessimálsóknarheimild girðir ekki fyrir að felldur verði síðar dómur í einkamáli semrekið er milli tveggja eða fleiri aðila til að fá leyst úr ágreiningi umefnisleg réttindi þeirra, og slíkur dómur kann eðli máls samkvæmt að leiða tilþess að breytt verði í kjölfarið þinglýsingu í samræmi við niðurstöðu hans. Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Anna Sigrún Guðmundsóttirog Vilhjálmur Guðmundsson, greiði varnaraðilum, Vorlandi ehf. og Þórshúsumehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 23. maí 2012. Með bréfi dagsettu 27. júní 2011 kærði Karl Axelssonhrl., fyrir hönd Önnu Sigrúnar Guðmundsdóttur, kt.190353-5759, og Vilhjálms Guðmundssonar, kt.230256-2179, úrskurð þinglýsingarstjóra sýslumannsins á Hvolsvelli frá 1. júní2001, þar sem hafnað hafi verið að afmá úr þinglýsingabók stofnskjal meðþinglýsinganúmerinu 895/2006. Eru dómkröfur sóknaraðila þær að að lagt verði fyrir þinglýsingarstjórasýslumannsembættisins á Hvolsvelli að stofnskjal fyrir eignirnar Háfshjáleiga land 1, landnr. 207724, Háfshjáleigaland 2, landnr 207725, Háfshjáleiga land 3, landnr 207726, Háfshjáleiga land 4, landnr207727 og Háfshjáleiga land 5, landnr 207728 verði afmáð úr þinglýsingabók. Þá er krafist kærumálskostnaðar úr hendi þinglýsingarstjórans á Hvolsvellieða þess aðila sem telst varnaraðili málsins fyrir héraðsdómi. Varnaraðilareru Vorland ehf. og Þórshús ehf.Dómkröfur varnaraðila eru aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi,en til vara að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefjast varnaraðilar í öllum tilvikummálskostnaðar að skaðlausu úr hendi sóknaraðila samkvæmt málskostnaðarreikningiog að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu varnaraðila tilað greiða virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Málið var þingfest þann 22. september 2011. Að ósk sóknaraðila, sem ekki sætti andmælum,var ákveðið að munnlegur málflutningur færi fram í málinu og fór aðalmeðferðmálsins fram 28. mars 2012 og var málið tekið til úrskurðar að henni lokinni. Málavextir. Sóknaraðilarlýsa málavöxtum svo að þeir séu eigendur 33,3% eignarhlutar í jörðinni Háfshólí Rangárþingi ytra, landnr. 165383. Með bréfi, dags. 15. apríl 2011, hafisóknaraðilar óskað eftir því við þinglýsingarstjóra sýslumannsins á Hvolsvelliað fimm tiltekin stofnskjöl fyrir lóðir í Háfshverfi í Rangárþingi ytra yrðuafmáð úr þinglýsingabók. Erindi þessuhafi verið hafnað með ákvörðun þinglýsingarstjóra sem hafi borist sóknaraðilum3. júní 2011. Í ákvörðun þinglýsingarstjóra 1. júní 2011 hafi falist úrlausn umþinglýsingu sem hægt sé að bera undir héraðsdóm, sbr. 3. gr. þinglýsingalaganr. 39/1978. Þann18. maí 2006 hafi fyrirsvarsmenn varnaraðila Vorlands ehf., þau Þór FannarÓlafsson og Stefanía Anna Gunnarsdóttir, undirritað stofnskjal þar sem stofnaðar hafi verið fimm tilteknarlandspildur í Háfshverfi í Rangárþingi ytra. Á þeim tíma hafi varnaraðiliVorland ehf. verið eigandi jarðarinnar Háfshjáleiga. Á stofnskjalinu komi framað umræddar lóðir væru teknar úr landi Háfshjáleigu, landnr.165382. Hinar nýju spildur hafi fengið landnúmerin 207724, 207725, 207726,207727 og 207728. Kveða sóknaraðilar fjórar fyrsttöldu spildurnar liggjasuðvestan við þjóðveginn út í Háfshverfi, sunnan við gamla farvegKálfalækjar. Segir að þær séu hver umsig milli 12 og 16 hektarar. Spilda 5, landnr. 207728liggi hins vegar upp með bökkum Þjórsár og sé alls 97 hektarar. Þálýsa sóknaraðilar því að með afsali, dags. 31. júlí 2008, hafi Vélfang ehf. (núþrotabú VF45 ehf) eignastspildu Háfshjáleigu land, landnr. 207724. Meðafsölum, dags. 22. desember 2010 hafi Vorland ehf. selt spildur nr. 207725,207726, 207727 og 207728 til Þórshúsa ehf.Þór Fannar Ólafsson og Stefanía Anna Gunnarsdóttir bændur í Háfshjáleiguhafi undirritað afsölin fyrir hönd varnaraðila Vorlands ehf., en m.a. hafiSindri Aron Þórsson og Víðir Reyr Þórsson, synir Þórs Fannars undirritaðafsalið fyrir hönd varnaraðila Þórshúss ehf.Þá hafi sérstök yfirlýsing um framsalið verið undirrituð samhliðaafsalinu og yfirlýsingunni verið þinglýst samhliða afsölunum. Í umræddriyfirlýsingu hafi verið tekið fram að: „Vorland ehf. framselur hér með Þórshúsiehf. kt. 411007-0140, allar kröfur um bætur semfélagið kann að eiga á hendur eigendum Háfshóls, Hala og Háfi 1 vegnaágreinings um landamerki...[...].“ Þá segir aðnúverandi stjórnarformaður varnaraðila Þórshúsa ehf. sé Víðir Reyr Þórsson ogframkvæmdastjóri Þór Fannar Ólafsson. Kveðasóknaraðilar að með kaupsamningi, dags. 30. ágúst 2011, hafi Helgi Sigurðsson, kt. 191259-2709 og Anna Marín Kristjánsdóttir, kt. 200761-6699, orðið eigendur að spildu Háfshjáleiguland, landnr. 207727, en á veðbókarvottorðieignarinnar sé getið um þau málaferli milli jarða í Háfshverfi og taka m.a. tilspildunnar. Þágeta sóknaraðilar þess að 26. nóvember 2009 hafi gengið dómur í Hæstaréttivegna ágreinings um landamerki í Háfshverfi. Upphaflegir stefnendur í málinuhafi verið eigendur jarðanna Hala og Háfshóls og málinu verið beint að eigendumHáfs og Háfshjáleigu. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið sú að dómkrafa eigendaHala og Háfshóls, sem hafi falið í sér tiltekna landamerkjalínu, hafi ekkiverið tekin til greina. Af hálfu eigenda Háfs og Háfshjáleigu hafi hins vegarekki verið gagnstefnt í málinu og því engin niðurstaða fengist um eignarhald áþví landi sem hér sé til umfjöllunnar. Er málavaxtalýsingu sóknaraðila ekki sérstaklega mótmæltaf hálfu varnaraðila. Af hálfuvarnaraðila kemur fram að varnaraðili, Þórshús ehf., sé eigandi að þremurspildum, sem krafa sóknaraðila tekur til, og leiði Þórshús ehf. rétt sinn frávarnaraðila, Vorlandi ehf. Nánar tiltekið sé varnaraðili Þórshús ehf.þinglýstur eigandi að Háfshjáleigu land 2, landnúmer 207725, Háfshjáleigu land3, landnúmer 207726, og Háfshjáleigu land 5, landnúmer 207728. Háfshóll ogtilgreint land úr Háfshjáleigu myndi ásamt Háfi og Hala svokallað Háfshverfi.Jörðin Háfur sé landnámsjörð en hinar jarðirnar þrjár hafi verið byggðar út úrhenni og síðar skipt með nánar tilgreindum hætti. Með framangreindu stofnskjali 18. maí 2006 hafi varnaraðili Vorland ehf.,sem þá hafi verið eigandi Háfshjáleigu, afmarkað umræddar fimm spildur, semnefndar hafi verið Háfshjáleiga land 1-5.Hafi landskiptin verið samþykkt af sveitarstjórn 24. maí 2006 ogstaðfest af landbúnaðarráðuneytinu 30. maí sama ár. Sóknaraðilar hefi gerttilraunir til þess að fá þinglýsingu stofnskjals varnaraðila afmáða úrfasteignabók á þessum tíma. Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli 21. mars 2007hafi verið hafnað að leiðrétta þinglýsingu greinds skjals með vísan til 1. mgr.27. gr. þinglýsingalaga nr. 39, 1978 en sóknaraðila boðið að koma á framfæriröksemdum með vísan til 2. mgr. 27. gr. sömu laga. Þáverandi lögmaðursóknaraðila hafi með bréfi, dags. 30. mars 2007, krafist þess að sýslumaðurinná Hvolsvelli þinglýsti kröfu um leiðréttingu vegna þinglýsingarstofnskjalsins. Hins vegar hafisóknaraðilar ekki fært fram rök fyrir kröfum sínum um þinglýsingu athugasemdarí fasteignabók viðkomandi eigna innan þess frests sem sýslumaður hafi veittþeim. Eftir þetta hafi sóknaraðilarreynt að hnekkja umræddum landskiptum með því að beina athugasemdum tilsveitarstjórnar Rangárþings ytra sem og landbúnaðarráðuneytisins vegnastaðfestingar þess á landskiptunum. Með bréfi sveitarstjóra Rangárþings ytra 2.apríl 2007 hafi þeim kröfum sóknaraðila verið hafnað. Jafnframt hafi landbúnaðarráðuneytið hafnaðþví þann 14. júní 2007 að afturkalla eða ógilda ákvörðun sína varðandi umræddlandskipti. Sóknaraðilar hafi eftir þetta beint kæru tilfélagsmálaráðuneytisins hinn 28. júní 2007 vegna ákvörðunar Rangárþings ytra,en félagsmálaráðuneytið hafi hafnað kröfu sóknaraðila um þetta með úrskurði 8.ágúst 2007 og bent á að ágreining um eignarheimildir að umræddu landi yrði aðútkljá fyrir dómstólum. Vegna framangreinds dómsmáls, sem dæmt var í Hæstarétti26. nóvember 2009 er tekið fram af hálfu varnaraðila að með því hafi verið skoriðúr þrætu sóknaraðila og varnaraðila, Vorlands ehf., varðandi landamerki ogeignarhald. Af hálfu sóknaraðila og sameigenda þeirra sem og eiganda Hala hafikröfur verið settar fram í fjórum kröfuliðum, sem lotið hafi að tiltekinniafmörkun á landi sem og kröfu um viðurkenningu á eignarráðum þeirra að landi ítilteknum eignarhlutföllum, sem þau hafi talið sameignarlandHáfshverfisjarðanna. Greindir kröfuliðir og afmörkun þess lands, semsóknaraðilar hafi talið tilheyra sér,annað hvort að öllu leyti eða í tilteknum hlutföllum, hafi tekið til þeirrafimm spildna, sem varnaraðili, Vorland ehf., hafði afmarkað með stofnskjali.Kröfuliðir sóknaraðila tölusettir 1, 2 og 3 hafi skarast við spildu nr. 5 enkröfuliður 4 skarast við spildur nr. 2, 3 og 4. Varnaraðili, Vorland ehf., hafi í málinu byggt á því aðvið afmörkun sína á umræddum fimm spildum hafi verið farið eftir fyrirmælumlandskiptagerðar frá 25. júní 1929 sem og framkvæmd mála í kjölfar skiptanna,sem og að umrætt land tilheyrði Háfshjáleigu á grundvelli skiptagerðar frá 23.júlí 1951. Efnislega hafi því verið uppi ágreiningur um túlkunlandskiptagerðarinnar frá 1929, þ.e. hvernig bæri að afmarka það land, semskiptin tóku til, og hverjum tilheyrði landið.Niðurstaða Hæstaréttar hafi aðallega byggt á því að kröfur sóknaraðila,um landamerki eða eignarhald, gætu ekki átt sér stoð í orðalagilandskiptagerðarinnar frá 1929. Með dómi Hæstaréttar hafi því verið tekinefnisleg afstaða til eignarréttartilkalls sóknaraðila til þess lands, semstofnskjalið tók til, og kröfum sóknaraðila hafnað. Eftir þetta hafi sóknaraðilar aftur hafið málarekstursinn með þeim kröfum til sýslumanns sem nú séu orðnar að þessu dómsmáli. Málsástæður oglagarök sóknaraðila. Sóknaraðilar skipta málsástæðumsínum í tvennt, þ.e. annars vegar varðandi spildur nr. 1-4 og hins vegarvarðandi spildu nr. 5. Verður þeirriskiptingu fylgt hér. Varðandi spildurnar Háfshjáleiga land 1 landnr. 207724, Háfshjáleiga land 2, landnr.207724 Háfshjáleiga land 3, landnr. 20776 ogHáfshjáleiga land 4, landnr. 207727 vísa sóknaraðilartil þess að þær spildur liggi suðvestan við þjóðveginn út í Háfshverfi, sunnanvið gamla farveg Kálfalækjar. Landumræddra fjögurra spildna sé að stærstum hluta úr óskiptu sameignarlandijarðanna Háfshóls, Hala, Horns, Háfs og Háfshjáleigu. Þetta verði leitt afþinglýstum gögnum og er sérstaklega vísað til landskiptagerðar fyrirHáfshverfisjarðir frá 25. júní 1929. Þetta leiði enn fremur af dómi Hæstaréttarí máli nr. 431/1998. Meðþví að bera saman framangreind þinglýst gögn hafi þinglýsingarstjóra mátt veraljóst að stofnskjalið væri rangt bæði að efni og formi. Það standist ekki aðumræddu landi hafi einungis verið skipt úr landi Háfshjáleigu. Stofnskjaliðhafi því ekki verið gefið út afréttmætum eigendum landsins, sbr. ákvæði þágildandi f. liðar 14. gr. laga nr.6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Þá hafi upprunalandið verið rangt ogstofnskjalið því í bága við c. lið 14. gr. laga um skráningu og mat fasteignaog þágildandi ákvæðis c. liðar 2. mgr. 20. gr. þinglýsingarlaga nr. 38/1978. Þettaleiði til þess að afmá beri stofnskjalið úr bókum sýslumanns, sbr. ákvæði 6, 7.og 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Varðandi Háfshjáleigu land 5, landnr.207728 vísa sóknaraðilar til þess að spildan sé að stærstu leyti skipt úr landiHáfshóls en að hluta úr landi jarðarinnar Hala.Þetta verði m.a. leitt af skiptagjörð fyrir jörðina Háfshól frá 18. júní1933 og þinglýstu afsali fyrir jörðina, dags. 5. júní 1934, en önnur gögn leiðitil sömu niðurstöðu. Með einfaldri skoðun á hinum þinglýstu gögnum hafiþinglýsingarstjóra mátt vera ljóst að útilokað væri að hin 97 ha. spilda væriað öllu leyti úr landi Háfshjáleigu. Auk þess hafi þinglýsingarstjóri boðað tilsérstaks sáttarfundar árið 2005 með jarðeigendum í Háfshverfi vegna þess landssem spilda 5 tekur yfir. Sá fundur hafi farið fram 20. desember 2005 án þess aðsættir tækjust. Þinglýsingarstjóra hafi þannig verið full kunnugt um aðágreiningur væri með aðilum um eignarhald á landinu. Veigamestaatriðið varðandi það hvort stofnskjalið hafi uppfyllt formreglur laga nr.6/2001 og þinglýsingarlaga nr. 38/1978 sé þó sú staðreynd að allirhlutaðeigandi aðilar séu sammála um að stofnskjalið hafi ekki verið undirritaðaf öllum eigendum upprunalandsins. Óumdeilt sé að þáverandi eigandiHáfshjáleigu, Vorland ehf., hafi ekki haldið því fram að hin geysistóra landspildasé einungis úr landi þeirrar jarðar. Þvert á móti hafi eigendur Háfshjáleigualltaf haldið því fram að spildan hafi einnig tilheyrt jörðinni Háfi, landnr. 165384. Sé enginn ágreiningur um að stofnskjaliðhafi ekki verið undirritað af öllum landeigendum. Sýslumannsembættið áHvolsvelli hafi því í besta falli verið blekkt þegar stofnskjalið hafi veriðlátið bera það með sér að spildan væri einungis úr landi Háfshjáleigu, landnr. 165382. Vísasóknaraðilar til fulyrðinga sem fram hafi komið hjávarnaraðila Vorlandi ehf., sem gefið hafi út stofnskjalið, en í greinargerðVorlands ehf. í máli E-527/2007 fyrir Héraðsdómi Suðurlands, sem áður er vikiðað, hafi sagt: „Spildur 1-4 voru úr landi Háfshjáleiguen spilda nr. 5 úr sameiginlegu landi Háfs og Háfshjáleigu og er sú spilda ísameign stefnda og Ólafs Þórarinssonar [...] Það er einungis Ólafur Þórarinsson semgetur talið til réttinda yfir spildu nr. 5 með stefnda [Vorlandi]“ Þá minnasóknaraðilar á að þegar ofangreindar landspildur voru stofnaðar í þinglýsingarbókog Landskrá fasteigna hafi Ólafur Þórarinsson verið eigandi jarðarinnar Háfs. Ídómi héraðsdóms í ofangreindu máli hafi m.a. sagt: „Stefndi Vorland segist vera eigandiHáfshjáleigu og þann 18. maí 2006 hafi hann afmarkað fimm spildur sem nefndarhafi verið Háfshjáleiga, land 1-5. Hafi spildur 1-4 verið úr landiHáfshjáleigu en spilda nr. 5 úr sameiginlegu landi Háfs og Háfshjáleigu ogsé sú spilda í sameign stefnda og Ólafs Þórarinssonar.„ Kveðastsóknaraðilar ósammála umræddri staðhæfingu Vorlands ehf. ígreinargerðinni. Telja sóknaraðilar aðumrætt land sé að stærstum hluta úr landi Háfshóls og hluta jarðarinnar Hala.Óumdeilt sé hins vegar að spilda 5 hafi ekki tilheyrt Háfshjáleigu einni þegarumrætt stofnskjal var gefið út. Ítrekasóknaraðilar að fyrirsvarsmenn Vorlands ehf., hafi aldrei reynt að halda þvífram að land sem spilda 5 tekur yfir sé úr landi Háfshjáleigu eða hafi komið íhlut þeirrar jarðar við landskipti í Háfshverfi. Málatilbúnaðurinn hafi hinsvegar verið sá að allt land í Háfshverfi tilheyri landnámsjörðinni Háfi (ogHáfshjáleigu) nema það hafi sérstaklega verið lagt til annarra jarða íhverfinu. Hæstiréttur hafi hins vegar tekiðafstöðu til þessarar fullyrðingar í máli nr. 431/1998 sem varðaðieignarhald á Háfsfjöru. Í niðurstöðu héraðsdóms Suðurlands sem staðfestur varmeð vísan til forsendna hafi komið fram eftirfarandi: “Þegar allt þetta er virt, verður litiðsvo á að stefndu [eigendur Hala og Háfshóls] hafi tekist að færa fullgild rökfyrir því, að landsvæði þau innan marka Háfshverfisins, sem ekki hafa veriðlögð til einstakra jarða, hafi verið í óskiptri sameign jarðanna íHáfshverfinu. Í samræmi við þetta verður að sýkna stefndu af aðalkröfustefnenda í máli þessu.” Sé þannigvafalaust að ofangreint stofnskjal fyrir Háfshjáleiguland 5 hafi ekki uppfyllt formreglur þágildandi ákvæðis 2. mgr. 20. gr.þinglýsingalaga. Í fyrsta lagi segir í c lið umrædds ákvæðis að binda skyldiþinglýsingu stofnskjals því skilyrði að þar kæmi fram ,,landnúmer þess lands sem lóð er tekin úr.“ Gegni sama máli umákvæði 14. gr. laga um skráningu og mat fasteigna. Ljóst sé fyrir liggi afdráttarlaus viðurkenning þess aðila sem gafút umrætt stofnskjal að landið sem stofnað var hafi tilheyrt fleiri jörðum enHáfshjáleigu. Sé ljóst að umrætt atriði varði form viðkomandi skjals en ekkiefni enda ekki getið um öll landnúmer sem máli skipti og undirritun skorti fráöllum landeigendum. Stofnskjalið hafi því ekki verið gefið út af réttmætumeigendum landsins, sbr. ákvæði þágildandi f. liðar 14. gr. laga nr. 6/2001 umskráningu og mat fasteigna. Samkvæmt27. gr. þinglýsingarlaga nr. 38/1978 hafi þinglýsingastjóra borið með vísan til27. gr. þinglýsingarlaga nr. 38/1978 að verða við erindi sóknaraðila frá 15.apríl 2011 og leiðrétta þinglýsingarbók og afmá úr henni stofnskjal meðþinglýsingarnúmerið 895/2006. Geti varnaraðilar ekki byggt á því að núverandieigendur umræddra spildna hafi verið grandlausir enda beri þinglýst gögnskýrlega með sér að ágreiningur sé um eignarhaldið og vísa sóknaraðilar í þvíefni til þinglýstrar yfirlýsingar um framsal fjögurra spildna til Þórshúsaehf., þinglýst kaupsamnings Vélfangs ehf. (nú þrotabú VF45ehf). og þinglýsingar stefnu inn á eignirnar. Þábenda sóknaraðilar á að sömu aðilar hafi frá upphafi verið fyrirsvarsmennVorlands ehf. og Þórhúsa ehf. Þór Fannar Ólafssonbóndi í Háfshjáleigu hafi t.d. frá upphafi verið framkvæmdastjóri Þórshúsa ehf. Málsástæður oglagarök varnaraðila. Varnaraðilarkveða ágreining málsins í grundvallaratriðum snúast um það hvort umræddþinglýsing 31. maí 2006 á stofnskjali fyrir margnefndum fimm spildum hafi veriðrétt eða ekki miðað við þau gögn, sem þá lágu fyrir, og hvort sýslumanni hafiborið að afmá stofnskjalið með ákvörðun sinni 3. júní 2011. Í þessu máli verði ekki leyst úr efnisatvikumað baki meintu eignaréttartilkalli eða öðrum kröfum sóknaraðila til þessaraspildna. Varnaraðilar byggja á aðákvörðun sýslumanns um þinglýsingu skjalsins hafi verið rétt sem og að hafnakröfu sóknaraðila um að skjalið yrði afmáð. Varnaraðilarbyggja á því að vísa beri málinu frá dómi og byggja á því að á árinu 2007 hafisóknaraðilar krafist þess hjá sýslumanninum á Hvolsvelli að stofnskjalið yrðiafmáð úr bókum embættisins. Þeirri kröfuhafi sýslumaður hafnað 21. mars 2007. Báðum sóknaraðilum hafi verið kynnt súúrlausn. Sú úrlausn hafi, af sóknaraðilum, ekki verið borin undir héraðsdómskv. 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978. Ekki sé þeim nú unnt að setja aftur fram sömu kröfu til sýslumanns tilað fá fram sömu úrlausn og áður til þess eins að búa til nýjan kærufrest. Þávísa varnaraðilar til þess að nefndar spildur hafi gengið kaupum og sölum frávarnaraðila, Vorlandi ehf., til grandlausra rétthafa í skilningiþinglýsingalaga. Kaupsamningum og afsölum hafi verið þinglýst í fasteignabókviðkomandi fasteigna. Umfjöllun um hvort rétt eða rangt hafi verið afþinglýsingarstjóra að þinglýsa umræddum stofnskjölum á árinu 2006 geti engináhrif haft á gildi þeirrar úrlausnar að þinglýsa kaupsamningi og afsali vegnaspildnanna. Hafi sóknaraðili ekki gert kröfur um afmáningu þeirra skjala eðasett fram athugasemdir til sýslumanns með vísan til 2. mgr. 27. gr. laga nr.39/1978. hafi því sóknaraðilar ekki lögvarða hagsmuni af því að fjallað sé umþá ákvörðun sýslumanns 31. maí 2006 að þinglýsa umræddum stofnskjölum, sbr. 1.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Umlögvarða hagsmuni í þessu samhengi, sbr. 3. gr. þinglýsingalaga, fariskv. almennum reglum einkamálaréttarfars. Séu slíkir hagsmunir ekki fyrir hendií málinu. Þá benda varnaraðilar á aðþegar hafi verið dæmt um einkaréttarlegt tilkall sóknaraaðilatil þess sama landnæðis og stofnskjalið taki til. Því beri að vísa málinu frámeð vísan til 2. mgr. 116. gr. laga nr.91/1991. Verðiekki fallist á frávísun kveðast varnaraðilar byggja á því að hafna beri öllumkröfum sóknaraðila, bæði á grundvelli þess sem fyrr segir um úrlausn sýslumannsfrá 21. mars 2007 sem og eftirfarandi. Ífyrsta lagi vísa varnaraðilar til þess að núverandi eigendur umræddra fimmspildna séu grandlausir í skilningi þinglýsingalaga. Varnaraðili, Þórshús ehf., byggir á því aðhann sem lögpersóna sé grandlaus og þinglýstur framsalshafi spildna nr. 2, 3 og5, samkvæmt þinglýstu afsali frá 22. desember 2010. Við þær kringumstæðum séuengin lagaskilyrði til að fallast á kröfur sóknaraðila um afmáningu stofnskjalssem þinglýst var 31. maí 2006. Sóknaraðili hefði eftir atvikum getað haft uppiviðurkenningarkröfu eða eftir atvikum skaðabótakröfu á hendur varnaraðila,Vorlandi ehf., en reglur eignarréttar - traustfangsreglur og þinglýsingarreglurstandi í vegi fyrir því að unnt sé að fallast á slíka kröfu gagnvartgrandlausum þriðja manni, sbr. 1. mgr. 25. gr. og 1. mgr. 33. gr.þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Þábyggja varnaraðilar á því málsástæður sóknaraðila um að spildurnar fimm séu aðstærstum hluta úr óskiptu landi Háfshóls, Hala, Horns, Háfs og Háfshjáleigustandist ekki. Þá standist ekki að aða.m.k. hafi eigandi Háfs þurft að undirrita stofnskjalið og þess vegna hefði sýslumanni borið að fallast á kröfursóknaraðila um afmáningu stofnskjalsins.Þessum málsástæðum sóknaraðila vísa varnaraðilar á bug og byggja á þvíað sýslumanni hafi verið rétt að þinglýsa stofnskjalinu 31. maí 2006, enda hafiverið fullnægt fyrirmælum þágildandi 2. mgr. 20. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr.39/1978 sem og 12. og 13. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Þegar stofnskjalið hafiverið afhent til þinglýsingar hafi það verið áritað af hálfu sveitarstjóraRangárþings ytra um staðfestingu landskipta samkvæmt 13. gr. jarðalaga nr.81/2004 auk þess sem því hafi fylgt bréf landbúnaðarráðuneytisins, dags. 30.maí 2006, þar sem staðfest hafi verið sú skipting á jörðinni Háfshjáleigu, semhafi falist í stofnskjalinu, og að lögbýlisréttur fylgdi áfram jörðinniHáfshjáleigu. Hafi því að öllu leyti verið farið að fyrirmælum nefndra laga. Ljóstsé af málatilbúnaði sóknaraðila að sóknaraðilar byggi fyrst og fremst á því aðsýslumaður hafi átt að skera úr um efnislegt inntak meintra réttindasóknaraðila. Úr því verði hins vegar ekki skorið í máli þessu. Sóknaraðilarverði því fyrst að fara í venjulegt einkamál til viðurkenningar á meintumréttindum sínum og efnislegu inntaki þeirra og/eða til ógildingar áfyrirliggjandi heimildarskjölum, hvort heldur sem er stofnskjali eða síðarikaupsamningum og afsölum. Vísavarnaraðilar til þess að fyrir liggi skýr dómur Hæstaréttar í máli nr. 72/2009sem staðfesti að sóknaraðilar geti ekki sýnt fram á eignarréttarlegt tilkalltil þess landsvæðis, sem stofnskjalið taki til.Ekki þurfi frekari sönnunar við fyrir því að sóknaraðilar geti ekki gertkröfu um afmáningu skjalsins, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Umrætt hæstaréttarmál hafi tekið til samalands og stofnskjalið tilgreini. Óyggjandi sönnur fyrir efnislegum réttivarnaraðila séu því ljósar. Ekki þurfi meira til. Þinglýsingarstjóri hafi ekkigetað tekið ákvörðun í andstöðu viðumræddan hæstaréttardóm enda ekki hans hlutverk að endurskoða dóm Hæstaréttar. Beriþví að hafna kröfum sóknaraðila. Vegnaþess sem segi í greinargerð sóknaraðila um meint efnisleg réttindi þeirra tilumræddra landspildna taka varnaraðilar fram umrætt land tilheyri þeim ekki oghafi varnaraðilar ekki sýnt fram á eignarréttarlegt tilkall sitt. Kröfum þeirra um þetta hafi verið hafnað meðáðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 72/2009. Sé því ljóst að sóknaraðilargeti engar kröfur gert hvað varðar greint stofnskjal, þ.e. að það taki tillands í eigu þeirra. Í það minnsta hafiverið rétt af sýslumanni að hafna kröfu sóknaraðila um að skjalið yrði afmáð. Byggjavarnaraðilar á því að sóknaraðilar geti ekki gert tilkall til spildnanna ágrundvelli landskiptagerðarinnar frá 25. júní 1929. Kröfum þeirra um það hafiverið hafnað fyrir dómi. Hafi verið gerðog undirrituð sátt 20. janúar 1932 og aðilar látið þess sérstaklega getið aðmeð henni væri lokið öllum ágreiningi um landamerk nefndra jarða og full ogóhagganleg sátt komin milli þeirra um allt hvað varðaði landamerki. Hafi þannigverið búið að semja um það land sem hver jörð í torfunni fengi í sinn hlut ogafmörkun lands. Eins og staðfest hafi verið í nefndum dómi Hæstaréttar komiekki fram í umræddum heimildum að hið umþrætta landsvæði tilheyri eða hafikomið í hlut Háfshóls við skiptin. Minna varnaraðilar á að kröfum sóknaraðilaum að umrætt landsvæði væri sameignarland Háfshverfisjarðanna í tilgreindumhlutföllum hafi verið hafnað. Þaðland sem stofnskjalið tók til hafi tilheyrtHáfi og Háfshjáleigu í kjölfar skiptanna 1929 og afmarkað með girðingu,sbr. 1. mgr. 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919. Landinu hafi svo verið skipt innbyrðis milliHáfs og Háfshjáleigu 1951 og komið í hlut Háfshjáleigu. Við hina formlegu afgreiðslu sýslumanns viðþinglýsingu stofnskjalsins eða ákvörðun hans 3. júní 2011 skipti engu aðvarnaraðili, Vorland ehf., hafi í dómsmáli því sem sóknaraðilar vísa til,tilgreint að faðir eiganda Vorlands ehf. ætti hlutdeild í því landi semtilgreint sé sem spilda 5 á grundvelli munnlegs samkomulags þeirra. Það getiengu breytt engu um afgreiðslu og úrlausn sýslumanns. Hið munnlega samkomulag eiganda Vorlands ehf.og Ólafs Þórarinssonar hafi aðeins verið milli þeirra og snúið að innbyrðishagnýtingu Vorlands ehf. og Ólafs á landinu.Það geti engu máli skipt út á við og geti síst skapað sóknaraðilumeinhvern rétt eða tilkall til þessa lands eða hnekkt úrlausn sýslumanns. Þá séóumdeilt samkvæmt nefndum dómi Hæstaréttar að sóknaraðilar eigi ekki tilkalltil og geta ekki sýnt fram á tilkall til hins umþrætta landsvæðis á grundvelliskiptagerðarinnar frá 1929. Ákvörðunsýslumanns um að þinglýsa umræddum skjölum, sem og sú afsgreiðslasýslumanns að hafna kröfum sóknaraðila um að skjölin yrðu afmáð hafi verið ísamræmi við fyrirmæli þinglýsingalaga og þinglýsingaframkvæmd. Sóknaraðilarhafi ekki sýnt fram á að úrlausnir sýslumanns 31. maí 2006 og/eða 3. júní 2011hafi farið í bága við ákvæði þinglýsinga- eða jarðalaga. Ekki hafi heldur veriðsýnt fram á að landið, sem krafa þeirra tekur til, hafi fallið í þeirra hlutvið landskiptagerðina árið 1929 eða 1932.Þá hafi sóknaraðilar hvorki fært fullnægjandisönnur á staðhæfingu sína um að mistökhafi orðið, í skilningi 2. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga, við þinglýsingustofnskjalsins og síðari kaupsamninga og afsala varnaraðila né fært veigamikil rök fyrir þeirristaðhæfingu sinni, eins og áskilið sé í umræddu lagaákvæði. Minna varnaraðilar á veigamikla hagsmuni sínasem og grandleysi þeirra um hin meintu og óljósu réttindi sóknaraðila. Varnaraðilarvísa til þinglýsingalaga nr. 39/1978, einkum 2., 3., 2. mgr. 6. gr., 2. mgr.7., 18., 19., 24., 25., 27. og 33. gr. laganna, rannsóknarskylduþinglýsingarstjóra, 72. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944,sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 og meginreglna eigna- ogfasteignakauparéttar. Þá er einnig byggt á 25. gr. og 116. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa er byggð á 129. og 130. gr. laga nr.91/1991. Niðurstaða. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að máli þessu verðivísað frá dómi. Í því efni vísa varnaraðilartil þess að ákvörðun þinglýsingarstjóra frá 1. júní 2011 sé efnislega samaákvörðun og ákvörðun þinglýsingarstjóra frá 21. mars 2007 og sé því lönguliðinn fjögurra vikna frestur sá sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 3. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978. Á þettafellst dómurinn ekki. Sú ákvörðunþinglýsingastjóra sem krafist er breytinga á er frá 1. júní 2011, en ekki frá21. mars 2011. Verður ekki séð að neinubreyti að nefndar ákvarðanir séu um sama málefni, en varnaraðilar hafa ekkirennt stoðum undir það að lög girði fyrir að síðari ákvörðun þinglýsingarstjóraum sama málefni verði borin undir dóm.Ákvörðun þinglýsingarstjóra 1. júní 2011 bars sóknaraðilum 3. júní ogvar hún borin undir héraðsdóm með bréfi 27. júní 2011, sem barst dóminum 30. júní2011. Var þá ekki liðinn umræddurfrestur. Í annan stað byggja varnaraðilar á því að sóknaraðilarhafi ekki lögvarða hagsmuni af málarekstri þessum, sbr. 1. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ímálatilbúnaði sóknaraðila kemur berlega fram að þau telja að umræddum spildumhafi í raun verið skipt út úr landi jarðarinnar Háfshóls, sem óumdeilt er aðþau eiga að hluta. Að þessu gættu verðurekki fallist á að sóknaraðilar hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að bera málþetta undir dóminn. Getur ekki breyttþessu að spildurnar kunni að hafa skipt um eigendur frá því umræddum skjölumvar þinglýst. Verður því frávísunarkröfu varnaraðila hafnað. Til stuðnings kröfum sínum hvað varðar spildur nr. 1 – 5vísa sóknaraðilar til þess að land spildnanna sé að stærstum hluta úr óskiptusameignarlandi jarðanna Háfshóls, Hala, Horns, Háfs og Háfshjáleigu. Fái það ekki staðist að landinu hafi aðeinsverið skipt út úr landi Háfshjáleigu, en þar með hafi stofnskjalið ekki veriðgefið út af réttmætum eigendum landsins, sbr. ákvæði þágildandi f liðar 14. gr.laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, en jafnframt hafi þáupprunalandið verið ranglega tilgreint og hafi því stofnskjalið einnig verið íbága við c lið 14. gr. nefndra laga nr. 6/2001 sem og þágildandi c lið 2. mgr.20. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Ekki var á valdi þinglýsingarstjóra að skera úr umeignarréttarlegan ágreining vegna umrædds lands, né heldur um landamerki,heldur aðeins um það hvort skilyrði til þinglýsingar væru uppfyllt. Í þessu máli verður ekki skorið úr um annaðen það sem var á valdi þinglýsingarstjóra að taka ákvörðun um. Í þágildandi f lið 14. gr. laga nr. 6/2001 kom fram aðtilgreina skyldi í stofnskjali nafn og kennitölu eiganda lands, en í umrædduskjali, sem móttekið var til þinglýsingar 31. maí 2006, kemur fram að eigandilandsins sé Vorland ehf. og er einnig getið kennitölu félagsins. Er þannig uppfyllt téð skilyrði. Í nefndum c lið 14. gr. laga nr. 6/2001 er á um þaðkveðið að í stofnskjali skuli koma fram „afmörkun fasteignar áhnitsettum uppdrætti sem staðfestur hefur verið af skipulagsyfirvöldum, sé umskiptingu eða samruna lands að ræða“.Í hinu þinglýsta skjali kemur fram að stærð lóðanna komi fram í töflu oglögun þeirra eins og fram komi á meðfylgjandi uppdrætti/uppdráttum, sbr.fylgiskjal. Kemur jafnframt fram aðhnitsett lóðarblað fylgi. Kemur fram ígögnum málsins að stofnun spildnanna hafi verið staðfest af hreppsráðiRangárþings ytra sem og Landbúnaðarráðuneytinu.Verður þannig talið að stofnskjalið uppfylli téð skilyrði, en ekki var ávaldi þinglýsingarstjóra að skera úr um eignarréttarlegan ágreining eðaágreining um landamerki, enda getur þinglýsing ekki fært þinglýsingarbeiðandaeignarrétt að landi sem hann ekki hafði fyrir þinglýsinguna. Í þágildandi c lið 2. mgr. 20. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978 var kveðið á um að binda skyldi þinglýsingu stofnskjals fasteignar þvískilyrði að fram kæmi landnúmer þes lands sem lóðværi tekin úr. Í margnefndu stofnskjalikemur fram að lóðirnar séu teknar úr landi nr. 165382 og er þannig skilyrðiðuppfyllt. Vegna krafna sinna um afmáningu þinglýsingar vegna spildunr. 5, sem hefur landnúmerið 207728 og er að sögn langstærsta spildan, vísasóknaraðilar til þess að sú spilda sé að mestu skipt úr landi Háfshóls en aðhluta úr landi jarðarinnar Hala. Þettaliði m.a. af skiptagjörð fyrir jörðina Háfshól frá 18. júní 1933 og þinglýstuafsali fyrir jörðina, dags. 5. júní 1934.Þá hafi stofnskjalið ekki fullnægt formreglum þar sem skjalið hafi ekkiverið undirritað af öllum eigendum upprunalandsins. Séu því ekki uppfylltskilyrði c liðar 2. mgr. 20. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 og f liðar 14. gr.laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Í margnefndu stofnskjali er því lýst að umræddri spildunr. 5 sé skipt úr landnúmeri 165382 og er þannig fullnægt skilyrðum c liðar 2.mgr. 20. gr. þágildandi þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá kemur fram að landeigandi landsins semspildunni er skipt úr sé Vorland ehf. og er skjalið undirritað vegnafélagsins. Er þannig jafnframt uppfylltskilyrði þágildandi f liðar 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og matfasteigna. Breytir í þessu efni engu aðmilli Vorlands ehf. og Ólafs Þórarinssonar hafi verið samkomulag eða samningurum að Ólafur ætti í raun einhvern hluta landsins með Vorlandi ehf., eins ogleiddar hafa verið nokkrar líkur að, en þess er jafnframt að geta að þó aðsóknaraðilar hafi vísað til þess að samkvæmt fullyrðingum Vorlands ehf. sjálfs,í öðru dómsmáli, væri Ólafur eigandi hluta landsins, þá kemur jafnframt fram aðsóknaraðilar séu ósammála því að Ólafur hafi átt einhvern hluta landsins. Geta þeir við svo búið ekki byggt á því aðÓlafur hafi verið eigandi landsins að einhverju leyti. Ofansögðu til viðbótar hefur ekki verið sýnt fram á þaðaf hálfu sóknaraðila að þinglýsing margnefnds stofnskjals hafi gengið í berhöggvið þinglýstar eignarheimildir, hvorki þeirra sjálfra né annarra. Verður þannig ekki fallist á kröfur sóknaraðila um aðafmá skuli þinglýsingu stofnskjalsins, hvorki hvað varðar spildur nr. 1 – 4, néheldur hvað varðar spildu nr. 5. Eftir þessum úrslitum ber að úrskurða að sóknaraðilarskuli greiða varnaraðilum málskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gætt ákvæða 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð : Frávísunarkröfu varnaraðila, Vorlands ehf. og Þórshússehf., er hafnað. Kröfu sóknaraðila, Önnu Sigrúnar Guðmundsdóttur ogVilhjálms Guðmundssonar, um að lagt verði fyrir þinglýsingarstjórasýslumannsembættisins á Hvolsvelli að afmá úr þinglýsingabók stofnskjal fyrireignirnar Háfshjáleiga land 1, landnr. 207724, Háfshjáleiga land 2, landnr207725, Háfshjáleiga land 3, landnr 207726, Háfshjáleigaland 4, landnr 207727 og Háfshjáleiga land 5, landnr 207728, erhafnað. Sóknaraðilar greiði varnaraðilum insolidum kr. 693.094 í málskostnað.
Mál nr. 379/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðs 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdómara. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess, að X, [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október 2000, kl. 16.00. [...] Samkvæmt gögnum máls er ljóst að viðamikil rannsókn stendur yfir vegna innflutnings á miklu magni fíkniefna. Þeirri rannsókn er enn ólokið. Fyrir liggur að kærði tengist málinu beint og hefur viðurkennt aðild sína að því. Fallist er á með lögreglu að hætta sé á að kærði gæti torveldað rannsókn málsins ef hann endurheimti nú frelsi sitt. Með vísan til alls ofanritaðs þykir rétt, sbr. a-lið 1. mgr. 103. gr. laga 19/1991, að verða við kröfu lögreglustjórans í Reykjavík. Er því krafa lögreglunnar tekin til greina að öllu leyti og kærða gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október nk. kl. 16.00 eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki eru efni til að gæsluvarðhaldsvist kærða sé markaður skemmri tími en krafist er. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október 2000. kl. 16.00.
Mál nr. 399/2008
Kærumál Barnavernd Vistun barns Gjafsókn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að börn A skyldu vistast utan heimilis í sex mánuði með heimild í 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2008, þar sem varnaraðila var heimilað að vista börn sóknaraðila, B og C, utan heimilis hennar í sex mánuði frá 15. apríl 2008 að telja. Kæruheimild er í 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu varnaraðila um vistun barnanna utan heimilis hennar, en til vara að aðeins verði fallist á vistun B utan heimilis og að vistun drengsins standi skemur. Að því frágengnu krefst hún þess að vistun beggja barnanna verði ákveðin í skemmri tíma. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur lagt nokkur ný gögn fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra er sálfræðilegt mat á líðan B, beiðni um mat á forsjárhæfni sóknaraðila og beiðni um sálfræðilegt mat á líðan C. Þrátt fyrir að lagt yrði til grundvallar að vilji stúlkunnar sé sá sem fram kom í skýrslu talsmanns hennar frá 19. júní 2008 verður talið að hagsmunum hennar sé best borgið með því að tekin verði til greina krafa varnaraðila um vistun hennar utan heimilis sóknaraðila. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili nýtur gjafsóknar fyrir Hæstarétti samkvæmt 60. gr. barnaverndarlaga og fer um gjafsóknarkostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur.
Mál nr. 15/2017
Kærumál Börn Barnavernd Stjórnarskrá Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
A höfðaði mál gegn B, C og D og krafðist þess aðallega að sér yrði falin forsjá barnsins E og að ógilt yrði annars vegar ákvörðun B um varanlega vistun barnsins og hins vegar fóstursamningur B við C og D, en með honum var barninu ráðstafað í fóstur til þeirra síðarnefndu til 18 ára aldurs að beiðni móður barnsins. Til vara krafðist A þess að ógilt yrði ákvörðun B um umgengni hans við barnið og að með dómi yrði kveðið á um umgengnisrétt hans. Í úrskurði héraðsdóms var aðalkröfum A vísað frá dómi á grundvelli vanreifunar þar sem A hefði hvorki gert grein fyrir því hvernig hagsmunum stúlkunnar væri best borgið með breytingum á högum hennar né hver forsjárhæfni hans væri. Þá hefði A ekki lögvarða hagsmuni af ógildingu fyrrgreindrar ákvörðunar. Varakröfum A var einnig vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að ekki væri á valdi dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar A við E. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um endurskoðun ráðstafana um vistun barns utan heimilis samkvæmt 25. gr. laganna tæki eftir orðanna hljóðan einungis til þess foreldris sem samþykkt hefði ráðstöfun. Þar sem slík takmörkun á rétti A til að fá með sama hætti og móðir barnsins endurskoðaða ákvörðun um vistun þess samrýmdist ekki 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo og réttar A sem foreldis E eftir barnalögum nr. 76/2003, gæti hún ekki staðið í vegi fyrir því að A fengi efnisúrlausn dómstóla um aðalkröfur sínar. Þá kom fram að þótt það væri ekki á valdi dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar ættu þeir úrskurðarvald um hvort barnaverndarnefnd hefði byggt ákvörðun sína á lögmætum grunni. Ógildingarkröfu A þar um yrði þannig ekki heldur vísað frá dómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að öðru leyti en því að staðfest var ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun kröfu A um að kveðið yrði á um inntak umgengnisréttarins með dómi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. janúar 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 19.desember 2016, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frádómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðilinnbarnaverndarnefnd B krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.VarnaraðilarnirC og D krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. IEinsog rakið er í hinum kærða úrskurði eignaðist F stúlku 21. janúar 2013 og lýsti húnsóknaraðila föður barnsins. Sóknaraðili mun í kjölfarið hafa óskað eftir því aðfaðerni barnsins yrði staðreynt með mannerfðafræðilegri rannsókn og eftir aðniðurstaða hennar lá fyrir skrifaði hann undir yfirlýsingu hjá sýslumanni 19.mars 2013 þar sem hann lýsti sig föður barnsins. Þar sem sóknaraðili var hvorkií hjúskap né skráðri sambúð með móður barnsins við fæðingu þess fór móðirin einmeð forsjána, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnalaga nr. 76/2003. Ágrundvelli tilkynninga um aðbúnað barnsins 13. og 14. febrúar 2013 hófustafskipti varnaraðilans barnaverndarnefndar B af málefnum þess og á fundi nefndarinnar27. sama mánaðar kvað móðirin sig ekki vera tilbúna í foreldrahlutverkið ogsagði að hún næði engum tengslum við dóttur sína. Undirritaði hún í kjölfarið yfirlýsingu13. mars 2013, á grundvelli 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, um að húnsamþykkti að varnaraðili kæmi barninu í varanlegt fóstur til 18 ára aldurs. Meðannarri yfirlýsingu 21. sama mánaðar fól hún varnaraðila barnaverndarnefnd B forsjábarnsins og óskaði eftir því að barnið yrði í fóstri hjá varnaraðilum C og Dtil 18 ára aldurs. Mun barninu hafa verið ráðstafað í fóstur til þeirra tilbráðabirgða 22. mars 2013 og í varanlegt fóstur til 18 ára aldurs með samningi2. júlí 2013. Í síðargreinda samningnum var þó tekið fram að varnaraðilinn barnaverndarnefndB færi eftir sem áður með forsjá barnsins.Óumdeilter að sóknaraðili lýsti sig andvígan því að barninu yrði ráðstafað í fóstur og áfundi hjá varnaraðilanum barnaverndarnefnd B 18. mars 2013 kvaðst hann viljataka barnið að sér með aðstoð móður sinnar. Með tölvubréfi 20. sama mánaðar varhonum tilkynnt að eftir fund nefndarinnar þann morgun hefði hún komist aðþeirri niðurstöðu að það samræmdist best hagsmunum barnsins að felavarnaraðilunum Cog D umsjá barnsins og að aðstæður þeirra væru að öllu leytimun betri en sóknaraðila. Hann mun í kjölfarið hafa óskað eftir umgengni viðbarnið og með úrskurði varnaraðilans barnaverndarnefndar B 4. september 2013,sem staðfestur var með úrskurði kærunefndar barnaverndarmála 8. janúar 2014,var umgengni sóknaraðila ákveðin þrisvar sinnum á ári í tvær klukkustundir ísenn. IIAðalkrafasóknaraðila lýtur að því að honum verði með dómi falin forsjá barnsins og aðógilt verði annars vegar ákvörðun varnaraðilans barnaverndarnefndar B um varanlegavistun barnsins og hins vegar fóstursamningurinn við varnaraðilana C og D. Byggirsóknaraðili meðal annars á því að hann geti á grundvelli 70. gr.stjórnarskrárinnar og 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 fengið úrlausn um rétt sinntil að fara með forsjá barns síns án tillits til þess hver fari með forsjá þess.Telur hann barninu fyrir bestu að alast upp hjá fjölskyldu sinni og að hann sé hæfurtil þess að fara með forsjána. Kröfurvarnaraðila eru meðal annars reistar á því að sóknaraðili hafi ekki gert greinfyrir forsjárhæfni sinni og því sé málið vanreifað, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991. Þá sé enginn lagagrundvöllur fyrir kröfu sóknaraðila umforsjá barnsins, auk þess sem hann hafi ekki gert grein fyrir því á hvaðaforsendum hann geti gert þær ógildingarkröfur sem hann hafi uppi í málinu. VarnaraðilarnirC og D byggja enn fremur á því að sóknaraðili hafi hvorki gert grein fyrir þvíhvernig þau geti átt aðild að málinu né hvaða kröfum þeim sé ætlað að verðavið. IIIEins og áður greinir var ákvörðun um varanlegavistun barns sóknaraðila reist á 25. gr. barnaverndarlaga. Þar segir í 1. mgr.að barnaverndarnefnd geti, eftir því sem nánar er ákveðið í áætlun samkvæmt 23.gr. laganna, með samþykki foreldra tekið við forsjá eða umsjá barns ográðstafað barni í fóstur, sbr. a. lið 1. mgr., eða tekið við forsjá eða umsjábarns og vistað barn utan heimilis á heimili eða stofnun eða leitað nánartilgreindra annarra úrræða til umönnunar, rannsóknar, meðferðar eða stuðnings.Í 2. mgr. 25. gr. segir síðan að fóstur eða vistun samkvæmt 1. mgr. skuli eigistanda lengur en þörf krefur og að ráðstafanir skuli að jafnaði veratímabundnar og sæta reglulegri endurskoðun eftir því sem nánar sé kveðið á um í fóstur- eða vistunarsamningi. Um réttarstöðu foreldris sem ekki fer með forsjá barnser fjallað í 67. gr. a. laganna, en þar segir í 1. mgr. að barnaverndarnefndskuli kanna grundvöll þess að ráðstafa barni til þess foreldris sem ekki fermeð forsjá þess þegar forsjárforeldri afsalar sér umsjá eða forsjá samkvæmt 25.gr. laganna. Kemur einnig fram í 4. mgr. ákvæðisins að áður en barni erráðstafað í fóstur skuli barnaverndarnefnd ávallt leita umsagnar þess foreldrissem ekki fer með forsjá barns. Í34. gr. barnaverndarlaga er síðan fjallað um endurskoðun ráðstafana samkvæmt 25.gr. laganna. Þar segir í 2. mgr. að hafi foreldri veitt samþykki fyrir úrræðisamkvæmt 25. gr. laganna sem ætlað er að standa þar til barn verður lögráða eðahafi foreldri verið svipt forsjá samkvæmt 29. gr. þeirra geti foreldri gertkröfu á hendur barnaverndarnefnd, foreldri sem fer með forsjá samkvæmt 67. gr.a eða 67. gr. b og fósturforeldrum, ef það á við, fyrir dómi um að samningiverði hnekkt eða dómi um sviptingu breytt og að foreldri verði falin forsjá eðaumsjá barns að nýju. Í athugasemdum með frumvarpi að lögunum sagði að ákvæðið ættivið þegar foreldri vilji draga til baka samþykki sitt fyrir ráðstöfunumsamkvæmt 25. gr. laganna sem hefur verið ætlað að vara þar til barn verðurlögráða og þegar foreldrar vilji fá breytt eldri dómi um sviptingu forsjár. IVÍ1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um þá grundvallarreglu aðöllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátrimálsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól. Það sama leiðir af 1. mgr. 6.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í þessum ákvæðum felstsjálfstæð regla um að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál sín undirdómstóla og verður að skýra ákvæði í almennum lögum sem takmarka þennan réttmeð hliðsjón af því, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 2. júní 2015 í máli nr.340/2015. Þá segir í 65. gr. stjórnarskrárinnar að allir skuli vera jafnir fyrirlögum og njóta mannréttinda. Í lögskýringargögnum kom fram að í jafnræðisreglu65. gr. stjórnarskrárinnar væru ekki fólgin ákveðin efnisréttindi, heldurfælist mikilvægi hennar fyrst og fremst í því að henni væri ætlað að veraalmenn leiðbeiningarregla um bann við mismunun, sem bæri ávallt að hafa að leiðarljósi,ekki einvörðungu við setningu laga, heldur og við skýringu þeirra.Afframangreindu verður ráðið að 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga tekur eftirorðanna hljóðan aðeins til þess foreldris sem samþykkt hefur ráðstöfun eftir25. gr. laganna. Felur ákvæðið, skýrt með þeim hætti, í sér tálmun þess aðsóknaraðili geti leitað dóms um það hvort endurskoða beri ákvarðanir í tengslumvið barn hans. Í ljósi framangreindra ákvæða stjórnarskrárinnar, réttarsóknaraðila sem foreldris barnsins, sbr. meðal annars 1. mgr. 28. gr. barnalagaog 1. mgr. 7. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. lög nr. 19/2013 umsamning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, verður ekki séð að málefnalegrök standi til þeirrar mismununar foreldra sem gert er ráð fyrir í síðastgreindaákvæðinu. Er í því sambandi meðal annars til þess að líta að varnaraðilanumbarnaverndarnefnd B bar eftir 67. gr. a barnaverndarlaga að leita eftir afstöðusóknaraðila til vistunar barnsins og lýsti hann þeirri ósk sinni að hann fengiforsjá þess í sínar hendur. Verður ekki séð að það samrýmist framangreindumákvæðum stjórnarskrárinnar að girða fyrir að sóknaraðili, sem kom samkvæmtþessu að ákvörðun um vistun barnsins samkvæmt 25. gr. barnaverndarlaga, getimeð sama hætti og móðir barnsins leitað endurskoðunar á þeirri ákvörðun. Aðvirtu öllu framanrituðu verður fallist á það með sóknaraðila að löggjöf getiekki við þessar aðstæður takmarkað rétt manns til að fá úrlausn dómstóla ummálefni er varða hagsmuni hans, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Meðvísan til þessa verður því ekki talið að þær takmarkanir á aðild máls, semkveðið er á um í 25. gr. barnaverndarlaga, geti staðið í vegi fyrir því aðsóknaraðili fái efnisúrlausn dómstóla um fyrrgreindar kröfur sínar. VAðalkrafasóknaraðila samkvæmt héraðsdómsstefnu lýtur sem fyrr segir að því að honumverði falin forsjá barnsins og að ógilt verði annars vegar ákvörðun varnaraðilansbarnaverndarnefndar B um að ráðstafa barni sóknaraðila í varanlegt fóstur oghins vegar fóstursamningurinn við varnaraðilana C og D. Í stefnu er greint fráatvikum máls svo og þeim málsástæðum sem sóknaraðili byggir fyrrgreindar kröfursínar á og fer ekki á milli mála hvert sakarefnið er. Þá verður ekki framhjáþví litið að sóknaraðili mun eiga þess kost undir rekstri málsins í héraði að aflasönnunargagna og eftir atvikum flytja fram nýjar málsástæður telji hann þörf áþví til frekari skýringar málatilbúnaði sínum, sbr. 1. mgr. 57. gr.barnaverndarlaga, auk þess sem dómari mun geta lagt fyrir aðila að afla nánartilgreindra gagna, sbr. 2. mgr. 56. gr. laganna. Verður málinu því ekki vísaðfrá vegna vanreifunar. Fyrrivarakrafa sóknaraðila lýtur að því að úrskurður varnaraðilansbarnaverndarnefndar B um umgengni sóknaraðila við barnið verði felldur úr gildi.Um þá kröfu er til þess að líta að sóknaraðili á rétt til umgengni við barniðnema hún sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum þess og ósamrýmanleg þeimmarkmiðum sem stefnt er að með ráðstöfun barnsins í fóstur, sbr. 2. mgr. 74.gr. barnaverndarlaga. Þótt dómstólar kveði ekki á um inntak umgengnisréttareiga þeir úrskurðarvald um hvort barnaverndarnefnd hafi byggt ákvörðun sína álögmætum grunni. Verður fyrri varakröfu sóknaraðila samkvæmt þessu því ekkivísað frá dómi. Með síðari varakröfu sinni leitar sóknaraðili hins vegar eftirþví að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar hans við barnið.Samkvæmt 4. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga kemur í hlut barnaverndarnefndar og viðmálskot kærunefndar barnaverndarmála að úrskurða um ágreining varðandi umgengnivið barn sem ráðstafað hefur verið í fóstur. Verður því staðfest niðurstaðahins kærða úrskurðar um frávísun þeirrar kröfu. Að öðru leyti verður hinn kærðiúrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið tilefnismeðferðar. Málskostnaðurog ákvörðun gjafsóknarkostnaðar í héraði bíður efnisdóms. Varnaraðilumverður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi kröfusóknaraðila, A, um að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttarsóknaraðila við barnið E. Lagt er fyrir héraðsdóm að taka málið að öðru leytitil efnismeðferðar. Varnaraðilar, BarnaverndarnefndB, C og D, greiði sóknaraðila óskipt 400.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 19. desember 2016.Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfur allrastefndu föstudaginn 4. nóvember 2016 er höfðað 27. og 31. maí 2016 af A, [...]á hendur Barnaverndarnefnd B, [...] og C og D, til heimilis í [...].Í stefnu eru dómkröfurstefnanda settar fram svo: „Stefnandi gerir aðallega eftirfarandi dómkröfur: 1.Að stefnanda verði með dómi falin forsjá barnsins [E], kt. [...] til 18 áraaldurs hennar. 2. Að ógilt verði með dómi ákvörðun stefndu, barnaverndarnefndarB, um að vista barnið E, kt [...] í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs og aðfóstursamningur dags. 2. júlí 2013 verði ógiltur. Verði kröfu stefnanda umforsjá hafnað gerir stefnandi eftirfarandi varakröfur: 1. Að úrskurður stefndu,barnaverndarnefndar B, um umgengni stefnanda við barnið [E], kt. [...], dags.28. ágúst 2013 verði felldur úr gildi. 2. Þá er þess krafist að með dómi verðikveðið á um inntak umgengnisréttar stefnanda við barnið, [E], kt. [...]. [...]Þess er í öllum tilvikum krafist að stefndu, C, kt. [...] og D kt. [...], verðigert að þola dóm í máli þessu.“ Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefndu Barnaverndarnefndar B eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.Öll stefndu krefjast þessað málinu verði vísað frá dómi og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til varakrefjast öll stefndu sýknu af kröfum stefnanda.Stefnandi krefst þess aðfrávísunarkröfunum verði hafnað. Verði frávísunarkröfurnar teknar til greinaverði stefndu Barnaverndarnefnd gert að greiða stefnanda málskostnað. Við munnlegan málflutningum frávísunarkröfurnar féll stefnandi frá kröfu sem hann hafði gert um aðúrskurðað yrði til bráðabirgða um umgengnisrétt sinn við stúlkuna á meðan málþetta væri til meðferðar.Hinn 18. marz 2015höfðaði stefnandi mál á hendur stefndu Barnaverndarnefnd B og gerði þar þærkröfur að ógilt yrði ákvörðun stefndu um að vista stúlkuna í varanlegu fóstriog að sér yrði falin forsjá hennar til átján ára aldurs hennar. Til varakrafðist stefnandi þess að kveðið yrði á um inntak umgengnisréttar síns viðstúlkuna. Þá gerði stefnandi kröfu um að úrskurðað yrði um umgengnisrétt sinnvið stúlkuna til bráðabirgða á meðan málið yrði rekið. Málinu var vísað frádómi með úrskurði 18. júní 2015 og sá úrskurður var staðfestur með dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 459/2015 sem kveðinn var upp hinn 13. ágúst2015.MálavextirHinn 21. janúar eignaðist18 ára stúlka, F, stúlkubarn. Daginn eftir beindi hún til sýslumanns beiðni umfaðernisviðurkenningu og meðlag og lýsti stefnanda föður stúlkunnar. Hinn 25.janúar komu móðirin og stefnandi fyrir sýslumanninn á [...] og óskaði stefnandieftir mannerfðafræðilegri rannsókn til að staðreyna faðernið og að niðurstöðumhennar fengnum skrifaði hann undir faðernisviðurkenningu hjá sýslumanni hinn19. marz. Daginn eftir staðfesti sýslumaður samkomulag stefnanda og móðurinnarum að hann greiddi einfalt meðlag með stúlkunni til 18 ára aldurs hennar. Afskipti stefnduBarnaverndarnefndar B af málum stúlkunnar hófust á grundvelli tilkynninga umaðbúnað hennar, 13. og 14. febrúar 2013. Er bókað í fundargerð „teymisfundar íbarnavernd í máli barnsins“, dags. 27. febrúar 2013, að þann dag hafi móðirinkomið ásamt föður sínum á fund starfsmanns stefndu og óskað eftir „aðstoð viðað ættleiða dóttur sína“, eins og það er orðað í bókuninni. Segir svo: „Fsegist ekki vera tilbúna í foreldrahlutverkið, að hún nái engum tengslum viðdóttur sína. Faðir F styður dóttur í ákvörðun sinni þau telja að tímabundiðfóstur sé ekki nóg að það væri barninu fyrir bestu að hún væri ættleidd.“Hinn 20. marz 2013 erbókað að mál stúlkunnar hafi verið til könnunar allt frá fyrstu tilkynningu umvanrækslu barnsins, sem lotið hafi forsjá móður sinnar. Áhyggjur hafi meðalannars „verið af óstöðugleika og vanþroska móðurinnar og truflun átengslamyndun. Hefur það m.a. gerst á könnunartímanum að móðirin hefuryfirgefið barnið í meira en sólarhring oftar en einu sinni.“ Hafi móðirin nú„óskað eftir aðstoð barnaverndar við að koma barninu í fóstur með það fyriraugum að sú ráðstöfun verði varanleg. Hún hefur einnig nefnt möguleika á því aðgefa barnið til ættleiðingar. Er hún tilbúin til þess að afsala sér forsjá tilnefndarinnar og hefur undirritað samþykki fyrir vistun barnsins.“ Er því næstbókað að „í samráði við forsjáraðila barnsins [sé] það mat teymisins að það samræmistbest hagsmunum þess að fara nú í umsjá“ hjónanna stefndu C og D, sem séu aðmati teymisins mjög vel hæf til að fóstra barnið. Verði gerður við þausamningur um vistun barns og sé stefnt að varanlegu fóstri hjá þeim að loknumreynslutíma. Þá segir: „Skv. 67. gr-a í barnaverndarlögum hefur grundvöllurþess að vista barnið hjá föður þess verið kannaður og honum boðið að leggjafram umsögn sína vegna fóstursins. Afstaða föðurins liggur nú fyrir og gerir hannskýra kröfu um að taka barnið að sér. Mat teymisins í umboði barnaverndar erengu að síður það sem fram hefur komið, að þeim [hjónum] skuli falin umsjábarnsins enda eru aðstæður þeirra að öllu leyti mun betri en föðurins, sem ekkihefur verið í aðstöðu til að mynda tengsl við barnið og fer ekki með forsjáþess.“Hinn 13. marz 2013samþykkti móðir stúlkunnar að stefnda Barnaverndarnefnd sækti um varanlegtfósturheimili fyrir hana. Hinn 20. marz sömdu stefnda Barnaverndarnefnd oghjónin stefndu C og D um að þau tækju að sér umsjá og umönnun stúlkunnar skv.84. gr. barnaverndarlaga frá þeim degi til 20. júní 2013. Hinn 21. marz 2013afsalaði móðir stúlkunnar forsjá hennar til stefndu. Jafnframt óskaði hún eftirað stúlkan yrði í fóstri hjá stefndu C og D til átján ára aldurs.Hinn 2. júlí 2013 gerðustefnda og hjónin C og D með sér fóstursamning skv. 68. gr. barnaverndarlaga ogskyldi hann gilda til átján ára aldurs stúlkunnar. Tekið var fram að stefndaBarnaverndarnefnd B færi áfram með forsjá stúlkunnar.Hinn 14. ágúst 2013 varfóstursamningurinn lagður fyrir fund stefndu Barnaverndarnefndar tilstaðfestingar. Kom stefnandi ásamt lögmanni sínum á fundinn og lagði fram skjalþar sem óskað var eftir „skriflegum rökstuðningi [stefndu Barnaverndarnefndar]fyrir eftirfarandi“, og voru svo taldar upp ýmsar spurningar um málsmeðferðstefndu, svo sem hvaða „ástæður lágu að baki þess að gengið var fram hjá föðursem mögulegs umsjáraðila barnsins“, hvort farið hafi fram „mat á hæfi föður tilað fara með umsjá barnsins“ og hvers vegna hafi strax verið gerður varanlegurfóstursamningur við óskylda einstaklinga en ekki reynt að koma barninutímabundið til föður þess. Í lok skjalsins setur stefnandi fram þá kröfu að „ákvörðunbarnaverndar um að setja barnið í varanlegt fóstur til 18 ára verði ógild og aðhonum verði falin forsjá barn[s] síns“, en til vara „að hann fái ríflegaumgengni við barnið að undangenginni aðlögun“, sem hann útfærði nánar ískjalinu.Á fundi hinn 28. ágúst2013 staðfesti stefnda Barnaverndarnefnd fóstursamninginn og kvað ákvörðun umvaranlegt fóstur hafa verið tekna „með lögformlegum hætti.“ Var jafnframtákveðið að barnið skyldi hafa umgengni við stefnanda með nánar greindum hætti,þrisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Stefnandi kom í viðtalhjá stefndu Barnaverndarnefnd hinn 18. marz 2013 og lýsti andstöðu sinni við aðstúlkunni yrði ráðstafað í fóstur og kvaðst vilja taka hana að sér, með aðstoðmóður sinnar sem var viðstödd viðtalið. Hinn 20. marz svaraði stefndaBarnaverndarnefnd stefnanda og kvað niðurstöðu sína vera þá að bezt samrýmdisthagsmunum stúlkunnar að hún yrði vistuð hjá stefndu C og D enda væru aðstæðurþeirra allar betri en stefnanda. Í framhaldi af þessu fjallaði stefndaBarnaverndarnefnd um óskir stefnanda um umgengni við stúlkuna og lauk þeimþætti með úrskurði hinn 28. ágúst 2013. Þann úrskurð kærði stefnandi tilkærunefndar barnaverndarmála sem staðfesti hann með úrskurði 8. janúar 2014. Málsástæður og lagarök stefnduBarnaverndarnefndar B í þessum þætti málsinsStefnda segir að krafasín um frávísun sé á því byggð að málið sé svo vanreifað af hálfu stefnanda ogað öllum málatilbúnaði hans í stefnu og öðrum gögnum sé svo áfátt að efnisdómurverði ekki lagður á málið. Sé stefndu af þeim sökum illmögulegt að taka tilefnislegra varna. Sé málatilbúnaður stefnanda í skýrri andstöðu við d og e liði80. gr. laga nr. 91/1991.Vegna kröfu stefnanda um forsjá stúlkunnarStefnda segir aðstefnandi reisi kröfu sína um forsjá barnsins á 34. gr. barnalaga nr. 76/2003og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Mál barnsins hafi verið til meðferðar hjástefndu samkvæmt barnaverndarlögum nr. 80/2002. Stefnda hafa hafið könnunmálsins hinn 13. febrúar 2013 í kjölfar barnaverndartilkynningar en barnið hafiþá verið þriggja vikna gamalt. Afsal móður barnsins á forsjá til stefndu, hafiverið með heimild í 25. gr. barnaverndarlaga og samþykki hennar fyrir varanlegufóstri hafi verið veitt samkvæmt 48. gr. laganna. Samningar um vistun barnsinshjá fósturforeldrum hafi verið gerðir samkvæmt 84. og 68. gr. laganna. Stefndakveðst byggja á því að stefnanda sé ekki heimilt að höfða mál gegnbarnaverndarnefnd vegna forsjár barnsins á grundvelli barnalaga. Dómstólar hafiekki heimild til að taka slíka kröfu til greina, enda skuli fara með málbarnsins samkvæmt barnaverndarlögum. Samkvæmt 34. gr. barnalaga, er stefnandibyggi kröfu sína á, komi skýrt fram að dómari skeri úr ágreiningi foreldra umforsjá barns og lögheimili. Þar sé ekki getið um heimild annarra til að standaað slíkum dómsmálum. Stefnda segist einnig benda á að í 2. mgr. 34. gr.barnalaga komi skýrt fram að ákvörðun um forsjá skuli tekin með hliðsjón af þvíhvað barni sé fyrir beztu. Sé í því sambandi horft til ýmissa atriða, þar á meðalhæfis foreldra og tengsla barna við foreldra. Þó tiltekin ákvæði barnalaga getiátt við um aðra en foreldra sem fara með forsjá barns, sbr. 4. mgr. 29. gr.laganna, þá eigi þau einungis við um þá er fari með forsjá samkvæmt barnalögum.Stefnda fari með forsjá barnsins samkvæmt barnaverndarlögum. Stefnda kveðstbenda á að í barnaverndarlögum sé að finna ýtarlegar reglur um málsmeðferð. Í67. gr. a sé gerð grein fyrir réttarstöðu forsjárlauss foreldris sem ekki farimeð forsjá barns ef forsjárforeldrið hefur afsalað sér forsjá. Við þær aðstæðurleggi barnaverndarnefnd mat á það hvort hagsmunir barns séu tryggðir með forsjáeða umsjá hins forsjárlausa foreldris og taki ákvörðun um hvar barn skulivistað, byggða á hagsmunum barnsins. Stefnda segist telja að með málshöfðunsinni sé stefnandi í raun að krefjast þess að dómstólar taki ákvörðun sem lögumsamkvæmt heyri undir stefndu að taka samkvæmt barnaverndarlögum og byggi áfrjálsu mati stefndu. Kveðst stefnda telja að slík ákvörðun sé ekki á valdsviðidómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 og beri því að vísa kröfustefnanda frá dómi. Stefnda kveðst jafnframt benda á, að komi til þess að dómurfallist á kröfu stefnanda um ógildingu ákvörðunar um fóstur barnsins, eins ogstefnandi krefjist jafnframt, veiti sú niðurstaða stefnanda ekki heimild tilþess að krefja stefndu um forsjá barnsins á grundvelli barnalaga. Hún gætihinsvegar leitt til þess að stefndu bæri að taka málið fyrir að nýju samkvæmt67. gr. a barnaverndarlaga. Þá kveðst stefnda benda á að forsjá stefndu sétilkomin með yfirlýsingu móður barnsins, dags. 21. marz 2013, um afsal hennar áforsjá til stefndu. Þar hafi móðirin jafnframt óskað eftir því að meðstefndufæru með varanlegt fóstur barnsins. Stefnandi hafi ekki gert kröfu um ógildinguyfirlýsingar móður barnsins.Stefnda segir tilvísunstefnanda til 70. gr. stjórnarskrárinnar órökstudda. Stefnda kveðst ætla að meðþeirri tilvísun sé stefnandi að vísa til þess að hann eigi rétt til að beraágreiningsefni um forsjá barnsins fyrir dómstóla. Stefnda kveðst telja að þóttstefnandi eigi sjálfur um það val á hvaða grundvelli hann sæki mál sitt, berihonum að gera það með hliðsjón af reglum réttarfars um skýrleika málatilbúnaðarog á grundvelli réttarreglna er gildi á viðkomandi sviði. Stefnandi hafi ekkilögvarinn rétt til að krefjast forsjár á grundvelli barnalaga. Stefnda segist telja,telji dómurinn heimilt að reka mál á grundvelli 34. gr. barnalaga, að málið séengu síður vanreifað af hálfu stefnanda. Stefnda kveðst byggja á því að verulegaskorti á að stefnandi geri viðhlítandi grein fyrir atriðum varðandi hæfni hanstil að fara með forsjá barnsins. Líkt og verið hafi í fyrri málsókn stefnandagegn stefndu, staðhæfi stefnandi að barninu sé fyrir beztu að honum verði falinforsjá þess. Þetta staðhæfi hann án þess að víkja einu orði að aðstæðumbarnsins þann tíma er barnið hafi verið í fóstri, ríflega þrjú ár. Ályktunstefnanda um hæfni hans virðist einungis á því byggð að ætíð sé barni bezt aðalast upp hjá kynforeldri en það sé ekki rökstutt frekar. Þá vísi stefnandi tilþess að hann hafi snúið við blaðinu eftir að hafa misstigið sig á yngri árum,búi við stöðugleika og sé í öruggri vinnu. Hið síðastnefnda sé stutt gögnum enað öðru leyti fái staðhæfingar stefnanda ekki stoð í gögnum málsins. Stefndasegist telja að fullt tilefni hefði verið til þess að stefnandi upplýsti umhvort hann hefði haldið sig frá neyzlu fíkniefna, upplýsti um áfengisneyzlusína og sakaferil. Að mati stefndu geri skortur á upplýsingum af hálfustefnanda það að verkum að erfitt sé fyrir stefndu að átta sig á því hvaðaatvik það séu sem leiða eigi til þess að stefnanda verði falin forsjá barnsins.Stefnda segist telja að þó ríkar skyldur séu lagðar á dómara um að upplýsa málvegna forsjár barna, þá verði ekki úr þessu bætt síðar með öflun matsgerðar sérfróðs aðilaeins og stefnandi boði í stefnu. Telji dómurinn rétt að málið sé rekið ágrundvelli barnalaga, segist stefnda telja að stefnanda hefði boðið að fylgjareglum laganna að öðru leyti. Stefnda byggi á því að krafa stefnanda um forsjáuppfylli ekki áskilnað 1. mgr. 33. gr. a barnalaga, en þar komi fram að málvegna forsjár verði ekki höfðað án þess að sátta sé leitað. Um ófrávíkjanlegaskyldu sé að ræða og því telji stefnda að vísa beri málinu frá dómi.Vegna kröfu um ógildingu á ákvörðun um fóstur og ógildingufóstursamningsStefnda segir stefnandareisa kröfu sína um ógildingu ákvörðunar stefndu um vistun barns í fóstri og umógildingu vistunarsamnings, dags. 2. júlí 2013, á því að málsmeðferð stefnduhafi ekki verið í samræmi við lög. Stefnda segist telja að stefnandi hafi ekkiskýrt hvaða hagsmuni hann hafi af því að frá framangreinda ákvörðun ógilta sbr.dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 459/2015. Stefnda segist telja að verulegaskorti á að stefnandi greini frá því í stefnu hvernig hann geti átt aðild aðmáli um ógildingu fóstursamnings. Samningurinn hafi verið gerður á grundvelli68. gr. barnaverndarlaga og stefnandi sé ekki aðili að honum. Stefnda segistbenda á að heimildir til endurskoðunar ráðstafana samkvæmt barnaverndarlögumséu takmarkaðar, sbr. 34. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu sé einungis þvíforeldri sem veitt hafi samþykki sitt samkvæmt 25. gr. barnaverndarlaga,heimilt að gera kröfu í dómsmáli á hendur barnaverndarnefnd og eftir atvikumfósturforeldrum um að samningi um fóstur verði hnekkt. Samkvæmt því getiforsjárlaust foreldri ekki staðið að slíkri málsókn og því eigi stefnandi ekkilögvarinn rétt í þeim efnum. Þá hafi forsjárlaust foreldri barns er ráðstafaðhafi verið í fóstur ekki heimild til að kæra slíka ákvörðun barnaverndarnefndartil úrskurðarnefndar velferðarmála, áður kærunefndar barnaverndarmála, sbr. 67.gr. a barnaverndarlaga. Stefnda segisttelja að takmörkun þessi á málsaðild fyrir dómstólum og stjórnsýslu sé sett meðhagsmuni barna í huga, meðal annars til þess að ekki sé raskað stöðugleika íuppeldi barnsins.Stefnda segir að verðitalið að stefnandi geti átt aðild að máli til ógildingar fóstursamnings byggistefnda á því að slíkri kröfu verði ekki komið að nema á grundvelli hagsmunabarns. Stefnda byggi á því að rökstuðningur stefnanda í þeim efnum sé verulegavanreifaður, í máli hans sé hvergi vikið að því hvernig það geti þjónaðhagsmunum barnsins að taka það úr umsjá fósturforeldra, er hafi alið það uppeins og sitt eigið nær alla ævi þess. Barnið sé kennt við meðstefnda, C, ogkalli fósturforeldra sína eðlilega pabba og mömmu. Samskipti barnsins ogstefnanda hafi einungis verið í umgengni er ákveðin hafi verið með úrskurðikærunefndar barnaverndarmála hinn 8. janúar 2014. Stefnandi vísi máli sínu tilstuðnings og réttarframkvæmdar, án þess að skýra það frekar. Þá vísi stefnanditil ýmissa lagagreina, meðal annars 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, 1. mgr. 8. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna,auk ýmissa ákvæða barnalaga, barnaverndarlaga og stjórnsýslulaga. Stefndasegist telja verulega skorta á að stefnandi skýri í stefnu með hverjum hættistefnda eigi að hafa brotið gegn framangreindum réttarreglum og með því gengiðgegn réttindum stefnanda og barnsins. Tilvísanir stefnanda til lagaákvæða ogalþjóðasamninga, eigi það sammerkt að vera án tengsla við atvik málsins að matistefndu. Þá sé að mati stefndu, erfitt að átta sig á því nauðsynlega samhengisem þurfi að vera milli málsástæðna og kröfugerðar stefnanda og málsástæðna ogannarra atvika málsins. Stefnandi vísi máli sínu til stuðnings til 60. gr.stjórnarskrárinnar án þess að útskýra það frekar í stefnu. Stefnda segir þettaekki vera efnisleg rök fyrir kröfu stefnanda um ógildingu fóstursamnings. Þóttdómstólum sé heimilt að fella ákvörðun stjórnvalds úr gildi, sé þeim almenntekki heimilt að taka nýja ákvörðun í máli er stjórnvöldum hefur verið falið aðtaka á grundvelli frjáls mats.Vegna kröfu um úrskurður stefndu um umgengni verði felldur úrgildi. Stefnda kveðst teljastefnanda ekki hafa lögvarða hagsmuni af því að fá ógiltan úrskurð stefndu umumgengni sem kveðinn hafi verið upp hinn 28. ágúst 2013. Stefnda fái ekki séðað niðurstaða dómsmáls um ógildingu úrskurðar stefndu skipti stefnanda máli aðlögum, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandihafi kært úrskurð stefndu til kærunefndar barnaverndarmála er staðfest hafiúrskurð stefndu með úrskurði þann 8. janúar 2014. Úrskurður kærunefndar hafi verið,líkt og úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála nú, endanlegir ástjórnsýslustigi, sbr. 2. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1007/2013 um kæruverndbarnaverndarmála. Úrskurður kærunefndar hafi verið byggður á þeim gögnum erfyrir hafi legið við meðferð málsins hjá stefndu auk greinargerðar stefnanda ogstefndu og meðstefndu. Úrskurðurinn hafi verið rökstuddur í samræmi við reglur31. gr. stjórnsýslulaga, þar sem ráð sé gert fyrir meiri kröfum tilrökstuðnings en í málum á fyrsta stjórnsýslustigi. Að mati stefndu hafiúrskurður kærunefndar réttaráhrif, óháð afdrifum úrskurðar stefndu um umgengniog leiði kröfugerð stefnanda því ekki til niðurstöðu er skipti stefnanda máliað lögum. Stefnda kveðst telja,verði ekki á þetta fallizt, að verulega sé vanreifað af hálfu stefnanda hvaðaatvik það séu sem leiða eigi til ógildingar úrskurðar stefndu. Stefnandi byggikröfu sína ekki á því að reglur um málsmeðferð hafi verið brotnar, heldur vísihann eingöngu til sjónarmiða um réttindi barns til að þekkja báða foreldra sínaog njóta umönnunar þeirra. Að mati stefndu lúti röksemdir stefnanda fyrirógildingu samningsins eingöngu að inntaki umgengni stefnanda við barnið.Stefnda kveðst telja að dómur geti ekki byggt niðurstöðu um ógildingu úrskurðarstefndu um umgengni á slíkum sjónarmiðum. Það sé í verkahring stefndu og eftiratvikum úrskurðarnefnd velferðarmála að kveða á um inntak umgengni barna semráðstafað hafi verið í fóstur sbr. 4. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Stefndakveðst sérstaklega benda á að stefnandi hafi ekki gert kröfu um endurskoðunúrskurðar um umgengni sbr. 6. mgr. 74. gr. laganna.Vegna kröfu um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttarStefnda segist teljastefnanda ekki geta byggt kröfu sína um inntak umgengni á 5. mgr. 34. gr.barnalaga. Geri stefnandi hér sambærilega kröfu og Hæstiréttur hafi vísað frádómi í máli stefnanda gegn stefndu nr. 459/2015. Stefnda kveðst vísa til þessað barnið sé vistað í fóstri hjá meðstefndu á grundvelli barnaverndarlaga og aðákvörðun um inntak umgengnisréttar sé í verkahring stefndu og eftir atvikumúrskurðarnefndar velferðarmála sbr. 4. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Stefnda kveðst byggjakröfu sína um málskostnað á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá krefjiststefnda þess að við ákvörðun málskostnaðar verði litið til reglna um greiðsluvirðisaukaskatts af málflutningsþóknun sbr. lög nr. 50/1988.Málsástæður og lagarök stefndu C og Dí þessum þætti málsinsStefndu segjast byggjafrávísunarkröfu sína fyrst og fremst á því að krafa á hendur sér um að „þoladóm í máli þessu“ eigi sér ekki lagastoð. Krafan eins og hún sé sett framvirðist ekki segja til um réttindi eða skyldur stefndu og komi ekki fram hvortað þeim sé stefnt um athafnaskyldu eða til athafnaleysis, viðurkenningar eðaafhendingar réttinda stefnanda til handa. Þá virðist ekki byggt á því í stefnuað dómsorðið eigi að segja til um réttarstöðu þeirra að öðru leyti. Óljóst séþví hver aðild stefndu sé í málinu og virðist sem engar dómkröfur séu gerðar áhendur þeim. Fari því dómkrafan gegn meginreglum einkamálaréttarfars enda verðiekki aðrir taldir aðilar að einkamáli en þeir sem geri dómkröfur eða kröfum sébeint að, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 309/1994. Í málinusé ekki byggt á ákvæðum 21. gr. laga nr. 91/1991 þannig að stefndu séu gerðþátttakendur að málinu með réttargæzlustefnu. Virðist sem dómkröfur beinist aðþeim í þeim tilgangi að dómur um allar hugsanlegar kröfur stefnanda bindihendur þeirra að einhverju leyti eða öllu. Að hvaða leyti svo eigi að vera og ágrunni hvaða lagaheimilda sé hins vegar með öllu óljóst. Krefjist stefndu þvífrávísunar allra krafna á hendur sér. Þá segjast stefndu byggjafrávísunarkröfu sína á því að krafan gagnvart sér sé í engu studd málsástæðum ímálsástæðukafla stefnunnar og engin lagarök séu boðin fram henni til stuðnings.Þannig sé ekki ljóst hvert sakarefnið sé gagnvart þeim og krafan sé þvívanreifuð. Uppfylli kröfugerð stefnanda gagnvart stefndu hvorki áskilnað lagaum meðferð einkamála né meginreglna einkamálaréttarfars um skýrleika og sé þvíekki dómtæk í þeim búningi sem hún sé sett fram og beri því að vísa henni frádómi. Stefndu segjast jafnframt benda á að þegar hafi verið tekin afstaða tilþess að kröfugerð stefnanda í heild standist ekki framangreind skilyrði. Sémálið nú lagt fyrir dómstóla í annað sinn og verði ekki séð að um aðrakröfugerð sé að ræða en í fyrra máli. Inntakið sé hið sama og í Hæstaréttarmálinr. 459/2015 en svo virðist sem sú ein breyting sé gerð að bætt sé viðkröfugerðina setningunni „og að fóstursamningur dags. 2. júlí 2013 verðiógiltur“ og auk þess að stefndu C og D „verði gert að þola dóm í máli þessu“,en þó án þess að gerð sé viðhlítandi grein fyrir málsástæðum og eða aðildgagnvart þeim. Til vara, verði talið aðkröfugerð stefnanda standist að einhverju leyti eða öllu, gagnvart meðstefnduBarnaverndarnefnd B eða gagnvart stefndu, segjast stefndu sérstaklega krefjastfrávísunarkröfu um ógildingu fóstursamnings sem stefndu séu aðilar að ásamtmeðstefndu Barnaverndarnefnd B. Samningur sé gerður á grunni 68. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 og sé stefnandi ekki aðili að þeim samningi oggeti aldrei orðið. Skýrt hafi verið kveðið á um aðild í athugasemdum með ákvæðií frumvarpi sem orðið hafi að lögum nr. 80/2002. Þar segi að í fyrstu málsgreinsé gert ráð fyrir að við ráðstöfun barns í fóstur skuli barnaverndarnefnd ogfósturforeldrar gera með sér fóstursamning. Aðilar samningsins sébarnaverndarnefnd og fósturforeldrar en aðrir, svo sem kynforeldrar barns, séuí reynd ekki aðilar slíks samnings. Þá segjast stefndu vísa til þess að í 77.gr. barnaverndarlaga nr. 88/2002 séu tæmandi taldar þær ástæður sem geti leitttil endurskoðunar fóstursamnings sem gerður sé samkvæmt 68. gr. laganna, það séef um sé að ræða ástæður er varði fósturforeldra og/eða líðan og umönnunfósturbarns. Yrði þá um að ræða samkomulag milli aðila samningsins eða úrskurðbarnaverndarnefndar sem kæranlegur væri til kærunefndar barnaverndarmála enekki úrlausnarefni sem ætti undir dómstóla. Aðilar slíksstjórnsýslubarnaverndarmáls yrðu fósturforeldrar og viðkomandi barna­verndarnefnd.Stefndu segjast byggjafrávísunarkröfu sína, hvað varði ógildingu fóstursamningsins, á því aðstefnandi geti ekki farið fram á ógildingu á samningi sem hann sé ekki aðili aðog það sé ekki á valdsviði dómstóla að ógilda fóstursamninga samkvæmt kröfuþriðja aðila. Sé um að ræða sakarefni sem ekki geti átt undir dómstóla sbr. 24.gr. laga um meðferð einkamála. Beri því að vísa kröfum stefnanda þar um frádómi. Allar kröfu stefndu í málinu séu byggðar á ákvæðum laga nr. 91/1991,einkum 80. og 24. gr. Einnig sé byggt á ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80/2002,einkum XII. kafla. Krafa um málskostnað sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991,og einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málsflutningsþóknun sé byggð álögum á nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskattvegna þjónustu sinnar. Stefndu séu ekki virðisaukaskattskyld vegna þessamálarekstrar og sé þeim því nauðsynlegt að fá skattinn tildæmdan úr hendistefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda íþessum þætti málsinsStefnandi krefst þess aðfrávísunarkröfunum verði hafnað. Hann kveðst hafa stjórnarskrárvarinn rétt tilað bera mál sín undir dómstóla og vísar til 65. og 70. gr. stjórnarskrárinnar.Eigi stefnandi ekki að líða fyrir það að stefnda Barnaverndarnefnd fari meðforsjá stúlkunnar. Stefnandi vísar til ríkrahagsmuna sem stúlkan hafi af því að þekkja uppruna sinn. Hafi stefnandi ekkiheimild til málshöfðunar hafi barnið ekki möguleika á að fá úrlausn dómstóla umþau réttindi sín.Stefnandi segir, ítilefni þeirrar málsástæðu stefndu Barnaverndarnefndar að hann hafi ekki gertgrein fyrir hæfni sinni til að fara með forsjá stúlkunnar, að ekkert liggifyrir um vanhæfni sína til þess. Eigi hann að njóta þess vafa sem þar sé á.Stefnandi segir að mikiðskorti á að allar upplýsingar liggi fyrir um þá meðferð sem mál stúlkunnar hafifengið og hvernig stefnda Barnaverndarnefnd B hafi staðið að því að takaákvörðun um vistun hennar í varanlegt fóstur. Kveðst stefnandi telja þáákvörðun hafa verið tekna á óréttmætum grunni og fara gegn markmiðumbarnaverndarstarfs. Spyrja megi hvers vegna tímabundið fóstur hefði ekki veriðlátið standa lengur, fremur en að semja um varanlegt fóstur, og nýta tímann tilað kanna möguleika þess að stefnandi fengi forsjá stúlkunnar. Sé málshöfðunstefnanda meðal annars til þess gerð að leiða í ljós hvað hafi farið úrskeiðishjá stefndu Barnaverndarnefnd B. Verið geti að ómálefnalegar ástæður hafi veriðfyrir ákvörðunum stefndu Barnaverndarnefnd og það verði ekki upplýst nema ídómsmáli. Stefnandi kveðst geta áttaðild að máli til ógildingar samningi þótt hann sé ekki aðili að honum. Vísarhann til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 67/2001 því til stuðnings.Stefnandi segir að ekkisé ófrávíkjanleg skylda að leitað sé sátta áður en forsjármál sé höfðað.Stefnandi segir aðdómurinn hafi rétt til að ákveða inntak umgengni stefnanda við stúlkuna, farisvo að aðalkröfum stefnanda verði hafnað. Stefnandi kveðst takaskýrt fram að stefndu C og D séu hæf til að annast stúlkuna. Stefnandi kveðstengar athugasemdir gera við aðbúnað stúlkunnar og fagni því að henni líði velhjá fósturforeldrunum. Stefnandi vilji ekkert frekar en að stúlkan lifi góðulífi, en hann vilji hins vegar fá að taka þátt í því lífi. Stefnandi segir alls ekkialltaf sjálfgefið að barni sé bezt að vera hjá kynforeldri sínu en hins vegareigi börn rétt á því að þekkja uppruna sinn. NiðurstaðaSamkvæmt 2. mgr. 1. gr.barnalaga nr. 76/2003 skal það, sem barni er fyrir beztu, ávallt hafa forgangþegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess. Þá gildir sú meginregla íbarnaverndarstarfi að beita skal þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séufyrir beztu og skulu hagsmunir barna hafðir í fyrirrúmi í starfsemibarnaverndaryfirvalda, svo sem kveðið er á um í 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002. Hefur löggjafinn hér sett meginreglur um það hvaða hagsmunir skulihafa forgang þegar málefni barna eru annars vegar. Eru þær málefnalegar og áfæri löggjafans að setja. Er þar hvorki brotið gegn jafnræðisreglu né öðrumreglum stjórnarskrárinnar. Fari hagsmunir foreldra og barna þeirra ekki samanverður að horfa til þessara meginreglna íslenzks barnaréttar.Í aðalkröfu sinni krefststefnandi þess að honum verði falin forsjá stúlkunnar E, ógilt verði ákvörðunstefndu Barnaverndarnefndar B um að stúlkan skuli vistuð í varanlegu fóstri tilátján ára aldurs og ógiltur verði fóstursamningur allra stefndu, dags. 2. júlí2013.Fyrir liggur í málinu aðstúlkan hefur átt heimili sitt hjá stefndu C og D frá um átta vikna aldri, enhún er nú tæplega fjögurra ára gömul. Er augljóst að stúlkan þekkir ekki aðraskipan sinna mála. Ekki getur verið vafi á,að í því yrði falin mjög mikil röskun á högum stúlkunnar ef fóstursamningur umhana yrði ógiltur og stefnanda yrði falin forsjá hennar, svo sem hann krefst.Af framangreindum meginreglum barnaréttar er ljóst að svo veigamiklarákvarðanir yrðu ekki teknar nema litið yrði svo á að þannig yrði hagsmunumstúlkunnar bezt gætt.Í stefnu er á nær enganhátt rökstutt að sú mikla röskun á högum stúlkunnar, sem í raun er gerð krafaum, yrði henni fyrir beztu. Er ekki reifað sérstaklega í stefnu hverjaraðstæður hennar séu í hinu varanlega fóstri og hvernig þær kynnu að breytasttil betri vegar við það að stefnukröfur yrðu teknar til greinar. Er ekki byggtá því í málinu að hagsmunum stúlkunnar sé illa borgið hjá stefndu C og D og komfram af hálfu stefnanda við munnlegan málflutning um frávísunarkröfurnar aðekkert benti til þess að svo væri. Er hæfni þessara stefndu til að annaststúlkuna ekki dregin í efa af hálfu stefnanda. Fram kemur í stefnu aðstefnandi hafi „misstigið sig á lífsleiðinni“ en hafi snúið við blaðinu, stundinú vinnu og hafi gert í meira en ár við góðan vitnisburð. Hann eigi nú heimahjá móður sinni en bíði þess að komast í leiguhúsnæði. Í gögnum málsins er aðfinna staðfestingu vinnuveitenda á því að stefnandi hafi sinnt vinnu sinni vel.Stefnandi byggir á því að barni sé fyrir beztu að alast upp hjá „eiginfjölskyldu“ en að öðru leyti er ekki rökstutt að stúlkunni sé fyrir beztu aðgerðar verði þær grundvallarbreytingar á högum hennar sem gerð er krafa um ímálinu. Samkvæmt því sem hérhefur verið rakið skortir töluvert á að stefnandi hafi lagt viðhlítandi grunnað aðalkröfum sínum. Þykir verulega vanreifað hvernig hagsmunum stúlkunnarverði bezt talið borgið með því að gera þær breytingar á högum hennar semstefnandi gerir kröfu um, og hans eigin hæfni til forsjárinnar þykir ekkiheldur reifuð sem skyldi. Kröfur stefnanda um ógildingu fóstursamnings enforsjá sér til handa þykja samkvæmt framansögðu svo vanreifaðar aðóhjákvæmilegt sé að vísa þeim frá dómi. Að þessu gættu þykir stefnandi ekkihafa lögvarða hagsmuni í málinu af ógildingu ákvörðunar um að stúlkunni verðiráðstafað í varanlegt fóstur. Þykir dómur ekki verða lagður á aðalkröfurnareins og málið er úr garði gert og verður þegar á þeirri forsendu að fallast ákröfu stefndu um frávísun þeirra.Varakröfur stefnanda eruþær að úrskurður stefndu Barnaverndarnefndar um umgengni stefnanda við stúlkunaverði felldur úr gildi og að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttarstefnanda við hana. Samkvæmt 4. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga kemur í hlutbarnaverndarnefndar og við málskot kærunefndar barnaverndarmála að úrskurða umágreining um umgengni við barn sem ráðstafað hefur verið í fóstur. Er ekki ávaldi dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar þótt þeir eigiúrskurðarvald um hvort barnaverndarnefnd hafi byggt ákvörðun sína á lögmætumgrunni. Vísast um þetta til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 459/2015. Ermeð þessu ekki gengið gegn stjórnarskrárvörðum rétti stefnanda til að bera málsín undir dómstóla.Kröfu sína um ógildinguúrskurðar um umgengni stefnanda við stúlkuna byggir hann á því að í úrskurðinumsé sér ætluð of lítil umgengni. Með þeim úrskurði sem stefnandi krefst að verðifelldur úr gildi var stefnanda ákveðin nokkur umgengni við barnið á ári hverjuog uppruna barnsins er ekki haldið leyndum. Mat á því hversu mikil slíkumgengni eigi að vera í hvert sinn á ekki undir dómstóla en eins og áður segirer ekki á valdi þeirra að kveða á um inntak umgengnisréttar við barn semráðstafað hefur verið í fóstur og úrskurður barnaverndarnefndar umumgengnisrétt verður ekki ógiltur fyrir dómi af þeim sökum að málsaðila hafiverið úrskurðaður rýrari umgengnisréttur en hann telur réttan. Í samræmi viðþað sem hér hefur verið rakið verður að vísa báðum varakröfum stefnanda frádómi.Með vísan til allsframanritaðs verður máli þessu vísað frá dómi. Stefnandi höfðar nú mál öðrusinni gegn stefndu Barnaverndarnefnd. Þrátt fyrir það og úrslit málsins þykir íljósi málavaxta og atvika allra rétt að málskostnaður falli allur niður.Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, Halldóru Kristínar Hauksdóttur hdl., 500.000 krónur, sem ákveðstán tillits til virðisaukaskatts en með tilliti til þess að stefnandi hefur áðurhöfðað mál vegna sömu málsatvika. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Af hálfu stefnduBarnaverndarnefndar fór Sigmundur Guðmundsson hdl. með málið en Þyrí HallaSteingrímsdóttir hrl. af hálfu stefndu C og D.Þorsteinn Davíðssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐMáli þessu er vísað frádómi.Málskostnaður fellurniður.Gjafsóknarkostnaðurstefnanda, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans,Halldóru Kristínar Hauksdóttur hdl., 500.000 krónur.
Mál nr. 242/2010
Skuldabréf Vanefnd Gjalddagi Lögtaksréttur Fyrning
Á árunum 1987 til 1991 gaf LÍN út þrettán skuldabréf vegna námslána sem veitt voru H. Vanskil urðu á lánunum og höfðaði LÍN mál til innheimtu skuldarinnar. Talið var að krafa LÍN hafi samkvæmt fortakslausu ákvæði skuldabréfanna sjálfkrafa fallið í gjalddaga í framhaldi af vanskilum H 1. mars 1999. Í 3 tl. 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda væri kveðið á um að kröfur sem lögtaksrétt hafa fyrndust á fjórum árum. Með 3. mgr. 9. gr. laga nr.72/1982 hafi LÍN verið veittur lögtaksréttur fyrir vangoldnum endurgreiðslum af skuld, svo og gjaldfelldum eftirstöðvun námslána. Samkvæmt þessu var talið að krafa LÍN hafi í heild verið fyrnd á árinu 2003 og var H því sýknuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2010. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 2.754.295 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2005 til 15. september 2008, en af framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en að því frágengnu að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst stefnda málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraði gerði stefnda kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði héraðsdóms 28. september 2009 var þeirri kröfu hafnað með vísan til þess að dómkrafa áfrýjanda væri nægilega reifuð í héraðsdómsstefnu, enda gætu aðilarnir við efnismeðferð málsins komið að málsástæðum og gögnum varðandi hana. Ekki eru efni til að hnekkja því mati og verður því hafnað aðalkröfu stefndu fyrir Hæstarétti, sem reist er á sömu rökum. Svo sem í héraðsdómi greinir er krafa áfrýjanda byggð á þrettán skuldabréfum, sem umboðsmaður stefndu gaf út á tímabilinu frá 30. mars 1987 til 11. september 1991 vegna námslána, sem veitt voru stefndu vegna tónlistarnáms í Kanada, en að höfuðstóli voru þessi skuldabréf samtals að fjárhæð 1.477.924 krónur. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna, sem gefin voru út á grundvelli þágildandi laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki, var krafa samkvæmt þeim bundin lánskjaravísitölu miðað við fyrsta dag næsta mánaðar eftir veitingu láns, en ekki var kveðið á um vexti af skuldinni. Endurgreiðsla láns átti að hefjast þremur árum eftir námslok og fara fram með árlegum greiðslum, sem ákveðnar yrðu í tvennu lagi, annars vegar sem föst greiðsla með tiltekinni fjárhæð, sem skyldi innt af hendi 1. mars ár hvert, og hins vegar sem svokölluð viðbótargreiðsla, sem tæki á nánar tiltekinn hátt mið af útsvarsstofni lánþegans á næsta ári á undan, en standa átti skil á henni 1. september á hverju ári. Ljúka átti endurgreiðslu á þennan hátt á 40 árum, en dygðu ekki afborganir fyrir fullri greiðslu áttu eftirstöðvar skuldar að falla niður að þeim tíma liðnum. Í skuldabréfunum sagði að auki meðal annars eftirfarandi: „Endurgreiðslur eru lögtakskræfar ef um vanskil er að ræða. Sama máli gegnir um eftirstöðvar námslána sem felld eru í gjalddaga ... Standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma er lánið allt gjaldfallið án uppsagnar.“ Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda mun stefnda hafa lokið námi skólaárið 1991 til 1992 og hafi því endurgreiðslur á skuld hennar hafist 1. mars 1995. Af yfirlitum, sem áfrýjandi hefur lagt fram um stöðu stefndu gagnvart sér, voru greiddar afborganir af skuld hennar 1. mars á hverju áranna 1995 til og með 1998, en áfrýjandi staðhæfir að engin viðbótargreiðsla hafi verið ákveðin vegna þessara ára þar sem tekjur stefndu hafi ekki náð tilskildu lágmarki til þess. Afborgun af skuld stefndu, sem var í gjalddaga 1. mars 1999, var ekki innt af hendi og engar greiðslur af skuldinni upp frá því. Fyrir liggur að stefnda hafi verið með lögheimili erlendis allar götur síðan og kveðst áfrýjandi hvorki hafa haft vitneskju um heimilisfang hennar né fengið upplýsingar um tekjur hennar til að ákveða árlega viðbótargreiðslu af skuldinni, sem hafi því verið reist á áætlun tekna. Samkvæmt því hafi áfrýjandi reiknað út afborganir af skuld stefndu tvívegis á ári frá og með 1999 til 1. september 2008, en eftir þann dag hafi aðeins 373 krónur verið ógjaldfallnar af skuldinni. Þær eftirstöðvar felldi áfrýjandi í gjalddaga vegna vanskila og höfðaði mál þetta 13. janúar 2009 til heimtu samanlagðrar fjárhæðar gjaldfallinna afborgana og eftirstöðva skuldarinnar ásamt dráttarvöxtum frá 1. mars 2005. Samkvæmt héraðsdómsstefnu höfðaði áfrýjandi mál þetta sem skuldabréfamál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í framlögðum skuldabréfum, sem áfrýjandi reisir kröfu sína á samkvæmt áðursögðu, er mælt fortakslaust fyrir um að lán sé allt gjaldfallið án uppsagnar ef ekki séu staðin skil á greiðslu afborgana á réttum tíma. Samkvæmt hljóðan skuldabréfanna féllu þannig allar eftirstöðvar skuldar stefndu sjálfkrafa í gjalddaga í framhaldi af vanskilum 1. mars 1999. Undan þessu getur áfrýjandi ekki vikist sér til hagsbóta með því að skírskota til 1. málsliðar 11. gr. laga nr. 72/1982, þar sem stjórn hans var veitt heimild til að gjaldfella eftirstöðvar skuldar vegna verulegra vanskila, enda var það ákvæði sýnilega sett skuldara til verndar en ekki áfrýjanda. Af þessum sökum er áfrýjandi bundinn af því að krafa hans á hendur stefndu hafi öll fallið í gjalddaga á árinu 1999, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 22. október 1998 í máli nr. 480/1997. Í 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrndust á fjórum árum kröfur, sem lögtaksrétt hafa. Með 3. mgr. 9. gr. laga nr. 72/1982 var áfrýjanda veittur lögtaksréttur fyrir vangoldnum endurgreiðslum af skuld, svo og gjaldfelldum eftirstöðvum námslána, og nægði sú lagaheimild ein út af fyrir sig til að gera mætti aðför fyrir skuld stefndu án undangengins dóms eða sáttar. Krafa áfrýjanda í heild var þannig fyrnd á árinu 2003. Niðurstaða héraðsdóms verður því staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði stefndu, Helgu Kristínu Benediktsson, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. janúar 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 3. desember sl., var höfðað 13. janúar 2009 af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Laugavegi 77, Reykjavík, gegn Helgu Kristínu Benediktsson, [...] Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða 2.754.295 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.268.138 krónum frá 1. mars 2005 til 1. september s.á., en af 1.496.136 krónum frá þeim degi til 1. mars 2006, en af 1.539.825 krónum frá þeim degi til 1. september s.á., en af 1.820.269 krónum frá þeim degi til 1. mars 2007, en af 1.866.989 krónum frá þeim degi til 1. septem­ber s.á., en af 2.220.849 krónum frá þeim degi til 1. mars 2008, en af 2.270.307 krónum frá þeim degi til 1. september s.á., en af 2.753.922 krónum frá þeim degi til 15. september s.á., en af 2.754.295 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að auki er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að mati réttarins, þ.m.t. virðisaukaskatts. Af hálfu stefndu er krafist sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfurnar verði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins auk 24,5% virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Í greinargerð stefndu var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins 28. september sl. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í málatilbúnaði stefnanda er því lýst að skuldin sem hér um ræði sé vegna lána til stefndu samkvæmt þrettán skuldabréfum, útgefnum af stefndu til stefnanda með sjálfskuldarábyrgð Guðrúnar Stefánsdóttur. Skuldabréfunum er lýst í stefnu en byggt er á því að þau myndi heildarskuld stefndu. Um afborganir af lánunum fari samkvæmt lögum nr. 72/1982. Afborganir hafi verið í vanskilum frá 1. mars 1999 og séu gjald­fallin vanskil samtals 2.753.922 krónur. Af hálfu stefndu er því haldið fram að krafa stefnanda sé öll fallin niður vegna fyrningar. Því er mótmælt af hennar hálfu að hún hafi nokkurn tímann greitt af skulda­bréfinu, en það sem ábyrgðarmaður hafi greitt hafi aðeins verið til ársins 1995. Skuldabréfið hafi því allt verið gjaldfallið samkvæmt fortakslausu ákvæði þess fyrir árið 1999 og krafan því öll fyrnd. Af hennar hálfu er því haldið fram að krafan fyrnist á fjórum árum eftir að hún féll í gjalddaga þar sem lögtaksréttur fylgi henni. Varakrafa stefndu um lækkun stefnu­krafna er byggð á því að vextir og verðbætur af kröfunni fyrnist á 4 árum samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 og 3. gr. laga nr. 150/2007. Allar gjaldfallnar afborganir fyrnist á 4 árum, sbr. 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, þar sem þeim fylgi lögtaksréttur. Skuldin vegna þeirra sé því fallin niður sökum fyrningar og beri að lækka kröfur stefnanda sem því nemi. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að krafan hafi fallið niður fyrir fyrningu. Um sé að ræða skuld samkvæmt skuldabréfi en slík krafa fyrnist á tíu árum samkvæmt 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Fyrning hafi verið rofin með málssókninni innan þess tíma. Við munnlegan málflutning var því haldið fram af hálfu stefndu að málið væri svo vanreifað að því bæri að vísa sjálfkrafa frá dómi. Þessu er mótmælt af hálfu stefnanda. Þá er því mótmælt af hálfu stefndu að málið verði rekið samkvæmt XVII. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Engin mótmæli hafa þó komið fram við því að varnir stefndu kæmust að í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að skuld stefndu sé samkvæmt þrettán skuldabréfum, útgefnum af henni til stefnanda með sjálfskuldarábyrgð Guðrúnar Stefáns­dóttur. Þeim er lýst þannig: nr. T-083873, upphaflega að fjárhæð 84.312 krónur, útgefið 20. mars 1987 nr. T-092864, upphaflega að fjárhæð 88.488 krónur, útgefið 24. september s.á. nr. T-101200, upphaflega að fjárhæð 110.209 krónur, útgefið 27. janúar 1988 nr. T-110882, upphaflega að fjárhæð 30.936 krónur, útgefið 20. júlí s.á. nr. T-113030, upphaflega að fjárhæð 115.346 krónur, útgefið 12. september s.á. nr. T-117666, upphaflega að fjárhæð 149.504 krónur, útgefið 27. nóvember s.á. nr. T-123907, upphaflega að fjárhæð 54.869 krónur, útgefið 5. apríl 1989 nr. T-130426, upphaflega að fjárhæð 172.994 krónur, útgefið 5. september s.á. nr. T-136148, upphaflega að fjárhæð 76.667 krónur, útgefið 30. nóvember s.á. nr. T-138158, upphaflega að fjárhæð 139.282 krónur, útgefið 28. desember s.á. nr. T-150445, upphaflega að fjárhæð 88.089 krónur, útgefið 16. maí 1990 nr. T-150719, upphaflega að fjárhæð 214.258 krónur, útgefið 25. maí s.á. nr. T-204285, upphaflega að fjárhæð 152.970 krónur, ódagsett. Skuldabréfin myndi heildarskuld stefndu en þeim hafi verið steypt saman í inn­heimtu­kerfi stefnda án þess að gefið væri út nýtt skuldabréf fyrir heildarskuldinni. Skuldabréfin séu verðtryggð en beri ekki vexti. Þau hafi fengið sameiginlegt lánsnúmer, S-952040. Af fyrstu tveimur tölunum megi ráða að endurgreiðslur vegna lánsins skyldu hefjast á árinu 1995. Í gögnum málsins komi fram að námslok hafi verið 1992. Ábyrgðarmaður á bréfunum sé látinn og engar eignir hafi verið í dánar­búinu. Um afborganir af láninu fari samkvæmt lögum nr. 72/1982, þ.e. annars vegar föst ársgreiðsla með gjalddaga 1. mars ár hvert og hins vegar tekjutengd ársgreiðsla með gjalddaga 1. september ár hvert. Afborganir hafi verið í vanskilum frá 1. mars 1999 og gjaldfallin vanskil samtals að fjárhæð 2.753.922 krónur. Samkvæmt heimild í skulda­bréfinu sjálfu hafi lánið verið gjaldfellt miðað við 15. september 2008 vegna verulegra vanskila, en þá hafi eftirstöðvar skuldarinnar numið 373 krónum. Nánari sundurliðun stefnukröfunnar sé eftirfarandi: Nauðsynlegt hafi verið að höfða málið þar sem innheimtutilraunir hafi ekki borið árangur. Stefnandi mótmæli að krafan hafi fallið niður fyrir fyrningu en málið hafi verið höfðað innan tíu ára fyrningarfrests samkvæmt 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Mótmælt er að krafan hafi gjaldfallið fyrr en við fyrstu vanskil á árinu 1999. Einnig er því mótmælt að málið sé vanreifað af hálfu stefnanda. Krafan sé byggð á almennum reglum kröfu- og samningaréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga og sé málið rekið á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 180. gr. Málið sé rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, áður bæjarþingi Reykjavíkur, samkvæmt sérstöku ákvæði þar um í skuldabréfunum sjálfum. Byggt sé á lögum nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki, einkum 11. gr., sbr. lög nr. 21/1992 um stefnda. Dráttarvaxtakrafan sé byggð á III. og V. kafla laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutn­ings­þóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er málsatvikum lýst þannig að hún hafi flust til Kanada árið 1984. Á árinu 1987 hafi hún ákveðið að fara þar í tónlistarnám og hafi amma hennar, Guðrún Stefánsdóttir, bent henni á að hún kynni að eiga rétt á námsláni á Íslandi. Hún hafi ætlað að hafa milligöngu um það og sjá alfarið um alla skjalagerð vegna málsins og jafnframt greiðslur af láninu þegar að þeim kæmi. Stefnda hafi síðan þegið einhver námslán til ársins 1990 er hún lauk námi. Fjárhæð skuldarinnar komi henni þó mjög á óvart og hún hafi efasemdir um að hún hafi nokkurn tíma fengið allar þessar fjárhæðir. Það sé skemmst frá því að segja að stefnda hafi aldrei frétt neitt af láninu síðan hún lauk námi en taldi að endurgreiðslur hefðu hafist á árinu 1993 í samræmi við reglur laga nr. 72/1982. Einnig hafi hún talið að amma hennar hefði séð um greiðslu lánsins og að það hefði greiðst upp í síðasta lagi við andlát hennar árið 1995. Stefnda hafi ekki fengið bréf frá stefnanda í hátt í 20 ár og hafi hún því enga hugmynd um hver hafi greitt meintar afborganir af láninu til ársins 1999 eins og haldið sé fram í stefnu. Engin tilraun hafi verið gerð til að innheimta kröfuna í allan þennan tíma og sé skuldin löngu fyrnd samkvæmt lögum. Sýknukrafa stefndu byggi á því að krafa stefnanda sé öll fallin niður vegna fyrningar. Því sé mótmælt að greitt hafi verið af skuldabréfinu til ársins 1999. Skuldin hafi öll verið gjaldfallin samkvæmt fortakslausu ákvæði í skuldabréfinu fyrir árið 1999 og krafan því öll fyrnd. Með því að lögtaksréttur fylgi gjaldföllnum afborgunum og lánum sem falli í gjalddaga þá hafi lánið verið fallið niður fjórum árum eftir að það gjaldféll, eða a.m.k. tíu árum síðar. Vísað sé til laga nr. 14/1905, einkum 3. tl. 3. gr. og 4. gr., sbr. 17. gr. Þá sé vísað til tilskipunar frá 9. febrúar 1798 um áritun afborgana á skuldabréf. Engar áritanir um afborganir komi fram á skuldabréfunum. Krafa stefndu um lækkun stefnukrafna sé byggð á því að vextir og verðbætur af kröfunni fyrnist á fjórum árum samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 og 3. gr. laga nr. 150/2007. Gjaldfallnar afborganir fyrnist einnig á fjórum árum, sbr. 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 þar sem þeim fylgi lögtaksréttur. Skuldin sé því fallin niður í samræmi við það og beri að lækka kröfur stefnanda sem því nemi. Stefnda mótmæli því að málið sé rekið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991, þar sem skuldabréfin uppfylli ekki þær kröfur sem gera verði til skuldabréfa, m.a. vegna þess hve gjalddagi bréfanna sé óljós og fari í raun ekki eftir texta bréfanna nema að litlu leyti. Þá sé málið svo vanreifað af hálfu stefnanda að vísa beri því sjálfkrafa frá dómi án kröfu. Sýknukrafan sé byggð á almennum reglum samninga- og fjármunaréttar og reglum um fyrningu krafna, sbr. l. nr. 14/1905 og laga nr. 150/2007. Krafan um máls­kostnað sé byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun styðjist við 3. gr. laga nr. 50/1988, en stefnda reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi. Niðurstaða Í málatilbúnaði stefnanda er því lýst að skuldabréfunum, sem myndi heildar­skuld stefndu við stefnanda, hafi verið steypt saman í innheimtukerfi stefnda. Í gögnum málsins kemur fram að lánsnúmerið, sem vísað er til af hálfu stefnanda í þessu sambandi, eigi við um lán í innheimtu samkvæmt skuldabréfi með útgáfudegi 14. febrúar 1995. Útreikningar á kröfunni eru samkvæmt yfirliti sem lagt er fram í málinu af hálfu stefnanda. Málið þykir nægilega reifað af hálfu stefnanda og kemur því ekki til þess að vísa því frá dómi án kröfu. Í upphaflegum skuldabréfum er ákvæði um að standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma sé lánið allt í gjalddaga fallið án uppsagnar. Í málinu er lagt fram greiðsluyfirlit, en samkvæmt því sem þar kemur fram hefur ekki verið greitt af láninu eftir 5. mars 1998. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að lánið hafi verið gjaldfellt miðað við 15. september 2008, en í stefnu er því lýst að afborganir hafi verið í vanskilum frá 1. mars 1999. Af hálfu stefndu er því mótmælt að hún hafi nokkurn tímann greitt af láninu og að nokkuð hafi verið greitt af því eftir að ábyrgðar­maður lést á árinu 1995, en hún hafi lokið námi á árinu 1990 og hafi greiðslur afborgana námslána því átt að hefjast á árinu 1993. Þrátt fyrir framangreind mótmæli stefndu hefur stefnandi ekki lagt fram önnur gögn í málinu um greiðslur stefndu en þau sem stafa frá stefnanda sjálfum og sýna að síðast hafi verið greitt af láninu 5. mars 1998. Samkvæmt því hafa vanskil væntanlega orðið í september það ár en ekki í mars 1999, eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Verður því að telja staðhæfingar stefnanda, um að krafan hafi fyrst orðið gjaldkræf í mars 1999 ósannaðar gegn andmælum stefndu. Þá verður að leggja til grund­vallar við úrlausn málsins að ekki hafi verið staðið í skilum með greiðslur afborgana að minnsta kosti frá árinu 1998 og að þá hafi krafa stefnanda orðið gjaldkræf. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefnandi hafi haldið kröfunni við eftir að hún fór í vanskil, en kröfubréf stefnanda til stefndu er dagsett 17. mars 2009, eftir að málið var höfðað 13. janúar sama ár. Að þessu virtu verður að telja að upphaf fyrningarfrests hafi í síðasta lagi verið á árinu 1998 samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfu­réttinda nr. 14/1905, en lög um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 gilda um kröfur sem stofnast eftir gildistöku þeirra laga 1. janúar 2008. Krafa stefnanda, sem telja verður að fyrnist á 10 árum samkvæmt 1. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905, var því fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað 13. janúar 2009 samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna. Ber með vísan til þess að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Dóminn kveður upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari, en dómsupp­kvaðning hefur dregist vegna mjög mikilla anna dómarans. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Helga Kristín Benediktsson, er sýknuð af kröfum stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 233/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Ljóst sé að hér sé um mjög óvenjulegt sakarefni að ræða og að rannsókn málsins sé þung í vöfum en sá tími sem krafist er að kærði sæti gæsluvarðhaldi taki mið af því. Meðal annars sé nauðsynlegt að afla gagna frá útlöndum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. júní 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fyrir liggur að varnaraðili kom hingað til lands ásamt tveimur öðrum mönnum 6. maí 2004 og framvísaði fölsuðu vegabréfi. Ætluð brot hans geta varðað hann fangelsisrefsingu samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og II. og III. kafla laga nr. 96/2002 um útlendinga. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. og 6. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002, til að beita varnaraðila gæsluvarðhaldi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 549/2015
Skipulag Sveitarfélög Skaðabætur Fyrning Ómerkingarkröfu hafnað
Í málinu krafðist D bóta úr hendi H, annars vegar þar sem gildistaka deiliskipulags fyrir Friðarstaði í Hveragerði, þar sem hann var ábúandi, hefði leitt til rýrnunar á verðmæti jarðarinnar og verulegrar skerðingar á nýtingarmöguleikum hennar og hins vegar vegna þess að synjun H um að veita sér leyfi til að breyta gróðurhúsi á jörðinni í hesthús hefði valdið sér fjárhagslegu tjóni. Fyrir lá að umrætt deiliskipulag var samþykkt af bæjarstjórn H árið 2002, en auglýsing um samþykkt og gildistöku skipulagsins var fyrst birt í B-deild Stjórnartíðinda árið 2009. Með vísan til ákvæða laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem voru í gildi við samþykkt deiliskipulagsins, var talið að fyrri bótakrafan hefði verið fallin úr gildi fyrir fyrningu þegar málið var höfðað árið 2014. Þá var tekið fram að krafan væri einnig fyrnd þótt upphaf fyrningarfrests yrði miðað við birtingu auglýsingarinnar í Stjórnartíðindum, sbr. 1. mgr. 9. gr. og 1. og 2. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sem þá höfðu öðlast gildi. Að því er varðaði síðari bótakröfu D var það niðurstaða dómkvaddra yfirmatsmanna að meiri kostnaður yrði því samfara að breyta gróðurhúsinu í hesthús en að reisa slíkt hús frá grunni. Með vísan til þess hefði D ekki fært sönnur á að hann hefði beðið fjártjón vegna stjórnvaldsákvörðunar H. Samkvæmt framansögðu var H sýknaður af báðum kröfum D.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir ogHelgi I. Jónsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 21. ágúst 2015. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verðiómerktur og málinu vísað heim í hérað. Til vara krefst hann þess aðgagnáfrýjanda verði gert að greiða sér annars vegar 49.410.000 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 14. apríl 2014 til greiðsludags og hins vegar 8.749.267krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna frá 8. september 2011 til 14.apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Að þessu frágengnu krefst hann þess að sér verði dæmdar bæturúr hendi gagnáfrýjanda að álitum. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrirsitt leyti 23. október 2015.Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annaðen málskostnaðsem aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér í héraði. Þákrefst gagnáfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMeð byggingarbréfi 30. desember 1947byggði umboðsmaður þjóðjarða í Ölfushreppi Jóni Ögmundssyni „til löglegrarábúðar og erfðaleigu til stofnunar nýbýlis landspildu úr ríkisjörðinni Vorsabæí Ölfushreppi“ samkvæmt þágildandi lögum nr. 116/1943 um ættaróðal og erfðaábúðog nr. 35/1946 um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. Hið leigðaland var annars vegar „landspilda úr ofanverðum Vorsabæjarvelli að stærð 14,636ha.“ og hins vegar „svonefndar Friðastaðalóðir austanvert við veginn fráHveragerði að Reykjakoti milli hans ogVarmár gegnt Grýlu, að stærð 2,58 ha.“ Í byggingarbréfinu var meðal annars aðfinna svofellt ákvæði: „Á landspildunni á Vorsabæjarvelli (14,636) má leigutakiekki byggja nein hús eða gera önnur mannvirki, en ræktun og girðingu um landið,nema að fengnu leyfi landsdrottins.“ Frekari takmarkanir voru gerðar samkvæmtbyggingarbréfinu á rétti leigutaka eða ábúanda eins og hann var þar einnignefndur til að nýta hið leigða land og ráðstafa því, þar á meðal var kveðið áum að honum væri „óheimilt að leigja lóðir eða landspildur úr landi jarðarinnartil húsbygginga, atvinnureksturs eða starfrækslu, án leyfis ráðuneytisins og hlutaðeigandihreppstjóra“.Með kaupsamningi 9. september 1986seldi íslenska ríkið gagnáfrýjanda hluta af jörðinni Vorsabæ og mun þar vera meðtalið land það sem leigt hafði verið samkvæmt fyrrnefndu byggingarbréfi. Afsalfyrir hinu selda var gefið út 31. mars 2009 og það móttekið til þinglýsingar15. apríl sama ár. Jón Ögmundsson var afi aðaláfrýjandaog að Jóni látnum varð sonur hans, faðir aðaláfrýjanda, ábúandi á áðurgreindunýbýli sem nefnist Friðarstaðir. Í kjölfar andláts föðurins mun aðaláfrýjandi hafatekið við ábúðinni ásamt systur sinni, en hann keypti síðan hlut hennar meðsamningi þeirra á milli 26. október 1999.Árið1971 mun eiginlegt aðalskipulag fyrst hafa verið gert fyrir Hveragerði og varþað staðfest af félagsmálaráðuneytinu 18. maí sama ár á grundvelli þágildandiskipulagslaga nr. 19/1964. Á þeim skipulagsuppdrætti var land Friðarstaðaauðkennt sem útivistarsvæði. Hinn 13. júlí 1982 var staðfest nýtt aðalskipulagfyrir Hveragerði sem skyldi gilda til ársins 2002. Samkvæmt því var landnotkun minnispildunnar, sem tilheyrði Friðarstöðum, sýnd sem svæði undir gróðurhús, en hlutistærri spildunnar sem iðnaðarsvæði. Rúmum áratug síðar, 19. maí 1994, var síðanstaðfest nýtt aðalskipulag fyrir Hveragerði sem gilda átti til ársins 2013. Áþeim skipulagsuppdrætti var minni spildan að Friðarstöðum skilgreind semylræktarsvæði, en sú stærri sem útivistarsvæði til sérstakra nota. Hinn 23. maí2006 staðfesti umhverfisráðherra „aðalskipulag Hveragerðisbæjar 2005–2017“ ágrundvelli þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Á viðeigandiskipulagsuppdrætti var minni spildan að Friðarstöðum auðkennd semlandbúnaðarsvæði, en stærri spildan áfram sem útivistarsvæði til sérstakranota. Í greinargerð með aðalskipulaginu sagði meðal annars í kafla umlandbúnaðarsvæði: „Ein bújörð er rekin í bæjarfélaginu og eru það Friðarstaðirþar sem stunduð er mjólkurframleiðsla og ýmis annar búskapur.“ Að sögn gagnáfrýjanda hófst á árinu2001, að frumkvæði aðaláfrýjanda, vinna við gerð deiliskipulags fyrir svonefntheimaland Friðarstaða. Er þar átt við minni landspilduna sem tilheyrir jörðinniog er sem áður greinir 2,58 hektarar að stærð. Í bréfi aðaláfrýjanda ogeiginkonu hans til gagnáfrýjanda 8. október 2001 óskuðu þau eftir að hætt yrðivið gerð deiliskipulagsins þar sem hugmyndir þeirra og þess, sem fenginn hafiverið til að vinna skipulagið, færu á engan hátt saman. Með bréfi tilgagnáfrýjanda 15. febrúar 2002 fóru þau hjónin þó fram á að fá „viðbótarbyggingarlandnorðan fyrirhugaðs byggingareits skv. drögum að deiliskipulagi.“ Á fundibæjarráðs gagnáfrýjanda 28. sama mánaðar var fallist á erindi þeirra. Hinn 18.júní 2002 samþykkti bæjarstjórn gagnáfrýjanda síðan deiliskipulag fyrir umræddalandspildu að Friðarstöðum á grundvelli tillögu að skipulaginu 26. mars samaár. Í greinargerð með því sagði meðal annars: „Í samræmi við aðalskipulagHveragerðis, 1993-2013 óskar Hveragerðisbær eftir samþykki deiliskipulags álögbýlinu Friðarstöðum. Reiturinn er merktur sem ylræktarsvæði í aðalskipulagiHveragerðis og því landbúnaðarsvæði ... Landnotkun innan deiliskipulagsreitsinsskal vera í samræmi við aðalskipulag Hveragerðis 1993-2013, þ.e.ylræktarsvæði.“ Samkvæmt deiliskipulaginu mun aðaláfrýjandi hafa árið 2003 reistnýtt íbúðarhús á Friðarstöðum. Af ástæðum, sem ekki hefur fengist skýring á,fórst hins vegar fyrir að auglýsa deiliskipulagið, svo sem lögskylt var. Þaðvar fyrst 17. apríl 2009 sem auglýsing um gildistöku þess birtist í B-deildStjórnartíðinda samkvæmt 4. mgr. 25. gr. þágildandi skipulags- ogbyggingarlaga, en þá hafði nýtt aðalskipulag sem fyrr segir tekið gildi.Í lok árs 2006 og byrjun árs 2007 varundirritaður samningur milli aðaláfrýjanda og landbúnaðarráðherra um úreldingugróðurhúsa sem starfrækt höfðu verið á Friðarstöðum. Árið 2008 fólaðaláfrýjandi tiltekinni verkfræðistofu að gera teikningar að breytingu á einuaf gróðurhúsunum í hesthús og sótti síðan um til gagnáfrýjanda 3. nóvember þaðár að fá að breyta því í slíkt hús fyrir allt að 24 hesta. Eftir að umsókninhafði borist skipulags- og byggingarfulltrúa gagnáfrýjanda sendi hannnafngreindum starfsmanni verkfræðistofunnar tölvubréf 12. sama mánaðar þar semhann fór fram á að staðfest yrði að undirstöður þess gróðurhúss, sem nota ættivið byggingu hesthússins, þyldu það álag sem þeim væri ætlað að bera. Í svaristarfsmannsins, sem barst samdægurs í tölvupósti, sagði meðal annars: „Ég hefekki skoðað núverandi undirstöður, en hugsaði mér að burðarþolshönnuður gerðiþað. Ég dreg reyndar stórlega í efa að hagkvæmt sé að nota gamla sökkla íþessum tilgangi vegna þess hversu mikið hlýtur að þurfa að styrkja þá. Afarólíklegt er að mínu mati að járnun/dýpi sökkla sé eitthvað nálægt því sem þarftil að undirstöður séu traustar og hægt að nota eins og lýst er.“ Á fundiskipulags- og byggingarnefndar gagnáfrýjanda 2. desember 2008 var umsóknaðaláfrýjanda tekin fyrir og ákveðið að óska eftir frekari upplýsingum fráhonum, jafnframt því sem fram færi grenndarkynning í samræmi við 7. mgr. 43.gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Á fundi skipulags- ogbyggingarnefndar 6. janúar 2009, þar sem umsókn aðaláfrýjanda var tekin fyrirað nýju, var hún afgreidd með svofelldri bókun: „Að teknu tilliti tilathugasemda, sem fram komu við grenndarkynningu þá hafnar nefndin staðsetninguhesthúss samkvæmt meðfylgjandi afstöðumynd.“ Staðfesti bæjarstjórn gagnáfrýjandaþessa ákvörðun 15. janúar 2009. Daginn eftir kærðu aðaláfrýjandi og eiginkonahans ákvörðunina til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Með úrskurðinefndarinnar 24. júní 2011 var hin kærða ákvörðun felld úr gildi, meðal annars afþeim sökum að umsókn kærenda um byggingu hesthússins hefði verið í samræmi viðgildandi landnotkun svæðisins samkvæmt aðalskipulagi gagnáfrýjanda.Í framhaldinu lét aðaláfrýjandifyrrgreinda verkfræðistofu útbúa nýjan uppdrátt að deiliskipulagi Friðarstaða ogsendi gagnáfrýjanda hann með bréfi 20. mars 2010 þar sem þess var farið „á leitað tillaga verkfræðistofunnar verði skoðuð og aðilar freisti þess að náfarsælli niðurstöðu í þessu máli.“ Erindi aðaláfrýjanda var tekið fyrir á fundiskipulags- og byggingarnefndar gagnáfrýjanda 11. maí 2010, en „frestað tilnæsta fundar nefndarinnar“. Samkvæmt gögnum málsins kom erindið ekki tilumfjöllunar að nýju í nefndinni fyrr en á fundi hennar 5. júlí 2011. Þá varlagt fram minnisblað skipulags- og byggingarfulltrúa gagnáfrýjanda 30. júnísama ár þar sem fram kom það álit að vegna þess að ekki væru gerðar sérstakartakmarkanir á landbúnaðarnotum lögbýlisins Friðarstaða í gildandi aðalskipulagi2005–2017 væri deiliskipulagið frá 2002 ekki í samræmi við það. Taldiskipulags- og byggingarfulltrúi því rétt að taka deiliskipulagið án tafar tilendurskoðunar „í samráði við ábúendur“ og að við gerð þess yrðu hugmyndirþeirra um landnýtingu hafðar til hliðsjónar. Ákvað skipulags- og byggingarnefndað leggja til við bæjarstjórn gagnáfrýjanda að deiliskipulagið yrði tekið tilendurskoðunar í samræmi við þessa tillögu skipulags- og byggingarfulltrúa. Varaðaláfrýjanda tilkynnt þessi afgreiðsla nefndarinnar með bréfi 6. júlí 2011. Þásamþykkti bæjarráð gagnáfrýjanda framangreinda tillögu skipulags- ogbyggingarnefndar á fundi sínum 21. sama mánaðar. Eins og fram kom í bréfi aðaláfrýjandaog eiginkonu hans til gagnáfrýjanda 27. júlí 2011 voru þau mjög ósátt viðviðbrögð bæjaryfirvalda við úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- ogbyggingarmála frá 24. júní sama ár. Tóku þau fram að umsókn aðaláfrýjanda umbyggingarleyfi frá 3. nóvember 2008 til að fá að breyta einu af gróðurhúsunum áFriðarstöðum í hesthús væri í fullu gildi og bæri að taka hana aftur tilumfjöllunar. Á fundi skipulags- og byggingarnefndar gagnáfrýjanda 6. september2011 var fjallað um umsóknina að nýju og hún afgreidd með svofelldri bókun:„Ekki verður séð á meðfylgjandi aðaluppdráttum að breyta eigi gróðurhúsi íhesthús heldur sé fyrirhugað að rífa gróðurhúsið og byggja nýtt hesthús á samastað. Breytingin er að mati nefndarinnar í ósamræmi við gildandi deiliskipulagá Friðarstöðum en skv. því skal landnotkun innan deiliskipulagsreitsins veraylræktarsvæði. Skipulags- og byggingarnefnd leggur til við bæjarstjórn aðerindinu verði synjað og vísar í tillögu sína ... sem staðfest var í bæjarráði... um að deiliskipulag Friðarstaða verði tekið til endurskoðunar.“ Samþykktibæjarstjórn gagnáfrýjanda þessa tillögu nefndarinnar 8. september 2011 ogtilkynnti aðaláfrýjanda það 13. sama mánaðar.IIÁður en aðaláfrýjandi höfðaði málþetta 11. apríl 2014 fékk hann dómkvadda tvo menn „til þess að skoða og metatjón sem leiðir af því að matsþoli hefur með ólögmætum hætti komið í veg fyrirað matsbeiðandi geti hagnýtt fasteign sína.“ Í matsgerð hinna dómkvöddu manna14. nóvember 2013 var ástandi gróðurhúsanna á Friðarstöðum meðal annars lýstsvo að steyptir veggir þeirra væru „orðnir veðraðir og sprungnir.“ Moldargólfværi í húsunum og teikningar, sem fylgt hafi matsbeiðni, væru grunnteikning ogútlitsteikning, en engar burðarþolsteikningar hafi verið gerðar. Í samræmi við beiðninavoru niðurstöður matsmanna þær að heildarkostnaður við að breyta gróðurhúsiaðaláfrýjanda í hesthús á grundvelli fyrirliggjandi teikninga væri 19.905.444krónur miðað við verðlag í janúar 2009 og 24.182.512 krónur á verðlagi ínóvember 2013. Heildarkostnaður við að byggja nýtt hesthús, sambærilegt því semgreindi í teikningum fyrrgreindrar verkfræðistofu, næmi 22.925.340 krónum miðaðvið verðlag í janúar 2009 og 27.851.291 krónu á verðlagi í nóvember 2013. Ennfremurtöldu matsmenn að gildistaka deiliskipulags Friðarstaða, sem fæli í sér aðlandnotkun væri takmörkuð við ylrækt, hefði skert möguleika aðaláfrýjanda tilað hagnýta fasteignina og valdið þannig verðrýrnun hennar sem næmi 49.410.000krónum á matsdegi.Að beiðni gagnáfrýjandavoru dómkvaddir þrír menn til að framkvæma yfirmat á þeim atriðum semaðaláfrýjandi hafði krafist mats á og lýst er hér að framan. Í yfirmatsgerð 11.desember 2014 komust hinir dómkvöddu menn meðal annars svo að orði: „Við mat áþví hversu mikið það kostar að breyta núverandi gróðurhúsi í hesthús þarf aðlíta til þess hvað er nýtanlegt af eldra gróðurhúsi við fyrirhugaðarframkvæmdir. Þegar fyrirliggjandi teikningar ... eru skoðaðar kemur í ljós aðundirstöður og áburðarkjallaraveggir eru mun dýpri en núverandi undirstöðurundir gróðurhús sem fyrirhugað er að nýta. Núverandi undirstöður eru ekkijárnbentar og ekki á nokkurn hátt til þess fallnar að það sé eitthvert hagræðií að nýta þær við fyrirhugaðar hesthússframkvæmdir án verulegra styrkinga eðavarna. Einnig þyrfti að síkka þær með verulegum tilkostnaði. Talsvert óhagræðier af núverandi undirstöðum við jarðvinnuframkvæmdir sem óhjákvæmilega fylgjafyrirhuguðum hesthússframkvæmdum ... Við mat á kostnaði við annars vegarbyggingu nýs hesthúss og hins vegar að breyta núverandi gróðurhúsi í hesthústelja matsmenn að það eina sem komi til greina að nýta úr eldri gróðurhúsum séustálgrindur. Stálgrindurnar eru hins vegar með styttri veggi en sýndir eru áteikningum“. Því miðuðu yfirmatsmenn við að steypa þyrfti neðri hluta veggjannavið útreikning á kostnaði við að breyta gróðurhúsinu í hesthús. Var niðurstaðaþeirra sú að heildarkostnaður við það næmi 24.351.968 krónum miðað við verðlagí janúar 2009 og 30.052.000 krónum á verðlagi í nóvember 2013. Heildarkostnaðurvið að byggja nýtt hesthús frá grunni væri á hinn bóginn 23.792.842 krónurmiðað við verðlag í janúar 2009 og 29.362.000 krónur á verðlagi í nóvember2013. Jafnframt var í yfirmatsgerðinni fjallað ítarlega um það álitaefni hvortgildistaka deiliskipulags Friðarstaða, sem fæli í sér að landnotkun væritakmörkuð við ylrækt, hefði skert möguleika aðaláfrýjanda til að hagnýtafasteignina og valdið þannig verðrýrnun hennar. Var meðal annars vísað til þessað land Friðarstaða, sem aðaláfrýjandi hefði afnot af sem ábúandi, skiptist ítvennt, annars vegar svonefnt heimaland jarðarinnar, sem deiliskipulagið tækitil og væri 2,58 hektarar að stærð, og hins vegar tún og beitiland áVorsabæjarvelli sem væri 14,636 hektarar. Samkvæmt byggingarbréfinu frá árinu 1947og ábúðarlögum nr. 80/2004 væru verulegar takmarkanir á rétti aðaláfrýjanda semábúanda til nýtingar og ráðstöfunar landsins. Þá hafi ylrækt verið stunduð áFriðarstöðum um langa hríð og yrði ekki ráðið af gögnum, sem lögð hafi veriðfyrir yfirmatsmenn, að aðaláfrýjandi hafi mótmælt deiliskipulaginu á sínumtíma. Meðal annars að teknu tilliti til þessa var það niðurstaða yfirmatsmannaað ekki yrði séð að aðaláfrýjandi hefði orðið fyrir tjóni við gildistöku deiliskipulagsinseða að það hefði skert möguleika hans til að hagnýta eignina og þannig valdiðverðrýrnun hennar. IIIAðalkrafa aðaláfrýjanda um ómerkinguhins áfrýjaða dóms er meðal annars studd þeim rökum að í forsendum hans hafi hvorkiverið vikið að þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að áðurgreint deiliskipulagfyrir jörðina Friðarstaði sé í ósamræmi við gildandi aðalskipulag né fjallað umtillögu að nýju deiliskipulagi sem hann hafi kynnt gagnáfrýjanda. Þá hafiheldur ekki verið fjallað um efni fyrirliggjandi undirmatsgerðar og í engutekið tillit til ágalla á yfirmatsgerð, sem hann hafi bent á við flutningmálsins í héraði, heldur sé því slegið föstu í dómsforsendum án sérstaks rökstuðningsað með síðarnefndri matsgerð hafi þeirri fyrrnefndu verið hnekkt.Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála leggur dómari mat á gildi þeirra sönnunargagna semfram hafa komið í máli. Í samræmi við það sló héraðsdómur því föstu, að virtumþeim gögnum sem lögð höfðu verið fram í málinu, þar á meðal framangreindummatsgerðum, að ósannað væri að aðaláfrýjandi hefði orðið fyrir fjártjóni afvöldum gagnáfrýjanda. Vegna þess að bætur eins og þær, sem aðaláfrýjandi krefstsér til handa, verða því aðeins dæmdar að hann hafi beðið slíkt tjón var aðþessari niðurstöðu fenginni óþarft að fjalla um málsástæður og lagarök hans semlúta að bótaskyldu gagnáfrýjanda gagnvart honum. Verður ómerkingarkröfuaðaláfrýjanda því hafnað.2Aðaláfrýjandi krefst í fyrsta lagibóta úr hendi gagnáfrýjanda þar sem gildistaka núgildandi deiliskipulags fyrirFriðarstaði hafi leitt til rýrnunar á verðmæti jarðarinnar og verulegrar skerðingará nýtingarmöguleikum hennar. Eins og áður greinir var umrætt deiliskipulagsamþykkt af bæjarstjórn gagnáfrýjanda 18. júní 2002, svo sem kveðið var á um í1. mgr. 25. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga, en auglýsing umsamþykkt og gildistöku skipulagsins var fyrst birt í B-deild Stjórnartíðinda17. apríl 2009, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar.Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr.14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem í gildi voru viðsamþykkt deiliskipulagsins í júní 2002, fyrndist bótakrafa eins og sú, sem hérum ræðir, á 10 árum. Sé upphaf fyrningafrests kröfunnar miðað við það tímamarkvar hún fallin úr gildi fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað 11. apríl2014, sbr. 1. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 11. gr. laganna. Þegar auglýsing umgildistöku skipulagsins var birt í apríl 2009 höfðu lög nr. 150/2007 umfyrningu kröfuréttinda öðlast gildi. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. þeirra lagafyrnist á fjórum árum krafa um bætur fyrir fjárhagstjón, annað en líkamstjón,sem ekki á rót að rekja til samnings. Þótt upphaf fyrningarfrests sé miðað viðþetta síðara tímamark var krafan því einnig fyrnd við höfðun málsins, sbr. 1.og 2. mgr. 15. gr. laganna. Það breytir ekki þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjandihafi kært þá ákvörðun gagnáfrýjanda að synja honum um leyfi til að breyta einuaf gróðurhúsunum á Friðarstöðum í hesthús til úrskurðarnefndar skipulags- ogbyggingarmála 16. janúar 2009, enda gat það málskot ekki rofið fyrningarfresteftir 16. gr. laga nr. 150/2007, hafi fyrning kröfunnar ráðist af þeim lögum, þarsem kæran beindist ekki að gildi deiliskipulagsins sem slíks, heldur synjun umbyggingarleyfi. Að þessu virtu ber að sýkna gagnáfrýjanda af kröfuaðaláfrýjanda um bætur vegna gildandi deiliskipulags fyrir Friðarstaði.Í öðru lagi krefst aðaláfrýjandi bótavegna þess að synjun gagnáfrýjanda um að veita sér leyfi til að breytagróðurhúsinu í hesthús hafi valdið sér fjárhagslegu tjóni. Vegna þess aðbæjarstjórn gagnáfrýjanda tók ákvörðun um að synja aðaláfrýjanda um leyfið 8.september 2011 eftir að fyrri ákvörðun bæjarstjórnarinnar þess efnis hafðiverið felld úr gildi af úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála er fallist ámeð aðaláfrýjanda að miða beri upphaf fyrningarfrests þessarar kröfu við þaðtímamark og var hún því ófyrnd þegar mál þetta var höfðað.Þessi krafa aðaláfrýjanda er byggð áþví að það hefði haft í för með sér meiri kostnað fyrir hann að reisa hesthúsfrá grunni en að breyta einu af gróðurhúsunum, sem fyrir var á jörðinni, ísambærilegt hús. Því til stuðnings vísar hann til fyrirliggjandi undirmatsgerðar.Þegar það mat var framkvæmt lá ekki fyrir hvort og þá með hverjum hætti væriunnt að nýta undirstöður gróðurhússins, sem nota átti við byggingu hesthússins,við gerð þess mannvirkis, enda naut ekki við burðarþolsteikninga eins og tekiðvar fram í matsgerðinni. Þrátt fyrir þetta viku undirmatsmenn ekki að þessuatriði í matsgerð sinni, svo sem ástæða hefði verið til eins og meðal annarsverður ráðið af ummælum starfsmanns verkfræðistofunnar, sem aðaláfrýjandi hafðifengið til að gera fyrir sig teikningar af mannvirkinu, í svari hans viðfyrirspurn skipulags- og byggingarfulltrúa gagnáfrýjanda 12. nóvember 2008. Íyfirmatsgerð var hins vegar fjallað ítarlega um ástand gróðurhússins og hvaðunnt yrði nýta af því við byggingu hesthússins. Komust yfirmatsmenn aðrökstuddri niðurstöðu um að meiri kostnaður yrði því samfara að breyta gróðurhúsinuí hesthús en að reisa slíkt hús frá grunni. Með vísan til þess, sem rakið hefurverið, hefur aðaláfrýjandi ekki fært sönnur á að hann hafi beðið fjártjón vegnaþeirrar stjórnvaldsákvörðunar, sem hér um ræðir, og verður gagnáfrýjandi þvísýknaður af bótakröfu hans þegar af þeirri ástæðu.Samkvæmt framansögðu verður niðurstaðahins áfrýjaða dóms staðfest, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað. Aðaláfrýjanda verður gert að greiðagagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Aðaláfrýjandi, Diðrik Jóhann Sæmundsson, greiðigagnáfrýjanda, Hveragerðisbæ, 850.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 22.maí 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 27. marssl., er höfðað með stefnu birtri 11. apríl 2014. Stefnandi er Diðrik JóhannSæmundsson, kt. [...], Friðarstöðum, Hveragerði. Stefndi er Hveragerðisbær, kt. [...],Sunnumörk 2, Hveragerði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eruþær í fyrsta lagi að stefnda verði gert að greiða stefnanda 49.410.000 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 frá 14. apríl 2014 til greiðsludags. Í öðru lagi að stefnda verði gertað greiða stefnanda 8.749.267 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 8. september 2011 til 14. apríl 2014, enmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandibóta úr hendi stefnda að álitum með vöxtum og dráttarvöxtum eins og íaðalkröfum greinir. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi Dómkröfur stefnda eru þær að hannverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmtreikningi. Við upphaf aðalmeðferðar var gengiðá vettvang.Málavextir. Stefnandi lýsir málsatvikum svo í stefnu að hann sé handhafierfðafesturéttinda að Friðarstöðum í Hveragerði, landnúmer 171625. Samkvæmtgildandi aðalskipulagi stefnda, sem samþykkt hafi verið í bæjarstjórn 9. mars2006 og staðfest af umhverfisráðherra 23. maí sama ár, sé land jarðarinnarflokkað sem landbúnaðarsvæði, en ájörðinni séu 30 kindur, 10 hestarog 6 nautgripir. Stefnandi mun þann 12. desember 2006 hafa gert samning viðlandbúnaðarráðherra um úreldingu gróðurhúsa á Friðarstöðum. Hafi stefnandiskuldbundið sig til þess að nota gróðurhús sín ekki til framleiðslu og sölugarðyrkjuafurða til og með 11. desember 2011. Árið 2008 hafi stefnandi faliðVerkfræðistofu Suðurlands að vinna að breytingum á einu af gróðurhúsum sínumsem falist hafi í því að því yrði breytt í hesthús, en það mun standa í um60-70 metra fjarlægð frá suðurmörkum lands Friðarstaða. Starfsmaðurverkfræðistofunnar mun þann 23. apríl sama ár hafa sent fyrirspurn tilbyggingarfulltrúa stefnda um það hvort heimilt væri að ráðast í ofangreindarbreytingar. Svar hafi borist 30. apríl sama ár þess efnis að ekkert ætti aðmæla gegn því að þar yrði reist hesthús þar sem umrætt land væri flokkað semlandbúnaðarsvæði samkvæmt gildandi aðalskipulagi. Skipulags- og byggingarnefnd stefnda hafiþann 2. desember sama ár tekið fyrir erindi stefnanda um það hvort heimilt væriað breyta gróðurhúsinu í hesthús fyrir allt að 24 hesta. Hafi verið samþykkt aðgrenndarkynna umsóknina í samræmi við 7. mgr. 43. gr. þágildandi laga nr.73/1997. Með vísan til athugasemda frá íbúum að Varmá 1 og 2 hafi niðurstaðanorðið sú að hafna staðsetningu hesthússins. Hafi hesthúsbyggingin verið talinof nálægt íbúðabyggð og heppilegra væri að hafa hana norðar á landiFriðarstaða. Hafi stefnandi látið útbúa uppdrátt sem sendur hafi verið stefnda20. mars 2010 þar sem óskað hafi verið eftir farsælli niðurstöðu í málinu.Stefndi hafi ekkert aðhafst frekar varðandi tillögu stefnanda og engin viðbrögðsýnt í því skyni að leysa málið. Stefnandi hafi kært ákvörðunskipulags- og byggingarnefndar til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmálaþann 16. janúar 2009 og vísað m.a. til þess að forsendur hinnar kærðuákvörðunar væru einungis andmæli tveggja nágranna sem ættu ekki lögvarðahagsmuni af því hvernig búsrekstri hans yrði háttað og jafnframt að fyrirhuguðuhesthúsi fylgdi hvorki meiri hávaði né lyktarmengun en búast mætti við frábújörð. Stefndi hafi vísað til deiliskipulags fyrir Friðarstaði sem samþykkthefði verið 18. júní 2002 og gert væri ráð fyrir ylræktarnotkun á landiFriðarstaða. Hafi úrskurðarnefndin ekki tekið mið af ofangreindu deiliskipulagivið úrlausn málsins þar sem skipulagið hefði ekki tekið gildi, en auglýsing umgildistöku þess hafi fyrst birst í Stjórnartíðindum 17. apríl 2009. Í úrskurðinefndarinnar hafi komið fram að umsókn stefnanda um byggingu hesthúss álandbúnaðarsvæði væri í samræmi við gildandi landnotkun svæðisins og hefði ekkifarið í bága við skipulag þegar hin kærða ákvörðun hefði verið tekin. Þá yrðiekki séð að lög eða stjórnvaldsfyrirmæli stæðu því í vegi að umrætt búfjárhald væri heimilt í þeirrifjarlægð frá landamörkum sem um ræddi. Þá var tekið fram að eigendur aðliggjandijarða eða lóða að bújörðum yrðu að sæta því að þar væri stundaður lögmæturbúskapur í samræmi við gildandi skipulag. Nefndin hafi því þann 24. júní 2011með úrskurði fellt úr gildi hina kærðu ákvörðun. Á fundi skipulags- ogbyggingarnefndar stefnda þann 5. júlí 2011 hafi verið tekið fyrir minnisblaðGuðmundar F. Baldurssonar, skipulags- og byggingarfulltrúa, en þar komi fram aðaðalskipulag stefnda, sem staðfest hafi verið af ráðherra 23. maí 2006, væri íósamræmi við deiliskipulag Friðarstaða sem auglýst hafi verið íStjórnartíðindum 17. apríl 2009, þar sem í aðalskipulaginu séu engar sérstakartakmarkanir gerðar á landbúnaðarnotkun Friðarstaða. Í deiliskipulaginu sé hinsvegar gert ráð fyrir því að landnotkun Friðarstaða sé takmörkuð við ylrækt.Stefnandi hafi sent stefnda bréf 27. júlí 2011 þar sem hann hafi rakið það tjónsem hann hafi orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu synjunar stefnda um að breytagróðurhúsi í hesthús og þá hafi hann óskað eftir dómkvaðningu matsmanna til aðmeta tjónið. Stefnandi hafi einnig óskað eftir því að umsókn hans yrði tekinaftur til efnislegrar meðferðar og þá hafi hann bent á að tillögur hans aðframtíðaruppbyggingu á Friðarstöðum ásamt uppdrætti hefðu ekki hlotið efnislegameðferð. Á fundi stefnda 4. ágúst sama ár hafi komið fram að það væri stefnandaað meta það tjón sem hann hefði orðið fyrir og setja fram rökstudda kröfugerð áhendur stefnda. Á fundi skipulags- og byggingarnefndar stefnda þann 6.september 2011 hafi beiðni stefnanda um að breyta gróðurhúsinu í hesthús veriðafgreidd með þeim hætti að ekki yrði séð á meðfylgjandi aðaluppdráttum aðbreyta eigi gróðurhúsi í hesthús heldur sé fyrirhugað að rífa gróðurhúsið ogbyggja nýtt hesthús á sama stað. Að mati nefndarinnar væri breytingin íósamræmi við gildandi deiliskipulag á Friðarstöðum og lagði nefndin til viðbæjarstjórn að erindinu yrði synjað og vísaði í tillögu sína frá 5. júlí samaár sem staðfest hefði verið í bæjarráði 21. júlí sama ár um að deiliskipulagFriðarstaða yrði tekið til endurskoðunar. Hafi tillögur nefndarinnar veriðsamþykktar á fundi bæjarstjórnar stefnda þann 8. september sama ár. Hafiástæður þess að nefndin hafi talið um nýbyggingu að ræða ekki verið raktarfrekar en fram komi í bréfi áðurnefnds Guðmundar til stefnanda dags. 13.september sama ár, árétting þess efnis að enginn vafi léki á því að sótt hafiverið um leyfi til að breyta gróðurhúsi í hesthús, enda komi það fram meðskýrum hætti, bæði í umsókn lóðarhafa umbyggingarleyfi og í bókun skipulags- og byggingarnefndar. Stefnandi hafi sent stjórnsýslukærutil Innanríkisráðuneytisins 5. september 2011 sem framsend hafi veriðúrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála þann 27. september sama ár. Hafiverið kærður dráttur á afgreiðslu umsóknar um byggingarleyfi fyrir hesthúsi ílandi Friðarstaða og afgreiðslu skipulagsuppdráttar á jörðinni. Þá hafi veriðkærð auglýsing um gildistöku deiliskipulags fyrir Friðarstaði þann 17. apríl2009 sem staðfest hefði verið í bæjarstjórn stefnda 18. júní 2002. Kærunni hafiverið vísað frá þar sem nefndin hafi talið að kærufrestur væri liðinn. Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningutveggja matsmanna með matsbeiðni dagsettri 28. júní 2013 og voru þeir ÁstráðurGuðmundsson matsfræðingur og Jón Hólm Stefánsson, löggiltur fasteignasali,dómkvaddir til að meta annars vegar heildarkostnað við að breyta gróðurhúsinu íhesthús og hins vegar kostnað við að reisa sambærilegt hesthús frá grunni. Þessvar óskað að metinn yrði annars vegar kostnaður miðað við verðlag í janúar 2009og hins vegar miðað við verðlag á matsdegi. Þá var matsmönnum falið að meta hvortgildistaka deiliskipulags Friðarstaða hafi skert möguleika stefnanda til aðhagnýta fasteign sína og þannig valdið verðrýrnum hennar og hve mikil súverðrýrnum væri. Niðurstaða matsmanna lá fyrir 14. nóvember 2013 og var hún sú að verðrýrnun markaðsvirðisFriðarstaða vegna þeirrar takmörkunar á landnotkun sem gildandideiliskipulag fæli í sér væri 49.410.000krónur. Þá hefði kostnaður við að breyta gróðurhúsi stefnanda í hesthús verið19.905.444 krónur í janúar 2009 en 24.182.512 krónur á matsdegi árið 2013.Kostnaður við að reisa nýtt sambærilegt hesthús hefði aftur á móti verið22.925.340 krónur í janúar 2009 en 27.851.291 króna á matsdegi. Stefnandi sendi stefnda kröfubréf14. mars 2014. Svarbréf barst 11. apríl 2014 frá lögmanni stefnda þar sem hafnaðvar öllum kröfum stefnanda. Stefndi óskaði yfirmats og voru þeirÁsmundur Ingvarsson, verkfræðingur, Dan Valgarð S. Wiium, héraðsdómslögmaður oglöggiltur fasteignasali og Ingi Tryggvason, hæstaréttarlögmaður og löggilturfasteignasali dómkvaddir til starfans þann 17. september 2014. Yfirmatsgerð erdagsett 11. desember 2014 og var það niðurstaða matsmanna að stefnandi hefðiekki orðið fyrir tjóni við gildistöku deiliskipulags Friðarstaða og þá varðekki heldur séð að deiliskipulagið hefði skert möguleika stefnanda til aðhagnýta eignina og þannig valdið verðrýrnun hennar.Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir fyrstudómkröfu í fyrsta lagi á 33. gr. þágildandi skipulagslaga nr. 73/1997, endahafi gildistaka núgildandi deiliskipulags fyrir Friðarstaði falið í sérverðmætisrýrnun á jörðinni sem og verulega skerðingu á nýtingarmöguleikumhennar. Stefnandi hafi á grundvelli erfðafesturéttinda varanleg réttindi yfirlandinu og séu þau réttindi undirorpin eignarrétti hans og varin af 72. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. einnig 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994. Hafi stefnandi fyrir gildistöku núverandi deiliskipulags haftréttmætar væntingar til þess að geta nýtt landið í samræmi við ákvæði byggingarbréfsinsog gildandi aðalskipulags. Stefnandi telur ljóst að hann hafi orðið fyrir tjónivegna gildistöku núgildandi deiliskipulags líkt og rakið sé í matsgerðdómkvaddra matsmanna. Stefnandi byggir á 1.mgr. 33. gr. laga nr. 73/1997 þar sem fram komi að valdi gildistaka skipulagsþví að verðmæti fasteignar lækki, nýtingarmöguleikar hennar skerðist frá þvísem áður hafi verið eða að hún muni rýrna svo hún nýtist ekki til sömu nota ogáður, eigi sá sem sýnt geti fram á að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum,rétt á bótum úr sveitarsjóði. Það sé ekki bótaskilyrði að tjóni hafi veriðvaldið með ólögmætum eða saknæmum hætti og sé því um hlutlæga bótareglu aðræða. Þurfi stefnandi því aðeins að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir tjóniog að orsakatengsl séu á milli tjónsins og gildistöku deiliskipulags fyrirFriðarstaði. Stefnandi byggir á þvíað með deiliskipulagi sé með bindandi hætti útfært nánar hvernig nýtingtiltekins svæðis eigi að vera og almennt verði að ætla að ákvörðun um það sétil frambúðar. Samkvæmt gildandi aðalskipulagi sé land Friðarstaða skilgreintsem landbúnaðarsvæði þar sem stunduð sé mjólkurframleiðsla og ýmis annarbúskapur og engar sérstakar takmarkanir séu þar gerðar. Með gildistökunúgildandi deiliskipulags hafi landnotkun verið takmörkuð við ylrækt og sé þaðbeinlínis í ósamræmi við gildandi aðalskipulag. Með deiliskipulaginu hafi veriðkomið í veg fyrir eðlilega notkun landsins og við gildistöku þess hafi landið íraun verið gert ónothæft fyrir stefnanda vegna samnings sem hann hafi gert umúreldingu gróðurhúsa og skuldbindingar um að nota gróðurhús sín ekki tilframleiðslu og sölu garðyrkjuafurða. Sé því ljóst að stefnandi hafi orðið fyrirtjóni vegna gildistöku deiliskipulagsins sem stefnda beri að bæta skv. 33. gr.þágildandi laga nr. 73/1997. Stefnandi telur aðskilyrði skaðabótaábyrgðar á grundvelli almennu sakarreglunnar séu fyrir hendi.Með samþykkt og auglýsingu á deiliskipulagi því sem nú sé í gildi fyrirFriðarstaði og sé í ósamræmi við ákvæði laga nr. 73/1997, sbr. einkum 7. mgr.9. gr. og 2. mgr. 23. gr. laganna, hafi stefndi með saknæmum hætti valdiðstefnanda tjóni. Stefndi sé sérfræðingur í þessum málum og hafi vitað eða máttgera sér grein fyrir hverjar afleiðingarnar yrðu. Með því að samþykkjaskipulagið hafi stefndi skert verðmæti fasteignarinnar verulega og skertnýtingarmöguleika stefnanda á henni, bæði í bráð og lengd. Deiliskipulagið feliekki í sér almenna takmörkun sem stefnandi verði að þola bótalaust. Tjóniðlendi eingöngu á stefnanda sem hafi ekki mátt búast við svo umfangsmikillibreytingu á skipulagi Friðarstaða og eignarrétti sínum. Fjárkrafa stefnanda erbyggð á mati dómkvaddra matsmanna á verðmætisrýrnun jarðarinnar og skerðingu ánýtingarmöguleikum hennar. Miðað er við verðmætisrýrnun á matsdegi og því séekki krafist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá gildistökudeiliskipulagsins, heldur aðeins dráttarvaxta frá 14. apríl 2014, en þá hafiverið liðinn mánuður frá þeim degi sem stefnandi hafi lagt fram upplýsingar semþörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta með kröfubréfi dags.14. mars 2014. Önnur dómkrafa stefnandaer í fyrsta lagi byggð á 33. gr. þágildandi laga nr. 73/1997 þar sem ákvörðunstefnda um að hafna umsókn stefnanda um leyfi til að breyta gróðurhúsi í hesthúshafi verið reist á deiliskipulagi sem hafi falið í sér takmörkun ánýtingarmöguleikum stefnanda á jörðinni. Þurfi stefnandi því að reisa hesthúsutan lands Friðarstaða en af því sé augljóst óhagræði og aukinn kostnaður.Stefnandi vísar að öðru leyti til málsástæðna sem raktar eru hér að framanvarðandi skilyrði bóta á grundvelli 33. gr. laganna. Í öðru lagi byggirstefnandi á því að ákvörðun stefnda um að synja um breytingu gróðurhúss íhesthús hafi byggst á ólögmætu deiliskipulagi. Ákvörðunin sé því ólögmæt enstefnda hafi mátt vera ljóst að deiliskipulagið hafi í verulegum atriðum veriðí ósamræmi við gildandi aðalskipulag og þar með farið í bága við ófrávíkjanlegákvæði 7. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 23. gr. laga nr. 73/1997. Synjun stjórnvalds áveitingu leyfis sé íþyngjandi ákvörðun og verði að gera kröfur til vandaðsmálatilbúnaðar. Eins og greini í úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- ogbyggingarmála hafi stefnda ekki verið heimilt að synja umsókn stefnanda um aðbreyta gróðurhúsi í hesthús, m.a. þar sem fyrirhuguð staðsetning þess hafi ekkifarið í bága við skipulag þegar ákvörðunin hafi verið tekin. Síðari synjunstefnda hafi annars vegar byggst á því að ekki stæði til að breyta gróðurhúsinuí hesthús, heldur ætti að reisa nýtt hesthús. Þessi fullyrðing sé ekki rökstuddfrekar en synjun nefndarinnar hafi verið byggð á því að landnotkun innandeiliskipulagsreitsins væri ylræktarsvæði, þrátt fyrir að fyrir lægi aðdeiliskipulag fyrir Friðarstaði væri í ósamræmi við gildandi aðalskipulag.Stefnandi telur að ráða megi af dómaframkvæmd að þegar sveitarstjórn valditjóni með því að brjóta skráða hátternisreglu leiði það að jafnaði tilskaðabótaskyldu. Stefnandi teluraugljóslega orsakasamband á milli synjunar stefnda á beiðni stefnanda ágrundvelli deiliskipulagsins og þess tjóns sem stefnandi hafi sýnt fram á aðhann hafi orðið fyrir með ofangreindu mati. Telur stefnandi því skilyrðibótaábyrgðar á grundvelli sakarreglunnar fyrir hendi. Stefnandi telur núliggja fyrir að honum hafi verið gert ómögulegt að breyta gróðurhúsinu íhesthús og þurfi hann því að reisa nýtt hesthús frá grunni. Stefnandisundurliðar dómkröfu 2 með þeim hætti að tjón sem felist í kostnaðarmun á aðbreyta gróðurhúsi í hesthús árið 2009 og reisa hesthús frá grunni á matsdegi nemi samkvæmt matsgerð 7.945.847 krónum. Þásé vinna við gerð teikninga samtals 521.045 krónur og lögmannsþjónusta samtals282.375 krónur. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001frá þeim degi þegar stefndi hafi tekið þá ákvörðun að synja honum um að breytagróðurhúsinu í hesthús, þann 8. september 2011, til 14. apríl 2014, þ.e. mánuðieftir að stefnandi hafi lagt fram þær upplýsingar sem þörf hafi verið á til aðmeta tjónið. Þá krefst hann vaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 14. apríltil greiðsludags. Stefnandi vísar tilskipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 7. mgr. 9. gr., 23. gr., 25.gr. og 22. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til meginreglna eignaréttar, sbr.einkum 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka MannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá byggir stefnandi á almennum reglumskaðabótaréttar og krafa um vexti er studd við 2. mgr. 5. gr., 1. mgr. 6. gr.,8. gr og 9. gr. laga nr. 38/2001. Krafaum málskostnað er reist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991.Málsástæður og lagarök stefnda. Að því er varðar kröfu stefnanda umbætur vegna gildistöku deiliskipulags fyrir Friðarstaði byggir stefndi á því ífyrsta lagi að allar kröfur stefnanda séu fyrndar. Deiliskipulagið hafi veriðunnið í samvinnu við stefnanda sem hugðist ná fram byggingarreit fyriríbúðarhús. Hafi því ekki borist athugasemd frá stefnanda þegar það hafi veriðauglýst. Deiliskipulagið hafi verið samþykkt í bæjarstjórn stefnda 18. júní2002 og verði því að telja að kröfur stefnanda vegna þess hafi fyrnst 18. júní2012, sbr. 2. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905. Ef talið verði aðfyrningarfrestur hafi byrjað að líða við birtingu deiliskipulagsins 17. apríl2009 byggir stefndi á því að fjárkröfur stefnanda hafi fyrnst fjórum árum síðar,sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Í öðru lagi byggir stefndi á því aðþegar deiliskipulagið hafi verið samþykkt árið 2002 hafi landnotkun svæðisinsverið skilgreind sem ylrækt. Í aðalskipulagi fyrir árin 1981-2002 hafilandnotkun umræddra 2,58 hektara spildu verið skilgreind sem gróðurhúsasvæði ogí aðalskipulagi fyrir árin 1993-2013 hafi landnotkun verið skilgreind semylræktarsvæði. Hafi landnotkun deiliskipulagsins því verið í fullu samræmi viðskilgreinda landnotkun í aðalskipulagi allt frá árinu 1981. Hafi stefnandi þvímeð engum hætti getað haft væntingar til þess að landnotkun í deiliskipulagiyrði breytt frá því sem hafi verið í aðalskipulagi. Engu skipti sú staðreynd aðfyrir mistök hafi deiliskipulagið ekki verið birt í Stjórnartíðindum fyrr en17. apríl 2009, stefnanda hafi verið kunnugt um efni deiliskipulagsins sem hafiverið unnið í samráði við hann. Það að landnotkun hafi verið tilgreind semlandbúnaður hafi leitt af ákvæðum 4. kafla skipulagsreglugerðar nr. 400/1998.Samkvæmt reglugerðinni hafi ekki verið gert ráð fyrir neinni undirflokkun álandbúnaði. Í aðalskipulaginu hafi verið talað um Friðarstaði sem ylræktarsvæðiog í greinargerð með aðalskipulaginu 2005-2017 segi að undanskildum hlutaylræktarsvæðisins við Gróðurmörk og Friðarstaði séu núverandi garðyrkjulóðirinnan Hveragerðis skilgreindar með sveigjanlega landnotkun. Af þessu sjáist aðnúgildandi aðalskipulag geri ráð fyrir að landnotkun á Friðarstöðum skuli veraylrækt í flokknum „landbúnaður“. Þá minnir stefndi á að eðli deiliskipulagseigi að vera nánari útfærsla á aðalskipulagi, sbr. 7. tl. 1. mgr. 2. gr.skipulagslaga nr. 123/2010. Í þriðja lagi vísar stefndi til þessað hann sé eigandi að landi Friðarstaðaen stefnandi sé einungis leigutaki jarðarinnar og ráðstöfunarréttur hans leiðiaf byggingarbréfi fyrir jörðina frá 30. desember 1947 og gildandi ábúðarlögum áhverjum tíma. Í 12. gr. ábúðarlaga segi að ábúanda sé skylt að stunda landbúnaðá ábúðarjörð sinni nema sveitarstjórn og jarðeigandi samþykki annað. Samkvæmt13. gr. laganna skuli ábúandi leita eftir skriflegu leyfi landeiganda óski hanneftir að gera endurbætur á mannvirkjum eða byggja ný mannvirki á ábúðarjörð.Skal þar tekið fram hvort jarðareigandi samþykki að kaupa þær framkvæmdir afábúanda við ábúðarlok. Sé tjón stefnanda vegna tilvistar deiliskipulags þvíekkert, enda sé ráðstöfunarréttur hans takmarkaður á grundvelli ábúðarlaga. Í fjórða lagi vísar stefndi til þessað stefnandi hafi ekki þegið boð um að koma að vinnu við nýtt deiliskipulagfyrir Friðarstaði. Hafi dómkvaddir matsmenn komist að þeirri niðurstöðu að landFriðarstaða gefi mikla möguleika tengda hestamennsku og ferðaþjónustu, enstefnandi hafi ekki látið á það reyna hvort stefndi samþykki uppbyggingu áþessum grunni. Hafi stefnandi því ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna gildistökudeiliskipulagsins og skipti þá engu þóttstefndi hafi hafnað beiðni stefnanda um að byggja hesthús á grunni gamalla ogónýtra gróðurhúsa. Í fimmta lagi byggir stefndi á þvíað matsgerð Jóns Hólm Stefánssonar og Ástráðs Guðmundssonar sé haldinstórkostlegum ágöllum og haldlaus til sönnunar á ætluðu tjóni stefnanda.Virðist matsmenn ekki gera sér grein fyrir því að deiliskipulagið frá 2002 hafiaðeins tekið til 2,58 hektara spildu af landi Friðarstaða en stærri spildan,14,6 hektarar, hafi hins vegar verið skilgreind sem útivistarsvæði í yfir tvoáratugi og hafi aldrei verið deiliskipulögð. Þá sæti furðu að matsmenn skuli íengu fjalla um þær takmarkanir sem séu á ráðstöfunarrétti stefnanda og leiði afbyggingarbréfi og ábúðarlögum. Þá virðast matsmenn gefa sér þá röngu forsenduað hægt sé að koma á fót umfangsmikilli ferðaþjónustu ef landnotkundeiliskipulags væri landbúnaður en ekki ylrækt. Stefndi byggir á því að ef komaætti á fót ferðaþjónustu af þeirri stærðargráðu sem lýst sé í matsgerð þurfi aðskilgreina landið sem svæði undir verslun og þjónustu, sbr. staflið C í ákvæði6.2 í skipulagsreglugerð nr. 90/2013. Þá verði ekki hjá því komist að benda áþá ótrúlegu staðhæfingu matsmanna að ákvæði almennra skipulagslaga eigi ekkivið um land Friðarstaða. Stefndi vísar á bug öllum fjárkröfumer lúta að því að stefndi hafi hafnað umsókn stefnanda um að reisa hesthús ágrunni ónýtra gróðurhúsa. Í fyrsta lagi er á því byggt að stefnandi eigi ekkisjálfdæmi um það hvar á landi Friðarstaða hann reisi mannvirki sín. Ískipulagsvaldi stefnda felist að hann sé ekki bundinn af hugmyndum stefnandahvað þetta varði. Í tölvubréfi skipulags- og byggingarfulltrúa 23. apríl 2008hafi verið bent á að ekki væri um heppilega staðsetningu að ræða og nær væri aðstaðsetja hesthúsið annars staðar á landi Friðarstaða. Í öðru lagi vísar stefndi til þessað ekkert bendi til þess að hægt sé að reisa hesthús á grunni hinna ónýtugróðurhúsa, en stefnandi byggi þennan hluta dómkröfu sinnar á þeim kostnaðarmunsem sé annars vegar á því að breyta gróðurhúsi í hesthús árið 2009 og hinsvegar að reisa nýtt hesthús frá grunni árið 2013. Hafi byggingatæknifræðingar ávegum stefnanda ekki haft trú á því að hægt væri að nota grunn hinna gömlugróðurhúsa og hafi verið dregið stórlega í efa að hagkvæmt væri að nota gamlasökkla í þessum tilgangi vegna þess hve mikið þyrfti að styrkja þá. Hafi veriðtalið afar ólíklegt að járnun/dýpi sökkla væri eitthvað nálægt því sem þurfitil að undirstöður séu traustar. Í matsgerð sé skýrt tekið fram að engarburðarþolsteikningar hafi verið gerðar. Blasi því við að stefnandi hafi ekkimeð nokkru móti sýnt fram á að hægt sé að nota grunn hinna gömlu gróðurhúsa semundirstöður fyrir nýtt hesthús. Stefndi mótmælir niðurstöðu matsmanna og vísartil yfirmatsgerðar sem hnekki undirmatinu. Stefndi áréttar í þriðja lagi aðhann sé ósammála niðurstöðu úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála frá24. janúar 2011. Hafi niðurstaða nefndarinnar aðeins tekið til þessrökstuðnings sem færður hafi verið fram fyrir synjun byggingarleyfis 6. janúar2009. Umsókn stefnanda um byggingarleyfi til að breyta gróðurhúsi í hesthúshafi verið tekin fyrir á ný í skipulags- og byggingarnefnd 6. desember 2011 enþá hefði deiliskipulagið frá 2002 verið birt í Stjórnartíðindum. Hafiumsókninni verið hafnað á þeim grundvelli að breytingin væri í ósamræmi viðgildandi deiliskipulag og jafnframt á því að aðaluppdráttur bæri ekki með sérað breyta ætti gróðurhúsi í hesthús. Eftir að niðurstaðan hafi legið fyrir hafistefnanda verið boðið að koma að vinnu við gerð nýs deiliskipulags en hann hafiekki þegið það og verði að bera hallann af því. Í fjórða lagi er á því byggt aðkrafa stefnanda sé fyrnd. Stefnandi byggi á því að hinn ætlaði ólögmætiatburður hefði átt sér stað 6. janúar 2009 og liggi ekki annað fyrir en aðstefnandi hafi strax í kjölfarið getað aflað sér upplýsinga um hið ætlaða tjón.Kröfur stefnanda um skaðabætur vegna synjunar byggingarleyfis hafi veriðfyrndar þegar málið hafi verið höfðað, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Í fimmta lagi segir stefndi óútskýrtaf hverju stefnandi miði ekki við kostnaðarmuninn eins og hann hafi verið þegarhið ætlaða tjón hafi orðið, en stefnandi byggi á þeim kostnaðarmun sem sé á þvíannars vegar að breyta gróðurhúsi í hesthús árið 2009 og hins vegar að reisanýtt hesthús frá grunni árið 2013. Í sjötta lagi byggir stefndi á þvíað kröfur stefnanda sem lúti að sérfræðiþjónustu byggingaverkfræðinga oglögfræðinga séu með öllu óviðkomandi og þar að auki fyrndar. Stefnandi verðisjálfur að bera ábyrgð á þeim kostnaði sem leitt hafi af hinum óraunhæfuhugmyndum hans um byggingu hesthúss ofan á grunn gamalla gróðurhúsa. Þá sé ekkiútilokað að teikningar byggingatæknifræðinga geti nýst síðar ef stefnandibyggir hesthús annars staðar. Stefndi vísar um lagarök til ákvæðaskipulagslaga nr. 123/2010 og jafnframt eldri skipulags- og byggingalaga ogreglugerða sem settar hafi verið á grundvelli laganna. Þá vísar stefndi tiláðurgildandi laga um ættaróðul og erfðaábúð nr. 116/1943, laga nr. 35/1946 umlandnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum og loks til ábúðarlaga nr.87/1933. Þá er vísað til núgildandi jarðalaga nr. 81/2004 og ábúðarlaga nr.80/2004, einkum III. kafla laganna. Þá vísar stefndi til áðurgildandi laga nr.14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda og núgildandi laga umfyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kaflalaga nr. 91/1991. Með greinargerðinni lagði stefndifram beiðni um yfirmat og áskildi sér rétt til þess að koma að frekarimálsástæðum á grundvelli hennar. Niðurstaða. Stefnandi gerir í máli þessu kröfu um skaðabætur á hendurstefnda á þeim grundvelli að stefndi hafi með samþykkt og gildistöku núgildandi deiliskipulags fyrirjörðina Friðarstaði valdið honum tjóni sem hafi falið í sér verðmætisrýrnun á jörðinni sem og verulega skerðingu ánýtingarmöguleikum hennar. Þá byggir stefnandi á því að ákvörðun stefndaum að hafna umsókn stefnanda um leyfi til að breyta gróðurhúsi í hesthús hafivaldið honum tjóni.Óumdeilt er að deiliskipulag það sem stefnandireisir nú bótakröfu sína á og samþykkt var í bæjarstjórn stefnda 18. júní 2002,var m.a. unnið að beiðni stefnanda. Þar er gert ráð fyrir að landnotkun landsFriðarstaða sé ylræktarnotkun. Á grundvelli deiliskipulagsins var stefnandaveitt byggingar- og framkvæmdarleyfi vegna einbýlishúss á landinu. Ljóst er aðvinna við skipulagið hófst eitthvað fyrr og í samráði við stefnanda. Með þessudeiliskipulagi mörkuðu aðilar í sameiningu þá stefnu að land stefnanda yrðinýtt til ylræktunar. Stefndi hefur ekki útilokað að landnotkun verði breytt ísamráði við stefnanda og gögn málsins bera með sér að stefndi gerði tilraunirtil að eiga samráð við stefnanda, en hann virðist ekki hafa sýnt þvíáhuga. Að mati dómsins var stefnda með vísan tilskipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 heimilt að takmarka ráðstöfunarréttstefnanda enda verður að telja að ekki hafi verið gengið lengra en heimilt vará grundvelli eldra skipulags á svæðinu og ljóst er að stefnandi hafi nýtt tilendurbóta á íbúðarhúsi sínu. Með vísantil þessa er það mat dómsins að stefnandi hafi ekki sýnt fram á það að hannhafi orðið fyrir fjártjóni í skilningi 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr.73/1997 vegna birtingar á umræddu deiliskipulagi. Stefnandi reisir kröfur sínar einnig á almennusakarreglunni. Óumdeilt er að dráttur varð á birtingu deiliskipulagsins íStjórnartíðindum en þrátt fyrir það verður ekki annað ráðið en að stefndi hafihagað undirbúningi, gerð og staðfestingu deiliskipulagsins í fullu samræmi viðákvæði laga nr. 73/1997. Með vísað til þess og þess sem að framan er rakið umvitneskju stefnanda um skilmála deiliskipulagsins, verður ekki séð að stefndihafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn hagsmunum stefnanda og er þvíhafnað að stefnandi geti byggt bótakröfu á hendur stefnda á þessum grunni. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því aðhann þurfi að reisa nýtt hesthús frá grunni í stað þess að breyta eldragróðurhúsi í hesthús. Stefnandi leggur á það mikla áherslu í máli þessu að fáað endurnýta eldri húsgrunn sem stendur á umræddri jörð. Einnig er það viljistefnanda að endurnota stálburðarvirki húss sem áður hafði verið nýtt tilylrækar. Að mati sérfróðs meðdómanda sýna fyrirliggjandi teikningar að öllhelstu mál nýs húss passa að einhverju leyti við núverandi hús, þannig aðhönnuðir virðast hafa skoða þessi eldri mannvirki með það að markmiði að notaþau aftur. Það er þekkt aðferð að endurnýta eldri hús og húshluta og hefurárangur af því verið misjafn. Áður en farið er í slíkar framkvæmdir ernauðsynlegt að meta hvort húshlutinn standist nýjar og mögulega auknar kröfur.Í þessu máli er það grundvallaratriði að núverandi undirstöðu,r sem stendur tilað endurnota, séu rétt grundaðar, þ.e.a.s. að grafið hafi verið á fast ogviðurkennt fyllingarefni hafi verið notað sem burðarlagsefni undir sökkla. Þáþurfi að gera brotþolspróf á undirstöðum þannig að tryggt sé að þær beri þaðálag sem sett verður á þær. Einnig þurfi að meta járnbendingu í undirstöðum oghversu heil hún er. Má jafnvel ætlað að það væri betri kostur fyrir stefnandaað byggja nýtt hús en að nýta eldri húshluta.Stefnandi byggir dómkröfur sínar á undirmatsgerð en með yfirmatsgerðhefur niðurstöðu hinnar fyrrnefndu verið hnekkt. Verður því ekki byggt áundirmatsgerð í máli þessu. Með vísan til yfirmatsgerðar hefur stefnda tekistað sanna að stefnandi verði ekki fyrir fjártóni við það að byggja nýtt hesthúsí stað þess að nýta gróðurhúsið, enda er kostnaður við endurnýtingugróðurhússins hærri en kostnaður við að byggja frá grunni. Hefur stefnandi því ekki sýnt fram á að hannhafi orðið fyrir fjártjóni vegna synjunar stefnda á umsókn stefnanda um leyfi til að breytagróðurhúsi í landi Friðarstaða í hesthús. Þá er til þess að líta aðbyggingarbréf stefnanda er háð ýmsum takmörkunum auk þess sem viðurkennt er aðsetja megi takmarkanir á ráðstöfunarrétt lóðarhafa á ýmsan hátt m.a. í þáverandiskipulags- og byggingarlögum og ábúðarlögum.Þá hefur stefnandi að mati dómsins ekki sýnt fram á að stefndi hafi meðathöfnun sínum skert eignaréttindi hanssem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæðum MannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einniger vísað til rökstuðnings hér að framan þar sem því er hafnað að stefnandi getikrafist bóta á grundvelli 33. gr. þágildandi laga nr. 73/1997 vegna synjunarstefnda. Niðurstaðaní máli þessu er því sú að ósannað er að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjónivið gildistöku deiliskipulagsins og þá liggur ekki fyrir að stefndi hafi valdiðstefnanda fjártjóni með saknæmri háttsemi með því að hafna umsókn stefnanda umleyfi til að breyta gróðurhúsi í landi Friðarstaða í hesthús. Verður stefndi þvísýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn ásamtmeðdómsmönnunum Birgi Leó Ólafssyni, byggingatæknifræðingi og GuðbjarnaEggertssyni, hæstaréttarlögmanni og löggiltum fasteigna- fyrirtækja- ogskipasala. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómendurog lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings.DÓMSORÐ: Stefndi, Hveragerðisbær, skalvera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Diðriks Jóhanns Sæmundssonar, í máliþessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 491/2017
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Greiðsla Skuldabréf Kröfuréttur Vextir Endurgreiðslukrafa
K ehf. höfðaði mál á hendur B og krafðist riftunar á greiðslu skuldar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem K ehf. taldi að hefði falist í þremur nánar tilgreindum kaupum sínum á hlutdeildum í víkjandi skuldabréfum sem K ehf. gaf út á árinu 2004. Krafðist K ehf. jafnframt endurgreiðslu á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki virtist ágreiningur um það milli aðila að umrædd viðskipti hefðu farið fram með þeim hætti sem leiddi af gögnum málsins og að leggja yrði til grundvallar að hlutdeildirnar hefðu enn verið í umráðum K ehf. þegar slitameðferð hans hófst á árinu 2008. Greiðslur K ehf. til B fóru fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. og voru að öllu leyti inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Var jafnframt talið að K ehf. hefði innt greiðslur vegna hlutdeildanna af hendi til B og því yrði að miða við að B hefði fengið efndir kröfu sinnar og K ehf. þar með greitt skuld við hann í skilningi ákvæðisins. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að umrædd viðskipti hefðu tekið til hlutdeilda í víkjandi skuldabréfum sem myndað hefðu hluta af eiginfjárgrunni K ehf. Samkvæmt 84. gr. laga nr. 161/2002 hefði því þurft að afla samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir viðskiptunum. Það hefði á hinn bóginn ekki verið gert og því ekkert mat farið fram af þess hálfu hvort viðskiptin gætu haft í för með sér óviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu K ehf. Hefðu viðskiptin haft í för með sér að kröfur B á grundvelli skuldabréfanna hefðu ekki lengur verið víkjandi í skilningi 84. gr. laga nr. 161/2002 og í raun leitt til þess að þær aðstæður sköpuðust sem ákvæði 8. mgr. greinarinnar væri ætlað að koma í veg fyrir. Væri því ekki unnt að líta svo á að greiðslur K ehf. hefðu virst venjulegar eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Loks hafnaði Hæstiréttur því að um lögskipti aðila hefði átt að fara að enskum lögum svo og að lög nr. 90/1999 um öryggi fyrirmæla í greiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum tækju til lögskipta aðila hvað þetta varðaði. Að öllu þessu virtu var fallist á kröfu K ehf. um riftun á nefndum greiðslum hans til B. Hvað endurgreiðslukröfu K ehf. varðaði, taldi Hæstiréttur að B hefði haft hag af þeim greiðslum sem K ehf. hefði innt af hendi vegna hlutdeildanna í skilningi 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Enda hefði hann annars orðið að sæta því að glata andvirði þeirra við slit K ehf. Þá lægi ekki annað fyrir en að greiðslurnar hefðu orðið B að notum í skilningi ákvæðisins og að tjón K ehf. hefði numið fjárhæð greiðslnanna. Var fjárkrafa K ehf. því tekin til greina og jafnframt fallist á að hún skyldi bera dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Karl Axelsson, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómariog Aðalsteinn E. Jónasson og Ragnheiður Harðardóttir landsréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar1. ágúst 2017. Hann krefst þess að riftverði þremur nánar tilgreindum greiðslum sínum til stefnda á tímabilinu frá 15.ágúst til 15. september 2008, vegna viðskipta á tímabilinu frá 12. ágúst til10. september sama ár, samtals að fjárhæð 25.614.921,84 evrur og að stefnda verðigert að greiða sér þá upphæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Þá krefstáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. IÞann 28. apríl 2004 gaf áfrýjandi, semþá bar heitið Kaupþing banki hf., út svokallaða útgáfulýsingu á ensku vegnaevrópsks skuldabréfaramma með meðallöngum lánstíma að fjárhæð samtals4.000.000.000 evrur. Í fyrirsögn útgáfulýsingarinnar var tekið fram að samkvæmtskuldabréfarammanum gæti áfrýjandi gefið út skuldabréf í hvaða gjaldmiðli semútgefandi þeirra og viðkomandi miðlari kæmu sér saman um. Var og tekið fram aðupplýsingar um heildarnafnvirði skuldabréfanna, vexti sem greiða þyrfti afskuldabréfunum, útgáfuverð þeirra og aðra skilmála og skilyrði sem ekki væri aðfinna í útgáfulýsingunni og vörðuðu sérhvern skuldabréfahluta, yrðu settar framí svonefndum verðviðauka sem afhentur yrði í kauphöllinni í Lúxemborg áútgáfudegi skuldabréfa í þeim hluta, eða fyrr vegna skuldabréfa sem skráð yrðuí kauphöllinni. Í samantekt yfir skuldabréfarammannsem finna mátti í útgáfulýsingunni kom fram að umsjónaraðili (e. Arranger) væriCredit Suisse First Boston (Europe) Limited, en að umsjónaraðili útgáfu ogaðalumsjónaraðili greiðslna (e. Issuing and Principal Paying Agent) væriDeutsche Bank AG. Undir kafla útgáfulýsingarinnar, sem bar heitið formskuldabréfanna, kom svo fram að sérhver hluti skuldabréfa yrði gefinn út áhandhafaformi og upphaflega í formi tímabundins allsherjarskuldabréfs eða, efsvo væri mælt fyrir um í viðeigandi verðviðauka, varanlegsallsherjarskuldabréfs. Í báðum tilvikum yrðu skuldabréfin afhent sameiginlegumvörsluaðila, Euroclear Bank S.A./N.V., sem rekstraraðila Euroclear kerfisins,og Clearstream Banking á upphaflegum útgáfudegi skuldabréfahlutans eða fyrr.Var ennfremur tekið fram að afborganir höfuðstóls, vaxta og annarra fjárhæðasem þyrfti að greiða samkvæmt varanlegu allsherjarskuldabréfi, yrðu framkvæmdarí gegnum Euroclear og/eða Clearstream í Lúxemborg gegn framvísun eða afhendinguvaranlega allsherjarskuldabréfsins án þess að frekari staðfesting værinauðsynleg. Þá yrði í viðeigandi verðviðauka mælt fyrir um að mögulegt væri aðskipta varanlegu allsherjarskuldabréfi í heild fyrir endanlegt skuldabréf meðhöfuðstólsmiðum, vaxtamiðum og skiptimiðum, þar sem það ætti við, að þvítilskildu að gefinn væri 60 daga skriflegur fyrirvari af hálfu áðurnefndravörsluaðila, eða við svokallaðan skiptiatburð eins og hann var nánarskilgreindur í kaflanum. Var jafnframt tekið fram að skuldabréf sem heyrðuundir allsherjarskuldabréfið yrðu aðeins framseld í samræmi við gildandi reglurog ferli Euroclear og Clearstream eftir því sem við ætti.Samkvæmt 1. lið skilmálaútgáfulýsingarinnar skyldu skuldabréfin vera á handhafaformi. Þegar um endanlegskuldabréf væri að ræða skyldu þau vera raðnúmeruð í tilgreindum gjaldmiðli ogtilgreindri nafnverðseiningu. Var þar og tekið fram um tegund og eðli þeirraskuldabréfa sem um gæti verið að ræða, en meðal þeirra bréfa sem þar vorutilgreind voru skuldabréf með breytilegum vöxtum, vaxtalaus skuldabréf,vísitölutengd skuldabréf, forgangsskuldabréf og víkjandi skuldabréf. Tekið varfram að yfirfærsla eignarréttar yrði við afhendingu bréfanna. Sá fyrirvari varþó gerður, að á meðan einhver skuldabréf heyrðu undir allsherjarskuldabréf semvarðveitt væri fyrir hönd Euroclear eða Clearstream, skyldu útgefandi ogumsjónaraðilar greiðslna líta á sérhvern aðila, sem á hverjum tíma væri skráðureigandi tilgreindrar nafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa, sem eiganda þeirrarnafnverðsfjárhæðar í öllu tilliti nema að því er varðaði greiðslur höfuðstólseða vaxta, en í því sambandi skyldu útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna lítaá handhafa viðkomandi allsherjarskuldabréfs sem eiganda umræddrarnafnverðsfjárhæðar í samræmi við og með fyrirvara um skilmála viðkomandi allsherjarskuldabréfs.Í 6. lið skilmálanna var að finnaákvæði sem lutu að greiðslum og greiðsluaðferð. Kom þar fram, með fyrirvara umönnur ákvæði kaflans, að þegar um væri að ræða evrur, færu greiðslur fram meðinnborgun eða millifærslu á reikning í evrum, eða annan reikning sem heimiltværi að millifæra eða greiða evrur inn á, og móttakandi greiðslunnartilgreindi. Varð jafnframt ráðið að þegar um væri að ræða skuldabréf sem heyrðiundir allsherjarskuldabréf, færu greiðslur höfuðstóls og vaxta fram með framangreindumhætti, gegn framvísun og afhendingu skuldabréfsins þegar um greiðslu höfuðstólsværi að ræða, afhendingu vaxtamiða væri um greiðslur vaxta að ræða, enafhendingu höfuðstólsmiða væri um afborganir af höfuðstól að ræða. Var gert ráðfyrir að slík afhending færi fram á skrifstofu umsjónaraðila greiðslna og að haldinyrði skrá fyrir viðkomandi allsherjarskuldabréf yfir allar greiðslur sem inntarværu af hendi með þessum hætti, sem myndi þá teljast sönnun þess að umræddgreiðsla hefði farið fram, kæmi ekki annað í ljós.Samkvæmt lið 6(d) skilmálanna skyldieigandi allsherjarskuldabréfs einn eiga rétt á að taka við greiðslum vegnaskuldabréfa sem heyrðu undir viðkomandi allsherjarskuldabréf. Þá skyldigreiðsla sem útgefandi innti af hendi til eða í þágu eiganda slíksallsherjarskuldabréfs, leysa útgefandann undan skuld að þeirri fjárhæð. Vareinnig tekið fram að sérhver aðili sem skráður væri hjá Euroclear eðaClearstream í Lúxemborg sem raunverulegur eigandi (e. beneficial holder) tiltekinnarnafnverðsfjárhæðar skuldabréfa sem heyrðu undir slíkt allsherjarskuldabréf,gæti einungis krafið nefnda aðila um sína hlutdeild í greiðslu sem þannig væriinnt af hendi af hálfu útgefanda í þágu eiganda allsherjarskuldabréfsins.Í 7. lið skilmálanna, sem fjallaði uminnlausn og kaup, var tekið fram að öll skuldabréf yrðu innleyst af útgefanda álokainnlausnarverði, eins og það væri tilgreint eða ákvarðað í viðeigandiverðviðauka viðkomandi myntar á lokagjalddaga, nema því aðeins að skuldabréfiðhefði áður verið innleyst, keypt eða fellt niður í samræmi við það sem nánargreindi í nokkrum stafliðum kaflans. Var þar meðal annars tekið fram í h-lið aðútgefandi, eða dótturfélag hans, gæti hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaðaverði sem væri á frjálsum markaði eða með öðrum hætti. Enda væri þá áskilið aðallir ógjaldfallnir höfuðstólsmiðar, vaxtamiðar og skiptimiðar yrðu jafnframtkeyptir ef um væri að ræða endanleg skuldabréf. Jafnframt sagði að ef kaup færufram á grundvelli tilboðs, yrði slíkt tilboð að standa öllumskuldabréfaeigendum til boða. Loks var tekið fram að útgefanda væri heimilt aðeiga, endurútgefa eða endurselja hin keyptu skuldabréf, eða afhenda þauumsjónaraðila greiðslna að eigin vali til niðurfellingar.Í 2. lið skilmálanna var fjallað umstöðu forgangsskuldabréfa og víkjandi skuldabréfa. Kom þar fram í lið 2(b) aðvíkjandi skuldabréf fælu í sér ótryggðar og óskilyrtar skuldbindingarútgefanda, sem væru víkjandi í samræmi við og í skilningi 84. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, og jafn réttháar án nokkurs innbyrðis forgangssín á milli. Ef útgefandi yrði ógjaldfær eða hann tekinn til gjaldþrotaskiptakæmu víkjandi skuldabréf aðeins til greiðslu að greiddum öllum öðrumskuldbindingum útgefanda sem ekki væru skilgreindar sem víkjandi samkvæmtáðurnefndri 84. gr. laga nr. 161/2002. Að því frágengnu yrðu víkjandiskuldabréf að minnsta kosti greidd á sama tíma og allar aðrar skuldbindingarútgefanda sem væru skilgreindar sem víkjandi samkvæmt ákvæðinu, en ellegar áðuren hlutafé, stofnfé eða annað sambærilegt eigið fé útgefanda yrði endurgreitt.Var og tekið fram að útgefandi skuldbindi sig til að stofna ekki til annarravíkjandi skuldbindinga en heimilt væri samkvæmt 84. gr. laga nr. 161/2002, ámeðan einhver víkjandi skuldabréf, höfuðstólsmiðar eða vaxtamiðar væruútistandandi. Loks sagði að ákvæði greinar 2(b) skyldu heyra undir og túlkuð ísamræmi við íslensk lög.Samkvæmt lið 18(a) skilmálanna skylduumsýslusamningurinn, skuldabréfin, skuldbindingarskjalið og höfuðstóls- og vaxtamiðarheyra undir og túlkuð í samræmi við ensk lög. Þó var tekið fram að sá hluti 2.liðar skilmálanna, sem fjallaði um stöðu víkjandi skuldabréfa, skyldi heyraundir og túlka í samræmi við íslensk lög.Á grundvelli ofangreindrarútgáfulýsingar gaf áfrýjandi út svonefndan verðviðauka 28. júní 2004 vegnavíkjandi skuldabréfa að nafnverði 300.000.000 evrur, með breytilegumstighækkandi vöxtum á gjalddaga í júní 2014. Í viðaukanum kom fram að hann hefðiað geyma lokaskilmála skuldabréfanna. Þá kom fram að lesa bæri viðaukann ísamhengi við útgáfulýsingu skuldabréfarammans. Viðmiðunarvextir samkvæmtviðaukanum voru þriggja mánaða EURIBOR vextir með 0,65% álagi á ársgrundvellisem hækka skyldi uppí 1,65% frá og með gjalddaga vaxta í júní 2009, engjalddagar vaxta skyldu vera 30. mars, 30. júní, 30. september og 30. desemberár hvert. Voru skuldabréfin sem gefa átti út samkvæmt viðaukanum auðkennd meðISIN-númerinu XS 0194805429.IIÍ greinargerð stefnda fyrir Hæstaréttisegir að hann sé alþjóðlegt fjármálafyrirtæki með höfuðstöðvar í Frakklandi, enað þau viðskipti sem deilt sé um hafi farið í gegnum útibú hans í London. Afgögnum málsins verður ráðið að 12. ágúst 2008 hafi starfsmaður áfrýjanda haftsamband við starfsmann stefnda í gegnum tiltekið samskiptaforrit. Af samskiptumþeirra virðist mega ráða að stefndi hafi boðið áfrýjanda til kaups hlutdeild í framangreindriskuldabréfaútgáfu og að kaup hafi tekist þeirra í millum á hlutdeild aðnafnverði 20.000.000 evra sem áfrýjandi hafi greitt 86% af nafnverði fyrir eðasem svarar 17.200.000 evrum. Í málinu liggur jafnframt fyrir kvittun, dagsettsama dag, sem virðist hafa verið gefin út vegna viðskiptanna, svo og kaupnótafrá áfrýjanda, gefin út á nafn stefnda, þar sem staðfest voru kaup á 20.000.000evra hlutdeild í hinni víkjandi skuldabréfaútgáfu fyrir 17.200.000 evrur, aðviðbættum 143.238,89 evrum vegna áfallinna vaxta, eða samtals 17.343.238,89evrur. Er uppgjörsdagur viðskiptanna þar sagður 15. ágúst 2008.Þann 18. ágúst 2008 hafði samistarfsmaður áfrýjanda aftur samband við starfsmann stefnda. Af þeim samskiptumvirðist mega ráða að áfrýjandi hafi enn verið að leita eftir kaupum á eigin skuldabréfum.Var umleitan starfsmanns áfrýjanda svarað svo af hálfu starfsmanns stefnda aðhann hefði „4.250M“ til kaups og að þar væri um að ræða hlutdeild í áðurgreindriskuldabréfaútgáfu áfrýjanda. Ekki verður séð að fyrir liggi kvittun vegnaþessara viðskipta, sambærileg þeirri sem gefin var út vegna fyrri viðskiptaaðila. Hins vegar liggur fyrir í málinu kaupnóta áfrýjanda, gefin út á nafnstefnda, þar sem staðfest voru kaup á 4.250.000 evra hlutdeild fyrir 88,25% afnafnverði, eða sem svarar 3.750.625 evrum. Við þá upphæð hafi svo bæst50.951,01 evra vegna áfallinna vaxta og heildarupphæðin því numið 3.801.576,01evru. Samkvæmt kaupnótunni fóru viðskiptin fram 10. september 2008 og þau gerðupp 15. sama mánaðar.Í málinu liggur fyrir þriðja kaupnótanfrá áfrýjanda sem gefin var út á nafn stefnda. Eru þar staðfest kaup á5.000.000 evra hlutdeild fyrir 88,25% af nafnverði eða sem svarar 4.412.500evrum. Við þá upphæð hafi svo bæst 57.606,94 evrur vegna áfallinna vaxta ogheildarupphæðin því numið 4.470.106,94 evrum. Samkvæmt kaupnótunni fóruviðskiptin fram 9. september 2008 og þau gerð upp 12. sama mánaðar.Ekki virðist ágreiningur milli aðilaum að framangreind viðskipti hafi farið fram með þeim hætti sem áður er lýst.Undir rekstri málsins í héraði skoraði stefndi meðal annars á áfrýjanda aðupplýsa um og leggja fram viðeigandi gögn um hvort, og þá til hvaða aðgerða,hann hefði gripið í kjölfar viðskiptanna, þar á meðal hvort umrædd skuldabréfhefðu verið endurseld, afskráð eða ráðstafað með öðrum hætti. Áfrýjandi brástvið áskorun stefnda með bókun sem hann lagði fram í þinghaldi 19. desember2013. Vísaði áfrýjandi þar til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og kvað áskorun stefnda að þessu leyti ekki lúta að afhendingu skjalssem áfrýjandi hefði í sínum vörslum. Áfrýjandi lagði hins vegar framyfirlýsingu löggilts endurskoðanda sem hann kvað lúta að bókhaldslegri meðferðþeirra krafna sem hann hefði greitt með viðskiptum sínum við stefnda. Samkvæmtþeirri yfirlýsingu voru skuldir áfrýjanda færðar niður um sem svaraði29.250.000 evrum í kjölfar framangreindra viðskipta. Þá lagði áfrýjandi einnigfram yfirlit úr viðskiptakerfi sínu um öll viðskipti með eigin skuldabréf. Afþví yfirliti verður ráðið að áfrýjandi hafi fest kaup á þeim hlutdeildum sem umræðir. Hins vegar verður ekki séð af yfirlitinu að áfrýjandi hafi selt þæraftur. Verður því lagt til grundvallar að þær hafi enn verið í umráðumáfrýjanda er Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100.gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hannskilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15.nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015.Með bréfi lögmanns áfrýjanda tilstefnda 8. desember 2011 var óskað upplýsinga um fyrrgreind viðskipti, þar ámeðal hvort stefndi hefði verið „aðalrétthafi og/eða rétthafi í tengslum viðendurkaupaviðskiptin“ eins og það er orðað í framlagðri þýðingu. Með bréfi 6.janúar 2012 staðfesti stefndi að hann hefði verið mótaðili áfrýjanda í umræddumviðskiptum. Þann 23. apríl 2012 lýsti áfrýjandi yfir riftun á viðskiptunum ogkrafði stefnda jafnframt um greiðslu 25.614.921,84 evra, eða sem svarar samtöluþeirra greiðslna sem hann innti af hendi fyrir hlutdeildirnar. Höfðaðiáfrýjandi í kjölfarið mál þetta með stefnu birtri 21. júní 2012, en meðmálssókn sinni leitar áfrýjandi á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, riftunar ágreiðslu skuldar við stefnda, sem áfrýjandi telur hafa falist í kaupum áhlutdeildum í áðurlýstum skuldabréfum, svo og endurgreiðslu á þeim fjármunumsem hann lét af hendi í þeim viðskiptum.IIISamkvæmt því sem áður er rakið keyptiáfrýjandi í þrígang hlutdeild í víkjandi skuldabréfum sem gefin voru út 30.júní 2004 af stefnda í samræmi við fyrrnefndan verðviðauka frá 28. samamánaðar. Fyrir þá hlutdeild greiddi áfrýjandi samtals 25.614.921,84 evrur íþremur greiðslum 15. ágúst, 12. september og 15. september 2008. Samkvæmt þvífóru þessar greiðslur fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit áfrýjanda,sem eins og áður sagði var 15. nóvember 2008. Er skilyrðum 1. mgr. 134. gr.laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu samkvæmt ákvæðinu því fullnægt að þessuleyti.Með viðskiptunum sem um ræðir, keyptiáfrýjandi hlutdeildir í víkjandi skuldabréfum, sem greiða átti upp í einu lagiá umsömdum lokagjalddaga 30. júní 2014 að því er höfuðstól varðar. Um leiðgreiddi áfrýjandi vexti, sem fallið höfðu á þessar hlutdeildir í skuldabréfunumá tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta 30. júní 2008 fram til uppgjörsviðskiptanna, sem fóru fram 15. ágúst, 12. september og 15. september sama ár.Gjalddagi þeirra vaxta hefði ella verið 30. september 2008. Greiðslur þessarvoru þannig að öllu leyti inntar af hendi fyrir gjalddaga og þar með fyrr eneðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig aðþessu leyti fullnægt skilyrðum ákvæðisins fyrir riftun greiðslu.Víkjandi skuldabréfin sem um ræðirvoru gefin út á grundvelli evrópsks skuldabréfaramma áfrýjanda frá 28. júní2004 eins og áður er lýst. Af útgáfulýsingu skuldabréfarammans verður ekkiannað ráðið en að skuldabréf útgefin á grundvelli útgáfulýsingarinnar yrðuafhent sameiginlegum vörsluaðila, Euroclear Bank S.A./N.V., sem rekstraraðilaEuroclear kerfisins, og Clearstream Banking. Verður einnig ráðið afútgáfulýsingunni að afborganir höfuðstóls, vaxta og annarra greiðslna skyldiinna af hendi við nefnda vörsluaðila. Ekki verður glögglega ráðið af gögnummálsins hvort þær greiðslur sem áfrýjandi innti af hendi fyrir umræddarhlutdeildir í víkjandi skuldabréfunum hafi að öllu leyti farið fram í samræmivið fyrirmæli skilmálanna að þessu leyti. Á hinn bóginn liggja fyrir þærkvittanir og kaupnótur sem áður hefur verið lýst, en þær bera með sér aðáfrýjandi hafi innt kaupverðið af hendi til stefnda, hvort heldur sem það var fyrirmilligöngu vörsluaðila eða ekki. Þá virðist sem áður segir ekki ágreiningur meðaðilum um að viðskiptin hafi farið fram með þessum hætti, auk þess sem stefndistaðfesti við áfrýjanda í aðdraganda málshöfðunarinnar að hann hefði veriðmótaðili áfrýjanda í viðskiptunum. Verður því við það miðað að með viðskiptunumhafi stefndi fengið efndir á kröfu sinni, sem hann felldi sig jafnframt við aðgefa eftir að verulegum hluta, enda var ekki greitt fullt nafnverð hennar. Aðöllu þessu virtu, og að gættu því að samkvæmt 6. lið skilmála útgáfulýsingarinnarskyldi greiðsla sem útgefandi innti af hendi til eða í þágu eigandaallsherjarskuldabréfs, leysa útgefandann undan skuld að þeirri fjárhæð, verðurlitið svo á að með kaupunum hafi áfrýjandi greitt skuld við stefnda í skilningi1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 11. maí2017 í málum nr. 189/2016 og 621/2016 og 18. janúar 2018 í máli nr. 677/2016. Samkvæmt1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður riftun á greiðslu skuldar á grundvelliákvæðisins ekki komið við ef greiðslan hefur virst venjuleg eftir atvikum. Viðskiptinsem um ræðir náðu til hlutdeilda í víkjandi skuldabréfum sem mynduðu hluta afeiginfjárgrunni áfrýjanda samkvæmt 6. mgr. 84. gr. laga nr. 161/2002. Samkvæmt8. mgr. sömu lagagreinar, eins og hún var er atvik máls þessa áttu sér stað,var heimilt að flýta endurgreiðslu víkjandi lána að ósk lántaka, enda lægifyrir samþykki Fjármálaeftirlitsins og slík endurgreiðsla hefði að þess matiekki óviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu lántaka. Af frumvarpi sem varð að lögumnr. 161/2002 er ljóst að síðastnefnt ákvæði byggði á b. lið 3. mgr. 4. gr.tilskipunar Ráðsins 89/299/EEC um eigið fé lánastofnana sem aðildarríkiEvrópusambandsins áttu samkvæmt 9. gr. tilskipunarinnar að innleiða fyrir 1.janúar 1993. Samkvæmt því verður að leggja til grundvallar að ákvæðið hafiverið í samræmi við reglur sem lánastofnunum aðildarríkja Evrópusambandsins áttiað vera kunnugt um, en eins og fyrr greinir er stefndi alþjóðlegtfjármálafyrirtæki með höfuðstöðvar í Frakklandi sem er eitt af aðildarríkjumEvrópusambandsins. Í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu um að viðskiptin hafi faliðí sér greiðslu skuldar í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verðurjafnframt að leggja til grundvallar að skylt hafi verið að afla samþykkisFjármálaeftirlitsins samkvæmt 8. mgr. 84. gr. laga nr. 161/2002 til þeirra. Færþað ekki breytt þessari niðurstöðu þótt ekki hafi verið fjallað sérstaklega umslíkt samþykki í þeim samningsskilmálum sem giltu um skuldabréfin, enda komskýrlega fram í lið 2(b) skilmála útgáfulýsingar skuldabréfarammans að umvíkjandi stöðu slíkra skuldabréfa gilti 84. gr. laga nr. 161/2002. Með sömurökum verður að leggja til grundvallar að heimild til viðskipta með bréfin ágrundvelli liðar 7(h) útgáfulýsingarinnar hafi ávallt verið háð þeirri forsenduað áður væri búið að afla samþykkis Fjármálaeftirlitsins. Upplýst er aðsamþykkis Fjármálaeftirlitsins var ekki aflað og er því jafnframt ljóst að ekkifór fram neitt mat af hálfu þess á því hvort viðskiptin gætu haft í för með séróviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu áfrýjanda. Viðskiptin höfðu í reynd för meðsér lækkun á eiginfjárgrunni hans á tímamarki þegar fjármálafyrirtækjum varóhægt um vik við öflun lánsfjár. Gat því ekki virst nærtækt að hagstætt værifyrir áfrýjanda að eiga viðskipti sem þessi. Viðskiptin höfðu í för með sér aðkröfur stefnda á grundvelli skuldabréfanna voru ekki lengur víkjandi ískilningi 84. gr. laga nr. 161/2002 og leiddu í raun til þess að þær aðstæðursköpuðust sem ákvæði 8. mgr. 84. gr. laganna var ætlað að koma í veg fyrir. Erað öllu þessu virtu ekki unnt að líta svo á að greiðsla áfrýjanda hafi virstvenjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.Af hálfu stefnda hefur því verið boriðvið að ensk lög eigi að gilda um viðskipti hans við áfrýjanda. Bendir stefndi íþví sambandi á að aðilar hafi samið svo um sín á milli að ensk lög skyldu gildaum skuldabréfin og vísar þar um til 18. liðar skilmála útgáfulýsingarskuldabréfarammans. Þá vísar hann jafnframt til n. liðar 2. mgr. 99. gr. laganr. 161/2002, en samkvæmt efni sínu felur ákvæðið í sér frávik frá því aðíslensk lög skuli gilda um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar umslit á lánastofnun með höfuðstöðvar á Íslandi, sbr. 1. mgr. 104. gr. laganna. Forsendaþess að síðastnefnt ákvæði geti átt við er að fyrir liggi fullnægjandi sönnunum að lög annars ríkis eigi að gilda um viðkomandi löggerning. Svo sem áðursegir var skýrlega tekið fram í lið 2(b) og 18(a) skilmála útgáfulýsingarskuldabréfarammans að um stöðu víkjandi skuldabréfa og rétthæð, skyldu gildaíslensk lög. Ágreiningur máls þessa varðar í reynd stöðu og rétthæðskuldabréfanna og fellur samkvæmt því undir síðastnefnt ákvæði. Þegar af þeirriástæðu kemur ekki frekar til álita hvort ákvæði n. liðar 2. mgr. 99. gr. laganr. 161/2002 hafi þýðingu í málinu. Af sömu ástæðu koma ekki heldur tilskoðunar ákvæði laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, semstefndi hefur einnig vísað í til stuðnings þeirri málsástæðu sinni að um lögskiptiaðila hafi átt að fara eftir enskum lögum, sbr. 1. mgr. 3. gr. nefndra laga.Stefndi hefur einnig borið því við aðþær greiðslur sem áfrýjandi innti af hendi vegna kaupanna hafi farið í gegnumviðurkennt uppgjörskerfi og séu af þeim sökum ekki riftanlegar. Eru málsástæðurstefnda um þetta reifaðar í héraðsdómi. Eins og þar greinir nánar kveðurstefndi að uppgjör á viðskiptum aðila hafi farið fram í gegnum hið alþjóðlegauppgjörskerfi Euroclear, sem sé viðurkennt greiðslu- og uppgjörskerfi samkvæmt10. gr. Evróputilskipunar um endanlegt uppgjör 98/26/EB, sem innleidd hafiverið í íslenskan rétt með lögum nr. 90/1999 um öryggi fyrirmæla ígreiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum. Samkvæmt athugasemdum þeim semfylgdu frumvarpi að nefndum lögum sé það eitt af markmiðum þeirra að tryggja aðuppgjör sem fram fari í greiðslukerfum fyrir fjármagnsmarkaðinn, falli utanriftunarreglna laga nr. 21/1991. Í samræmi við það kveði 4. gr. laga nr.90/1999 á um að öll greiðslufyrirmæli, svo og greiðslujöfnun, skuli vera aðöllu leyti bindandi gagnvart þriðja aðila, jafnvel þótt bú þátttakanda semfyrirmælin gaf, sé tekið til gjaldþrotaskipta, enda séu fyrirmælin komin tilgreiðslukerfisins áður en úrskurður um gjaldþrot er kveðinn upp. Af þessu leiðisvo aftur að uppgjör sem fram hafi farið í greiðslukerfi, svo sem við eigi umviðskipti málsaðila, sé ekki riftanlegt.Samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1999 ermarkmið þeirra að tryggja öryggi í uppgjöri viðskipta í greiðslukerfum ogverðbréfauppgjörskerfum. Til þess er á hinn bóginn að líta að stefndi hefurhvorki sýnt fram á að umrætt greiðslukerfi hafi verið rekið hér á landi ískilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1999 og tilkynnt í samræmi við ákvæði 3.gr. laganna, né að um það hafi gilt íslensk lög svo sem áskilið er í c. lið 1.töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna. Af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi aðlögunum má jafnframt ráða að meginmarkmið þeirra sé að vernda fyrirmæli semsend hafa verið inn í kerfin, meðal annars þannig að riftunarreglum laga nr.21/1991 verði ekki beitt í þeim tilvikum þegar greiðslufyrirmæli hafa borist ígreiðslukerfi áður en úrskurður um gjaldþrot er kveðinn upp. Ákvæðum laganna erhins vegar ekki ætlað að taka til lögskipta sem búa að baki slíkumgreiðslufyrirmælum, eins og kemur jafnframt skýrt fram í inngangsorðumframangreindrar Evróputilskipunar. Eins og mál þetta liggur fyrir verðurþessari málsástæðu því hafnað. Samkvæmt öllu framangreindu verðurfallist á kröfu áfrýjanda um riftun á umræddum greiðslum hans til stefnda ágrundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.IVEndurgreiðslukröfu sína byggiráfrýjandi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, sem á hér við að breyttubreytanda samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002. Samkvæmt fyrrgreinduákvæði skal sá sem hefur haft hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fésem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, enþó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins.Fyrir liggur samkvæmt framansögðu aðáfrýjandi keypti umræddar hlutdeildir í skuldabréfunum af stefnda með þremuraðskildum greiðslum. Telst stefndi því hafa haft hag af þeim greiðslum endahefði hann annars orðið að sæta því vegna ákvæða 3. mgr. 28. gr. og 4.töluliðar 114. gr. laga nr. 21/1991 að glata andvirði hlutdeildanna við slitáfrýjanda, sem líkt og áður greinir var lokið með nauðasamningi. Þá liggur ekkiannað fyrir en að greiðslur áfrýjanda hafi orðið stefnda að notum í skilningi1. mgr. 142. gr. sömu laga. Eins og áður greinir er lagt til grundvallar aðhlutdeildirnar hafi ekki verið seldar er slitameðferð áfrýjanda hófst. Því telsttjón áfrýjanda hafa numið þeim greiðslum sem hann innti af hendi til stefnda. Samkvæmtþví verður fallist á fjárkröfu áfrýjanda eins og hún er sett fram. Með því að leggja verður tilgrundvallar í máli þessu að um ágreining aðila fari að íslenskum lögum, verðurfallist á með áfrýjanda að krafa hans skuli bera dráttarvexti samkvæmt ákvæðumlaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar12. maí 2014 í máli nr. 276/2014 og 2. október sama ár í máli nr. 79/2014. Einsog háttar til í máli þessu fer um upphafstíma dráttarvaxta eins og í dómsorðigreinir.Eftir þessum úrslitum og samkvæmt 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjandamálskostnað vegna reksturs málsins á báðum dómstigum eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð:Rift er greiðslu áfrýjanda, Kaupþings ehf.,til stefnda, BNP Paribas S.A., 15. ágúst 2008, að fjárhæð 17.343.238,89 evrur,vegna viðskipta 12. ágúst 2008, greiðslu 12. september 2008, að fjárhæð4.470.106,94 evrur, vegna viðskipta 9. september 2008 og greiðslu 15. september2008, að fjárhæð 3.801.576,01 evru, vegna viðskipta 10. september 2008.Stefndi greiði áfrýjanda 25.614.921,84evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 4. maí 2017 til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals10.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2017I Mál þetta, sem var dómtekið 28. mars 2017, er höfðað 21.júní 2012 af Kaupþingi hf., Borgartúni 26 í Reykjavík, á hendur BNP Paribas SA,16 boulevard des Italiens 75009, París, Frakklandi. Dómkröfur stefnanda eru þær að rift verði eftirfarandiráðstöfunum stefnanda til stefnda:Greiðslu hinn 15. ágúst 2008, að fjárhæð 17.343.238,89 evrur, vegna viðskipta dags. 12. ágúst 2008.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð 4.470.106,94 evrur, vegna viðskipta dags 9. september 2008.Greiðslu hinn 15. september 2008, að fjárhæð 3.801.576,01 evru, vegna viðskipta dags 10. september 2008. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda25.614.921,84 evrur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Að lokum krefst stefnandi þess að stefnda verði gert aðgreiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningieða mati réttarins. Stefndikrefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfufjárhæð stefnandaverði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar að skaðlausuað teknu tilliti til virðisaukaskatts. Í upphafi fór stefndi fram á að málinu yrði vísað frá dómi,en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2013. Að því loknufór fram umfangsmikil gagnaöflun. Þorri skjala er á erlendri tungu sem hefurkallað á mikla vinnu við þýðingar.II Málsatvikeru þau að 28. apríl 2004 birti stefnandi útboðslýsingu (e. Offering Circular)fyrir fjögurra milljarða evra skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma sem baryfirskriftina Euro Medium Term Note Programme. Á forsíðu útboðslýsingarinnarkemur fram að stefnandi hafi heimild til þess að gefa út, á grunniútboðslýsingarinnar eða „skuldabréfarammans“, eins og segir í þýðingu löggiltsskjalaþýðanda, skuldabréf í hvaða gjaldmiðli sem er. Þar segir einnig aðheildarnafnvirði allra skuldabréfa sem á hverjum tíma væru útistandandisamkvæmt skuldabréfarammanum mætti ekki verða hærra en 4 milljarðar evra meðákveðnum fyrirvara. Átti að gefa skuldabréfin út til nánar tiltekinna miðlara.Við það yrði miðað að skuldabréfin yrðu skráð í kauphöllina í Lúxemborg á næstutólf mánuðum eftir dagsetningu útgáfulýsingarinnar. Þá segir á forsíðunni aðupplýsingar um heildarnafnverð skuldabréfanna, vexti, útgáfuverð o.fl., semekki væri fjallað um í útgáfulýsingunni, kæmu fram í sérstökum verðviðaukum (e.Pricing Supplement). Síðar í útgáfulýsingunni kemur fram að í verðviðauka getiverið skilmálar sem gangi framar ákvæðum útgáfulýsingar. Íútgáfulýsingunni kemur fram að skuldabréfin yrðu gefin út í handhafaformi ogupphaflega í formi tímabundins allsherjarskuldabréfs (e. Temporary Global Note)eða varanlegs allsherjarskuldabréfs (e. Permanent Global Note). Í báðumtilvikum var við það miðað að skuldabréfin yrðu afhent sameiginlegumvörsluaðila, Euroclear Bank, sem rekstraraðila Euroclear-kerfisins, ogClearstream Banking í Lúxemborg. Þar segir enn fremur að hægt verði að skiptatímabundna allsherjarskuldabréfinu fyrir endanlegt skuldabréf eða varanlegtallsherjarskuldabréf auk þess sem unnt verði að skipta varanleguallsherjarskuldabréfi fyrir endanlegt skuldabréf við svonefndan skiptiatburð(e. Exchange Event). Átti það einungis við ef vanefnd yrði af hálfu útgefandaeða að Euroclear og Clearstream hættu starfsemi. Íútgáfulýsingunni er gert ráð fyrir því að skuldabréfin verði gefin út afstefnanda samkvæmt svonefndum umsýslusamningum (e. Agency Agreement) semútgefandinn komi til með að gera við Deutsche Bank AG, London Branch, semumsjónaraðila útgáfu, aðalumsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent) ogumsýslubanka. Þar og í öðrum gögnum málsins er Deutsche Bank AG kallaðurumsýsluaðili (e. Agent). Í þessu sambandi var sérstaklega vísað tilumsýslusamnings frá 28. apríl 2004. Ekki verður séð að þessi samningur hafiverið lagður fram í málinu. Hins vegar liggur frammi einn samningar semdagsettur eru 28. apríl 2004 og ber yfirskriftina „Amended and restated ProgrammeAgreement“ milli stefnanda sem útgefanda og tólf miðlara (e. Dealers), þar ámeðal Deutsche Bank AG og stefnanda sjálfs, en hann tengist framangreindriútgáfulýsingu frá sama degi. Jafnframt hefur verið lagt fram skjal sem beryfirskriftina „Deed of Covenant“, dags. sama dag, sem var gefið út „í þágu“ (e.in favor of) einstakra reikningseigenda í Clearstream og Euroclear. Þetta skjalliggur fyrir í þýðingu löggilts skjalaþýðanda og ber þá yfirskriftina„Skuldbindingarskjal“. Þar er fjallað um vörslu allsherjarskuldabréfa og útgáfusvonefndra undirliggjandi skuldabréfa (e. Underlying Notes) semreikningseigendur í framangreindum greiðslukerfum (e. Clearing System) getiverið skráðir fyrir. Í greinargerð stefnda eru undirliggjandi skuldabréf afþessum toga almennt kölluð hagsmunaeign og er þá vísað til þess að um sé aðræða hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi. Í dóminum er þó víða notað hugtakiðhlutdeild í þessu samhengi. Þeir aðilar sem eru skráðir í greiðslukerfum fyrirhagsmunaeign eða hlutdeild í viðkomandi allsherjarskuldabréfi eru hins vegaralmennt nefndir hagsmuna- eða hlutdeildareigendur bæði í gögnum málsins og víðaí dóminum. Þess er getið í skuldbindingarskjalinu að allsherjarskuldabréf getifallið úr gildi við tilteknar aðstæður sem gerð væri grein fyrir íútgáfulýsingu, en við það öðluðust reikningseigendur tiltekin réttindi gagnvartútgefanda. Meðalskuldabréfa sem heimilt var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar voruvíkjandi skuldabréf (e. Subordinated Notes) samkvæmt nánari ákvæðum íverðviðauka. Í útgáfulýsingunni er fjallað sérstaklega um víkjandi stöðusamkvæmt slíkum skuldabréfum. Þar segir í íslenskri þýðingu að þess háttarskuldabréf feli í sér „ótryggðar og óskilyrtar skuldbindingar útgefanda, semeru í víkjandi stöðu í samræmi við og í skilningi 84. gr. X. kafla (Laust fé ogeigið fé) laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 („lögin“) og njóta jafnrarrétthæðar án nokkurs innbyrðis forgangs sín á milli“. Í ákvæðinu er því næstgerð grein fyrir því með hvaða hætti víkjandi skuldabréf komi til greiðslu efútgefandi verður tekinn til skipta. Segir þar að víkjandi skuldabréf komi þátil greiðslu á eftir öðrum kröfum sem ekki eru víkjandi, a.m.k. á sama tíma ogvíkjandi skuldbindingar í skilningi 84. gr. laga nr. 161/2002, en áður enhlutafé eða sambærilegt eigið fé útgefanda er greitt. Þá skuldbatt útgefandisig til þess að stofna ekki til víkjandi skuldbindinga „með öðrum hætti en ísamræmi við og í skilningi“ 84. gr. laga nr. 161/2002. Að lokum segir íákvæðinu orðrétt: „Ákvæði þessarar greinar 2(b) heyra undir og skulu túlkuð ísamræmi við íslensk lög.“ Íútgáfulýsingunni kemur fram að útgefandinn og umsýsluaðili hafi átt að líta áþá sem skráðir væru hjá Euroclear eða Clearstream sem eigendur (e. holder)tiltekinna nafnverðsfjárhæðar skuldabréfa, sem eigendur þeirra í öllu tilliti.Þetta átti þó ekki við um greiðslu höfuðstóls eða vaxta, en í því tilvikiskyldi útgefandi og umsjónaraðili greiðslna líta á handhafaallsherjarskuldabréfsins (e. bearer) sem eiganda. Samkvæmt d-lið 6. gr.útgáfulýsingarinnar var handhafi allsherjarskuldabréfsins eini aðilinn sem áttirétt á því að taka við greiðslum af skuldabréfum sem heyrðu undir viðkomandiallsherjarskuldabréf. Skráðir hlutdeildareigendur gátu aftur á móti einungiskrafið Euroclear eða Clearstream um sína hlutdeild í greiðslum útgefanda tilhandhafa allsherjarskuldabréfsins. Í18. gr. útgáfulýsingarinnar kemur fram að túlka skuli umsýslusamninginn,skuldbindingarskjalið, skuldabréfin að undanskildum skilmálum greinar 2(b),höfuðstólsmiða og vaxtamiða, í samræmi við ensk lög. Sérstaklega var tekið framað skilmáli 2(b) heyrði undir og bæri að túlka í samræmi við íslensk lög. Ískuldbindingarskjalinu frá 28. apríl 2004 var einnig kveðið á um að efni þesslyti enskum lögum og að það skyldi túlkað í samræmi við ensk lög. Ágrundvelli framangreindra gagna gaf stefnandi út verðviðauka 28. júní 2004vegna samtals 300 milljóna evra víkjandi skuldabréfa með breytilegumstighækkandi vöxtum (e. Floating Rate Subordinated Step-Up Notes). Lokagjalddagiátti að vera 30. júní 2014. Vextir voru ákveðnir þriggja mánaða EURIBOR með0,65% álagi, sem skyldi hækka í 1,65% álag frá og með júní 2009. Gjalddagarvaxta voru fjórum sinnum á ári, 30. mars, 30. júní, 30. september og 30.desember ár hvert. Samkvæmt verðviðaukanum gat útgefandi innleyst skuldabréfiná nafnverði á gjalddaga vaxta í júní 2009 og á öðrum vaxtagjalddögum eftir það.Eins og áður segir var nafnverð skuldabréfanna 300 milljónir evra enútgáfuverðið nam 99,764% samanlagðs nafnverðs eða 298.242.000 evrum.Skuldabréfin sem gefa átti út samkvæmt verðviðaukanum báru ISIN-númerið XS0194805429. Skuldabréf,þ.e. hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, gátu gengið kaupum og sölum á markaði.Í h-lið 7. gr. útgáfulýsingarinnar var kveðið á um að útgefandi eða dótturfélagútgefanda gæti hvenær sem er „keypt skuldabréf á hvaða verði sem er á frjálsummarkaði eða á annan hátt“. Þá segir þar að útgefanda væri heimilt að eiga keyptskuldabréf, endurútgefa þau, endurselja eða, „að vali útgefanda, afhenda hvaðaumsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar“. Um niðurfellingu (e.Cancellation) segir í i-lið sömu greinar að öll innleyst skuldabréf yrðu ántafar felld úr gildi. Síðan segir orðrétt: „Öll skuldabréf sem þannig eru felldniður og öll skuldabréf sem eru keypt og niðurfelld samkvæmt málsgrein (h) aðofan ... skulu framsend umsýsluaðila og verða hvorki endurútgefin néendurseld.“ Málþetta lýtur að kaupum stefnanda á þremur hlutdeildum í skuldabréfaflokki meðframangreindu ISIN-númeri XS 0194805429. Stefnandi hefur lagt fram skjal umfyrstu viðskiptin, sem hann nefnir kaupnótu. Telur hann kaupnótuna vera tilmarks um sölu stefnda á hlutdeild að nafnvirði 20 milljónir evra í þessumskuldabréfaflokki, en heiti stefnda er efst á nótunni. Á skjalinu kemur fram aðstefnandi staðfesti sölu stefnda á framangreindri eign 12. ágúst 2008 fyrir 86%af nafnverði eða sem nemur 17.200.000 evrum. Við þá fjárhæð bættust áfallnirvextir að fjárhæð 143.238,89 evrur. Samtals nam umsamin greiðsla því17.343.238,89 evrum. Fram kemur á kaupnótunni að uppgjörsdagur (e. Settlementdate) væri 15. ágúst 2008. Þá segir þar að viðskiptatími (e. Trade Time) hafiverið kl. 16.32. Stefndihefur lagt fram í málinu frekari gögn um samskipti starfsmanna aðila 12. ágúst2008 á Bloomberg samskiptakerfinu sem luku með því að samið var um söluviðkomandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu. Af þeim gögnum virðist megaráða að starfsmaður stefnanda hafi átt frumkvæði að viðskiptunum. Hófustsamskiptin með því að starfsmaður stefnanda leitaði upplýsinga um þá fjárhæðsem stefndi væri reiðubúinn að selja. Kvaðst starfsmaður stefnda þá tilbúinntil þess að selja fyrir 10 milljónir evra eða meira. Starfsmaður stefnandaóskaði þá upplýsinga um hvað stefndi væri reiðubúinn að selja mikið, því hannvildi gera „viðskiptavini sínum“ grein fyrir því. Kvaðst starfsmaður stefnda þáhafa 20 milljónir evra til sölu. Nokkrum mínútum síðar upplýsir starfsmaðurstefnanda að hann bjóði 86% í þessar 20 milljónir evra. Starfsmaður stefndasamþykkti það með skeyti kl. 13.07 sama dag. Í kjölfarið kveðst stefndi hafagefið út svonefndan viðskiptamiða þar sem í meginatriðum koma fram sömuupplýsingar og á kaupnótunni. Stefndihefur einnig lagt fram samskipti á Bloomberg samskiptakerfinu frá 18. ágúst2008 þar sem sami starfsmaður stefnanda spyr starfsmann stefnda hvort stefndiviti um fleiri „KAUP paper“ til sölu. Starfsmaður stefnda kveðst vera með„4.250M“ í framangreindri skuldabréfaútgáfu. Stefnandihefur einnig lagt fram kaupnótu sem hann telur að sé til marks um sölu stefndaá hlutdeild að nafnvirði 5 milljónir evra í sama skuldabréfaflokki, en heitistefnda er efst á nótunni. Eins og á fyrri kaupnótunni staðfestir stefnandi þarsölu stefnda á framangreindri eign 9. september 2008 fyrir 88,25% af nafnverði eðasem nemur 4.412.500 evrum. Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir að fjárhæð57.606,94 evrur. Samtals nam umsamin greiðsla því 4.470.106,94 evrum. Framkemur á kaupnótunni að uppgjörsdagur (e. Settlement date) væri 12. september2008. Þá segir þar að viðskiptatími (e. Trade Time) hafi verið kl. 16.17. Ekkiliggja fyrir frekari gögn um samskipti aðila er tengjast þessum viðskiptum.Hins vegar er ágreiningslaust að þau fóru fram milli aðila eins og kaupnótanber með sér. Tilmarks um þriðju viðskiptin í málinu hefur stefnandi lagt fram kaupnótu semaðilar deila ekki um að sé til marks um sölu stefnda á hlutdeild að nafnvirði4.250.000 evrur í sama skuldabréfaflokki og fyrri viðskiptin lutu að. Eins og áfyrri kaupnótum staðfestir stefnandi þar sölu stefnda á framangreindri eign semfram fór 10. september 2008 fyrir 88,25% af nafnverði eða sem nemur 3.750.625evrum. Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir að fjárhæð 50.951,01 evra.Samtals nam umsamin greiðsla því 3.801.576,01 evru. Fram kemur á kaupnótunni aðuppgjörsdagur (e. Settlement date) sé 15. september 2008. Þá segir þar aðviðskiptatími (e. Trade Time) hafi verið kl. 11.36. Ekki liggja fyrir frekarigögn um samskipti aðila um þessi viðskipti. Ímáli þessu er ágreiningslaust að löggerningar þeir sem málið lýtur að hafiverið efndir í gegnum Euroclear greiðslumiðlunarkerfi á tilgreindumuppgjörsdögum, þar sem umræddar fjárhæðir voru færðar milli reikninga aðila semog skráð eignarhald á viðkomandi hlutdeildum í allsherjarskuldabréfi. Framkemur í stefnu og í yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda að í kjölfar þessaraþriggja viðskipta hafi skuldir stefnanda verið færðar niður um sem nam29.250.000 evrum í reikningum bankans. Einsog rakið er í stefnu sagði stjórn stefnanda af sér 8. október 2008. Daginn eftirneytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild tilgreiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði 13. nóvember 2009. Lögum nr.161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009.Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II tilbráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. nóvember 2008.Fram kemur í stefnu að við það sé miðað að upphafsdagur slitameðferðarinnar ségildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember2010 lá fyrir dómsúrskurður um slitameðferð stefnanda. Umboðsmaðurstefnanda í Lundúnum ritaði útibúi stefnda þar í borg bréf, dags. 8. desember2011, þar sem óskað var upplýsinga um framangreind viðskipti, þ. á m. hvortstefndi teldi sig réttan aðila að þeim. Með bréfi útibúsins 6. janúar og 14.febrúar 2012 voru þau svör veitt að stefndi hefði verið gagnaðili í umræddumviðskiptum. Með bréfi 23. apríl 2012 lýsti stefnandi því yfir að greiðslunumværi rift og var stefndi krafinn um greiðslu 25.614.921,84 evra. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi rökstyður aðild sína aðmálinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Bendirhann á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr.44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum oggilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti ogvið hefðbundin gjaldþrotaskipti. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína áþví að greiðslur sem hann innti af hendi til stefnda hafi verið greiddar fyrren eðlilegt var, en slíkar greiðslur séu riftanlegar skv. 1. mgr. 134. gr. laganr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinuséu fyrir hendi. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því aðgreiðslurnar hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagurvið slitameðferðstefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greittskuld sína við stefnda 15. ágúst, 12. september og 15. september 2008 ogþannig hafi greiðslurnar átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag.Leggur stefnandi áherslu á að það tímamark sem miða beri við samkvæmt 134. gr.laga nr. 21/1991 sé þegar afhending fjármuna fari fram. Í öðru lagi byggir stefnandi á því aðgreiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var. Stefnandi tekurfram að stefndi hafi verið rétthafi skuldabréfs í útgáfu stefnanda nr.XS194805429, en skuldabréfið hafi verið á gjalddaga 30. júní 2014. Stefnandihafi greitt stefnda skuld sína með þremur greiðslum í ágúst og september 2008.Stefndi hafi þannig fengið kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu greidda tæplegasex árum fyrir gjalddaga. Stefnandi byggir á því að skuld sem greidd sé fyrirgjalddaga teljist almennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi ítrekar enn fremur að 8.október 2008 hafi stjórn hans sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafiFjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hannskilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið.Stefnandi heldur því fram að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegugreiðslna hefði stefndi aldrei fengið kröfu sína greidda á gjalddaga, hvorki íheild né að hluta. Stefndi hefði þess í stað eignast kröfu við slitameðferðstefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekkigreiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Bendir stefnandi á aðþað raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, semmeð réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddarað fullu. Með því hafi stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðslastefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir stefnda á kostnaðannarra kröfuhafa. Með því að rifta greiðslunum leitist stefnandi þannig við aðskapa jafnræði milli kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muni stefndi njótajafns réttar á við sambærilega kröfuhafa. Í þriðja lagi telur stefnandi ekkiliggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þessi liður greinarinnarfeli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem hann legguráherslu á að stefndi beri sönnunarbyrðina um að hún eigi við. Stefnandi tekur fram að til þess aðundantekningin í 134. gr. laganna um að greiðsla „hafi virst venjuleg eftiratvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðsla sem þessi, þar sem skuld er greiddlöngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila.Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptummilli stefnanda og stefnda. Af hálfu stefnanda er á það bent aðjafnvel þótt hann hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréf samkvæmthefðbundnum skilmálum þess þá breyti það því ekki að greiðslurnar séuriftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömuréttaráhrif og uppgreiðsluheimild.Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði ískuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiðaupp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Ef súværi raunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglunum. Stefnandi tekur fram að með þessu séþví ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur ískuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrirskuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunar­reglumgjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglumgjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að ölluleyti. Ráðstöfun geti verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafiekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni. Stefnandi bendir jafnframt á að riftuná greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfin eða aðra löggerningasem hafi verið grundvöllur að því að skuld stefnanda við stefnda var greiddfyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunumsjálfum og endurheimta í peningum hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnaðannarra og raski hún þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa. Stefnandi getur þess einnig aðriftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla sem leiði til riftunarþrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir ogallir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaðaskuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar. Stefnandi telur að ráða megi af ölluframangreindu að uppgreiðsla skuldanna tæplega sex árum fyrir gjalddaga hafiekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefiðtilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skuldahafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi engin skylda hvílt ástefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfin fyrirgjalddaga þeirra. Það sé stefnda að sýna fram á að greiðslur skuldanna, semóumdeilanlega hafi verið inntar af hendi fyrir gjalddaga, séu þrátt fyrir alltvenjulegar eftir atvikum. Stefnandi kveður kröfu sína umendurgreiðslu byggjast á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi telur aðgreiðslurnar 15. ágúst, 12. september og 15. september 2008 hafi orðið til þessað stefndi hafi auðgast um sem nam 25.614.921,84 evrum. Stefndi hefði ekki fengiðkröfurnar greidda á gjalddaga, en þess í stað eignast kröfu við slitameðferðstefnanda. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda. Skilyrði fyrirendurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi. Stefnandi krefst dráttarvaxta af allrifjárhæðinni frá og með mánuði eftir að stefnda hafi verið sent kröfubréf 23.apríl 2012. Dráttarvaxtakrafan eigi sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu.2. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er gerð athugasemd viðlýsingu stefnanda í stefnu á uppbyggingu þeirra skuldabréfa sem um ræðir.Leggur stefndi áherslu á að samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar ogverðviðaukans hafi stefnandi ekki gefið út skuldabréf til hvers og einsfjárfestis í bréfunum. Þess í stað hafi stefnandi gefið út eittallsherjarskuldabréf (e. Global Note) að nafnvirði 300 milljónir evra ágrundvelli verðviðaukans 28. júní 2004. Þetta allsherjarskuldabréf hafi veriðgefið út til sameiginlegs vörsluaðila (e. Common Depositary) sem hafi veriðtilnefndur af uppgjörskerfinu, en honum sé jafnan lýst sem „handhafa“ (e.bearer) allsherjarskuldabréfsins. Í þessu máli hafi allsherjarskuldabréfið verið í vörsluhjá uppgjörskerfunum Euroclear og Clearstream í Lúxemborg. Kveðst stefndiaðeins hafa átt í viðskiptum með hagsmunaeign í þessu allsherjarskuldabréfi.Þegar viðskipti eigi sér stað með slíka hagsmunaeign í gegnum uppgjörskerfi áalþjóðlegum verðbréfamarkaði skipti hið eiginlega skuldabréf, þ.e.allsherjarskuldabréfið, aldrei um hendur, heldur sé það ávallt í eigu„tilnefnds aðila“ eða „handhafa“. Stefndikveður ljóst af útgáfulýsingunni að handhafi allsherjarskuldabréfsins hafi áttað taka við greiðslum útgefanda á höfuðstól og vöxtum, en ekki þeir sem hafiverið skráðir eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu. Sú skylda hafi síðanhvílt á handhafa allsherjarskuldabréfsins að greiða hagsmunaeigendum í gegnumuppgjörskerfi. Hafi hagsmunaeigendur einungis getað leitað til Euroclear eðaClearstream í Lúxemborg til að fá sína hlutdeild í hverri greiðslu af þessumtoga. Hagsmunaeigendur hafi hins vegar aldrei átt kröfu á hendur útgefanda. Afþessu dregur stefndi þá ályktun að útgefandi og hagsmunaeigandi í skuldabréfinuhafi ekki verið í beinu skuldarsambandi. Stefndikveður tilganginn með þessari uppbyggingu skuldabréfaútgáfunnar hafa verið aðeinfalda útgáfu, viðskipti og endurgreiðslur á alþjóðlegum verðbréfamarkaði.Stefnandi hafi ekki þurft að láta sig varða hverjir væru hagsmunaeigendur íallsherjarskuldabréfinu, heldur einfaldlega getað innt greiðslur af hendi tilEuroclear og Clearstream í Lúxemborg. Hafi stefnandi ætlað sér að endurgreiðaheildarskuldina samkvæmt allsherjarskuldabréfinu (þ.e. innleysa skuldabréfið(e. Redemption) eins og sú aðgerð sé skilgreind í útgáfulýsingunni) hefðustefnandi og umboðsmaður greiðslna (e. Paying Agent) ekki greitt neina fjárhæð til stefnda eða annarra hagsmunaeigendaí allsherjarskuldabréfinu, heldur aðeins eina greiðslu til handhafaallsherjarskuldabréfsins. Þessi fjárhæð hefði síðan verið millifærð áfram ígegnum Euroclear eða Clearstream og á endanum til hagsmunaeigenda íallsherjarskuldabréfinu. Afhálfu stefnda er því mótmælt að viðskiptin sem um ræðir og greiðslurnar semfylgdu í kjölfarið hafi falið í sér endurgreiðslu eða innlausn skuldabréfanna.Ekki hafi verið um að ræða innlausn samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnarheldur kaup. Vísar stefndi þar til greinar 7(h) í útgáfulýsingunni, en aðrirstafliðir geti ekki átt við, eins og nánar er fjallað um í greinargerð stefnda.Þannig hafi viðskiptin, sem voru undanfari greiðslnanna, falið í sér aðstefnandi hafi keypt hagsmuni í allsherjarskuldabréfi á markaðsvirði. Samkvæmtgrein 7(h) í útgáfulýsingunni hafi stefnandi mátt halda eftir, endurútgefa,endurselja eða afhenda hagsmunaeignina í allsherjarskuldabréfinu í kjölfarkaupanna. Samsvarandi skuld hafi því ekki sjálfkrafa fallið niður eða hún veriðafskráð með því að stefnandi eignaðist hagsmunaeignina í kjölfar viðskiptanna.Af i-lið sömu greinar megi einnig ráða að afskráning hafi verið aðskilinathöfn. Þannig hefði stefnandi þurft að afskrá bréfin í samvinnu við umboðsmanngreiðslna og Euroclear eða Clearstream til þess að fella niður hinaundirliggjandi skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfinu. Byggir stefndi á því aðstefnandi hafi ekki gert það, heldur kosið að eiga hagsmunaeignina eftirkaupin. Skuldin hafi þannig enn þá verið útistandandi. Stefndireisir sýknukröfu sína í meginatriðum á því að skilyrðum sé ekki fullnægt tilþess að verða við kröfum stefnanda um riftun greiðslnanna. Tekur stefnandi framað umrædd viðskipti hafi farið fram í samræmi við armslengdarsjónarmið,sameiginlega viðskiptahagsmuni stefnanda og gagnaðila hans, venjubundnamarkaðshegðun og viðeigandi samningsskilmála. Að öðru leyti hafi sameiginlegirhagsmunir ekki verið til staðar og engin persónuleg tengsl verið milli stefndaog eigenda stefnanda eða starfsfólks hans. Afhálfu stefnda er sýknukrafan í fyrsta lagi reist á því að viðskiptin hafi, einsog lýst hefur verið, ekki falið í sér snemmbúna endurgreiðslu skuldabréfannalíkt og stefnandi haldi fram, heldur hafi þar verið um að ræða einföldviðskipti með hagsmuni í allsherjarskuldabréfi á almennum markaði. Stefnditelur mikilvægt í því sambandi að gera greinarmun á samningsákvæðum um innlausn(e. redemption), þar sem fjallað sé um einhliða heimild Kaupþings til þess aðinnkalla og endurgreiða skuldabréf, og ákvæðum um kaup (e. purchase), þar semtvíhliða samningar séu gerðir á markaði um sölu hagsmuna íallsherjarskuldabréfi, eins og raunin hafi verið í því máli sem hér um ræði. Stefndivísar í þessu sambandi til fyrrgreindrar greinar 7(h) í útgáfulýsingunni. Séákvæðið lesið í samræmi við önnur ákvæði útgáfulýsingarinnar telur stefndiljóst að kaup stefnanda á hagsmunaeign stefnda í allsherjarskuldabréfinu getiekki talist innlausn bréfanna. Í þessu tilliti tekur stefndi sérstaklega framað hefðu kaup stefnanda á hagsmunaeigninni haft þær afleiðingar að skuldsamkvæmt allsherjarskuldabréfinu hefði sjálfkrafa fallið niður, þá hefði þaðþýtt að stefnandi hefði aldrei getað „endurútgefið“ eða „áframselt“ bréfin einsog gert sé ráð fyrir í fyrrgreindu ákvæði í útgáfulýsingunni. Þetta myndi leiðatil þess að samningsákvæðið væri algerlega merkingarlaust. Slíkri túlkun verðiað hafna. Stefndibendir einnig á að kaup stefnanda á skuldabréfunum hefðu aldrei getað leittsjálfkrafa til þess að felld yrði niður samsvarandi skuld samkvæmtskuldabréfunum, enda hafi hvorki umboðsmaður greiðslna (e. Paying Agent),sameiginlegur vörsluaðili né viðkomandi uppgjörskerfi (Euroclear eðaClearstream) haft nokkra vitneskju um að kaupin hafi farið fram eða að þau ættuað leiða til „sjálfvirkrar afskráningar“. Skilmálar útboðslýsingarinnar kveðimeð ítarlegum hætti á um ferli afskráningar (e. cancellation) sem ganga þurfi ígegnum ef fella á niður samsvarandi skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfinu.Þetta ferli gangi m.a. út á að allir þeir aðilar sem hafi skyldum að gegnavarðandi greiðslur samkvæmt bréfunum séu upplýstir um það ef hluti skuldarinnarer felldur niður, enda þurfi að taka tillit til slíkrar niðurfellingar á næstagjalddaga bréfanna. Stefnditekur einnig fram að framkvæmd hvers konar innlausnar eða endurgreiðsluallsherjarskuldabréfsins hefði verið verulega frábrugðin því sem átt hafi sérstað í hinum umþrættu viðskiptum. Til dæmis hefði innlausn alltaf farið fram ísamræmi við reikniregluna í ákvæði 7(e) í útgáfulýsingunni, en hin umþrættuviðskipti hafi farið fram á allt öðru verði sem hafi verið sérstaklega umsamiðog hafi verið í samræmi við markaðsvirði á eftirmarkaði. Ef um innlausn hefðiverið að ræða hefði stefnandi heldur ekki greitt stefnda líkt og raunin var,heldur umboðsmanni greiðslna (e. Paying Agent, Deutche Bank S.A. Lúxemborg íþessu tilviki) sem hefði í kjölfarið millifært greiðsluna áfram tilsameiginlega vörsluaðilans sem handhafa allsherjarskuldabréfsins. Á endanumhefði greiðslan síðan farið í gegnum viðkomandi uppgjörskerfi tilhagsmunaeigenda í allsherjarskuldabréfinu. Jafnframtbendir stefndi á að engin gögn gefi til kynna að stefnandi hafi keypt hagsmunií allsherjarskuldabréfinu í því skyni að halda þeim fyrir eigin reikning ogsíðar afskrá (e. cancel) þau í samræmi við ákvæði 7(i) í útgáfulýsingunni.Þvert á móti bendi gögn, sem stefndi hafi lagt fram, til þess að stefnandi hafií viðskiptunum komið fram fyrir hönd þriðja aðila og hafi samtímis ætlað aðselja viðskiptavini sínum áfram hagsmunaeignina. Hlutverk stefnanda íviðskiptunum virðist því hafa verið hlutverk viðskiptavaka. Þá bendir stefndi áað enginn hluti af skuldabréfinu hafi verið afskráður af stefnanda. Stefnditekur fram að á alþjóðlegum verðbréfamarkaði hafi flestir útgefendurskuldabréfa hag af virkum eftirmarkaði með bréfin. Svokölluð auðseljanleg (e.liquid) bréf séu almennt seld á hærra verði og fjárfestar telji nýjarskuldabréfaútgáfur slíkra útgefenda góðan fjárfestingarkost. Því sé alvanalegtað fjármálafyrirtækibjóði í og kaupi bréf sem þau hafi sjálf gefið út.Slík viðskipti fari fram á skuldabréfamarkaði/eftirmarkaði (e. secondarymarket) og séu aðskilin frá sjálfri skuldabréfaútgáfunni og afborgunum afskuldabréfunum. Tilviðbótar við framangreint telur stefndi að hafa verði í huga að skuldabréfinhafi verið eftirstæð, sem styrki þá málsástæðu að viðskiptin hafi ekki veriðfólgin í innlausn eða endurgreiðslu skuldabréfanna. Eftirstæð skuldabréf afþessum toga hafi verið hluti af eigin fé Kaupþings. Ákvæði 84. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem beri yfirskriftina „Skilgreining eiginfjár“, taki m.a. til bréfanna. Samkvæmt 6. mgr. ákvæðisins séu ákveðin víkjandilán (þ.e. til lengri tíma en 5 ára) hluti af eiginfjárþætti B. Enn fremur segií 8. mgr. 84. gr. laganna að heimilt sé að „flýta endurgreiðslu víkjandi lánaæski lántaki þess, enda liggi fyrir samþykki Fjármálaeftirlitsins og slíkendurgreiðsla hafi ekki óviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu að mati þess“. Þettaskilyrði íslenskra laga endurspeglist í skilyrði um fyrir fram samþykkiFjármálaeftirlitsins í tengslum við skilmála útgáfulýsingarinnar um innlausn,sbr. ákvæði 6. Stefnandi hafi ekki haldið því fram eða lagt fram gögn þessefnis að hann hafi óskað eftir heimild frá Fjármálaeftirlitinu í tengslum viðviðskiptin eða um að það hafi verið skylt. Hefðbundin markaðsviðskipti með slíkeftirstæð bréf séu aftur á móti ekki á nokkurn hátt takmörkuð, jafnvel þegarútgefandinn er kaupandi. Þetta styrki enn frekar rök þess efnis að hvorkistefnandi, stefndi né Fjármálaeftirlitið hafi litið á viðskiptin semendurgreiðslur fyrir gjalddaga. Stefndireisir sýknukröfu sína einnig á því að uppgjör viðskipta aðila hafi farið framí gegnum hið alþjóðlega viðskipta/uppgjörskerfi Euroclear. Euroclear séviðurkennt greiðslu- og verðbréfauppgjörskerfi (e. Designated Payment and Security Settlement Systems) samkvæmt 10. gr.Evróputilskipunar um endanlegt uppgjör nr. 98/26/EB. Með lögum nr.90/1999, um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum, hafi framangreind EBtilskipun verið innleidd í íslensk lög. Eitt af markmiðum laganna samkvæmtathugasemdum í greinargerð með frumvarpinu, hafi verið að tryggja að uppgjör,sem fram færi í greiðslukerfum fyrir fjármagnsmarkaðinn, væri einangrað frát.d. riftunarreglum laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Ísamræmi við þetta markmið laganna, kveði 4. gr. þeirra, sem innleitt hafi 3.gr. tilskipunarinnar, á um að öll greiðslufyrirmæli, svo og greiðslujöfnun,skuli vera að öllu leyti bindandi gagnvart þriðja aðila, jafnvel þó að búþátttakanda sem fyrirmælin hafi gefið sé tekið til gjaldþrotaskipta, enda séufyrirmælin komin til greiðslukerfisins áður en úrskurður um gjaldþrot sékveðinn upp. Byggir stefndi á því að af þessu leiði að uppgjör sem hafi fariðfram í greiðslukerfi sé ekki riftanlegt. Í máli þessu hafi viðskiptin fariðfram í slíku greiðslukerfi. Þegar af þeirri ástæðu séu viðskiptin ekkiriftanleg. Stefndibyggir enn fremur sýknukröfu sína á því að skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991séu ekki uppfyllt. Um það vísar hann m.a. til þess að það sé grunnskilyrðiriftunar á grundvelli ákvæðisins að um sé að ræða greiðslu skuldar af hálfuþrotamanns áður en til gjaldþrots hafi komið. Því sé óhjákvæmilegt að umskuldarsamband hafi verið að ræða milli þrotabúsins og aðilans sem talinn erhafa notið góðs af umræddri ráðstöfun og jafnframt að ráðstöfunin hafi orðiðtil þess að hin undirliggjandi skuld hafi fallið niður. Stefndikveður stefnanda bera sönnunarbyrðina um þessi atriði en hann hafi ekkifullnægt þeirri skyldu sinni. Hafi stefnandi í engu reynt að útskýrasamningssambandið milli þeirra aðila sem komi við sögu í tengslum viðverðviðaukann og útgáfulýsinguna. Þar skipti mestu máli útgefandinn, handhafiallsherjarskuldabréfsins, umboðsmaður greiðslna og að sjálfsögðuhagsmunaeigendur í skuldabréfinu. Stefndi bendir á að réttarstaða þessara aðilaráðist af lögum Englands, sbr. ákvæði 18(a) í útgáfulýsingunni. Kveður hannstefnanda ekki leitast við að sýna fram á hver réttarstaðan sé að enskum lögum.Hann beri sönnunarbyrðina um efni þeirra réttarreglna, sbr. 2. mgr. 44. gr.laga nr. 91/1991. Þar sem stefnandi hafi ekki rakið neinar málsástæður eða lagtfram nein sönnunargögn um ensk lög telur stefndi að stefnanda hafi ekki tekistað færa sönnur á hvort skuldarsamband hafi verið til staðar milli stefnanda ogstefnda. Stefndiheldur því fram ekki sé uppfyllt skilyrði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga um aðskuldarsamband sé milli aðila. Það ráðist af uppbyggingu skuldabréfannasamkvæmt verðviðaukanum og útgáfulýsingunni. Þar vísar stefndi til ákvæðis 1 íútgáfulýsingunni sem kveði á um að hagsmunaeigandi sé ekki handhafiallsherjarskuldabréfsins. Þá vísar stefndi sérstaklega til greinar 6(d) íútgáfulýsingunni, en þar segi að hagsmunaeigandi í skrám Euroclear eðaClearstream geti einungis leitað til Euroclear eða Clearstream hvað varðar sínahlutdeild í hverri greiðslu sem útgefandi inni sjálfur af hendi til, eða fyrirkröfu, handhafa allsherjarskuldabréfsins. Stefndibyggir á því að þar sem bréfin hafi ekki stofnað til skuldar stefnanda viðstefnda geti viðskiptin ekki talist greiðsla slíkrar skuldar. Af sömu ástæðuhafi viðskiptin ekki falið í sér samruna réttar og skyldu á grundvelliskuldabréfs og geti því ekki hafa falið í sér niðurfellingu skuldar. Stefndibendir einnig á að stefnandi hafi ekki haldið því fram að slíkur samruni hafiorðið og verði slíku haldið fram af hálfu stefnanda sé sú málsástæða of seint framkomin. Þarað auki geti viðskiptin sem um ræðir ekki hafa verið greiðsla á skuld þar sem íútgáfulýsingunni sé sérstaklega mælt fyrir um hvernig inna skuli af hendigreiðslur vegna skuldabréfanna eins og þegar hafi verið lýst. Nánar tiltekiðhafi borið að greiða handhafa allsherjarskuldabréfsins en ekki einstökumhagsmunaeigendum. Viðskiptin og hinar umþrættu greiðslur sem komi í kjölfariðhafi ekki verið af þeim toga sem lýst sé í útgáfulýsingunni heldur hefðbundin„kaup“ sem útgáfulýsingin kveði skýrlega á um að séu heimiluð. Slík kaup leiðiekki sjálfkrafa til þess að skuld samkvæmt skuldabréfunum falli niður eða séafskráð. Stefndikveður þessar málsástæður eiga sér jafnframt stoð í lögum Englands og vísar íþví sambandi til framlagðrar álitsgerðar Ian Fletcher, prófessors viðUniversity Collage í London, sem og matsgerðar dómkvadds matsmanns, DavidChivers QC, sem aflað var undir rekstri málsins. Við aðalmeðferð málsinsáréttaði stefndi m.a. það sem áður segir að stefnandi hafi hvorki innleist né afskráðhluta allsherjarskuldabréfsins á móti fjárhæð hagsmunaeignar sem hann hafikeypt, heldur kosið að eiga hana áfram. Skuldin hafi því verið útistandandi.Engu breyti þó að stefnandi hafi talið sér heimilt að færa niður skuldir íkjölfar viðskiptanna í eigin kerfum og bókhaldi. Um þýðingu þessa vísaðistefndi til matsgerðar hins dómkvadda matsmanns, David Chivers QC. Þar sé tekiðfram að þegar hagsmunaeign sé ekki nýtt til afskráningar á hluta skuldabréfsinssé útgefandi áfram ábyrgur fyrir greiðslu heildarfjárhæðarinnar. Bókhaldslegmeðferð hans skipti engu máli við mat á því hvort skuldin teljist niður fallinað enskum rétti. Þá hafi enginn samruni átt sér stað samkvæmt almennum reglumkröfuréttar, auk þess sem bindandi samningsákvæði samkvæmt enskum samningaréttihafi verið til staðar sem hafi kveðið á um að skuld falli ekki niður nemasamkvæmt formbundnu ferli. Stefndimótmælir því einnig að greiðslurnar hafi farið fram fyrr en eðlilegt var. Ljóstsé að viðskiptin hafi verið almenn viðskipti á verðbréfamarkaði um sölu áhagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi sem stefnandi hafi gefið út í samræmi viðskilmála. Eins og áður segir hafi viðskiptin ekki falið í sér innlausnskuldabréfanna. Ákvæði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga verði ekki beitt í málinuþar sem hin umþrættu viðskipti hafi falið í sér staðgreiðslukaup. Uppgjörviðskiptanna hafi farið fram þannig að hagsmunaeignir hafi verið afhentar gegngreiðslu í viðkomandi uppgjörskerfi. Hafi stefnandi einungis komið fram semfjárfestir í viðskiptunum en ekki sem skuldari og hafi samið sérstaklega umkaupverðið. Þátelur stefndi að kaupverðið hafi ekki verið greitt of snemma í ljósikringumstæðna við viðskiptin 12. ágúst 2008, 9. september 2008 og 10. september2008. Þvert á móti hafi greiðslur verið mótteknar á umsömdum uppgjörsdögum 15.ágúst 2008, 12. september 2008 og 15. september 2008. Uppgjör þremur virkumdögum síðar hafi verið í samræmi við venju á alþjóðlega skuldabréfamarkaðinum.Þegar samið hafi verið um viðskiptin hafi sérstaklega verið tekið fram aðuppgjörsdagar væru framangreinda daga. Þessir uppgjörsdagar á kaupverðinu hafiverið óháðir skilmálum bréfanna í verðviðaukanum og útgáfulýsingunni.Greiðslurnar hafi þar af leiðandi ekki verið inntar af hendi fyrir gjalddagaheldur einmitt í samræmi við umsamda og hefðbundna framkvæmd og viðskiptalegahagsmuni. Komistdómurinn að þeirri niðurstöðu að hinar umþrættu greiðslur hafi verið inntar afhendi fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 byggir stefndiá því að greiðslurnar hafi verið venjulegar eftir atvikum, sbr. lokamálslið 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og því geti ekkikomið til riftunar. Stefndi færir ítarleg rök fyrir þessari málsástæðu ígreinargerð sinni. Þar er í meginatriðum á því byggt að við mat á þessu verðiað líta til þess hvort greiðsla hafi í reynd verið óvenjuleg og hvortviðtakandi greiðslu hafi haft vitneskju um ógjaldfærni skuldara. Hvaðfyrra atriðið varðar kveður stefndi alvanalegt á alþjóðlegum skuldabréfamarkaðiað útgefandi allsherjarskuldabréfs kaupi hagsmunaeign í skuldabréfi sem hannhafi gefið út, eins og fjölmörg gögn málsins gefi til kynna. Þá hafi þettaverið algengt í starfi stefnanda og yfirlýst stefna hans að kaupa eiginskuldabréf. Aðilar hafi átt í sambærilegum viðskiptum áður og þetta þvíalvanalegt í viðskiptum þeirra á milli. Viðskiptin hafi einnig farið fram áfrjálsum markaði og í samræmi við útgáfulýsinguna. Kaupverðið hafi enn fremurverið eðlilegt og ákveðið á frjálsum markaði. Um hafi verið að ræða venjulegstaðgreiðsluviðskipti með fjármálagerning. Ekkert hafi gefið til kynna aðstefnandi hygðist greiða með þeim skuld fyrr en eðlilegt var eða raska jafnræðikröfuhafa. Þvert á móti hafi samskipti aðila gefið til kynna að kaupin væruframkvæmd fyrir hönd viðskiptavinar stefnanda. Telur stefndi að viðskiptalegarforsendur hafi alfarið legið að baki viðskiptunum. Varðandisíðara atriðið bendir stefndi á að ekkert hafi bent til þess, á þeim tíma semviðskiptin áttu sér stað, að stefnandi ætti í fjárhagserfiðleikum, hafi svoverið raunin. Um það atriði bendir stefndi m.a. til lánshæfismatsmatsfyrirtækja, sem liggi fyrir í málinu. Í greinargerð er til að mynda lagtupp úr matsskýrslum Moody‘s um stefnanda þar sem bankinn hafi verið meðmatseinkunnina A1 með stöðugum framtíðarhorfum á þessum tíma gagnvart almennum,óverðtryggðum skuldum. Það hafi ekki verið fyrr en 30. september 2008 semmatsfyrirtækið hafi merkt stefnanda sem „possible downgrade“, þ.e. aðhugsanlega yrði einkunnin lækkuð úr A1 gagnvart almennum óverðtryggðum skuldumog úr A2 gagnvart eftirstæðum kröfum. Hafi mat Fitch á stefnanda verið svipaðog hjá Moody‘s. Aukþessara gagna um líkur á greiðslufalli vísar stefndi m.a. til þess að viðskiptimeð skuldabréf stefnanda hafi verið virk allt til loka september 2008.Stefnandi hafi og tekið önnur lán um það leyti sem hin umdeilda greiðsla fórfram. Það sýni að bankinn hafi verið í fullum rekstri sem alþjóðlegur banki ogmarkaðsaðilar hafi haldið áfram að fjárfesta í stefnanda. Ekkert bendi því tilþess að markaðurinn hafi talið líkur á falli bankans. Uppgjör bankans á fyrstaog öðrum ársfjórðungi 2008 hafi heldur ekki gefið annað til kynna en aðfjárhagsstaða bankans væri sterk. Stefndi vísar því til stuðnings til ýmissakennitalna m.a. í árshlutauppgjöri bankans frá 30. júní 2008. Þá vísar stefnditil ýmissa yfirlýsinga íslenskra yfirvalda sem hafi miðað að því að skapatraust á íslensku bönkunum, sem og álagsprófa Fjármálaeftirlitsins, m.a. frá14. ágúst 2008. Að auki hafi markaðurinn tekið mikið mið af 500 milljóna evraskiptasamningi milli Seðlabanka Íslands, Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar ummiðjan maí 2008. Stefndibyggir einnig á því að viðskiptin 12. ágúst, 9. september og 10. september 2008og greiðslurnar sem fylgdu í kjölfarið, séu ekki riftanlegar að íslenskumrétti. Hvað sem því líður telur stefndi ljóst að um greiðslurnar gildi ensk lögog að í þeim lögum sé ekki að finna ógildingarreglu sem taki til greiðslnanna,sbr. n-lið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Lög nr. 161/2002séu sérlög að þessu leyti gagnvart lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl., og gangi því framar. Byggir stefndi á því að sú takmörkun, sem leiði afn-lið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, eigi við með vísan til 104. gr. sömulaga sem hafi innleitt 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB. Þá vísar stefnditil 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000 til stuðnings því að ensk lög gildi umviðskiptin. Þar komi fram komi að beita skuli lögum þess lands sem samningurinnhafi sterkust tengsl við. Bendir stefndi m.a. á að skilmálar skuldabréfannahafi lotið enskum lögum. Samningar um verðbréfaviðskiptin hafi jafnframt veriðgerðir við útibú stefnda í London sem hafi átt að efna aðalskylduna íviðskiptunum. Að lokum vísar stefndi til 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB þvítil stuðnings að ensk lög eigi við, en n-lið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002beri að túlka til samræmis við umrætt ákvæði tilskipunarinnar. Stefndirökstyður þá ályktun sína að ensk lög heimili ekki riftun greiðslna einkum meðtilvísun til matsgerðar dómkvadds matsmanns, David Chivers QC, sem aflað hafiverið undir rekstri málsins. Þar sé farið yfir þær reglur enskra gjaldþrotalagafrá 1986 sem mögulega geti átt við. Matsmaðurinn hafi útilokað að 224. gr. og245. gr. laganna komi til álita. Þá verði í ljósi niðurstöðu matsmannsins aðdraga þá ályktun að skilyrði 239. gr. laganna um ívilnun séu ekki fyrir hendim.a. vegna þess að stefnandi hafi ekki sýnt neinn vilja til þess að ívilnastefnda ef til gjaldþrots kæmi. Stefndi vísar og til matsgerðarinnar því tilstuðnings að skilyrði 423. gr. sömu laga séu ekki fyrir hendi, enda hafigreiðslurnar ekki verið inntar af hendi á undirverði auk þess sem stefnandihafi ekki verið að reyna að koma eignum undan öðrum kröfuhöfum. Stefndi byggireinnig á því að skilyrði 238. gr. ensku gjaldþrotalaganna séu ekki fyrir hendiþar sem hagsmunaeignirnar í allsherjarskuldabréfinu hafi verið seldar ámarkaðsvirði og að stefnandi hefði getað framselt eignirnar næsta dag ámarkaði. Jafnframt sé á því byggt að ákvæði 238. gr., 239. gr. og 423. gr.ensku gjaldþrotalaganna leiði ekki til riftunar þegar greiðsla hafi verið inntaf hendi í góðri trú og í þeim tilgangi að viðhalda starfsemi greiðanda þegarhann hefur haft réttmætar ástæður til þess að ætla að hann hefði hag afviðskiptunum. Í því sambandi bendir stefndi á að viðskiptin hafi verið ísamræmi við yfirlýsta stefndu stefnanda þar sem þau væru honum hagfelld. Þátekur stefndi fram að ensk lög áskilji ógjaldfærni á þeim degi er viðskiptinhafi átt sér stað, sbr. 123. gr. laganna, en ekkert í gögnum málsins bendi tilþess að stefnandi hafi verið ógjaldfær á þeim tíma. Komistdómstóllinn að þeirri niðurstöðu að greiðslurnar séu riftanlegar og aðstefnandi geti beint kröfu að stefnda, byggir stefndi á því að enginn grundvöllursé fyrir endurgreiðslukröfu stefnanda og/eða að hana eigi að lækka verulega.Til stuðnings þessari málsástæðu vísar stefndi til 142. gr.gjaldþrotaskiptalaga og telur hann stefnanda ekki hafa sýnt fram á að hann hafibeðið tjón af viðskiptunum. Þvert á móti hafi stefnandi lagt fram gögn sem gefitil kynna að hann hafi átt frumkvæði að viðskiptunum, a.m.k. í eitt skipti, aðþví er virðist til þess að selja skuldabréfin áfram þriðja aðila. Stefndibyggir á því að gögn málsins bendi einmitt til þess að stefnandi hafi hagnast áviðskiptunum og því sé ekki um tjón að ræða. Hafi stefnandi á hinn bóginnhaldið einhverju af nafnvirði skuldabréfanna þar til stefnandi féll og orðiðfyrir tjóni af þeim sökum, þá telur stefndi að engin orsakatengsl séu milli slíksætlaðs tjóns og viðskiptanna við stefnda hinn 12. ágúst 2008, 9. september 2008og 10. september 2008. Vísar stefndi þar til þess að stefnandi hafi hafttækifæri til að selja áfram eða endurútgefa hagsmunaeignina. Tilviðbótar við allt ofangreint vísar stefndi til 145. gr. gjaldþrotaskiptalagatil stuðnings því að lækka beri fjárkröfu stefnanda enda væri ósanngjarnt aðdæma stefnda til greiðslu umræddrar fjárhæðar í ljósi alls ofangreinds. Stefndimótmælir dráttarvaxtakröfunni. Mótmælir hann sérstaklega því að dráttarvextirgeti reiknast á þá fjárhæð sem krafa sé gerð um í evrum og jafnframtupphafsdegi dráttarvaxta samkvæmt kröfu stefnanda. Ensk lög, sem gildi umskuldabréfin, nái einnig til vaxta og því eigi dráttarvextir samkvæmt íslenskumlögum ekki við, sbr. lög nr. 43/2000. Umlagarök vísar stefndi m.a. til XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl., laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki sem og laga nr. 43/2000, umlagaskil á sviði samningaréttar. Þá kveður hann kröfu sína um málskostnaðstyðjast við 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kveður hannkröfuna jafnframt fela í sér kröfu um virðisaukaskatt á grundvelli laga nr.50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem stefndi stundi ekki virðisaukaskattsskyldastarfsemi hér á landi. IV Einsog rakið hefur verið greiddi stefnandi stefnda samtals 25.614.921,84 evrur meðþremur greiðslum 15. ágúst, 12. september og 15. september 2008. Stefnandihefur lagt fram svonefndar kaupnótur um þau viðskipti sem lágu að baki þessumþremur greiðslum. Jafnframt liggja fyrir tölvuskeyti þar sem samið var umfyrstu viðskiptin 12. ágúst 2008. Af þessum gögnum má ráða að starfsmaðurstefnda hafi selt stefnanda hlutdeild eða hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfimeð auðkennisnúmerið ISIN nr. XS0194895429 að nafnverði samtals 29.250.000evrur. Eins og rakið hefur verið nam kaupverðið í fyrstu viðskiptunum17.200.000 evrum, en með áföllnum vöxtum er falla skyldu í hlut viðkomandihlutdeildareiganda, samtals 143.238,89 evrur, nam fjárhæð kaupanna17.343.238,89 evrum. Í öðrum viðskiptunum nam kaupverðið 4.412.500 evrum, enmeð áföllnum vöxtum, 57.606,94 evrur, nam heildarfjárhæð kaupanna 4.470.160,94evrum. Í þriðju viðskiptunum nam kaupverðið 3.750.625 evrum, en að viðbættumáföllnum vöxtum að fjárhæð 50.951,01 evra, nam umsamin greiðsla 3.801.576,01evru. Stefnandikrefst riftunar á framangreindum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þetta gildir almennt við slitfjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignirþess muni nægja til þess að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 134.gr. laga nr. 21/1991 eru í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðastafanaþrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustusex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr eneðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsinsverulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefnandi byggir áþví að greiðslurnar sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslu á skuldsem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var. Ágreiningslauster að stefndi er réttur aðili til varnar í máli þessu. Stefnandi reisirmálatilbúnað sinn alfarið á því að íslensk gjaldþrotalög gildi um riftungerninga stefnanda sem áttu sér stað áður en slitameðferð hófst. Þessu erstefndi ósammála og telur að leggja beri ensk gjaldþrotalög til grundvallar.Vísar hann m.a. til n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 þessu tilstuðnings. Ákvæði99. gr. laga nr. 161/2002 ber yfirskriftina „Fjárhagsleg endurskipulagninglánastofnana með höfuðstöðvar á Íslandi og útibú í öðru EES-ríki“. Meðfjárhagslegri endurskipulagningu er vísað til úrræða sem dómstólar hafa til aðheimila greiðslustöðvun eða til að leita nauðasamninga. Þegar slíkarráðstafanir eru heimilaðar ná þær sjálfkrafa til allra útibúa sem lánastofnunstarfrækir í öðru aðildarríki EES-samningsins, eins og segir í 1. mgr. 99. gr.laganna. Um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar gilda einnigíslensk lög með nánar tilgreindum frávikum, sem rakin eru í stafliðum a til n í2. mgr. 99. gr. laganna. Í n-lið málsgreinarinnar sagði á þessum tíma að þráttfyrir d- og e-liði sé heimilt að beita III. kafla laga um samningsgerð, umboðog ógilda gerninga, nr. 7/1936, um ógilda löggerninga, nema lög gistiríkisheimili ekki slíkt. Með lögum nr. 78/2011, er tóku gildi 29. júní 2011, varbætt við ákvæðið svohljóðandi setningu: „Löggerningur verður þó ekki ógiltur efsá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur framfullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og aðþar sé ekki að finna ógildingarreglu sem tekur til þess tilviks sem um ræðir.“ Stefnandisætir ekki fjárhagslegri endurskipulagningu, heldur er félagið í slitameðferð,sbr. 101. gr. laga nr. 161/2002. Því á ákvæði 99. gr. laganna ekki við umstefnanda samkvæmt orðum greinarinnar. Á hinn bóginn segir í 1. mgr. 104. gr.laganna að taki dómstóll hér á landi ákvörðun um slit lánastofnunar sem hefurstaðfestu og starfsleyfi hér á landi skuli heimildin ná sjálfkrafa til allraútibúa sem lánastofnunin starfrækir í öðrum aðildarríkjum. Í síðari málsliðhennar kemur síðan fram að um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunarskuli fara að íslenskum lögum „með þeim takmörkunum sem greinir í 2. mgr. 99.gr.“. Meðsíðari málslið 1. mgr. 104. gr. laganna er tekin afstaða til lagavals umréttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd við slit á lánastofnun með staðfestu ogstarfsleyfi hér á landi þegar áhrif slitanna ná til annarra aðildarríkjaEES-samningsins. Meginreglan er að íslensk lög gildi í því tilviki en með sömuundantekningum og komi fram í 2. mgr. 99. gr. laganna sem áður er getið. Íþessu ljósi gildir sú takmörkun sem kemur fram n-lið 2. mgr. 99. gr. laganna umréttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd við slitameðferð lánastofnunar meðhöfuðstöðvar á Íslandi og útibú í öðru EES-ríki. Framangreintákvæði 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 á rætur að rekja til tilskipunar nr.2001/24/EB, sem íslenska ríkið skuldbatt sig til að innleiða í íslenskan réttmeð aðild sinni að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt þeirritilskipun gildir sú meginregla að lög heimaaðildarríkis, í þessu tilvikiíslensk lög, eigi við um slit fjármálafyrirtækis, þ. á m. um það hvort„löggerningar, sem eru öllum lánardrottnum skaðlegir, séu ógildir eða skortiréttarvernd“, sbr. l-lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunarinnar. Frá þessu er vikið í30. gr. tilskipunarinnar, en ákvæðið er svohljóðandi: „Ákvæði 10. gr. skal ekkigilda um reglur er varða það hvort löggerningar, sem eru öllum lánardrottnumskaðlegir, séu ógildir, ógildanlegir eða skorti réttarvernd, í þeim tilfellumþegar sá sem hefur hag af þessum löggerningum leggur fram sannanir um að / ˗gerningurinn, sem er skaðlegur öllum lánardrottnum, fellur undir lögaðildarríkis annars en heimaaðildarríkis, og / ˗ lögin bjóða engin úrræði tilað vefengja gerninginn sem um ræðir.“ Meðvísan til 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, og að teknutilliti til dóms EFTA dómstólsins frá 17. október 2014 í máli LBI hf. gegnMerril Lynch International Ltd., verður að túlka n-lið 2. mgr. 99. gr. laga nr.161/2002 þannig að með orðalaginu „ógiltur“ sé ekki aðeins vísað tilógildingarreglna samningaréttar heldur einnig til reglna XX. kafla laga nr.21/1991, um riftun gerninga, að því marki sem þeir eru skaðlegir öllumlánardrottnum. Eins og ákvæðið hljóðar og með hliðsjón af meginreglutilskipunarinnar um lagaval við slit fjármálafyrirtækis, sem endurspeglast í 1.mgr. 104. gr. laga nr. 161/2002, kemur málsvörn, sem byggir á lögum þess ríkissem gildir um gerninginn, einungis til skoðunar ef færðar eru sönnur á aðskilyrðum riftunar samkvæmt ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 er fullnægt. Einsog rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sexmánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars efhún er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er eins ogáður segir 15. nóvember 2008. Greiðslurnar sem krafist er að verði rift voru,eins og áður segir, inntar af hendi 15. ágúst, 12. september og 15. september2008 og fóru því fram innan þess tímabils sem ákvæðið mælir fyrir um fyrirfrestdag. Aðilagreinir fyrst og fremst á um hvort unnt sé að líta svo á að með greiðslunnihafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er hvort hún hafivirst venjuleg eftir atvikum. Stefnandivar skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem hlutdeildir, er stefnandikeypti í umræddum þremur tilvikum, tilheyrði. Ekki verður annað ráðið afútgáfulýsingu sem og skuldbindingarskjalinu, sem lýst er í kafla II, en aðeigandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu öðlist ekki beinan kröfurétt áhendur útgefanda nema við ógildingu allsherjarskuldabréfsins eða þegar því erskipt fyrir endanlegt skuldabréf við svonefndan skiptaatburð. Það erágreiningslaust að hvorugt átti við þegar greiðslan sem um er deilt í máliþessu var innt af hendi. Eigendur hlutdeilda í allsherjarskuldabréfinu virðastá því stigi ekki hafa átt beina kröfu á hendur stefnanda um greiðslu höfuðstólsog vaxta samkvæmt allsherjarskuldabréfinu heldur verður að líta svo á að handhafiallsherjarskuldabréfsins hafi verið eiginlegur kröfuhafi stefnanda.Hlutdeildareigendur áttu á þessu stigi því aðeins kröfu á hendur Clearstreameða Euroclear sem handhafa allsherjarskuldabréfsins. Ákvæði134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegarlitið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld ágrundvelli allsherjarskuldabréfsins þegar hin umdeilda greiðsla var innt afhendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að eigendur hlutdeilda í þvíhafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á hendurhandhafa allsherjarskuldabréfsins að fenginni greiðslu útgefanda. Ekki er í134. gr. laga nr. 21/1991 beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt afhendi til þess sem er samningsbundinn handhafi kröfunnar ef hún gengur í rauntil lækkunar eða fullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þó að samiðhafi verið á þann veg að annar aðili en endanlegur hagsmunaeigandi eigi einnrétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfs á hendur útgefanda. Færdómurinn ekki séð að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011breyti þessu. Afdómafordæmum verður ráðið að ekki beri að skýra ákvæði 134. gr. laga nr.21/1991 svo þröngt að endurkaup útgefanda skuldabréfs á kröfu á hendur sér ágrundvelli skuldabréfsins geti ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda leiðikaupin til þess að skuld hans gagnvart kröfuhafa lækki eða falli niður. Þannighefur í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 162/2010 og 163/2010, sem og ídómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, verið komist að þeirriniðurstöðu að greiðsla í tilefni af því að útgefandi kaupir kröfu samkvæmtskuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum sé greiðsla á skuld í þessari merkingu,enda falli krafan þá niður þar sem réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Áþað jafnvel við þó að greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en semnemur lækkun á skuldbindingu útgefandans. Íljósi þess sem hér hefur verið rakið ræður það fyrst og fremst úrslitum um niðurstöðumálsins hvort greiðslurnar sem deilt er um hafi í raun gengið til lækkunar áskuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfi því sem áður er getið. Viðúrlausn á því verður að taka mið af réttarstöðu útgefanda gagnvart handhafaskuldabréfsins sem og stöðu raunverulegra eigenda hagsmuna íallsherjarskuldabréfinu samkvæmt fyrirmælum í fyrirliggjandi útgáfulýsingu ogskuldbindingarskjali. Með því er verið að heimfæra raunverulegar aðstæður undirþau atriði sem þýðingu eiga að hafa samkvæmt fyrirmælum 134. gr. laga nr.21/1991, en ekki að játa aðilum heimild til að semja sig frá riftunarreglumgjaldþrotalaga. Íþessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að sú greiðsla sem stefnandiinnti af hendi var endurgjald fyrir hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi semClearstream eða Euroclear var skráður handhafi að, eins og rakið er íútgáfulýsingu. Fól greiðslan því ekki í sér efndir á skuldbindingu útgefandaallsherjarskuldabréfsins gagnvart handhafa þess. Í útgáfulýsingunni er í h-lið7. gr. fjallað um endurkaup útgefanda á skuldabréfum sem heyra undirallsherjarskuldabréf. Þar er vikið að réttaráhrifum slíkra viðskipta og þvílýst að keypt skuldabréf sé heimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða „aðvali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er tilniðurfellingar“. Í síðari málslið i-liðar 7. gr. útgáfulýsingarinnar kemur framað öll skuldabréf sem eru keypt „og niðurfelld samkvæmt málsgrein (h) að ofan“skuli framsend „umsýsluaðila og verða hvorki endurútgefin né endurseld“. Samkvæmtútgáfulýsingunni giltu ensk lög almennt um túlkun útgáfulýsingarinnar ogtengdra skjala. Frá þessu var vikið í b-lið 2. gr. útgáfulýsingarinnar. Gerð ergrein fyrir efni hennar í kafla II. Við aðalmeðferð málsins taldi stefnandi aðaf þeirri undantekningu leiddi að íslensk lög ættu að gilda um réttaráhrifendurkaupa útgefanda á víkjandi skuldabréfum eins og því sem stefnandi keypti íágúst og september 2008 og málið lýtur að. Í fyrrgreindum b-lið 2. gr.útgáfulýsingarinnar kemur fram að víkjandi skuldabréf feli í sér ótryggðar ogóskilyrtar skuldbindingar útgefanda sem séu í víkjandi stöðu í samræmi við og ískilningi 84. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þar er jafnframttekið fram að ákvæði þessarar greinar útgáfulýsingarinnar skuli túlkuð í samræmivið íslensk lög. Í tilvitnaðri grein laga nr. 161/2002 var á þessum tímafjallað um hvernig eiginfjárgrunnur fjármálafyrirtækis væri skilgreindur sem oghlutfall hans af áhættugrunni. Töldust víkjandi lán sem uppfylltu tiltekinskilyrði hluti af svonefndum eiginfjárgrunni B, sbr. 6. mgr. 84. gr. laganna.Meðal þeirra skilyrða var að endurgreiðslutími lánsins væri ekki skemmri enfimm ár auk þess sem við gjaldþrot eða slit fengist aðeins greitt af því áeftir öllum öðrum kröfum á hendur fjármálafyrirtækinu en áður en kæmi aðendurgreiðslu hlutafjár eða stofnfjár. Víkjandi lán með endurgreiðslutíma frátveimur til fimm ára tilheyrðu aftur á móti eiginfjárgrunni C, sbr. 7. mgr.ákvæðisins. Um slík víkjandi lán skyldi jafnframt kveðið á um það að óheimiltværi að greiða af láninu eða greiða af því vexti ef eiginfjárkrafa viðkomandifjármálafyrirtækis færi undir tiltekið lágmark. Í 8. mgr. greinarinnar kom framað heimilt væri „að flýta endurgreiðslu víkjandi lána æski lántaki þess, endaliggi fyrir samþykki Fjármálaeftirlitsins og slík endurgreiðsla hafi ekkióviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu að mati þess“. Telur stefnandi að af þessuleiði að honum hafi í raun verið óheimilt að kaupa umrætt víkjandi skuldabréf,enda teljist það hafa verið endurgreitt vegna þess að réttindi og skyldursamkvæmt því hafi við kaupin komist í hendur útgefanda og því fallið niður ísamræmi við meginreglur íslensks kröfuréttar. Málatilbúnaðurþessi felur í sér andsvör við málsvörn stefndu og er því ekki of seint framkominn. Á hinn bóginn telur dómurinn að stefnandi dragi of víðtækar ályktaniraf þeirri undantekningu sem fólst í b-lið 2. gr. útgáfulýsingarinnar. Þar ereinungis kveðið á um að íslensk lög eigi að gilda um stöðu víkjandi skuldabréfaí réttindaröð við slit sem og að stefnandi myndi fylgja fyrirmælum 84. gr. laganr. 161/2002 um stofnun víkjandi skuldbindinga. Bæri að túlka ákvæði um þettaefni í samræmi við íslensk lög. Í ljósi þeirra takmarkana sem fólust í 8. mgr.84. gr. laganna á þessum tíma mátti líta svo á að stefnanda væri ekki unnt aðfella niður kröfur samkvæmt víkjandi skuldabréfum sem stefnandi hafði keypt ágrundvelli h-liðar 7. gr. útgáfuskilmálanna nema með samþykkiFjármálaeftirlitsins. Miðað við orðalag ákvæðisins á þessum tíma virðiststefnanda hins vegar hafa verið heimilt á grundvelli sama samningsákvæðis aðkaupa víkjandi skuldabréf sem heyrði undir allsherjarskuldabréf og eiga þaðáfram eða selja að nýju, enda haggaði það ekki greiðsluskyldu stefnanda semútgefanda gagnvart handhafa allsherjarskuldabréfsins. Að mati dómsins fær þaðekki stoð í b-lið 2. gr. útgáfulýsingarinnar eða 84. gr. laga nr. 161/2002 aðalmennar reglur íslensks kröfuréttar, um að kröfuréttindi falli sjálfkrafaniður við samruna réttinda og skyldna samkvæmt skuldabréfi, gangi framar ótvíræðumáskilnaði í samningi um að útgefandinn verði að tilkynna umsjónaraðila greiðsluum niðurfellingu kröfuréttindanna. Í því sambandi verður jafnframt að hafa íhuga að ekkert er því til fyrirstöðu að aðili skuldbindi sig á þann veg meðsamningi að vikið sé frá fyrrgreindri meginreglu íslensks kröfuréttar. Íþessu ljósi og með vísan til framangreindra skilmála verður að leggja tilgrundvallar að með kaupum stefnanda á umræddu skuldabréfi sem heyrði undirallsherjarskuldabréf hafi stefnandi eignast kröfu á hendur handhafaallsherjarskuldabréfsins um greiðslu höfuðstóls og vaxta. Sú krafa fól í séreign sem stefnandi gat ákveðið að eiga áfram eða selja hana öðrum, allt eftireigin mati á því hvað honum þótti hagfellt. Samkvæmt skilmálunum gat greiðsla vegnaendurkaupa á slíkri hlutdeild hins vegar ekki gengið til lækkunar á skuldútgefanda nema hann færi sérstaklega fram á það við umsjónaraðila greiðslu. Varstefnanda raunar óheimilt samkvæmt 84. gr. laga nr. 161/2002 að fara fram áslíkt nema með samþykki Fjármálaeftirlitsins. Ekkert liggur fyrir um að hannhafi borið sig eftir því að skuld hans samkvæmt allsherjarskuldabréfinu yrðilækkuð í kjölfar endurkaupanna í ágúst og september 2008 í andstöðu viðframangreinda lagareglu. Ágreiningslaust er að allur höfuðstóll þess varógreiddur þegar mál þetta var höfðað. Fyrirmæli134. gr. laga nr. 21/1991 er lúta að greiðslu á skuld verður að skýra samkvæmtorðanna hljóðan. Heimild sem skuldari kýs að nota ekki til lækkunar á skuld íkjölfar endurkaupa á skuldabréfi sem heyrir undir allsherjarskuldabréf getursamkvæmt ákvæðinu ekki falið í sér greiðslu skuldar. Af framansögðu leiðir aðskuld samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi var ekki greidd á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag. Því getur ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt viðí máli þessu. Þegar af þessari ástæðu verður að sýkna stefnda. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiðastefndu málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar ber að líta til þess aðfrávísunarkröfum stefnda var hrundið með úrskurði 24. júní 2013 en ákvörðunmálskostnaðar um þann þátt málsins var látinn bíða lokaniðurstöðu málsins.Rekstur máls þessa var umfangsmikill fyrir alla aðila og aflaði stefndi m.a.matsgerðar dómkvadds matsmanns um enskan rétt. Þegar litið er til þess semrakið hefur verið þykir rétt að stefnanda verið gert að greiða stefnda5.000.000 króna í málskostnað. Dregisthefur fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 að kveða uppdóm í máli þessu. Aðilar og dómari töldu ekki efni til þess að endurflytjamálið. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Stefndi,BNP Paribas S.A., er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf., í máli þessu. Stefnandi greiðistefnda 5.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 357/2009
Verðbréfaviðskipti Fjármálafyrirtæki Þagnarskylda Sekt
J var gefið að sök að hafa brotið gegn þagnarskyldu í starfi hjá fjárfestingarbankanum V hf. með því að hafa gefið S, framkvæmdastjóra F hf., upplýsingar um ástæðu þess að G hefði horfið frá því að selja F hf. hlutabréf sín í T hf. fyrir milligöngu J og hverjum G hugðist í staðinn selja þau, svo og að hafa í framhaldi af því afhent S hljóðupptöku af símtali sínu við G, þar sem upplýsingar um þetta hefðu komið fram. Talið var að líta yrði svo á að G hefði verið viðskiptamaður V hf. í skilningi 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þrátt fyrir að S hefði óskað eftir milligöngu um kaup á hlutabréfum hlytu báðir aðilar fyrirhugaðra viðskipta að teljast viðskiptamenn í skilningi laganna og breytti þar engu að ekki hefði orðið af þeim viðskiptum sem stefnt var að. Þá var talið að J hefði veitt S upplýsingar sem vörðuðu viðskipta- og einkamálefni G. Ótvírætt væri að J hefði látið þessar upplýsingar af hendi af ásetningi og mátti einu gilda í því sambandi hvort hann hefði gert sér ljóst að sú háttsemi gæti varðað við lög. Þótti J því hafa gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 58. gr. gr. laga nr. 161/2002. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að J hefði framið brot sitt í starfi hjá fjármálafyrirtæki, sem viðskiptamaður hans mátti lögum samkvæmt treysta fyrir upplýsingum um einkamálefni sín. J hefði ekki látið við það sitja að greina öðrum manni frá þeim upplýsingum, heldur afhent honum að auki hljóðupptöku af samtali, þar sem þær komu fram. Var J dæmdur til greiðslu sektar að fjárhæð 1.000.000 krónur
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. júní 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn þagnarskyldu í starfi hjá VBS fjárfestingarbanka hf. með því að hafa gefið Sigurði G. Guðjónssyni, framkvæmdastjóra Fjárfestingafélagsins Grettis hf., upplýsingar um ástæðu þess að Geir Zoëga hafi horfið frá því að selja síðarnefnda félaginu hlutabréf sín í Tryggingamiðstöðinni hf. fyrir milligöngu ákærða og hverjum Geir hygðist í staðinn selja þau, svo og að hafa í framhaldi af því afhent Sigurði hljóðupptöku af símtali sínu við Geir, þar sem upplýsingar um þetta hafi komið fram. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður að líta svo á að Geir Zoëga hafi í þessu tilviki verið viðskiptamaður VBS fjárfestingarbanka hf. í skilningi 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og að upplýsingarnar, sem ákærði veitti Sigurði G. Guðjónssyni, hafi varðað viðskipta- og einkamálefni Geirs. Ótvírætt er að ákærði lét þessar upplýsingar af hendi af ásetningi og má einu gilda í því sambandi hvort hann hafi gert sér ljóst að sú háttsemi gæti varðað við lög. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að ákærði framdi brot sitt í starfi hjá fjármálafyrirtæki, sem viðskiptamaður hans mátti lögum samkvæmt treysta fyrir upplýsingum um einkamálefni sín. Ákærði lét ekki við það sitja að greina öðrum manni frá þeim upplýsingum, heldur afhenti honum að auki hljóðupptöku af samtali, þar sem þær komu fram. Aðspurður fyrir héraðsdómi um ástæður þess að þetta hafi verið gert sagði ákærði að „ég leit svona út eins og illa gerður hlutur um það að vera kominn þetta langt með þetta ... þannig að trúverðugleiki minn gagnvart Sigurði beið ákveðinn hnekki við það að af þessum viðskiptum varð ekki. Þannig að ég er, með því að sýna honum þessa upptöku, að sýna honum fram á hvað Geir sagði í samtalinu“. Að þessu virtu ásamt því, sem greinir í hinum áfrýjaða dómi varðandi refsingu ákærða, er hæfilegt að dæma hann til greiðslu sektar að fjárhæð 1.000.000 krónur, en um vararefsingu fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest, en ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Jafet Ólafsson, greiði 1.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 387.843 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ragnars Halldórs Hall hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2009. Árið 2009, þriðjudaginn 10. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ragnheiði Harðardóttur, settum héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 1776/2008: Ákæruvaldið gegn Jafet Ólafssyni, sem tekið var til dóms í þinghaldi hinn 20. febrúar sl. Málið er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af Ríkislögreglustjóra 1. desember 2008 á hendur Jafet Ólafssyni, kt. 000000-0000, Langagerði 26, Reykjavík, „fyrir brot gegn lögum um fjármálafyrirtæki, með því að hafa í nóvember 2006, brotið gegn þagnarskyldu í starfi sínu sem stjórnarmaður og starfsmaður hjá VBS fjárfestingabanka hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með því hafa, án heimildar, gefið Sigurði G. Guðjónssyni, kt. 000000-0000, framkvæmdastjóra Fjárfestingafélagsins Grettis hf., sem hann annaðist milligöngu fyrir um kaup á hlutabréfum í Tryggingamiðstöðinni hf., upplýsingar um ástæður þess að Geir Zoëga, kt. 000000-0000, sem hafði hugleitt sölu á hlutabréfum sínum í Tryggingamiðstöðinni hf. til Fjárfestingafélagsins Grettis hf. með milligöngu ákærða, hætti við að eiga þau viðskipti og upplýsingar um hvaða aðila hann hefði selt hlutabréfin og í kjölfarið látið Sigurði G. Guðjónssyni í té hljóðupptöku af símtali ákærða við Geir Zoëga, þar sem umræddar trúnaðarupplýsingar komu fram. Telst þetta varða við 1. mgr. 58. gr., sbr. 1. mgr. 112. gr. b. laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, sbr. áður 111. gr. laganna, sbr. lög 55/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu, en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og að allur sakarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, verði felldur á ríkissjóð. Hinn 21. september 2007 barst Ríkislögreglustjóra bréf Fjármálaeftirlitsins þar sem tilkynnt var um mögulegt brot ákærða á þagnarskyldu samkvæmt 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki. Í bréfinu kemur fram að í tengslum við athugun Fjármálaeftirlitsins á tilteknum viðskiptum með hlutafé í Tryggingamiðstöðinni hf., hafi eftirlitinu borist hljóðupptaka af samtali milli ákærða, þáverandi stjórnarmanns í VBS fjárfestingarbanka hf., og Geirs Zoëga, viðskiptamanns VBS fjárfestingarbanka hf. Samtalið hafi átt sér stað þann 13. nóvember 2006, en hljóðupptakan borist Fjármálaeftirlitinu með tölvupósti frá utanaðkomandi aðila þann 13. febrúar 2007. Forsaga samtalsins sem um ræðir hefði verið sú að Sigurður G. Guðjónsson, framkvæmdastjóri Grettis ehf., hefði haft samband við ákærða í lok september 2006 og óskaði eftir því að VBS fjárfestingarbanki hf. kannaði möguleika á kaupum á allt að 7% hlut í Tryggingamiðstöðinni hf. Í tengslum við athugun VBS fjárfestingarbanka hf. á slíkum möguleikum hafi ákærði haft samband við Geir Zoëga um möguleg kaup á hlutum fjölskyldu Geirs í félaginu. Þegar umræður hafi átt sér stað í nokkurn tíma hafi legið fyrir að af viðskiptunum yrði. Sama dag og ganga átti frá viðskiptum hafi Geir hringt í ákærða og tilkynnt honum að ekkert yrði af viðskiptunum. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum hafi ákærði sent hljóðupptöku af samtali þeirra Geirs til Sigurðar G. Guðjónssonar með tölvupósti þann 15. nóvember 2006. Var það niðurstaða Fjármálaeftirlitsins að þær upplýsingar sem fram komu í umræddri hljóðupptöku af símtali milli ákærða og Geirs væru upplýsingar sem varða viðskiptamálefni viðskiptamannsins Geirs Zoëga og aðila honum tengdum. Ekki yrði annað séð en að með því að senda hljóðupptöku af símtalinu til utanaðkomandi aðila hafi verið brotið gegn 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki og því óhjákvæmilegt að greina Ríkislögreglustjóra frá málinu samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi nr. 87/1998. Meðal gagna málsins er útprentun tölvupósts, dagsetts 13. febrúar 2007, frá Sigurði G. Guðjónssyni til starfsmanns Fjármálaeftirlitsins, þar sem kemur fram að meðfylgjandi sé hljóðupptaka sem sanni að Geir Zoëga hafi selt hluti sína í Tryggingamiðstöðinni þann 13. nóvember til aðila sem stjórnuðu félaginu. Krafist sé rannsóknar á yfirtökuskyldu í Tryggingamiðstöðinni hf. Útprentunin ber með sér að hljóðskrá með samtalinu hafi verið send á netfang Sigurðar G. Guðjónssonar þann 15. nóvember 2006 frá netfangi ákærða hjá VBS fjárfestingarbanka hf. Með kæru Fjármálaeftirlitsins til lögreglu fylgdi geisladiskur með hljóðupptökunni sem um ræðir. Sá hluti samtalsins sem skiptir máli er svohljóðandi: „ Geir Zoëga: Já Geir. Ákærði: Komdu blessaður, Jafet heiti ég. Geir Zoëga: Já blessaður. Heyrðu nú held ég að það þýði ekkert að við séum að koma í heimsókn. Ákærði: Nú. Geir Zoëga: Því félagar mínir í Tryggingarmiðstöðinni fengu pata af þessum ... uppákomum hjá mér eða okkur. Ákærði: Nú. Geir Zoëga: Og þeir vilja ganga inn í að kaupa þetta. Ákærði: Já. Geir Zoëga: Já, já og ég mun auðvitað frekar eiga skipti við þá heldur en hina félagana. (...) Já eins og þú skilur. Ég var að enda við að tala við þá, ég get sagt þér það alveg eins og það er, núna rétt áðan. Ákærði: Já. Geir Zoëga: Átti fundi og þá gengum við til handsals yfir þessu (...).“ Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði Jafet kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri VBS fjárfestingarbanka hf. þegar hann hóf að vinna að umræddu máli. Hann hefði hins vegar látið af störfum sem framkvæmdastjóri þegar hið meinta brot átti sér stað, en verið þar við störf til að ljúka ákveðnum verkefnum, jafnframt sem hann hefði setið í stjórn félagsins. Hann kannaðist við að hafa látið Sigurði G. Guðjónssyni í té þær upplýsingar sem um ræðir. Þannig hefði háttað til að Sigurður sem væntanlegur kaupandi bréfanna og Geir Zoëga sem væntanlegur seljandi hefðu vitað hvor af öðrum. Slíkt væri óvenjulegt í viðskiptum sem þessum, en Geir hefði krafist þess að vita hver kaupandinn væri og hefði hann sagt það forsendu fyrir kaupunum. Ákærði kvaðst hafa sagt Sigurði þetta og hefði Sigurður sagst sjálfur myndu hafa samband við Geir vegna þessa. Samið hefði verið um sölugengi bréfanna og þóknanir og hefði Geir afhent skjal með nöfnum hluthafa sem hygðust selja og nákvæma hlutafjáreign, en þar hefði verið um að ræða Geir og börn hans, ásamt félögum þeim tengdum. Fjármunir fyrir greiðslunni hefðu verið til reiðu, en í viðskiptum sem þessum tryggi verðbréfafyrirtækið að næg innistæða sé á reikningi í Seðlabankanum. Síðan hefði það gerst að ekkert hefði orðið af þessum viðskiptum. Ákærði kvaðst hafa tilkynnt Sigurði það og hefðu þetta orðið gríðarleg vonbrigði. Ákærði kvaðst hafa sagt Sigurði að hann gæti ekkert gert frekar í málinu, Geir hefði hringt í hann og sagt honum að hann ætlaði að selja vinum sínum í Tryggingamiðstöðinni bréfin. Ákærði tók fram að Geir hefði ekkert beðið hann fyrir þessar upplýsingar. Í framhaldinu hefði Sigurður ritað Fjármálaeftirlitinu og bent á að hugsanlega hefði myndast yfirtökuskylda ef þessir „vinir“ Geirs ætluðu að kaupa hlutina og væru þeir þá skyldugir að kaupa aðra hluti. Fjármálaeftirlitið hefði hins vegar ekkert gert í málinu. Sigurður hefði beðið ákærða um upptökuna og kvaðst ákærði hafa afhent hana gegn því skilyrði að hún yrði ekki notuð nema til að afhenda Fjármálaeftirlitinu. Fram kom hjá ákærða að síðan hefði aldrei orðið af þessum viðskiptum við „vini“ Geirs og hefði málinu lyktað þannig að hlutirnir hefðu verið seldir til FL Group. Ákærði kvaðst ekki telja að þagnarskylda tæki til þeirra upplýsinga sem hann hefði veitt Sigurði í umrætt sinn. Hann hefði verið að upplýsa viðskiptamann sinn um af hverju viðskiptin fóru úrskeiðis. Hann kvaðst ekki telja Geir hafa verið viðskiptamann sinn. Sigurður hefði leitað til hans um kaup á bréfum í félaginu og hefði hann í kjölfar þess haft símasamband við 20 stærstu hluthafa þess. Einn þeirra hefði verið Geir sem hefði sagst geta hugsað sér að selja. Ákærði kvaðst hafa talið sig fyrst og fremst koma fram fyrir hönd kaupanda. Þó hefði verið umsamið að Geir og Sigurður greiddu VBS þóknun fyrir viðskiptin. Til þess hefði hins vegar aldrei komið þar sem ekki varð af viðskiptunum. Aðspurður hvort hann teldi þær upplýsingar sem voru gefnar um hverjir væru hugsanlegir kaupendur hefðu getað skipt Sigurð máli sagðist ákærði telja samtalið léttvægt. Það væri kannski þetta eina sem komið hefði fram að Geir hefði ætlað að selja vinum sínum, það er hverjum hann hugðist selja og af hverju hann hætti við söluna til Sigurðar. Ákærði kvaðst hafa vegið þetta mjög hvort hann ætti að afhenda upptökuna, en talið grundvallaratriði að Geir var ekki viðskiptamaður og að Geir og Sigurður vissu hvor af öðrum og höfðu rætt þetta mál. Ákærði kvaðst ekki hafa sagt Geir að símtal þeirra væri hljóðritað. Hann kvaðst hafa hringt í Sigurð um 10 mínútum eftir samtal þeirra Geirs og sent honum hljóðupptökuna tveimur dögum síðar, þann 15. nóvember. Ákærði kvaðst hafa talið trúverðugleika sinn gagnvart Sigurði hafa beðið hnekki með því að ekki varð af viðskiptunum. Með því að senda honum upptökuna hefði hann verið að upplýsa Sigurð um hvað Geir hefði sagt og hvað hefði farið á milli þeirra, að hann hefði gert Geir hærra tilboð, en hann ekki fallist á það – viðskiptunum hefði verið lokið af hans hálfu. Vitnið Geir Zoëga kvaðst hafa átt símtal við ákærða þar sem hann hefði tjáð honum að ekkert yrði úr kaupum á umræddum hlutabréfum. Hefði komið fram í símtalinu að „félagar“ hans úr Tryggingamiðstöðinni hefðu heyrt af kaupunum og ætluðu að ganga inn í þau. Vitnið kvaðst ekki hafa gefið ákærða heimild til að upplýsa Sigurð G. Guðjónsson um þetta. Hann kvaðst ekki myndu hafa gefið heimild til þess ef leitað hefði verið eftir því. Vitnið kvaðst ekki hafa átt í viðskiptum við VBS fjárfestingarbanka og taldi sig ekki vera viðskiptamann þar. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað að símtal þeirra ákærða hefði verið hljóðritað og hefði hann orðað hlutina öðruvísi hefði hann vitað af því. Honum fyndist óheillvænlegt að upplýsingum hefði verið miðlað til Sigurðar. Hann staðfesti það sem haft var eftir honum í lögregluskýrslu að hann hefði óskað eftir því við ákærða að fá að vita hver væri kaupandi bréfanna og að fram hefði komið að það væri Grettir fjárfestingarfélag. Vitnið kvaðst ekki hafa kært athæfi ákærða og kvaðst ekki hafa uppi refsikröfu á hendur honum vegna málsins. Vitnið Sigurður G. Guðjónsson kvaðst hafa óskað eftir því við ákærða í september 2006 að VBS fjárfestingarbanki kannaði möguleika á kaupum á allt að 7% hlut í Tryggingamiðstöðinni. Vitnið kvaðst hafa setið í stjórn Tryggingamiðstöðvarinnar á þessum tíma ásamt Geir Zoëga og fleirum. Þrjár hluthafablokkir hefðu verið í félaginu, sú stærsta með tæp 50%, skjólstæðingar vitnisins með um 32% og fjölskylda Geirs Zoëga með 5-7%. Komið fram í viðræðum þeirra Geirs í tengslum við stjórnarfundi að Geir vildi hugsanlega selja sinn hlut. Vitnið kvaðst hafa fyrir hönd fjárfestingarfélagsins Grettis rætt það við ákærða hvort hann gæti haft milligöngu um kaup á hlutum í Tryggingamiðstöðinni upp á um 2-2,5 milljarða króna, en ekki var búið að ákveða nákvæmt kaupverð. Seljandi hlutanna yrði væntanlega Geir, fjölskylda hans og félög þeim tengd. Hann hefði síðan hitt Geir og þeir rætt málið ítarlega. Hefði vitnið tjáð Geir að hans umbjóðendur vildu kaupa hann út og að ákærði myndi annast þau viðskipti. Geir hefði verið þessu samþykkur og hefði hann gefið ákærða upplýsingar um stærð hluta hvers fjölskyldumeðlims. Ákærði hefði hringt í vitnið á föstudegi og sagt honum að gengið yrði frá þessum viðskiptum næstkomandi mánudag. Síðan hefði það gerst á mánudeginum að ákærði hefði hringt og sagt honum að ekkert yrði af kaupunum, þar sem Geir hefði hringt og sagt ákærða að hann væri að koma af fundi þar sem hann hefði handsalað sölu á hlutunum til „félaga sinna“ í Tryggingamiðstöðinni. Vitnið sagði þetta hafa komið sér á óvart þar sem viðkomandi aðilar hefðu verið við hámark á eignarhlut sínum og hefðu orðið yfirtökuskyldir ef þeir keyptu hlut Geirs í félaginu. Hann hefði beint erindi til Fjármálaeftirlitsins vegna þessa og þegar ekkert hefði gengið hefði hann hringt í ákærða og spurt hvort hann ætti upptökur af samtalinu við Geir. Ákærði hefði sagst myndu athuga það og hefði hann í kjölfarið sent vitninu hljóðskrá með símtalinu. Vitnið kvaðst hafa reynt að reka á eftir erindinu hjá Fjármálaeftirlitinu, en ekki fengið nein svör. Það næsta sem hann hefði heyrt var að ákærði hefði verið kærður vegna brots á trúnaðarskyldu. Vitnið sagðist hafa spurt ákærða að því hvort Geir hefði sagt til um það hvort hann væri búinn að selja öðrum eða hvort hann væri hættur við að selja. Ef Geir hefði hætt við að selja væri það hans ákvörðun, en ef hann hygðist selja öðrum vildi vitnið vita hverjir það væru. Ef ákveðinn hópur hluthafa væri að kaupa hlutabréfin væri þeirra hlutur í félaginu orðinn 50% og innlausnarskylda hefði myndast. Vitnið kvað það hafa skipt hann viðskiptalega miklu máli að fá upplýst hverjum Geir hefði sagst ætla að selja. Vitnið kvað ákærða ekki hafa tilgreint nein nöfn í þessu sambandi, heldur sagt að félagar Geirs í Tryggingamiðstöðinni yrðu kaupendur. Vitnið staðfesti að hafa fengi umrædda hljóðupptöku senda frá ákærða 15. nóvember 2006 og taldi sig hafa sent hana um mánuði síðar áfram til Fjármálaeftirlitsins. Vitnið Björn Ólafsson kvaðst hafa borið ábyrgð á tölvumálum hjá VBS fjárfestingarbanka á þeim tíma sem um ræðir. Hann hefði verið annar tveggja starfsmanna sem hafði aðgang að upptökum símtala úr tölvukerfum og hefði hann látið ákærða í té upptöku af umræddu símtali. Hann hefði verið annar þeirra sem höfðu aðgang að upptökum úr tölvukerfunum. Alvanalegt hefði verið að starfsmenn fengju aðgang að eigin upptökum til að átta sig betur á samtölum. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað hvað ákærði ætlaði að gera við upptökuna, en það hefði ekki tíðkast að senda upptökur til utanaðkomandi aðila. Vitnið kvaðst ekki þekkja til þess að það hefði gerst í öðrum tilvikum en þessu. Þá kvaðst vitnið ekki þekkja til þess hvort Geir Zoëga hefði verið viðskiptamaður VBS fjárfestingabanka. Vitnið Jón Guðmann Þórisson kvaðst hafa tekið við sem framkvæmdastjóri VBS fjárfestingarbanka þann 1. nóvember 2006, en ákærði hefði látið af störfum sem framkvæmdastjóri daginn áður. Vitnið sagðist ekki hafa vitað af þreifingum með bréfin í Tryggingamiðstöðinni. Hann hefði ekki haft vitneskju um að ákærði hefði látið Sigurði í té upptökuna sem um ræðir. Hann sagðist ekki þekkja fordæmi þess að slíkt væri gert. Vitnið sagðist vera kunnugt um efni símtalsins, eftir að hafa verið kynnt það hjá lögreglu. Hann kvaðst telja fráleitt að ákærði skyldi senda þetta símtal áfram og taldi það hafa verið óheimilt. Aðspurt sagðist vitnið ekki telja að sér hefði verið heimilt að veita þær upplýsingar sem þarna fóru á milli, það er þann hluta símtalsins þar sem kæmi fram hvað Geir Zoëga ætlaði að gera við hlut sinn – að hann hefði sagt hverjum hann ætlaði að selja hlutinn. Vitnið Valdimar Svavarsson kom fyrir dóminn. Vitnið, sem starfaði sem verðbréfamiðlari á verðbréfasviði VBS fjárfestingarbanka þegar atvikið átti sér stað, gerði meðal annars grein fyrir því hvernig staðið var að hljóðritunum símtala á þessum tíma og reglum um aðgang starfsmanna að hljóðritunum. Ekki eru efni til að rekja framburð vitnisins. Niðurstaða: Krafa ákærða um sýknu í máli þessu byggist á því annars vegar að Geir Zoëga hafi ekki verið viðskiptamaður VBS fjárfestingarbanka í skilningi 1. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki og hins vegar að upplýsingar þær sem ákærði miðlaði falli ekki undir þagnarskyldu sem þar er kveðið á um. Ákærði kveður Sigurð G. Guðjónsson hafa verið viðskiptamann VBS fjárfestingarbanka í umrætt sinn, en ekki Geir Zoëga. Í lögum um fjármálafyrirtæki er ekki að finna skilgreiningu hugtaksins viðskiptamaður. Fyrir liggur að Sigurður G. Guðjónsson leitaði eftir því við ákærða sem starfsmann VBS fjárfestingarbanka að hann hefði milligöngu um kaup fjárfestingarfélagsins Grettis á hlutabréfum í Tryggingamiðstöðinni. Hafði ákærði samband við Geir Zoëga og áttu þeir nokkur samskipti vegna fyrirhugaðrar sölu Geirs og fjölskyldu hans á hlutabréfum. Hefur ákærði borið að meðal annars hafi verið samið um sölugengi bréfanna og þóknanir. Hefðu viðskiptin verið nánast frágengin og staðið til að ganga frá kaupunum daginn sem þeir Geir áttu umrætt símtal. Umsamið hefði verið að Geir og Sigurður greiddu hvor um sig VBS fjárfestingarbanka þóknun fyrir viðskiptin. Með hliðsjón af þessu verður að telja ótvírætt að Geir Zoëga hafi verið viðskiptamaður VBS fjárfestingarbanka í skilningi laga um fjármálafyrirtæki. Þótt óskað hafi verið eftir milligöngu um kaup á hlutabréfum af hálfu Sigurðar G. Guðjónssonar hljóta báðir aðilar fyrirhugaðra viðskipta að teljast viðskiptamenn í skilningi laganna og breytir þar engu að ekki hafi orðið af þeim viðskiptum sem stefnt var að. Samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki nær þagnarskylda starfsmanna fjármálafyrirtækja til alls þess sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varðar viðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna. Í samtali sínu við ákærða lýsti Geir Zoëga því að ekkert yrði af fyrirhuguðum viðskiptum við Sigurð G. Guðjónsson. Jafnframt kom fram hjá Geir að „félagar“ hans í Tryggingamiðstöðinni hefðu fengið pata af hinum fyrirhuguðu viðskiptum, að þeir vildu „ganga inn í“ kaup á hlutunum og hefði hann „handsalað“ kaupin við þá. Fram er komið að ákærða og Sigurði var fullljóst hverjir „félagar“ Geirs voru, þótt engin nöfn hefðu verið nefnd í því sambandi. Þær upplýsingar sem komu fram í samtalinu vörðuðu viðskiptamálefni viðskiptamannsins Geirs Zoëga sem ákærði var bundinn þagnarskyldu um. Ágreiningslaust er að ákærði hlaut að upplýsa Sigurð um að ekki yrði af hinum fyrirhugðu viðskiptum. Að mati dómsins gekk sú upplýsingagjöf hins vegar of langt þegar ákærði lýsti því við Sigurð að Geir hygðist selja öðrum aðilum bréfin, hverjir þeir aðilar væru og lét í kjölfarið Sigurði í té hljóðupptöku af símtali þeirra Geirs. Fram kom hjá Geir að hann hefði ekki gefið ákærða heimild til að upplýsa Sigurð um þessu atriði og kvaðst hann ekki myndu hafa gefið heimild til þess ef leitað hefði verið eftir því. Lá því ekki fyrir samþykki Geirs til að trúnaðarupplýsingunum yrði miðlað til utanaðkomandi aðila, sbr. 60. gr. laga um fjármálafyrirtæki. Vafalaust er að ásetningur ákærða stóð til þess að miðla þeim upplýsingum sem um ræðir til Sigurðar, enda upplýsti hann fyrst um þau atriði í símtali við Sigurð, en lét ekki þar við sitja heldur sendi honum hljóðupptöku af símtali þeirra Geirs tveimur dögum síðar. Kom fram í skýrslu ákærða fyrir dómi að hann hefði vegið það mjög hvort hann ætti að senda Sigurði hljóðupptökuna, en það hefði verið niðurstaðan. Í ákæru er því lýst að ákærði hafi án heimildar gefið Sigurði G. Guðjónssyni upplýsingar um ástæður þess að Geir hætti við að eiga hin fyrirhuguðu viðskipti og upplýsingar um hvaða aðila hann „hefði selt“ hlutabréfin. Af gögnum málsins verður hins vegar ráðið að aldrei varð af þeirri sölu. Þessi ágalli þykir ekki standa því í vegi að dæmt verði um sakarefnið, sbr. 2. málslið 1. mgr. 180. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, enda var vörn ákærða ekki áfátt að þessu leyti. Að því gættu þykir ákærði hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og er þar réttilega færð til refsiákvæða. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé. Með broti sínu rauf ákærði trúnað við Geir Zoëga. Um ástæður þess að hann miðlaði þeim trúnaðarupplýsingum sem um ræðir til Sigurðar G. Guðjónssonar hefur ákærði borið að hann hefði talið trúverðugleika sinn gagnvart Sigurði hafa beðið hnekki með því að ekki varð af viðskiptunum. Með því að senda Sigurði hljóðupptökuna hefði hann viljað upplýsa um hvað þeim Geir hefði farið á milli og að hann hefði gert það sem í hans valdi stóð til að af viðskiptunum yrði. Fram er komið að ákærði sendi hljóðupptökuna að kröfu Sigurðar. Þótt um trúnaðarbrot sé að ræða er til þess að líta að upplýsingar þær sem ákærði miðlaði til Sigurðar voru afar takmarkaðar. Í símtali þeirra Geirs voru ekki nafngreindir þeir aðilar sem hann hugðist ganga til viðskipta við og það sem þar kom fram reyndist ekki fastara í hendi en svo að ekkert varð af þeim viðskiptum. Þegar framangreint er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 250.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi 18 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna. Dæma ber ákærða til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ragnars H. Hall hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Harðardóttir settur héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Jafet Ólafsson, greiði 250.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 18 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ragnars H. Hall hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur.
Mál nr. 480/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. desember 2003 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar hefur rannsókn málsins beinst að þremur nýjum auðgunarbrotum, sem rökstuddur grunur leikur á að ákærði hafi átt aðild að. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 686/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á því stæði.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6.október 2016 þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 11. október 2016 klukkan 16og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði ekki gert að sætaeinangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2016.Héraðssaksóknari hefurkrafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 11. október, kl 16:00, og einangrun ámeðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að embættiðrannsaki nú ætlað kynferðisbrot, líkamsárásir, húsbrot og valdstjórnarbrotkærða síðastliðinn sólarhring. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að haft hefðiverið samband við lögreglu og henni tilkynnt um mann sem brotið hefði sér leiðinn í íbúð að [...], íbúð [...], sem tilkynnandi, A, kvaðst hafa verið að gæta.Aðilinn héti X og væri í mjög annarlegur ástandi. A hafi sagst vera komin út úríbúðinni sökum hræðslu við að hann kæmi aftur. Lögregla hafi komið á vettvangog rætt við A sem hafi sagt kærða hafa farið upp á næstuhæð og inn í íbúð barnsmóður sinnar, B. Þar væri hann með vinkonu sinni, C. Ahafi vísað lögreglu að íbúð [...] en í íbúðinni hafi verið glerbrot um alltstofugólf. Búið hafi verið að sparka upp útidyrahurðinni með þeim afleiðingumað karmur hafi verið brotinn. A hafi sagt kærða hafa gert þetta. Hún hafi sagtað hann hafi komið ítrekað inn í íbúðina með hótanir og ráðist á sig, slegiðsig í andlitið og tekið sig hálstaki. Kærði hefði einnig ráðist á vin A, D, semhefði orðið fyrir fólskulegri árás og meðal annars hafi kærði ítrekað sparkað íhann liggjandi, þar á meðal í höfuð. A hafi lánað D lykla að bíl sínum og hannhefði farið á honum af vettvangi. Á vettvangi hafi einnig verið E en sökumannarlegs ástands hafi ekki verið unnt að taka af honum framburðarskýrslu. Lögregla hafi bankað á hurð aðíbúð [...] og þegar inn hafi verið komið hefði mátt sjá að búið hafi verið aðbrjóta úr vegg við útidyrahurðina og hlutir hafi legið um allt gólf. Kærðihefði tekið á móti lögreglu í anddyri íbúðarinnar og greinilega verið undirmiklum áhrifum áfengis/og eða fíkniefna. Hann hefði verið æstur, uppstökkur ogárásargjarn og með báða hnefa kreppta. Við handtöku hefði hann látið mjögófriðlega og haft í hótunum við lögreglumenn um að beita þá ofbeldi. Á vettvangi hafiverið rætt við C sem kvaðst hafa verið fegin að sjá lögreglu á þessumtímapunkti. Hún hafi sagt kærða hafa ætlað að fara að nauðga sér og það hefðigerst hefði lögregla ekki komið. Hún hafi sagt að hann hefði káfað á sér ogreynt að kyssa sig. Hann hefði ítrekað káfað á henni innan klæða á brjóstum enutan klæða á kynfærum. C hafi sagst hafa verið verulega hrædd við kærða. Lögregla hafi haft sambandsímleiðis við eiganda íbúðar [...], B, sem einnig sé barnsmóðir kærða. B búi ííbúðinni ásamt tveimur ungum börnum þeirra. B hafi sagt kærða hafa verið íannarlegu ástandi fyrr um daginn. Hann hafi slegið hana og verið mjögárásargjarn. Hún hafi sagst vera með áverka eftir átökin. Hún hafi sagt aðþetta hafi gerst um klukkan 15:00 í gærdag. Hún hefði þá flúið að heiman meðbörn þeirra sökum hræðslu við kærða. Rannsóknarlögreglumaður hafi svo rætt viðB nú í morgun og sjá hafi mátt að B hafi verið með glóðarauga í kringum hægraauga sem hún hafi sagt að væri eftir hnefahöggið sem hún fékk frá kærða. Tekin hafi verið formleg skýrsla afkærða í dag og hann inntur eftir afstöðu sinni gagnvart sakarefnunum. Hafikærði alfarið neitað sök. Hafi kærði sagst hafa verið að drekka áfengi með C, Aog D. Kærði hafi svo sagst muna eftir því að hann hafi verið kominn upp í íbúðsína og C hafi verið með honum. Aðspurður hafi hann sagst einungis hafa veriðað neyta áfengis. Kærði hafi sagt að hann myndi ekki neitt en að hann hefðiekki framið kynferðisbrot gegn stelpu sem hann væri búin að þekkja í 15 ár. Erhann hafi verið spurður að því hvaða erindi hann hafi átt í íbúð [...] hafihann sagt að hann myndi það ekki en sagst hafa þurft að tala við C en hún munihafa búið þarna. Aðspurður hvernig hann hefði farið inn í íbúðina hafi kærðisagst hafa bankað og maður að nafni X hefði opnað fyrir honum. Spurður um tengslvið A hafi kærði sagst ekki þekkja hana. Hann hafi sagst muna eftir samskiptumvið hana og allt hafi verið í góðu. Kærði hafi ítrekað að hann myndi ekki eftirað hafa lamið neinn. Að mati lögreglu sé fram kominn rökstuddur grunur umað kærði hafi framið brot sem varði allt að 16 ára fangelsisrefsingu eins ograkið hafi verið. Rannsókn máls þessa sé á frumstigi og sé ljóst aðrannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi enmeðal annars eigi eftir að yfirheyra sakborning frekar, svo og brotaþola ogvitni í málinu. Mál þetta sé því enn á það viðkvæmu stigi að hætt sé við því aðsakborningur muni torvelda rannsókn málsins gangi hann laus. Ætluðbrot séu talin varða við 106. gr., 194.gr., sbr. 20. gr., 217., 1. og 2. mgr. 218. og 231. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a.liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála, og b. liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, sé þess krafist að krafannái fram að ganga eins og hún sé sett fram. NiðurstaðaSamkvæmt því sem fram kemurí greinargerð lögreglu og rannsóknargögnum málsins er á það fallist að kærði séundir rökstuddum grun um ýmis hegningarlagabrot sem fangelsisrefsing er lögðvið, en brot þessi eiga að hafa átt sér stað 5. október sl. Kærði hefur játaðlítinn hluta sakargifta en virðist neita sök að öðru leyti, þ. á m. umkynferðisbrot, húsbrot og líkamsárásir sem eiga að hafa átt sér stað í íbúð[...] að [...]. Rannsókn málsins er skammt á veg komin og á meðal annars eftirað taka gleggri skýrslur af ætluðum brotaþolum. Er á það fallist að aðstæðurséu þannig að ætla megi að kærði muni torvelda rannsókn málsins, svo sem meðþví að hafa áhrif á vitni eða koma undan gögnum, fái hann að ganga laus. Skilyrðum1. málsliðar og a-liðar 2. málsliðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, ummeðferð sakamála, er því fullnægt. Ber því að fallast á kröfu sækjanda umgæsluvarðhald eins og hún er fram sett. Þá ber að fallast á kröfu sækjanda þessefnis að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur, sbr. b-lið 1.mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.Ásmundur Helgason héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldiallt til þriðjudagsins 11. október kl. 16:00 og einangrun meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 302/2007
Kærumál Gjaldþrotaskipti Réttindaröð Skipstjóri
K hf. kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu L ehf. um að kostnaður síðargreinda félagsins við öflun matsgerðar um verðmæti nánar tilgreindra fasteigna í eigu þrotabús V hf. teldist til skiptakostnaðar samkvæmt 2. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var að kröfur vegna kostnaðar sem kröfuhafar í þrotabúi stofnuðu til án atbeina skiptastjóra gætu ekki fallið undir þennan tölulið og var kröfu L ehf. því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2007, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að útlagður kostnaður við öflun matsgerðar yrði viðurkenndur sem búskrafa í þrotabúi V&Þ hf. samkvæmt 2. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 25. maí 2007. Hann krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar með þeirri breytingu að krafa hans í þrotabú V&Þ hf. að fjárhæð 647.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu „frá 15. maí 2006“ verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 2. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Í hinum kærða úrskurði er ranglega sagt að skiptastjóri í þrotabúi V&Þ hf. hafi 1. júní 2005 gert samkomulag við aðila þessa máls um kaup varnaraðila á fasteignum búsins að Járnhálsi 2, Járnhálsi 4 og Krókhálsi 4 í Reykjavík. Hið rétta er að kaupandi eignanna samkvæmt þessum samningi var Rekstrarfélagið vélar og þjónusta ehf. en varnaraðili átti ekki aðild að samningnum. Um málsatvik og málsástæður aðila vísast að öðru leyti til hins kærða úrskurðar. Varnaraðili byggir kröfu sína eingöngu á 2. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991. Telur hann í greinargerð til Hæstaréttar að allt að einu megi líta til annarra ákvæða laganna við úrlausn á því hvort krafan teljist falla undir nefnt ákvæði. Samkvæmt 2. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 telst kostnaður af skiptunum til forgangskrafna á hendur þrotabúinu og komi þær, ásamt öðrum kröfum sem upp eru taldar í greininni, næstar á eftir kröfum samkvæmt 109. gr. laganna. Í 122. gr. er kveðið á um forræði skiptastjóra á þrotabúi og segir þar meðal annars að hann sé einn bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess. Samkvæmt þessu falla kröfur því aðeins undir 2. tölul. 110. gr. að skiptastjóri hafi tekið ákvörðun um að stofna til þess kostnaðar sem um ræðir eða að minnsta kosti samþykkt að til hans sé stofnað. Af þessu leiðir að kröfur vegna kostnaðar sem kröfuhafar í þrotabú stofna til án atbeina skiptastjóra geta ekki fallið hér undir. Þegar af þessari ástæðu verður krafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Það athugist að rétt var í úrskurðarorði héraðsdóms að tilgreina fjárhæð kröfunnar sem veitt var viðurkenning fyrir og heiti þrotabúsins sem í hlut á. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Leiguvéla ehf., um að krafa hans í þrotabú V&Þ hf. að fjárhæð 647.400 krónur, að viðbættum dráttarvöxtum, verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 2. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varnaraðili greiði sóknaraðila, Kaupþingi banka hf., samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 748/2015
Kynferðisbrot Skaðabætur Ómerkingu héraðsdóms hafnað
M var sakfelldur fyrir kynferðisbrot samkvæmt 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa með ólögmætri nauðung haft samræði og önnur kynferðismök við A sem ekki gat spornað við verknaðinum sökum ölvunar. Var refsing M ákveðin fangelsi í 4 ár auk þess sem honum var gert að greiða A 2.200.000 krónur í miskabætur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíassonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 19. október 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þessaðallega að héraðsdómur verði ómerktur, til vara að hann verði sýknaður en aðþví frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfuverði vísað frá héraðsdómi en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. A krefst þess að ákærðaverði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. mars 2013 til 11. júlí 2014, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.IÁkæra í máliþessu var gefin út 4. febrúar 2014. Samkvæmt henni voru ákærða gefin að sökkynferðisbrot gegn A sem voru talin varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2014 varákærði sakfelldur samkvæmt ákærunni og honum gert að sæta fangelsi í fjögur árásamt því að greiða brotaþola bætur. Með dómi Hæstaréttar 5. mars 2015 í málinr. 488/2014 var sá dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrarmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Byggðist niðurstaða Hæstaréttar á því aðsamning dómsins hafi verið í andstöðu við f. og g. liði 2. mgr. 183. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála auk þess sem héraðsdómi hafi borið að leggjafyrir ákæruvaldið að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar vitnið B sem var talinnhafa verið sjónarvottur að þeirri háttsemi sem ákærða var gefin að sök í fyrrilið ákæru. Var lagt fyrir héraðsdóm að fella nýjan dóm á málið að undangenginniskýrslugjöf nefnds vitnis.Málið var tekiðfyrir að nýju í héraðsdómi 18. mars 2015 og krafðist þá ákærði þess aðhéraðsdómarar þeir sem áður höfðu dæmt í málinu vikju sæti. Þeirri kröfu varhafnað með úrskurði 25. mars 2015 sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 14. apríl2015 í máli nr. 244/2015.Málið var tekiðfyrir að nýju í héraði 22. apríl 2015 og krafðist þá ákærði að þrjú tilgreindvitni sem gefið höfðu skýrslu við fyrri meðferð málsins kæmu fyrir dóminn ánýjan leik. Með úrskurði 24. apríl 2015 var þeirri kröfu hafnað og staðfesti Hæstirétturhann með dómi 4. maí sama ár í máli nr. 315/2015.Ekki tókst að fávitnið B til skýrslugjafar fyrir dómi fyrr en 22. september 2015. Málið var svodómtekið 30. sama mánaðar og hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp 16. október 2015.IIÁkærði hefuraðallega krafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Reisir hann þá kröfu meðalannars á því að niðurstaða dómsins sé byggð á mati á munnlegum framburði þriggjanafngreindra vitna sem gefið hafi skýrslu við aðalmeðferð málsins 16. maí 2014.Þegar hinn áfrýjaði dómur hafi verið kveðinn upp hafi verið liðnir 17 mánuðirfrá því að héraðsdómur hafi hlýtt á framburð þeirra. Brjóti þessi málsmeðferðgegn meginreglum sakamálaréttarfars um réttláta og milliliðalausa málsmeðferðfyrir dómi. Eins og rakið hefur verið staðfesti Hæstiréttur úrskurð héraðsdóms umað þeir dómarar sem kváðu upp fyrri dóm í málinu skyldu ekki víkja sæti í því.Þá staðfesti Hæstiréttur enn fremur úrskurð héraðsdóms um að hafna því að nefndvitni gæfu skýrslu fyrir dómi á ný. Þeir dómarar sem dæmdu málið í upphafi oghlýddu þá á framburð þessara vitna voru þeir sömu og kváðu upp hinn áfrýjaðadóm. Var því gætt meginreglunnar um milliliðalausa málsmeðferð, sbr. 1. mgr.111. gr. laga nr. 88/2008. Þá hefur ákærði ekki rökstutt á hvern háttmeginregla laganna um réttláta málsmeðferð hafi verið virt að vettugi í málinuen þáverandi verjandi hans var viðstaddur skýrslugjöf vitnanna og gafst kosturá að leggja spurningar fyrir þau. Er því hafnað kröfu ákærða um ómerkingu hinsáfrýjaða dóms á framangreindum forsendum. Ákærði byggirómerkingarkröfu sína enn fremur á því að þrír nýir dómarar hafi átt að skipahéraðsdóm við endurtekna málsmeðferð í héraði, sbr. 3. málslið 3. mgr. 208. gr.laga nr. 88/2008. Þá telur ákærði að með því að dómtaka málið í upphafi án þessað vitnið B gæfi skýrslu í því, þrátt fyrir augljóst mikilvægi framburðarvitnisins fyrir ákærða, hafi héraðsdómur í verki tekið þá afstöðu að sá framburðurskipti ekki máli. Verði því að telja að Hæstiréttur hafi með dómi í máli nr.488/2014 ómerkt héraðsdóminn, meðal annars með stoð í 3. mgr. 208. gr. laga nr.88/2008.Eins og aðframan er rakið ómerkti Hæstiréttur fyrri dóm í máli þessu vegna þess aðsamningu hans var áfátt auk þess sem lagt var fyrir héraðsdóm að taka skýrsluaf framangreindu vitni. Þá hafnaði Hæstiréttur með dómi í máli nr. 244/2015kröfu ákærða um að nýir dómarar tækju sæti í málinu þar sem fyrri dómurinnhefði verið ómerktur af öðrum ástæðum en þeim að niðurstaða héraðsdómaranna umsönnunargildi munnlegs framburðar kynni að hafa verið röng, sem er skilyrðiþess að niðurlagsákvæðið í 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 eigi við. Hefurákærði ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem geta verið til þess fallnar aðdraga óhlutdrægni dómaranna með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laganr. 88/2008. Verður hinn áfrýjaði dómur því ekki ómerktur af þessum sökum.Ákærði hefurjafnframt byggt kröfu sína um ómerkingu á því að mat héraðsdóms á munnlegumframburði vitna fyrir dómi sé rangt sem miklu varði um niðurstöðu málsins. Ekkert er fram komið í málinu um að niðurstaða hinsáfrýjaða dóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangtsvo einhverju skipti um úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr.88/2008. Samkvæmt því verður ómerkingarkröfu ákærða af þeim sökum einnig hafnað.Meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en vextiaf kröfu brotaþola sem í samræmi við kröfugerð hennar hér fyrir dómi verðaákveðnir eins og segir í dómsorði. Ákærða verður gert að greiðaallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns ogþóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins oggreinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, Magnús Óskarsson, greiði A2.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá 28. mars 2013 til 11. júlí 2014 en dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 926.550 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjandasíns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, ogþóknun réttargæslumanns brotaþola, Einars Gauts Steingrímssonarhæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16.október 2015.Málþetta, sem dómtekið var 30. september sl., er höfðað af ríkissaksóknara meðákæru dagsettri 4. febrúar 2014 á hendur Magnúsi Óskarssyni, kennitala [...],Kötlufelli 1, Reykjavík, fyrir kynferðisbrot gegn A, kennitala [...], framin að­fara­­­­­nóttfimmtudagsins 28. mars 2013, á [...], með því að hafa við hana sam­ræði ogönnur kyn­ferðis­mök með því að beita hana ólögmætri nauðung vegna aðstöðumunarsem ákærði notfærði sér vegna and­legra og líkamlegra yfirburða gegn A, og meðþví að notfæra sér ölvunarástand hennar þannig að hún gat ekki spornað viðverknað­inum, sem hér greinir nema annað sé einnig tekið fram:Að [...] káfað á brjóstum og kynfærum A og látið hana stuttu síðar sjúga á sér kynfærin. Að [...] stungið fingri inn í leggöng A og haft við hana samræði og náð því einnig fram með því að beita hana ofbeldi og hótunum með því að grípa um annan hand­legg hennar og þvinga hana niður á gólf og halda henni í tökum í liggjandi líkams­stöðu, meðal annars með því að þrýsta á öxl hennar og grípa með annarri hend­i fyrir munn hennar og skipa henni að hafa hljótt og leggjast ofan á hana og notfæra sér líkams­þyngd sína og líkam­lega yfir­burði til að halda henni fastri og með því að beita hand­afli og af­klæða hana að neðan og glenna fætur hennar í sundur til að komast að kynfærum hennar en A hlaut af þessu meðal annars mar­bletti á innan­verðu læri, mar á hendi og mar á framhandlegg og aftan við kálfa. Er þetta talið varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007.Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Í málinu hefur brotaþoli uppi kröfu um miskabætur úr hendi ákærða að fjárhæð 3.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 28. mars 2013 þar til mánuður er liðinn frá birtingu skaðabótakröfu þessarar en með dráttar­vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða þóknun vegna réttargæslu.Ákærði neitar sök. Af hálfu verjanda er krafist sýknu en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá er krafist greiðslu málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði. Samkvæmt vottorði læknis á bráðadeild Landspítala háskólasjúkrahúss í Fossvogi, frá 15. apríl 2012, mætti brotaþoli á deildina 30. mars 2012, kl. 12.40. Fram kemur að brotaþoli hafi komið með sjúkrabifreið á deildina. Hafi hún orðið fyrir árás aðfaranótt 27. mars 2013 fyrir utan heimahús í heimabæ sínum. Í vottorðinu kemur fram að gríðarlegt mar hafi verið á öllum vinstri upphandlegg brotaþola. Tekin hafi verið röntgenmynd af vinstri öxl og í ljós komið slæmt brot í hálsi upphandleggs við axlarliðinn. Brotaþoli leitaði á neyðarmóttöku sama dag, kl. 14.30. Lýsti hún því að hún hefði verið beitt kynferðislegu ofbeldi, aðfaranótt fimmtudagsins 28. mars 2013, í heimabæ sínum. Í skýrslunni kemur fram að brotaþoli hafi komið vel fyrir. Hafi hún verið einlæg og sagt skilmerkilega frá atburðum. Brotaþoli hafi ásakað sjálfa sig fyrir að hafa farið með manninum. Hafi hún átt erfitt með að trúa því að atburðurinn hafi átt sér stað. Þá hefði hún áhyggjur af því að atvikið myndi spyrjast út í því litla bæjarfélagi þar sem hún byggi. Í skýrslunni kemur fram að brotaþoli hafi verið með gríðarlegt mar og bólgu á vinstri upphandlegg. Þá hafi hún verið með 5 marbletti innan á hægra læri ofanverðu. Hafi einn bletturinn verið um 2 cm og hinir um 1 cm hver. Gætu marblettirnir verið eftir fingur. Brotaþoli hafi verið með mar, um sjö cm í ummál, ofan við hægri þumalfingur. Loks hafi hún verið með mar innan á ofanverðum hægri framhandlegg og aftan á vinstri kálfa. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá laugardeginum 30. mars 2013, kom brotaþoli á lögreglustöð þann dag, kl. 22.23, til að leggja fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot framið gegn sér, aðfaranótt fimmtudagsins 28. mars 2013. Greindi hún þá frá atvikum málsins. Ákærði og brotaþoli gáfu skýrslu fyrir dómi. Þá komu fyrir dóminn frænka brotaþola er brotaþoli fór til að morgni 28. mars, samstarfskona brotaþola af vernduðum vinnustað, frænka brotaþola er fór með henni í sumarbústað 28. mars, samferðafólk ákærða upp á [...], rekstraraðili skemmtistaðarins [...] og kona er var brotaþola til aðstoðar á neyðarmóttöku. Þá komu fyrir dóminn læknar af bráðadeild Landspítala og neyðarmóttöku, hjúkrunarfræðingur af neyðarmóttöku, sálfræðingur af Landspítala, sérfræðingur í klínískri sálfræði og loks lögreglumenn er komu að rannsókn málsins. Ekki er ástæða til að rekja framburði fyrir dóminum frekar en hér fer á eftir. Ákærði hefur greint svo frá að hann hafi farið frá [...] upp á [...] að kvöldi miðvikudagsins 27. mars 2013. Hann hafi verið samferða vinnufélaga sínum, eiginkonu hans og tengdasyni sínum, sem ekið hafi bifreiðinni. Ákærði hafi farið á skemmtistaðinn [...] á [...], en á þeim stað hafi ákærði unnið nokkru áður. Á staðnum hafi ákærði hitt brotaþola. Brotaþola hafi ákærði þekkt frá fyrri tíð. Hún hafi fallið inni á staðnum. Hafi henni verið veitt aðstoð við að komast í sófa á staðnum og ákærði aðstoðað við það. Brotaþoli og ákærði hafi verið að ,,kela“. Í því hafi falist að ákærði hafi strokið henni um brjóst og kynfæri, bæði innan og utan klæða. Hafi hún tekið þátt í atlotunum og ekki verið þeim mótfallin. Hún hafi sogið kynfæri ákærða inni á staðnum. Hafi brotaþoli setið við þær athafnir og ákærði staðið fyrir framan hana. Brotaþoli hafi ekki virst áberandi ölvuð. Einhverju síðar hafi brotaþoli viljað fara heim til sín. Hafi ákærði boðist til að skutla henni og hún þegið það. Hún hafi kvartað undan eymslum og lagt hönd á öxl ákærða á leið út af staðnum. Tengdasonur ákærða hafi ekið þeim. Hafi ákærði setið við hlið brotaþola aftur í bifreiðinni. Ákærði hafi ekki verið það kunnugur á [...] að hann rataði heim til brotaþola og því hafi hún þurft að vísa þeim leiðina. Á leiðarenda hafi brotaþoli farið á undan út úr bifreiðinni. Hafi hún beðið ákærða um að koma með sér. Ákærði hafi beðið tengdason sinn um að fara aftur á [...] og sækja samferðafólk sitt til að þau gætu öll farið til [...] í beinu framhaldi. Brotaþoli hafi búið í fjöleignarhúsi. Er inn í anddyri hússins kom hafi ákærði og brotaþoli farið að láta vel hvort að öðru. Hafi þau farið niður á gólf anddyrisins. Brotaþoli hafi klætt sig úr að neðan. Ákærði hafi reynt að stinga lim sínum inn í leggöng brotaþola en það ekki tekist. Hafi hann stungið fingri inn í leggöng brotaþola. Eftir það hafi honum tekist að stinga lim sínum í leggöng hennar og haft við hana samfarir. Ákærði hafi legið ofan á brotaþola við athafnirnar og kvaðst hann ekki hafa þvingað hana í athöfnunum eða beitt valdi á neinn hátt. Hann hafi ekki þvingað fætur hennar sundur á gólfinu þannig að valdi hafi verið beitt. Hann hafi hins vegar strokið þétt um læri hennar. Samferðafólk ákærða hafi hringt og hann hætt samförum. Hann hafi staðið á fætur og farið út í bíl. Þaðan hafi ákærði og samferðafólk hans haldið til [...]. Brotaþoli hafi viljug tekið þátt í athöfnunum í anddyrinu og hún ekki verið mjög ölvuð. Ákærði kvaðst hafa drukkið áfengi þetta kvöld en ekki hafa verið mjög ölvaður. Brotaþoli kvaðst hafa farið að skemmta sér umrætt sinn. Hún hafi byrjað kvöldið með því að drekka 3 bjóra heima hjá sér. Í framhaldi hafi hún farið til frænku sinnar og drukkið hjá henni úr flösku af hvítvíni. Hafi hún spurt frænkuna hvort hún vildi koma með sér á [...] en frænkan hafi ekki viljað það. Þaðan hafi hún farið til vinkonu sinnar og samstarfskonu af vernduðum vinnustað og reynt að fá hana með sér á [...] en vinkonan ekki viljað það. Brotaþoli hafi farið ein á [...]. Á staðnum hafi hún keypt stórt glas af bjór. Ákærði hafi verið á staðnum og rætt við hana. Hún hafi lítillega kannast við hann. Hún kvaðst minnast þess að hafa fallið á gólfið á skemmtistaðnum og ákærði ásamt öðrum hafi aðstoðað hana við að komast á fætur og í sófa. Ákærði hafi verið kominn með hönd inn á brjóst hennar en einhver komið að og ýtt þeim sundur. Henni hafi liðið illa, viljað fara heim og beðið rekstraraðila skemmtistaðarins um að útvega sér leigubíl. Hún hafi farið út og bifreið komið. Ákærði hafi komið og sagt henni að setjast inn í bifreiðina og sagt að hann ætlaði að skutla henni heim. Þau hafi farið inn í bifreiðina og sest afturí. Bifreiðinni hafi verið ekið að fjöleignarhúsi og þau farið út. Ökumaður hafi ekki stöðvað bifreiðina fyrir framan heimili brotaþola og hún hafi ekki kannast við húsið. Hún hafi þó verið fegin að komast út úr bifreiðinni þar sem henni hafi verið farið að líða illa. Ákærði hafi opnað hurð að húsinu og ýtt brotaþola inn. Hann hafi gripið um úlnlið og framhandlegg hennar og sagt henni að fara niður á hné. Þá hafi þau verið í anddyri hússins. Ákærði hafi klætt hana úr buxum og nærbuxum. Hún hafi öskrað og brotist um. Ákærði hafi haldið brotaþola niðri og m.a. haldið fyrir munn hennar. Brotaþoli hafi krosslagt fætur en ákærði þvingað þá í sundur. Ákærði hafi stungið fingri inn í leggöng hennar og í framhaldi stungið lim sínum í leggöng hennar. Hún hafi reynt að brjótast um. Skömmu síðar hafi farsími ákærða hringt í tvígang og hann svarað í síðara skiptið. Hann hafi bölvað og svarað viðmælandanum að hann væri að koma. Ákærði hafi hætt aðförunum, staðið á fætur og tekið lykla er hann hafi verið með. Brotaþoli hafi misst rænu í þeirri andrá. Hún hafi vaknað tveimur til þremur klukkustundum síðar liggjandi í anddyrinu. Henni hafi liðið mjög illa og verið illt í annarri hendinni en náð að snúa sér yfir á aðra hliðina og standa upp. Hún hafi rennt úlpunni sinni upp en skilið afganginn af fötunum sínum eftir og gengið heim til sín, en heimili hennar hafi ekki verið langt í burtu. Lyklana sína hafi hún skilið eftir í fjöleignarhúsinu og því ekki komist inn til sín. Hún hafi hringt í frænku sína er búi í sama húsi og frænkan hleypt henni inn. Frænkan hafi spurt hvað komið hefði fyrir og tjáði hún henni það. Í kjölfarið hafi þær í sameiningu ætlað að finna umrætt hús og föt hennar. Þeim hafi ekki tekist að finna húsið og farið aftur heim og hafi hún sofnað hjá frænkunni. Eftir að brotaþoli hafi vaknað hafi hún, ásamt foreldrum sínum og [...] sínum, farið upp í sumarbústað, líkt og hún hafi áður verið búin að ákveða. Henni hafi liðið mjög illa í handleggnum. Um kvöldið er hún hafi ætlað að ganga til náða hafi henni liðið það illa í handleggnum að hún hafi beðið frænku sína um að aðstoða sig. Frænkan hafi farið að gráta er hún hafi séð áverkann. Bróðurdóttir brotaþola hafi verið á leið í bústaðinn næsta dag og þær hafi rætt um að bíða komu hennar. Er bróðurdóttirin hafi séð áverkann á handleggnum hafi hún sagt að þær yrðu að fara til læknis. Það hafi þær gert daginn eftir og brotaþoli í framhaldi verið flutt á neyðarmóttöku. Vinkona brotaþola og samstarfskona af vernduðum vinnustað, er brotaþoli hafði viðkomu hjá að kvöldi miðvikudagsins 27. mars, kvað brotaþola hafa verið mjög drukkna er hún hafi komið við hjá sér. Hafi hún verið í slíku ástandi að hún hafi viljað að brotaþoli færi heim til sín í framhaldi af dvöl hjá sér. Hafi vinkonan hringt á leigubifreið og fylgt henni niður í bifreiðina. Hafi hún talið að brotaþoli færi heim til sín. Brotaþoli hafi hringt næsta dag og sagt sér hvað komið hefði fyrir. Hafi brotaþoli greinilega verið í áfalli. Frænka brotaþola kvað hana hafa hringt á bjöllu hjá sér um kl. 6.00 að morgni fimmtudagsins 28. mars. Hún hafi verið klædd í úlpu en verið bæði buxna- og nærbuxnalaus. Hafi brotaþoli beðið sig um að aðstoða sig við að finna föt sín og húsið þar sem atburðir hefðu átt sér stað. Þær hafi farið saman út og reynt að finna húsið en án árangurs. Hafi frænkunni fundist eins og brotaþoli hafi verið búin að sofa er hún hafi komið til hennar. Brotaþoli hafi kvartað undan verk í öxl og bæði verið í sjokki og miður sín. Hún hafi ekki verið ölvuð er hún hafi komið á heimili frænkunnar um morguninn og var eins og ,,runnið hafi af“ henni. Vinnufélagi ákærða bar að hann og ákærði hafi lokið námskeiði sem þeir hafi sótt og síðasti dagur hafi verið miðvikudagurinn 27. mars. Þeir hafi haldið upp á áfangann og ákveðið að fara saman upp á [...] til að fagna. Eiginkona vinnufélagans hafi verið með í för ásamt ungum manni er ekið hafi bifreið fyrir þá. Þau hafi öll farið á skemmtistaðinn [...] á [...]. Ákærði og vinnufélaginn hafi verið talsvert ölvaðir. Vinnufélaginn kvaðst hafa veitt brotaþola athygli inni á staðnum. Hún hafi verið mikið drukkin og á einhverjum tíma legið rænulaus í sófa inni á staðnum. Ákærði hafi verið að káfa á henni og hafi vinnufélaganum fundist það óviðeigandi í ljósi ástands brotaþola. Ákærði hafi m.a. káfað á brjóstum hennar en hún hafi þá hálfsetið uppi. Vinnufélaginn hafi ekki séð er brotaþoli hafi veitt ákærða munnmök. Ákærði hafi farið með brotaþola út af staðnum og vinnufélaganum ekki staðið á sama. Hafi hann reynt að komast til ákærða en ekki tekist þar sem ákærði hafi farið með brotaþola út um bakdyr sem læst hafi á eftir ákærða. Það hafi truflað vinnufélagann hvernig ákærði hafi farið með brotaþola út og honum fundist eitthvað rangt við málið og hafi framkoma ákærða verið óviðeigandi. Nokkru síðar hafi bílstjóri ákærða komið til baka á staðinn og náð í vinnufélagann og konu hans. Þau hafi sótt ákærða að fjöleignarhúsi á staðnum. Hafi vinnufélaginn hringt í ákærða og fengið hann til að koma út í bifreiðina. Þaðan hafi þau öll farið til [...].Eiginkona vinnufélaga ákærða kvaðst hafa farið með ákærða og manni sínum upp á [...] þetta kvöld. Hún hafi ekki drukkið mikið, hvorki um kvöldið eða um nóttina. Inni á [...] hafi hún séð brotaþola, en hún hafi verið ,,dauðadrukkin“ og ákærði að káfa á henni þar sem hún hafi verið í sófa á staðnum. Brotaþoli hafi verið rænulítil og hreyfingalaus og ekki þátttakandi í atlotum ákærða. Kvaðst eiginkonan hafa sagt við ákærða á einhverju stigi að vera ekki að káfa á brotaþola í því ástandi er hún væri. Ákærði hafi einhverju síðar dregið brotaþola út af staðnum. Hann hafi tekið undir hana og haldið á henni út. Það hafi stungið eiginkonuna að sjá það, en brotaþoli hafi verið dauðadrukkin, ósjálfbjarga og rænulítil. Eiginmaður hennar hafi einnig séð þetta og ætlað að hlaupa á eftir ákærða er hann hafi farið með brotaþola út, en ekki náð að elta þau þar sem hurð hafi lokast og læst á eftir þeim. Bílstjórinn hafi komið einhverju síðar og náð í hana og mann hennar. Ákærði hafi ekki verið í bifreiðinni. Þau hafi ekið að húsi á [...] og hann komið þar í bifreiðina. Fyrir dóminn kom vitni sem statt var á [...] umrædda nótt. Lýsti vitnið því að það hafi þekkt eiganda staðarins og komið þangað umrædda nótt. Vitnið hafi verið að fylgjast með staðnum fyrir eigandann, sem hafi þurft að skreppa frá í stuttan tíma. Kvaðst vitnið hafa séð brotaþola í sófa inni á staðnum. Ákærði hafi staðið fyrir framan brotaþola. Vitninu hafi fundist staðan eitthvað skrýtin en ákærði hafi verið með buxurnar niður um sig. Vitnið hafi farið að ákærða og brotaþola og séð að einhvers konar kynmök hafi verið í gangi og brotaþoli verið að sjúga getnaðarlim ákærða. Brotaþoli hafi virst vera með rænu en hún hafi verið drukkin. Ákærði hafi einnig verið drukkinn. Vitnið hafi sagt þeim að fara og hafi þau gert það. Ákærði hafi reist brotaþola upp úr sófanum og brotaþoli gengið óstudd út. Vitnið kvaðst ekki hafa séð brotaþola detta inni á staðnum þetta kvöld og ekki séð til ferða hennar fyrr en vitnið hafi séð hana í sófanum. Vitnið kvaðst hafa drukkið tvo bjóra þetta kvöld eftir klukkan 6 um eftirmiðdaginn.Fyrrum tengdasonur ákærða kvaðst hafa ekið ákærða og samferðafólki hans upp á [...] umrætt sinn. Lýsti vitnið því að það hafi séð brotaþola inni á [...]. Brotaþoli hafi fengið sér bjór að drekka og ,,allt í einu verið full þarna inni.“ Hún hafi verið vel ölvuð. Barþjónn á staðnum hafi spurt hann hvort hann gæti skutlað brotaþola heim. Aðspurður hvort hjálpa hafi þurft brotaþola út svaraði hann því játandi og að vegna ölvunar hennar hafi þurft að styðja við hana. Hann hafi ekið brotaþola og ákærða að fjöleignarhúsi á [...] þar sem brotaþoli og ákærði hafi yfirgefið bifreiðina. Hann hafi leitast við að fara eftir leiðarlýsingu hennar en endað á röngum stað.Bróðurdóttir brotaþola kvaðst hafa séð áverka á handlegg hennar í sumarbústað á föstudeginum 29. mars. Hafi brotaþoli sagt henni hvað hafi komið fyrir umrætt sinn. Bróðurdóttirin hafi sagt brotaþola að þær yrðu að fara til læknis vegna málsins. Þær hafi farið saman á læknastöð í [...] og eftir skoðun þar hafi læknirinn ákveðið að brotaþoli yrði að fara á neyðarmóttöku. Niðurstaða: Ákærða eru í 1. og 2. tl. ákæru gefin að sök kynferðisbrot gagnvart brotaþola, sem eiga að hafa átt sér stað á [...] aðfaranótt fimmtudagsins 28. mars 2013. Kynferðisbrotin, skv. 1. tl. ákæru, áttu sér stað á veitingastaðnum [...] að [...] en þar er ákærða gefið að sök að hafa káfað á brjóstum og kynfærum brotaþola og látið hana sjúga kynfæri sín og að hafa um leið beitt hana ólögmætri nauðung vegna aðstöðumunar sem ákærði á að hafa nýtt sér vegna líkamlegra yfirburða yfir brotaþola og með því að notfæra sér ölvunarástand hennar þannig að hún hafi ekki getað spornað við verknaðinum. Þá er ákærða með samsvarandi hætti og í 1. tl. gefið að sök í 2. tl. ákæru að hafa að [...] stungið fingri inn í leggöng brotaþola og haft við hana samræði, auk þess sem ákærði á að hafa náð því fram með því að beita hana ofbeldi og hótunum. Ákærði neitar sök samkvæmt báðum töluliðum ákæru. Að því er 1. tl. ákæru varðar kveðst ákærði hafa káfað á brjóstum og kynfærum brotaþola og látið hana hafa við sig munnmök að [...]. Að því er 2. tl. ákæru varðar kveðst ákærði hafa stungið fingri í leggöng og haft við brotaþola samræði að [...]. Athafnir samkvæmt báðum töluliðum ákæru hafi verið með fullu samþykki brotaþola og hafi ákærði ekki beitt hana neins konar ofbeldi. Hafi brotaþoli ekki verið það ölvuð að hún hafi ekki áttað sig á því hvað væri um að vera. Sérfræðingur í klínískri sálfræði hefur, 14. október 2013, ritað vottorð vegna brotaþola. Í samantekt kemur fram að brotaþoli hafi komið í 8 viðtöl hjá sálfræðingnum. Brotaþola hafi þar verið veittur sálrænn stuðningur og sérhæfð hugræn atferlismeðferð við einkennum áfallastreituröskunar og öðrum afleiðingum ætlaðs kynferðisbrots. Allt viðmót brotaþola og líðan bendi til þess að hún hafi upplifað mikla ógn og bjargarleysi þegar hið ætlaða kynferðisbrot hafi átt sér stað og að afleiðingar áfallsins hafi verið alvarlegar. Niðurstöður greiningarmats á afleiðingum sýni að brotaþoli hafi þjáðst af áfallastreituröskun í kjölfar þess. Sálræn einkenni í kjölfar áfallsins samsvari einkennum sem vel séu þekkt hjá fólki sem hafi upplifað alvarleg áföll eins og nauðgun, líkamsárásir, stórslys eða hamfarir. Hafi hún ávallt virst hreinskilin og verið trúverðug og samkvæm sjálfri sér. Brotaþoli hafi sýnt jákvæð viðbrögð við hugrænni atferlismeðferð við afleiðingum hins ætlaða brots; hún hafi sýnt vaxandi styrk til að takast á við afleiðingarnar og við ritun vottorðsins uppfylli hún ekki lengur greiningarskilmerki fyrir alvarlega áfallastreituröskun. Hún sýni þó enn væg áfallastreitueinkenni sem valdi henni truflun í daglegu lífi. Þyki ljóst að áfallið hafi haft víðtæk áhrif á hana. Ekki sé hægt að segja með vissu hversu langan tíma meðferð taki eða hvort fullur bati náist. 1.tl. ákæru Af lýsingu brotaþola á áfengisneyslu sinni og ástandi verður ráðið að brotaþoli var mjög ölvuð þessa nótt. Hún man takmarkað þau atvik er áttu sér stað á [...], samkvæmt 1. tl ákæru. Brotaþoli var að mati dómsins trúverðug í framburði sínum fyrir dóminum. Að því er 1. tl. ákæru varðar er framburður fyrrum vinnufélaga ákærða og eiginkonu hans afdráttarlaus, um að brotaþoli hafi verið rænulítil eða rænulaus sökum ölvunar inni á [...]. Í framburði þeirra beggja kom fram að þeim hafi fundist óviðeigandi af ákærða að vera að káfa á brotaþola í því ástandi er hún var. Þá kom fram að eiginkona vinnufélaga ákærða hafi fundið að þessu við ákærða. Fyrrum tengdasonur ákærða, sem ók ákærða og samferðafólki hans upp á [...] þetta kvöld, bar að brotaþoli hafi verið vel drukkin inni í sófa á staðnum og að styðja hafi þurft hana út af staðnum. Annað vitni sem statt var á [...] og hafði umsjón með staðnum fyrir eiganda hefur borið að brotaþoli hafi virst með rænu á staðnum og hafi hún gengið óstudd út. Er þetta ekki í samræmi við framburð fyrrum tengdasonar ákærða, sem kvað nauðsynlegt hafa verið að styðja við brotaþola á leiðinni út, en sá framburður fær einnig stoð í framburði samferðafólksins um ölvunarástand hennar inni á staðnum. Vinkona brotaþola ber að brotaþoli hafi verið mjög ölvuð er hún hafi yfirgefið heimili vinkonunnar þetta kvöld, en í málinu er fram komið að brotaþoli fór frá vinkonunni beint á [...]. Ákærði hefur játað að hafa káfað á brjóstum og kynfærum brotaþola og að hafa látið brotaþola sjúga kynfæri sín inni á veitingastaðnum. Þegar litið er til framburðar vinkonu brotaþola sem bar um mikla ölvun brotaþola um kvöldið, litið er til framburða þeirra vitna sem voru samferða ákærða þessa nótt um rænulítið ástand brotaþola í sófanum að [...] sem leiddi til þess að þau tjáðu ákærða hversu óviðeigandi framferði hans væri, og framburðar fyrrverandi tengdasonar ákærða sem lýsti því að brotaþoli hafi verið vel ölvuð og ekki getað gengið óstudd út, og hliðsjón höfð af því að samkvæmt vottorði sálfræðings greindist brotaþoli með áfallastreituröskun í framhaldi af atvikum þessa nótt en hún upplifði mikla ógn og bjargarleysi, er það niðurstaða dómsins að hafið sé yfir vafa að ákærði hafi nýtt sér ölvunarástand brotaþola. Breytir framburður þess vitnis, sem í skamman tíma hafði umsjón með skemmtistaðnum fyrir eiganda, þessari niðurstöðu ekki, en framburður þessa vitnis er að mati dómsins á skjön við framburði annarra vitna á staðnum sem með eindregnum hætti hafa borið um mikið ölvunarástand brotaþola og jafnframt á skjön við framburð fyrrum tengdasonar ákærða sem aðstoðaði brotaþola við að komast út af staðnum. Ekki reyndist unnt að hafa uppi á þessu vitni við fyrri meðferð málsins fyrir dómi og ítrekað þurfti að fresta framhaldsaðalmeðferð málsins eftir endurupptöku þess þar sem ekki var unnt að hafa uppi á vitninu. Að öllu þessu gættu verður ákærði sakfelldur, samkvæmt 1. tl. ákæru, þannig að háttsemi hans varði við 2. mgr. 194. gr. laga nr. 19/1940. 2.tl. ákæru.Eins og fyrr var rakið hefur ákærði viðurkennt að hafa stungið fingri í leggöng brotaþola að [...] og að hafa haft við hana samræði. Hvorutveggja hafi verið með vitund og vilja brotaþola. Brotaþoli man meira af atvikum frá [...], samkvæmt 2. tl. ákæru. Hún hefur lýst því að ákærði hafi stungið fingri í leggöng sín og með valdi glennt fætur hennar í sundur á [...] og haft við hana samræði í framhaldi. Samrýmist framburður brotaþola áverkavottorði í málinu, en brotaþoli greindist með marbletti á innanverðu læri, eins og eftir fingur. Brotaþoli var að mati dómsins trúverðug í framburði sínum fyrir dóminum, eins og fram hefur komið.Því hefur hér á undan verið slegið föstu að brotaþoli var mjög ölvuð þessa nótt að [...], þannig að hún gat ekki spornað við kynferðisbrotum ákærða, skv. 1. tl. ákæru. Þegar hliðsjón er höfð af ástandi brotaþola að [...], tekið er tillit til framburðar frænku brotaþola um klæðnað og ástand hennar að öðru leyti næsta morgun, tillit er tekið til marbletta á innanverðu læri brotaþola er samrýmast frásögn hennar um valdbeitingu ákærða, litið er til þess að brotaþoli var með nýtt brot á upphandlegg sem gríðarlegur sársauki hefur verið samfara og horft til þess að brotaþoli upplifði mikinn ótta og bjargarleysi þessa nótt, er að mati dómsins óhætt að leggja trúverðugan framburð brotaþola til grundvallar niðurstöðu og telja hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi brotið gegn brotaþola þessa nótt með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung og hafa við hana samræði og önnur kynferðismök, sem í 2. tl. ákæru greinir. Nýtti ákærði sér jafnframt ölvunarástand hennar sem leiddi til þess að hún gat ekki spornað við verknaðinum. Með þessu hefur ákærði gerst sekur um brot gegn 1. og 2. mgr. 194. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði er fæddur í [...] 1970. Sakaferill ákærða hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar. Ákærði hefur hér í dómi verið sakfelldur fyrir tvö kynferðisbrot gagnvart brotaþola. Beitti ákærði brotaþola líkamlegu ofbeldi og nýtti sér jafnframt ölvunarástand hennar. Brotin ollu brotaþola mikilli sálrænni vanlíðan. Á ákærði sér engar málsbætur. Með hliðsjón af því sæti ákærði fangelsi í 4 ár. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 6. til 16. apríl 2014 kemur til frádráttar refsingu. Brotaþoli krefst miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 3.000.000 króna, auk vaxta. Er bótakrafan reist á 26. gr. laga nr. 50/1993. Vottorð sálfræðings, sem áður var rakið, styður þann framburð brotaþola að hún hafi orðið fyrir miskatjóni af völdum ákærða. Ákærði hefur með ólögmætri háttsemi sinni valdið brotaþola miska skv. 26. gr. laga nr. 50/1993. Á hún rétt á bótum vegna þeirrar háttsemi hans. Með hliðsjón af vottorði sálfræðings um afleiðingar háttseminnar fyrir brotaþola, framburði brotaþola um eigin líðan og af atvikum málsins eru miskabætur hæfilega ákveðnar 2.200.000 krónur. Um vexti fer sem í dómsorði greinir. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti. Þá greiði ákærði 2/3 hluta málsvarnarlauna skipaðra verjenda og 2/3 hluta þóknunar réttargæslumanns brotaþola, sem að öðru leyti greiðist úr ríkissjóði, hvoru tveggja að viðbættum virðisaukaskatti, svo sem í dómsorði er mælt fyrir um. Að auki greiði ákærði aksturskostnað verjanda og réttargæslumanns, svo sem í dómsorði greinir.Símon Sigvaldason, Halldór Björnsson og Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómarar kveða upp dóminn. D ó m s o r ð :Ákærði, Magnús Óskarsson, sæti fangelsi í 4 ár. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 6. til 16. apríl 2014 kemur til frádráttar refsingu. Ákærði greiði A 2.200.000 krónur í miskabætur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 28. mars 2013 til 16. júní 2014, en með dráttar­vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags Ákærði greiði 556.000 krónur í sakarkostnað. Þá greiði ákærði 2/3 hluta málsvarnarlauna skipaðra verjenda sinna, sem að 1/3 hluta greiðast úr ríkissjóði, Jóns Hauks Haukssonar héraðsdómslögmanns, sem samtals nema 1.060.475 krónum og Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, sem samtals nema 818.400 krónum og 2/3 hluta þóknunar réttargæslumanns brotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur héraðsdómslögmanns, sem að 1/3 hluta greiðast úr ríkissjóði, sem samtals nema 1.008.595 krónum. Þá greiði ákærði allan aksturskostnað verjandans Jóns Hauks Haukssonar að fjárhæð 106.952 krónur og aksturskostnað réttargæslumanns að fjárhæð 26.932 krónur.
Mál nr. 176/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. mars 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 28. mars 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem varðað getur að lögum 12 ára fangelsi. Er því fullnægt skilyrði 3. málsliðar 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi lengur en fjórar vikur. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 712/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfulýsing Skiptastjóri Verkkaup
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H ehf. í þrotabú K ehf. Félagið K ehf. hafði verið stofnað til kaupa á fasteignum og voru eigendur þess tveir, B og J. H ehf. gerði kröfu í þrotabú K ehf. á grundvelli reiknings vegna vinnuframlags við tvær fasteignir í eigu K ehf. og byggði á því að fyrirsvarsmaður þess B, sem jafnframt var annar eigenda K ehf., hefði lagt fram vinnu sína í þágu félagsins sem húsasmíðameistari og byggingastjóri en ekki gert félaginu reikning fyrir þeirri vinnu jafnóðum vegna bágrar fjárhagsstöðu þess. Þrotabú K ehf. hélt því á hinn bóginn fram að við stofnun félagsins hafi hluthafar þess, B og J, gert með sér samkomulag um að þeir myndu leggja fram vinnu til félagsins án endurgjalds og að vinnuframlag þeirra yrði metið að jöfnu. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið nægjanlega í ljós leitt að báðir eigendur K ehf. hefðu lofað að leggja fram vinnu sína við uppbyggingu félagsins án endurgjalds og aldrei hefði staðið til að greitt yrði fyrir það vinnuframlag. Var fyrirsvarsmaður H ehf. talinn bundinn af loforði sínu um endurgjaldslaust vinnuframlag í þágu félagsins og kröfu hans í þrotabúið hafnað. Fyrir Hæstarétti hélt H ehf. því fram að skiptastjóri K ehf. hefði verið vanhæfur til að taka afstöðu til kröfunnar og fara með rekstur búsins. Var ekki talið að H ehf. hefði fært nægileg rök fyrir því ákvæði 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti væru því til fyrirstöðu að skiptastjóri hefði getað gegnt starfinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Frekari gögn bárust réttinum eftir það. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila sem hann hafði lýst í bú varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að krafa hans verði samþykkt eins og henni var lýst í bú varnaraðila með kröfulýsingu 7. maí 2010. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Að tilhlutan sóknaraðila voru teknar skýrslur 23. desember 2010 fyrir dómi af Braga Gunnarssyni, fyrirsvarsmanni sóknaraðila, og Garðari G. Gíslasyni héraðsdómslögmanni sem kvaðst hafa verið Braga til aðstoðar í deilum við meðeiganda hans að KBK ehf. frá miðjum september 2009, en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 5. mars 2010. Endurrit skýrslutökunnar hefur verið lagt fyrir Hæstarétt auk nokkurra nýrra skjala. Fyrir Hæstarétti byggir sóknaraðili á því að skiptastjóri varnaraðila „hafi verið vanhæfur til að taka afstöðu til kröfunnar og vanhæfur til að fara með rekstur búsins. Beri því að fella úr gildi ákvörðun hans um að hafna kröfu sóknaraðila.“ Sóknaraðili hefur ekki fært nægileg rök fyrir því að ákvæði 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991 séu því til fyrirstöðu að skiptastjóri hafi getað gegnt starfinu. Verður því ekki fallist á þessa kröfu hans. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, sem verður ákveðinn eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Húsaviðhald og viðgerðir ehf., greiði varnaraðila, þrotabúi KBK ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 73/2005
Kærumál Dánarbú Hjón Kaupmáli
K krafðist þess í málinu að kaupmáli hennar og M, sem var látinn, yrði ógiltur þar sem forsenda fyrir gildi hans hafi verið sú að tvær erfðaskrár, sem hann hafði undirritað, væru einnig gildar en erfðaskrárnar voru haldnar formgöllum. Sönnun þótti bresta fyrir því að erfðaskrárnar hafi skipt máli um það hvort kaupmáli var gerður eður ei. Ekki voru því skilyrði til að taka kröfu K um ógildingu kaupmálans til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 15. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. febrúar 2005 þar sem hrundið var kröfu sóknaraðila, um að kaupmáli milli hennar og M frá 22. október 1983 verði metinn ógildur við opinber skipti á dánarbúi M. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess, að fyrrnefndur kaupmáli verði metinn ógildur við skiptin og varnaraðilum gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Til stuðnings framangreindri kröfu ber sóknaraðili meðal annars fyrir sig ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Samkvæmt 40. gr. fyrrnefndu laganna gilda þau ekki um löggerninga, sem lúta að málefnum sem reglur sifjaréttar taka til. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 817/2016
Kærumál Gjaldþrotaskipti Útivist Endurupptaka Kæruleyfi Frávísun frá Hæstarétti
L hf. beindi kröfu til héraðsdóms um að bú G ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Þegar krafan var tekin fyrir í þinghaldi var ekki mætt af hálfu G ehf. og gekk úrskurður samdægurs um að bú hans væri tekið til gjaldþrotaskipta. Með beiðni til héraðsdóms leitaði G ehf. eftir endurupptöku á meðferð kröfu L hf., sbr. 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varð héraðsdómur við þeirri beiðni og var málið í framhaldi af því þingfest til að leysa úr ágreiningi um hvort bú G ehf. skyldi tekið til gjaldþrotaskipta. Féllst héraðsdómur á kröfu L hf. og kærði G ehf. úrskurðinn til Hæstaréttar. Var málinu vísað frá Hæstarétti þar sem G ehf. hafði ekki aflað leyfis réttarins til málskots samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 5. desember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 22. nóvember 2016, þar sem bú sóknaraðilavar tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Um kæruheimild vísarsóknaraðili til 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hannkrefst þess aðallega að kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði vísað frá héraðsdómi,en til vara að henni verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt gögnum málsins beindi varnaraðili1. mars 2016 kröfu til héraðsdóms um að bú sóknaraðila yrði tekið tilgjaldþrotaskipta. Héraðsdómur gaf af þessu tilefni út 4. sama mánaðar fyrirkalltil fyrirsvarsmanns sóknaraðila, þar sem fram kom að krafan yrði tekin fyrir ádómþingi 6. apríl 2016. Stefnuvottur gerði 22. mars sama ár vottorð um aðfyrirkallið hafi þann dag verið birt fyrir nafngreindum manni á heimilifyrirsvarsmannsins. Þegar krafan var tekin fyrir í þinghaldi áðurgreindan dagvar ekki mætt af hálfu sóknaraðila og gekk úrskurður samdægurs um að bú hansværi tekið til gjaldþrotaskipta. Með beiðni, sem barst héraðsdómi 23. maí 2016,leitaði sóknaraðili eftir endurupptöku á meðferð kröfu varnaraðila umgjaldþrotaskipti, en um heimild til þess vísaði sóknaraðili til 1. mgr. 137.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Héraðsdómur varð við þessari beiðnií þinghaldi 28. júní 2016 og var mál þetta í framhaldi af því þingfest til aðleysa úr ágreiningi um hvort bú sóknaraðila skyldi tekið til gjaldþrotaskipta,sbr. 168. gr. laga nr. 21/1991. Í málinu krafðist sóknaraðili þess aðallega aðkröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti yrði vísað frá dómi, en til vara að henniyrði hafnað. Þessum kröfum báðum var hafnað með hinum kærða úrskurði.Ef útivist verður af hendi skuldara þegartekin er fyrir á dómþingi krafa lánardrottins um að bú hans verði tekið tilgjaldþrotaskipta og sú krafa er í kjölfarið tekin til greina með úrskurði héraðsdóms,sbr. 2. mgr. 70. gr. og 1. mgr. 71. gr. laga nr. 21/1991, leiðir af 2. mgr.178. gr. sömu laga að skuldari getur ekki kært slíkan úrskurð til Hæstaréttar,heldur verður hann að leitast við að fá úrskurðinum hnekkt með því að beiðastendurupptöku fyrir héraðsdómi samkvæmt XXIII. kafla laga nr. 91/1991, svo semsóknaraðili hefur hér gert. Við slíka málsmeðferð gildir þá meðal annars aðbreyttu breytanda ákvæði 3. mgr. 142. gr. laga nr. 91/1991, en á þeim grunnigetur skuldari, sem hefur í kjölfar útivistar fengið endurupptekna meðferðkröfu lánardrottins um gjaldþrotaskipti fyrir héraðsdómi, ekki kært nýjanúrskurð um þá kröfu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar nema að fengnu leyfiréttarins til málskots. Slíks leyfis hefur sóknaraðili ekki aflað. Málinu verðurþví vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili, Gljúfurbyggð ehf., greiði varnaraðila, Landsbankanum hf.,350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 22. nóvember 2016. Með beiðni,dagsettri 1. mars 2016, sem barst dómnum 4. sama mánaðar, krafðist sóknaraðili,Landsbankinn hf., kt. 471008-0280, Austurstræti 11, Reykjavík, fyrir höndLandsbankans hf., útibú, kt. 710169-3819, sama stað, þess að bú varnaraðila,Gljúfurbyggðar ehf., kt. 470503-2540, Klettagljúfri 4, Sveitarfélaginu Ölfusi,yrði tekið til gjaldþrotaskipta með vísan til 65. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Við fyrirtöku gjaldþrotaskiptabeiðninnar var ekki mættaf hálfu varnaraðila. Með úrskurði dómsins í málinu nr. G-40/2016, uppkveðnum6. apríl sl., var bú varnaraðila tekið til gjaldþrotaskipta að kröfusóknaraðila og Óskar Sigurðsson hrl., skipaður skiptastjóri. Þann 28. júní sl.,var málið endurupptekið að beiðni varnaraðila og í kjölfarið var ágreiningsmálþetta þingfest. Sóknaraðili krefst þess að búvarnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá er krafist málskostnaðar úrhendi varnaraðila, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Varnaraðili krefst þess aðallegaað kröfum sóknaraðila verði vísað frá dómi. Til vara er þess krafist að kröfumsóknaraðila verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Málið vartekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð þann 3. nóvember sl. Sóknaraðili byggir kröfu sína á óverðtryggðuveðskuldabréfi nr. 0101-74-108739, upphaflega að fjárhæð 11.370.000 krónur, útgefnu 19. september 2008, sem tryggt hafi veriðmeð veði í Klettagljúfri 10, Sveitarfélaginu Ölfusi. Kveður sóknaraðili eigninahafa verið selda á uppboði þann 16. apríl 2013, en ekkert hafi fengist upp íkröfuna. Þá hafi framangreint veðskuldabréf fengið nýtt númer, 0101-36-71773.Sóknaraðili byggir á áskorun til varnaraðila, samkvæmt 5. tölulið 2.mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem birt hafi veriðþann 18. janúar sl., og varnaraðili hafi ekki sinnt.Varnaraðili byggir kröfu um frávísun málsinsá því að birting fyrirkalls til þinghalds í málinu G-40/2016, hafi ekki fariðfram lögum samkvæmt. Kveður varnaraðili að með þessu hafi verið brotið á réttihans til að svara til sakar fyrir dómi, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6.gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hafi birting greiðsluáskorunar að samaskapi ekki farið fram með réttu lagi. Varnaraðili styður kröfu sína um að beiðnisóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi hans verði hafnað með þeim rökum að ekkihafi verið skilyrði til töku búsins til gjaldþrotaskipta. Helstu málsástæðurvarnaraðila eru að hann telur sig ekki vera í skuld við sóknaraðila og að ekkihafi farið fram mat á verðmæti fasteignarinnar Klettagljúfurs 10, en slíkt matsé forsenda þess að sóknaraðili geti krafið hann um greiðslu, sbr. 57. gr.nauðungarsölulaga nr. 90/1991. Forsendur og niðurstaðaVarnaraðili hefur aðallega krafist þess aðmálinu verði vísað frá dómi og byggir á því að birting fyrirkalls til þinghaldsí málinu G-40/2016, hafi ekki uppfyllt skilyrði laga. Kveður varnaraðilikvaðningu vegna fyrirtökunnar ekki hafa verið setta í póstkassa samkvæmt 4.mgr. 31. gr. póstlaga nr. 19/2002, heldur hafi bréfið verið hengt á hurðarhún, þaðansem það hafi greinilega fokið út í veður og vind. Í munnlegum málflutningivísaði varnaraðili einnig til þess að ekki hafi verið staðið rétt að birtingufyrirkallsins og vísar í fyrsta lagi til þess að í birtingavottorði hafi ekkiverið tilgreind tengsl Sigurjóns Skúlasonar, sem hittist fyrir á lögheimilivarnaraðila. Í öðru lagi hafi stefnuvottur ekki farið að lögum við rækslustarfans og vísaði varnaraðili í þessu sambandi til framburðar stefnuvottsinsPjeturs Hafsteins fyrir dómi, um að hann, þ.e. stefnuvotturinn, hafi límtfyrirkallið á hurðina að Klettagljúfri 4 umrætt sinn.Mál þetta er rekið á grundvelli laga nr.21/1990 um gjaldþrotaskipti o.fl. Um málsmeðferð gilda ákvæði 168. gr., sbr. 3.mgr. 166. gr. laganna. Í athugasemdum með 168. gr. frumvarps þess sem varð aðlögum nr. 21/1991, kemur fram að ágreiningsefnið sæti úrlausn eftir nánarifyrirmælum 168. gr. og XXIV. kafla laganna, og dómari leysi úr ágreiningi aðilaí úrskurði þar sem mælt væri annað hvort fyrir um að bú skuldarans væri tekið tilgjaldþrotaskipta eða að kröfu viðkomandi lánardrottins þess efnis væri hafnað.Er framangreint í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 67. gr. laganna. Samkvæmt þessugera málsmeðferðarreglur 5. þáttar laga nr. 21/1991 ekki ráð fyrir því að krafaum gjaldþrotaskipti geti sætt frávísun frá dómi. Með vísan til framangreinds erfrávísunarkröfu varnaraðila hafnað. Sóknaraðili reisir kröfu sína umgjaldþrotaskipti á búi varnaraðila á því að hann eigi fjárkröfu á hendurvarnaraðila samkvæmt fyrrnefndu óverðtryggðu veðskuldabréfi, útgefnu 19.september 2008, sem hvílt hafi á 5. veðrétti í fasteigninni Klettagljúfri 10,Sveitarfélaginu Ölfusi, en við nauðungarsölu fasteignarinnar hafi ekkertfengist greitt upp í kröfuna. Varnaraðili, sem krefst þess að kröfu umgjaldþrotaskipti á búi sínu verði hafnað, byggir í fyrsta lagi á því aðvarnaraðili sé ekki í skuld við sóknaraðila. Kveður varnaraðili að greiðslurvanti inn á skuldina, annars vegar samkvæmt yfirlýsingu, dags. 8. október 2007,að fjárhæð 4.500.000 krónur, og hins vegar samkvæmt greiðsluávísun dags. 9.október 2007, að fjárhæð 17.000.000 krónur, en samkomulag hafi verið milliaðila um framangreindar greiðslur. Heldur varnaraðili því fram að sóknaraðilahafi verið í lófa lagið að fá greiðslu samkvæmt yfirlýsingunum, og hafisóknaraðili ekki borið fyrir sig að um ófullnægjandi greiðslur hafi verið aðræða. Þá kveður varnaraðili um að ræða vanefnd af hálfu sóknaraðila ásamningssambandi aðila, að bera sig ekki eftir björginni, enda hafi sóknaraðilaborið að gæta þess að hagsmunir færu ekki forgörðum. Þá beri að geravarnaraðila jafnsettan og ef sóknaraðili hefði efnt skyldur sínar. Af hálfusóknaraðila er þessum málatilbúnaði varnaraðila mótmælt og því haldið fram aðengin greiðsla hafi borist til sóknaraðila vegna skuldabréfs þess er hannbyggir kröfu sína á. Kröfu um að gjaldþrotaskiptum á búi sínuverði hafnað byggir varnaraðili í öðru lagi á því að varnaraðili standi ekki ískuld við sóknaraðila þar sem sóknaraðili hafi keypt eign þá er tryggði skuldhans á nauðungaruppboði og verður málatilbúnaður hans skilinn sem svo að hanntelji sóknaraðila ekki hafa sýnt fram á að fullnægt hafi verið skilyrði 57. gr.nauðungarsölulaga nr. 90/1991, til að sóknaraðili geti krafið varnaraðila umumrædda fjárkröfu. Þessu er mótmælt af hálfu sóknaraðila, sem kveður verðmathafa farið fram fyrir nauðungarsöluna, þó með þeim fyrirvara að matsmaður hafiekki getað skoðað eignina að innan. Hafi matsverð eignarinnar verið 19.000.000króna. Þá hafi sóknaraðili selt fasteignina Klettagljúfur 10 með kaupsamningi,dags. 20. desember 2013, á 14.000.000 króna og sé í kaupsamningi vísað til þessað kaupanda sé kunnugt um að eignin þarfnist töluverðra endurbóta. Varnaraðilihefur mótmælt framangreindu verðmati og vísað m.a. til þess að boðið hafi verið28 milljónir króna í eignina á uppboði 2007 og sambærileg eign hafi verið seldá 36 milljónir króna árið 2015. Óumdeilt er að sóknaraðili móttókframangreinda yfirlýsingu og greiðsluávísun. Yfirlýsingin frá 8. október 2007,er milli varnaraðila og Bláhöfða ehf., og er þar vísað til kaupsamnings semframangreindir aðilar hafi gert sín á milli um kaup þess síðarnefnda á lóðum afvarnaraðila þann 11. september 2007. Í yfirlýsingunni segir að 4.500.000 krónuraf greiðslu samkvæmt kaupsamningi milli aðila, verði greiddar inn á reikninglögfræðiinnheimtu sóknaraðila þann 16. október 2007. Greiðsluávísunin frá 9.október 2007 er á milli varnaraðila og Pálma Sigmarssonar, og er þar vísað tilkaupsamnings sem framangreindir aðilar gerðu sín á milli um kaup þesssíðarnefnda á landi af varnaraðila þann 9. ágúst 2007. Í greiðsluávísuninnisegir að 17.000.000 króna af greiðslu samkvæmt kaupsamningi milli aðila verðigreiddar inn á reikning lögfræðiinnheimtu sóknaraðila. Fyrir liggur að umræddar yfirlýsingar vorubáðar útgefnar tæpu ári fyrir útgáfu veðskuldabréfs þess sem sóknaraðili byggirkröfu sína um gjaldþrotaskipti á. Þá kom fram í skýrslu Árna Emilssonar,fyrrverandi útibússtjóra sóknaraðila, fyrir dómi að afhending þeirra hafi veriðliður í tilraunum forsvarsmanns varnaraðila til að gera upp við sóknaraðila. Þávísar varnaraðili til þess að gegn afhendingu umræddra yfirlýsinga hafi uppboðá Klettagljúfri 10 verið afturkallað, en framhaldssala hafi farið fram þann 4.september 2007. Þrátt fyrir útgáfu framangreindra yfirlýsinga frá 8. og 9.október 2007 leitaði varnaraðili eftir láni hjá sóknaraðila tæpu ári síðar ogfékk í framhaldinu að láni hjá sóknaraðila samtals að höfuðstól 39.285.000krónur, nánar tiltekið með útgáfu þriggja veðskuldabréfa þann 19. september2008, sem hvíldu á 3., 4. og 5. veðrétti á fasteign varnaraðila, Klettagljúfri10, meðal annars veðskuldabréf það sem sóknaraðili byggir kröfu sínum umgjaldþrotaskipti á. Þá hefur varnaraðili að mati dómsins ekki sýnt fram á aðsóknaraðili hafi skuldbundið sig til þess að innheimta framangreindargreiðsluyfirlýsingar hvorki þegar þær voru gefnar út né í tengslum við lántökuvarnaraðila í september 2008. Samkvæmt framlögðu frumvarpi sýslumanns tilúthlutunar við nauðungarsölu fasteignarinnar Klettagljúfurs 10, sem fram fórþann 16. apríl 2013, fengust þrjár lögveðskröfur vegna brunatrygginga ogfasteignagjalda, greiddar að fullu, samtals að fjárhæð 1.187.505 krónur. Aukþess fékk sóknaraðili greiðslu inn á fasteignaveðbréfá 1. veðrétti, upphaflega áhvílandi á 3. veðrétti, að fjárhæð 12.672.495krónur, en lýst var kröfu samtals að fjárhæð 35.620.197 krónur. Þá bera gögnmálsins með sér að við nauðungarsöluna hafi ekkert komið upp í veðskuldabréfsóknaraðila á 4. veðrétti, sem samkvæmt kröfulýsingu var samtals að fjárhæð18.523.401 króna og ekkert upp í veðskuldabréf það sem sóknaraðili styður kröfusína um gjaldþrotaskipti í máli þessu, og hvíldi upphaflega á 5. veðrétti, enkröfulýsing vegna þess var samtals að fjárhæð 23.047.547 krónur. Ekkert liggurfyrir í málinu annað en að fjárhæð þessara krafna hafi verið rétt. Meðframangreindu verðmati hins löggilta fasteignasala og að teknu tilliti til sölufasteignarinnar Klettagljúfurs 10 á árinu 2013, hefur sóknaraðili fært framviðhlítandi sönnur á því hvert markaðsverð fasteignar hafi verið viðnauðungarsölu hennar. Samkvæmt því sem að framan er rakið hefði ekkert fengistupp í fjárkröfu sóknaraðila, sem hann styður kröfu sína um gjaldþrotaskipti við í máli þessu, fyrr enfjárhæð samþykkt boðs við nauðungarsölu fasteignarinnar Klettagljúfurs 10,hefði farið upp fyrir 78.378.650 krónur. Verður 57. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu því ekki talin standa því í vegi að bú varnaraðila verði tekiðtil gjaldþrotaskipta að kröfu sóknaraðila.Í greinargerð varnaraðila er einnig vísaðtil þess að sóknaraðili standi í skuld við Ingólfshof ehf., en skuldina hafifélagið verið tilbúið til að nýta til skuldajöfnunar við kröfur sóknaraðila áhendur varnaraðila. Lögmaður varnaraðila vék ekki að framangreindri málsástæðuí munnlegum málflutningi fyrir dómi. Í greinargerð sóknaraðila er þessarimálsástæðu mótmælt og vísað til þess að ekki séu skilyrði til skuldajöfnunar,auk þess sem því er mótmælt að sóknaraðili standi í skuld við framangreintfélag. Ekki verður á það fallist með varnaraðila að hann sé laus undanskuldbindingum sínum við sóknaraðila vegna mögulegra krafna annarra aðila áhendur sóknaraðila. Þá liggur ekkert frammi í máli þessu um að varnaraðili eigikröfu á hendur sóknaraðila sem nýta megi til skuldajöfnunar við kröfu þá semsóknaraðili byggir málatilbúnað sinn á.Þá koma fram í greinargerð varnaraðilamálsástæður er varða tilurð og undirritun veðskuldabréfs þess sem mál þettavarðar, og þá heldur varnaraðili því fram að áhöld séu um skuldbindingargildiveðskuldabréfsins. Sóknaraðili hafnaði framangreindu í munnlegum málflutningi.Í málinu liggur fyrir veðskuldabréf, sem undirritað er af fyrirsvarsmannivarnaraðila, Erni Karlssyni fyrir hönd varnaraðila, en auk þess að sitja ístjórn félagsins var hann framkvæmdastjóri félagsins og prókúruhafi. Með vísantil þess að hin veðsetta eign var eign varnaraðila og fyrir liggur að tilgangurlántökunnar var að gera upp skuldir varnaraðila við sóknaraðila, er ekkifallist á framangreinda málsástæðu varnaraðila.Við munnlegan málflutning vísaði varnaraðilitil þess að hvergi í málinu kæmi fram hvernig sóknaraðili hafi eignastfjárkröfu þá sem hann byggi kröfu sína um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila á,og því eigi, þegar af þeirri ástæðu, að hafna kröfu sóknaraðila. Sóknaraðilivísaði framangreindri málsástæðu á bug sem of seint fram kominni. Í þessusambandi er einnig rétt að geta þess að þann 20. september sl., lagðisóknaraðili meðal annars fram kröfulýsingu í söluandvirði uppboðsandlagsinsKlettagljúfurs 10, dags. 15. apríl 2013, vegna fjárkröfu þeirrar sem mál þettalýtur að. Þar er vísað til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008er varðaði ráðstafanir eigna og skulda Landsbankans hf., kt. 540291-2259 tilsóknaraðila þessa máls, Landsbankans hf., kt. 471008-0280. Í munnlegum málflutningi lögmannsvarnaraðila fyrir dómi vék hann ekki að öðrum málsástæðum sem raktar eru ígreinargerð varnaraðila. Að mati dómsins fá þær enga stoð í gögnum málsins ogverða ekki raktar sérstaklega.Sóknaraðili beindi áskorun til varnaraðilasamkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.,en ákvæðið var tekið upp í lög nr. 21/1991 til að auðvelda lánardrottni aðknýja fram gjaldþrotaskipti á búi skuldara. Lánardrottinn sem kýs að neytaþessa úrræðis verður að fullnægja þeim skilyrðum sem þar eru sett og einniggerir ákvæðið ráð fyrir að skuldari bregðist við greiðsluáskorun meðfullnægjandi hætti. Umrædd áskorun var birt af stefnuvotti fyrirfyrirsvarsmanni varnaraðila, Erni Karlssyni, á heimili hans þann 18. janúar sl.Í greiðsluáskoruninni var skorað á varnaraðila að greiða eða semja um skuldhans við sóknaraðila samtals að fjárhæð 31.486.713 krónur, og í því sambandivísað til veðskuldabréfs útgefnu 19. september 2008, upphaflega að fjárhæð11.370.000 krónur. Jafnframt var skorað á varnaraðila að lýsa því skriflegayfir hvort og þá hvenær, innan skamms tíma, hann gæti greitt skuldina. Þá sagðií áskoruninni að yfirlýsing þar um þurfi að berast innan þriggja vikna frábirtingu áskorunar, ella geti varnaraðili átt von á því að krafa yrði gerð umað bú hans yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli áðurnefnds 5. töluliðar2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Þá barst héraðsdómi beiðni sóknaraðila umgjaldþrotaskipti á búi varnaraðila innan þess þriggja mánaða frests sem kveðiðer á um í áðurnefndu ákvæði laganna. Óumdeilt er í málinu að varnaraðilisvaraði ekki greiðsluáskorun sóknaraðila. Að öllu framangreindu virtu, og meðvísan til þess að varnaraðili hefur ekki sýnt fram á að hann sé eða verði innanskamms tíma fær um að greiða kröfu sóknaraðila, hefur varnaraðili ekki hnekktþeim líkindum fyrir ógjaldfærni sem leiða má af því að hann hefur í engubrugðist við greiðsluáskorun þeirri sem birt var forsvarsmanni varnaraðila.Verður því fallist á kröfu sóknaraðila líkt og greinir í úrskurðarorði.Eftir þessum úrslitum og með vísan til 130.gr. laga nr. 91/1991 skal varnaraðili greiða sóknaraðila 300.000 krónur ímálskostnað, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari kveðurupp þennan úrskurð.Ú r s k u r ð a r o r ð :Bú varnaraðila, Gljúfurbyggðar ehf., kt.470503-2540, Klettagljúfri 4, Sveitarfélaginu Ölfusi, er tekið tilgjaldþrotaskipta. Varnaraðili,Gljúfurbyggð ehf., greiði sóknaraðila, Landsbankanum hf., 300.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 109/2005
Kærumál Farbann Schengen-samningurinn
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 9. mars 2005, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til miðvikudagsins 30. mars 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. mars 2005 kl. 16. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn af sinni hálfu. Koma aðal- og varakröfur hans því ekki til athugunar fyrir Hæstarétti. Í málinu liggja ekki fyrir upplýsingar um að varnaraðili hafi reynt að koma sér undan rannsókn á því broti sem hann er grunaður um að hafa framið og greint er frá í hinum kærða úrskurði. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Seyðisfirði hefur með beiðni dagsettri 9. mars 2005 krafist þess að X, verði á grundvelli b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. mars 2005 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að við venjubundna samkeyrslu áhafna- og farþegalista m/s A hinn 7. mars sl. við Schengen upplýsingakerfið hafi nafn X komið upp á skrá yfir eftirlýsta menn á Schengensvæðinu. Sirene skifstofa hjá ríkislögreglustjóra annist samkeyrslu þessara lista í Schengen upplýsingakerfinu samkvæmt lögum um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi nr. 16/2000 og reglugerð um útlendinga nr. 53/2003. Við nánari skoðun í Schengen-upplýsingarkerfinu hafi komið í ljós að X væri skráður í kerfið samkvæmt 95. grein Schengensamningsins, af þýskum yfirvöldum. Samhliða Schengen-upplýsingakerfinu sé einnig keyrt Sirene-kerfi þar sem fram fari öll samskipti vegna Schengen-skráninga eftir fyrirfram uppsettum formum þar sem hvert svæði krefjist ákveðinna upplýsinga. Þegar skráður sé einstaklingur í Schengen-upplýsingakerfið samkvæmt 95. gr. Schengen-samningsins, þ.e. Upp­lýsingar um eftir­lýsta einstaklinga, sem óskað er eftir að verði hand­teknir í þeim tilgangi að verða fram­seldir, verða skráðar að beiðni dóms­mála­yfir­valda þess samnings­aðila sem leggur fram beiðni, þá sendi skráningarlandið A-form í Sirene kerfinu til allra hinna aðildarlandanna. Í því formi eigi að koma fram neðangreindar upplýsingar: a) hvaða yfirvald leggur fram beiðni um handtöku; b) hvort fyrir liggi handtökuskipun eða ákvörðun með sama gildi eða aðfarahæfur dómur; c) hvers konar refsiverðan verknað um er að ræða og tilvísun til viðeigandi refsiákvæða; d) við hvaða aðstæður hinn refsiverði verknaður var framinn, þar með talið hvenær og hvar hann var framinn og hver þáttur hins skráða er í málinu: e) eftir því sem unnt er, hverja séu afleiðingar hins refsiverða verknaðar. Viðtökuríkin lesi yfir A-formið og ákveði síðan hvort þau samþykki framsal með hliðsjón af innlendri löggjöf. Mál X sé skráð í Schengen-upplýsingakerfið af Þjóðverjum 16.11.2003 og A-form sent til hinna aðildarlandanna. Það form sé móttkekið af Sirene skrifstofunni á Íslandi og þar sé málið yfirfarið og samþykkt að ef maðurinn finnist á Íslandi verði hann handtekinn og hann framseldur til Þýskalands að því tilskildu að skilyrði framsals séu fyrir hendi. Eins og að ofan segi hafi X fundist í samkeyrslu áhafnar- og farþegalista A, 08.03.2005 en ferjan hafi lagst við höfn á Seyðisfirði klukkan 09:00 þann dag. Við almenna tollskoðun hafi X verið tekinn til skoðunar ásamt samferðakonu sinni. Í framhaldinu eða kl. 13:50 hafi X verið handtekinn. Í Schengen uppýsingakerfinu sé meintri háttsemi X lýst þannig: As a member of a group of criminals organising, inter alia, trafficking in narcotics from Lithuania. The accused drove a vehicle from Lithuania to Germany on 09 february 2003 in which 4 kilos of Amphetamines were concealed. The major part of the drug was resold profitably by other members of the group during the time to follow. Samkvæmt nánari gögnum sem skráningin grundvallist á sjáist að X sé eftirlýstur af „Staatsanwaltschaft Baden-Baden“, á grundvelli ákvörðunar „Amtsgericht Baden- Baden“ í Þýskalandi frá 16.04.2003, í máli nr. 9 GS 247/03, fyrir ætluð brot á þýskum fíkniefnalögum (German Narcotic Drugs Act) (Paragraph 30A absatz 1 beta ubungsmittelgesetz). Samsvarandi ákvæði íslenskra laga séu 2. gr. sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75/1982, sbr. lög nr. 13/1985, og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001. Hámarksrefsing á Íslandi skv. lögum 65/1974, 5. gr., sé 6 ára fangelsi. Hámarksrefsing skv. þýskum lögum fyrir brot það sem X sé gefið að sök sé hins vegar 15 ára fangelsi. Skráning þessi frá 16.11.2003 í Schengen upplýsingakerfið skv. 95. gr. Schengen samningsins jafngildi beiðni um handtöku og gæslu í skilningi 16. gr. Evrópusamnings um framsal sakamanna frá 13. september 1957, sbr. 64. gr. Schengen samningsins. X hafi verið yfirheyrður og neiti hann að hafa framið þá háttsemi sem hann er sakaður um. Lög nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, taki til þessa úrlausnarefnis, sbr. einkum 15. gr. laganna. Dómsmálaráðuneyti og embætti ríkissaksóknara hafi verið kunngert um málið. Í samræmi við ákvæði laga nr. 13/1984 sé framangreind krafa áréttuð. Fyrir liggur að kærði er eftirlýstur af þýskum yfirvöldum vegna meints brots á þýskum fíkniefnalögum og að þýsk yfirvöld muni ætla að krefjast framsals hans. Um meðferð framsalsmálsins fer samkvæmt lögum nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Brot þau sem kærði er grunaður um að hafa framið geta varðað hann fangelsisrefsingu. Samkvæmt b lið 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála er unnt að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef hann er undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing er lögð við og ætla má að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast eða með öðrum hætti koma sér undan málssókn. Fallast þykir mega á að nokkur hætta kunni að vera á að kærði, sem er lítháenskur ríkisborgari og búsettur þar í landi, muni reyna að koma sér undan áður en meðferð á framsalsbeiðni þýskra yfirvalda er lokið. Það er hins vegar mat dómsins að farbann skv. 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé nægilegt eins og á stendur til að tryggja nærveru kærða. Samkvæmt því verður kærði úrskurðaður í bann við brottför úr landinu, sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991, þar til úr því verður skorið hvort framsal skuli fram fara, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 30. mars n.k. kl. 16:00. Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærða, X, er bönnuð brottför af landinu þar til úr því verður skorið hvort framsal skuli fram fara, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 30. mars n.k. kl. 16:00.
Mál nr. 683/2009
Skaðabætur Líkamstjón Aðild Orsakatengsl Matsgerð Gjafsókn
A krafðist skaðabóta í héraði úr hendi G og V vegna tjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir í umferðarslysi. Í dómi Hæstaréttar segir að í héraði hefði A höfðað mál þetta á hendur G, eiganda bifreiðarinnar, og V, ábyrgðartryggjanda hennar. G hafi andast áður en málið var höfðað og verði kröfu A á hendur honum því vísað frá héraðsdómi. Þá voru ákvæði umferðarlaga ekki talin standa því í vegi að V væri eitt til varna gegn kröfu A. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að þegar litið sé til þess langa tíma sem leið frá slysinu þar til A bar sannanlega fram kvartanir um meiðsli sín og álits undir- og yfirmatsmanna á sönnun um tengsl milli tjóns hennar og slyssins, yrði ekki talið að A hefði tekist sönnun um orsakatengsl. Var V því sýknað af kröfu A í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjenda fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I Stefnda höfðaði mál þetta á hendur Guðmundi Sigurdórssyni og áfrýjanda Vátryggingafélagi Íslands hf. með stefnu, sem árituð var um birtingu af beggja hálfu 22. desember 2008. Guðmundur hafði verið skráður eigandi bifreiðarinnar X-958, sem ekið var aftan á bifreiðina ND-439, þegar slysið varð 1. júlí 2003. Með hinum áfrýjaða dómi voru báðir þessir aðilar dæmdir til að greiða kröfu stefndu. Í málinu liggja fyrir upplýsingar um að Guðmundur Sigurdórsson hafi andast 10. desember 2004. Áfrýjendur Ármann og Tryggvi Guðmundssynir kveðast vera lögerfingjar Guðmundar og hafi þeir áfrýjað héraðsdómi sem slíkir. Með vísan til 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður kröfu stefndu á hendur Guðmundi Sigurdórssyni vísað frá héraðsdómi. Kemur þá ekki til aðildar áfrýjendanna Ármanns og Tryggva að málinu. Að þessari niðurstöðu fenginni kemur til athugunar hvort áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. geti, sem ábyrgðartryggjandi bifreiðarinnar X-958, átt eitt aðild til varnar kröfu stefndu án þess að skráður eigandi hinnar vátryggðu bifreiðar eigi þar jafnframt aðild. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er vátryggingafélag greiðsluskylt gagnvart tjónþola vegna bótakrafna samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laganna. Mál þetta var sem fyrr segir höfðað með stefnu birtri 22. desember 2008. Þá höfðu gengið í gildi lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, en í 44. gr. þeirra felst að tjónþoli við ábyrgðartryggingu getur krafist bóta beint frá vátryggingafélagi án þess að ávallt sé nauðsynlegt að beina kröfu einnig að þeim sem ber skaðabótaábyrgð og keypt hefur trygginguna. Í 1. mgr. 45. gr. sömu laga er svo á kveðið, að hafi vátryggingartaki tekið ábyrgðartryggingu til þess að fullnægja lagaskyldu, svo sem hér er raunin, skuli ákvæði 44. gr. gilda að því leyti sem um stöðu tjónþola gildi ekki sérstakar reglur. Í umferðarlögum er ekki að finna sérreglu um þetta, en ákvæði 1. mgr. 97. gr. þeirra verður ekki skýrt svo að óheimilt sé að höfða mál gegn vátryggingafélagi einu. Samkvæmt þessu verður lagður efnisdómur á málið þó að áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. sé eitt til varna gegn kröfu stefndu. II Ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra er matsgerð þriggja yfirmatsmanna, Karls Ólafssonar kvensjúkdómalæknis, Stefáns Más Stefánssonar prófessors og Yngva Ólafssonar bæklunarskurðlæknis, sem dómkvaddir voru 11. september 2009 að beiðni áfrýjanda til að meta hvort líkamleg einkenni í mjóbaki stefndu sé að rekja til bifreiðarslyss 1. júlí 2003. Í yfirmatsgerð 21. nóvember 2009 segir meðal annars svo: „Yfirmatsmenn telja litlar líkur á að svo vægt slys, sem hér virðist um að ræða, valdi slíkum líkamlegum meinum og hér um ræðir. Það er skoðun yfirmatsmanna að mestar líkur séu á því að líkamleg einkenni hvort heldur tognun, brot eða aðrir áverkar komi fram strax eða fljótlega og verði þá tilefni til kvörtunar. Yfirmatsmenn telja almennt ólíklegt að einkenni sem koma fram meira en 6 mánuðum eftir slys, tengist því. Hafi einkennin verið komin fram fyrir þann tíma, en þá svo væg að Anna Lind taldi ekki ástæðu til að láta athuga þau betur, telja yfirmatsmenn ólíklegt að þau versni síðar án þess að skýringa sé að leita í nýjum atvikum. Við þetta bætist að einkenni frá baki gera ekki vart við sig í þunguninni fyrr en á 29. viku. Hefði verið undirliggjandi áverki mátti búast við auknum einkennum jafnvel snemma á meðgöngu.“ III Í málinu deila málsaðilar um hvort sannað sé að umferðarslysið hafi leitt til þeirra heilsufarseinkenna hjá stefndu sem hafa orðið tilefni kröfugerðar hennar á hendur áfrýjanda. Tjónþoli ber almennt sönnunarbyrði fyrir að tjón hans verði rakið til þess atviks sem hann reisir kröfu sína um skaðabætur á. Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að sönnun væri komin fram um orsakasamhengi milli örorku stefndu og árekstursins 1. júlí 2003. Taldi héraðsdómur að ekki yrði byggt á niðurstöðu undirmatsmanna um að ekki væru orsakatengsl milli einkenna stefndu og slyssins, þar sem þeir hefðu farið út fyrir hlutverk sitt, þegar þeir hafi komist að þeirri niðurstöðu. Þá taldi dómurinn að miða yrði við frásögn stefndu um að hún hefði ekki lent í öðru óhappi sem leitt hefði getað til umræddrar örorku og miska. Yrði að telja að talsvert meiri líkur væru til þess að örorku stefndu væri að rekja til árekstursins heldur en til þess að hún gekk með barn, ellegar annarra óþekktra atvika, eins og komist er að orði. Ekki er unnt að fallast á þessar úrlausnir í héraðsdóminum. Undirmatsmenn voru dómkvaddir til að meta „hvort að líkamleg einkenni sem hrjá matsþola sé sannanlega að rekja til slyssins 01.07.2003“. Þeir orðuðu svar sitt svo að þeir teldu „ekki að orsakatengsl milli einkenna matsþola eins og þau eru í dag og slyssins ... hafi verið sönnuð.“ Var það í verkahring þeirra og í samræmi við dómkvaðninguna að veita þetta svar, þó að hlutverk héraðsdóms hafi eftir sem áður meðal annars verið fólgið í að leggja mat á hvort nægileg sönnun um orsakatengslin væri komin fram. Um skýrslu stefndu fyrir dómi er það að segja að aðilaskýrslur geta ekki haft sönnunargildi um staðreyndir sem deilt er um ef skýrsla er þeim aðila í hag sem gefur hana. Þegar annars vegar er litið til þess langa tíma sem leið frá slysinu þar til stefnda bar sannanlega fram kvartanir um meiðsli sín og hins vegar álits undir- og yfirmatsmanna á sönnun tengsla meiðslanna við slysið, verður ekki talið að stefndu hafi tekist sönnun um að einkennin í mjóbaki sem hún leitar bóta fyrir eigi rót að rekja til slyssins. Verður áfrýjandi Vátryggingafélag Íslands hf. því sýknaður af kröfu hennar. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar sem ákveðst í einu lagi fyrir bæði dómsstig, eins og í dómsorði greinir. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Það er aðfinnsluvert að greinargerð áfrýjenda fyrir Hæstarétti er að mun lengri og ítarlegri en gert er ráð fyrir í b. lið 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Kröfu stefndu, Önnu Lindar Jóns Friðriksdóttur, á hendur Guðmundi Sigurdórssyni er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi Vátryggingafélag Íslands hf. er sýkn af kröfu stefndu. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, sem ákveðst í einu lagi á báðum dómstigum 1.250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30, júní 2009. Mál þetta höfðaði Anna Lind Jóns Friðriksdóttir, kt. 180885-2429, Löngumýri 4B, Selfossi, með stefnu birtri 22. desember 2008 á hendur Guðmundi Sigurdórssyni, kt. 050921-2989, Akurgerði 1, Hrunamannahreppi, og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Málið var dómtekið 2. júní sl. Stefnandi krefst greiðslu á 2.601.068 krónum með 4,5% ársvöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 417.752 krónum frá 1. júlí 2003 til 1. október 2003, af 2.178.545 krónum frá þeim degi til 23. ágúst 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af 2.588.318 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara lækkunar á dómkröfum og að málskostnaður falli niður. Stefnandi krefur stefndu í málinu um bætur vegna umferðarslyss er hún lenti í þann 1. júlí 2003. Hún var ökumaður bifreiðar og er hún hugðist taka vinstri beygju af Suðurlandsvegi inn Ártún á Selfossi, var bifreið stefnda Guðmundar ekið aftan á bifreið stefnanda. Bifreið stefnda var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands. Lögregluskýrsla var gerð um áreksturinn, en hún er mjög stutt og þar er fáu lýst. Segir að slys hafi ekki orðið á fólki. Í stefnu er því lýst að stefnandi hafi ekki kennt sér meins í fyrstu. Nokkrum dögum eftir slysið hafi hún farið að finna fyrir verk í mjóbaki með dofatilfinningu niður í fætur. Hún hafi eignast barn þann 4. júlí 2004. Einkennin hafi ágerst á meðgöngunni. Í sjúkraskrá er bókað um komu stefnanda til læknis þann 22. apríl 2004. Segir að hún sé á 29. viku og sé komin með bakverk. Sofi ekki á nóttunni fyrir verkjum og treysti sér ekki til vinnu. Þann 3. maí 2004 kom stefnandi aftur til læknis og er þá skráð að hún sé með bakverk. Í viðtali við lækni 8. mars 2005 er getið um aftanákeyrslu fyrir tveimur árum síðan. Hún hafi síðan haft versnandi verk milli herðablaða og í hálsi og herðum. Fékk stefnandi tilvísun til sjúkraþjálfara. Í beiðni um sjúkraþjálfun er læknir ritaði 21. febrúar 2006 er óskað bólgu­eyðandi meðferðar, liðkandi og styrkjandi þjálfunar. Skoðun er lýst með þessum orðum: „Hreyfanleiki er góður en hún fær verk í bakið við frambeygju og aftur­sveigju. Hliðar sveigjur eru fínar. Útlit hryggjar eðlil. Við þreifingu eru eymsli yfir interspinalbilum L4-5 og niður á sacrum miðjum. Mest eru eymslin við þreifingu lateralt við hæ. SI lið, yfir vöðvafestum þar. Við aktívar vöðvahreyfingar um mjaðmarliði eru vægir verkir við extension um hæ. mjöðm. Taugaskoðun er eðlil. Virðist vera lítillega bundið við hrygginn neðst en jafnvel meir við vöðvafestur á gluteal svæði hæ. megin.“ Í læknisvottorði, er ritað var að beiðni lögmanns stefnanda þann 10. maí 2006 kemur fram að einkenni hafi versnað á meðgöngu. Hafi stefnandi verið send í sjúkra­þjálfun er hafi greint hana með grindargliðnun. Fram kom í skýrslu matsmanns fyrir dómi að stefnandi hefði sagst hafa farið einu sinni til sjúkraþjálfara. Hefði hún kennt um féleysi. Stefnandi leitaði án aðkomu stefndu til þeirra Björns Daníelssonar hdl. og Stefáns Dalberg læknis. Álit gáfu þeir 14. ágúst 2006. Töldu þeir stefnandi hefði hlotið tognun í mjóbaki við slysið. Þeir töldu að stöðugleikapunktur væri 1. október 2003. Stefnandi ætti rétt á þjáningabótum fyrir tímabilið 1. júlí til 1. október 2003. Varanlegur miski væri 7% og varanleg örorka 5%. Að fenginni þessari álitsgerð krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnda Vátryggingafélags Íslands. Var aflað frekari gagna að kröfu félagsins, sem að lokum leitaði eftir dómkvaðningu matsmanna. Hinn 15. júní 2007 voru Guðjón Baldursson læknir og Birgir G. Magnússon hdl., dómkvaddir til að meta tjón stefnanda og hvort það stafaði af umræddu slysi. Matsgerð er dagsett 8. október 2007. Matsmenn töldu að ekki væru orsaka­tengsl á milli einkenna stefnanda og slyssins þann 1. júlí 2003. Segja þeir orðrétt: „Matsmenn telja ekki að orsakatengsl milli einkenna matsþola eins og þau eru í dag og slyssins þann 01.07.2003 hafi verið sönnuð. Svo sem fyrr greinir leitaði matsþoli ekki til læknis fyrr en 22.04.2004 eða tæpum 10 mánuðum eftir slysið. Almennt má segja að einkenni tognunaráverka á háls og bak komi fram strax eftir að slys verður, í síðasta lagi á næstu vikum eftir slysatburð. Er matsþoli leitaði til læknis þann 22.04.2004 var hún ólétt og gengin með 29 vikur. Í gögnum vegna heimsókna til lækna á meðgöngu er ekki rætt um umferðarslysið fyrr en í febrúar 2006. Af þessum ástæðum er ómögulegt að slá því föstu að orsakatengsl séu milli einkenna hennar í dag og slyssins þann 01.07.2003 og ósannað er að hún hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni vegna slyssins.“ Stefnandi undi ekki niðurstöðu matsmanna. Hún krafðist þó ekki yfirmats, heldur óskaði hún eftir áliti örorkunefndar. Skilaði nefndin niðurstöðu þann 2. september 2008. Örorkunefnd taldi að varanlegur miski og varanleg örorka væri 5%. Stefnandi hefði verið veik án rúmlegu í þrjá mánuði eftir slysið og að stöðugleikapunktur væri 1. október 2003. Um orsakatengsl segir nefndin: „ telur, að tjónþoli hafi í umferðarslysinu þann 1. júlí 2003, hlotið væga baktognun. Tjónþoli leitaði ekki til læknis fyrr en hart­nær 10 mánuðum eftir slysið, en örorkunefnd telur að tjónþoli verði að njóta þess vafa sem kann að leika um orsakasamband núverandi einkenna við slysið 1. júlí 2003.“ Þrátt fyrir þessa niðurstöðu hafnaði stefndi Vátryggingafélag Íslands greiðslu­skyldu með bréfi dags. 11. september 2008. Vísaði félagið til niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að bifreið stefnda hefði örugglega verið á talsverðri ferð. Grind á bifreið sinni hefði skekkst. Hún kvaðst ekki hafa áttað sig á því fyrst að verkir sínir stöfuðu af slysinu. Verkirnir væru í bakinu og þegar þeir væru mestir leiddu þeir niður í fætur. Hún kvaðst ekki hafa lent í neinum öðrum slysum og ekki hafa verið með þessi einkenni fyrir. Bryndís Sveinbjarnardóttir var farþegi í bifreið stefnanda umrætt sinn. Hún sagði fyrir dómi að áreksturinn hefði verið harður. Stefnandi reiknar kröfu sína í samræmi við lánskjaravísitölu í september 2006, þegar bótakrafa var sett fram, sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Þjáningabætur í þrjá mánuði er hún hafi verið veik án rúmlegu, 1.112 krónur á dag, samtals 100.080 krónur. Miskabætur 317.672 krónur. Bætur fyrir varanlega örorku er reiknuð í stefnu miðað við lágmarksviðmiðun árslauna og stuðul samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga. Krafan nemur 1.760.793 krónum. Stefnandi krefst greiðslu kostnaðar af akstri til matsfunda og rannsókna á vegum matsmanna, vegna matsgerðar, vegna öflunar álitsgerðar örorkuefndar og vegna öflunar læknisvottorða og skattframtala 407.643 krónur. Stefnukrafan er því að höfuðstól 2.601.068 krónur. Stefnandi krefst vaxta af þjáninga- og miskabótum frá tjónsdegi. Vaxta af bótum fyrir varanlega örorku krefst hún frá stöðugleikapunkti, 1. október 2003. Frá 23. ágúst 2006 krefst hún dráttarvaxta, en þann dag hafi stefnandi verið krafinn um greiðslu. Stefnandi vísar til almennra meginreglna skaðabóta- og vátryggingaréttar um bætur vegna umferðarslysa, 88.-91. gr. umferðarlaga og ákvæðum skaðabótalaga, einkum 1., 3., 4., 5.-7. og 15. og 16. gr. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu mótmæla því ekki að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni í slysinu. Hins vegar hafi henni ekki tekist að sanna að orsakatengsl séu á milli slyssins og þeirra líkamlegu einkenna sem krafa hennar sé byggð á. Því séu ekki forsendur til að fallast á bótaskyldu í málinu. Verði ekki fallist á aðalkröfu um sýknu telja stefndu að lækka beri dómkröfu stefnanda. Sé þar litið til útreiknings einstakra bótaliða, en stefndu féllu frá andmælum við miska- og örorkustigi. Stefndu segjast vilja benda á að það sé meginregla að sá sem krefjist skaðabóta verði að sanna m.a. að orsakatengsl séu á milli hinnar bótaskyldu háttsemi og tjónsins sem krafist er bóta fyrir. Stefnanda hafi hér ekki tekist sú sönnun. Benda stefndu á þessi atriði: Stefnandi hafi ekki kvartað undan eymslum við lögreglu eftir áreksturinn. Stefnandi hafi ekki verið óvinnufær í kjölfar slyssins. Stefnandi hafi ekki leitað til læknis eftir slysið. Stefnandi hafi fyrst komið til heimilislæknis nærri tíu mánuðum eftir slysið. Þá hafi hún verið ólétt og kvartað um verki í baki. Ekki sé þar minnst á slysið. Sé það einkennilegt þar sem haft er eftir stefnanda síðar í læknisvottorðum að hún hafi farið að kenna sér meins í mjóbaki með doðatilfinningu niður í báða fætur nokkrum dögum eða viku eftir slysið þann 1. júlí 2003. Fram komi í matsgerð að almennt megi reikna með að tognunaráverkar á baki kom fram strax eða á næstu vikum eftir slys. Stefnandi hafi fengið vottorð læknis um að hún væri óvinnufær vegna bak­verkja í apríl 2004. Ganga verði út frá því að þeir bakverki hafi verið tengdir óléttunni, en ekki slysinu. Stefnandi hafi ekki minnst á bakvandamál tengd slysinu við mæðraeftirlit síðari hluta árs 2003 og fyrri hluta árs 2004. Stefndu telja að barnsburður stefnanda hafi haft áhrif á líkamlegt ástand hennar og e.t.v. valdið þeim meinum sem hrjá hana nú. Stefnandi hafi ekki leitað til læknis með vandamál er hún vildi tengja slysinu fyrr en 8. mars 2005, rúmlega 20 mánuðum eftir slysið. Þá sé bókað í sjúkraskrá að hún hafi lent í aftanákeyrslu fyrir 2 árum og verið með verki milli herðablaða, í hálsi og herðum. Fram komi í áliti örorkunefndar að stefnandi hafi sagt að hún hafi oft fundið fyrir vöðvabólgu í hálsi og herðum. Í læknisvottorði frá 6. maí 2005 segi að sjúkraþjálfari hafi mánuði fyrr greint stefnanda með grindargliðnun. Þá sé í læknisvottorði 7. nóvember 2006 sagt að stefnandi hafi átt sér sögu um fyrri bakverki. Stefndu benda á að þar sem langur tími leið þar til stefnandi leitaði til læknis sé útilokað að sjá hvor og hvaða marki önnur atvik hafi orsakað þau mein sem hrjái stefnanda. Stefndu benda á að einkennum stefnanda sé ekki lýst með sama hætti við komu til læknis annars vegar 8. mars 2005 og hins vegar 6. maí 2005 og 21. febrúar 2006. Stefndu byggja á því að matsmennirnir Björn Daníelsson og Stefán Dalberg hafi ekki haft undir höndum læknisvottorð frá 20. september 2006, þar sem greint hafi verið frá komu stefnanda til læknis 8. mars 2005 og 21. febrúar 2006. Þá hafi þeir ekki haft vottorð frá 7. nóvember 2006 þar sem fram komi að í heimsókn til læknis 22. apríl 2004 hafi stefnandi ekki tengt bakvandamál sín við slysið og að hún ætti sögu um bakvandamál. Örorkunefnd hafi heldur ekki haft síðastgreint vottorð undir höndum. Stefndu segja að örorkunefnd nefni ekki að gögn málsins bendi ekki til þess að stefnandi hafi tengt bakvandamál sín við slysið er hún leitaði læknis 10 mánuðum eftir slysið. Þá nefni nefndin ekki fyrri bakvandamál stefnanda. Nefndin hafi haft takmörkuð gögn um fyrra heilsufar undir höndum. Þá sýnist nefndin líta fram hjá meginreglunni um að stefnandi beri sönnunarbyrði um orsakatengsl þegar hún dragi þá ályktun að vafi eigi að koma stefnanda til góða. Vafi ætti hér frekar að leiða til þess að orsakatengsl teldust ósönnuð. Að gefnu tilefni í málflutningi mótmæltu stefndu því að matsmaðurinn Birgir G. Magnússon væri hlutdrægur. Hann væri hættur störfum hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands. Stefndu gera þessar athugasemdir um einstaka kröfuliði: Niðurstöður matsgerða um að stefnandi hafi verið veik sé ekki í samræmi við 3. gr. skaðabótalaga eins og henni hafi verið beitt af Hæstarétti. Skýr fordæmi réttarins séu fyrir því að tjónþoli geti ekki talist veikur nema á því tímabili sem hann er óvinnufær. Stefnandi hafi aldrei verið óvinnufær vegna slyssins. Þá sé ósannað að hún hafi pínt sig til vinnu. Mótmæla stefndu sjónarmiðum matsmanna og örorku­nefndar um þjáningabætur. Verði fallist á greiðslu þjáningabóta gera stefndu athugasemdir við útreikning þeirra. Miða hafi átt við lánskjaravísitölu í ágúst 2006, en ekki vísitölu september­mánaðar. Þetta gildi einnig um miskabótakröfu stefnanda. Þjáningabótakrafan miðað við forsendur í stefnu ætti að vera að fjárhæð 99.900 krónur. Hins vegar væri réttara að miða við dagsetningu stefnu, 18. desember 2008. Þá væri krafan að fjárhæð 122.400 krónur. Á sama hátt ætti miskabótakrafa miðað við forsendur í stefnu að vera 316.575 krónur. Miðað við dagsetningu stefnu ætti hún að vera 387.800 krónur. Varðandi kröfu um bætur fyrir varanlega örorku benda stefndu á að samkvæmt dómaframkvæmd skuli lágmarksárslaunaviðmiðun reiknuð til stöðugleikatímapunkts, þ.e. 1. október 2003, en ekki til vísitölu í september 2006 eins og stefnandi geri. Rétt viðmiðun sé 1.645.500 krónur. Þá sé útreikningur á margfeldisstuðli í stefnu rangur. stefnandi hafi á stöðugleikapunkti verið 18 ára og 44 daga gömul. Réttur sé stuðullinn 18,422. Því sé brúttótjón stefnanda 1.515.670 krónur, en ekki 1.760.793 krónur. Stefndu gera ekki athugasemdir við kröfu stefnanda um endurgreiðslu kostnaðar, nema hvað varðar kostnað af matsgerð Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg. Álitsgerð örorkunefndar sé lögð til grundvallar stefnukröfu, en auk þess skorti nokkuð á að matsgerðirnar byggist á fullnægjandi gögnum. Stefndu mótmæla kröfu stefnanda um upphafsdag dráttarvaxta. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 telja þeir að reikna ætti dráttarvexti frá dómsuppsögudegi. Skort hafi á að matsgerðir er stefnandi byggi á sé reistar á fullnægjandi gögnum. Þannig hafi verið bent á það í bréfi 1. september 2006 að ekki væri hægt að taka afstöðu til fyrirliggjandi matsgerðar og kröfubréfs stefnanda, dags. 23. ágúst sama ár, nema að fengnum frekari upplýsingum um fyrra heilsufar stefnanda. Þessar upplýsingar hafi aðeins að litlu leyti verið lagðar fram. Þá sé krafa stefnanda byggð á álitsgerð örorkunefndar frá 2. september 2008. Verði ekki á framangreint fallist telja stefndu að í fyrsta lagi eftir framlagningu læknisvottorðs, dags. 7. nóvember 2006, sé hægt að segja að stefnandi hafi lagt fram nauðsynlegar upplýsingar. Því ætti ekki að geta komið til greiðslu dráttarvaxta fyrr en í fyrsta lagi frá og með einum mánuði eftir að það vottorð var lagt fram. Vottorð þetta hafi borist stefnda Vátryggingafélagi Íslands 22. nóvember 2006. Loks verði aldrei hægt að reikna dráttarvexti fyrr en frá 23. september 2006, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Þá geti af sömu ástæðu ekki komið til greiðslu dráttar­vaxta af matskostnaði og greiðslum fyrir læknisvottorð fyrr en frá 9. október 2008, en kröfubréf sé dagsett 9. september 2008. Forsendur og niðurstaða. Ekki er deilt um það að stefndu beri bótaábyrgð á tjóni stefnanda, hafi hún orðið fyrir einhverju tjóni í umræddum árekstri. Stefndu mótmæla ekki niðurstöðu örorkunefndar um örorku- og miskastig stefnanda. Þeir telja hins vegar að þessi mein hennar verði ekki rakin til umrædds slyss. Þeir Björn Daníelsson og Stefán Dalberg voru ekki dómkvaddir til að meta örorku stefnanda. Matsgerðar þeirra aflaði stefnandi án samþykkis stefndu og verður því ekki hægt að byggja á henni sem sönnunargagni í málinu. Í matsgerð Guðjóns Baldurssonar og Birgis G. Magnússonar er komist að þeirri niðurstöðu að ekki séu orsakatengsl á milli einkenna stefnanda og slyssins. Byggja þeir niðurstöðu sína á mati á sönnunargögnum þeim sem fyrir þá voru lögð. Með þessu hafa matsmenn farið út fyrir það hlutverk sem matsmönnum er ætlað í lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sönnun um einstök atvik og orsaka­samhengi milli þeirra er meðal þeirra atriða sem leyst skal úr með dómi og verður vald dómstóla til að meta sönnunargögn ekki framselt til matsmanna. Á sama hátt verður ekki unnt að byggja á niðurstöðu örorkunefndar sem sönnunargagni um þetta atriði. Nefndinni er í lögum nr. 50/1993 falið það hlutverk að meta örorku og miskastig. Dómurinn verður því á grundvelli þeirra sönnunargagna sem lögð hafa verið fram að leysa úr um það hvort orsakasamhengi sé á milli örorku stefnanda og slyssins. Taka verður fram að matsmaðurinn Birgir G. Magnússon er ekki vanhæfur til matsstarfa þó að hann hafi á einhverjum tíma verið starfsmaður stefnda Vátryggingafélags Íslands. Af frumskýrslu lögreglu má ráða að áreksturinn hafi ekki verið harður. Með framburði stefnanda og Bryndísar Sveinbjarnardóttur, sem var farþegi í bifreið hennar, má þó telja sannað að áreksturinn hafi verið talsvert harður og er ekki ósennilegt að mein eins og þau sem hrjá stefnanda komi til við slíkan árekstur. Stefnandi leitaði ekki til læknis eftir slysið og liggja því ekki fyrir nein læknis­fræðileg gögn um hana fyrr en löngu síðar. Það athugast að sú ályktun að stefnandi hafi verið með grindargliðnun er hún gekk með fyrsta barn sitt virðist frekar vera til­gáta en niðurstaða athugunar eða rannsóknar. Þá er ekki skýrt í gögnum málsins hver dró þessa ályktun. Mein stefnanda eru minni háttar þó varanleg séu. Er ekki sjálfgefið að þeir sem meiðast lítillega leiti til læknis í kjölfar slyss. Þá var stefnandi aðeins 17 ára gömul er áreksturinn varð og er því ekki hægt að gera sömu kröfur til hennar í þessu efni og gera mætti til fullorðinna einstaklinga. Dómurinn telur að fyrri saga um vöðvabólgu skipti ekki máli hér. Þá verður að miða við þá frásögn stefnanda að hún hafi ekki lent í öðru óhappi er leitt hefði getað til umræddrar örorku og miska. Stefnandi virðist ekki hafa nefnt áreksturinn í tengslum við bakverki sína fyrr en löngu síðar. Telur dómurinn að þetta geti ekki ráðið úrslitum hér. Hún gekk með barn fljótlega eftir slysið og var einfalt að tengja því ýmiss konar vanlíðan. Að öllu virtu verður að telja að talsvert meiri líkur séu til þess að örorku stefnanda verði að rekja til árekstursins heldur en til þess að hún gekk með barn, ellegar annarra óþekktra atvika. Verður að telja að sönnun sé fram komin um að orsakasamhengi sé á milli örorku hennar og árekstursins, en stefndu viðurkenna að þeir beri ábyrgð á afleiðingum árekstursins. Um einstaka liði bótakröfunnar: Samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga skal greiða tilteknar þjáningabætur á tíma­bilinu frá slysi og fram til þess að heilsufar hins slasaða er orðið stöðugt. Í ákvæðinu er þó óbeint settur sá fyrirvari að viðkomandi sé óvinnufær. Ekkert liggur fyrir í málinu um að stefnandi hafi verið óvinnufær á þeim tíma er leið frá slysinu og fram til þess tíma er örorkunefnd telur að líðan hennar hafi verið orðin stöðug. Verður því að hafna kröfu um þjáningabætur. Skilja verður stefndu svo að þeir mótmæli ekki miskabótakröfu stefnanda, sem er að fjárhæð 317.672 krónur. Fallast verður á sjónarmið stefndu um útreikning bóta fyrir varanlega örorku. Nemur krafan 1.515.670 krónum. Stefndu andmæla aðeins einum þætti í liðnum Annar kostnaður. Þeir mótmæla kostnaði af öflun matsgerðar þeirra Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg. Verður að fallast á að þar sem þeir voru ekki dómkvaddir og stefndu komu ekki að tilnefningu þeirra, getur stefnandi ekki krafist endurgreiðslu þessa kostnaðar. Stefnanda verða dæmdar 266.762 krónur vegna útlagðs kostnaðar. Stefndu verða því dæmdir til að greiða stefnanda 2.100.104 krónur (317.672 + 1.515.670 + 266.762). Vextir samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga, 4,5%, verða dæmdir af miskabóta­kröfu frá slysdegi og af bótum fyrir varanlega örorku frá 1. október 2003, en stefndu bera ekki fyrir sig fyrningu. Stefnandi krafði um bætur með bréfi dags. 23. ágúst 2006. Þar sem krafa hans er byggð á niðurstöðu örorkunefndar er hins vegar ekki unnt að miða upphafstíma dráttarvaxta við þessa dagsetningu. Verður eins og hér stendur á að miða við dagsetningu álitsgerðar örorkunefndar og reikna dráttarvexti mánuði síðar, frá 2. október 2008. Dráttarvextir af útlögðum kostnaði reiknast frá sama degi. Stefnandi hefur gjafsókn eins og áður segir og verður gjafsóknarkostnaður greiddur úr ríkissjóði. Málflutningsþóknun er ákveðin 925.000 krónur með virðisaukaskatti. Annar kostnaður nemur 25.780 krónum. Stefndu verða dæmdir til að greiða 775.000 krónur í málskostnað í ríkissjóð. Dóm þennan kveða upp Jón Finnbjörnsson héraðsdómari og meðdómendurnir Bogi Jónsson, bæklunarskurðlæknir, og Gauti Grétarsson, sjúkraþjálfari. D ó m s o r ð Stefndu, Guðmundur Sigurdórsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Önnu Lind Jóns Friðriksdóttur, 2.100.104 krónur auk 4,5% ársvaxta af 317.672 krónum frá 1. júlí 2003 til 1. október sama ár, af 1.833.342 krónum frá þeim degi til 2. október 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.100.104 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 950.780 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndu greiði óskipt 775.000 krónur í málskostnað í ríkissjóð.
Mál nr. 584/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stæði var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. nóvember 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 326/1999
Starfsábyrgð Ökutæki Lausafjárkaup
Á hafði selt bifreið fyrir milligöngu bifreiðasalans R og tekið við annarri bifreið sem hluta greiðslunnar. R óskaði eftir því að kaupa bifreiðina af Á og var gengið frá afsali, þar sem Á afsalaði bifreiðinni til einkahlutafélags, sem R var stjórnarmaður í og aðaleigandi. Tékkar, sem Á hafði tekið við sem greiðslu fyrir bifreiðina, reyndust innistæðulausir og hafði R þegar selt bifreiðina þegar Á óskaði þess að kaupin gengju til baka. Á taldi að mistök hefðu orðið við útgáfu leyfis R til sölu notaðra ökutækja, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994 um sölu notaðra ökutækja, þar sem staðfesting um starfsábyrgðartygginu R hafði verið fölsuð. Krafði hann íslenska ríkið um bætur af þessum sökum. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms, að Á hefði átt persónuleg viðskipti við R fyrir hönd einkahlutafélags og yrði tjón hans ekki rakið til starfa R sem bifreiðasala. Hefðu ekki verið uppfyllt skilyrði til þess að Á fengi tjón sitt bætt úr starfsábyrgðartryggingu bifreiðasala og væri því ekki orsakasamband milli starfa R sem bifreiðasala og tjóns Á. Var ríkið þegar af þeirri ástæðu sýknað af bótakröfu Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. ágúst 1999. Hann krefst þess að stefndi greiði 2.285.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. september 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á stefnukröfum og niðurfellingar málskostnaðar. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er hann staðfestur. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ágúst Kristmanns, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 20. maí síðastliðinn að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu, þingfestri 2. febrúar 1999. Stefnandi er Ágúst Kristmanns, kt. 170331-2369, Eskiholti 10, Garðabæ. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 2.285.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með áorðnum breytingum, frá 18. september 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Af hálfu stefnda eru þær dómkröfur gerðar aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur máls­kostnaður úr hendi stefnda að mati réttarins. Til vara er þess krafist, að stefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar og máls­kostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. I. Málavextir. Þegar stefnanda var ljóst hvernig komið var, hafði hann þegar samband við Ragnar, sem tjáði stefnanda, að fjárhagsstaða hans væri slík, að honum væri ókleift að standa við skuld­bindingar sínar. Bifreiðina væri hann þegar búinn að selja og gætu kaupin því ekki gengið til baka. Var hann þá krafinn um greiðslu kaupverðsins, sem hann kvaðst engan veginn geta greitt og þá gat hann ekki aflað tryggingar fyrir því. Við meðferð skaðabótamáls, sem hófst í mars 1998, kom í ljós, að Ragnar hafði falsað nafn sparisjóðsstjóra Sparisjóðs Mýrarsýslu undir starfsábyrgðar­tryggingu frá sparisjóðnum og sent hana í símbréfi til viðskiptaráðuneytisins. Bú Ragnars var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 12. október 1998, og hefur stefnandi lýst bótakröfu í það. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi telur ljóst af aðstæðum við áðurnefnd kaup, að fjárhagsstöðu Ragnars Lövdal bifreiða­sala hafi verið þannig háttað, að honum hafi verið fullljóst, að hann ætti aldrei möguleika á að greiða kaupverð bifreiðarinnar, en því hafi hann leynt fyrir stefnanda. Hafi hann verið sakfelldur fyrir stórfelld fjársvik sem bifreiðasali. Á Ragnari hafi sem bifreiðasala hvílt rík skylda til að gæta hagsmuna viðskiptavina sinna samkvæmt lögum nr. 69/1994, sem hann hafi vanrækt, og með þeirri háttsemi hafi hann valdið stefnanda miklu fjárhagstjóni. Stefnandi byggir á því, að starfsmönnum viðskiptaráðuneytisins hafi orðið á mistök með því að taka við símbréfi, sendu frá bifreiðasalanum sjálfum, eins og það beri með sér, sem fullnægjandi skilríki fyrir bankatryggingu samkvæmt 3. gr. laga nr. 69/1994, með áorðnum breytingum. Hafi starfsmönnum ráðuneytisins borið að ganga eftir frumriti yfirlýsingar frá sparisjóðnum og beri ríkissjóður ábyrgð á gáleysi hlutaðeigandi starfsmanna viðskipta­ráðuneytisins á grundvelli húsbóndaábyrgðarreglu skaðabóta­réttarins. Stefnufjárhæðin sundurliðast sem hér segir: 1) Kaupverð bifreiðarinnar MI-021 ................. kr.2.100.000 2) Dæmdur málskostnaður í málinu: Ágúst Kristmann gegn Ragnari Lövdal ....... kr.185.000 Samtals: kr.2.285.000 Stefnandi byggir kröfu sína á reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna, lögum nr. 69/1994 um sölu notaðra ökutækja og reglugerð nr. 406/1994. III. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því, að ekki sé unnt að fallast á, að það tjón, er stefnandi krefst bóta fyrir í máli þessu, sé bótaskylt samkvæmt starfsábyrgðartryggingu bifreiðasala, hefði gildri tryggingu þess efnis verið fyrir að fara.Trygging bifreiðasala sé samkvæmt 3. gr. laga nr. 69/1994, sbr. 3. gr. laga nr. 20/1997 og reglugerð nr. 406/1994, ábyrgðartrygging, sem taki yfir skaðabótaskylt tjón, er þeir kunna að valda viðskiptamönnum með störfum sínum sem bifreiðasalar, en sem slíkir séu þeir í þjónustu beggja aðila, kaupanda og seljanda. Skilgreining á störfum og skyldum bifreiðasala komi fram í 4. - 7. gr. laganna. Felist ekki í störfum bifreiðasala samkvæmt lögunum, að þeir takist á hendur ábyrgð á því að kaupsamningar séu efndir. Það sé þannig ekki tilgangur lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar bifreiðarsala að tryggja bætur vegna vanefnda samnings­aðila í viðskiptum með bifreiðar. Hafi stefnandi því aldrei átt nokkra kröfu í lögboðna starfsábyrgðar­tryggingu vegna tjóns, er kynni að leiða af vanefndum kaupanda bifreiðarinnar á greiðslu kaupverðs. Eigi tjón stefnanda ekki rót í vanrækslu Ragnars á starfsskyldum sem bifreiðasala, er starfs­ábyrgðar­trygging gæti tekið til, heldur sé það sprottið af vanefndum hans á kaupsamningi sem kaupanda bifreiðarinnar. Sé tjón stefnanda fólgið í því, að hann hafi ekki fengið greitt andvirði tékkanna, sem hafi verið að rekja til síðar tilkominnar ógjaldfærni Ragnars Lövdal sem kaupanda bifreiðarinnar, en ekki til starfa hans sem bifreiðasala á þeim tíma, er salan fór fram. Stefnandi hafi sjálfur ákveðið, að yfirveguðu ráði, að taka þá áhættu að gefa út afsal fyrir bifreiðinni til einkahlutafélags Ragnars og taka við sem fullnaðargreiðslu söluandvirðis, tékkum, öllum útgefnum langt fram í tímann, er skyldu koma til greiðslu 20. hvers mánaðar, talið frá 20. janúar til og með 20. maí 1998, án þess að veð eða önnur trygging yrði sett. Hafi stefnandi sjálfur tekið áhættuna af því, að innstæða reyndist vera fyrir hendi, þegar til sýningar tékkanna kæmi. Ekkert samband sé þannig milli tjóns stefnanda, starfa Ragnars sem bifreiðasala eða þeirrar staðreyndar, að síðar hafi komið í ljós, að starfsábyrgðartrygging hans reyndist vera fölsuð. Sé tjón stefnanda alfarið að rekja til áhættutöku og aðgæsluleysis hans sjálfs, og geti hann ekki gert aðra bótaábyrga fyrir því að lögum. Því er eindregið mótmælt, að skilyrðum fyrir áfalli bótaábyrgðar samkvæmt reglum um ábyrgð vinnuveitanda sé uppfyllt gagnvart stefnda. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 20/1997 hafi borið að gera og halda skrá yfir þá, sem leyfi höfðu til sölu notaðra ökutækja. Viðskiptaráðuneytið hafi því óskað eftir því, í kjölfar breytingar á lögum nr. 69/1994 með lögum nr. 20/1997, að sýslumenn sendu ráðuneytinu afrit af þeim leyfum, sem voru í gildi, auk þess sem óskað hafi verið eftir afriti af þeim gögnum, er leyfin voru byggð á, þar á meðal staðfestingu þess, að umsækjandi um leyfi hefði aflað sér starfsábyrgðartryggingar og að fyrirsvarsmaður bílasölu hefði sótt námskeið og lokið prófi með fullnægjandi hætti. Með auglýsingu 7. júlí 1997 til þeirra, sem höfðu leyfi til sölu notaðra ökutækja, hafi ráðuneytið óskað þess, að allir þeir, sem ráku verslun eða umboðssölu með notuð ökutæki, sendu upplýsingar þar um til viðskipta­ráðuneytisins, þar á meðal afrit leyfisbréfs og gilda starfsábyrgðartryggingu. Meðal gagna, er ráðuneytinu bárust, hafi verið símbréf, dagsett 26. ágúst 1997, undirritað af sparisjóðsstjóra með stimpli Sparisjóðs Mýrasýslu, þar sem staðfest hafi verið, að Ragnar Lövdal hefði starfs­ábyrgðartryggingu hjá sparisjóðnum. Efnislega hafi því verið um samhljóða starfsábyrgðartilkynningu að ræða og þá, er sýslumaðurinn í Reykjavík gaf út honum til handa hinn 12. júlí 1995, með gildistíma til 12. júlí 2000. Hafi atvik því ekki verið þess eðlis, að þau gæfu ráðuneytinu sérstaka ástæðu til að ætla, að sú endurstaðfesting á starfsábyrgðartryggingu, sem því barst frá bílasalanum í símbréfi, væri fölsuð, eins og síðar kom í ljós varðandi staðfestingu á starfsábyrgðartryggingu, sem látin hafði verið sýslumanni í té, er hann gaf út leyfið hinn 12. júní 1995. Samkvæmt því sé ekki unnt að fallast á, að það verði virt ráðuneytinu til sakar að hafa byggt á þeirri endurstaðfestingu samkvæmt símbréfi við upptöku leyfisins á skrá yfir gild leyfi til viðskipta með sölu notaðra ökutækja samkvæmt fyrirmælum 2. gr. laga nr. 69/1994, sbr. 2. gr. laga nr. 20/1997. Bótakröfu stefnanda er mótmælt sem ósannaðri. Varakröfu sína um stórfellda lækkun stefnukrafna byggir stefndi á framangreindum sjónarmiðum um stórkostlegt gáleysi stefnanda sjálfs og takmörkun á bótagreiðslum úr starfsábyrgðatryggingu, sbr. 5. tl. 3. gr. laga nr. 69/1994 og 4. gr. reglugerðar nr. 406/1994. IV. Niðurstaða. Stefnandi seldi Gosar ehf., sem áðurnefndur Ragnar Lövdal er aðaleigandi að og stjórnarformaður í, bifreið sína, MI-021, með afsali 14. október 1997, en stefnandi hafði fengið þá bifreið sem greiðslu upp í bifreiðina VO-129, er hann seldi Ólafíu Helgadóttur 26. september sama ár fyrir milligöngu Ragnars. Var kaupverð bifreiðarinnar MI-021, 2.100.000 krónur, allt greitt með tékkum, dagsettum fram í tímann. Áður en stefnandi gekk frá kaupunum, hafði hann samband við Ólaf Sigurðsson, gjaldkera hjá Ræsi hf., sem staðfesti, að Ragnar hefði ávallt staðið við greiðslur vegna bifreiðakaupa með þeim hætti gagnvart því fyrirtæki. Samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 406/1994 um tryggingarskyldu við sölu notaðra ökutækja, sem sett er með heimild í 4. tölul. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994, sbr. c-lið 3. gr. laga nr. 20/1997 um breyting á þeim lögum, er það eitt skilyrða þess að geta öðlast leyfi til þess að reka verslun eða umboðssölu með notuð ökutæki, að viðkomandi leggi fram skilríki því til sönnunar, að hann hafi gilda tryggingu, sem bæti viðskiptavinum tjón, er þeir kunna að verða fyrir vegna ásetnings eða gáleysis bifreiðasala. Í 2. gr. reglugerðarinnar kemur fram, að bifreiðasala beri að bæta viðskiptamönnum sínum það tjón, sem hann kann að baka þeim með störfum sínum, eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Af gögnum málsins verður ráðið, að stefnandi hafi átt persónuleg viðskipti við Ragnar Lövdal fyrir hönd ofangreinds einkahlutafélags vegna sölu bifreiðar sinnar, MI-021, greint sinn. Verður tjón stefnanda því ekki rakið til starfa Ragnars sem bifreiðasala. Eru þar með ekki uppfyllt skilyrði til þess að fá það bætt úr hinni lögboðnu ábyrgðartryggingu bifreiðasala. Það er því niðurstaða dómsins, að tjón stefnanda vegna sölu bifreiðarinnar verði rakið til vanefnda Ragnars fyrir hönd Gosa ehf. á greiðslu kaupverðs hennar, en stefnandi tók vísvitandi þá áhættu í umræddum viðskiptum, að innstæða yrði fyrir andvirði tékkanna á innlausnardegi þeirra. Af því leiðir, að eigi er fyrir að fara orsakasambandi milli starfa Ragnars sem bifreiðasala og tjóns stefnanda. Ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli þeirra falli niður. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Ágústs Kristmanns, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 301/2003
Skattur Jöfnunargjald Skaðabætur
Matvælainnflytjandinn G hafði greitt jöfnunargjald sem lagt var á kartöflur sam­kvæmt reglu­gerð um sérstakt jöfnunargjald af kartöflum og vörum unnum úr þeim nr. 223/1987 og nr. 468/1993. Með dómi Hæstaréttar 19. desember 1996, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 4260, var álagning jöfnunargjaldsins talin hafa verið ólögmæt. G krafði íslenska ríkið um greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna álagningarinnar. Ósannað var talið að G hefði orðið fyrir skaðabótaskyldu tjóni sem rakið yrði til álagningar jöfnunargjaldsins. Kröfum G var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2003. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 30.512.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júlí 1995 til 1. júlí 2001, en með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 14. apríl 2002 og með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður að telja ósannað að áfrýjandi hafi orðið fyrir skaðabótaskyldu tjóni sem rakið verði til álagningar umrædds jöfnunargjalds af kartöflum og vörum unnum úr þeim. Þegar af þeirri ástæðu ber að staðfesta hinn áfrýjaða dóm. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Garri ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 2. maí sl., var höfðað 13. mars 2002 af Garra ehf., Lynghálsi 2, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmt til að greiða honum 30.512.000 krónur eða lægri fjárhæð að mati réttarins og vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júlí 1995 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verð­tryggingu nr. 38/2001 frá þeim tíma til 14. apríl 2002 en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Einnig er krafist máls­kostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi hefur flutt inn frosin matvæli, þar á meðal forsteiktar og frystar franskar kartöflur. Stefnandi greiddi jöfnunargjald sem lagt var á kartöflurnar sam­kvæmt reglu­gerð um sérstakt jöfnunargjald af kartöflum og vörum unnum úr þeim nr. 223/1987 og nr. 468/1993. Samkvæmt reglugerð nr. 109/1988 um breytingu á reglugerð nr. 223/1987 skyldi greiða 190% jöfnunargjald af umræddri vöru en það var lækkað í 120% með reglugerð nr. 335/1989. Með dómi Hæstaréttar frá 19. desember 1996 í máli þrotabús S. Óskarssonar & Co. hf. gegn íslenska ríkinu var talið að álagning jöfnunargjaldsins hafi verið ólögmæt. Stefnandi telur að stefnda beri ábyrgð á tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu álagningar. Stefnandi heldur því fram að hefði álagningin verið reist á málefnanlegum sjónarmiðum og verið innan þeirra marka sem lög leyfðu hefði sala hans á frönskum kartöflum orðið meiri en hún varð. Stefnandi hefur aflað álitsgerðar þar sem fram koma útreikningar og mat á tapaðri veltu og hagnaði vegna jöfnunar­gjaldsins á árunum 1992 til 1995. Skaðabótakrafa stefnanda í málinu er reist á því að stefnandi hafi misst af 30.512.000 króna framlegð á framangreindu tímabili vegna jöfnunargjaldsins sem stefndi beri bótaábyrgð á. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Einnig er því haldið fram af hálfu stefnda að hið meinta tjón stefnanda sé með öllu ósannað. Málsástæður og lagarök stefnanda Málsatvikum er lýst þannig af hálfu stefnanda að eigendur stefnanda hafi um ára­bil rekið innflutningsfyrirtæki sem hafi meðal annars flutt inn frosnar og for­steiktar franskar kartöflur. Upphaflega hafi innflutningurinn farið fram í nafni félags­ins Garra hf. þar til í ágúst 1992, en þá hafi nafni félagsins verið breytt í Gnípu hf. sem síðar hafi verið breytt í einkahlutafélag. Í september 1992 hafi verið stofnað nýtt félag, Garri hf., nú Garri ehf., og hafi félagið staðið að innflutningi franskra kartaflna upp frá því. Gnípa ehf. hafi höfðað mál á hendur stefnda til endurgreiðslu ofgreidds jöfnunar­­gjalds, en félagið hefði fengið endurgreiðslukröfuna framselda frá Garra og hafi málssókn félagsins því einnig tekið til þess tímabils álagningar jöfnunargjalds sem sé grund­­völlur skaðabótakröfu stefnanda í þessu máli. Stefndi hafi verið sýknaður af kröfum Gnípu í fyrra máli á grundvelli aðildarskorts, sbr. dóm Hæstaréttar frá 25. maí 2000 í máli nr. 501/1999, en Hæstiréttur hafi talið að ekki hefði verið staðið rétt að fram­­salinu samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga. Krafa stefnanda um greiðslu skaðabóta sé grundvölluð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna ólögmætrar álagningar jöfnunargjalds með reglugerðum settum af landbúnaðarráðherra. Með reglugerð nr. 223/1987 hafi verið lagt á 40% jöfnunargjald á ýmsa flokka kartaflna. Hinn 26. febrúar 1988 hafi landbúnaðar­ráðherra gefið út breytingu á reglugerðinni með reglugerð nr. 109/1988, þar sem jöfnunar­gjald af kartöflum hafi ýmist verið hækkað í 50% eða 100%, nema jöfnunargjald á franskar kartöflur sem hafi verið hækkað í 190%. Jöfnunargjald á franskar kartöflur hafi verið lækkað í 120% af tollverði vöru með reglugerð nr. 335/1989 og í 90% með reglugerð nr. 468/1993 frá 22. nóvember 1993. Síðastnefnda reglugerðin hafi verið afnumin með reglugerð nr. 359/1995. Með dómi Hæstaréttar frá 19. desember 1996 hafi komið fram sú niðurstaða að álagning 190% og 120% jöfnunargjalds á franskar kartöflur samkvæmt ákvæðum framangreindra reglugerða hafi verið ólögmæt þar sem íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á að álagning hins sérstaka jöfnunargjalds fengi samrýmst þeim takmörkunum sem heimildum ráðherra væru settar og þeim kvöðum um málefnalegan grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu sem gæta verði. Í fleiri dómum hafi jöfnunargjaldið einnig verið talið ólögmætt. Stefnandi hafi þurft að greiða samtals 26.501.793 krónur til ríkissjóðs vegna álagningar jöfnunargjalds á grundvelli framangreinda reglugerða sem dæmdar hafi verið ólögmætar réttarheimildir. Stefnandi og fyrirrennarar hans hafi greitt samtals 72.726.074 krónur í ólögmæt jöfnunargjöld. Stefnandi byggi á því að álagning 190%, 120% og síðar 90% jöfnunargjalds samkvæmt reglugerðum nr. 109/1988, nr. 335/1989 og nr. 468/1993 hafi ekki verið í samræmi við þann lagagrundvöll sem reglugerðirnar hafi átt að byggja á og þær hafi þannig brotið gegn 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Byggir stefnandi á því, að landbúnaðarráðherra hafi við ákvörðun jöfnunargjaldsins brotið gegn ákvæði e-liðar 1. mgr. 30. gr. laga nr. 46/1985 með því að fara út fyrir þær heimildir og takmarkanir sem þar hefðu verið settar. Með dómum Hæstaréttar liggi fyrir að álagning jöfnunar­gjalds hafi ekki verið í samræmi við lög. Stefnandi telji að hin ólögmæta álagning hafi bakað honum tjón sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á samkvæmt almennum reglum stjórnskipunar- og skaðabótaréttar. Hefði álagningin verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og verið innan þeirra marka sem lög leyfðu hefði sala stefnanda á frosnum frönskum kartöflum orðið önnur og meiri. Stefnandi hefði þá haft ákveðið samkeppnisforskot á íslenska framleiðslu sem hefði haft í för með sér að hann hefði getað náð stærri markaðshlutdeild en raunin hafi orðið. Vegna hinna erfiðu skilyrða, sem hafi verið ríkjandi á þessum markaði vegna jöfnunargjaldsins, hafi stefnandi og fyrirrennari hans leitast við að sækja frekar inn á aðra markaði. Bótakröfuna reisi stefnandi á því að hefði hin ólögmæta álagning jöfnunargjalds ekki komið til hefði sala hans á frosnum frönskum kartöflum þróast í samræmi við aðra sölu hans á þeim vörum sem félagið hafi flutt inn. Krafa stefn­anda um 30.512.000 króna skaðabætur sé byggð á útreikningum í skýrslu Einars Hafliða Einarssonar löggilts endurskoðanda þar sem rakin séu áhrifin, sem hin ólögmæta álagning jöfnunar­gjalds hafi haft á rekstur stefnanda, á framlegð sem stefnandi hafi orðið af vegna ólögmætrar álagningar jöfnunargjalds á árunum 1992-1995. Í skýrsl­unni séu einnig útreikningar á hagnaðar­hlutfalli stefnanda og það borið saman við önnur félög í sama geira. Fram komi að hagnaðarhlutfall stefnanda hafi verið lægra en almennt tíðkaðist í geiranum. Með framlögðum gögnum hafi stefnandi ótvírætt sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni af völdum hinnar ólögmætu álagningar og því hljóti alfarið að hvíla á stefnda að hrekja þau. Sönnun á umfangi tjóns í málum sem þessum hljóti óhjákvæmi­lega að vera háð nokkurri óvissu. Ekki megi gera strangar sönnunarkröfur í tilvikum sem þessu, en stefnandi hafi orðið fyrir skaðabótaskyldu tjóni vegna álagningar gjalds sem samrýmdist ekki ákvæðum stjórnarskrár um skattlagningu sem og meginreglum stjórnsýsluréttar. Sé vafi um afmörkun á umfangi tjóns hljóti stefnda að bera hallann af því. Verði ekki fallist á að heimilt sé að leggja framangreint til grundvallar bóta­kröfunni sé þess krafist að bætur verði dæmdar að álitum. Hin ólögmæta álagning hafi haft áhrif á hagnað stefnanda á árunum 1992-1995, en hann hafi af þeim sökum orðið minni en ella. Stefnandi vísi til þess að hagnaður hans á tímabilinu hafi að meðaltali verið 2,59% en hlutfallið vegna sölu á matvörum, sælgæti og hreinlætisvörum hafi á sama tíma verið 3,9% til 5% samkvæmt tölum frá Samtökum verslunarinnar eins og fram komi í dómi Hæstaréttar frá 16. mars 2000 í máli nr. 329/1999. Stefnandi mótmæli því að bótakrafa hans sé fyrnd. Fyrningarfrestur hafi ekki byrjað að líða fyrr en hinu ólögmæta ástandi, sem komið hafi verið á með fyrr­nefndum reglugerðum, hafi verið aflétt. Hafi það verið gert með reglugerð nr. 359/1995 um afnám reglugerðar nr. 468/1993 um sérstakt jöfnunargjald af kartöflum og vörum unnum úr þeim, sem öðlast hafi gildi hinn 1. júlí 1995, sbr. 2. gr. hennar. Ekki verði beitt sömu viðmiðum um upphaf fyrningarfrests í skaðabótamáli sem þessu og í endurgreiðslumálum þegar fyrningarfrestur byrji að líða við greiðslu gjaldsins. Sé þar ekki um sambærileg tilvik að ræða. Annars vegar sé krafist endur­greiðslu í sam­ræmi við almennar reglur kröfuréttar á greiðslu, sem innt hafi verið af hendi, en hins vegar sé krafist bóta vegna tjóns sem álagning, sem byggt hafi á ólögmætri réttar­heimild, hafi valdið. Ekki hafi verið unnt að staðreyna hvert tjón stefnanda hafi orðið fyrr en eftir að hinu ólögmæta réttarástandi hafi verið aflétt, en af því leiði að dómkrafa stefnanda sé ekki fyrnd. Jafnvel þótt talið yrði að fyrningar­frestur byrjaði að líða þegar greiðsla á jöfnunargjaldi hafi verið innt af hendi hafi greiðslur hans á ólögmætum jöfnunargjöldum átt sér stað á tímabilinu september 1992 til júlí 1995 og séu þær því ekki fyrndar samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905. Um skaðabótaábyrgð stefnda vísi stefnandi til almennra ólögfestra reglna stjórn­skipunar- og skaðabótaréttar. Vísað sé til 40. og 77. gr. laga nr. 33/1944 stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Stefnandi vísi og til ákvæðis e-liðar 1. mgr. 30. gr. þágildandi laga nr. 46/1985 um framleiðslu, verð­lagningu og sölu á búvörum, sbr. ákvæði reglu­gerða nr. 109/1988, 335/1989 og 468/1993, og til reglugerðar nr. 359/1995. Vitnað sé til meginreglna stjórnsýsluréttar, sérstaklega reglunnar um að stjórnar­athafnir skuli byggjast á málefnalegum sjónar­miðum, og til ákvæða laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfu­réttinda. Stefnandi krefjist vaxta samkvæmt 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 1. júlí 1995 þegar hinu ólögmæta ástandi hafi verið aflétt vegna vaxta áfallinna fyrir 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sérstak­lega IV. kafla laganna. Til stuðnings máls­kostnaðarkröfu vísi stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Af stefnda hálfu er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi flutt inn til landsins franskar kartöflur ásamt öðrum vörum. Einhverjar af þessum kartöfluvörum hafi fallið undir reglu­gerðir um jöfnunargjald af kartöflum og vörum unnum úr þeim. Ómótmælt sé að álagning jöfnunargjalds hafi verið ólögmæt en vísað sé í því sambandi til dóma Hæstaréttar frá 19. desember 1996 í málinu nr. 427/1995, hrd. 1996, bls. 4260, og frá 22. maí 1998 í málinu nr. 389/1997, hrd. 1998, bls. 2021. Einnig sé vísað til dóma Hæsta­réttar frá 16. mars 2000 í málunum nr. 329/1999 og 359/1999. Í málavaxtalýsingu stefnanda sé ekki gerður skýr en nauðsynlegur greinar­munur á stefnanda og öðrum félögum annars vegar og eigendum eða forráða­mönnum þeirra hins vegar. Af hálfu stefnda sé því mótmælt að líta megi til fyrri inn­flutnings lögaðila sem enga aðild hafi átt að honum eða máli þessu. Félag sem áður hét Garri hf. hafi höfðað mál gegn stefnda og hafi þá heitið Gnípa ehf. Dómur hafi verið lagður á kröfur þess í Hæstarétti 25. maí 2000 í málinu nr. 501/1999. Stefnda hafi verið sýknað af kröfum félagsins af tveimur ástæðum. Annars vegar sökum þess að kröfur, sem gerðar hafi verið til endurgreiðslu á jöfnunar­gjöldum sem Gnípa ehf. hefði greitt, hafi verið fallnar niður fyrir fyrningu, sbr. 5. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Hins vegar hafi niðurstaðan byggst á því að áfrýjandi, Gnípa ehf., ætti ekki aðild að endur­greiðslukröfu vegna þeirra gjalda sem stefnandi þessa máls hefði innt af hendi. Gnípa ehf. hefði enga endurgreiðslukröfu fengið framselda og hafi málatilbúnaður um annað verið ósannaður. Það hafi leitt til þess að aðildarskortur hafi staðið þessum hluta krafna í vegi í dómi Hæstaréttar. Stefnandi byggi á því að með álagningu jöfnunar­gjalds hafi stefnandi orðið fyrir tjóni, en stefnda mótmæli bótaskyldu gagnvart stefnanda vegna þess. Enginn bóta­réttur hefði stofnast enda byggði álagningin ekki á saknæmri háttsemi. Engri hlutlægri bóta­reglu sé til að dreifa við þessar að­stæður. Einnig mótmæli stefnda ætluðu tjóni stefnanda sem ósönnuðu. Engin orsakatengsl geti verið á milli álagningar jöfnunar­gjalds og ætlaðs tjóns stefnanda. Stefnandi beri ótvírætt sönnunar­byrði fyrir ætluðu tjóni og öðrum bóta­skilyrðum en slík sönnun hafi ekki komið fram. Krafa til endurgreiðslu jöfnunargjaldsins, sem stefnandi hafi innt af hendi, sé fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 5. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905. Í löggjöfinni sé brugðist við því hvernig með skuli fara ef í ljós komi að skattar eða gjöld hafi ekki verið löglega lögð á. Hin raunhæfu réttarúrræði væru að krefjast endur­greiðslu að gættum ákvæðum fyrningarlaga. Í dómi Hæstaréttar frá 10. desember 1998, hrd. 1998, bls. 4180, hafi því verið slegið föstu að fyrningarfrestur endurgreiðslukröfu vegna of­greidds jöfnunar­gjalds væri fjögur ár og hæfist hann við hverja greiðslu. Sú niðurstaða hafi verið ítrekuð í síðari dómum Hæstaréttar vegna hliðstæðra sakarefna. Stefnandi reki ætlað tjón sitt til þess að félagið hafi þurft að greiða samtals 26.501.793 krónur til ríkissjóðs vegna álagningar jöfnunargjalds. Greiðslur stefnanda á jöfnunargjaldi, sem kröfurnar virtust taka mið af, hafi verið inntar af hendi frá 11. september 1992 til 17. maí 1995. Réttur stefnanda til endurgreiðslu þessara gjalda sé fallinn niður fyrir fyrningu, sbr. ákvæði 5. töluliðar 3. gr. fyrningarlaga. Krafa stefnanda sé í eðli sínu endurgreiðslukrafa eða miði a.m.k. að því að fá sömu hagsmunum framgengt, en hún hafi verið sett í búning skaðabótakröfu þar sem hugsan­legur réttur til endurgreiðslu hafi löngu fallið niður fyrir fyrningu. Stefnda mótmæli því alfarið að krafa, sem liðin sé undir lok, geti verið vernduð af reglum skaðabótaréttar við það eitt að breytt sé um nafn hennar eða framsetningu. Ætlað tjón stefnanda felist í þeirri eigin sök og ábyrgð félagsins að hafa ekki krafist endurgreiðslu ofgreiddra gjalda með málsókn innan fyrningartíma. Stefnandi hafi getað án mikils fyrirvara takmarkað ætlað tjón sitt að öllu leyti með því að bera álagninguna þegar undir dómstóla og eftir atvikum krefjast þar endurgreiðslu að gættum réttarreglum um fyrningu en það hafi stefnandi á engum stigum gert. Stefnda mótmæli því að fyrningar­­frestur bótakröfu teljist frá því að jöfnunargjaldið var afnumið með reglugerð nr. 359/1995. Bótakrafa stefnanda sé fyrnd þar sem hið umþrætta jöfnunargjald hafi verið lagt á með reglugerð löngu fyrir 13. mars 1992, þ.e. meira en 10 árum fyrir málshöfðun þann 13. mars 2002. Með því að stefnandi hafi ekki neytt raunhæfra réttarúrræða í tíma sé engin bótaréttur fyrir hendi. Eigin sök stefnanda og tómlæti hans standi bótakröfunni því alfarið í vegi. Stefnandi greini frá því að félagið hafi verið stofnað í september 1992. Á þeim tíma hafi álagning jöfnunargjalds á franskar kartöflur í umræddum tollflokki verið 120% en í júní 1989 hafi það lækkað úr 190%. Málatilbúnaður stefnanda og kröfur á honum reistar nái einungis til þess jöfnunargjalds sem hafi á tímabilinu numið 120% og síðar 90%. Stefnandi hafi verið nýtt hlutafélag á þessum tíma sem síðar hafi verið breytt í einkahlutafélag. Þegar félagið hafi verið stofnað haustið 1992 hafi stefnandi afráðið að hefja innflutning á umræddum vörum þrátt fyrir vitneskju um jöfnunar­gjaldið. Raunhæf rekstraráform félagsins hljóti því að hafa tekið mið af þessu. Hagnaðar­von stefnanda af innflutningi á vörunum hljóti einnig að hafa tekið mið af því að vörurnar bæru jöfnunargjald enda hafi allar reglugerðir um álagningu jöfnunar­gjaldsins verið birtar með lögformlegum hætti. Það hafi því alfarið verið á ábyrgð og áhættu stefnanda sjálfs að hefja innflutning á vörum sem vitað var að báru jöfnunargjald og verði ekki miðað við forsögu annars félags, Gnípu ehf., sem hafi verið annar lögaðili. Breyti engu hvort sömu eigendur hafi verið að félögum þessum að einhverju leyti, enda sé í máli þessu ekki tekist á um annað en bótakröfu stefnanda. Á þeim tíma sem mál þetta varði, þ.e. innflutning varanna frá hausti 1992 til vorsins 1995, hafi jöfnunar­gjaldið hins vegar lækkað umtalsvert, eða niður í 90%. Tjón sé því undir engum kringumstæðum afleiðing af álagningu jöfnunargjalds eða þeirrar niðurstöðu Hæstaréttar að telja gjaldið ólögmætt. Engin röskun hafi því orðið á starf­semi stefnanda, ekkert inngrip sem leitt hafi til þess að hagnaðarvon, framlegð eða tekjur yrðu minni en upphaflega hafi mátt vænta. Enginn atburður, athöfn eða athafnaleysi stefnda hafi því valdið röskun á rekstri félagsins. Hér sé því ekki um að ræða tjón sem njóti réttarverndar skaðabótareglna, heldur aðeins hugmynd sem virtist hafa vaknað að gengnum dómi Hæstaréttar sem hafi fallið rúmum fimm árum áður en málið hafi verið höfðað. Stefnda haldi því fram að jafnt viðskiptavenja, sem og gögn málsins, sýni ótvírætt að stefnandi hafi velt jöfnunargjaldinu yfir á viðskiptamenn sína. Þeir hafi því að lokum greitt jöfnunargjaldið án þess að stefnandi yrði fyrir nokkru tjóni. Stefnandi hljóti að hafa bætt við álagningu ofan á verð vörunnar eftir að jöfnunargjaldið hafi lagst á vöruna. Álagning stefnanda hafi því orðið mun meiri í krónum talið vegna jöfnunargjaldsins. Stefnandi hafi flutt vörurnar inn í stórum sendingum, oft mánaðar­lega, en oftar nokkrar sendingar á mánuði. Um mikið magn hafi verið að ræða og næga eftirspurn. Almennt sé viðurkennt að kartöflur séu neysluvara þar sem eftirspurn breytist tiltölulega lítið með verðsveiflum. Þá séu kartöflur notaðar sem meðlæti með öðrum mat og vegi ekki þungt í heildarverði máltíðar. Breyttar neysluvenjur með tilliti til hollustu eða aukins vöruúrvals skipti því miklu meira máli um eftirspurn eftir kartöflum en verðið. Því sé eindregið mótmælt að álagning jöfnunar­gjalds hafi valdið tjóni heldur hefur hún að öllu jöfnu leitt til meiri hagnaðar en ella. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að sala stefnanda á vörunni hefði orðið önnur og meiri hefði álagningin verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og innan þeirra marka sem lög leyfðu. Í málsástæðu stefnanda felist ekki að engin álagning hefði átt að vera heldur að hana hefði átt að ákveða með öðrum hætti. Jöfnunargjaldið hefði þurft að vera hærra ef jafna hefði átt samkeppnisstöðu íslenskrar framleiðslu við innflutning. Innflytjendur, þ.á m. stefnandi, hafi þegar haft mikið samkeppnisforskot á innlenda framleiðslu vegna þess að hin innflutta vara hafi verið ódýrari þrátt fyrir álagningu jöfnunargjaldsins. Sá verðmunur hafi verið það mikill að engar líkur væru á að stefnandi hafi selt minna eða haft minni tekjur vegna áhrifa jöfnunargjaldsins. Árið 1992 hafi söluverð hjá stefnanda verið 126 krónur á hvert kíló. Verð Kartöflu­verk­smiðju Þykkvabæjar hafi þá verið 151 krónur á kíló. Árið 1993 hafi verð stefnanda verið 127,76 krónur en innlendrar framleiðslu 151 krónur. Árið 1994 hafi verð stefnanda verið 124,21 krónur en innlendrar framleiðslu 163 krónur og árið 1995 hafi verð stefnanda verið 128,31 krónur, en innlendrar framleiðslu 170 krónur. Stefndi mótmælir því einnig sem röngu og ósönnuðu að markaðshlutdeild stefnanda hefði orðið meiri ef álagningu hefði "verið hagað í samræmi við lög". Óupplýst sé hver markaðshlutdeild stefnanda hafi verið þegar hann hóf starfsemi haustið 1992. Innflytjendur hefðu þegar haft mikið samkeppnisforskot á innlenda framleiðslu og hafi þeir setið við sama borð innbyrðis um greiðslu jöfnunargjalda. Hafi sala á frönskum kartöflum dregist saman hjá stefnanda hafi jöfnunargjaldinu ekki verið þar um að kenna, enda hafi það verið 120% er stefnandi hóf starfsemi sína og það hafi lækkað á tímabilinu í 90%. Verð vörunnar hjá stefnanda virtist hins vegar ekki hafa lækkað í hlutfalli við það, en verð á innlendri framleiðslu hafi hækkað. Heildarmagn innflutnings á vörunni hafi aukist nokkuð á árunum 1992 til 1995. Hvorki heildar­innflutningur né eftirspurn virtist því hafa dregist saman. Sala annarra fyrirtækja á innfluttum frystum kartöflum hafi aukist verulega á meðan sala stefnanda hafi dregist saman árið 1995 þrátt fyrir að öll fyrirtækin sætu við sama borð varðandi aðflutnings­gjöld. Ekki sé jöfnunargjaldinu heldur um að kenna hafi samdráttur orðið hjá stefnanda í innflutningi eða sölu kartaflna miðað við aðrar vörur. Ætlað tjón stefnanda sé því ekki afleiðing af álagningu jöfnunargjalda og heldur ekki vegna sam­keppni við íslenska framleiðslu. Alls kyns ástæður gætu verið fyrir sam­drætti í sölu á frönskum kartöflum, t.d. áróður gegn neyslu á fituríkri fæðu, aukin neysla á öðrum vörum o.fl. Þróun yfir í sölu á öðrum grænmetisvörum hjá stefnanda geti því hæglega hafa verið í takt við breyttar neysluvenjur. Ósannað sé að skilyrði á markaði hafi verið erfið sökum jöfnunargjaldsins. Hins vegar hljóti að vera eðlilegt að fyrirtæki, sem flytji inn margs konar vörur, leitist við að sækja á mismunandi markaði eftir atvikum og auka eða minnka framboð mismunandi vara eftir því sem tilefni verði til. Hvergi hafi komið fram að hagnaður félagins hafi minnkað á þeim tíma sem um ræði heldur komi þvert á móti fram í málsgögnum að vöxtur hafi verið í veltu á hverju ári. Ókleift sé að ráða í hvenær á tímabilinu stefnandi telji að tjón hafi orðið og óraunhæft sé að líta á allt tímabilið og meta að álitum hugsanlegar sveiflur, hagnað eða tap, minnkaða framlegð eða aukna. Stefnandi beri ótvírætt sönnunarbyrði fyrir ætluðu tjóni sínu. Langur tími sé liðinn frá þeim atvikum sem kröfurnar séu reistar á, auk þess sem stefnandi hafi engin haldbær sönnunargögn lagt fram til stuðnings kröfu sinni. Stefnda mótmæli sem rangri og þýðingarlausri niðurstöðu löggilts endurskoðanda sem og reikningslegum for­sendum hennar. Álitsgerðin sé bersýnilega samin að beiðni stefnanda og eftir forskrift hans og hugmyndum um að tjón hafi orðið. Hún hafi verið samin einhliða og án þess að hagsmuna stefnda hafi verið gætt en honum hafi ekki verið gefinn kostur á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri við gerð hennar. Álitsgerðin eða önnur gögn málsins beri ekki með sér að höfundur hennar hafi sérþekkingu á viðfangs­efninu, þótt hann sé löggiltur endurskoðandi. Í stefnu sé einungis vísað til álitsgerðarinnar og sagt að krafan sé byggð á útreikningum sem þar greini. Sé þar um að ræða "framlegð" sem stefnandi hafi orðið af. Í stefnu sé þetta hugtak ekki útskýrt nánar eða hvers eðlis þetta ætlaða tjón megi vera. "Framlegð" geti ekki talist til hagsmuna sem njóti verndar skaðabótareglna, enda um mjög umdeilt og óljóst hugtak að ræða. Vangaveltur um framlegð eða brúttóálagningu segi ekkert til um hvort rekstrartjón hafi orðið. Eftir væri að taka til skoðunar fjölmarga þætti í rekstri. Í raun geti neikvæð framlegð á einni vörutegund í rekstri fyrirtækis átt sér fullkomlega eðlilegar ástæður án þess að um tjón teljist vera að ræða. Nálgunin í álitsgerðinni sé með öllu þýðingarlaus við mat á tjóni vegna þess að hún byggi á að ekki hafi náðst eðlileg sala tiltekinnar vörutegundar í samanburði við þróun í sölu annarra vörutegunda fyrirtækisins. Ekki verði séð að neinn samdráttur hafi orðið að marki og alls ekki unnt að sjá fylgni milli samdráttar og álagningar jöfnunargjaldsins. Hafi orðið samdráttur í sölu á umræddri vöru eða hún ekki vaxið eins og aðrar vörur á árinu 1995 sé líklegra að það hafi verið vegna breyttrar viðskiptastefnu félagsins. Engin teikn séu um að neikvæð framlegð hafi orðið með minni sölu vegna áhrifa jöfnunargjaldsins. Nær væri að stefnandi upplýsti hversu mikið framlegðin hafi aukist hjá fyrirtækinu vegna nýrrar viðskiptastefnu og breytts vöruúrvals. Hér sé því um vangaveltur að ræða um innanhúsmál félagsins í álitsgerðinni en ekki heildarmat á því hvort tjón hafi orðið í rekstri fyrirtækisins almennt vegna álagningar jöfnunargjalds. Álitsgerðin sé einnig villandi þar sem hún taki árið 1992 sem viðmiðunarár, m.a. um magn seldrar vöru, og inni í því starfsemi annars fyrirtækis, Gnípu ehf. Samanburðurinn sé að þessu leyti óraunhæfur, ekki síst vegna þess að það fyrirtæki hafi orðið uppvíst að því að gefa upp röng tollverð af umræddum vörum. Þá sé einnig óraunhæft að miðað er við allt árið 1995 til saman­burðar, en á miðju því ári hafi fallið niður reglugerðir um jöfnunargjaldið sem dæmt hafi verið ólögmætt. Samkvæmt viðurkenndum efnahagslegum og rekstrarlegum sjónar­miðum hafi með útreikningum, sem stefnandi vísi til, ekki verið sýnt fram á með óyggjandi hætti að afkoma stefnanda hafi versnað vegna umþrættra jöfnunargjalda. Í álitgerðinni komi fram ónákvæmni í meðferð opinberra talna, t.d. úr verslunarskýrslum, þannig að útreikningar á meðalverðum séu þar rangir, sem sé skýr­ing á miklum verðsveiflum á kartöflum frá 1994 til 1995, sem sé í engu samræmi við gengisþróun á sömu árum. Tölur í skýrslunni sýni hækkandi verð á innfluttum frystum kartöflum um 36% milli ára, en á sama tíma hafi gengi íslensku krónunnar breyst um 5%. Af því leiði að tölurnar verði ósamanburðarhæfar og því ekki marktækur grundvöllur fyrir þá útreikninga sem á eftir komi. Stefnda mótmæli að stefnandi geti reist útreikning kröfugerðarinnar á svonefndu hagnaðarhlutfalli, en stefnandi telji það lægra hjá honum samanborið við önnur félög í "sama geira". Hafi hagnaðarhlutfall stefnanda verið lægra en annars staðar í geiranum hafi það verið vegna samkeppni við aðra innflytjendur, sem setið hafi við sama borð. Það hafi hins vegar á engan hátt verið vegna álagningar jöfnunargjaldsins eða samkeppni við innlenda framleiðslu. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á með bókhalds­gögnum eða öðrum gögnum að hagnaðarhlutfall hans hafi verið minna og hvergi sé reynt að sýna fram á hvenær á þessu langa tímabili stefnandi telji að hagnaðarhlutfall hafi verið lágt. Stefnda mótmæli því að tjón hafi orðið af völdum álagningar jöfnunar­gjalds þannig að hagnaðarhlutfall hafi orðið lægra samanborið við önnur fyrirtæki. Samanburður sá sem vísað sé til í álitsgerð endurskoðanda sé markleysa, enda hafi ekki verið reynt að greina þau fyrirtæki sem vísað sé til í úrtaki. Hvergi komi fram samanburður á þeim vörutegundum sem fyrirtækin flytji inn og hver sé hlutdeild þeirra í veltu fyrirtækjanna. Þá liggi ekki fyrir hver hafi verið eða sé hagnaður af einstökum vörutegundum og samanburður í því efni og engin gögn hafi verið lögð fram frá Samtökum verslunarinnar sem vísað sé til. Samanburðinum sé því mótmælt sem órökstuddum. Álagning jöfnunargjaldsins hafi verið hæst 120%, en það hafi verið á tímabilinu september 1992, þegar stefnandi hóf starfsemi, og fram í nóvember 1993. Á þessum sama tíma hafi rekstrarhagnaður stefnanda verið mestur og hafi numið hærra hlutfalli af tekjum en það hlutfall af tekjum sem fram komi samkvæmt upplýsingum Samtaka verslunarinnar en eftir það hafi jöfnunargjaldið lækkað. Þetta sýni að ekkert tjón hafi orðið vegna álagningar jöfnunargjalds heldur meiri hagnaður af þess sökum burtséð frá hagnaðartölum. Vangaveltur um hagnaðarhlutfall eitt sér og samanburður almennt við alls kyns vörur aðrar án nánari tilgreiningar eða útskýringar sé því óraunhæfur. Upplýsingar frá stefnanda þess efnis að hagnaður hafi verið mestur þegar jöfnunargjaldið hafi verið hæst styðji hins vegar kenningu stefnda um að jöfnunargjaldið hafi haft þau áhrif að hagnaður hafi orðið meiri. Jöfnunargjaldið hafi því leitt til aukins hagnaðar en ekki tjóns og stefnda mótmæli fullyrðingum í stefnu um hagnaðarhlutfall og samanburði við önnur fyrirtæki sem markleysu og órökstuddum. Einnig sé mótmælt sem röngu að hagnaður stefnanda hafi verið 2,59% að meðaltali á árunum 1992-1995, en þessa tölu sé hvergi að finna í málsgögnum eða útskýringu á henni. Mismunandi hagnaðarhlutföll miðað við svokallað "hlutfall skv. SV" sýni enga fylgni við jöfnunargjöld á kartöflur nema að því leyti að hagnaður hafi þvert á móti orðið meiri þegar það gjald var hæst. Þá virtist brúttóframlegð kartaflna samkvæmt álitsgerðinni vera langmest það tímabil sem jöfnunargjaldið hafi verið hæst. Stefndi mótmæli því einnig sérstaklega að aðstæður geti verið sambærilegar þeim sem fjallað sé um í Hæstaréttardómi frá 16. mars 2000 í málinu nr. 359/1999. Stefnandi beri fulla sönnunarbyrði og beri jafnframt halla af sönnunarskorti um ætlað tjón. Stefnandi hafi ekki lagt fram matsgerð heldur hafi hann einungis byggt á áliti sem hann hafi aflað einhliða. Tómlæti stefnanda valdi því að engin rök væru til að víkja frá meginreglunni um að stefnandi beri sönnunarbyrði. Sá langi tími sé ekki á áhættu stefnda. Þá standi stefnanda nær að sanna þar sem öll gögn séu hjá félaginu um innflutninginn, innkaupsverð, samanburð við söluverð, álagningu, hagnað og verð­myndun vörunnar til viðskiptamanna. Stefnandi hafi ekki lagt fram frumgögn úr rekstri sínum, sem sýnt gætu fram á hvort á tímabilinu hafi einhvern tíma verið óraunhæft að fella jöfnunargjaldið inn í vöruverð þannig að viðskiptamaðurinn greiddi. Öflun slíkra sönnunargagna væri stefnanda greiðfær. Stefnda telji sig engu að síður hafa hrakið sönnunarfærslu stefnanda alfarið. Stefnandi hafi hafið starfsemi og innflutning á árinu 1992 og hafi hann greitt jöfnunargjald án fyrirvara allan tímann sem málið varði. Á hinn bóginn hafi stefnda verið með öllu grandlaus þennan tíma um að gjaldið kynni að vera lagt á andstætt lögum. Stefnandi hafi fengið allt umrætt jöfnunargjald endurgreitt úr hendi viðskipta­manna sinna og að auki hagnað af viðskiptunum sem hljóti að hafa orðið meiri vegna jöfnunargjaldsins. Mótmælt sé sem ósönnuðu að stefnandi hafi orðið af brúttó­framlegð eða að hagnaður hafi orðið minni vegna jöfnunargjaldsins. Yrði á bótakröfu stefnanda fallist að einhverju leyti yrði hann margfalt betur settur en ef jöfnunar­gjaldið hefði ekki verið lagt á. Til stuðnings varakröfu um stórfellda lækkun vísi stefnda til allra áðurgreindra málsástæðna til stuðnings sýknukröfu. Verði komist að þeirri niðurstöðu að dæma megi bætur að álitum verði ekki miðað við annað en ótvíræða sönnun um tjón sem í því tilviki teldist bein afleiðing af álagningu jöfnunargjalds en engu öðru. Ítrekaðar séu málsástæður stefnda um tómlæti og eigin sök stefnanda. Stefnda mótmæli vaxtakröfu stefnanda, einkum með vísan til tómlætis stefnanda. Verði ekki á það fallist er vaxtakröfu allt að einu mótmælt sem fyrndri, sbr. 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905, að því leyti sem hún taki til tímans fyrir 13. mars 1998. Þá sé dráttarvaxtakröfu, einkum upphafstíma dráttarvaxta, einnig mótmælt með vísan til 15. gr. eldri vaxtalaga nr. 25/1987 og 9. gr. gildandi laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefnda telji að komi til bótaskyldu séu engin rök til að dæma vexti nema frá dómsuppkvaðningu. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað sé vísað í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í greinargerð stefnda er bent á að málið kynni að sæta frávísun án kröfu þar sem landbúnaðarráðherra hafi ekki verið stefnt til fyrirsvars en stefnandi byggi á því að félagið hafi orðið fyrir tjóni vegna jöfnunargjaldsins sem lagt var á með reglugerð landbúnaðarráðherra. Telja verður að tengsl landbúnaðarráðherra við sakar­efnið séu ekki með þeim hætti að nauðsynlegt hafi verið að hann ætti aðild að málinu eða væri í fyrirsvari varðandi þá hagsmuni sem hér um ræðir enda hafa ekki verið færð rök fyrir því af hálfu stefnda að þörf sé á aðild hans að málinu. Dómurinn telur því ekki ástæðu til að vísa málinu frá dómi án kröfu vegna þess að landbúnaðarráðherra hafi ekki verið stefnt. Krafa stefnanda er skaðabótakrafa og fyrnist því á tíu árum samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Samkvæmt 5. gr. laganna telst fyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Telja verður að krafa stefnanda vegna hins meinta tjóns hans á árunum 1992 til 1995 hafi orðið gjaldkræf við álagningu gjaldsins sem var fyrst 11. september 1992. Fyrningarfrestur var rofinn 13. mars 2002 þegar málið var höfðað, sbr. 1. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 11. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu hefur krafa stefnanda ekki fallið niður fyrir fyrningu. Stefnandi hefur látið reikna út missi framlegðar stefnanda á árunum 1992 til 1995 vegna þess að sala á frönskum kartöflum hafi ekki aukist í sama mæli og sala á öðrum vörum hjá stefnanda á umræddu tímabili. Útreikningar á tapaðri veltu segja hins vegar ekkert til um það hverjar voru ástæður fyrir því að sala á umræddri vöru á tímabilinu jókst ekki til jafns við sölu á annarri vöru. Af stefnda hálfu hefur verið bent á að ástæður fyrir minni sölu gætu til dæmis verið breyttar neysluvenjur fólks eða að um hafi verið að ræða eðlilega þróun þegar dregið hafi úr kartöflusölu en aukin áhersla hafi verið lögð á sölu grænmetis. Stefnandi telur, eins og gert er ráð fyrir í ofan­greindum útreikningum, að ætlað hagnaðartap vegna kartöflusölunnar megi rekja til hins háa jöfnunar­gjalds sem lagt var á vöruna á umræddu tímabili. Engin gögn hafa þó verið lögð fram og ekkert mat hefur heldur farið fram á því hvort minni sölu var í raun að rekja til jöfnunargjaldsins. Hvorki hefur því verið sýnt fram á með út­reikningum stefnanda né öðrum gögnum að orsakatengsl væru milli þess að sala jókst minna á vörunni, sem jöfnunargjaldið var lagt á, en sala á annarri vöru annars vegar og að hið ólögmælta jöfnunargjald var lagt á vöruna hins vegar. Staðhæfingar stefnanda um að hagnaðartölur hans á umræddu tímabili hafi verið lægri en ella vegna jöfnunar­gjaldsins verður og að telja ósannaðar enda hafa ekki verið lögð fram viðhlítandi gögn því til staðfestu. Af þessu leiðir að telja verður ósannað að hið meinta tjón stefnanda verði rakið til álagningar jöfnunar­gjaldsins og ber með vísan til þess að sýkna stefnda af kröfum stefn­anda í málinu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómendunum Gretu Baldursdóttir héraðsdómara og Friðbirni Björnssyni löggiltum endurskoðanda. DÓMSORÐ: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Garra ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 113/2010
Bifreið Líkamstjón Örorkubætur Almannatryggingar Sjúkrakostnaður Annað fjártjón Stjórnarskrá Gjafsókn Frávísun frá Hæstarétti að hluta
R varð fyrir bifreið 6. nóvember 2002, þegar hún var 13 ára gömul, og hlaut hún alvarleg meiðsli af völdum slyssins. Í málinu hafði R einkum uppi kröfur á hendur V hf. og I vegna uppgjörs bóta fyrir varanlega örorku og um greiðslu sjúkrakostnaðar auk annars fjártjóns. Við uppgjör bóta kom meðal annars upp ágreiningur um áhrif fjármagnstekna á tekjutengdar bætur sem R fengi í framtíðinni frá TR og þar með fjárhæð til frádráttar á bótum frá V hf. Samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðings, sem fór yfir forsendur uppgjörs V hf. á bótum til handa R, myndu tekjutengdar bætur R frá TR skerðast vegna fjármagnstekna hennar af þeim bótum sem hún fengi frá V hf. Því bæri að taka tillit til væntrar skerðingar á greiðslum frá TR vegna fjármagnstekna við útreikning á frádrætti frá bótum til R úr hendi V hf. R reisti kröfu sína vegna uppgjörs bóta á því að meta bæri árslaun hennar sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hæstiréttur hafnaði þeirri kröfu og taldi að um útreikning bóta til R færi eftir 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. R hélt því einnig fram í málinu að óheimilt væri að draga frá bótum til hennar fyrir varanlega örorku ætlað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá TR, samkvæmt þágildandi ákvæði 1. málsliðar 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, og gerði kröfu um að um uppgjör á bótum til hennar færi samkvæmt núgildandi ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 53/2009. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að haga yrði ákvörðun skaðabótanna eftir þágildandi lögum enda væri lagaheimild, til þess að beita núgildandi ákvæði með afturvirkum hætti, ekki til að dreifa. Þá gerði R, svo sem fyrr greinir, kröfu um greiðslu sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns á grundvelli 1. gr. skaðabótalaga, til þess að mæta framtíðarkostnaði hennar af hjálpartækjum og sjúkraþjálfun sem væri henni nauðsynleg. Um þetta segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að R hefði ekki lagt fram læknisfræðileg gögn um framtíðarþörf á endurhæfingu og matsgerð um kostnað af henni svo og annarri aðstoð sem þörf væri á sem ekki yrði greidd af sveitarfélagi eða íslenska ríkinu. Væri þessi kröfuliður svo vanreifaður að dómur yrði ekki á hann lagður og væri honum því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. I Áfrýjandi lenti í umferðarslysi 6. nóvember 2002 þegar hún varð fyrir bifreiðinni OX 389, sem ekið var norður Vesturlandsveg á móts við gatnamót Áslands í Mosfellsbæ og krefur stefndu um bætur af því tilefni. Áfrýjandi slasaðist mjög alvarlega við slysið og hlaut fjöláverka. Við uppgjör bóta kom meðal annars upp ágreiningur um frádrátt heimilisuppbótar svo og áhrif fjármagnstekna á tekjutengdar bætur sem áfrýjandi fengi í framtíðinni frá Tryggingastofnun ríkisins og þar með fjárhæð þeirra til frádráttar á bótum frá stefndu. Uppgjör bótanna fór fram með fyrirvara 29. júní 2006 á grundvelli útreiknings Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings 12. mars sama ár, sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafði aflað. Áfrýjandi fékk síðan Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðing til þess að fara yfir forsendur uppgjörsins. Í útreikningi hans 22. nóvember 2006 kom meðal annars fram að hann teldi ekki skilyrði til þess að draga heimilisuppbót frá bótum áfrýjanda þar sem hún ætti ekki rétt á þeim. Þá taldi hann að tekjutengdar bætur áfrýjanda frá Tryggingastofnun ríkisins myndu skerðast vegna fjármagnstekna hennar af þeim bótum sem hún fengi frá stefndu. Við útreikning á þeim bótum frá Tryggingastofnun ríkisins sem draga mætti frá bótum til áfrýjanda úr hendi stefndu bæri því að taka tillit til væntrar skerðingar á greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins vegna fjármagnstekna og verður ráðið af útreikningnum að skerðingin nemi 1.777.486 krónum. Með bréfi 10. janúar 2007 krafði áfrýjandi stefndu um bætur í samræmi við útreikning Vigfúsar. Fyrir liggur að stefndu öfluðu á ný útreiknings Ragnars Þ. Ragnarssonar og taldi hann þá í útreikningi sínum 12. desember 2007 að ekki bæri að reikna frádrátt vegna heimilisuppbótar í framtíðinni. Uppgjör á grundvelli þessa útreiknings fór þó ekki fram við áfrýjanda fyrr en 8. apríl 2009 en áfrýjandi hafði höfðað mál þetta á hendur stefndu í nóvember 2008. Áfrýjanda voru þá greiddar 9.396.139 krónur að meðtöldum vöxtum og innheimtukostnaði. II Áfrýjandi reisir kröfur sínar meðal annars á því að meta beri árslaun hennar sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Áfrýjandi hafi slasast þegar hún var 13 ára og hafi hún þá verið framúrskarandi nemandi og við henni hafi blasað annað og meira en að vera á lágmarkslaunum til frambúðar. Vegna aldurs hafi hún aldrei öðlast tækifæri til að starfa á vinnumarkaði. Í 8. gr. skaðabótalaga er tekið fram að bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skuli ákveða á grundvelli örorkustigs samkvæmt 5. gr. laganna. Bætur skuli ákveðnar eftir reglum 5. til 7. gr. þeirra. Í athugasemdum við 7. gr. frumvarps til laga um breyting á skaðabótalögum, sem varð að lögum nr. 37/1999 og breytti 8. gr. skaðabótalaga, er tekið fram að launaviðmið barna yngri en 18 ára verði lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. þeirra. Ákvörðun bóta til áfrýjanda lýtur því reglum 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og er það í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóm frá 10. júní 2004 í máli nr. 331/2003. Með þessu athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um að um útreikningur bóta til áfrýjanda fari eftir ákvæðum 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. III Áfrýjandi reisir kröfur sínar jafnframt á því að óheimilt sé að draga frá bótum til hennar fyrir varanlega örorku ætlað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt þágildandi 1. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Annars vegar bendir áfrýjandi á að réttur til bóta úr almannatryggingum sé háður óvissu og hins vegar að svo geti farið að hún þurfi að flytja til föður síns sem búi erlendis en við það falli niður réttur hennar til greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Samkvæmt ótvíræðum orðum þágildandi 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og henni var breytt með 4. gr. laga nr. 37/1999, ber að kröfu stefndu að draga frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns greiðslu sem tjónþoli fær frá almannatryggingum. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu áfrýjanda. Með 1. gr. laga nr. 53/2009 var ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga breytt. Frá þeim bótum sem Tryggingastofnun ríkisins greiði dragast hér eftir aðeins eingreiddar örorkubætur samkvæmt 5. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns. Áfrýjandi krefst þess að nefndu lagaákvæði verði beitt um uppgjör bóta til sín fyrir varanlega örorku. Þegar áfrýjandi varð fyrir slysinu 6. nóvember 2002 stofnaðist skaðabótakrafa hennar á hendur stefndu. Í samræmi við almennar reglur verður að haga ákvörðun skaðabótanna eftir þágildandi lögum, enda er hvorki stoð í lögum nr. 53/2009 fyrir því að þau verði látin taka til uppgjörs skaðabótakröfu, sem orðið hefur til fyrir gildistöku þeirra, né verður slík niðurstaða leidd af öðrum réttarreglum, en óhjákvæmilega var þörf á skýrri lagaheimild til þess að til greina kæmi að ljá slíkri lagareglu afturvirk áhrif. Þá verður ekki litið svo á að umræddur frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir gildistöku laga nr. 53/2009, hafi farið í bága við 65. gr., 72. gr. eða 75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. dóma Hæstaréttar 18. september 2003 í máli 520/2002 og 12. maí 2010 í máli nr. 449/2009. Þá reisir áfrýjandi kröfur sínar á því að stefndu hafi við útreikning á frádrætti ekki tekið tillit til áhrifa fjármagnstekna af ávöxtun slysabóta áfrýjanda til skerðingar á tekjutengdum bótum frá Tryggingastofnun ríkisins og gerir hún kröfu á um greiðslu 1.777.486 króna á þessum grundvelli. Fallist er á með áfrýjanda að við útreikning á frádrætti á bótum úr almannatryggingum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. þágildandi skaðabótalaga beri að taka tillit til þess að tekjutengdar bætur frá Tryggingastofnun ríkisins skerðast vegna fjármagnstekna áfrýjanda af þeim bótum sem hún fær frá stefndu. Áfrýjandi hefur lagt fram útreikning Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingarstærðfræðings en af honum verður ráðið að skerðing á greiðslum Tryggingastofnunar ríkisins vegna fjármagnstekna áfrýjanda muni nema 1.777.486 krónum. Stefndu hafa ekki lagt fram mat dómkvadds manns til að hnekkja þessum útreikningi en þau bera sönnunarbyrði fyrir réttmæti frádráttar frá bótum sem þau eru réttilega krafinn um. Verður framangreind krafa áfrýjanda því tekin til greina. IV Auk þess, sem að framan greinir, gerir áfrýjandi kröfu um greiðslu sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns að fjárhæð 3.000.000 króna með vísan til 1. gr. skaðabótalaga til þess að mæta framtíðarkostnaði af hjálpartækjum og sjúkraþjálfun sem sé henni nauðsynleg svo heilsa hennar versni ekki. Fyrir liggur að áfrýjandi muni hafa margvíslegan kostnað sem fallið getur undir sjúkrakostnað og annað fjártjón. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki lagt fram læknisfræðileg gögn um framtíðarþörf á endurhæfingu og matsgerð um kostnað af henni metinn til núvirðis, svo og annarri aðstoð sem þörf er á og ekki er greidd af sveitarfélagi eða íslenska ríkinu. Er þessi kröfuliður svo vanreifaður að dómur verður ekki á hann lagður og er honum því vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi krefst þess loks að stefndu verði gert að greiða sér 506.441 krónu vegna kostnaðar af öflun fyrrgreinds útreiknings Vigfúsar Ásgeirssonar. Héraðsdómur féllst á þennan lið með því að taka tillit til hans við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar áfrýjanda og eru ekki efni til að hreyfa við þeirri ákvörðun. Eftir úrslitum málsins verður stefndu gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir og rennur í ríkissjóð. Við ákvörðun hans er tekið tillit til útlagðs kostnaðar vegna áðurnefnds útreiknings tryggingastærðfræðings, svo og þess að stefndu greiddu hluta af kröfu áfrýjanda eftir að mál þetta var höfðað. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað eru staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og Ingibjörg Pálsdóttir, greiði óskipt áfrýjanda, Rebekku Önnu Allwood, 1.777.486 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Kröfu áfrýjanda á hendur stefndu um greiðslu 3.000.000 króna á grundvelli 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er vísað frá héraðsdómi. Stefndu greiði óskipt samtals 1.300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var 11. nóvember 2009, var höfðað 18. nóvember 2008. Stefnandi er Rebekka Anna Allwood, Áslandi 10, Mosfellsbæ en stefndu eru Vá­trygginga­félag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík og Ingibjörg Pálsdóttir, Brautarholti 1, Kjalarnesi. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndu verði gert að greiða stefnanda skaðabætur in solidum að fjárhæð 44.403.236 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 40.896.795 krónum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 40.896.795 krónum frá þeim degi til 10. febrúar 2007, en af 41.372.111 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en af 44.403.236 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða stefnanda skaðabætur in solidum að fjárhæð 20.414.927 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 16.908.486 krónum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 16.908.486 krónum frá þeim degi til 10. febrúar 2007, en af 17.383.802 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en af 20.414.927 krónum frá þeim degi til greiðslu­dags. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða stefnanda skaða­bætur in solidum að fjárhæð 5.283.927 krónum með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.777.486 krónum frá 6. nóvember 2004 til 24. febrúar 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verð­tryggingu, af 1.777.486 krónum frá þeim degi til 10. febrúar 2007, en af 2.252.802 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en af 5.283.927 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, hver sem úrslit málsins verða, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, eins og málið sé ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu eru aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefjast þau þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu málskostnaðar. II Málavextir eru þeir að stefnandi lenti í umferðarslysi þann 6. nóvember 2002, þegar hún sem gangandi vegfarandi varð fyrir bifreiðinni OX-389, sem ekið var norður Vesturlandsveg á móts við gatnamót Áslands í Mosfellsbæ. Ökumaður bifreiðarinnar var stefnda Ingibjörg Pálsdóttir. Stefnandi slasaðist alvarlega við slysið og hafa afleiðingar þess haft víðtæk áhrif á líf hennar, en hún var 13 ára þegar hún lenti í slysinu. Stefnandi lá lengi á sjúkrahúsi í kjölfar slyssins, fyrst í um það bil fjórar vikur á gjörgæsludeild, síðan í um fjóra mánuði á barnadeild LSH í Fossvogi og níu mánuði á Grensásdeild frá 2. apríl 2003 til 13. febrúar 2004, auk þess sem stefnandi var til meðferðar við Endurhæfingar­miðstöð­ina á Reykjalundi frá 12. júlí til 5. ágúst 2004. Að beiðni lögmanns stefnanda og stefnda Vátryggingafélags Íslands var Örorkunefnd falið að meta afleiðingar slyssins með tilliti til ákvæða skaðabótalaga. Samkvæmt álitsgerð Örorku­nefndar 24. janúar 2006 er varanlegur miski stefnanda metinn 90% og varanleg örorka hennar metin 100%. Tímabil þjáningarbóta var metið frá 6. nóvember 2002 til 6. nóvember 2004, þar af taldist stefnandi hafa verið rúmliggjandi í eitt ár. Stefnandi var ekki talin hafa orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni og stöðugleikapunktur var talinn vera 6. nóvember 2004. Í kjölfar niðurstöðu Örorkunefndar fór fram tjónsuppgjör milli stefnanda og stefnda Vá­trygginga­félags Íslands hf. og var gengið til uppgjörs skaðabóta þann 29. júní 2006. Við uppgjör bóta voru stefnanda meðal annars ákvarðaðar bætur vegna varanlegrar örorku samkvæmt 5.-8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt tjónsútreikningi námu bætur fyrir varanlega örorku samtals 29.765.208 krónum miðað við lágmarksárslaunaviðmið skaðabóta­laga, stuðulinn 17,371 og 100% metna örorku. Frá þannig ákvörðuðum bótum dró stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. reiknað eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins samtals að fjárhæð 21.498.773 krónur og greiddi vátryggingafélagið stefnanda mismuninn eða 8.266.435 krónur. Voru bætur mótteknar af hálfu stefnanda með fyrirvara um alla þætti uppgjörsins. Frádráttur stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. byggði á útreikningi Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings, dagsettum 12. mars 2006. Í framhaldi af uppgjöri bóta óskaði lögmaður stefnanda eftir því að Talnakönnun hf. yfirfæri forsendur framangreinds útreiknings Ragnars Þ. Ragnarssonar á eingreiðslu­verðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins og að metin yrðu áhrif vaxtatekna af mótteknum skaðabótum á rétt stefnanda til greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Í áliti sínu, undirrituðu af Vigfúsi Ásgeirssyni, dagsettu 22. nóvember 2006, var niðurstaða Talnakönnunar hf. að frádrátturinn hefði verið ofreiknaður hjá Ragnari og að eingreiðsluverðmæti greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins væri 15.131.000 krónur. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. 10. janúar 2007 var framangreindur útreikningur Talnakönnunar hf. sendur félaginu og skorað á stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. að greiða mismuninn, eða 6.840.753 krónur, auk dráttarvaxta, kostnaðar við útreikninginn og þóknun eða samtals 8.127.583 krónur. Stefndi Vátrygginga­félag Íslands hf. lagði fram nýjan útreikning frá Ragnari Þ. Ragnarssyni trygginga­stærðfræðingi, sem dagsettur er 12. desember 2007, og gerir ráð fyrir að frádráttur ætlaðra eingreiðslubóta frá Tryggingastofnun eigi að vera 16.908.486 krónur. Greiddi stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. mismuninn á þessum tveimur útreikningum Ragnars, eða 4.590.287 krónur, hinn 3. apríl 2009. Stefnandi byggir á því að ef umræddur frádráttur eigi rétt á sér eigi hann ekki að vera hærri en 15.131.000 krónur. Ekki er ágreiningur milli aðila um uppgjör á þjáningabótum samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga eða bætur vegna varanlegs miska samkvæmt 4. gr. laganna. Þá er ekki ágreiningur um bótaskyldu stefndu eða afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda. Snýst ágreiningur aðila að meginstefnu til um við hvaða tekjur skuli miða í útreikningi bóta vegna varanlegrar örorku. Þá er ágreiningur um hvort draga skuli frá bótum greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, og ef niðurstaðan verður sú að draga skuli þær greiðslur frá, þá er ágreiningur um fjárhæð þeirra. Þá greinir aðila á um kröfur stefnanda um annað fjártjón samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga. III Stefnandi kveður meginhlutverk skaðabótareglna vera að veita þeim sem verður fyrir tjóni fjárhagslega uppreisn þannig að hann verði eins settur fjárhagslega og ef tjónið hefði ekki orðið. Í þessu felist skylda tjónvalds að greiða þeim sem fyrir tjóni verður peninga sem bæti tjónþola tjónið að fullu. Með bótum fyrir varanlega örorku sé leitast við að bæta tjón sem tjónþoli verði fyrir vegna missis atvinnutekna til frambúðar, sbr. orðalag 5. gr. skaðabótalaga. Sé stefndu því skylt að bæta stefnanda það tjón í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Beiting frádráttar með þeim hætti sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. geri, vegna ætlaðs eingreiðsluverðmætis bóta frá Trygg­inga­stofnun ríkisins, leiði til þess að stefndu uppfylli ekki þær skyldur sem á þeim hvíli samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar og ákvæðum skaðabótalaga. Um sé að ræða ólögmæta skerðingu á rétti stefnanda til bóta vegna missis framtíðartekna sem hún eigi lögmætt tilkall til og njóti verndar 72. gr., sbr. einnig 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. gr. 1. samningsviðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Réttindi stefnanda njóti enn fremur sérstakrar verndar á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem í daglegu tali sé nefndur Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, sem undirritaður hafi verið af Íslands hálfu 26. janúar 1990 og fullgiltur hinn 28. október 1992 og hafi hann öðlast gildi hvað Ísland varðar 27. nóvember 1992. Um grundvöll bótaábyrgðar vísi stefnandi til XIII. kafla umferðarlaga, nr. 50/1987, en samkvæmt 88. gr. laganna skuli sá sem ábyrgð beri á skráningarskyldu ökutæki, bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Samkvæmt 90. gr. sömu laga beri skráður eða skrán­ingar­skyldur eigandi (umráðamaður) ökutækis ábyrgð á því og sé fébótaskyldur samkvæmt 88. og 89. gr. laganna. Í 1. mgr. 91. gr. sé kveðið á um að greiðsla á bóta­kröfu vegna tjóns sem hlýst af notkun skráningarskylds ökutækis skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá viðurkenndu vátryggingafélagi. Er slys stefnanda varð hafi ökutækið OX-389 verið vátryggt hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og hafi skráður eigandi þess verið stefnda Ingibjörg Pálsdóttir. Við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda samkvæmt 5.-8. gr. skaðabóta­laga nr. 50/1993, samkvæmt uppgjöri við stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. hinn 29. júní 2006, hafi verið lagt til grundvallar margfeldi lágmarks­árslaunaviðmiðs skaðabótalaga, 1.713.500 krónur, stuðulsins 17,371 og 100% metinnar örorku. Hafi bætur vegna varanlegrar örorku þannig numið 29.765.208 krónum á stöðugleikapunkti hinn 6. nóvember 2004. Ágreiningur standi um það hvaða árs­launa­viðmið eigi að leggja til grundvallar útreikningi varanlegrar örorku og hvort draga eigi frá þannig ákvörðuðum bótum reiknað eingreiðsluverðmæti ætlaðra fram­tíðar­bóta stefnanda frá Trygg­inga­stofnun ríkisins og ef svo er með hvaða hætti eigi að eingreiðsluvirða ætlað­ar framtíðarbætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Aðalkrafa stefnanda byggi á því að ekki fái staðist í tilviki stefnanda að leggja til grundvallar ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku lágmarksárslaunaviðmið skaða­bóta­laga samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Beita beri þeirri reglu sem fram komi í 2. mgr. 7. gr. sömu laga og ákvarða árslaunaviðmið stefnanda sérstaklega. Þegar stefnandi varð fyrir hinu alvarlega slysi hafi hún verið 13 ára gömul, framúrskarandi nemandi, félagslega mjög hæf og fjölhæf í íþróttum. Framtíð hennar hafi verið björt og fyrirséð að við henni hafi blasað annað og meira hlutskipti en að vera á lágmarkslaunum til frambúðar. Sé sá mælikvarði að miða við lágmarkslaun skaðabótalaga rangur, óréttmætur og andstæður 65. gr. og 72. gr. sbr. 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. gr. 1. samningsviðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mann­réttinda­sáttmála Evrópu. Stefnandi sé einstaklingur sem aldrei hafi öðlast tækifæri til þess að afla sér tekna á vinnumarkaði aldurs síns vegna og muni aldrei öðlast slíkt tækifæri vegna afleiðinga slyssins. Í slíku tilviki verði að beita öðrum og sanngjarnari mælikvarða og í það minnsta að miða við að stefnandi hefði getað aflað sér meðaltekna miðað við ófag­lærðan einstakling á vinnumarkaði. Umfjöllun í lög­skýringa­gögnum um innbyggt 30% álag í stuðli ungra barna gangi of skammt með tilliti til framangreinds að mati stefnanda. Geri stefnandi hófstillta kröfu um að við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku verði lögð til grundvallar meðallaun verka­fólks á árinu 2004, þegar stöðugleika hafi verið náð samkvæmt fyrirliggjandi mati, að viðbættu 7% mótframlagi atvinnu­rekanda í lífeyrissjóð. Samkvæmt Hagstofu Íslands hafi meðalmánaðarlaun verka­fólks á því ári numið 241.000 krónum eða 2.892.000 krónum á ársgrundvelli. Að teknu tilliti til mótframlags í lífeyrissjóð nemi árslauna­viðmiðið þannig 3.094.440 krónum. Verði ekki fallist á framangreindar forsendur sé þess krafist að árslauna­viðmið verði metið að álitum. Þá sé á því byggt að ekki fái staðist í tilviki stefnanda að draga frá bótum fyrir varanlega örorku útreiknað ætlað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá Trygginga­stofnun ríkisins samkvæmt 1. ml. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sam­kvæmt greindu ákvæði beri að draga frá bótum vegna líkamstjóns bætur sem tjónþoli fái frá almannatryggingum. Hæstiréttur hafi túlkað ákvæðið svo að miða beri fram­tíðar­frádrátt vegna greiðslna af félagslegum toga við þann tíma sem tjónþoli geti ekki vænst frekari bata, þ.e. við stöðugleikapunkt. Í tilviki stefnanda sé það tímamark 6. nóvember 2004, en á þeim degi hafi stefnandi verið rúmlega 15 ára gömul og lögum samkvæmt enginn réttur til staðar varðandi greiðslur frá almannatryggingum, enda stefnandi barn. Þá vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 53/2009 en með beinni tilvísun til nefndra laga og með tilvísun til þeirra sjónarmiða löggjafans sem búi að baki ákvæðinu, þar á meðal hvernig ákvarða skuli fullar bætur til handa mikið slösuðum einstaklingum, þá beri ekki að draga frá skaðabótum úr hendi stefndu rétt stefnanda til bóta úr almanna­tryggingum. Eins og að framan greini sé frádrátturinn óréttmætur, ólögmætur og andstæður stjórnarskrá og alþjóðasamningum. Jafnvel þó að litið yrði svo á að stefnandi ætti á stöðugleikapunkti í vændum tiltekin réttindi frá almannatryggingum, þá sé sá réttur háður óvissuþáttum og fullvíst miðað við ástand og horfur á stöðugleikapunkti að stefnandi muni aðeins njóta slíkra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins í mjög skamman tíma. Stefnandi hafi bæði íslenskan og breskan ríkisborgararétt og sé hún handhafi græna kortsins í Banda­ríkjunum. Foreldrar stefnanda séu John Allwood, breskur ríkisborgari, einnig handhafi græna kortsins, fæddur 13. september 1958 og Ólöf Þráinsdóttir, íslenskur ríkisborgari, fædd. 30. ágúst 1945. Foreldrar stefnanda séu skilin að lögum og sé faðir stefnanda búsettur í Bandaríkjunum. Móðir stefnanda búi á Íslandi og annist nú um stefnanda á heimili þeirra í Mosfellsbænum. Fyrirséð sé að stefnandi muni ávallt þurfa á aðstoð að halda og þegar tekið sé mið af aldri móður stefnanda þá séu líkur til að þess verði ekki langt að bíða að hún geti ekki lengur annast um þarfir dóttur sinnar eða muni þurfa verulega aðstoð við það. Svo gæti þá farið að stefnandi þyrfti að flytjast búferlum frá Íslandi til Bandaríkjanna í umsjá föður síns, en við það muni réttur stefnanda til greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins falla niður vegna skilyrðis um búsetu á Íslandi, sbr. 12. gr. þágildandi laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, sbr. nú 18. gr. laga nr. 100/2007, um almannatryggingar, og 1. gr. þágildandi laga nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, sbr. nú 1. gr. laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð. Ísland hafi gert samninga við nokkur ríki um gagnkvæman rétt til þeirra greiðslna sem almannatryggingar veiti, en Bandaríkin séu ekki á meðal þeirra ríkja. Byggi stefnandi á því að frádráttur útreiknaðs eingreiðsluverðmætis ætlaðra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins í hennar tilviki feli, með vísan til framangreinds, í sér að stefnandi sé í raun bundin ólögmætum átthagafjötrum. Frádrátturinn brjóti í heild sinni gegn réttindum stefnanda sem varin séu af framangreindum ákvæðum stjórnar­skrár­innar og mannréttindasáttmála Evrópu, sem og ákvæðum barnasáttmála Sam­ein­uðu þjóðanna. Þá sé gerð krafa um greiðslu 3.000.000 króna eða aðra lægri fjárhæð að álitum, með vísan til 1. gr. skaðabótalaga, til þess að mæta framtíðarkostnaði stefnanda hvað varðar hjálpartæki og kostnað til þess að geta lifað lífinu lifandi með þeirri reisn sem möguleg sé. Í því sambandi beri meðal annars til þess að líta að stefnandi og foreldrar hennar hafi lagt í verulegan kostnað bæði innanlands og erlendis til að bæta lífsgæði hennar. Meðal annars hafi stefnandi dvalið ásamt móður sinni í þrjá mánuði á Balí í ársbyrjun 2006 þar sem hún hafi fengið meðferð sem skilað hafi umtalsverðum árangri og hafi framfarir verið stöðugar og meiri eftir þá meðferð. Framfarir lýsi sér í auknu jafnvægi og hreyfifærni og aukinni andlegri getu. Stefnandi sé í sérdeild Borgarholts­skóla og hái það henni í námi hversu lélegt skammtímaminnið sé og jafnframt hafi hún takmarkað úthald við einbeitingu þannig að námslotur verði að vera stuttar. Illa hafi gengið að fá hjálpartæki við hæfi en stefnandi eigi erfitt með að nota hendurnar vegna spasma og ataxiu og geti því ekki stundað heimanám án mikillar aðstoðar. Til að bæta lífsgæði stefnanda enn frekar muni hún þurfa hjálpartæki og áframhaldandi meðferð hjá sálfræðingum svo og sérkennslu eða verulegan aukastuðning við nám. Fyrirsjáanlegt sé því að áfram verði mikill kostnaður í því að auka lífsgæði stefnanda með því að aðstoða hana við að auka færni sína. Að mati meðferðaraðila yrði það mjög til bóta ef hún gæti farið aftur til útlanda í meðferð í nokkra mánuði en slíkt muni augljóslega verða mjög kostnaðarsamt. Til viðbótar framangreindu geri stefnandi kröfu til þess að stefndu greiði útlagðan kostnað vegna öflunar útreiknings Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings að fjárhæð 506.441 króna. Aðalkrafa stefnanda sundurliðist samkvæmt framangreindu: Bætur vegna varanlegrar örorku: Varakrafa stefnanda um bætur vegna varanlegrar örorku grundvallist á lágmarks­árslaunaviðmiði skaðabótalaga, sbr. uppgjörsmáta stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. hinn 29. júní 2006. Líkt og í aðalkröfu sé byggt á því að ekki fái staðist í tilviki stefnanda að draga frá bótum fyrir varanlega örorku útreiknað ætlað ein­greiðslu­verðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins og vísar stefnandi til rökstuðnings aðalkröfu hvað þetta snertir. Þá vísar stefnandi til rökstuðn­ings aðalkröfu varðandi annað fjártjón og útlagðan kostnað. Varkrafa stefnanda sundurliðast svo: Verði ekki á það fallist að horfa beri alfarið framhjá greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins, sé ljóst að forsendur tryggingastærðfræðings stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. hafi reynst rangar. Stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því hvort og að hvaða marki beri að beita frádrætti frá skaðabótakröfu stefnanda samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Hvernig sem á málið sé litið sé ljóst að litlar sem engar líkur séu á því og ósannað að stefnandi muni njóta þeirra framtíðarbótagreiðslna sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. miði frádrátt sinn við. Slíkur frádráttur sé undantekning frá meginreglu skaðabótaréttar um fullar bætur og að tjónþoli skuli verða eins settur og ef tjón hefði ekki orðið. Þrautavarakrafa stefnanda byggi á sama uppgjörsviðmiði og varakrafan. Ef beita eigi frádrætti við uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku beri að miða við forsendur og niðurstöður útreiknings Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings, hvað þann frádrátt varðar. Þannig nemi frádráttur eingreiðsluverðmætis greiðslna frá Trygginga­stofnun ríkisins á stöðugleikapunkti 15.131.000 krónum. Hafi í útreikningi Ragnars Þ. Ragnarssonar ekki verið tekið fullt tillit til áhrifa fjármagnstekna af ávöxtun slysabóta til skerðingar á tekjutengdum greiðslum. Verði ekki fallist á útreikninga Vigfúsar gerir stefnandi kröfu um að frádrátturinn verði metinn að álitum og myndi dómvenju um skerðingarhlutfall vegna áhrifa fjár­magns­tekna, sem myndast við ávöxtun móttekinna skaðabóta, til skerðingar á ein­greiðslu­verðmæti tekjutengdra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins, í líkingu við þá venju sem til staðar sé varðandi áhrif skatt- og eingreiðsluhagræðis, eftir atvikum að teknu tilliti til aldurs tjónþola á stöðug­leikapunkti. Líkt og í fyrri kröfum geri stefnandi kröfu um framtíðar sjúkrakostnað/annað fjártjón og til þess að stefndi greiði útlagðan kostnað vegna útreiknings tryggingastærð­fræðingsins. Sundurliðist þrautavarakrafan svo: IV Stefndu byggja aðalkröfu sína um sýknu á því að stefnandi hafi fengið tjón sitt að fullu bætt og eigi hún því ekki fjárkröfu á stefndu. Stefndu telja það vera mikla einföldun að halda því fram að meginhlutverk skaðabótareglna sé að gera tjónþola eins settan fjárhagslega og ef tjónið hefði ekki orðið. Þrátt fyrir að þessi skilningur kunni að vera réttur fræðilega þá séu á honum margar undantekningar, meðal annars á grundvelli skaðabótalaga. Hafi bæði fræði­menn og Hæstiréttur fallist á þann skilning að fullar bætur í skilningi uppgjörs bóta vegna líkamstjóns séu þær sem löggjafinn eða réttarskipunin ákveði að séu fullar bætur. Hafi þessi skilningur ekki verið talinn brjóta í bága við 65., 72. eða 75. gr. stjórnar­skrár Íslands og beri því að hafna tilvísunum stefnanda í þau ákvæði. Breyti því hvorki lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu né barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna neinu í þeim efnum. Stefndu hafni alfarið að beita eigi hærra árslaunaviðmiði en lágmarkslaunum sam­kvæmt 8. gr., sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Liggi ekki annað fyrir en að stefnandi, sem var 13 ára barn á tjónsdegi, skuli metin með ómarktæka tekjusögu og því falli hún undir lágmarksviðmiðunarlaun laganna. Sé þess sérstaklega getið í athugasemd með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 37/1999 og breyttu meðal annars 7. gr. skaðabótalaganna, að við mat á varanlegri örorku barna skuli miða við lág­marks­launin. Hafi stefnandi fulla sönnunarbyrði um að meta eigi hana samkvæmt sérreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og hafi sú sönnun ekki tekist. Þá hafni stefndu tilvísunum stefnanda til eðli máls, mannréttindareglna og Evrópuréttar sem órökstuddum og van­reifuð­um og verði dómur ekki byggður á þeim málsástæðum enda engin laga­heimild til þess að meta árslaunaviðmið að álitum. Þá sé óumdeilt að ákvæði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna hafi verið skýrt svo að um brúttólaun sé að ræða og því leggist ekki framlag atvinnurekenda í lífeyrissjóð við þá fjárhæð. Þá mótmæli stefndu kröfu stefnanda um greiðslu 3.000.000 króna vegna framtíðar­sjúkra- og umönnunarkostnaðar. Hafi stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. þegar greitt stefnanda margvíslegan kostnað vegna fjártjóns hennar í kjölfar slyssins og megi þar nefna sjúkrakostnað, breytingar á húsnæði stefnanda o.fl., alls að fjárhæð 4.345.669 krónur. Þá sé hér um að ræða áætlaðan framtíðarkostnað sem sé ósannaður og beri þar að auki ekki að bæta í skilningi lagaákvæðisins og fordæma Hæstaréttar Íslands. Þá sé heldur engin heimild til þess að meta þennan kostnað að álitum. Hvað viðvíkur kostnaði vegna útreikninga Vigfúsar Ásgeirssonar trygginga­stærð­fræðings að fjárhæð 506.441 krónu, þá falli sá kostnaður heldur ekki undir bótaskyldan útlagðan kostnað hjá stefndu. Stefnandi hafi staðið ein að þeirri álitsgerð og hafi greitt fyrir hana, án aðkomu stefndu. Slíkur kostnaður sé ekki bættur nema með samþykki stefndu, sbr. matsgerðir lækna o.fl. Eðlilegra væri að þessi kostnaður félli undir málskostnað og þá sérstaklega gjafsókn stefnanda. Hafni stefndu greiðslu samkvæmt þessum lið. Óumdeilt ætti að vera að greiðslur frá almannatryggingum dragist frá bótum í skilningi 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Hafi sá skilningur verið staðfestur af Hæstarétti Íslands og jafnframt að slíkur frádráttur brjóti ekki í bága við Stjórnarskrá Íslands. Byggi stefndu á því að stefnandi hafi ekki hnekkt þeim viðmiðum sem lögð hafi verið til grundvallar útreikningi tryggingastærðfræðingsins Ragnars Þ. Ragnarssonar og því hafi stefndu verið rétt að miða við hann og hafi því fullar bætur verið greiddar. Varakröfur stefnanda séu haldnar sömu annmörkum og aðalkrafa varðandi frávik frá skaðabótalögum og fordæmum Hæstaréttar og beri því einnig að hafna þeim. Þannig verði ekki vikið frá reglum skaðabótalaga varðandi umfang fjártjóns, árslauna­viðmið, meginregluna um frádrátt vegna greiðslna úr almannatryggingum sem og öðrum uppgjörsreglum laganna, nema til komi lagabreyting. Sé því sjónarmiðum stefnanda og skírskotunum til óréttlætis, sanngirnis og einstaklings hæfileika stefnanda til dæmis hafnað sem röngum viðmiðum og ólögmætum. Þá hafni stefndu alfarið að lög nr. 52/2009 komi hér til skoðunar enda ekki um það að ræða að lögunum verði beitt afturvirkt auk þess sem sú málsástæða sé of seint fram komin. Þá geti það ekki skipt máli að stefnandi kunni að flytjast búferlum til útlanda. Sé margdæmt að þessi sjónarmið standist stjórnarskrána og verði því að fylgja hinum almennu og hlutlægu reglum laganna. Beri því að sýkna stefndu. Varðandi varakröfu sína þá kveðast stefndu hafna einstökum tölulegum bótakröfum stefnanda og vísi um það til sömu málsástæðna og raktar séu fyrir sýknu. Stefndu geri hins vegar ekki ágreining um álitsgerðina í málinu. Eina krafa sem stefnandi geti hugsanlega átt til frekari bóta sé við hvaða þætti eigi að styðjast við útreikning á frádrætti bóta samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Í fyrsta lagi hafni stefndu því að þau beri sönnunarbyrðina fyrir því hvað eigi að falla undir frádráttinn. Mjög skýrt sé að stefnandi beri alla sönnunarbyrði fyrir því að afsanna að stefnandi eigi ekki rétt á tilteknum greiðslum. Ef um engar greiðslur sé að ræða og því um undantekningu frá meginreglunni að ræða, beri stefnandi að leggja fram ótvíræð gögn frá viðkomandi stofnun sem sanni slíka fullyrðingu. Stefndu viðurkenni hins vegar að það sé augljóst mál að miklu breyti fyrir frádráttinn, hvaða greiðslur stefnandi njóti úr almannatryggingakerfinu. Sé engan veginn nægjanlegt að leggja fram hvaða greiðslur stefnandi hafi fengið, því þekkt sé að menn fái ekki, og sæki jafnvel ekki alltaf um þær greiðslur sem þeir eigi rétt á. Þá geti bætur fallið niður einhver ár eða verið enduráætlaðar. Þannig verði almennt að miða við að tjónþolar með mikla örorku eigi rétt á örorkulífeyri, tekjutryggingu og tekju­tryggingar­auka. Í skilningi skaðabótalaga sé hér um áætlaðar bætur að ræða sem miðist við forsendur laganna. Sú staðreynd að í framtíðinni kunni bætur að falla niður, bætast við, lækka eða breytast skipti því engu máli varðandi forsendur útreikningsins og tímamark útgreiðslu bóta. Geti tjónþolar þannig fengið hvort sem er hærri eða lægri bætur en áætlað sé við uppgjör. Hér sé því um að ræða frádrátt sem byggi á áætlun tugi ára fram í tímann og segi því í raun lítið um raunbætur til tjónþola. Þannig geti sumir tjónþolar til dæmis haft háar tekjur eftir örorkumat, án þess að til komi endurskoðun á bótunum sem þeir hafi fengið greiddar og miðaðar hafi verið við hærri örorku. Þessu verði þó ekki breytt nema með lagabreytingu, hversu mikið sem hægt sé að rökstyðja gagnrýni á fyrirkomulagið. Í umfjöllun um sýknu og málsástæður sem þar séu raktar sé ljóst að stefndu hafni alfarið aðalkröfu og varakröfu, einnig áætluðum framtíðarkostnaði og kostnaði við álitsgerð. Þá telja stefndu að dráttarvaxtakrafa stefnanda sé í heild vanreifuð þar sem einungis sé vísað ósundurgreint til III. kafla laga nr. 38/2001 en ekki getið vaxtafótar eða vísað til 1. mgr. 6. gr. laganna, sbr. skýr fordæmi Hæstaréttar þar um. Beri því að vísa kröfunni ex officio frá dómi. Verði dráttarvaxtakröfunni ekki vísað frá dómi sé þess krafist að þeir verði ekki dæmdir fyrr en mánuði eftir þingfestingu, þar sem veruleg óvissa sé um bótauppgjörið. Þá hafi vextir af stærstum hluta kröfu stefnanda þegar verið greiddir. Um lagarök vísa stefndu einkum til skaðabótalaga nr. 50/1993, almennra reglna skaðabótaréttar um saknæmi, orsakasamhengi og sönnunarbyrði. Krafa um máls­kostnað sé reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. V Eins og rakið hefur verið snýst meginágreiningur í máli þessu um það við hvaða árslaun skuli miða í útreikningi á bótum vegna varanlegrar örorku og um hvort rétt sé að draga frá bótum eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Ekki er ágreining­ur um bótaskyldu stefndu eða afleiðingar umrædds slyss á heilsu stefnanda. Samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 7. gr. laga nr. 37/1999 skal ákvarða bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, á grundvelli örorkustigs samkvæmt 5. gr. og skulu bætur ákveðnar eftir reglum 5.-7. gr. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skulu árslaun til ákvörðunar bóta vegna varanlegrar örorku teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til líf­eyris­sjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir tjónsdag, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna skulu árslaun þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Þá segir í 3. mgr. 7. gr. að þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. skuli ekki miða við lægri árslaun en þar er tilgreint í töflu. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur greitt stefnanda bætur vegna varanlegrar örorku og lagt til grundvallar í útreikningi bótanna lágmarks­árslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Er óumdeilt að sú fjárhæð sé 1.713.500 krónur og margfeldisstuðull 6. gr. laganna sé í tilviki stefnanda 17,371. Þá er ekki ágreiningur um að varanleg örorka stefnanda er 100%. Stefnandi telur hins vegar að beita eigi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna og ákvarða árslaunaviðmið sérstaklega. Gerir hún kröfu um að við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku skuli lögð til grundvallar meðallaun verkafólks á árinu 2004 að viðbættu 7% mótframlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð. Þannig nemi árslaunaviðmiðið 3.094.440 krónum. Verði ekki fallist á þetta eigi að meta árslaun að álitum. Samkvæmt framangreindum ákvæðum skaðabótalaganna þykir ljóst að börn og aðrir sem ekki nýta vinnugetu sína á vinnumarkaði þurfa almennt að sæta því að við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku verði miðað við lágmarkslaunaviðmið það sem fram kemur í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Til að ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna eigi við þurfa óvenjulegar aðstæður að vera fyrir hendi og að ætla megi að annar mælikvarði sé réttari. Stefnandi var 13 ára þegar hún slasaðist og því ekki með tekjusögu. Stefnandi var nemandi í grunnskóla þegar hún lenti í umræddu slysi og því allsendis óljóst á þeim tíma hver starfsvettvangur hennar kæmi til með að verða. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á eða rökstutt með fullnægjandi hætti að aðstæður hennar hafi verið óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eða að réttara hefði verið að nota annan mælikvarða en þann sem tilgreindur er í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku og verður því ekki fallist á að skilyrði 2. mgr. 7. gr. laganna séu fyrir hendi. Ber því að reikna bætur fyrir varanlega örorku á grundvelli 3. mgr. 7. gr. laganna eins og stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. gerði og hefur þegar greitt stefnanda. Verður ekki séð að lágmarks­tekjuviðmið ákvæðisins séu röng og óréttmæt og andstæð atvinnufrelsis-, eigna­verndar- og jafnræðisreglum stjórnarskrárinnar eða mannréttindasáttmála Evrópu eins og stefnandi heldur fram enda eru lögin sett með stjórnskipulegum hætti með það í huga að fjárhagsskaði tjónþola verði bættur að fullu og samkvæmt þeim er farið eins með alla tjónþola sem eins háttar til að þessu leyti. Þá eru fullyrðingar stefnanda um að umfjöllun í lögskýringargögnum um innbyggt 30% álag í stuðli ungra barna gangi of skammt engum haldbærum rökum studdar. Hvað snertir framlag í lífeyrissjóð þá hefur ákvæði 3. mgr. 7. gr. um lágmarkslaun verið skýrt svo að það séu brúttólaun og að ekki eigi að bætast við þær fjárhæðir sem þar eru tilgreindar framlag í lífeyrissjóð heldur sé það hluti af fjárhæðunum, sbr. dóm Hæstaréttar frá árinu 2003 í máli nr. 223/2003. Þá er ágreiningur um hvort draga skuli frá bótum fyrir varanlega örorku útreiknað ætlað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt 1. ml. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga en þar sagði, áður en ákvæðinu var breytt með lögum nr. 53/2009, að frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns dragist greiðslur sem tjónþoli fær frá almannatryggingum. Má skilja málatilbúnað stefnanda svo að þar sem stefnandi hafi á stöðugleikapunkti 6. nóvember 2004 ekki átt neinn rétt frá almanna­tryggingum, enda hafi hún á þeim tíma verið barn, eigi frádráttur þessi ekki rétt á sér. Ekki er ágreiningur um að miða beri framtíðarfrádrátt vegna þessara greiðslna við þann tíma sem tjónþoli getur ekki vænst frekari bata, sem í tilviki stefnanda var 6. nóvember 2004. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnum málsins að stefnandi á rétt á bótum frá Tryggingastofnun ríkisins og verður því ekki fallist á framangreind rök stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að líkur séu á því að stefnandi muni flytjast búferlum til Bandaríkjanna og að þá muni greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins falla niður. Feli því umdeildur frádráttur í sér að stefnandi sé í raun bundin ólögmætum átthaga­fjötrum. Brjóti hann í heild sinni gegn réttindum stefnanda sem varin séu af stjórnar­skrá og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Af orðalagi umdeilds ákvæðis verður ekki annað ráðið en að draga eigi greiðslur sem stefnandi fær frá Tryggingastofnun ríkisins frá bótum sem hún fær vegna líkamstjóns og er ekki gert ráð fyrir að neinar undantekningar séu frá því. Verður ekki séð að frádráttur þessi brjóti í bága við atvinnufrelsis- eignaverndar- og jafnræðisreglur stjórnarskrár eða mannréttinda­sáttmála Evrópu og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, enda er miðað við að bótareglur skaðabótalaga leiði til þess að tjónþoli fái fullar bætur vegna tjónsins sem um ræðir þrátt fyrir frádráttinn. Þá verður ekki séð að með þessum reglum verði stefnandi sett í átthagafjötra og vangaveltur hennar um búferlaflutninga í framtíðinni breyta engu þar um. Stefnandi byggir og á því lög nr. 53/2009 og þau sjónarmið sem búi að baki þeim, þar á meðal hvernig ákvarða skuli fullar bætur til handa mikið slösuðum einstaklingum, leiði til þess að ekki eigi að draga frá skaðabótum úr hendi stefndu rétt stefnanda til bóta úr almannatryggingum. Við aðalmeðferð málsins mótmælti lögmaður stefndu þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Í þinghaldi 8. júní 2009 var bókað um þessa málsástæðu stefnanda og var henni þá ekki mótmælt sem of seint fram kominni af hálfu stefndu. Með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður að telja að stefnandi hafi komið fram með þessa málsástæðu jafnskjótt og tilefni var til enda lögin sett í lok apríl 2009 og næsta fyrirtaka í málinu eftir 16. apríl 2009 var 8. júní 2009. Með lögum þessum var umdeildu frádráttarákvæði breytt þannig að í stað orðanna „greiðslur sem tjónþoli fær frá almannatryggingum“ í 4. mgr. 5. gr. laganna kemur „eingreiddar örorkubætur almannatrygginga, sbr. 5. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007.“ Lög þessu voru sett 27. apríl 2009 en umrætt slys varð 6. nóvember 2002. Verður þessum lögum því ekki beitt við útreikning bóta vegna þess slyss. Að því virtu sem nú hefur verið rakið ber að draga eingreiðsluverðmæti þeirra greiðslna sem stefnandi fær frá Tryggingastofnun ríkisins frá bótagreiðslum til hennar. Stefnandi byggir á því að umræddur frádráttur eigi ekki að vera hærri en 15.131.000 krónur og byggir það á útreikningi Talnakönnunar hf. sem stefnandi fékk til að yfirfara fyrri útreikning Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings 12. mars 2006. Eru í útreikningum Talnakönnunar hf. gerðar athugasemdir við að ekkert tillit hefði verið tekið til væntanlegra fjármagnstekna af bótagreiðslum frá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. auk þess sem reiknað hafi verið með að stefnandi fengi bætur strax á stöðugleikapunkti, en þá hafi hún ekki verið orðin 16 ára. Þá gerði hann athugasemdir við að reiknað hafi verið með frádrætti vegna heimilisuppbótar sem stefnandi eigi ekki rétt á. Með nýjum útreikningi 12. desember 2007 leiðrétti Ragnar útreikninga sína og verður ekki annað séð en að hann taki fullt tillit til athugasemda Talnakönnunar hf. varðandi heimilisuppbót og tímabil örorkulífeyris auk þess sem hann lækkar tekjutryggingarauka úr 20.540 krónum í 16.021 krónu og sýnist þannig hafa tekið tillit til áhrifa vaxtatekna á tekjutryggingarauka. Niðurstaða Ragnars er sú að ætlað­ar bætur frá stöðugleikapunkti séu eftirfarandi: Örorkulífeyrir 2005.07-2056.03 Mánaðarlega 21.249 Árlega 254.988 Margfeldi 21,129 Höfuðstólsverðmæti 5.387.641 Til frádráttar: Hlutfall 0,67 Fjárhæð 3.609.720 Aldurstengdur örorkulífeyrir 2007.04-2056.03 Mánaðarlega 21.249 Árlega 254.988 Margfeldi 19,475 Höfuðstólsverðmæti 4.965.891 Til frádráttar: Hlutfall 0,67 Fjárhæð 3.327.147 Tekjutrygging 2005.07-2056.03 Mánaðarlega 42.878 Árlega 512.136 Margfeldi 21,129 Höfuðstólsverðmæti 10.820.922 Til frádráttar: Hlutfall 0,67 Fjárhæð 7.250.017 Tekjutryggingarauki 2005.07-2056.03 Mánaðarlega 16.021 Árlega 192.252 Margfeldi 21,129 Höfuðstólsverðmæti 4.062.093 Til frádráttar: Hlutfall 0,67 Fjárhæð 2.721.602 Samtals er því fjárhæð frádráttar 16.908.486 krónur. Þá kemur fram í útreikningi þessum að miðað sé við 4,5% ársvexti að frádregnum 10% fjár­magns­tekjuskatti, samtals 4,05% og lífslíkur fari eftir reynslu áranna 1996-2000. Eins og rakið hefur verið hefur nýr útreikningur Ragnars Þ. Ragnarssonar verið lagður fram þar sem hann tekur tillit til athugasemda Talnakönnunar hf. að töluverðu leyti. Hins vegar verður ekki með vissu ráðið af álitsgerð Talnakönnunar hf. hversu stóran þátt fjármagnstekjur eiga í niðurstöðunni. Þá er til þess að líta að umrædd álitsgerð Talnakönnunar hf. er sett fram til þess að fara ofan í fyrri útreikninga Ragnars en það hefur ekki verið gert varðandi nýrri útreikningana. Hefur þeim útreikningum ekki verið hnekkt. Þykja stefndu því hafa sýnt fram á að fjárhæð frádráttar vegna greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins sé 16.908.486 krónur eins og stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. miðaði við í uppgjöri sínu til stefnanda. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmd til greiðslu framtíðar sjúkrakostnaðar að fjárhæð 3.000.000 króna og byggir það á 1. gr. skaðabótalaga en þar segir að sá sem ber bótaábyrgð á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkra­kostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Stefnandi vísar um þetta til þess að krafan sé sett fram til þess að mæta framtíðarkostnaði stefnanda vegna hjálpartækja og til að bæta lífskjör hennar. Ljóst er að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur greitt margvíslegan kostnað vegna fjártjóns stefnanda í kjölfar slyssins, meðal annars sjúkrakostnað. Stefnandi hefur hins vegar engin haldbær gögn lagt fram kröfu þessari til stuðnings og verður hún að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Verður kröfuliður þessi því ekki tekinn til greina. Þá verður ekki séð að kostnaður vegna öflunar álitsgerðar Talnakönnunar hf. geti fallið undir umrætt ákvæði laganna og verður því að hafna þeim kröfulið. Hins vegar þykir rétt, í ljósi þess að umræddur útreikningur nýttist stefnanda, til að fá þá kröfu, sem stefndu vildu draga frá bótum, lækkaða, að kostnaður við öflun álitsgerðarinnar teljist til gjafsóknarkostnaðar stefnanda. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verða stefndu sýknuð af öllum kröfum stefnanda í máli þessu enda óumdeilt að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur greitt stefnanda fullar bætur miðað við lágmarkstekjuviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga að frádregnum greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir eftir atvikum rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 1.751.441 króna, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, sem þykir hæfilega ákveðin 1.245.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Karl Ó. Karlsson hrl., en af hálfu stefndu flutti málið Skarphéðinn Pétursson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, Ingibjörg Pálsdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýknuð af öllum kröfum stefnanda, Rebekku Önnu Allwood. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 1.751.441 króna, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar að fjárhæð 1.245.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 99/2010
Kærumál Gagnsök Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem gagnsök sem L höfðaði gegn H ehf. og S, í máli H ehf. gegn henni, var vísað frá dómi. Talið var að ekki yrði annað séð en að grundvöllur kröfu L um kostnað samkvæmt matsgerð væri nægilega skýr til að dómi yrði lokið á hana. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi að því leyti. Krafa um bætur vegna „atriða sem ekki verði bætt“ var ekki talin hafa stoð í gögnum málsins eða málatilbúnaði. Var talið skorta verulega á að grundvöllur þessa hluta kröfu L og samhengi hans við málsástæður hafi verið skýrð með þeim hætti að H ehf. og S gætu varist kröfunni á fullnægjandi hátt. Af þessum ástæðum og með vísan til e. og f. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun þessa hluta gagnkröfunnar. Þá var talið að þótt grundvöllur kröfu um bætur vegna afhendingardráttar væri óskýr yrði að telja nægilega ljóst hvers krafist væri og að H ehf. og S gætu fært fram varnir sínar gegn kröfunni. Voru því ekki talin efni til að vísa þessum kröfulið frá dómi. Hins vegar var krafa L um dráttarvexti ekki talin uppfylla skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 þar sem ekki kom fram sú vaxtaprósenta sem krafa var gerð um og frávik 11. gr. laga nr. 38/2001 áttu ekki við. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi að því er varðaði frávísun á hluta kröfu í gagnsök og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2010, þar sem gagnsök sóknaraðila í máli varnaraðila Húsráðs ehf. á hendur henni, sem hún beindi einnig að varnaraðila Sæmundi H. Sæmundssyni, var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka gagnsök hennar til efnismeðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Kröfugerð sóknaraðila í kæru verður skýrð þannig að kröfur hennar beinist að úrskurðinum í heild og þar með báðum varnaraðilum. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili gagnsök gegn varnaraðilum 16. mars 2009, en mál varnaraðilans Húsráðs ehf. gegn sóknaraðila hafði verið þingfest 17. febrúar sama ár. Í gagnsök þessari gerir sóknaraðili kröfu um að varnaraðilar verði dæmdir óskipt til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 6.911.487 krónur „auk dráttarvaxta frá 26. nóvember 2006 til greiðsludags.“ Sóknaraðili reisir kröfur sínar á hendur varnaraðilum á vanefndum Handlagins ehf. á verksamningi um byggingu hússins að Skólavörðustíg 24 í Reykjavík, annars vegar vegna galla og hins vegar vegna afhendingardráttar. Er kröfum beint að varnaraðila Húsráði ehf. þar sem það hafi fengið framselda kröfu sem Handlaginn ehf. telur sig eiga á hendur sóknaraðila vegna verksins og varnaraðila Sæmundi H. Sæmundssyni byggingarstjóra þess. Hafi hann sem slíkur borið ábyrgð á að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Sóknaraðili sundurliðar kröfu sína þannig að um sé að ræða kostnað við endurbætur sem metinn hafi verið af dómkvöddum matsmönnum, skaðabætur „vegna atriða sem ekki verða bætt“ og loks bætur vegna tafa á verki samkvæmt verksamningi. Þá hafi hún dregið frá mismun á metnum heildarkostnaði við að ljúka verkinu og því sem hún hafi þegar greitt, en mismunur þessi nemi 1.869.383 krónum. Krafa sóknaraðila vegna kostnaðar sem metinn hafi verið af dómkvöddum matsmönnum byggir á undirmatsgerð 16. október 2006. Telur sóknaraðili að með yfirmatsbeiðni Handlagins ehf. og varnaraðilans Sæmundar 12. mars 2007 hafi yfirmatsmönnum, sem dómkvaddir voru 25. maí 2007, ekki verið ætlað að meta það sama sem metið hafi verið í undirmati. Því sé yfirmatið ekki í samræmi við 64. gr. laga nr. 91/1991 og verði það ekki lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Kostnaður við nauðsynlegar endurbætur nemur samkvæmt undirmatsgerð 2.680.870 krónum. Verður ekki annað séð en að grundvöllur kröfu sóknaraðila sem að þessu lýtur sé nægilega skýr til að dómi verði lokið á hana. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi að því er þennan hluta kröfu sóknaraðila varðar og lagt fyrir héraðsdóm að taka hann til efnislegrar úrlausnar. Krafa sóknaraðila um skaðabætur „vegna atriða sem ekki verða bætt“ er að fjárhæð 2.500.000 krónur. Sóknaraðili kveður að um sé að ræða bætur vegna þess að gluggar hússins séu rangt staðsettir. Það hafi leitt til þess að útlit hússins hafi orðið allt annað en upphaflega hafi verið ráðgert og innra skipulag þess breyst verulega og orðið þess valdandi að not þess hafi skerst frá því sem áætlað hafi verið. Þá hafi þurft að breyta eldhúsinnréttingu vegna þessa. Í undirmatsgerð telja matsmenn ekki raunhæft að lagfæra þessi atriði. Í málatilbúnaði sóknaraðila er ekki að finna neinn rökstuðning fyrir því hvers vegna hún telji að bæta beri sér tjón með framangreindri fjárhæð. Hefur krafan enga stoð í gögnum málsins eða málatilbúnaði hennar, heldur virðist hún einungis styðjast við áætlun sóknaraðila. Samkvæmt þessu skortir verulega á að grundvöllur þessa hluta kröfu sóknaraðila og samhengi hans við málsástæður hennar hafi verið skýrð með þeim hætti að varnaraðilar geti varist kröfunni á fullnægjandi hátt. Af þessum ástæðum og með vísan til e. og f. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun þessa hluta gagnkröfunnar frá héraðsdómi. Sóknaraðili hefur krafist bóta vegna afhendingardráttar frá þeim tíma er Handlaginn ehf. hafi stöðvað verkið í janúar 2006 og þar til skoðun yfirmatsmanna hafi lokið í janúar 2008. Nemur krafan 3.600.000 krónum, eða 150.000 krónum fyrir hvern mánuð. Krafan tekur mið af áætlaðri leigufjárhæð, þar sem sóknaraðili hafi ekki getað nýtt sér húsið sem hún hafi ætlað að flytja inn í fljótlega eftir að verki lyki. Þetta hafi valdið henni fjárhagslegu tjóni og verulegum óþægindum. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili lagt fram nokkur ný gögn. Er annars vegar um að ræða yfirlit frá Leigulistanum ehf. um leiguhúsnæði í miðbæ Reykjavíkur. Telur sóknaraðili þetta yfirlit sýna að krafa um 150.000 krónur á mánuði sé ekki óraunhæf enda eigi hún að verða eins sett og hún hefði orðið ef engar vanefndir hefðu átt sér stað. Þá hefði hún átt að geta tekið á leigu sambærilegt húsnæði á meðan á afhendingardrætti varnaraðila hafi staðið. Hins vegar hefur sóknaraðili lagt fram gögn um greiðslu húsaleigu sem hún greiddi, en þar var um að ræða annars vegar 65.000 krónur á mánuði fyrir leigu á íbúðarhúsnæði og hins vegar 10.000 til 15.000 krónur á mánuði vegna leigu á búslóðargeymslu, auk yfirlýsingar leigusala íbúðarinnar. Ekki er að finna í gagnstefnu neinar skýringar á því hvers vegna sóknaraðili telur afhendingardrátt hafa varað í tilgreinda 24 mánuði. Þó að fallast megi á að grundvöllur þessa kröfuliðar sé óskýr verður að telja nægilega ljóst hvers krafist er og að varnaraðilar geti fært fram varnir sínar gegn kröfunni, en sóknaraðili ber sjálfur hallann af því ef hann telst ekki hafa fært fram fullnægjandi sönnunargögn fyrir kröfu sinni. Eru því ekki efni til að vísa þessum kröfulið frá dómi og verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er hann varðar. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar frávísun á kröfu í gagnsök að fjárhæð 6.280.870 krónur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 502/2006
Kærumál Börn Dómsátt Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
B krafðist ógildingar á skilyrði í dómsátt, en með gerð hennar höfðu B og A komið sér saman um að A skyldi afsala sér forsjá yfir tveimur börnum sínum gegn því að þeim yrði ekki ráðstafað til fyrrum sambúðarmanns hennar. Í héraði var fallist á kröfu A um frávísun málsins með vísan til þeirrar málsástæðu að hún hefði aldrei fallist á að afsala sér forsjánni ef skilyrðið hefði ekki verið hluti sáttarinnar. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á að þessi málsástæða, sem talið var að varðaði efni málsins, gæti leitt til frávísunar þess, þar sem A hefði formlega heimild til að höfða málið með þeirri dómkröfu sem hann gerði. Var úrskurðurinn því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru, sem móttekin var í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. september 2006 og barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. september 2006, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði gerðu aðilar með sér dómsátt 2. febrúar 2005 þar sem varnaraðili samþykkti að sóknaraðili tæki við forsjá tveggja barna hennar með því skilyrði að þeim yrði ekki komið fyrir hjá fyrrverandi sambúðarmanni hennar. Með skilyrðinu virðist sóknaraðili hafa lofað að haga ákvörðun, sem tekin yrði á grundvelli 2. mgr. 67. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, þannig að börnunum yrði ekki ráðstafað til fyrrum sambúðarmanns varnaraðila, en samkvæmt umræddu ákvæði ber að velja fósturforeldra af kostgæfni og með tilliti til þarfa og hagsmuna barns. Með málsókninni freistar sóknaraðili þess að fá skilyrðið ógilt varðandi annað barnið, þar sem nú sé talið að það þjóni best hagsmunum og þörfum þess að því verði ráðstafað í fóstur til fyrrum sambúðarmanns varnaraðila. Í þessu sambandi vísar sóknaraðili til 1. mgr. 110. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en þar segir að höfða megi dómsmál til að fá dómsátt ógilta að hluta eða öllu leyti. Varnaraðili byggir kröfu sína um staðfestingu hins kærða úrskurðar aðallega á því að hún hefði alls ekki gengið til sáttargerðarinnar og afsalað sér forsjá barnanna tveggja ef skilyrðið, sem sóknaraðili vill ógilda með málsókn sinni, hefði ekki verið hluti sáttarinnar. Ekki verður fallist á að þessi málsástæða geti leitt til frávísunar málsins. Sóknaraðili nýtur samkvæmt 1. mgr. 110. gr. laga nr. 91/1991 formlegrar heimildar til að höfða málið með þeirri dómkröfu sem hann gerir. Framangreind málsástæða varnaraðila varðar hins vegar efni málsins. Ekki verður fallist á sjónarmið varnaraðila að staðfesta beri hinn kærða frávísunarúrskurð vegna vanreifunar stefnukröfunnar. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður ógiltur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 519/2006
Börn Umgengni Stjórnsýsla Skaðabætur
A krafðist miskabóta á þeim grundvelli að málsmeðferð barnaverndarnefndar R hefði brotið gegn réttindum hennar samkvæmt stjórnsýslulögum og stjórnarskrárbundnum rétti hennar til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu. Talið var að nefndin hefði ekki gætt andmælaréttar A sem skyldi við málsmeðferð á árinu 2002, en að aðrir annmarkar væru ekki á meðferð málsins þannig að skilyrði skaðabótalaga til greiðslu miskabóta væru uppfyllt. Ekki var talið unnt að líta framhjá því að A hefði með ýmsum hætti torveldað rannsókn málsins og tálmað umgengni dóttur sinnar við föður. Þá var ekki fallist á að samskipti starfsmanna R við A hefðu verið meiri en tilefni var til þannig að í þeim fælist brot gegn friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu hennar. Var R því sýknað af kröfu hennar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 18. júlí 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 6. september 2006 og áfrýjaði hún öðru sinni 4. október sama ár. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 24. mars. sl., er höfðað 29. júní 2005. Stefnandi er A. Stefndi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu, Reykjavík. I. Upphaf máls þessa er að rekja til ársins 1996 er barnsfaðir stefnanda óskaði eftir umgengni við dóttur þeirra sem þá var [...], en stefnandi fór með forsjá barnsins samkvæmt samkomulagi þeirra, staðfestu hjá sýslumanninum í Reykjavík 10. júlí 1996. Sýslumaðurinn í Reykjavík staðfesti hinn 13. janúar 1997 samning um umgengni til reynslu í sex mánuði þannig að barnið skyldi dvelja hjá föður annan hvern sunnudag frá kl. 10 til 19, ásamt öðrum börnum föður. Komst sú umgengni á en stefnanda fannst barninu líða illa eftir umgengni og sýna óeðlilega hegðun. Fóru stefnandi og barnið í viðtöl hjá Þorgeiri Magnússyni, sálfræðingi hjá Félagsþjónustu Reykjavíkur, vegna grunsemda stefnanda um að barnið hefði orðið fyrir kynferðisáreitni af hálfu föður, en ekkert kom fram sem staðfesti grunsemdirnar. Við meðferð umgengnismáls hjá sýslumanninum í júlí 1997 óskaði stefnandi eftir því að málið sætti skoðun hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur. Málið var, með vísan til 6. mgr. 37. gr. þágildandi barnalaga nr. 20/1992, sent barnaverndarnefnd til umsagnar. Þess var óskað að kannaðir yrðu hagir og aðstæður móður, föður og barns, rætt við foreldra og barn og gefin umsögn um hvort mögulegt væri að ná samkomulagi milli foreldranna um umgengni föður og barns. Tækist það ekki var þess óskað að nefndin gerði þá tillögu um hvernig umgengni föður og barns yrði best hagað. Í greinargerð tveggja félagsráðgjafa, dags. 20. mars 1998, sem lögð var fyrir fund barnaverndarnefndar Reykjavíkur 24. mars 1998, kemur fram að rætt var tvívegis við föður og móður þrívegis. Félagsráðgjafarnir ræddu við starfsmenn á leikskóla telpunnar og hittu hana á leikskóla og einnig á heimili móður. Þá hittu þeir [...] eldri börn stefnanda á heimili hennar. Loks hittu þeir fyrrverandi eiginkonu föður telpunnar og [...] eldri syni hans. Í greinargerðinni er m.a. fjallað um grun stefnanda um kynferðisáreitni föður gagnvart barninu. Þá er rakin frásögn stefnanda þess efnis að faðir barnsins hafi beitt sig andlegu ofbeldi og ofstjórnun í sambúð, hann hafi kúgað sig og í raun öll börnin, bæði sín eigin og hennar og að þau ættu öll við erfiðleika að stríða af þeim sökum. Þá kemur fram að hún telji föðurinn óreiðumann í fjármálum. Einnig kemur þar fram að stefnandi segi barnið tætta og henni líði illa eftir umgengnina. Í samantekt og niðurstöðum er vísað til þess að stefnandi telji föðurinn eiga við geðræna erfiðleika að stríða og að hún gruni hann um kynferðisáreitni. Hann sé haldinn sjúklegri þörf til að stjórna og hún telji barnið ekki hafa gott af því að umgangast hann. Þá er vísað til þess að faðir fullyrði að ásakanir stefnanda séu ekki á rökum reistar og að synir föðurins og fyrrverandi eiginkona hans beri honum góða söguna. Einnig er vísað til niðurstöðu könnunar um meinta kynferðisáreitni, sem var látin fylgja greinargerðinni. Þar sem mikill ágreiningur var milli foreldra og erfitt að finna samningsgrundvöll var lagt til, með hliðsjón af rétti barnsins til að umgangast föður, að umgengni skyldi fara fram undir eftirliti annan hvern sunnudag frá kl. 13 til 17 fyrstu þrjá mánuðina og næstu þrjá mánuði frá kl. 11 til 17. Umgengni yrði síðan tekin til endurskoðunar að þeim tíma liðnum. Stefnandi mætti á framangreindan fund barnaverndarnefndar ásamt þáverandi lögmanni sínum og lagði fram leiðréttingar við greinargerðina, sem hún taldi ekki hafa verið tekið mark á. Stefnandi taldi fjölda rangra fullyrðinga í greinagerðinni og málsástæðum breytt. Í leiðréttingu sinni sagði hún m.a. að barninu liði illa eftir umgengni við föður og að hann ætti við geðræn vandamál að stríða. Hann hefði beitt fyrrverandi eiginkonu ofbeldi og að önnur börn hans og önnur börn hennar ættu við sálræn vandamál að stríða vegna framkomu hans við þau. Þá sagði hún að fjármál hans væru í óreiðu. Málið var ekki tekið til afgreiðslu á fundinum heldur frestað. Stefnandi mætti ásamt frænda sínum á fund barnaverndarnefndar Reykjavíkur. sem haldinn var 28. apríl s.á. og lagði fram bréf, dags. 21. apríl 1998, um samskipti sín við föður barnsins þar sem áréttuð er líðan barnsins, grunur um kynferðislegt ofbeldi, ofbeldi gagnvart fyrrverandi eiginkonu og erfiðleikar annarra barna föður. Krafðist stefnandi þess að þetta allt sætti nánari skoðun. Málinu var aftur frestað og tekið fyrir að nýju á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur 5. maí 1998. Nefndin taldi málið fullkannað og sá ekki ástæðu til að verða við beiðni stefnanda um frekari rannsókn. Með hliðsjón af gögnum málsins og afstöðu foreldra var mælt með tímabundinni umgengni barnsins við föður undir eftirliti í sex mánuði. Stefnandi var mjög ósátt við vinnu starfsmanna félagsþjónustunnar og taldi að ekki hefði verið hlustað á ótta hennar og ekkert mark tekið á upplýsingum um líðan barnsins. Taldi stefnandi ýmis þýðingarmikil gögn sem hún hefði lagt fram, ekki hafa verið meðal málsgagna. Umsögn barnaverndarnefndar var send sýslumanninum í Reykjavík. Áður en úrskurður sýslumanns var kveðinn upp voru stefnanda send ljósrit þeirra gagna sem umsögn barnaverndarnefndar byggði á og málsaðilum gefinn kostur á að gera athugasemdir. Stefnandi gerði athugasemdir við vinnslu málsins hjá barnaverndarnefnd og það að ekki hefði verið hlustað á sjónarmið stefnanda. Í ítarlegum úrskurði sýslumanns, frá 7. júlí 1998, segir að ekki verði annað séð en að málið hafi hlotið ásættanlega meðferð hjá barnaverndarnefnd og sýslumanni. Var krafa stefnanda um að málið yrði skoðað betur ekki tekin til greina. Sýslumaður taldi að ekki yrði litið fram hjá ásökunum stefnanda í garð föður og úrskurðaði að umgengni ætti að fara fram í eitt ár undir eftirliti tilsjónarmanns. Umgengni yrði fyrstu þrjá mánuði þriðja hvern sunnudag frá kl. 13 til 16, en að þeim tíma liðnum annan hvern sunnudag frá kl. 11 til 17. Að þeim tíma liðnum gæti hvor aðili um sig óskað endurskoðunar en að öðrum kosti framlengdist hann sjálfkrafa ótímabundið, þá án tilsjónarmanns. Umgengni föður við barnið hófst í samræmi við úrskurð sýslumanns fyrst í júlí 1998, síðan í ágúst og aftur í september s.á. Tilsjónarmaður frá barnaverndarnefnd Reykjavíkur var viðstaddur umgengni og var það mat hans að umgengni hefði tekist mjög vel. Stefnandi taldi hins vegar að barninu liði illa og það sýndi sömu hegðun og áður sem vakti grunsemdir stefnanda um kynferðislega misnotkun. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 15. september 1998, var félagsmálastofnun tilkynnt að umgengni félli niður yfir veturinn vegna námsdvalar stefnanda erlendis. Stefnandi dvaldi erlendis í níu mánuði. Í júlí 1999 krafðist faðir barnsins dagsekta vegna umgengnistálmana og höfðaði forsjármál. Á árinu 2000 var dæmt að stefnandi skyldi fara með forsjá barnsins. Með bréfi sýslumannsins í Reykjavík, dags. 23. júní 2000, var Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar tilkynnt að stefnandi hefði samþykkt að umgengni hæfist samkvæmt úrskurði sýslumanns Reykjavíkur. Var þess óskað að félagsþjónustan legði til þá tilsjón sem úrskurðurinn kvað á um. Umgengni hófst á ný undir eftirliti tilsjónarmanns í ágúst 2000. Félagsráðgjafi sinnti eftirliti með umgengninni frá þeim tíma þar til í janúar 2001. Rituð var umsögn, dags. 30. nóvember 2000, vegna tímabilsins frá 6. ágúst 2000 til 26. nóvember 2000, þar sem fram kemur að umgengni hafi gengið vel í alla staði. Ekki liggur fyrir umsögn um umgengni eftir þann tíma, en stefnandi telur að þá hafi farið að ganga verr og barnið synjað umgengni tvívegis. Með bréfi, dags. 16. febráur 2001, óskaði sýslumaður eftir því við barnaverndarnefnd Reykjavíkur að áfram yrði veitt tilsjón. Í febrúar 2001 óskaði faðirinn eftir því við sýslumanninn í Reykjavík að kveðinn yrði upp nýr úrskurður um umgengni. Með bréfi, dags. 8. maí 2001, óskaði sýslumaður eftir umsögn barnaverndarnefndar Reykjavíkur, með vísan til 6. mgr. 37. gr. þágildandi barnalaga nr. 20/1992. Með bréfi sýslumanns til barnaverndarnefndar . . ., dags. 26. júní 2001, var einnig óskað eftir umsögn þeirrar nefndar, þar sem faðirinn var þar búsettur. Farið var fram á að báðar nefndirnar ynnu saman að málinu og settu fram rökstuddar tillögur um umgengni. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur boðaði stefnanda í viðtal 5. júlí 2000 og mætti lögmaður hennar fyrir hennar hönd. Stefnandi óskaði eftir því, áður en málið fengi frekari umfjöllun, að barnaverndarnefnd tæki afstöðu til greinargerðar dr. Gunnars Hrafns Birgisson, sérfræðings í klínískri sálfræði, en hann hafði að beiðni stefnanda kynnt sér gögn vegna umgengnisdeilunnar og forsjármálsins og lagt mat á þau. Í greinargerð hans, dags. 21. febrúar 2001, kemur fram að hann telji að stefnandi hafi mikið til síns máls. Barnaverndarnefnd neitaði því að taka sérstaklega fyrir skýrslu hans, en sagði að fjallað yrði um málið í heild sinni. Stefnandi var boðuð í viðtal 31. ágúst s.á., en mætti ekki. Hún var aftur boðuð 11. september, þar sem hún mætti ásamt lögmanni sínum. Með bréfi, dags. 9. nóvember 2001, óskaði barnaverndarnefnd [...] eftir leyfi sýslumannsins í Reykjavík til að nota, sem gagn í málinu, sérfræðilega matsgerð Gylfa Ásmundssonar sálfræðings og Páls Ásgeirssonar barnageðlæknis, sem lögð var fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur í forsjármáli stefnanda og föður barnsins. Sýslumaður tilkynnti stefnanda og föður barnsins um erindi barnaverndarnefndar. Með bréfi, dags. 7. desember s.á., var af hálfu stefnanda því synjað að gögn vegna forsjármálsins yrðu notuð í umgengnismálinu. Í bréfi stefnanda, dags. 22. janúar 2002, kom fram að hún var mótfallin því að notaðar yrðu upplýsingar um æviferil hennar sem fram komu í eldri greinargerð frá árinu 1998. Barnaverndarnefnd boðaði hana því í viðtal 28. janúar 2002, en henni var jafnframt gefinn kostur á að senda skriflegar upplýsingar þess í stað. Stefnandi mætti ekki á fundinn og sendi ekki umbeðnar upplýsingar. Með bréfi stefnanda, dags. 3. desember 2001, til sýslumannsins í Reykjavík, barnaverndarnefnd Reykjavíkur og barnaverndarnefnd [...] er forsaga málsins rakin, auk þess sem gerð er grein fyrir sjónarmiðum og afstöðu hennar til meðferðar málsins allt frá upphafi. Greinargerð tveggja félagsráðgjafa, dags. 19. febrúar, sem lögð var fram á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur, var send og móttekin af stefnanda ásamt boðun á fundinn, deginum fyrir fundinn hinn 25. febrúar kl. 17. Morguninn fyrir fundinn óskaði hún eftir frestun málsins en henni var synjað. Faðirinn mætti á fundinn. Í greinargerðinni er forsaga málsins rakin og kemur þar m.a. fram að skýrsla dr. Gunnars Hrafns hafi verið unnin án samráðs og vitundar föður. Þá kemur fram að faðir hafi staðfest það sem fram hafi komið hjá stefnanda um að hann hafi eitt sinn lagt hendur á fyrrverandi eiginkonu. Í samtali við fyrrverandi eiginkonu hafi komið fram að hann sé gjörbreyttur maður frá því hann hafi farið í áfengismeðferð. Samskiptum þeirra, sem unnu greinargerðina, við stefnanda var lýst, en í niðurstöðum segir að samskiptin hafi verið torveld. Stefnandi hafi ekki sinnt viðtalsboðunum og synjað starfsmönnum barnaverndarnefndanna að hitta barnið. Þá segir að með tilliti til réttar barnsins til að hitta föður og ásakana móður í hans garð, hafi aðstæður hans verið kannaðar ítarlega. Með hliðsjón af þeim upplýsingum og gögnum sem lágu fyrir í málinu, hefði ekki komið fram rökstuddar ástæður er réttlæti að barnið fái ekki að umgangast föður. Hins vegar þótti ástæða til að fara hægt að stað í umgengni, með tillit til þess að umgengni hefði verið stopul og langur tími liðið frá reglulegu sambandi föður og barns. Var lagt til að umgengni yrði einn laugardag í mánuði frá kl. 12 til 18, fyrstu sex mánuðina. Umgengni yrði eftir það fyrsta og þriðja hvern laugardag í mánuði frá kl. 12 til 20 og annan í jólum frá kl. 12 til 20. Barnaverndarnefnd ákvað á framangreindum fundi 26. febrúar að taka málið til umsagnar og á fundi, sem haldinn var 14. mars 2002, voru samþykktar tillögur starfsmanna um umgengni sem fram komu í greinargerðinni. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur barst, í apríl 2002, bréf dr. Gunnars Hrafns Birgissonar vegna viðtals sem hann átti við barnið í mars s.á., þar sem fram kom að barnið óski ekki eftir umgengni við föður og að henni hafi liðið illa í umgengni við hann. Gerðar voru athugasemdir við vinnubrögð og hlutlægni barnaverndarnefndar. Af þessu tilefni óskaði sýslumaðurinn í Reykjavík eftir afstöðu barnaverndarnefndar til þess hvort ástæða væri til að nefndin endurupptæki umsögn sína. Nefndin taldi að fyllsta hlutleysis hefði verið gætt og að fullyrðingar dr. Gunnars Hrafns ættu ekki við rök að styðjast. Bent var á að hann hefði ekki rætt við föður. Í ítarlegum úrskurði sýslumannsins í Reykjavík um umgengnina, dags. 23. október 2002, er sérstaklega farið í gegnum allan feril málsins. Sýslumaður tók afstöðu til þess hvort einhverjir gallar hefðu verið á málsmeðferð barnaverndarnefndanna í málinu sem réttlættu það að umsagnir þeirra yrðu ekki teknar til greina. Sýslumaður taldi að stefnandi hefði ekki notið fullnægjandi andmælaréttar gagnvart barnaverndarnefnd Reykjavíkur þar sem bréf nefndarinnar, með greinargerð starfsmanna, barst stefnanda kl. 17:00 hinn 25. febrúar vegna fundar nefndarinnar morguninn eftir. Þá segir í úrskurðinum að ekki verði séð af gögnum málsins að henni hafi verið gefinn kostur á að mæta á fund nefndarinnar 12. mars 2002 er málið var tekið til umsagnar. Taldi sýslumaður þetta hins vegar ekki leiða sjálfkrafa til þess að umsögn nefndarinnar væri ómarktæk. Var umgengni úrskurðuð í samræmi við það sem lagt var til í greinargerð barnaverndarnefndanna. Úrskurðurinn var kærður til dómsmálaráðuneytisins, sem staðfesti niðurstöðu sýslumanns hinn 31. mars 2004. Veruleg töf varð á afgreiðslu málsins í ráðuneytinu sem var afsökuð með starfsmannabreytingum. Í framhaldi af úrskurði dómsmálaráðuneytisins gerði barnaverndarnefnd áætlun um umgengni. Umgengni fór fram tvisvar sinnum undir eftirliti tilsjónarmanns. Barnið synjaði umgengni eftir það en starfsmenn barnaverndarnefndar reyndu árangurslaust að hafa milligöngu um umgengni föður og barns. Faðirinn fluttist tímabundið erlendis. Í janúar 2005 fór stefnandi fram á að úrskurður sýslumanns yrði endurskoðaður vegna framkomu föður. Stefnandi kvað að um veturinn hefði stöðugt verið hringt á heimili stefnanda af hálfu föðurins, sambýliskonu hans og sonar. Sýslumaður synjaði því að úrskurðurinn yrði endurskoðaður. Stefnandi hefur beint kvörtunum til Barnaverndarstofu og jafnframt til félagsmálaráðuneytis vegna starfshátta starfsmanna fjölskyldudeildar Félagsmála­stofnunar Reykjavíkur og barnaverndarnefndar Reykjavíkur, sem töldu það ekki í verkahring sínum að hafa eftirlit með barnaverndarnefnd vegna umsagna á grundvelli barnalaga. Stefnandi beindi jafnframt bótakröfu til borgarlögmanns vegna máls þessa en þeirri kröfu var synjað og höfðaði stefnandi mál þetta í framhaldi. II. Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á því að með málsmeðferð og framgöngu starfsmanna barnaverndarnefndar Reykjavíkur hafi verði brotið á réttindum hennar samkvæmt stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og stjórnarskrárbundnum rétti hennar til friðhelgis einkalífs síns og fjölskyldu sem svari til ólögmætrar meingerðar gegn æru hennar og persónu, sbr. b-liður 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi telur að margsinnis og allt frá upphafi málsins hafi starfsmenn barnaverndarnefndar og Félagsþjónustunnar í Reykjavík ekki gætt meginreglna um góða stjórnsýsluhætti. Þá hafi framkoma þeirra í garð stefnanda verið með ólíkindum og fjarri því að vera fagleg og hlutlaus. Stefnandi telur að starfsmenn hafi með þessu gerst brotlegir í starfi sínu og með saknæmri hegðun sinni gerst sekir um ólögmæta meingerð í garð stefnanda, sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt reglum um húsbóndaábyrgð. Stefnandi vísar til 4. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 sem tóku gildi 1. júní 2002, þar sem sérstaklega sé áréttaður réttur foreldra og skylda þeirra til að annast uppeldi barna sinna og skylda barnaverndaryfirvalda að leita eftir samvinnu við forelda og börn þeirra í ákvörðunum sínum og að þeim skuli ávallt sýnd virðing og nærgætni. Með lögunum hafi verið lögfestar þekktar megin- og grundvallarreglur í barnaverndarstarfi. Stefnandi telur að barnaverndaryfirvöld hafi ekki gætt samvinnu og virðingar við börn og foreldra eins og þeim beri skylda til. Stefnanda hafi verið neitað að koma á framfæri athugasemdum sínum vegna greinargerða sem lagðar voru fyrir fund barnaverndarnefndar, hún hafi verið boðuð á fundi með innan við sólarhringsfyrirvara og neitað um eftirlit með umgengni sem sýslumaður hafði úrskurðað um. Stefnandi vísar til 1. og 2. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga þar sem fram komi sú grundvallarregla að í barnaverndarstarfi skuli beita þeim ráðstöfunum sem barninu séu fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ávallt vera í fyrirrúmi. Stefnandi telur að hagsmunir dóttur hennar hafi algerlega verið fyrir borð bornir með hegðun og framkomu starfsmanna þegar málið var aftur til umfjöllunar árið 2001 hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur. Stefnandi telur reglur stjórnsýslulaga og stjórnsýsluréttarins þverbrotnar. Þrátt fyrir að barnaverndarnefnd hafi veitt sýslumanni umsögn á grundvelli barnalaga leiði það eitt og sér ekki til þess að meðferð málsins teljist ekki heyra undir stjórnsýslulög. Það sé skýrt tekið fram í 38. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 að ákvæði stjórnsýslulaga gildi um málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd, með frávikum sem greinir í lögunum sjálfum. Hvorki í núgildandi né þágildandi barnalögum, né barnaverndarlögum, komi fram að umsagnir sem sýslumaður leiti eftir skuli lúta öðrum ákvæðum um málsmeðferð. Stefnandi telur því stjórnsýslulög og almennar reglur stjórnsýsluréttarins gilda um málsmeðferð þá sem hér um ræðir. Stefnandi telur að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga hafi ekki verið virt við málsmeðferðina þar sem framlögðum gögnum stefnanda og ábendingum hafi ekki verið fylgt eftir eða hafnað. Þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir hafi ekki verið rætt við telpuna af hlutlausum aðila, en hún var þá orðin . . . ára og fullt tilefni til að taka til greina skoðanir hennar. Að frumkvæði stefnanda hafi dr. Gunnar Hrafn Birgisson rætt við telpuna og komist að þeirri eindregnu niðurstöðu að hún vildi ekki hitta föður sinn. Taldi hann að starfsmenn barnaverndarnefndar ættu að snúa sér að því að gæta hagsmuna barnsins en ekki vera uppteknir af því að láta umgengni fara fram gegn vilja barnsins. Þá vísar stefnandi til greinargerðar dr. Gunnars Hrafns frá febrúar 2001 um meðferð málsins hjá barnaverndaryfirvöldum, trúverðugleika stefnanda, um ástæður fyrir framkomu hennar gagnvart föðurnum og um aðstæður hans almennt. Barnaverndarnefnd hafi ekki tekið tillit til þessara fagálita sálfræðingsins og enginn sérstakur rökstuðningur hafi verið gefinn fyrir því hvers vegna ekki hafi þótt ástæða til að taka tillit til álita hans. Jafnframt telur stefnandi að svo virðist sem ekki hafi verið um neins konar gagnaöflun að ræða við gerð greinargerðarinnar, heldur byggt á viðtölum starfsmanna og eldri gögnum, sem flest hafi verið tilkomin í tengslum við forsjárdeilu aðila, eða fyrri umgengnisdeilu. Stefnandi vísar til úrskurðar sýslumannsins í Reykjavík frá 23. október 2002, sem staðfestur hafi verið af dómsmálaráðuneytinu, þar sem sérstaklega sé tekið fram að ekki hafi verið virtur andmælaréttur stefnanda við málsmeðferð starfsmanna barnaverndarnefndar Reykjavíkur, þar sem henni hafi verið afhent greinargerð til kynningar með ábyrgðarsendingu kl. 17, þegar fundur barnaverndar átti að hefjast kl. 9 morguninn eftir. Þá telur stefnandi að hún hafi aldrei fengið fullan og óhindraðan aðgang að gögnum málsins og aldrei verið upplýst um hvaða gögn væru notuð til grundvallar og lögð fram með niðurstöðum starfsmanna og hvaða gögnum væri kosið að byggja ekki á, né heldur hafi hún fengið rökstuðning fyrir slíkum ákvörðunum. Andmælaréttur sé ein meginregla stjórnsýslulaga, sbr. 13. gr. laganna og mikilvægt sé að sá réttur sé virtur til að stjórnvald hafi allar upplýsingar um mál áður en ákvörðun sé tekin. Brot á andmælarétti sé því alvarlegt brot á málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga og leiði til þess að stjórnvald hafi ekki fulla mynd af því máli sem til úrlausnar sé, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Um brot á stjórnarskrárbundnum rétti stefnanda til friðhelgis einkalífs og fjölskyldu vísar stefnandi til 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnandi byggir bótakröfu sína á því að vegna alls máls þessa og tilhögunar málsmeðferðarinnar hafi einkalíf hennar og barns hennar orðið fyrir svo verulegri aðsókn að jafna megi við ólögmæta meingerð í garð stefnanda, sem stefndi beri ábyrgð á, á grundvelli reglna um húsbóndaábyrgð. Stefnandi kveðst hafa þurft um árabil að standa í kostnaðarsamri málsmeðferð hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur, sýslumanninum í Reykjavík og fleiri aðilum af þessum sökum. Hafi þetta tekið verulegan toll af heilsu hennar, svo ekki sé minnst á þá andlegu áþján, áhyggjur og álitshnekki sem þetta hafi valdið henni. Það þurfi varla að hafa mörg orð um þá andlegu áþján sem þessi langa, óréttláta og ranga málsmeðferð hafi valdið henni, svo ekki sé minnst á mannorð hennar. Alvarlegra sé að barnið þjáist af andlegum og líkamlegum einkennum alvarlegs kvíða vegna alls þessa máls. Telur stefnandi ágang á heimili hennar af hálfu barnaverndaryfirvalda hafa verið slíkan að barnið og önnur börn stefnanda hafi ekki farið varhluta af máli þessu og andleg heilsa þeirra þurft að líða fyrir. Krafa um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988. III. Stefndi byggir kröfu um sýknu á því að ekki hafi verið sýnt fram á að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma háttsemi sem talist geti fela í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda sem stefndi beri ábyrgð á. Stefndi vísar til þess að umsagnir barnaverndarnefndar séu tilkomnar vegna umgengnis­máls stefnanda og föður barnsins. Sýslumaður fari með úrskurðarvald í slíkum málum og beri að gæta málsmeðferðarreglna samkvæmt barnalögum og stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Einn liður í undirbúningi slíkra ákvarðana sé, eftir atvikum, að leita umsagnar barnaverndarnefnda, sbr. 74.gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. 6. mgr. 37. gr. þágildandi barnalaga nr. 20/1992 og rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefndi telur að um lögbundna álitsumleitan sé að ræða sem byggð sé á sérfræðiþekkingu og reynslu barnaverndarnefnda á málefnum foreldra og barna. Stefndi telur sýslumanni frjálst að úrskurða um umgengni, án þess að leita umsagnar barnaverndarnefndar, þar sem umsögn nefndarinnar sé ekki bindandi fyrir sýslumann og geti aðilar málsins komið að frekari gögnum og sjónarmiðum eftir að umsögn sé veitt og áður en sýslumaður kveði upp úrskurð sinn. Stefndi mótmælir því að barnaverndarlög nr. 80/2002 eigi við þar sem umsögn barnaverndarnefndar í umgengnismáli hafi verið veitt á grundvelli 74. gr. barnalaga og hér sé ekki um barnaverndarmál að ræða, sbr. 21. gr. barnaverndarlaga. Stefndi mótmælir því að umsögn barnaverndarnefndar teljist stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, enda sé hvorki kveðið á um rétt né skyldu manna með umsögninni. Meginreglna stjórnsýslulaga sé engu að síður gætt við vinnslu umsagna barnaverndarnefndar fyrir sýslumann. Stefndi telur að stefnandi hafi fengið tækifæri til að koma á framfæri sjónarmiðum sínum fyrir barna­verndar­nefnd á árunum 1998 og 2002 og haft aðgang að gögnum málsins, sbr. 13. og 15. gr. stjórnsýslulaga. Sýslumanni hafi borið að leggja sjálfstætt mat á rannsókn málsins hjá barnaverndarnefnd og meta sjónarmið aðila, áður en ákvörðun var tekin um umgengni. Stefndi vísar til þess að sýslumaðurinn í Reykjavík hafi í úrskurði sínum frá 23. október 2002 farið yfir allan feril málsins og ekki fallist á staðhæfingar stefnanda um meint brot á andmælarétti og rannsóknarreglu. Úrskurðurinn hafi verið kærður til dómsmálaráðuneytisins sem staðfest hafi niðurstöðu sýslumanns með örlitlum breytingum. Í úrskurði ráðuneytisins segi m.a. að það hafi verið sýslumaður sem tók hina endanlegu ákvörðun um umgengni en barnaverndarnefndirnar aðeins haft umsagnarhlutverki að gegna. Ráðuneytið hafi áréttað að stefnanda hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um efni málsins áður en ákvörðun var tekin í því og ljóst væri að afstaða hennar og sjónarmið hefðu legið fyrir með skýrum hætti þegar úrskurður sýslumanns var kveðinn upp. Í úrskurði ráðuneytisins sé einnig sérstaklega tekið fram að það fengi ekki annað séð en að könnun starfsmanna barnaverndarnefnda í málinu, sem greinargerð þeirra væri byggð á, hefði verið framkvæmd með viðhlítandi hætti og að nauðsynleg gögn hefðu legið fyrir þegar greinargerð þeirra var rituð. Stefndi hafnar því alfarið staðhæfingum um meint brot á stjórnsýslulögum og málsmeðferðarreglum. Enn fremur mótmælir stefndi því sem röngu og ósönnuðu að starfsmenn hans hafi sýnt af sér háttsemi sem feli í sér brot gagnvart friðhelgi einkalífs stefnanda og dóttur hennar sem jafna megi við ólögmæta meingerð. Stefndi telur að starfsmenn sínir hafi einungis haft nauðsynleg samskipti við stefnanda til að geta sinnt störfum sínum sem umsagnaraðilar og tilsjónarmenn með umgengni. Starfsmenn stefnda hafi, eðli málsins samkvæmt, þurft að hafa samskipti munnlega jafnt sem skriflega við stefnanda. Slík samskipti, þótt þau varði viðkvæm málefni stefnanda og dóttur hennar, geti ekki talist brot á friðhelgi einkalífs eða ólögmæt meingerð. Engu breyti hér um þótt stefnanda kunni fyrir sitt leyti að hafa mislíkað þessi samskipti og kosið að vera laus við þau. Stefndi telur ósannað að starfsmenn hans hafi í störfum sínum gerst sekir um ólögmæta meingerð í garð stefnanda. Stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að skilyrði almennu sakarreglunnar séu uppfyllt svo sem um sönnun tjóns, orsakasamhengi og sennilega afleiðingu. Þá telur stefndi skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um ásetning eða stórkostlegt gáleysi ekki vera fyrir hendi. Um varakröfu segir að stefndi telji að lækka beri bótakröfu stefnanda verulega, fari svo að dómurinn telji að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér einhverja þá vanrækslu eða óvandvirkni við undirbúning og samningu umsagnar til sýslumanns sem leiða eigi til bótaskyldu stefnda. Miskabótakrafa stefnanda sé ekki rökstudd og einungis byggð á reikningum vegna aðstoðar lögmanna og sérfræðinga sem stefnandi hafi kosið að ráða. Miskabótakröfu stefnanda er mótmælt sem allt of hárri og í engu samræmi við dómaframkvæmd. Þá er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna einkamálaréttarfars um sönnun, almennu sakarreglunnar, meginreglna stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, skaða­bótalaga nr. 50/1993, þágildandi barnalaga nr. 20/1992, barnalaga nr. 76/2003 og barnaverndarlaga nr. 80/2002. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi við ákvæði XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Sýslumaðurinn í Reykjavík leitaði árið 1997 og aftur 2001 umsagnar barnaverndarnefndar Reykjavíkur vegna deilu stefnanda og föður barns þeirra um umgengni föður við barnið, á grundvelli heimildar 6. mgr. 37. gr. þágildandi barnalaga nr. 20/1992, sbr. nú 74. gr. barnalaga nr. 76/2003. Umsögn barnaverndarnefndar telst ekki stjórnvaldsákvörðun, enda er með henni ekki kveðið á um rétt og skyldur aðila, sem hefur í för með sér bindandi úrlausn umgengnismáls. Þrátt fyrir það verður að ganga út frá því að meginreglum stjórnsýslulaga sé fylgt við gerð umsagna, auk þess sem tillit skal taka til sérreglna barnalaga og barnaverndarlaga um málsmeðferð, enda gegna umsagnir barnaverndarnefndar mikilvægu hlutverki og ráða oft úrslitum í deilum aðila. Hafa verður í huga að það er sýslumaður sem úrskurðar um umgengnisréttinn og á honum hvílir skylda til að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst og að aðilar fái að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Í báðum úrskurðum sýslumannsins í Reykjavík var sérstaklega fjallað um málsmeðferð barnaverndarnefndar og ekki taldir ágallar á henni sem leiddu til þess að umsagnir þeirra yrðu ekki teknar til greina. Tekið var tillit til ásakana stefnanda á hendur föður og kveðið á um, bæði í umsögn barnaverndarnefndar og úrskurðum sýslumanns, mjög takmarkaða umgengni undir eftirliti tilsjónarmanns. Þá verður að líta til þess að í VI. kafla þágildandi barnalaga nr. 20/1992, var mælt fyrir um gagnkvæman umgengnisrétt barns og þess foreldris sem ekki fer með forsjá þess, og þá vernd, sem þessi réttur nýtur, sbr. nú VIII. kafla barnalaga nr. 76/2003. Er þar ekki aðeins um að ræða rétt foreldris til umgengni við barnið, heldur ekki síður rétt barnsins til umgengni við foreldra sína, svo og skyldu foreldra til að rækja þessa umgengni. Þessi réttur foreldra og barna nýtur sérstakrar verndar samkvæmt 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 3. mgr. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992. Gera verður strangar kröfur ef synja á foreldri með öllu um umgengnisrétt og þá aðeins að sérstakar ástæður réttlæti það. Almennt er viðurkennt að afstöðu barnsins sjálfs verði að taka með fyrirvara. Synjun umgengnisréttar kemur t.d. til greina vegna geðheilsu foreldris, óreglu, eða kynferðislegrar misnotkunar. Heimild til að synja um umgengnisrétt verður að túlka þröngt og aðeins þannig að til þess liggi örugglega gildar ástæður, vegna hagsmuna barnsins. Í greinargerð félagsráðgjafanna frá 1998 kemur fram að rætt var við fjölmarga aðila, m.a. fyrrverandi eiginkonu föður og börn hans, sem báru honum vel söguna. Þá voru þar raktar ásakanir stefnanda á hendur föður og skýrsla sálfræðings vegna grunsemda stefnanda um kynferðisáreiti fylgdi greinargerðinni. Stefnandi mætti á fundi barnaverndarnefndar þar sem greinargerðin var tekin fyrir og lagði fram skriflegar athugasemdir sínar við greinargerðina. Var andmælaréttar því gætt. Þegar deila um umgengni var til meðferðar hjá sýslumanni á ný árið 2001 voru aðstæður föður kannaðar ítarlega vegna ásakana stefnanda í hans garð. Í greinargerð félagsráðgjafa kemur fram að rætt hafi verið m.a. við fyrrverandi eiginkonu föður, lögð var fram sálfræðileg athugun sem gerð var á honum í forsjármálinu og sakavottorð lá fyrir. Sérstaklega var fjallað um grunsemdir um kynferðislega misnotkun og athuganir þar að lútandi. Starfsmenn barnaverndarnefndar Reykjavíkur óskuðu upplýsinga hjá stefnanda vegna vinnslu greinargerðarinnar. Stefnandi mætti hins vegar ekki á alla þá fundi sem hún var boðuð til hjá barnaverndarnefnd. Þá var hún mótfallin því að notuð yrði matsgerð sérfræðinga úr forsjármálinu og lagði ekki til umbeðnar upplýsingar um æviferil. Þegar málið var til meðferðar hjá barnaverndarnefnd lágu hins vegar fyrir fjölmörg gögn og bréf frá stefnanda, m.a. ítarlegt bréf hennar, dags. 3. desember 2001, þar sem afstaða og rök hennar eru tiltekin. Hvað varðar gögn frá dr. Gunnari Hrafni Birgissyni verður að líta til þess að varhugavert getur verið að byggja niðurstöðu máls á skýrslum sérfræðinga sem aðilar hafa sjálfir fengið til verksins án samráðs við gagnaðila eða stjórnvald sem hefur málið til meðferðar. Verður því ekki átalið að barnaverndarnefnd hafi ekki byggt á þeim gögnum, heldur skoðað málið sjálfstætt. Þá verður ekki séð að nauðsyn hafi borið til að rætt yrði við barnið af öðrum en starfsmönnum barnaverndarnefndar, sem voru sérfræðingar, til þess að fá afstöðu barnsins, en stefnandi synjaði beiðni þeirra um að fá að ræða við barnið og lagði fram bréf dr. Gunnars Hrafns vegna viðtals sem hann tók við barnið um afstöðu þess. Fyrir liggur að greinargerð sú sem lögð var fyrir fund barnaverndarnefndar Reykjavíkur, sem haldinn var kl. 10 hinn 26. febrúar 2002, barst stefnanda deginum áður kl. 17. Í gögnum málsins liggur fyrir að venja er hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur að gefa foreldrum tækifæri til þess að lesa fyrri drög að greinargerð og gera athugasemdir er varða staðreyndavillur. Þá er þeim afhent tilbúin greinargerð a.m.k. fimm sólarhringum fyrir fund barnaverndar­nefndar. Á fundi nefndarinnar gefst foreldrum tækifæri á að koma að athugasemdum varðandi efni greinargerðarinnar og tillögur starfsmanns. Ljóst er að stefnanda var ekki gefinn andmælaréttur í samræmi við þessar verklagsreglur. Hins vegar verður ekki hjá því litið að hún fékk þó stuttan frest til að kynna sér greinargerðina og mæta á fundinn daginn eftir, sem hún gerði ekki. Samkvæmt öllu framangreindu er ekki efni til þess að dæma stefnanda miskabætur úr hendi stefnda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi fékk útgefið gjafsóknarleyfi 19. apríl 2005 vegna reksturs málsins fyrir héraðsdómi. Verður þóknun ákveðin eftir umfangi málsins 500.000 kr. og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfu stefnanda, A. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., að fjárhæð 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 157/2015
Skaðabætur Slysatrygging Sjómaður Líkamstjón Örorka Miski Uppgjör Fyrirvari Almannatryggingar Gjafsókn
A krafði V hf. um greiðslu bóta vegna líkamstjóns sem hann hlaut í starfi sínu sem háseti. Höfðu aðilar samið um bætur vegna slyssins á grundvelli matsgerðar í maí 2010 og var eingreiðsluverðmæti fullra bóta frá almannatryggingum og lífeyrissjóði A dregið frá örorkubótunum. Tók A við bótunum með fyrirvara um niðurstöðu örorkumats og frádrátt. Í desember 2010 var A tilkynnt að SÍ teldu hann ekki eiga rétt á lífeyri frá almannatryggingum og voru honum greiddar eingreiðslubætur vegna örorku. Greiddi V hf. því A mismun hinna eingreiddu bóta og þess eingreiðsluverðmætis örorkubóta frá almannatryggingum sem dregið hafði verið frá í uppgjöri aðila. Deildu aðilar í málinu um við hvaða miskastig og örorku skyldi miða og hvort V hf. væri heimill framangreindur frádráttur, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að leggja til grundvallar matsgerðir dómkvaddra manna frá árinu 2013 sem mátu miska og örorku A hærri en miðað hafði verið við í uppgjörinu árið 2010. Í dómi réttarins kom fram að tjónþola bæri að takmarka tjón sitt, sbr. 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Hefði V hf. ítrekað skorað á A að leita endurskoðunar á ákvörðun SÍ án þess að brugðist hafi verið við því. Hefði V hf. því aflað matsgerðar árið 2013 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að A ætti rétt á örorkubótum lífeyristrygginga almannatrygginga ef hann sækti um þær og var hún lögð til grundvallar. Þar sem V hf. hefði þegar greitt A bætur og dregið frá eingreiðsluverðmæti réttar A til greiðslna frá almannatryggingum í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms var talið að V hf. hefði gert upp tjón A að fullu. Var V hf. því sýknaður af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 9. janúar 2015. Ekkivarð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 25. febrúar sama ár og áfrýjaði hannöðru sinni 27. sama mánaðar. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 11. maí 2015.Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 135.991.840krónur með 4,5% ársvöxtum af 5.334.819 krónum frá 5. nóvember 2007 til 5. apríl2009 og af 135.991.840 krónum frá þeim degi til 11. nóvember 2011, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum eftirfarandigreiðslum, samtals að fjárhæð 40.846.129 krónur: 22. júlí 2008 að fjárhæð700.000 krónur, 9. september sama ár að fjárhæð 300.000 krónur, 29. janúar 2009að fjárhæð 500.000 krónur, 18. febrúar sama ár að fjárhæð 1.500.000 krónur, 24.apríl sama ár að fjárhæð 500.000 krónur, 22. maí sama ár að fjárhæð 200.000krónur, 2. október sama ár að fjárhæð 300.000 krónur, 27. október sama ár aðfjárhæð 1.000.000 krónur, 25. nóvember sama ár að fjárhæð 500.000 krónur, 8. desembersama ár að fjárhæð 500.000 krónur, 6. janúar 2010 að fjárhæð 400.000 krónur,20. janúar sama ár að fjárhæð 500.000 krónur, 2. febrúar sama ár að fjárhæð 200.000krónur, 8. mars sama ár að fjárhæð 3.000.000 krónur, 9. sama mánaðar að fjárhæð997.560 krónur, 28. maí sama ár að fjárhæð 1.500.000 krónur, 9. júní sama ár aðfjárhæð 12.496.194 krónur, 5. október 2011 að fjárhæð 14.424.207 krónur, 16. október2012 að fjárhæð 1.075.635 krónur, 17. sama mánaðar að fjárhæð 252.533 krónur og12. desember 2014 að fjárhæð 14.662.769 krónur. Til vara krefst hann staðfestingarhéraðsdóms. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem honum hefur verið veitt. IEins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi háseti á […], erhann slasaðist við vinnu sína 5. nóvember 2007. Kröfu sína reisir hann ásamningi útgerðar skipsins og aðaláfrýjanda um slysatryggingu áhafnarinnar þarsem kveðið er á um að greiða skuli bætur, sem svari til skaðabóta samkvæmtskaðabótalögum nr. 50/1993, leiði það til hærri heildarbóta en samkvæmt 172.gr. siglingalaga nr. 34/1985. Ekki er um það deilt að í þessu tilviki nemaheildarbætur hærri fjárhæð en samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Bótauppgjör í málinufer því eftir reglum skaðabótalaga.Aðilar málsins sömdu um bætur vegna slyssins á árinu 2010 á grundvellimatsgerðar, sem þá lá fyrir og þeir öfluðu sameiginlega. Samkvæmt þeirrimatsgerð var varanlegur miski metinn 35 stig og varanleg örorka 50% og vareingreiðsluverðmæti fullra bóta frá almannatryggingum og lífeyrissjóðigagnáfrýjanda dregið frá örorkubótunum. Gagnáfrýjandi tók við bótunum meðfyrirvara um niðurstöður örorkumats og uppgjör og frádrátt á rétti sem frádreginnvar í uppgjörinu.Með mati dómkvaddra manna árið 2013 var varanlegur miski gagnáfrýjandametinn 40 stig og varanleg örorka 60%. Matinu var skotið til yfirmats að því ervaranlega örorku varðaði og var hún þar metin 65%. Þessum matsgerðum hefur ekkiverið hnekkt og ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að miskinn sé 40stig og varanlega örorkan 65%. Þá er einnig staðfest niðurstaða héraðsdóms umað hafna beri kröfuliðunum öðru fjártjóni, sjúkrakostnaði ogframtíðarsjúkrahúskostnaði þar sem gagnáfrýjandi gerði ekki fyrirvara um þáliði í uppgjöri aðila árið 2010. IIEins og að framan greinir fer um bótauppgjör í máli þessu eftir reglumskaðabótalaga og því gilda við uppgjörið frádráttarreglur samkvæmt 4. mgr. 5.gr. skaðabótalaga eins og þau voru á slysdegi 5. nóvember 2007, erskaðabótakrafa gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda stofnaðist.Gagnáfrýjanda var tilkynnt 1. desember 2010 að Sjúkratryggingar Íslandsteldu hann ekki eiga rétt á lífeyri og voru honum greiddar eingreiðslubæturvegna örorku. Aðaláfrýjandi greiddi gagnáfrýjanda mismun hinna eingreiddu bótaog þess eingreiðsluverðmætis örorkubóta frá almannatryggingum, sem dregið hafðiverið frá í uppgjörinu árið 2010. Á það verður ekki fallist með gagnáfrýjandaað aðaláfrýjandi sé bundinn við það uppgjör og geti ekki borið fyrir sig aðgagnáfrýjandi eigi frekari rétt til bóta úr almannatryggingum. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og með vísan til ólögfestrameginreglna skaðabótaréttar ber tjónþola að takmarka tjón sitt, sbr. dóm Hæstaréttar14. febrúar 2008 í máli nr. 307/2007 og dóm réttarins 11. september 1997 sembirtur er í dómasafni réttarins á bls. 2312 það ár. Aðaláfrýjandi hefur ítrekaðskorað á gagnáfrýjanda að leita endurskoðunar á framangreindri ákvörðun SjúkratryggingaÍslands, án þess að brugðist hafi verið við því af hálfu gagnáfrýjanda.Aðaláfrýjandi fékk því dómkvaddan mann til að meta örorku gagnáfrýjandasamkvæmt reglum um almannatryggingar vegna slyssins og hvaða greiðslum hannætti rétt á samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar. Skilaði hannmatinu 9. ágúst 2013 og var þar komist að þeirri niðurstöðu að örorkagagnáfrýjanda samkvæmt reglum lífeyristrygginga almannatrygginga væri aðminnsta kosti 75% og ætti hann því rétt á örorkubótum ef hann sækti um þær.Matsgerð þessari hefur ekki verið hnekkt og verður hún því lögð til grundvallar. IIIÍ héraði lágu fyrir útreikningar tryggingastærðfræðings áeingreiðsluverðmæti bóta frá almannatryggingum. Var annars vegar miðað viðgreiðslu frá stöðugleikapunkti 8. apríl 2009 og hins vegar greiðslu frá 4.september 2011, en þá var talið að gagnáfrýjanda hefði mátt vera ljóst að hannværi óvinnufær til langframa. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirriniðurstöðu að ekki væri unnt að miða við að gagnáfrýjandi fengi greiðslur fráalmannatryggingum frá fyrra tímamarki en frá dagsetningu matsgerðarinnar 9. ágúst2013. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður nýr útreikningurtryggingastærðfræðings, sem miðar við þessa niðurstöðu héraðsdóms.Aðaláfrýjandi hefur nú greitt gagnáfrýjanda bætur með vöxtum í samræmivið niðurstöðu héraðsdóms að því undanskildu að hann hefur miðað innborganirsínar við greiðsludag þeirra eins og óumdeilt er með aðilum. Þá hefur hann dregiðfrá eingreiðsluverðmæti réttar gagnáfrýjanda til greiðslna fráalmannatryggingum miðað við þann dag sem héraðsdómur lagði til grundvallar.Verður byggt á útreikningi aðaláfrýjanda þar að lútandi sem ekki hefur veriðhnekkt. Samkvæmt þessu hefur aðaláfrýjandi gert að fullu upp tjón gagnáfrýjandaog verður hann því sýknaður.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, engjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði svo sem í dómsorðigreinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi,Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, A.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað eru staðfest.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans, 600.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2014. Mál þetta var höfðaðmeð stefnu birtri 18. nóvember 2010, og framhaldsstefnu sem þingfest var 11.nóvember 2011, af A, […]Akureyri, á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3,Reykjavík. Málið var dómtekið 19.september sl. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda 135.991.840 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum, af þjáningarbótum og miskabótum,5.334.819 krónum. frá 5. nóvember 2007 til 5. apríl 2009, en af 135.991.840krónum frá þeim degi til 11. nóvember 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeimdegi til greiðsludags. Alltað frádregnum neðangreindum greiðslum, samtals 40.846.129 krónum: 22.júlí 2008700.0002 9. september 2008 300.0003 29. janúar 2009500.0004 18. febrúar 2009 1.500.0005 24. apríl 2009 500.0006 22. maí 2009200.0007 2. október 2009 300.0008 27. október 2009 1.000.0009 25. nóvember 2009 500.0000 8. desember 2009 500.0001 6. janúar 2010 400.0002 20. janúar 2010 500.0003 2. febrúar 2010200.0004 8. mars 2010 3.000.0005 28. maí 2010 1.500.0006 9. júní 20107.924.0617 9. mars 2010 997.5608 9. júní 2010 3.064.0759 9. júní 2010 1.508.05820 5. október 2011 12.032.12321 5. október 2011 1.163.58722 5. október 2011 1.228.49723 16. október 2012 1.000.00024 16. október 201275.63525 17. október 2012 252.533 Til vara krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 90.147.956 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af þjáningar ogmiskabótum, frá 5. nóvember 2007 til 5. apríl 2009, en af 90.147.956 krónum fráþeim degi til 11. nóvember 2011, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum sömu innborgunum og íaðalkröfu. Þá krefst stefnandimálskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum varveitt gjafsókn 11. apríl 2013. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst hann þess að stefnukröfurverði lækkaðar og honum til­dæmdurmálskostnaður. Stefnandi var háseti á[…]. Hann slasaðist um borð í skipinuþann 5. nóvember 2007 er ljósbauja féll úr nokkurri hæð og lenti á hálsi oghöfði hans. Í útdrætti úrskipsdagsbók segir svo um slysið: Mánudagskvöldið 05 nóvember var […] aðveiðum utanvið Þorlákshöfn þegar baujan sem hangir við pokaendann á nótinni fórmeð aftur í skúffu og vissu strákarnir aftur í nótaskúffu ekki um það, þegarbaujan fór yfir nótaleggjarann féll hún aftan á hálsinn á A og ældi hann fyrstá eftir og versnaði síðan verkur í hálsi eftir það. Hann sagði yfirmönnum ekkifrá þessu atviki fyrr en komið var í land. Stefnandi hélt áframvinnu en fór á slysadeild þegar skipið kom til hafnar viku eftir óhappið, 13.nóvember 2007. Hann var talinn hafatognað í hálshrygg og fékk almennar ráðleggingar. Stefnandi leitaði síðan læknis áHeilbrigðisstofnun Austur­lands (HSA) 16. nóvember2007. Samkvæmt vottorði B læknis á HSA kvartaði stefnandi einkum um verki íbaki, hálsi og hnakka en í byrjun árs 2008 vöknuðu grunsemdir um taugaskemmdir. Samkvæmt vottorði C læknis frá 23. maí 2008kom stefnandi á Endurhæfingardeild Fjórðungs­sjúkrahússinsá Akureyri. Þá kemur fram að niðurstaða segulómunar af hálsi og háls­hrygg hafi verið eðlileg.Líðan stefnanda sé eins og áður en hann kom áendur­hæfingardeildina: Almennt versnandiog hann sé ómögulegur í öllum skrokknum en verstur sé höfuðverkur, suð fyrireyrum, truflun á bragðskyni og veruleg truflun á svefni. Auk þessúthaldsleysi og stöðug þreyta. Viðkvæmur fyrir birtu og hávaða, minnisleysi og einbeitingarleysi. Við meðferð hafi tekist að draga talsvert úróþægindum hans í hálsi og herðum en hann hafi samt mjög lítið þrek og úthald og sé langt frá því að vera vinnufær. Þann 14. maí 2008 fórstefnandi í taugasálfræðilegt mat hjá D taugasálfræðingi. Hún taldi stefnanda hafa orðið fyrirmeðalalvarlegum heila­skaða. Við endurmat í desember 2008 taldi taugasálfræðingurinn að flokka mættiheilaskaða stefnanda sem alvarlegan og varanlegan. Engar líkur væru á því, að stefnandi kæmistaftur til vinnu á sjó. Stefnandi dvaldi með hléum á Reykjalundi í endurhæfinguá tímabilinu febrúar til apríl 2009. Þegar stefnandislasaðist var hann ásamt öðrum skipverjum tryggður slysa­tryggingu sjómanna hjá stefnda. Slysatrygging þessi ermeð þeim skilmálum að greiddar skulu bætur sem svari til skaðabóta samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 meðsíðari breytingum. Stefnandi og stefndióskuðu sameiginlega eftir mati E, sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum og F,sér­fræðings í bæklunarskurðlækningum, á afleiðingumslyssins. Samkvæmt matsgerð þeirra frá5. nóvember 2009 hlaut stefnandi þungt höfuðhögg og hnykk á háls- ogbrjósthrygg við slysið. Töldu matsmennað varanlegar afleiðingar slyssins væru heila­skaði (með vægri vitrænni skerðingu, persónuleikabreytingu og skerðingu ábragð- og lyktarskyni), eftirstöðvar tognunar í háls-og brjósthrygg og vítahringur langvinnra verkja og kvíða. Stöðugleikapunkt töldu þeir vera 8. apríl2009, þegar stefnandi út­skrifaðist af Reykjalundi. Matsmennirnir töldu að varanlegur miski væri35 stig, en við það mat kváðust þeir taka tillit til fyrra heilsufars. Loks töldu þeir varanlega örorku stefnanda afvöldum slyssins hæfilega metna 50%. Að fenginni matsgerðgengu aðilar frá bótauppgjöri í samræmi við niðurstöðu hennar. Uppgjörið er dags. 28. maí 2010, enundirritað af lögmanni stefnanda 9. júní sama ár. Við uppgjör þetta var reiknað til frádráttareingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins og frálífeyrissjóði. Var þessi frádráttur reiknaðuraf G tryggingastærðfræðingi, starfsmanni stefnda. Var í uppgjörinu miðað við að stefnandi nyti óbreyttra bóta, örorkulífeyris, allt til 67 ára aldurs, bæði frá Tryggingastofnun og Lífeyrissjóðnum Gildi. Lögmaður stefnanda gerði svo­hljóðandi fyrirvara við uppgjörið: Samþykktmeð fyrirvörum um niðurstöður örorkumats og uppgjör og frádrátt á rétti semfrádreginn er í uppgjöri og að hann fái í framtíð þessar greiðslur sem reiknaðer með frá TR og lífeyrissjóði. Skömmu síðar leitaði stefnandi til annars lögmanns og hófst sá handaum gagnaöflun. Taldi hann að meta yrði áný bæði miska stefnanda og varanlega örorku.Hann óskaði ekki dómkvaðningar matsmanna, en höfðaði þetta mál meðstefnu í nóvember 2010 eins og áður segir. Verða nú rakin helstugögn um heilsufar stefnanda sem fram hafa komið eftir þingfestingu. Þann 1. desember 2010tilkynntu Sjúkratryggingar Íslands stefnanda að stofnunin mæti varanlega slysaörorku 35%. Jafnframt var stefnanda tilkynnt um ein­greiðslubætur frá stofnuninni samkvæmt 5. mgr. 34. gr.laga nr. 100/2007, að fjárhæð 2.366.111 krónur. Matsgerðar H lögfræðings og I bæklunarskurðlæknis, dags. 17. október 2011, aflaðilögmaður stefnanda einhliða með vísan til 10. gr. skaðabótalaga. Í matsgerð þessari erfjallað um heilsufar stefnanda fyrir slysið, áverka stefnanda í slysinu 5.nóvember 2007 og afleiðingar þess, þ.e. bæði varanlegan miska og örorku samkvæmt 4. og 5. gr. skaðabótalaga, sjúkrakostnað og annað fjártjón, auk þess semóskað hafði verið eftir að miski stefnanda yrði metinn eftir dönsku miska­töflunum. Matsmenn töldu aðstefnandi hefði almennt verið heilsuhraustur fyrir slysið. Þeir töldu að stefnandi hefði í slysinu hlotiðheilaskaða og tognað í hálsi, brjóstbaki og mjóbaki. Stoðkerfiseinkennin hefðu lítið gengið til baka með tímanum og stefnandi glímdivið afleiðingar heilaskaða með vægri vitrænni skerðingu, persónuleika­breytingu og skerðingu á lyktar- og bragðskyni. Enn fremur ákveðnum tjáskipta­örðugleikum, s.s. stami, og erfiðleikum með að finna orð,breytingu á geðslagi, úthaldsleysi, viðkvæmni fyrir birtu og hávaða o.fl. Varðandi varanlegan miska töldu matsmenn að ekki væri hægt að sjá að ein­kennin sem stefnandi kvartaði um við fyrra mat hjá E og Fhefðu versnað mikið.Tognunareinkenni í hálsi og brjóstbaki virðist þó hafa versnað nokkuð,séu frekar viðvarandi í stað þess að vera álagsbundin. Þá hafi ekki verið tekið tillit til tognunareinkennaí mjóbaki í fyrri matsgerð Varanlegurmiski stefnanda sé rétt metinn 50 stig.Sundurliða þeir niðurstöðu sína þannig að tognunar­einkenni í hálsi séu metin til 8 stiga, tognunareinkennií brjóstbaki til 5 stiga, tognunareinkenni í mjóbaki til 7 stiga og einkenniheilaskaða samanlagt til 30 stiga (vitræn skerðing 15 stig, minnkun á lyktar-og bragðskyni 5 stig, tjáskiptaörðugleikar 5 stig og andleg einkenni 5stig) Varanlega örorku töldumatsmenn vera 65%.Litu þeir til þess að stefnandi gæti ekki unnið við líkamlega krefjandistörf vegna afleiðinga slyssins, auk þess sem gera yrði ráð fyrir því að úthaldhans til vinnu væri töluvert skert. Þaðætti jafnvel við í líkamlega léttri vinnu, einkum vegna heilaskaðans, en þóeinnig vegna stoðkerfis­einkenna. Þá hafi stefnandi litla sem enga menntun,starfsreynsla hans liggi í líkamlega krefjandi vinnu, hann búi á svæði þar sem framboð vinnu sé minna en áhöfuðborgarsvæðinu og aldurinn vinni ekki með honum. Matsmenn töldu allaendurhæfingu stefnanda fullreynda. Þóværi líklegt að hann þyrfti af og til að leita til sjúkraþjálfara til að haldaí horfinu. Þá yrði ekki þörf á miklum lyfjakaupum. Þegar þessi matsgerðlá fyrir var þingfest framhaldsstefna 11. nóvember 2011. J, trúnaðarlæknir Lífeyrissjóðsins Gildis, hefur metið örorku stefnanda gagnvart sjóðnum. Hefur hann ætíð talið að örorka til fyrristarfa teljist 100% frá 23. nóvember 2007.Síðasta mat fór fram 16. apríl 2014 og skal næsta endurmat fara fram ímaí 2017. K, sérfræðingur íheila- og taugasjúkdómum skoðaði stefnanda og er greinargerð hans dags. 9.desember 2011. Hann taldi að stefnandihefði hlotið heila- og hnykkáverka við slysið.Um sé að ræða varanlegt ástand og miski sé ekki minni en 70 stig eftirmiskatöflum skaðabótalaga og örorka sé meiri en 75%. Stefnandi hefur átt íerfiðleikum með þvaglát. Íaðgerðarlýsingu L læknis, dags. 2. desember 2013segir að hann sé „með dysfunctional volding, tæmir blöðru illa, líklega meðhypotone eða jafnvel atoniska blöðru.Þetta er mjög líklega af neurogen uppruna, þ.e.a.s. secunder vegna heilaáverkaog einnig gætu bakverkirnir spilað þarna inn í þannig hann fær ekki normalþvagláta-reflex.“ Stefndi mótmæltiframangreindri matsgerð þeirra H og I. Voru því aðkröfu stefnanda dómkvaddir matsmenn þann 8. nóvember 2012 til að svara þvíhvaða læknisfræðilegu áverka, andlega og líkamlega, stefnandi hefði hlotið íslysinu. Þá var þeim og falið að metamiska hans og varanlega örorku, sbr. 4. og 5. gr. skaðabótalaga. Matsmennirnir, M heila- og taugaskurðlæknir og Nhæstaréttarlögmaður skiluðu matsgerð þann 11. mars 2013. Þeir höfðu frumkvæði að því að stefnandi fórtil athugunar hjá O, taugasálfræðingi.Er skýrsla hans dags. 30. janúar 2013.Þar segir m.a.: Viðprófun nú komu fram skýrar vísbendingar um skert úthald og erfiðleika tengdamáltjáningu. Árangur á mállegum þáttumgreinarprófs var í meðallagi. Að öðruleyti komu fram merki um erfiðleika á flestum prófum. Í niðurstöðum prófa komu fram vísbendingar umtaugasálfræðilega veikleika tengda máltjáningu og mál­skilningi, sjónrænni úrvinnslu og rúmáttun, skipulagi oghraða í hugarstarfi og vinnubrögðum, heyrnrænum og sjónrænum minnisþáttum,vinnsluminni, einbeitingu og úthald og fínhreyfifærni handa. Einnig komu fram merki um tilhneigingu tilþrá­lætis. Svovirðist sem ríkjandi hönd (hægri) sé ekki eins sterk og sú víkjandi. Líkureru til þess að þeir taugasálfræðilegu veikleikar, sem vísbendingar eru um íniðurstöðum prófa nú, séu að verulegu leyti áunnir og afleiðing ofangreindsheilaáverka. Er það í samræmi viðniðurstöður annarra taugasérfræðinga, sem lýst hafa því áliti sínu, að A takistá við víðtækar afleiðingar heilaskaða eftir höfuð­höggið sem hann hlaut í nóvembermánuði 2007. A munhafa sinnt störfum til sjós í nokkra daga eftir að hafa hlotið þungt höfuðhöggog sýnt merki um heilaáverka. Mælt er með því að fólk forðist líkamlegt ogandlegt álag fyrstu dagana eftir heilaáverka.Rannsóknir benda til þess að of mikið álag fyrstu dagana og vikurnareftir heilaáverka geti seinkað bata og aukið líkur á þálátum afleiðingum tillengri tíma. Ekkihafa sést merki um heilaskaða á myndum af heila, en hafa verður í huga aðheilasneiðmynd og hefðbundin segulómun af heila eru ekki næmar á skaða á taugafrumum (axonal damage), sem valdið geturhugrænum (cognitive) einkennum og haft áhrif á aðlögun og atferli. Í niðurstöðummatsgerðarinnar segir að stefnandi hafi hlotið vægan heila­hristing, en umtalsverðar tognanir í hálshrygg ogbrjósthrygg og að verkjaástand ímjóbaki hafi versnað. Heilahristingurinn og eftirfylgjandi greiningar hafi skaðað stefnanda umtalsvert ogspillt meðferð hans. Við mat ávaranlegum miska kveðast matsmenn taka tilliti til fyrri einkenna ogheilsufars. Telja þeir að afleiðingarslyssins hafi ekki sérstaka erfiðleika í för með sér umfram það sem metið sésamkvæmt miska­töflum. Metaþeir miskann 40 stig. Varanlega örorkutöldu þeir hins vegar umtalsvert hærri og mátu hana 60%. Þann 7. maí 2013 vorudómkvaddir yfirmatsmenn til að meta varanlega örorku stefnanda vegna áverka erhann hlaut í umræddu slysi. Matsmennirnir, Pgeðlæknir, R prófessor og S prófessor, luku við yfirmatsgerð sína 26. október2013. Þar segir m.a.: Hér verður því horft til þess aðatburðurinn, sem tjónþoli lendir í, er til þess fallinn að valda miklumlíkamlegum skaða, hann fær óumdeilt mikið höfuðhögg og í beinu framhaldi erlýst heilahristing og síðan eru staðfest merki um tognun á háls og brjósthryggmeð versnun á tognunareinkennum frá mjóbaki.Engin merki um brjósklos og skaða á úttaugar er lýst í beinu framhaldislyssins og verða því brjósklos sem tjónþoli hefur síðar fengið ekki rakin tilslyssins. Í fyrri matsgerðum er deilt um hvort að hann hafi hlotiðheilaskaða eða ekki. Ljóst er að höggiðer af þeirri stærðargráðu að það í sjálfu sér er líklegt til þess. Hann lýsir í framhaldinu truflun á bragði oglyktarskyni sem er nokkuð óvænt miðað við eðli höggsins, en hér ber að hafa íhuga að nákvæmni lýsingar á innkomu bauju á höfuð tjónþola getur skeikað ográðið nokkru um hvort þessi niðurstaða er möguleg. Vegna tímanlegra tengsla við höggið ogstaðfestingu þessa vanda við skoðun þá líta matsmenn á að þetta tengistslysinu. Hvað varðar heyrnartruflun teljamatsmenn það ólíklegt að hún stafi af högginu, en aðrar ástæður, s.s. vinna íhávaða og notkun á byssum er líklegri skýring.Þá horfa matsmenn til þess að í kjölfar slyssins hefur hann glímt viðbreytingu á persónuleika, með depurð, kvíða, einbeitingar- og minnistruflunum,flogalíkum köstum, svima, sjóntruflunum, stami eða auknu stami auk vítahringsverkja og vanlíðunar með þreytu og driftarleysi. Hvort þessi einkenni stafi af beinumheilaskemmdum eða séu geðræn/sállíkamleg, skiptir ekki máli fyrir matsgerðþessa, enda þekkt að eftir áverka sem þessa geta þau komið fram og haft á sérbáðar þessar skýringar. Nú eru liðintæplega 6 ár frá slysinu og ljóst að varanleiki framangreindra einkenna erumtalsverður. Til hliðsjónar verðureinnig að hafa að tjónþoli hefur leitað sér meðferðar og þannig reynt aðtakmarka tjón sitt. Þá er horft til þessað tjónþoli hefur ekki notið sértækrar meðferðar vegna stams og gera matsmennráð fyrir að hægt sé að bæta það umtalsvert. Í ljósi þessa verður að ætla að tjónþoli geti vegna tognunar íhálsi, brjóst og lendhrygg ekki lengur unnið erfiðsvinnustörf. Þá verður að gera ráð fyrir að vegnageðeinkenna, hvort sem þau stafi af heilaskemmd eða séu af geðrænum ástæðum,verði honum ókleyft vegna afleiðinga slyssins að vinna störf þar sem mikið erum snögg áreiti, og sértæks frumkvæðis, driftar eða úthald er krafist. Ætla verður þó að til framtíðar geti tjónþoliþrátt fyrir slysið, hamli ekki aðrar ástæður, unnið störf undir verkstjórnannars, þar sem ofangreindar aðstæður eru ekki til staðar. ... Ekki verða öll líkamleg einkenniyfirmatsbeiðanda í dag með vissu rakin til afleiðinga slyssins 5. nóvember2007. Yfirmatsmenn hafna þeirri túlkun tjónþola að miða beri við heilsufar hansí dag, enda leiðir það af orðalagi 5. gr. skaðabótalaga að miða beri við þáskerðingu sem verður á aflahæfi tjónþola í viðkomandi tjónsatviki. Í þessu sambandi má einnig vísa tilmatsspurningar í yfirmatsbeiðni: ,,Hver er varanleg örorka tjónþola/stefnandavegna þeirra áverka sem tjónþoli/stefnandi varð fyrir í slysinu þann 5. 11.2007 um borð í […], skv. 5. grein skaðabótalaga." Nýtt vottorð Tþvagfæraskurðlæknis styður ekki að vandamál yfirmatsbeiðanda við þvaglát verðirakin til meints heilaskaða í nefndu slysi, enda hefðu einkennin þá átt að komamun fyrr fram eins og fram kemur í vottorðinu. Er því hafnað að einkenni þessiséu afleiðingar slyssins. Sömu sögu er að segja af núverandi leiðsluverkjumtjónþola frá baki niður í fætur. ... Með vísan til alls framanritaðser það niðurstaðan að um verulega varanlega örorku sé að ræða vegna slyssins.Helgast það bæði af skertri líkamlegri færni vegna eftirstöðva tognana í hálsi,brjósthrygg og lendarhrygg en ekki síður vegna vitrænna og andlegra einkenna.Verður ekki séð að yfirmatsbeiðandi eigi raunhæfa möguleika á að valda nemaléttustu störfum. Ytri aðstæður kunna einnig að reynast yfirmatsbeiðandaerfiðar, sem og stöðugir verkir sem hann glímir við. Í slíku verkjaástandi verða bæði líkamleg færni og athygliverulega skert. ... Líkamleg skerðing yfirmatsbeiðandavegna slyssins er umtalsverð, einkum í hálsi, brjóstbaki og mjóbaki. Eróumdeilt að hann er 100% ófær til fyrri starfa á sjó og 100% ófær um að sinnaöllum störfum er krefjast líkamlegs atgervis. Einföld störf í rólegu umhverfi,þar sem ekki reynir á líkamlegt þrek eða afl, ættu hins vegar almennt að vera áfæri tjónþola. Hin hæga hugsun, einbeitingarskortur og skert athygli, setja þóstarfsvali skorður. Á færi tjónþola ættu þó t.d. að vera einföld störf.Starfsvalið er einangrað við einföld störf í rólegu umhverfi, sbr. t.d.samantekt K, taugalæknis, dags. 5.09.2011, en yfirmatsmenn fallast að nokkru áþá lýsingu sem þar er gefin. Við þessar aðstæður yrði matsþoli alltaf í lægstalaunaflokki, enda eingöngu ófaglærð, einföld störf á hans færi að mati yfirmatsmanna.Á sama tíma og tjónþoli var meðatvinnutekjur um 550.000 - 716.000 kr. á mánuði voru lægstu heildartekjurófaglærðs starfsmanns skv. Hagstofu Íslands við störf sem lagermaður eðaafgreiðslustörf á kassa í stórmarkaði, á bilinu 160.000-260.000 kr. á mánuði.Liggur því nærri að hið fjárhagslega tjón sem tjónþoli verður fyrir vegnaslyssins sé u.þ.b. 2/3 af hans heildartekjum. Er varanleg örorka hans því réttmetin 65% af hundraði. Í yfirmatsgerðinni er sagt að stefnandi hafi ástundum getað spilað fótbolta eftir slysið og farið í veiðiferðir. Fyrir dómi sagðist stefnandi ekki hafa spilaðfót­bolta, hvorki fyrir né eftir slysið.Þá hefði hann ekki treyst sér til að fara í veiðiferðir síðustuárin. Eins og áður segir breyttu Sjúkratryggingar Íslands mati sínu á örorku stefnanda. Eingreiðsluverðmætiörorkulífeyris frá stofnuninni hafði verið dregið frá í áðurnefndubótauppgjöri, en uppgjörinu var breytt og voru stefnanda greiddar 2.366.111 krónur.Aðilar deila enn um þennan frádrátt, en stefnandi hefur ekki leitaðeftir endurnýjuðu örorkumati hjá Sjúkratryggingum, þrátt fyrir áskoranirstefnda. Að kröfu stefnda var dómkvaddur matsmaður þann 29. maí2013 til að meta hver örorka stefnanda væri samkvæmt reglum um almannatryggingar og jafnframt segja til um hvaðagreiðslum hann ætti rétt á samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar. Í matsgerð Ubæklunarskurðlæknis, dags. 9. ágúst 2013, er komist að þeirri niðurstöðu aðörorka stefnanda samkvæmt reglum lífeyristrygginga almannatrygginga væri a.m.k.75%. Þá taldi matsmaðurinn að stefnandiætti rétt á örorkubótum lífeyristrygginga almannatrygginga, enda sækti hann umþær. Gerir hann þann fyrirvara að niðurstaðahans skuldbindi ekki Sjúkratryggingar. Usagði fyrir dómi að afleiðingar slyssins sem um er fjallað í þessu máli dygðueinar og sér til að stefnandi ætti að fá örorkulífeyri. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggirkröfur sínar á samningi stefnda og […] hf., útgerðar­manns […], um slysatryggingu áhafnar skipsins. Slysatrygging þessi sé samkvæmt úrskurðigerðardóms frá 30. júní 2001. Stefnandi byggir á þvíað hann eigi rétt á að fá bótakröfu sína óskerta, en 4. mgr. 5. gr.skaðabótalaga gildi eingöngu um hreinar skaðabótakröfur. Það eigi ekki við hér. Krafa stefnanda séum samningsbundnar réttindabætur, en þær séu fram­lenging á launþegatryggingunni samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Stefnandi byggir á því að hið stefnda félagleggi á útgerðir í landinu iðgjöld, sem byggð séu á tjóna­reynslu, sem útgerðin haldi síðan eftir af hlutviðkomandi sjómanns og greiði til félagsins.Þar af leiðandi geti stefndi ekki knúið stefnanda til að krefja aðraaðila um þær bætur, sem félagið hafi tekið að sér að greiða. Segir hann að gerður hafi verið sérstakurslysatryggingarsamningur. Ekki séhefðbundið í slíkum samningum að bætur séu takmarkaðar eða að fyrir hendi sésérstök ábyrgðartakmörkun. Því séábyrgðartakmörkun í formi frádráttar, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga,óheimil. Telur stefnandi að túlka verðivátryggingarsamninginn sér í vil. Vísar hann til laga nr. 14/1995, sbr. og 1.mgr. 36. gr. b í samningalögum nr. 7/1936 meðsíðari breytingum. Stefnandi segir aðstefndi beri sönnunarbyrði fyrir öllum hugsanlegum frá­drætti frá bótakröfu hans. Einungis komi til greina að beitafrádrætti vegna greiðslna sem hann fái vegna þeirra áverka sem hann hlaut íumræddu slysi. Hann vísar hér enn fremurtil 2. mgr. 24. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefnandimótmælir útreikningi G á eingreiðslu­verðmæti örorkubóta. G sé starfsmaður stefnda. Stefnda hafi borið að fá dóm­kvaddan matsmanntil að reikna þetta eingreiðsluverðmæti.Þá liggi ekki fyrir hve lengi stefnandi muni njóta bóta frálífeyrissjóði. Loks bendir hann á aðútreikningur G liggi ekki fyrir, einungis niðurstöðutala. Þátelur stefnandi ekki hægt að miða við að hann njóti bóta frá Trygginga­stofnun. Stofnunin hafi tekið ákvörðun um að hann ættiekki rétt á bótum og hafi ekki breytt þeirri ákvörðun. Hann mótmælir matsgerð U. Það hafi ekki verið tekin stjórnsýslulegákvörðun um bætur stefnanda til framtíðar hjá Tryggingastofnun. Verði slík ákvörðun tekin eftir að lög nr.53/2009 tóku gildi 1. maí 2009, geti hún ekki leitt til þess að örorkubætur frástofnuninni komi til frádráttar. Skiptiþá engu þótt stefnandi hafi slasast á árinu 2007, miða beri við það hvenær hinstjórnsýslulega ákvörðun sé tekin.Byggir stefnandi enn fremur á því að þessar greiðslur skuli ekki dragafrá fyrr en þær verði greiddar. Ekki séheimild í lögum til að færa þær til stöðugleikapunkts. Verðitalið heimilt að draga örorkubætur Tryggingastofnunar frá bótakröfunni berstefnandi það fyrir sig að einungis skuli draga frá bætur fram til gildistökulaga nr. 53/2009. Það bryti gegnjafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að gera hér mun á mönnum eftir því hvort þeirslasist fyrir eða eftir 1. maí 2009. Stefnandibyggir á því að bætur samkvæmt 18. gr. laga um almannatryggingar séuframfærslubætur, sem eigi að gera stöðu þeirra sem þeirra njóti sem jafnastastöðu þeirra sem ekki glími við fötlun.Því njóti bætur almannatrygginga sérstakrar verndar stjórnarskrár, sbr.76. gr. Ekki megi því skerða þessarbætur með því að samsama þær bótum frá samningsbundinni tryggingu eðaskaðabótum samkvæmt grundvallarreglum vátryggingaréttar. Þásegir stefnandi að með því að draga ætlaðar bætur úr almannatrygginga­kerfinuog frá lífeyrissjóðum frá bótum fyrir varanlega örorku, séu bætur Trygginga­stofnunarsamsamaðar bótum frá tryggingafélögum.Það sé óheimilt samkvæmt grundvallarreglum vátryggingaréttar og lögum umvátryggingastarfsemi. Vísar hann til 1.mgr. 5. gr. laga nr. 60/1994, sbr. nú lög nr. 56/2010. Vátryggingaáhættan sem hið stefnda félag hafitekið að sér, liggi í raun ekki hjá því, þar sem það greiði einungis lítinnhluta af bótum stefnanda fyrir varanlega örorku. Vitnar stefnandi til 1. gr. laga nr. 56/2010og skýrgreininga í 9. gr. laganna. Þávitnar hann til þeirra til­skipana Evrópusambandsins sem innleiddar hafi veriðí íslenskan rétt með lögum nr. 60/1994, nr. 56/2010 og nr. 30/2004. Loks vísar hann til 5. gr. laga nr.14/1995. Aukþeirra lagaákvæða sem vísað er til hér að framan vitnar stefnandi í frum­stefnutil 1. og 7. gr. skaðabótalaga, til réttarreglna varðandi kjarasamninga og tileignarverndar- og jafnræðisákvæða stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálaEvrópu. Þá vísar hann til þeirrar reglustjórnsýsluréttar að stjórnvaldsákvörðun verði að byggjast á þeim lögum sem ígildi séu og að réttaráhrif ákvörðunar fari einnig eftir þeim lögum sem þá séuí gildi. Í framhaldsstefnu er því lýst að líðan og vinnugetastefnanda hafi farið versnandi frá því að málið var þingfest. Styður hann þetta við matsgerð þeirra H og I. Fyrsta matsgerðinhafi verið þeim ann­mörkum háð að áverkar hafi ekki verið færðir undirmiskatöflur, en um fjöláverka hafi verið að ræða. Því kveðst stefnandi ekki hafa getað séðhvernig miskinn var metinn. Hafi sérverið nauðugur sá kostur að biðja um að áverkarniryrðu færðir undir miska­töflur og miski þannig metinn ísamræmi við 4. grein skaðabótalaga, en með því móti hafi hann getað séð hver miski hans sé. Stefnandikrefst miskabóta miðað við 50 stiga mat þeirra H og I. Segir hann að mat þeirra sé nákvæmlegarökstutt og miskinn sundurliðaður.Aðilar eru sammála um aðra þætti miskabótakröfunnar en miskastigið. Stefnandikrefst bóta vegna varanlegrar örorku eins og hún sé 100%. Aðilar eru sammála um árslaunaviðmiðun,9.109.500 krónur, og aldursstuðul, 14,11900.Þá málsástæðu sína að örorka sé 100% byggir stefnandi á ástandi sínuallt frá slysi og matsgerða trúnaðarlæknis lífeyrissjóðsins Gildis, sem hafimetið hann óvinnufæran til allra starfa.Þá vísar hann til matsgerðar U. Aðilareru sammála um fjárhæð þjáningabóta. Stefnandikrefst bóta fyrir það sem hann kallar annað fjártjón og sjúkra­kostnað. Krefst hann þess að þessi liður verði metinnað álitum. Hann hafi margoft þurft aðfara til Reykjavíkur vegna læknisskoðana, matsfunda o.fl. Þákrefst hann fjárhæðar til að bæta sjúkrakostnað til framtíðar. Hann bendir á að hann sé enn undirlæknishendi og verði það áfram. Innantíðar muni hann leggjast inn á Kristnesspítala til lækninga. Þessi liður byggist eins og annað fjártjón ogsjúkra­kostnaður á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Aðalkrafasundurliðast samkvæmt þessu: 1 Miskabætur (8.754.500x50 stig) kr. 4.377.250 2 Varanleg örorka (9.109.500x14,119x100%) kr. 128.617.030 3 Þjáningabætur kr. 997.560 4 Annað fjártjón og sjúkrakostnaður kr. 1.500.000 5 Framtíðarsjúkrakostnaður kr. 500.000 Samtals kr. 135.991.840 Í varakröfu sinni miðarstefnandi við miska samkvæmt niðurstöðu í matsgerð N og M og í matsgerð U,samtals 40 stig. Segir hann að það sé 5stiga hækkun frá fyrra mati. Krefst hannþess að fá 5 miskastig miðað við lánskjaravístitölu í mars 2013, sem var 7963, þe.4.000.000x7963/3282=9.705.000. Vísarstefnandi um þetta til 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga. Kröfuum bætur fyrir varanlega örorku byggir stefnandi á niðurstöðu yfirmats­manna um aðvaranleg örorka stefnanda vegna þeirra áverka sem hann fékk í slysinu sé 65%, þ.e. að stefnandi hafi 35% vinnugetu. Miðað er við sömu tölulegu forsendur og í aðalkröfu. Aðrirliðir varakröfu eru þeir sömu og í aðalkröfu. Varakrafasundurliðast svo: 1a Miskabætur: (8.754.500 x 35 stig) kr. 3.064.075 1b Miskabætur (9.705.000 x 5 stig) kr. 485.252 2 Varanleg örorka (9.109.500 x 14,119 x 65%) kr. 83.601.069 3 Þjáningabætur kr. 997.560 4 Annað fjártjón ogsjúkrakostnaður kr. 1.500.000 5 Framtíðarsjúkrakostnaður kr. 500.000 Samtals kr. 90.147.956 Stefnandikrefst þess að ofangreindar innborganir verði dregnar frá miðað viðgreiðsludag. Stefnandi krefst dráttarvaxtafrá þingfestingu framhaldsstefnu, 11. nóvember 2011. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi mótmælir þvíað matsgerð þeirra I og H hafi sönnunargildi.Hennar hafi verið aflað einhliða af stefnanda án þess að gætt hafi veriðað reglum IX. kafla laga um meðferð einkamála. Sýknukröfu byggirstefndi á því að stefnandi hafi þegar fengið allt tjón sitt bætt. Þáverandi lögmaður stefnanda hafi samþykktuppgjörið frá 9. júní 2010 með fyrirvara um niðurstöður örorkumats og uppgjörog frádrátt, með fyrirvara um að stefnandi fengi í framtíðinni þær greiðslursem reiknað hafi verið með frá Trygginga­stofnun oglífeyrissjóði. Þessi fyrirvari stefnandavið uppgjörið frá 9. júní 2010 hafi verið gerður með það í huga að á þessu kynnu að verða breytingar við endurmat á örorkustefnanda. Hins vegar hafi ekki af hálfu stefnanda verið gerðar athugasemdir viðörorkumatið frá 5. nóvember 2009 sem slíkt eða hæfi þeirra sem matsmanna, ogheldur ekki við útreikningatryggingastærðfræðingsins og hæfi hans. Stefndi segir að ekkihafi verið gerður neinn fyrirvari við miskabótagreiðslu í uppgjörinu. Því geti stefnandi ekki krafist hærri bótafyrir miska. Stefndi mótmælir þvíað greiða eigi bætur miðað við 100% varanlega örorku. Engu skipti í þessu sambandi þóttlífeyrissjóður og Tryggingastofnun reikni með hærri örorku. Um örorku gildi aðrar reglur hjá Tryggingastofnunog Lífeyrissjóðnum Gildi, en samkvæmt skaðabótalögum. Þá segir hann að hinir dómkvöddumatsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi ekki hlotiðheilaskaða í slysinu. Þetta atriði oglæknisfræðileg örorka hafi ekki verið endurskoðuð í yfirmati. Þá mótmælir stefndiþeirri málsástæðu stefnanda að örorkumatsgerð þeirra E og F frá 5. nóvember2009 sé ógild vegna tengsla F við stefnda.Segir stefndi að aðilar hafi orðið sammála um að leita til F og E ogstefnandi ekki gert neinar athugasemdir við hæfi F. Þá hafi hann við uppgjörið ekki gert neina athugasemd við örorkumat þeirra eða fyrirvara um hæfi. Matsgerð þeirra hafi því fulltsönnunargildi. Stefndi mótmælirþeirri málsástæðu stefnanda að félagslegar bætur skuli ekki koma til frádráttarþar sem reglur 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eigi einungis við umskaðabótakröfur, en stefnandi krefjist bóta úr slysatryggingu sjómanna. Stefndi segir að bætur úr þessarislysatryggingu skuli ákvarða eins og skaðabótakröfur eftir reglum skaðabótalaga. Því verði einnig að beita frádrætti samkvæmt4. mgr. 5. gr. laganna. Vitnar stefndihér einnig til fordæmis í dómi Hæstaréttar í máli nr. 706/2009. Stefndi mótmælir þvíað nauðsynlegt hafi verið að afla mats dómkvadds mats­manns á eingreiðsluverðmæti örorkubóta tilfrádráttar. Segir hann að þetta séeinfaldur útreikningur byggður á fyrirliggjandi og óumdeildum staðreyndum. Stefndi bendir á aðhann hafi haft samráð við þáverandi lögmann stefnanda um að fá G til verksins.Útreikningurinn hafi verið kynntur þáverandi lögmanni stefnanda og legið fyrirvið bótauppgjörið. Lögmaður stefnandahafi ekki gert neinar athugasemdir eða fyrirvara við útreikninginn sem slíkaneða við það að G hafi séð umútreikninginn. Fyrirvarar stefnanda hafilotið að öðru eins og áður sagði. Stefnandi geti því ekki nú véfengt útreikningG á þeim forsendum að stefndi hafi aflað útreikningsins einhliða hjástarfsmanni sínum. Þá liggi fyriróbreytt endurmat lífeyrissjóða á örorku stefnanda þannig að frádráttur vegnabóta frá lífeyrissjóðum breytist ekki. Ekki sé grundvöllur til frekari bótafyrir varanlega örorku. Þá ítrekar stefndi aðmiða skuli frádrátt framtíðarbóta frá Tryggingastofnun viðstöðugleikatímapunkt, en ella ekki við síðara tímamark en við gildistöku laganr. 53/2009 þann 1. maí 2009. Það sémeginregla í íslenskum rétti að lög virki ekki aftur fyrir sig. Það brjóti ekki gegn jafnræðisreglustjórnarskrár þótt ný lög breyti fyrri réttarstöðu eða fyrra réttarástandi. Skýr fordæmi segi að hér skuli miða viðstöðugleikapunkt. Þá segir stefndi aðmargdæmt sé að frádráttarreglur skaðabótalaga séu ekki í andstöðu viðstjórnarskrá, mannréttindasáttmála, tilskipanir Evrópu­sambandsins eða önnur lagaákvæði. Stefndi mótmælirkröfum um annað fjártjón, sjúkrakostnað og framtíðarsjúkra­kostnað. Þessarkröfur hafi ekki verið gerðar við bótauppgjörið 9. júní 2009, eða gerðurfyrirvari um slíkar bætur, þótt fullnaðaruppgjör hafi fram. Þá hafi stefnandi ekki sannað neitt tjón semskylt væri að bæta samkvæmt þessum liðum. Stefndi mótmælirvaxtakröfu með því að lögmæltir vextir á bætur stefnanda hafi þegar veriðgreiddir. Komi til frekari bótagreiðslnamótmælir stefndi dráttar­vöxtum fyrr en frá einum mánuðieftir þingfestingu, en þá fyrst hafi stefnandi sett fram sundurliðaðabótakröfu. Loks mótmælir stefndiþví sérstaklega að bótagreiðslur gangi til annarra kröfu­liða en þeim hafi verið ætlað að bæta, en það sémeginregla kröfuréttar að skuldari ráði því hvaða kröfuliði hann greiði. Varðandimálskostnaðarkröfu stefnanda bendir stefnandi á að kröfur stefnanda verðieinungis teknar til greina að litlu leyti.Þá hafi hann ekki hirt um að leita eftir því að fá viðurkenndan réttsinn til örorkulífeyris og þannig þvingað stefnda til að leggja í kostnað viðöflun matsgerðar U. Niðurstaða Aðila greinir ekki áum að stefnda beri að greiða stefnanda bæturvegna slyss þess sem hann varð fyrir hinn 5. nóvember 2007. Krafan er reist á samningi útgerðar […] ogstefnda um slysatryggingu áhafnar skipsins með þeim skilmálum að greiða skulibætur sem svari til skaðabóta samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 með síðaribreytingum. Eins og framkemur í stefnu byggir þessi skipan á úrskurði gerðardóms frá árinu 2001, sembreytti skipan slysatryggingar sjómanna í þetta horf. Þar sem um er að ræða fjárhæð sem svarar tilskaðabóta samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 með síðari breytingum, verður aðreikna bæturnar til hlítar eftir reglum skaðabótalaga. Því verður að beita frádrætti samkvæmt 4.mgr. 5. gr. Augljóster að bætur stefnanda samkvæmt skaðabótalögum eru hærri en bætur samkvæmt 172.gr. siglingalaga. Því verður ekkifallist á það með stefnanda að bætur hans séu skertar með einhverju móti. Ákveðnar skulu fullar skaðabætur samkvæmtlögum. Meginreglur vátryggingaréttar eðaeinstök ákvæði laga um vátrygginga­starfsemi eða laga um vátryggingarsamningahagga ekki þessu fyrirkomulagi. Þábrýtur það ekki í bága við stjórnarskrárvarin mannréttindi stefnanda. Mál þetta var höfðað áárinu 2010 og ekki dómtekið fyrr en nú í september 2014. Eins og áður er lýst var aflað viðamikillagagna eftir þingfestingu, þ.á m. tveggja matsgerða og yfirmatsgerðar. Áður en aðilar gengufrá bótauppgjöri á árinu 2010 öfluðu þeir matsgerðar F og E. Stefnandi mótmælir matinu nú með þeim rökumað F hafi gegnt störfum fyrir stefnda Vátryggingafélag Íslands. Þessi mótmæli eru alltof seint framkomin. Stefnandi samþykkti sjálfur að Fstæði að matinu og gekk frá bótauppgjöri sem byggðist á matsgerðinni. Þegar af þeirri ástæðu verður að hafna þessummótmælum. Stefnandiog stefndi sömdu um bætur vegna þessa sama slyss á árinu 2010. Lögmaður undirritaði þann 9. júní það árfullnaðaruppgjör vegna slyssins. Íathuga­semd sem hann skrifaði á skjalið segir að uppgjörið sé samþykkt „meðfyrirvörum um niðurstöður örorkumats og uppgjör og frádrátt á rétti semfrádreginn er í uppgjöri og að hann fái í framtíð þessar greiðslur sem reiknaðer með frá TR og lífeyrissjóði“. Ánþessa fyrirvara hefði uppgjörið verið endanlegt, nema fullnægt væri skil­yrðum11. gr. skaðabótalaga til endurupptöku.Þetta ákvæði laganna er samkvæmt orðanna hljóðan bundið við ákvörðun umbætur fyrir varanlegan miska eða örorku­bætur.Skilyrði ákvæðisins um ófyrirsjáanlegar breytingar og að miskastig eðaörorkustig sé verulega hærra en áður eru ekki uppfyllt hér. Fyrirvarinn sem gerður var við uppgjöriðlýtur að örorkumati og frádráttarliðum.Þannig gat stefnandi leitað endurskoðunar bæði á mati á varanlegum miskaog varanlegri örorku, svo og öllum frádráttarliðum í uppgjörinu. Hann gerði hins vegar ekki fyrirvara um annaðtjón og verður þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfuliðunum öðru fjártjóni og sjúkrakostnaði og framtíðarsjúkrakostnaði. Matsgerðarþeirra H og I aflaði stefnandi einhliða. Vegna þessa og þar sem aðilar hafa síðaraflað mats dómkvaddra matsmanna og yfirmats kemur niðurstaða þessararmatsgerðar ekki til skoðunar. Niðurstöðuum miska stefnanda og varanlega örorku verður að byggja á mats­gerð og yfirmatií samræmi við almennar reglur um sönnun.Niðurstöðu matsgerðar um miska hefur ekki verið hnekkt með tækumgögnum. Þá getur það margítrekaða álittrúnaðarlæknis lífeyrissjóðsins Gildis að stefnandi sé óvinnufær til allrastarfa ekki hnekkt niðurstöðu yfirmatsmanna um varanlega örorku, þrátt fyrir aðnú sé sá tími kominn samkvæmt samþykktum sjóðsins að meta skuli hæfni stefnandatil almennra starfa, en ekki til sjómannsstarfsins. Dómurinngetur ekki framkvæmt eigin rannsókn á örorku eða miska stefnanda vegnaslyssins. Niðurstaða dómsins verður aðbyggjast á þeim sönnunargögnum sem lögð eru fram og eru í samræmi við fyrirmælilaga nr. 91/1991, fyrst og fremst mats­gerðum dómkvaddra matsmanna. Eins og áður segir kemur matsgerð H og I ekkitil álita við sönnunarmat. Matsgerðþeirra N og M hefur verið endurskoðuð að hluta til af yfirmatsmönnum, enmiskastig verður að miða við niðurstöðu þeirra, enda hefur henni ekki veriðhnekkt. Dómurinn telur raunhæfa þániðurstöðu yfirmats­manna að varanleg örorka sé 65% vegna afleiðingaslyssins. Hér verður að líta til þess aðengar myndrannsóknir hafa sýnt fram á alvarlega áverka eins og brot eða heila­blæðingar,heldur er hér um að ræða tognanir með verkjum, vægan heilaáverka eðaheilahristing samkvæmt skilgreiningu á heilaáverkum með vægri skerðingu ávitrænni getu auk andlegra einkenna.Telur dómurinn ósannað að stefnandi hafi hlotið miðlungs alvarleganáverka, hér komi aðrir þættir til eins og fram kemur í matsgerð undirmatsmanna. Engin ástæða er til þess að heilaskaði versninema einhver annar sjúkdómur eða skaði komi til. Hins vegar geta ýmis andleg einkenni, verkir,lyfja­notkun og fleira haft hér áhrif.Þá er ósennilegt að einkenni sem komu fram nokkrum árum eftir slysið eins og brjósklos og erfiðleikarmeð þvaglát megi rekja til slyssins, þótt þau eigi sinn þátt í samanlagðriörorku stefnanda. Erfiðleikar meðtjáskipti, eða stam, verða fremur raktir til sállíkamlegra einkenna en skaða áheila. Óvinnufærni stefnanda verður ekkiað öllu leyti rakin beint til afleiðinga slyssins og verður ekki fallist á aðáverkar er stefnandi hlaut í slysinu leiði til 100% varanlegrar örorku. Ekkiverður fallist á þau andmæli stefnda að leggja verði niðurstöðu undir­matsmannatil grundvallar þar sem sérfræðiþekking matsmannsins M varði beint áverkastefnanda. Yfirmatsmenn voru dómkvaddirog vali þeirra var ekki mótmælt. Miskabæturber því að greiða samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar um að miskinn sé 40stig. Miskann ber að reikna allan meðsömu fjárhæð, en bæturnar bera vexti frá viðmiðunardegi. Bæturfyrir varanlega örorku ber eins og áður segir að reikna miðað við að örorkastefnanda sé 65% eins og yfirmatsmenn telja.Aðilar eru sammála um önnur atriði um ákvörðun bótanna. Krafaum þjáningabætur er óumdeild. Stefnandimótmælir frádrætti vegna framtíðarlífeyris frá lífeyrissjóði og örorkulífeyrisfrá Tryggingastofnun. Umfrádrátt vegna lífeyrisgreiðslna Gildis lífeyrissjóðs er þess að gæta aðsamkvæmt grein 12.1 í samþykktum sjóðsins er örorkulífeyrir greiddur ef orkutaper 50% eða meira. Orkutap stefnandahefur verið metið algert af trúnaðarlækni sjóðsins, en þetta mat sætirreglubundinni endurskoðun. Með hliðsjónaf mötum trúnaðar­læknisins og niðurstöðu yfirmatsmanna, sbr. og fordæmi í dómiHæstaréttar í máli nr. 706/2009, verður að reikna með að stefnandi muni tilframbúðar njóta örorkulífeyris eins og hann hefur gert á undanförnum árum. Kemur því til frádráttar reiknað ein­greiðsluverðmætiörorkulífeyris stefnanda úr lífeyrissjóðnum, 29.386.220 krónur. Verður hér byggt á útreikningi G, enniðurstaða hans hefur ekki verið véfengd með gögnum eða nýjum útreikningi. Ídómi Hæstaréttar í máli nr. 113/2010 fjallaði rétturinn um svipaðar aðstæður ogí þessu máli varðandi frádrátt bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Fram til þess að lög nr. 53/2009 tóku gildigilti sú regla að frá skaðabótakröfu vegna líkamstjónsskyldu dragast greiðslur sem tjónþoli fengi frá almannatryggingum. Hafði ákvæði 4. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 verið orðað svo með lögum nr. 37/1999.Í þessum dómi taldi Hæstiréttur að um ákvörðun skaðabóta skyldi beitaþeim reglum sem giltu þegar skaðabótakrafa stofnast. Skaðabótakrafa vegna líkamstjóns stofnast viðslysið, í þessu máli þann 5. nóvember 2007.Verður því um frádrátt að fara eftir lögum þeim sem þá voru ígildi. Stefnanda var tilkynnt þann 1.desember 2010 að Tryggingastofnun teldi hann ekki eiga rétt áörorkulífeyri. Þessi ákvörðun hefur ekkiverið endurskoðuð. Stefndi hefur skoraðá stefnanda að leita endurkoðunar, en hann hefur ekki orðið við því. Skýringar hefur hann ekki gefið á þeirriafstöðu sinni. Stefndi hefur með mati Usannað að stefnandi ætti rétt á örorkulífeyri, ef hann sækti um hann. U lauk við matsgerð sína í ágúst2013 og byggði á skoðun á matsfundi 15. júlí sama ár. Matsmaðurinn lýsir ekki áliti um annað enástand stefnanda á þeim tíma. Því geturmatsgerðin ekki stutt það álit að stefnandi hafi átt rétt á örorkulífeyri fyrren á þessum tíma. Framlagðir útreikningar áeingreiðsluverðmæti greiðslna Tryggingastofnunar miðast annars vegar viðstöðugleikapunkt, 8. apríl 2009, hins vegar við 4. september 2011. Þar sem ekki er sannað að hann hafi átt réttá þessum greiðslum frá þeim tíma, er ekki hægt að notast við þessaútreikninga. Málið er heldur ekki reifaðsvo að dómurinn geti sjálfur ákveðið þetta eingreiðsluverðmæti. Verður þegar af þessari ástæðu að hafna þvíað bætur Tryggingastofnunar komi hér til frádráttar. Samkvæmt þessu verður krafastefnanda viðurkennd með 58.714.209 krónum sem sundurliðast svo: Bætur fyrir varanlegan miska(8.754.500x40) kr. 3.501.800 Varanleg örorka 83.601.069 Frádráttur vegna greiðslnalífeyrissjóðs (29.386.220) kr54.214.849 Þjáningabætur kr. 997.560 Krafan verður því dæmd meðþessari fjárhæð, allt að frádregnum inn­borgunum, samtals að fjárhæð 40.846.129 krónur. Vextirdæmast eins og stefnandi krefst af 4.499.360 krónum frá 5. nóvember 2007 til 5. apríl 2009, en af 58.714.209 krónum fráþeim degi. Dráttarvextir samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 reiknast af þjáningabótum frá11. nóvember 2011, af bótum fyrir varanlegan miska frá því er mánuður varliðinn frá dagsetningu undirmats, en af bótum fyrir varanlega örorku frá því ermánuður var liðinn frá dagsetningu yfirmatsgerðar. Stefnandi hefur gjafsókn. Með hliðsjón af umfangi málsins verðurmálflutningsþóknun lögmanns hans ákveðin með virðisaukaskatti 2.700.000krónur. Útlagður kostnaður nemur samkvæmtframlögðum gögnum 3.203.420 krónum. Stefndiverður dæmdur til að greiða hluta kostnaðarins, 4.000.000 króna, tilríkissjóðs. Að framangreindri niðurstöðustanda meðdómendurnir Barbara Björnsdóttir héraðsdómari og Guðrún Karlsdóttir,sérfræðingur í endurhæfingarlækningum.Jón Finnbjörnsson héraðsdómari er sammála niðurstöðunni um annað enbætur fyrir varanlega örorku. Vill hanngera þessar athugasemdir: Allir þeir sem um hafa fjallaðtelja að stefnandi muni ekki halda áfram fyrra starfi á sjó. Hann hefur heldur ekki enn aflað tekna með vinnuí landi eftir slysið. Yfirmatsmenn tölduað stefnandi gæti unnið létt störf.Nánari útskýringar komu ekki fram í matsgerðinni eða í skýrslumyfirmatsmanna, nema í skýrslu P. Hannlýsti í dæmaskyni því að hann teldi stefnanda geta unnið við af­greiðslu ísérverslunum. Dómarinn telur hins vegarað skert hreyfifærni og stam myndi gera stefnanda erfitt fyrir við slíkstörf. Því sé ekki sanngjarnt ískilningi 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að gera ráð fyrir að hann vinni slíkstörf, einnig þegar litið er til þess að stefnandi var sjómaður áður en hannslasaðist. Þá sér dómarinn ekki fyrirsér önnur störf sem stefnandi myndi ráða vel við og væri sanngjarnt að ætlasttil að hann legði fyrir sig. Þá telur dómsformaður einnig aðlíta verði til matsgerða J fyrir Gildi lífeyrissjóð, sem telur stefnanda ennvera ófæran til allra starfa, en við það mat á nú samkvæmt samþykktum sjóðsinsað meta hæfni til almennra starfa. Afmats­gerðunum og læknisvottorðum sem liggja frammi má einnig draga þá ályktunað stefnandi muni alltaf af og til þurfa að leita til sjúkraþjálfara og jafnveltil endur­hæfingar á sjúkrastofnunum.Myndi það trufla vinnu hans á almennum vinnustöðum. Þá er árangur af endurhæfingu stefnandaóviss. Að öllu þessu athuguðu telur dómsformaður að gögn umheilsufar stefnanda beri þess svo órækt vitni að stefnandi sé ófær til starfasem með sanngirni verði ætlast til að hann leggi fyrir sig, að reikna verðibætur til hans fyrir 100% varanlega örorku, þótt yfirmatsmenn hafi komist aðannarri niðurstöðu. Mál þetta dæma héraðsdómararnirJón Finnbjörnsson og Barbara Björnsdóttir og Guðrún Karlsdóttir, sérfræðingurí endurhæfingarlækningum. Dómsformaðurfékk málið til meðferðar 13. febrúar 2014.D ó m s o r ð Stefndi,Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, A, 58.714.209 krónur með 4,5% ársvöxtum af 997.560 krónumfrá 5. nóvember 2007 til 11. nóvember 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, með 4,5%ársvöxtum af 3.501.800 krónum frá 5. apríl 2009 til 11. apríl2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeimdegi til greiðsludags, og með 4,5% ársvöxtum af 54.214.849krónum frá 5. apríl 2009 til 26. nóvember 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádregnum 40.846.129 krónum. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, útlagður kostnaður 3.203.420 krónum ogmálflutningsþóknun lögmanns hans. 2.700.000 krónur. Stefndigreiði 4.000.000 króna í málskostnað í ríkissjóð.
Mál nr. 490/2008
Kærumál Framhaldssök
Héraðsdómur vísaði frá framhaldssök í máli þar sem þrotabú T hf. hafði áður höfðað mál gegn E ehf. og krafðist riftunar á afsali T hf. á nánar tilgreindum byggingarlóðum og til greiðslu 10.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum. Fjárhæðina studdi þrotabúið við álit löggilts fasteignasala á verðmæti lóðanna með fyrirvara í stefnu um dómkvaðningu matsmanns ef til andmæla kæmi af hálfu E ehf. Eftir að slík andmæli komu fram fékk þrotabúið dómkvaddan matsmann til að meta verðmæti lóðarinnar og var stefnufjárhæð í framhaldssök studd við matsgerðina. Eins og atvikum málsins var háttað var talið að skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991, til að auka við fyrri kröfu í málinu, hefðu verið fyrir hendi og að ekki bæri að meta þrotabúinu til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur á hendur E ehf., í einu lagi, í upphafi. Þá hefði aukning á fyrri kröfu hvorki verið til þess fallin að raska grundvelli málsins né að auka E ehf. vinnu við vörn sína. Var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. ágúst 2008, þar sem vísað var frá dómi framhaldssök í máli, sem sóknaraðili hafði áður höfðað gegn varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Sóknaraðili höfðaði málið upphaflega 13. september 2007 og krafðist þess að rift yrði tveimur gerningum Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. 17. apríl 2006, þar sem félagið afsalaði til varnaraðila byggingarlóðum nr. 8 og 10 við Brekkusíðu á Akureyri með sökkulframkvæmdum þar og að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða 10.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Fjárhæðina studdi hann við álit löggilts fasteignasala á verðmæti lóðanna, en í stefnu áskildi hann sér rétt til að leita eftir mati dómkvadds manns um það. Eftir að andmæli komu fram frá varnaraðila um ætlað verðmæti lóðanna fékk sóknaraðili dómkvaddan mann til að meta það og styðst stefnufjárhæð í framhaldssök við mat hans. Þeirri staðhæfingu sóknaraðila hefur ekki verið mótmælt að hann hafi ekki fengið bókhaldsgögn Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. í hendur fyrr en verulega var liðið á málshöfðunarfrest samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Einungis hluti bókhaldsgagnanna hafi fengist afhentur. Eins og atvik málsins eru vaxin verður ekki talið að meta beri sóknaraðila til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar á hendur varnaraðila í einu lagi í öndverðu eða óskað eftir dómkvaðningu matsmanns þegar við þingfestingu málsins, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991. Þá er aukning á fyrri kröfu hvorki til þess fallin að raska grundvelli málsins né að auka varnaraðila vinnu við vörn sína. Verður krafa sóknaraðila samkvæmt því tekin til greina. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur sóknaraðila, Þrotabús Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., á hendur varnaraðila, Eignarhaldsfélaginu Hara ehf., til efnismeðferðar. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 18/2002
Skuldabréf Banki Vextir Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
S gaf út tvö veðskuldabréf í japönskum yenum til L, annað árið 1992 en hitt árið 1996. Vanskil urðu á greiðslum samkvæmt bréfunum og eftir uppgjör þeirra taldi S að L hafi ranglega reiknað út afborganir og vexti og þannig fengið ofgreiddar rúmlega sex og hálfa milljón króna. Í veðskuldabréfinu frá 1992, kom skýrlega fram að það væri fyrir endurlánuðu lánsfé, sem L hafði tekið við erlendan banka. Með hliðsjón af því og þeirri staðhæfingu L, sem ekki hafi verið andmælt, að bankinn hafi orðið að standa skil á greiðslum til erlenda bankans á gjalddaga hverju sinni án tillits til vanskila S, þóttu ekki efni til annars en að skýra ákvæði veðskuldabréfsins frá 1992 eftir orðanna hljóðan. Fjárhæð afborgana hafi þannig átt að færast yfir í íslenskar krónur eftir sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni og vera upp frá því í innlendum gjaldmiðli ef vanskil yrðu af hendi félagsins. Um dráttarvexti hlyti því að fara samkvæmt reglum um dráttarvexti af peningakröfum í íslenskum gjaldmiðli. Samkvæmt þessu varð ekki fallist á með S að L hafi krafið hann um of háar greiðslur af þessum ástæðum. Veðskuldabréfið frá 1996 var ekki fyrir endurlánuðu lánsfé og þar var tekið berum orðum fram að afborganir og vextir af skuldinni skyldu reiknast „með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi.“ Var L ekki talið heimilt að reikna út fjárhæð afborgana og vaxta í íslenskum krónum miðað við sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni, heldur hafi honum borið að miða við gengi á greiðsludegi. Var L gert að endurgreiða S þann mismun sem af þessu leiddi. Kröfu S um endurgreiðslu vegna oftekinna vaxta var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. janúar 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.685.515 krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 6.037.087 krónum frá 4. júní 1997 til 25. júlí sama árs og af 6.685.515 krónum frá þeim degi til 30. júlí 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. febrúar 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda, svo og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt málflutningi aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti hefur stefnandi málsins í héraði, Sædís ehf., nú sameinast Stíganda ehf. Því til samræmis hefur síðastnefnda félagið tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gaf Sædís hf. út veðskuldabréf 21. apríl 1992 til gagnáfrýjanda. Sagði þar að félagið viðurkenndi að skulda honum 45.000.000 japönsk yen eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum miðað við sölugengi þess gjaldmiðils „í íslenskum bönkum á gjalddaga.“ Tekið var fram að þessi fjárhæð væri endurlánað lánsfé frá nafngreindum erlendum banka. Skuld þessa bar Sædísi hf. að endurgreiða með tíu jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti og skyldi fyrsti gjalddagi afborgana vera 13. október 1992. Á sömu gjalddögum bar að greiða vexti, sem reiknast áttu frá 13. apríl 1992. Skyldu þetta vera „breytilegir vextir 0,7187% yfir Libor á hverjum tíma“, að viðbættu álagi samkvæmt kjörvaxtaflokkun viðskiptamanna gagnáfrýjanda, sem væri „nú 2,75%“, en vextirnir væru samkvæmt þessu „nú samtals 8,1875% á ári.“ Þá var mælt svo fyrir í veðskuldabréfinu að greiða bæri dráttarvexti „af gjaldfallinni fjárhæð, eins og þeir eru ákveðnir hæstir á hverjum tíma“, ef dráttur yrði á greiðslu afborgana og vaxta af skuldinni eða hún félli af öðrum ástæðum í gjalddaga. Fyrir liggur í málinu að samfelld vanskil urðu af hendi Sædísar hf. á afborgunum og vöxtum af framangreindu veðskuldabréfi allt frá fyrsta gjalddaga og þar til félagið gekk til uppgjörs við gagnáfrýjanda 18. apríl 1996, sem jafnframt tók til nokkurra annarra skulda félagsins. Nánar tiltekið greiddi Sædís hf. þá meðal annars sjö fyrstu afborganirnar af veðskuldabréfinu ásamt umsömdum vöxtum og dráttarvöxtum af skuldinni, allt samkvæmt útreikningi gagnáfrýjanda á því, sem greiða bæri, samtals 32.385.048,27 krónur. Vegna annarra skulda, sem vörðuðu ekki veðskuldabréfið, virðist uppgjörið alls hafa tekið til 42.554.510,50 króna. Af þeirri fjárhæð taldist Sædís hf. greiða 31.851.999,17 krónur með andvirði veðskuldabréfs, sem það gaf út á nafn gagnáfrýjanda 17. janúar 1996, en óumdeilt er að vegna ástæðna, sem vörðuðu félagið, keypti hann ekki veðskuldabréfið fyrr en á þeim tíma, sem uppgjörið fór fram. Það, sem eftir stóð, virðist félagið hafa greitt gagnáfrýjanda með peningum. Síðastnefnt veðskuldabréf, sem Sædís hf. gaf út til gagnáfrýjanda 17. janúar 1996, var að fjárhæð 52.221.976,76 japönsk yen. Þessa skuld átti félagið að greiða með 24 afborgunum á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 17. júlí 1996, ásamt vöxtum, sem skyldu vera breytilegir, en væru „nú 0,5833% Libor“ að viðbættu álagi samkvæmt kjörvaxtaflokkun viðskiptamanna gagnáfrýjanda, sem þá væri 4,5%. Meðal þess, sem að öðru leyti sagði í veðskuldabréfinu, var eftirfarandi: „Lán þetta er bundið sölugengi ofangreinds gjaldmiðils. Við greiðslu afborgana og vaxta skal greiðslan reiknast með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi.“ Í framhaldi af þeim atvikum, sem að framan greinir, urðu aftur vanskil af hendi Sædísar hf. við gagnáfrýjanda, þar til hann fékk 4. júní 1997 greiddar frá Sparisjóðabanka Íslands hf. í þágu félagsins samtals 14.041.106,44 krónur. Með þeirri fjárhæð voru gagnáfrýjanda greiddar þrjár síðustu afborganirnar af veðskuldabréfinu frá 21. apríl 1992 og tvær fyrstu afborganirnar af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996. Svaraði framangreind greiðsla til samanlagðrar fjárhæðar þessara afborgana, sem þá voru allar gjaldfallnar, að viðbættum umsömdum vöxtum samkvæmt veðskuldabréfunum og dráttarvöxtum af greiðslum í vanskilum, allt eftir útreikningum gagnáfrýjanda. Hinn 25. júlí 1997 fékk síðan gagnáfrýjandi greiddar frá Sparisjóðabanka Íslands hf. samtals 30.500.578,44 krónur. Af þeirri fjárhæð gengu 2.149.648,22 krónur til greiðslu þriðju afborgunarinnar af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, sem þá var komin í gjalddaga, en að öðru leyti voru með þessu greiddar ógjaldfallnar eftirstöðvar veðskuldabréfsins, sem gagnáfrýjandi framseldi Sparisjóðabanka Íslands hf. Með bréfi 2. desember 1997 gerði Sædís ehf. athugasemdir við gagnáfrýjanda um útreikning á þeim skuldum, sem áður er getið. Í meginatriðum lutu þessar athugasemdir annars vegar að því við hvaða tíma miða hefði átt umreikning á kröfum gagnáfrýjanda samkvæmt veðskuldabréfunum úr erlendum gjaldmiðli yfir í íslenskar krónur og hins vegar til hverra dráttarvaxta hann hafi átt rétt. Eftir nokkur bréfaskipti milli aðilanna af þessu tilefni mun Sædís ehf. hafa höfðað mál á hendur gagnáfrýjanda 23. júní 1998, en því var vísað frá dómi 11. júní 1999. Sædís ehf. höfðaði mál þetta 20. desember 2000 til greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem aðaláfrýjandi krefst nú fyrir Hæstarétti og áður greinir. Þessa kröfu reisir aðaláfrýjandi í fyrsta lagi á því að gagnáfrýjandi hafi ranglega reiknað út afborganir af veðskuldabréfinu frá 21. apríl 1992 með því að hann hafi fært fjárhæð þeirra úr japönskum yenum yfir í íslenskar krónur eftir sölugengi á hverjum gjalddaga og lagt svo við dráttarvexti til greiðsludags samkvæmt reglum, sem gilt hafi um kröfur í íslenskum krónum, í stað þess að miða við sölugengi á greiðsludegi og reikna dráttarvexti af vanskilum fram til þess tíma eftir ákvörðunum Seðlabanka Íslands, sem gilt hafi um kröfur í japönskum yenum. Með þessu hafi gagnáfrýjandi fengið ofgreiddar samtals 5.858.854,59 krónur. Í öðru lagi ber aðaláfrýjandi fyrir sig að gagnáfrýjandi hafi á sama hátt farið ranglega að við útreikning á kröfum sínum samkvæmt veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, en með því hafi hann fengið ofgreiddar 140.869,32 krónur. Loks hafi gagnáfrýjandi í þriðja lagi áskilið sér hærri vexti af skuld Sædísar hf. en rétt hefði verið og félagið þannig ofgreitt honum 685.791,35 krónu af þeim sökum. Fjárhæðir þessar, sem samtals nema 6.685.515 krónum, eru allar studdar við matsgerð tryggingarstærðfræðings 31. mars 2000, sem Sædís ehf. fékk dómkvaddan til að reikna út það, sem félagið taldi sig hafa ofgreitt gagnáfrýjanda af framangreindum ástæðum. Fyrir Hæstarétti lýstu aðilarnir því yfir að enginn ágreiningur væri um útreikning dómkvadda matsmannsins á þessum fjárhæðum. II. Í veðskuldabréfinu, sem Sædís hf. gaf út til gagnáfrýjanda 21. apríl 1992, kom skýrlega fram að það væri fyrir endurlánuðu lánsfé, sem gagnáfrýjandi tók í þessu skyni við nafngreindan erlendan banka. Þegar svo er ástatt verður almennt að ætla að viðskiptabanki, sem hefur milligöngu um útvegun slíks lánsfjár, miði að því að skilmálar um endurgreiðslu lántakans til sín svari til þeirra skilmála, sem gildi um endurgreiðslur hans sjálfs til erlenda lánveitandans, og færi þannig á herðar lántakans áhættuna af breytingum á gengi þess gjaldmiðils, sem lánið var tekið í. Aðaláfrýjandi hefur ekki vefengt að þannig hafi verið farið að í þessu tilviki. Hann hefur heldur ekki andmælt þeirri staðhæfingu gagnáfrýjanda að hann hafi orðið að standa skil á greiðslum til erlenda bankans á gjalddaga hverju sinni án tillits til þeirra vanskila, sem urðu af hendi Sædísar hf. við hann. Þegar þessa er gætt eru ekki efni til annars en að skýra áðurgreint ákvæði veðskuldabréfsins eftir orðanna hljóðan, þannig að fjárhæð afborgana Sædísar hf. hafi átt að færast yfir í íslenskar krónur eftir sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni og vera upp frá því í innlendum gjaldmiðli ef vanskil yrðu af hendi félagsins. Um dráttarvexti, sem féllu til vegna slíkra vanskila, hlaut því að fara eftir reglum 10. gr. þágildandi vaxtalaga um dráttarvexti af peningakröfum í íslenskum gjaldmiðli. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi krafið hann um of háar greiðslur af þeim ástæðum, sem hér um ræðir. Veðskuldabréfið, sem Sædís hf. gaf út til gagnáfrýjanda 17. janúar 1996, hljóðaði á skuld í erlendum gjaldmiðli, en var þó ekki fyrir endurlánuðu erlendu lánsfé. Eins og áður greinir var þar tekið berum orðum fram að afborganir og vextir af skuldinni skyldu reiknast „með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi.“ Afborganir og vextir af þessu skuldabréfi, sem félagið innti af hendi til gagnáfrýjanda, voru samkvæmt áðurgreindu alltaf greiddar eftir gjalddaga. Eftir ótvíræðu orðalagi veðskuldabréfsins var gagnáfrýjanda þá ekki heimilt að reikna út fjárhæð afborgana og vaxta í íslenskum krónum miðað við sölugengi japansks yens á gjalddaga hverju sinni, heldur bar honum að miða við gengi á greiðsludegi. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi hafi á þennan hátt krafið félagið um greiðslu á 140.869 krónum meira en hann átti rétt til. Auk þess, sem að framan greinir, krefst aðaláfrýjandi þess sem áður segir að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 685.791,35 krónu vegna oftekinna vaxta. Í héraðsdómsstefnu studdi Sædís ehf. þennan lið í kröfu sinni þeim rökum að gagnáfrýjandi „hafi notað ranga Libor-vexti við útreikninga sína“, en hann hafi „skuldbundið sig til að miða við Libor-vexti við vaxtaútreikninga sína.“ Var síðan vísað til fyrrnefndrar matsgerðar dómkvadds manns um að talsverður munur hafi verið „á vöxtum þeim“, sem gagnáfrýjandi hafi reiknað, og „þeim er gefnir voru út af Seðlabanka Íslands.“ Ætti þetta við um útreikning gagnáfrýjanda á vöxtum samkvæmt báðum skuldabréfunum, sem um ræðir í málinu. Að öðru leyti voru ekki sérstakar skýringar á þessu atriði málsins í héraðsdómsstefnu. Af matsgerðinni, sem þessi kröfuliður virðist að öðru leyti hafa átt að skýrast af, verður ekki ráðið að dómkvaddi matsmaðurinn hafi fundið því stoð að vextir, sem gagnáfrýjandi áskildi sér af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, hafi verið hærri en ákvæði þess heimiluðu. Verður að ætla að þetta sé í samræmi við málatilbúnað aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti, þar sem aðeins er rætt um að gagnáfrýjandi hafi notað „ranga Liborvexti við útreikninga sína á grundvelli skuldabréfsins frá 21. apríl 1992“. Að því er varðar útreikning vaxta af síðastnefndu veðskuldabréfi kemur fram í matsgerðinni að þar hafi matsmaðurinn stuðst við þá ályktun sína að nota hafi átt það, sem hann nefndi sex mánaða Libor-vexti miðað við japanskt yen, fyrst afborganir af veðskuldabréfinu hafi átt að greiðast á sex mánaða fresti og einskis verið nánar getið þar um hvaða Libor-vöxtum hafi átt að beita. Að gefinni þessari ályktun og að fengnum upplýsingum Seðlabanka Íslands um hæð þeirra vaxta, sem matsmaðurinn taldi rétt að miða við, reyndust Libor-vextir, sem gagnáfrýjandi virðist hafa krafið Sædísi hf. um, tvívegis hafa verið lægri en þeir, sem matsmaðurinn taldi að styðjast ætti við, en í átta tilvikum hafa verið hærri, þegar litið væri til allra tíu afborgana af veðskuldabréfinu frá 21. apríl 1992. Í matsgerðinni var þess jafnframt getið að samkvæmt upplýsingum, sem matsmaðurinn aflaði sér munnlega hjá nafngreindum starfsmanni gagnáfrýjanda, hafi svokallað kjörvaxtaálag, sem var eins og áður greinir þáttur í heildarvöxtum samkvæmt ákvæðum umrædds veðskuldabréfs, hækkað 21. júní 1994 úr þeim 2,75%, sem þar um ræddi, í 4%. Tekið var fram í matsgerðinni að ekki lægi fyrir hvort þessi hækkun álagsins hafi verið tilkynnt skuldara eða hvort þess hafi verið þörf. Í niðurstöðum matsgerðarinnar var tekið fram að í útreikningi á 685.791,35 krónu, sem aðaláfrýjandi krefur gagnáfrýjanda um í þessum lið dómkröfu sinnar, sé beitt svokölluðum sex mánaða Libor-vöxtum miðað við japanskt yen, sem Seðlabanki Íslands hafi veitt upplýsingar um, en gengið hafi verið út frá því að kjörvaxtaálag, 2,75%, hafi verið óbreytt allan lánstímann. Af þessu verður ekki annað ráðið en að sú fáorða skýring, sem aðaláfrýjandi hefur gefið á forsendum fyrir þessum lið í dómkröfu sinni og áður er getið, sé ekki í samræmi við matsgerðina, þar sem munurinn á útreikningi matsmannsins og þeim vöxtum, sem gagnáfrýjandi fékk greidda, virðist ekki aðeins skýrast af hæð Libor-vaxta, heldur einnig því að matsmaðurinn reiknaði ekki með þeirri hækkun á kjörvaxtaálagi, sem gagnáfrýjandi virðist hafa talið sér heimilt að krefjast. Um síðastgreint atriði hefur málatilbúnaður aðilanna að engu leyti snúist. Að því virtu er málið að þessu leyti svo vanreifað af hendi aðaláfrýjanda að vísa verður þessum lið í dómkröfu hans sjálfkrafa frá héraðsdómi. Samkvæmt því, sem að framan greinir, er fallist á með aðaláfrýjanda að vegna þeirrar aðferðar, sem gagnáfrýjandi beitti við útreikning afborgana, vaxta og dráttarvaxta af veðskuldabréfinu frá 17. janúar 1996, hafi hann fengið greiðslu á 140.869 krónum meira en hann átti rétt á. Aðaláfrýjandi hefur engin viðhlítandi rök fært fyrir því að gagnáfrýjandi geti með háttsemi sinni í þessum efnum hafa bakað sér skaðabótaskyldu eftir almennum reglum. Með því að gagnáfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki andmælt því sérstaklega að fullnægt sé hér skilyrðum fyrir því að aðaláfrýjandi geti krafið hann um endurgreiðslu ofgreidds fjár, verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða framangreinda fjárhæð. Þar sem hér er ekki um að ræða greiðslu á skaðabótum verða aðaláfrýjanda ekki dæmdir vextir af henni á grundvelli 7. gr. vaxtalaga, svo sem hann hefur krafist. Gagnáfrýjandi verður hins vegar dæmdur til að greiða dráttarvexti í samræmi við dómkröfu aðaláfrýjanda, eins og nánar greinir í dómsorði. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu aðaláfrýjanda, Stíganda ehf., um greiðslu á 685.791 krónu úr hendi gagnáfrýjanda, Landsbanka Íslands hf. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 140.869 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. júlí 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2001. Mál þetta, sem tekið var til dóms 24. september sl., var höfðað 20. desember 2000. Stefnandi er Sædís ehf., kt. 590881-0829, Kirkjuvegi 3, Ólafsfirði. Stefndi er Landsbanki Íslands hf., kt. 540291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.685.515,26 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 6.037.087,87 krónum frá 4. júní 1997 til 25. júlí 1997, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til 30. júlí 1998, en með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. I - Óumdeild málsatvik og helstu ágreiningsefni Stefnandi gaf út veðskuldabréf til stefnda 21. apríl 1992 til endurgreiðslu á láni frá stefnda. Samkvæmt skuldabréfinu viðurkenndi stefnandi að skulda stefnda 45.000.000 japönsk jen (JPY) eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi JPY í íslenskum bönkum á gjalddaga. Þá kom fram í bréfinu að fjárhæð þessa, sem væri endurlánað erlent lánsfé, upphaflega hafið hjá Sumitomo Bank LTD, skuldbindi stefnandi sig til að greiða að fullu á næstu 5 árum, með 10 jöfnum afborgunum á 6 mánaða fresti, í fyrsta skipti 13. október 1992. Önnur ákvæði skuldabréfsins sem máli skipta voru, að vextir skyldu miðaðir við vaxtaflokk V samkvæmt reglum bankans um kjörvexti. Vextirnir væru breytilegir og bankanum heimilt hvenær sem væri á lánstímanum að hækka eða lækka vextina, þ.m.t. vaxtaálag í samræmi við vaxtaákvarðanir bankans á hverjum tíma. Yrði dráttur á greiðslu afborgana og vaxta af skuldabréfinu skyldu greiðast dráttarvextir af gjaldfallinni fjárhæð, eins og þeir væru ákveðnir á hverjum tíma. Stefnandi greiddi enga afborgun af skuldabréfinu og var það sent lögmanni til innheimtu. Í innheimtubréfi lögmanns, dags. 7. maí 1993, var höfuðstóll skuldarinnar gjaldfelldur miðað við 5. maí 1993 og krafist greiðslu á honum og dráttarvöxtum frá 5. maí 1993 til greiðsludags. Í greiðsluáskorun lögmanns, dags. 14. júní 1993, var gjaldfelling miðuð við þann dag. Beiðni um nauðungarsölu var send Sýslumanninum á Ólafsfirði 30. ágúst 1993 og gjaldfelling þá miðuð við sölugengi JPY þann dag. Stefnanda var veitt greiðslustöðvun 29. ágúst 1994 og hún síðar framlengd til 6. febrúar 1995. Í framhaldi af því var stefnanda heimilað að leita nauðasamninga og var nauðasamningur staðfestur 8. maí 1995. Síðari hluta árs 1995 leitaði stefnandi eftir skuldbreytingu á þeim lánum sem hann var með í vanskilum hjá stefnda. Í árslok 1995 var um það samið, að stefnandi greiddi upp öll vanskil hjá stefnda og jafnframt var samið um, að stefnandi fengi nýtt lán til þess að greiða upp vanskil á fyrra láninu. Stefnandi gaf út nýtt skuldabréf 17. janúar 1996 að fjárhæð JPY 52.221.976,76, þá að jafnvirði 32.696.179,65 króna, til uppgjörs á þeim 7 afborgunum af upphaflegu skuldabréfi sem komnar voru í vanskil. Við útgáfu síðara skuldabréfsins voru vanskil reiknuð þannig að hver gjaldfallin afborgun í JYP var reiknuð yfir í íslenskar krónur miðað við sölugengi JYP á hverjum gjalddaga og síðan reiknaðir dráttarvextir af fjárkröfum í íslenskum krónum á þá fjárhæð til útgáfudags skuldabréfsins. Samtala umræddra 7 gjalddaga í íslenskum krónum var síðan umreiknuð í JPY miðað við gengi á útgáfudegi bréfsins. Í síðara bréfinu stóð að lánsfjárhæðin væri endurlánað erlent fé af innistæðum á erlendum gjaldeyrisreikningum. Lánið skyldi endurgreiða með 24 afborgunum á 6 mánaða fresti, í fyrsta skipti 17. júlí 1996. Í vexti af skuldinni, eins og hún væri á hverjum tíma, skyldi greiða breytilega vexti, þá 0,5833 Libor en þar við bættist álag samkvæmt kjörvaxtaflokkum viðskiptamanna Landsbanka Íslands, þá 4,5%. Þá kom fram í texta bréfsins að lánið væri bundið sölugengi JYP og að við greiðslu afborgana og vaxta skyldi greiðslan reiknast með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi. Yrði dráttur á greiðslu afborgana og vaxta af skuldabréfinu skyldi heimilt að fella skuldina í gjalddaga, fyrirvaralaust og án uppsagnar. Bæri skuldin þá dráttarvexti í samræmi við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð. Á öðrum stað í bréfinu segir hins vegar að skuldara bæri að greiða dráttarvexti af skuldinni, eins og um erlenda skuld væri að ræða, í samræmi við hæstu leyfilega dráttarvexti hverju sinni. Vegna tafa sem urðu var bréfið ekki keypt fyrr en 18. apríl 1996, en þá hafði fallið í gjalddaga 8. afborgun, dags. 15. apríl 1996, af upphaflegu skuldabréfi. Stefnandi samdi við Sparisjóðabanka Íslands hf. um lán til greiðslu á ofangreindum skuldabréfakröfum stefnda. Haft var samband við stefnda sem reiknaði stöðu beggja skuldabréfanna. Sparisjóðabankinn greiddi stefnda 4. júní 1997 eftirstöðvar fyrra skuldabréfsins með 9.422.467,80 krónum og til viðbótar tvær gjaldfallnar afborganir af síðara skuldabréfinu með 4.618.638,64 krónum og kom því þar með í skil. Sparisjóðabankinn greiddi síðan stefnda 25. júlí 1997 afborgun af síðara bréfinu, sem gjalfallið hafði 17. júlí 1997, eða 2.149.648,22 krónur og leysti til sín eftirstöðvar síðara skuldabréfsins með greiðslu á 28.350.930,22 krónum. Í framhaldinu fékk Sparisjóðabankinn bréfin framseld til sín. Sparisjóðabankinn og stefnandi gerðu viðauka við skuldabréfin og var myndaður nýr höfuðstóll af skuldinni, jafnhár þeirri fjárhæð sem greidd hafði verið til stefnda. Var þetta gert til þess að Sparisjóðabankinn héldi veðrétti samkvæmt bréfunum. Stefnandi kveður greiðslur Sparisjóðabanka Íslands hf. til stefnda hafa verið inntar af hendi með fyrirvara um réttmæti útreikninganna, samkvæmt beiðni stefnanda. Stefndi kveður umræddan fyrirvara hafa verið skráðan á miða um skuldfærslur milli banka, sem Sparisjóðabankinn hafi notað sem færsluskjöl hjá sér, en stefndi aldrei fengið afrit af. Stefnandi hefur látið dómkvaddan matsmann gefa skriflegt og rökstutt álit á útreikningum stefnanda í málinu. Matsmaðurinn, dr. Pétur H. Blöndal tryggingastærðfræðingur, skilaði matsgerð 31. mars 2000. Í matsgerð kemur fram að útreikningar matsmanns séu í samræmi við skilning aðila á forsendum matsbeiðninnar. Í matsgerð segir að útreikningar matsmanns miðist við þær forsendur, að allar kröfur vegna skuldabréfanna hafi átt að reikna í JPY fram til greiðsludaga. Á greiðsludögum 4. júní og 25. júlí 1997 hafi JPY verið umreiknuð í krónur. Dráttarvextir hafi verið reiknaðir á vanskil, samkvæmt auglýsingum Seðlabanka Íslands um dráttarvexti á kröfur í JPY. Þeir hafi verið lagðir við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Notaðir hafi verið vextir, sem fram komi á greiðsluyfirlitum matsþola, við útreikning á því hvað kostað hefði stefnanda, í JPY, að greiða fyrra skuldabréfið í skil, miðað við að gjaldfallnar afborgarnir þess hafi verið greiddar 18. apríl 1996 að undanskildum gjalddaga 15. apríl 1996 og við útreikninga á því hvað kostað hefði stefnanda að koma síðara skuldabréfinu í skil miðað við 4. júlí 1997. Með vísan til framangreindra forsendna taldi matsmaður að það hefði átt að kosta stefnanda 44.498.066,05 JPY að koma fyrra skuldabréfinu í skil, miðað við að gjaldfallnar afborganir þess hafi verið greiddar 18. apríl 1996, að undanskildum gjalddaga 15. apríl 1996, þ.e. 7 fyrstu afborganir fyrra skuldabréfsins. Matsmaður taldi að gjalddagi 15. apríl 1996 hefði með dráttarvöxtum í 3 daga átt að kosta JPY 4.875.042,82, miðað við greiðslu 18. apríl 1996. Samtals hefðu því JPY 3.519.891,71 átt að standa eftir af verðmæti síðara skuldabréfsins og miðaði matsmaður við að sú fjárhæð hefði átt að fara til að lækka eftirstöðvar fyrra skuldabréfsins og eftirfarandi afborganir af því hlutfallslega. Þeir 2 gjalddagar sem eftir stóðu af fyrra skuldabréfinu hafi, með dráttarvöxtum miðað við 4. júní 1997, átt að vera samtals JYP 5.839.119,65 eða sem svarar 3.564.198,63 krónum. Þar sem Sparisjóðabankinn hafi greitt stefnda eftirstöðvar fyrra skuldabréfsins með 9.423.53,22 krónum 4. júní 1997 hafi verið 5.858.854,59 krónur verið ofgreiddar miðað við forsendur matsins. Matsmaður taldi ennfremur að miðað við forsendur matsins hefði það átt að kosta stefnanda 4.440.404,72 krónur að greiða síðara skuldabréfið í skil 4. júní 1997. Um var að ræða 2 fyrstu gjalddaga bréfsins með dráttarvöxtum í JYP til 4. júní 1997 eða JPY 7.274.581,79. Þar sem Sparisjóðabankinn hafi greitt síðara skuldabréfið í skil með 4.618.638 krónum hafi 178.233,28 krónur verið ofgreiddar miðað við forsendur matsins. Þá taldi matsmaður að það hefði átt að kosta stefnanda 30.537.942,40 krónur að greiða eftirstöðvar síðara skuldabréfsins 25. júlí 1997. Þar sem Sparisjóðabankinn hafi greitt eftirstöðvar síðara skuldabréfsins með 30.500.578,44 krónum 25. júlí 1997 hafi 37.363,96 krónur verið vangreiddar miðað við forsendur matsins. Loks taldi matsmaður að stefndi hefði ekki miðað vaxtaútreikninga sína við þá Liborvexti sem almennt væru reiknaðir af sambærilegum skuldabréfum. Matsmaður miðaði samanburðinn við 6 mánaða Liborvexti, 2 dögum fyrir fyrsta vaxtadag, samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands og taldi að ofgreiðsla við uppgjör á fyrra skuldabréfinu hækkaði um 685.791,35 krónur vegna þessa vaxtamunar. Matsmaður kvað vexti af síðara skuldabréfinu ekki hafa verið frábrugðna vöxtum sem Seðlabankinn gaf upp. Því hafi ekki komið til mismunar vegna þessa þáttar við uppgjör síðara bréfsins. Dómkröfur stefnanda eru grundvallaðar á niðurstöðum matsgerðarinnar og sundurliðast þannig: Ofgreitt 4. júní 1997 vegna skuldabréfs, útg. 21. apríl 1992 kr. 5.858.854,59 Ofgreitt 4. júní 1997 vegna skuldabréfs, útg. 17. janúar 1996 kr. 178.233,28 Vangreitt 25. júlí 1997 skuldabréfs, útg. 17. janúar 1996 kr. - 37.363,96 Ofgreitt vegna rangra Libor-vaxta kr. 685.791,35 Samtals kr. 6.685.515,26 Stefndi höfðaði mál á hendur stefnda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vegna sömu lögskipta 23. júní 1998 og hlaut málið númerið E-3403/1998. Málinu var vísað frá dómi án kröfu 2. júlí 1999. II - Málsástæður og lagarök aðila Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefndi hafi reiknað út skuld stefnanda á annan hátt en samið hafði verið um í samningum aðila og hafi þannig valdið sér tjóni. Skuld stefnanda hafi hækkað sem nemur höfuðstól stefnufjárhæðarinnar í máli þessu. Varðandi skuldabréf útgefið 21. apríl 1992: Stefnandi telur að stefnda hafi ekki verið heimilt að breyta skuldinni einhliða, án samþykkis hans, úr japönskum jenum yfir í íslenskar krónur og krefjist dráttarvaxta af skuldinni eins og um kröfu í íslenskum krónum væri að ræða. Stefnandi telur augljóst af orðalagi bréfsins og af öðrum gögnum málsins að skuldin hafi verið í japönskum jenum. Skuldabréfið hafi veitt skuldara heimild til að velja hvort hann greiddi skuldina í japönskum jenum eða íslenskum krónum, og þá miðað við sölugengi japanskra jena. Stefnandi hafi ekki átt þetta val. Stefnandi telur að stefndi hefði þurft að taka það fram með skýrum og ótvíræðum hætti í texta skuldabréfsins ef hann vildi áskilja sér slíkan rétt. Stefnandi vísar til skuldabréfa sambærilegra lánastofnana sem hafi slíkt ákvæði í skuldabréfum sínum, áskilji þau sér þennan valmöguleika. Stefnandi vísar til þess að skuldabréfið hafi verið gefið út á stöðluðu formi sem stefndi hafi samið og að stefndi hafi yfir að ráða sérfræðilegri þekkingu og reynslu í viðskiptum sem þessum. Gera verði ríkar kröfur til bankastofnana um að slíkir samningar sem þessi skuldabréf eru, séu glöggir og ótvíræðir. Stefnda hafi verið í lófa lagið að taka skýrlega fram í skuldabréfinu að hann áskildi sér rétt til að umreikna skuldina i íslenskar krónur á gjalddaga ef vanskil yrðu. Það hafi stefndi ekki gert og verði að bera hallann af því. Þar sem stefnda hafi verið óheimilt að færa lánið einhliða yfir í íslenskar krónur hafi honum einnig verið óheimilt að reikna dráttarvexti eins og um íslenska skuld væri að ræða. Þá vísar stefndi til þess að í III. kafla vaxtalaga komi fram að erlend peningakrafa skuli bera dráttarvexti í viðkomandi mynt samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands hverju sinni. Stefnandi telur að eina lögmæta leiðin til að reikna skuldina í íslenskum krónum vera þá, að reikna kröfuna ásamt kostnaði, þ.á m. dráttarvöxtum af JPY, í þeim gjaldmiðli til greiðsludags. Þegar að greiðslu komi geti skuldari ákveðið hvort hann greiði í JPY eða krónum. Ákveði skuldari að skipta JPY í krónur, kröfuhafa til hagræðis, áður en hann borgi, sé fráleitt að skuldin hækki um margar milljónir íslenskra króna þar sem skuldin sé endurreiknuð með dráttarvöxtum á íslenskar krónur. Skuldin hljóti alltaf að vera sú sama á greiðsludegi, hvort sem skuldari greiði í JPY eða krónum. Stefnandi bendir sérstaklega á að stefndi hafi margoft gjaldfellt fyrra skuldabréfið og ávallt hafi uppgjör kröfunnar í íslenskum krónum verið miðað við nýja gjaldfellingardaga. Stefnandi telur óeðlilegt að stefndi geti valið sér dagsetningu eftirá til þess að reikna kröfuna yfir í íslenskar krónur miðað við hvað honum sé hagstæðast miðað við gengis- og vaxtaþróun. Í öðru lagi telur stefnandi að stefndi hafi notað ranga Libor-vexti við útreikninga sína og hafi valdið stefnanda tjóni með þeirri háttsemi sinni. Stefndi hafði skuldbundið sig til að miða við Libor-vexti við vaxtaútreikninga sína. Eins og sjá má í matsgerð hins dómkvadda matsmanns sé talsverður munur á vöxtum þeim er stefndi notaði við útreikninga sína og þeim er gefnir voru út af Seðlabanka Íslands. Varðandi skuldabréf útgefið 17. janúar 1996. Stefnandi telur einnig að stefndi hafi reiknað skuld stefnanda samkvæmt síðara skuldabréfinu rangt út. Í skilmálum bréfsins segir með skýrum og ótvíræðum hætti að við greiðslu afborgana og vaxta skuli greiðslan reiknast með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi. Stefndi hafi hins vegar í útreikningum sínum miðað við gengi JPY á gjalddögum lánsins og reiknað dráttarvexti á skuldina eins og um íslenska skuld væri að ræða. Með þessari útreikningsaðferð hafi stefndi valdið stefnanda tjóni. Vaxtakrafa stefnanda er miðuð við að skaðabótavextir samkvæmt 7. grein vaxtalaga reiknist á greiðslur stefnanda frá 4. júní og 25. júlí 1997 fram til þess er einn mánuður leið frá þingfestingu stefnu í fyrra máli milli aðila um kröfur þessar sem vísað var frá dómi með úrskurði uppkveðnum 2. júlí 1999, allt í samræmi við 7. og 15. grein vaxtalaga. Frá þeim degi sé krafist dráttarvaxta. Krafa stefnanda byggir á að stefndi hafi reiknað skuld stefnanda rangt út og valdið honum tjóni með því, þar sem skuld stefnanda hafi hækkað svo nam mörgum milljónum króna. Kröfugerðin sé byggð á því að fundið sé út hvað skuld stefnanda hefði verið mikil þegar Sparisjóðabanki Íslands hf. greiddi stefnda, ef skuldin hefði verið reiknuð út á lögmætan hátt. Helstu forsendur útreikninganna séu þessar: 1. Miðað sé við að skuldabréfin séu kröfur í erlendri mynt, JPY. 2. Miðað sé við að á skuldina reiknist vextir samkvæmt ákvæðum skuldabréfanna. 3. Miðað sé við að dráttarvextir reiknist á bréfin samkvæmt útgefnum dráttarvöxtum Seðlabanka Íslands á fjárkröfur í JPY. 4. Miðað sé við að fyrra skuldabréfinu hafi verið komið í skil með andvirði síðara skuldabréfsins og að auki hafi andvirði síðara skuldabréfsins dugað til greiðslu á hluta ógjaldfallinna gjalddaga skuldabréfs. Stefnandi kveður fjárhæðir einstakra kröfuliða vera byggða á útreikningum og niðurstöðum í matsgerð dómkvadds matsmanns. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að útreikningur hans á skuldabréfum þeim, sem stefnandi hafi verið skuldari að hafi verið í samræmi við ákvæði skuldabréfanna sjálfra og í engu hallað á stefnanda við uppgjör á þeim. Stefnandi hafi verið í miklum vanskilum með greiðslur afborgana af upphaflegu skuldabréfaláni. Stefndi hafi orðið við ósk stefnanda um að fá að greiða upp vanskil með nýju láni. Í því skyni hafi hafi verið gengið frá nýju skuldabréfi 17. janúar 1996 og upphæð þess miðuð við að vanskil á fyrra skuldabréfi greiddust upp. Engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu stefnanda við þessa afgreiðslu stefnda á málinu fyrr en með bréfi 2. desember 1997. Stefndi kveður þær lánveitingar sem hann annist vera íslenskar þar sem hann sé íslenskur viðskiptabanki, þó svo að einstök lán geti verið í erlendri mynt. Ekki hafi áhrif í þessu máli hvort litið verði á lánið sem íslenskt eða erlent. Af hálfu stefnda er því ekki mótmælt, að stefnandi hafi átt val um það hvort hann greiddi af lánunum í íslenskum krónum eða japönskum jenum á gjalddögum skuldabréfanna. Stefnandi hafi hins vegar ekki haft fjárhagslega getu til þess að greiða á gjalddaga, hvorki í JPY né krónum. Sparisjóðabanki Íslands hf. hafi loks greitt upp hin umdeildu skuldabréf 4. júní og 25. júlí 1997 og fengið þau framseld til sín. Stefndi kveður engar athugasemdir hafa komið frá Sparisjóðabanka Íslands hf. við útreikning á skuldum stefnanda við stefnda. Meintir fyrirvarar bankans hafi heldur ekkert haft með gengismun að gera. Stefndi telur ekki tíðkast í millibankaviðskiptum, að gerðir séu fyrirvarar um útreikninga en mistök séu leiðrétt ef þau komi í ljós. Af hálfu stefnda er bent á, að í texta skuldabréfs útgefins 21. apríl 1992 sé skýrt tekið fram að stefnandi skuldi stefnda JYP 45.000.000 eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi JPY í íslenskum bönkum á gjalddaga. Jafnframt sé tilgreint í skuldabréfinu að þessi fjárhæð sé endurlánað erlent lánsfé, sem þýði einfaldlega að stefndi þurfti að greiða hinum erlenda lánveitanda á gjalddögum án tillits til þess hvort stefnandi hafði staðið í skilum eða ekki. Stefnandi hafi samkvæmt texta skuldabréfsins skuldbundið sig til þess að endurgreiða stefnda allan kostnað er bankinn þyrfti að greiða vegna lántökunnar og endurgreiðslu lánsins að engu undanskildu. Stefndi hafi reiknað út hvað stefnanda bæri að greiða af skuldabréfunum í samræmi við þetta. Á sama hátt og stefnda hafi verið heimilt að yfirfæra afborganir og vexti yfir í íslenskar krónur á gjalddaga hverrar afborgunar, hafi honum heimilt að reikna dráttarvexti í íslenskum krónum. Því er mótmælt af hálfu stefnda að hann hafi notað ranga Liborvexti við útreikninga sína og með því valdið stefnanda tjóni. Í skuldabréfunum hafi verið tekið fram, að vextir af þeim væru breytilegir og að stefnda væri heimilt hvenær sem er á lánstímanum að hækka eða lækka vexti þar með talið vaxtaálag, í samræmi við vaxtaákvarðanir bankans á hverjum tíma og/eða færa lánin á milli vaxtaflokka. Allar vaxtagreiðslur stefnanda hafi verið reiknaðar út í samræmi við þessi vaxtaákvæði skuldabréfanna. Ekki hafi verið í bréfunum ákvæði um að vaxtaútreikningar ættu að vera samkvæmt vaxtaákvörðun Seðlabanka Íslands. Af hálfu stefnda er bent á, að starfsmenn Sparisjóðabanka Íslands hf. búi yfir sömu sérfræðiþekkingu og starfsmenn stefnda. Með framangreindum viðskiptum hafi Sparisjóðabankinn ekki eignast neina kröfu á hendur stefnda og því síður hafi Sparisjóðabankinn getað framselt þriðja aðila einhverja kröfu vegna þeirra. III - Niðurstaða Fyrir liggur að þegar stefndi féllst á að stefnandi gæfi út nýtt skuldabréf 17. janúar 1997 til þess að greiða upp vanskil á skuldabréfi útgefnu 21. apríl 1992 voru vanskil reiknuð á þann hátt að hver afborgun í japönskum jenum var breytt í krónur, miðað við sölugengi jens gagnvart krónu á hverjum gjalddaga, og dráttarvextir reiknaðir á þá fjárhæð miðað við kröfu í íslenskum krónum. Stefndi miðaði útreikninga því ekki við að öll fjárhæð bréfsins hefði verið gjaldfelld vegna vanskila stefnanda og verður að miða við að samkomulag hafi verið um uppgjörsaðferð vegna vanskilanna að þessu leyti. Fyrri gjaldfellingar lögmanns stefnda á skuldinni og mismunandi útreikningar á stöðu hennar þykja engu skipta við úrlausn málsins. Sú túlkun á ákvæðum skuldabréfsins er óumdeild að stefnandi hafi mátt greiða skuldina á gjalddaga í japönskum jenum. Það gerði hann hins vegar ekki. Við úrlausn þess hvort stefnda hafi verið heimilt að reikna hverja gjaldfallna fjárhæð í íslenskum krónum miðað við gengi japanskra jena á gjalddaga og reikna síðan dráttarvexti í krónum af þeirri fjárhæð, verður fyrst og fremst að líta til samnings aðila eins og hann kemur fram í texta skuldabréfs útgefins 21. apríl 1992. Skuldabréfið er gefið út á stöðluðu skuldabréfaformi stefnda. Þar segir orðrétt: „Undirritað firma Sædís hf., [...] viðurkennir hér með að skulda Landsbanka Íslands JPY 45.000.000,00, [...] eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi JPY í íslenskum bönkum á gjalddaga." Skuldin var því ekki alfarið bundin við JPY heldur viðurkenndi skuldari einnig að skulda jafngildi 45 milljóna japanskra jena í íslenskum krónum og gengisviðmiðunin var sölugengi JPY á gjalddaga. Þá verður að líta til þess að í texta skuldabréfsins kom fram að lánsfjárhæðin væri endurlánað erlent lánsfé. Eftir að stefnandi stóð ekki skil á afborgunum er þær féllu í gjalddaga var stefnda rétt að líta á þær sem kröfur í íslenskum krónum. Ekki verður fallist á með stefnanda að líta beri til skuldabréfaforma annarra lánastofnana, annars efnis, við úrlausn ágreinings þessa. Með vísan til framangreindra athugasemda þykir miklu nærtækara að líta svo á að stefndi fremur en stefnandi hafi getað valið að skuldin yrði reiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga en vegna orðalags skuldabréfsins var ekki unnt að yfirfæra gjaldfallnar afborganir í íslenskar krónur miðað við annað tímamark. Eftir að vanskil voru orðin gat stefndi því með réttu krafist greiðslu á skuldinni í íslenskum krónum miðað við gengi JPY á gjalddaga og reikna eftir það dráttarvexti á vanskilin miðað við peningakröfur í íslenskum krónum. Ber því að sýkna stefnda af þessum kröfulið. Texti skuldabréfs, sem stefnandi gaf út til stefnda 17. janúar 1996 og stefndi keypti 18. apríl það ár til uppgjörs á vanskilum á skuldabréfi útgefnu 21. apríl 1992, var verulega frábrugðin texta fyrra bréfsins. Í upphafi bréfsins segir: „Undirritað firma Sædís hf. [...] viðurkennir hér með að skulda Landsbanka Íslands, Akureyri JPY. 52.221.976,76. [...] Nú að jafnvirði íslenskar krónur 32.696.179,65. Fjárhæð þessa, sem er endurlánað erlent fé af innistæðum á erlendum gjaldeyrisreikningum, skuldbindum vér oss til að endurgreiða að fullu með tuttugu og fjórum afborgunum, á sex mánaða fresti, í fyrsta skipti 17.07.1996." Síðar í skuldabréfinu segir orðrétt: „Lán þetta er bundið sölugengi ofangreinds gjaldmiðils. Við greiðslu afborgana og vaxta skal greiðslan reiknast með sölugengi hinnar erlendu myntar á greiðsludegi." Um dráttarvexti eru tvö ákvæði í texta bréfsins. Annars vegar segir að gjaldfallin skuld beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Hins vegar segir að skuldara beri að greiða hæstu leyfilega dráttarvexti af skuldinni, eins og um erlenda skuld væri að ræða, í samræmi við hæstu leyfilega dráttarvexti hverju sinni. Þess ber að geta að í III. kafla þá gildandi vaxtalaga voru ákvæði í 10. gr. um dráttarvexti af peningakröfu í íslenskum gjaldmiðli en í 11. gr. um dráttarvexti af peningakröfu í erlendum gjaldmiðli. Framangreint orðalag skuldabréfsins þykir taka af öll tvímæli um stefnda hafi ekki verið heimilt að reikna gjaldfallnar afborganir af skuldabréfinu yfir í íslenskar krónur á einstökum gjalddögum og reikna síðan dráttarvexti á vanskilin miðað við dráttarvexti af kröfu í íslenskum krónum. Fallast má á þann skilning stefnanda að rétt hafi verið að miða kröfuna við japönsk jen fram að greiðsludegi og reikna dráttarvexti af gjaldföllnum afborgunum fram til 4. júní 1997, miðað við auglýsingar Seðlabanka Íslands um dráttarvexti af kröfum í þeim gjaldmiðli. Í samræmi við ákvæði skuldabréfsins bar að umreikna vanskilin, þannig reiknuð, úr japönskum jenum í íslenskar krónur á greiðsludegi 4. júní 1997. Ekki er ágreiningur um að leggja beri útreikninga matsmanns til grundvallar um mismun á þeirri fjárhæð sem Sparisjóðabanki Íslands hf. greiddi og þeirri fjárhæð sem honum bar að greiða samkvæmt framangreindu. Samkvæmt niðurstöðu matsmanns voru 178.233,28 krónur ofgreiddar. Á sama grundvelli og að framan greinir ber að leggja þá niðurstöðu matsmanns til grundvallar að þegar Sparisjóðabankinn greiddi, 25. júlí 1997, gjaldfallna afborgun 17. júlí 1997 af síðara skuldabréfinu og auk þess ógjaldfallnar eftirstöðvar bréfsins með 30.500.578,44 krónum hafi 37.363,96 krónur verið vangreiddar. Í framlögðu ljósriti af tveimur skjölum frá Sparisjóðabanka Íslands hf. sem dagsett eru 4. júlí 1997, og bæði bera yfirskriftina skuldfærsla milli banka, kemur fram fyrirvari af hálfu bankans um réttmæti reiknaðra dráttarvaxta við millifærslu á millibankareikning nr. 666666 í Landsbanka Íslands á Akureyri. Stefndi hefur mótmælt því, að þessi fyrirvari hafi borist honum. Sönnun um þetta atriði getur þó ekki ráðið úrslitum í málinu þar sem í greinargerð stefnda kemur fram, að þótt ekki tíðkist í millibankaviðskiptum að gera slíka fyrirvara, séu mistök sem í ljós koma leiðrétt. Stefnandi telur að stefndi hafi notað ranga Liborvexti við útreikninga sína og hafi valdið honum tjóni með þeirri háttsemi. Í skuldabréfi útgefnu 21. apríl 1992 sagði um samningsvexti að þeir væru breytilegir, 0,7187% yfir Libor á hverjum tíma, þar við bættist álag samkvæmt kjörvaxtaflokkun viðskiptamanna stefnda, þá 2,75% og væru vextir af skuldinni því á útgáfudegi samtals 8,1875% á ári. Upplýst er í málinu að stefndi breytti kjörvaxtaflokkun skuldabréfsins einhliða 21. júní 1994 í 4%. Þá er einnig upplýst með framlagðri matsgerð að viðmiðunarvextir stefnda, að frátöldu álagi vegna kjörvaxtaflokkunar og álagi á Liborvexti, voru að jafnaði hærri en 6 mánaða Liborvextir samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands 2 dögum fyrir gjalddaga skuldabréfsins. Liborvextir eða "London interbank offered rate" eru ekki fastákveðnir vextir heldur geta þeir verið nokkuð mismunandi eftir því hvaða forsendur eru notaðar við útreikning þeirra. Í fyrrgreindu skuldabréfi var ekki vísað þess hvaða viðmið Liborvaxta bæri að nota og ekki vísað til upplýsinga Seðlabanka Íslands um slíka vexti. Tilgreining Liborvaxta í skuldabréfi útgefnu 21. apríl 1992 er að þessu leyti nokkuð ónákvæm. Þrátt fyrir það þykir stefndi ekki hafa verið bundinn við að nota þá Liborvexti samkvæmt upplýsingum Seðlabanki Íslands. Stefnandi byggir útreikninga á þessum kröfulið á matsgerð dómkvadds matsmanns sem reiknaði út mismun á samningsvöxtum þeim sem stefnandi áskildi sér af fyrra bréfinu og vöxtum miðað við 6 mánaða Liborvexti samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands tveimur dögum fyrir fyrsta vaxtadag. Þar sem stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að stefndi hafi notað ranga Liborvexti við útreikninga á fyrra láninu og stefnandi hefur ekki byggt á því að samningsvextir hafi af öðru leyti verið ofreiknaðir ber að sýkna stefnda af þessum kröfulið. Fallast verður á með stefnanda, að stefndi hafi, með framangreindum röngum útreikningum á dráttarvöxtum af skuldabréfi útgefnu 17. janúar 1996, valdið því að Sparisjóðabanki Íslands hf. gerði skuldir stefnanda við stefnda upp með hærri fjárhæð en stefndi átti rétt á samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins. Leiddi þetta óhjákvæmilega til þess að skuld stefnanda við Sparisjóðabanka Íslands hf., sem fékk framselda kröfu stefnda á hendur stefnanda, varð hærri en ella hefði verið sem nam 140.869 krónum (178.233-37.364). Ber að líta svo á að stefndi hafi með framangreindum útreikningi kröfunnar valdið stefnanda tjóni sem stefnda bera að bæta með 140.869 krónum. Vaxta- og dráttarvaxtakröfu hefur ekki verið mótmælt sérstaklega og reiknast skaðabótavextir og dráttarvextir eins og í dómsorði greinir í samræmi við vaxtalög nr. 25/1987 fram til 1. júlí 2001 en frá þeim degi reiknast almennir dráttarvextir í samræmi við 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Enda þótt stefnandi hafi einungis náð fram litlum hluta krafna sinna í málinu verður við ákvörðun málskostnaðar að líta til þess að stefndi hefur ekki fallist á neina leiðréttingu á uppgjöri skuldabréfanna og stefnandi þurft að afla sér matsgerðar til að tryggja sér sönnur um þann hluta kröfunnar sem stefndi er dæmdur til að greiða. Með hliðsjón af framangreindu þykir rétt að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta Baldvin Björn Haraldsson hdl. en Gunnar Sólnes hrl. af hálfu stefnda. Dóm þennan kveður upp Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari, ásamt meðdómsmönnunum Erlendi Magnússyni framkvæmdastjóra og Margeiri Péturssyni héraðsdómslögmanni. D ó m s o r ð. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnanda, Sædísi ehf., 140.869 krónur, auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 178.233 krónum frá 4. júní 1997 til 25. júlí 1997 en af 140.869 krónum frá þeim degi til 30. júní 1998, en auk almennra dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 516/2005
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Mál þetta barst dóminum 3. desember s.l. með bréfi sýslumannsins á Akureyri, dagsettu s.d. og var þingfest samdægurs, en tekið til úrskurðar í dag.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. desember 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. desember 2005 kl. 11. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurðurinn verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Í héraði krafðist sóknaraðili þess að varnaraðili skyldi sæta gæsluvarðhaldi allt til 13. desember 2005. Hann gerir sömu kröfu fyrir Hæstarétti. Þar sem sóknaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti verður við það miðað að hann krefjist staðfestingar úrskurðarins. Í kröfugerð sinni fyrir héraðsdómi fullyrðir sóknaraðili að við húsleit á dvalarstað varnaraðila hafi meðal annars fundist um það bil 1 kg af marihuana og töluvert af munum sem lögregla ætli að sé þýfi. Við yfirheyrslur hefur varnaraðili hafnað því að nokkurt þýfi hafi verið að finna á dvalarstað hans. Varnaraðili hefur hins vegar viðurkennt að hann eigi fíkniefni sem fundust þar en mótmælt að um hafi verið að ræða slíkt magn sem sóknaraðili byggir á. Hvorki verður af haldlagningarskýrslu þeirri sem sóknaraðili hefur lagt fram né af öðrum gögnum málsins ráðið hvert það magn fíkniefna var sem fannst við húsleit á dvalarstað varnaraðila. Þá er heldur engin tilraun gerð af hálfu sóknaraðila til að renna stoðum undir þær fullyrðingar sínar að meðal haldlagðra muna hafi verið þýfi. Sú staðreynd að varnaraðili hafði í vörslum sínum ríflega 50.000 krónur í reiðufé þegar hann var handtekinn nægir ekki ein og sér til að styðja fullyrðingar um að hann stundi sölu fíkniefna en engin gögn hafa verið lögð fram til stuðnings fullyrðingum sóknaraðila um ætlaða veltu á bankareikningi varnaraðila. Sóknaraðili hefur því ekki sýnt fram á að fyrir hendi sé það skilyrði gæsluvarðhalds samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að fyrir liggi rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið brot sem varðað geti fangelsisrefsingu. Verður af þessari ástæðu að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 385/2002
Málskostnaðartrygging Frávísun frá Hæstarétti
Máli L hf. gegn S var vísað frá Hæstarétti þar sem málskostnaðartrygging var ekki afhent innan frests sem L hf. hafði til að afhenda trygginguna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. ágúst 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi lagði fram í Hæstarétti greinargerð 30. október 2002, þar sem hann krafðist staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar hér fyrir dómi. Með bréfi 12. nóvember 2002 krafðist stefndi þess með vísan til 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að áfrýjanda yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Var þessi krafa reist á því að árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá áfrýjanda og gjaldþrotaskipta síðan krafist á búi hans eftir að stefndi lagði fram áðurnefnda greinargerð. Hæstiréttur féllst 27. mars 2003 á kröfu stefnda um málskostnaðartryggingu og var fjárhæð hennar ákveðin 200.000 krónur. Skyldi tryggingin sett með peningum eða bankaábyrgð og var áfrýjanda veittur tveggja vikna frestur til að afhenda hana eða skilríki fyrir henni. Síðasti dagur til þessa var samkvæmt því 10. apríl 2003. Með bréfi lögmanns áfrýjanda, sem barst Hæstarétti 11. apríl 2003, fylgdi ávísun að fjárhæð 400.000 krónur og var tekið þar fram að um væri að ræða málskostnaðartryggingu vegna þessa máls og hæstaréttarmálsins nr. 386/2002. Frestur til að afhenda tryggingu var samkvæmt framansögðu liðinn þegar bréf þetta barst. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti með vísan til 3. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 166. gr. sömu laga, svo sem henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Lykilhótel hf., greiði stefnda, Styrmi Þórðarsyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 275/2011
Kærumál Boðun til þinghalds Lögmæt forföll
S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að mál K hf. á hendur honum yrði fellt niður. Við uppkvaðningu úrskurðar í héraðsdómi um frávísunarkröfu S var sótt þing af hálfu hans en ekki K hf. Krafðist S þá að málið yrði fellt niður og honum úrskurðaður málskostnaður. Í úrskurði héraðsdóms sagði að réttaráhrif sem bundin væru við ákvörðun um nýtt þinghald á dómþingi yrðu ekki virk nema þeirrar ákvörðunar væri getið í þingbók. Þar sem það hefði ekki verið gert yrðu útivistaráhrif samkvæmt 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ekki bundin við fjarveru lögmanns K hf. úr þinghaldinu. Með hliðsjón af f. lið 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991 hefði fjarvist úr þinghaldi jafngilt lögmætum forföllum við fyrirtöku málsins. Fyrir Hæstarétti hélt lögmaður K hf. því fram að eftir munnlegan flutning málsins um frávísunarkröfu S hefði dómari skýrt frá því að hann hygðist kveða upp úrskurð tiltekinn dag á tilteknum tíma. Tímasetningunni hefði síðar verið breytt án þess að hann hefði haft um það upplýsingar. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. apríl 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að mál varnaraðila á hendur honum yrði fellt niður. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess „að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til úrskurðar um málskostnaðarkröfu sóknaraðila og fella málið niður að öðru leyti.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur en til vara að hann verði ómerktur ásamt meðferð málsins frá 7. apríl 2011 að telja og lagt fyrir héraðsdómara að boða til nýs þinghalds í málinu. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Af hálfu varnaraðila er haldið fram að eftir munnlegan flutning málsins um frávísunarkröfu sóknaraðila 25. mars 2011 hafi dómari skýrt frá því að hann hygðist kveða upp úrskurð 7. apríl sama ár klukkan 15 og slitið þinghaldi við svo búið. Lögmaður varnaraðila hafi fært þessa ákvörðun dómarans í dagbók sína. Af gögnum málsins verði ráðið að eftir það hafi verið sett inn á vefsíðu Héraðsdóms Reykjavíkur að uppkvaðning úrskurðar yrði klukkan 13.15 sama dag, en lögmaður varnaraðila hvorki séð þetta né fengið tilkynningu um breytta tímasetningu frá réttinum. Þessi atvik skýri hvers vegna hann hafi ekki sótt þing í málinu við uppkvaðningu úrskurðar um frávísunarkröfu sóknaraðila. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigurður Einarsson, greiði varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 491/1999
Kærumál Vitni
Við meðferð einkamáls fyrir héraðsdómi var deilt um hvort leiða ætti tvö vitni áður en málið yrði munnlega flutt um frávísunarkröfu. Þótti verða að beita þeirri aðalreglu laga um meðferð einkamála að skýrslutökur fari fram í einu lagi við upphaf aðalmeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að þeir fengju að leiða vitnin Benedikt Þórðarson og Jón Ásbergsson áður en fram færi munnlegur flutningur um frávísunarkröfu, sem sóknaraðilar hafa gert í máli varnaraðila á hendur þeim. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að heimila þeim að leiða fyrir dóminn umrædd vitni áður en málið verður munnlega flutt um frávísunarkröfu. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðilum gert að greiða sér kærumálskostnað. Í málinu vísa sóknaraðilar meðal annars til þess að á framlögðu endurriti úr fundargerðabók Dagblaðsins hf. frá aðalfundi félagsins 27. ágúst 1982 og eintaki af samþykktum þess sé að finna ýmsar handritaðar athugasemdir, þar á meðal um að fyrrnefnda skjalið hafi verið „Mótt. 27/9“, að ætla megi á árinu 1982. Telja sóknaraðilar að á skjölunum megi þekkja rithönd Ásbergs Sigurðssonar, sem þá var forstöðumaður hlutafélagaskrár. Í þinghaldi í héraði 16. nóvember 1999 var þessu mótmælt af hálfu varnaraðila. Því boðuðu sóknaraðilar tvö vitni til næsta þinghalds, þar sem flytja átti málið um frávísunarkröfu þeirra. Þessi vitni voru núverandi forstöðumaður hlutafélagaskrár og sonur Ásbergs heitins. Sóknaraðilar kveðast hafa þar viljað leggja fyrir vitnin eftirfarandi spurningar: 1. Þekkið þér þessa rithönd? Ef svarið yrði jákvætt: 2. Rithönd hvers er þetta? Varnaraðilar mótmæltu því að vitnin yrðu leidd fyrir dóm við það tækifæri og féllst héraðsdómur á þau mótmæli með hinum kærða úrskurði. Sóknaraðilar reisa kröfu sína um frávísun málsins einkum á því að frestur til að höfða það samkvæmt 2. mgr. 79. gr. þágildandi laga nr. 32/1978 um hlutafélög hafi byrjað að líða þegar samþykktum Dagblaðsins hf. hafi verið breytt á aðalfundi, en þeir halda fram að það hafi gerst 27. ágúst 1982. Þeir telja því að miklu varði að sanna að hlutafélagaskrá hafi borist 27. september 1982 fyrrnefnd skjöl, sem beri með sér breytingar á samþykktunum. Verði þeim meinuð þessi sönnunarfærsla geti það valdið þeim réttarspjöllum. Aðalregla 1. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 er sú að við aðalmeðferð máls fari fram í einni lotu skýrslutökur og munnlegur málflutningur. Af orðalagi ákvæðisins er ljóst að þessi regla er ekki fortakslaus. Undantekningar frá henni eru hins vegar tæmandi taldar í 4. mgr. 102. gr. laganna og fellur skýrslugjöf af þeim toga, sem sóknaraðilar krefjast, ekki undir þær heimildir, sem þar greinir. Til þess verður jafnframt að líta að það atriði, sem sóknaraðilar vilja sanna með framburði fyrrnefndra vitna, tengist beinlínis því, sem aðilana greinir meðal annars á um varðandi efnishlið málsins. Er sóknaraðilum í lófa lagið að afla þessarar sönnunar við aðalmeðferð málsins eftir fyrrnefndri almennri reglu 1. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 og eru þannig ekki efni til að telja að rétti þeirra verði spillt með því að vitnin verði ekki leidd nú þegar. Í því ljósi er og ástæða til að gæta að því við rekstur málsins hvort tímabært sé á þessu stigi að fjalla um frávísunarkröfu sóknaraðila, sbr. síðari málslið 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Að öllu þessu gættu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 1999. Lögmaður stefndu hefur óskað eftir því að fá að leiða vitnin Benedikt Þórðarson og Jón Ásbergsson í þessu þinghaldi áður en munnlegur málflutningur fer fram um frávísunarkröfu stefndu. Af hálfu stefnenda er því mótmælt að vitnaleiðslan fari fram og vísað til þess að það sé í andstöðu við réttarfarsreglur. Samkvæmt 2. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála skal flytja mál munnlega um frávísunarkröfu stefnda, sem fram hefur komið í greinargerð, áður en fjallað verður frekar um efni málsins, og leyst úr frávísunarkröfunni með úrskurði. Þá kemur sú meginregla fram í 1. mgr. 103. gr. sömu laga að skýrslutökur fari fram í einni lotu við aðalmeðferð máls. Í réttarfarslögum er þó að finna undantekningar frá þessari meginreglu en þær eiga ekki við eins og hér stendur á. Eru því eigi lagaskilyrði til að verða við framkominni kröfu stefndu. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari sem dómsformaður, Hervör Þorvaldsdóttir og Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómarar kváðu upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu stefndu um að leiða vitnin Benedikt Þórðarson og Jón Ásbergsson í þessum þætti málsmeðferðarinnar.
Mál nr. 93/2007
Skuldamál Áfrýjunarstefna Kröfugerð Afdráttarlaus málflutningur Áskorun
S krafði J og K um greiðslu níu reikninga vegna viðgerða og endurbóta á húsnæði þeirra. Talið var ljóst að aðilar hefðu ekki samið sérstaklega um hvernig greitt skyldi fyrir verkið, en að S ætti rétt á að fá greitt fyrir það samkvæmt reikningi. Þeir reikningar sem S byggði á voru almennt taldir trúverðugir, en ekki var fallist á að hann ætti rétt á greiðslu reiknings vegna umsjónar með verkinu og var fjárhæð tveggja reikninga lækkuð. Fyrir Hæstarétti kröfðust J og K þess aðallega að málinu yrði vísað frá héraðsdómi, en í héraði hafði þeirri kröfu verið synjað með úrskurði. Þar sem málskot fyrir Hæstarétti hafði ekki beinst sérstaklega að úrskurðinum kom þessi krafa ekki til skoðunar, en sem endranær gætti rétturinn að því að á málinu væru ekki annmarkar sem ættu að valda frávísun þess frá héraðsdómi án kröfu. Talið var að athugasemd J og K, sem kom fram við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti, um að ekki hefðu verið lögð fram fullnægjandi gögn um vinnuliði í reikningum S væri of seint fram komin. Héraðsdómur var staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í greinargerð sinni í héraði kröfðust áfrýjendur aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi. Í samræmi við 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tók héraðsdómari þessa kröfu sérstaklega til úrlausnar. Að loknum munnlegum málflutningi kvað hann upp úrskurð 27. júní 2006, þar sem kröfunni var hafnað. Í áfrýjunarstefnu er þess ekki getið sérstaklega að þessum úrskurði sé skotið til Hæstaréttar jafnhliða hinum áfrýjaða dómi, en hins vegar er þar á ný gerð aðalkrafan, svo sem að framan greinir, um frávísun málsins frá héraðsdómi. Til þess að geta fyrir Hæstarétti krafist endurskoðunar á úrskurði héraðsdóms um synjun á frávísun máls verður málskot að beinast sérstaklega að slíkum úrskurði. Sú er ekki raunin hér og kemur aðalkrafa áfrýjenda því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að rétturinn gætir að því sem endranær, hvort á máli séu annmarkar sem eigi að valda frávísun þess frá héraðsdómi án kröfu. Við þingfestingu málsins í héraði lagði stefndi fram níu reikninga dagsetta 1. febrúar 2005 sem hann sagði kröfur sínar byggjast á. Í greinargerð áfrýjenda í héraði var skorað á stefnda að leggja fram þá reikninga, sem kröfur hans „um endurgreiðslu á útlögðum kostnaði, sbr. reikninga ... á framlögðum dómskjölum númer ..., byggjast á“, og var þar vísað til reikninganna sem stefndi hafði lagt fram við þingfestinguna. Stefndi varð við þessu með því að leggja fram ýmsa bakreikninga þessara reikninga við fyrirtöku málsins 3. október 2006. Var þá bókað að lögð væri fram „umbeðin sundurliðun“. Í hinum áfrýjaða dómi er farið yfir þessi skjöl við mat á réttmæti reikningsgerðar stefnda og málið dæmt á grundvelli þeirra. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti gerðu áfrýjendur athugasemd um að ekki hefðu við framlagninguna 3. október 2006 verið lögð fram fullnægjandi gögn um vinnuliði í reikningum stefnda, og töldu þau að ekki nyti í málinu nægilegra upplýsinga um grundvöll þessara kröfuliða til að á þá yrði lagður dómur. Með fyrrgreindri bókun 3. október 2006 var ljóst að stefndi taldi sig þá verða við áskorun áfrýjenda um öflun gagna. Var brýnt að áfrýjendur gerðu í framhaldinu athugasemd ef þau töldu að svo væri ekki, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, til að stefnda gæfist þá tækifæri til þess að bæta úr því sem þau töldu að á vantaði. Nefnd athugasemd fyrir Hæstarétti telst því of seint fram komin og verður henni ekki sinnt frekar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Jökull Tómasson og Kathy Clark, greiði stefnda, Sigurði Hilmari Ólasyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 25. október sl., höfðaði Sigurður Ólason vegna einkafyrirtækis sín, Vatnslagna, Álfheimum 32, Reykjavík gegn Kathy Clark og Jökli Tómassyni, báðum til heimilis að Bergstaðastræti 3, Reykjavík með stefnu birtri 3. mars 2006. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmd til að greiða honum skuld að fjárhæð kr. 6.824.838 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð kr. 5.500.000, svo og málskostnað. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Hinn 27. júní sl. var kveðinn upp úrskurður í málinu og frávísunarkröfu stefndu hafnað. Fyrirtækið Vatnslagnir er einkafyrirtæki Sigurðar Ólasonar og hann því stefnandi málsins. Málavextir eru í stuttu máli eftirfarandi samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins og skýrslum stefnanda og stefnda, Jökuls, fyrir dómi. Með kaupsamningi, dags. 9. nóvember 2004, seldi stefnandi stefndu húseignina Bergstaðastræti 3 í Reykjavík en eignina fengu stefndu fyrr til afnota eða 1. sama mánaðar. Ekki kemur fram í gögnum málsins að séð verði hvenær hús þetta var byggt, en ljóst má telja að um er að ræða gamalt hús. Húsið skiptist í framhús og bakhús. Viðgerðir á bakhúsinu tók stefnandi að sér samkvæmt verksamningi sem dagsettur er sama dag og kaupsamningurinn. Ekki er deilt um þann samning í þessu máli. Stefnandi mun hafa verið byrjaður á viðgerðum og endurbótum á framhúsinu áður en hann seldi stefndu, en þær framkvæmdir koma hér ekki við sögu. Það er sammæli stefnanda og stefnda, Jökuls, að þeir hafi gert samkomulag um að stefnandi héldi áfram viðgerðum og endurbótum á húsinu sem miðuðu að því að innrétta eina íbúð á fyrstu hæð hússins og aðra íbúð á annarri hæð og risi þar sem stefndu ætluðu sjálf að búa. Stefnandi kvaðst hafa talið að húsið þyrfti ekki svo mikilla lagfæringa við en stefndu hefðu krafist æ meiri endurbóta og á endanum hafi verið búið að rífa allt innan úr húsinu. Óumdeilt er að stefnandi lauk ekki að fullu viðgerðum og endurbótum á húsinu og að það hafi verið að ósk stefndu. Stefnandi byggir kröfu sína á 9 reikningum fyrir vinnu og efnisútvegun að Bergstaðastræti 3. Reikningarnir eru allir gefnir út 1. febrúar 2005 með gjalddaga sama dag og eru þessir: í stefnu er gerð grein fyrir því að inn á reikningsskuldina hafi verið greiddar hinn 17. nóvember 2004 kr. 1.500.000, 1. desember s.á. kr. 1.500.000 og 3. mars 2005 kr. 2.500.000 eða samtals kr. 5.500.000. Til stuðnings framangreindum reikningum hefur stefnandi lagt fram reikninga eða handritaðar skýringar, sem eiga að sýna hvernig fjárhæðir þeirra eru fundnar, við hvað var unnið og hvað var keypt til verksins. Reikningur nr. 39 er studdur 11 reikningum fyrir raflagnaefni og raflagnavinnu og eru fjórir þeirra ljóslega frá fyrirtækinu Rafstuði ehf. Nema þeir samtals kr. 1.474.098 í stað 1.555.403 auk 15% álagningar verktaka, kr. 221.114,70, eða samtals kr. 1.695.212. Fylgireikningarnir eru því kr. 93.501 lægri en útgefinn reikningur stefnanda. Reikningur nr. 40, kr. 464.000, er studdur reikningi frá Vatni ehf. kr. 403.993. Þá er 15% álagning verktaka reiknuð kr. 60.600 og nema því fjárhæðirnar tvær samtals kr. 464.593 eða hærri fjárhæð en reikningur stefnanda. Reikningur nr. 41, kr. 385.000, er fyrir leigu á gámum hjá íslenska gámafélaginu, kr. 335.000 og álagning verktaka kr. 50.250. Fylgireikningar eru tveir. Annar kr. 162.334, þegar kr. 6.672 afsláttur hefur verið dreginn frá, og kr. 59.033 eða samtals kr. 221.367. Sé reiknað 15% álag á þessar fjárhæðir verður þessi kröfuliður kr. 254.572 og því kr. 130.428 lægri en útgefinn reikningur stefhanda. Reikningur nr. 42, kr. 1.363.695, er studdur handritaðri lýsingu stefnanda á efniskaupum og vinnu. Einn reikningur frá IKEA fylgir að fjárhæð kr.71.595. Reikningur nr. 43, kr. 1.399.464, er studdur svipaðri lýsingu og á reikningi nr. 42. Þar er og endurbótunum lýst í stórum dráttum og sagt, þegar flestir störfuðu að þeim, hafi það verið tveir pípulagningamenn, tveir rafvirkjar, fimm smiðir, 2 málarar og einn sendill. Reikningur nr. 44, kr. 103.500, er studdur fjórum reikningum fyrir akstur sendi- og vörubifreiða sem nema samtals kr. 91.700 eða hærri fjárhæð en útgefinn reikningur stefhanda, þegar frá er dregin 15% álagning, kr. 13.500. Reikningur nr. 45, kr. 40.000, fyrir tækjaleigu er studdur jafnháum reikningi. Reikningur nr. 46, kr. 323.700, er fyrir umsjónarkostnaði stefnanda. Engin tímaskýrsla eða undirgögn fylgja þeim reikningi. Reikningur nr. 47, kr. 956.166 (efni kr. 831.449 og 15% álagning kr. 124.717), styðst við handritað blað yfir efniskaup og einn reikning fyrir tvær hurðir, kr. 94.000. Samkvæmt framangreindri lýsingu er ekki að finna í gögnum málsins fylgireikninga eða lýsingu með útgefnum reikningum stefhanda, nr. 39 og 41, sem sýni að fullu hvernig fjárhæð þeirra er fundin. Munar þannig kr. 93.501 á reikningi nr. 39 og kr. 130.428 á reikningi nr. 41 eða samtals kr. 223.929. Þá fylgja ekki undirgögn reikningi fyrir umsjónarkostnað sem er að fjárhæð kr. 323.700. Stefnandi heflir lagt fram vottorð verkfræðistofunnar Línuhönnunar, dags. 13. september 2006, þar sem fram kemur að reynsla fyrirtækisins sé sú að hefðbundið sé og almennt tíðkað „að álag aðalverktaka er á bilinu 10-18%, algengast 12-15%. Álag þetta á m.a. að „dekka" kostnað aðalverktaka við samninga við undirverktaka, samskipti við verkkaupa, hlutdeild undirverktaka í sameiginlegri aðstöðu verkstaðar, fjárhagslega umsýslu verksins, ábyrgð aðalverktaka o.fl." Þá hefur stefnandi og lagt fram ódagsett vottorð frá Meistarafélagi húsasmiða sem ber yfirskriftina „Verðskrá húsasmiða." í þessu vottorði segir orðrétt: „Eins og nafnið bendir til er um að ræða verðskrá sem mælir vinnu húsasmiða. Ofan á sveinamælingu bætist við þóknun til húsasmíðameistarans, aðilans sem ber ábyrgð á verkinu. Þóknun (meistaraálag) er algengt 18%." Stefnandi lýsti því fyrir dómi að þeir stefndi, Jökull, hefðu ekki samið sérstaklega um greiðslu fyrir verkið en hann hafi gert ráð fyrir því að greitt yrði samkvæmt útseldri vinnu iðnaðarmanna. Á þeim forsendum hefði hann tekið verkið að sér. Greiða hafi átt í áföngum sem og hafi verið gert. Á verkinu kvaðst stefnandi hafa byrjað í október. Hinn 22. nóvember 2004 hafi hann gert stefndu grein fyrir greiðslustöðunni, afhent þeim lýsingu á stöðu verksins og sundurliðaða greiðslustöðu. Þá hafi kostnaðurinn numið kr. 5.639.059. Greiðslurnar sem stefndu hafi innt af hendi 17. nóvember og 1. desember hafi verið greiðslur inn á verkið, en ekki vegna einstakra þátta þess. Stefndu hafi að fengnum þessum upplýsingum óskað eftir því að hann yfirgæfi húsið þegar í stað vegna þess að kostnaður hafi þá verið orðinn mun meiri en þau hafi haldið að hann yrði. Stefnandi kvaðst hafa reynt að gera stefndu grein fyrir kostnaðinum sem þau hafi ekki tekið mark á. Vinnu við framhúsið hafi hann hætt tveimur dögum síðar. Stefnandi kvaðst ekki kannast við að talað hafi verið um að verkið myndi kosta 2 milljónir. Stefnandi sagði ekki hafa verið samið um að greitt yrði 15% álag á vinnu- og efniskostnað. Hann hafi lagt út fé fyrir framkvæmdinni og eðlilegt teljist að fyrir það sé tekið 15% álag eins og hann hafi gert. Stefnandi kvað bæði starfsmenn sína og verktaka hafa unnið við framhúsið, en hann hefði ekki gert sérstaka verksamninga við þá. Hins vegar hafi starfsmenn sínir, Davíð og Lárus, verið á verktakalaunum, þ.e. þeir hafi sjálfir greitt launatengd gjöld. Reikning nr. 46, kr. 323.700, sagði stefnandi vera fyrir vinnulaunum sínum í einn mánuð og kynni það að vera ranglega orðað að segja þennan reikning fyrir umsjónarkostnaði. Stefnandi sagði um reikning nr. 39, sem er fyrir raflagnaefni og vinnu, að hann kynni ekki aðra skýringu á því, að reikningurinn er kr. 93.501 hærri en undirgögnin sýna, en þá að reikningur frá rafvirkja hefði ekki skilað sér til lögmanns síns. Hann hefði fengið endurútprentaða reikninga frá rafvirkjanum og væntanlega hefði einn reikning vantað. Þann reikning hefði hann haft undir höndum þegar hann samdi umræddan reikning. Um reikning nr. 41, kr. 385.00 fyrir gámaleigu, gegndi sama máli. Einn reikningur frá gámafélaginu hefði fallið niður, en þann reikning hefði hann haft sjálfur þegar hann samdi reikninginn. Stefnandi kvaðst hafa sent stefndu umkrafða reikninga áður en hann hafi fengið þá lögfræðingi til innheimtu, en hann hefði átt miklar og flóknar viðræður við stefndu um reikningana og uppgjörshætti á þeim. Stefndi Jökull kvaðst hafa fengið húsasmíðameistara til þess að skoða framhúsið að Bergstaðastræti 3 og hafi hann talið að endurbætur á því myndu kosta um fimm milljónir. Stefnandi hafi verið byrjaður á endurbótum á húsinu og talið sig geta framkvæmt endurbæturnar fyrir lægra verð, eða um tvær milljónir. Ekki hafi verið gerður verktakasamningur um framhúsið, sem stefndi sagði sig alltaf hafa beðið eftir að yrði gerður, og það ástand hafi haldið allt of lengi áfram. Þegar stefnandi hafi gert sér grein fyrir því 22. nóvember, en þeir hafi hist daglega, hvað verkið þá kostaði, sem hann hafi ekki fengið á blaði, þá hafi kostnaðurinn verið kominn 150% fram úr áætluninni, 2 milljónir, eða upp í fimm milljónir. Þá kvaðst stefndi hafa beðið stefhanda að hætta vinnu við framhúsið. Stefndi kvaðst hafa litið á vinnu stefhanda sem verktakavinnu. Ekkert hafi verið talað um 15% álag á vinnu. Stefndi kvaðst iðulega hafa leitað eftir því við stefhanda að fá reikninga frá honum en ekki fengið. Umstefnda reikninga kvaðst stefndi fyrst hafa séð hjá lögmanni sínum. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að ekki sé fyllilega ljóst um hvaða greiðslur aðilar málsins fyrir viðgerðir og endurbætur á framhúsinu að Bergstaðastræti 3 hafi samið. Stefnandi mótmæli því alfarið að hafa tekið að sér verkið fyrir 2 milljónir og sé engum sönnunum fyrir því til að dreifa. Stefndi hafi viðurkennt að sér hafi verið gerð grein fyrir því í nóvember 2004 að kostnaður við verkið hafi þá numið rúmum 5 milljónum króna, en það hafi verið sú fjárhæð sem trúnaðarmaður stefndu hafi talið að verkið myndi kosta. Á þeim tíma hafi endanleg reikningsgerð ekki verið hafin, en í ljós hafi komið að kostnaður við verkið hafi numið stefnufjárhæðinni. Þessa reikninga haldi stefnandi fram að hann hafi afhent stefnda áður en til málsóknarinnar hafi komið og hafi stefndi neitað að greiða þá. Reikningar stefnanda séu trúverðugir og í flestum tilvikum séu þeir studdir undirgögnum. Reikningana beri því að leggja til grundvallar og miða dóm í málinu við fjárhæð þeirra. Hafa beri í huga að stefndu hafi greitt stefhanda kr. 2,5 milljónir eftir að málsókn þessi hafi byrjað. Reikningur nr. 45 fyrir tækjaleigu sé ekki studdur undirgögnum af þeim sökum að stefnandi eigi sjálfur tækin sem þar sé um að ræða. Af hálfu stefndu er því haldið fram að reikningsgerð stefnanda sé ótrúverðug. Allir reikningar séu gefnir út sama dag, þ.e. 1. febr. 2005, og því löngu eftir að stefnandi hafi lokið vinnu sinni við framhúsið fyrir stefndu. Þessa reikninga hafi stefndu aldrei fengið að sjá fyrir málsóknina. Þessi aðferð stefnanda brjóti í bága við 2. mgr. 6. gr., 8. og 29. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Því sé alfarið mótmælt af hálfu stefndu að samið hafi verið um eða stefnandi eigi rétt á því að leggja 15% álag á umkrafða reikninga, en reiknað álag stefnanda nemi samtals kr. 810.730. Hann eigi heldur ekki rétt á því að fá greitt sérstaklega fyrir umsjónarkostnað, kr. 323.700, eins og hann geri reikning fyrir. Þá sé reikningur fyrir raflagnavinnu, nr. 39, ekki studdur viðunandi undirgögnum nema að hluta og muni þar um kr. 93.501. Sama máli gegni um reikning nr. 41 fyrir gámaleigu, reikningur stefhanda sé kr. 130.428 hærri en undirgögn sýni. Reikningur nr. 45 fyrir tækjaleigu, að fjárhæð kr. 40.000, sé ekki studdur neinum undirgögnum. Fjárhæðir þeirra reikningsliða sem stefndu mótmæli sérstaklega að þau eigi að greiða stefnanda nemi þannig samtals kr. 1.398.359. Mismunur á umkröfðum reikningum stefhanda og innborgunum nemi kr. 1.324.838 og sé það því í raun stefnandi sem skuldi stefndu. Eigi þannig að sýkna stefndu af öllum kröfum stefhanda. Stefndu mótmæla sérstaklega að stefnandi eigi rétt á því að fá virðisaukaskatt dæmdan af málskostnaði og ekki eigi hann rétt á að fá tildæmda dráttarvexti frá þeim tíma sem krafa hans nái til. Telja verður í ljós leitt að aðilar máls þessa hafi ekki samið sérstaklega um það hvernig greitt skyldi fyrir það verk sem aðilar eru þó sammála um að stefnandi hafi tekið að sér að vinna fyrir stefndu, þ.e. viðgerðir og endurbætur á framhúsinu að Bergstaðastræti 3 í Reykjavík. Það er þó ljóst að stefnandi tók verkið ekki að sér í verktöku, eins og raunin var um framkvæmdir við svokallað bakhús, og ósannað er að stefnandi hafi fallist á að vinna verkið fyrir kr. 2.000.000. Ekki er deilt um það að stefnandi stóð straum af þeim kostnaði sem samfara var því verki sem hann vann, en sú vinna stóð frá því seint í október til 24. nóvember 2004 eftir því sem helst er upplýst. Óumdeilt er að stefndu óskuðu eftir því 22. nóvember 2004 að stefnandi hætti vinnu við húsið, hvað hann og gerði. Því er ekki haldið fram að sú vinna sem stefnandi lagði til verksins hafi ekki verið faglega unnin og engar gagnkröfur gerðar af hálfu stefndu. Þegar svo háttar til, eins og að framan hefur verið lýst, verður að byggja á því að stefnandi eigi rétt á því að fá greitt fyrir verkið samkvæmt reikningi. Þeir reikningar sem stefnandi byggir kröfur sínar á verður að telja trúverðuga almennt séð þegar haft er í huga hvert verkið var sem hann vann. Þó verður að taka tillit til þess að stefndu hafa mótmælt reikningunum í einstökum atriðum og verður hér á eftir gerð grein fyrir því að hve miklu leyti mótmæli þeirra verða tekin til greina. Stefndu hafa mótmælt því að stefnandi eigi rétt á því að leggja á reikninga sína 15% álag, sem á reikningunum er kallað álag verktaka, en um það hafi ekki verið samið. Að því er varðar þetta atriði þá er rétt að ekki var um það samið á milli aðila. Hins vegar verður að telja upplýst að stefnanda var nauðsynlegt að ráða menn til að vinna verkið og hlaut hann að hafa umsjón með vinnu þeirra. Auk þess þurfti að afla efnis og að sjá um annað það sem nauðsynlegt er samfara verki af þessu tagi. Þetta mátti stefndu vera ljóst. Þá hefur stefnandi lagt fram gögn sem þykja sýna að álag af þessu tagi sé tíðkanlegt við verk af þessu tagi. Þykir samkvæmt þessu rétt að taka til greina það álag á reikningana sem stefnandi hefur áskilið sér. Að mati dómsins hefur stefnandi hins vegar ekki sýnt fram á það, gegn mótmælum stefndu, að hann geti jafnframt óumsamið reiknað sér sérstaka þóknun fyrir umsjón með verkinu. Stefnandi hefur heldur ekki sýnt fram á hvernig sú þóknun sé fundin, nema þá helst með því að kalla hana vinnulaun sín. Þykir því ekki unnt að taka reikning stefnanda fyrir umsjónarkostnað til greina. Eins og fyrr greinir er reikningur nr. 39, fyrir raflagnaefni og raflagnavinnu, kr. 1.555.403 auk 15% álags, kr. 233.310. Sá reikningur þykir nægjanlega studdur fylgireikningum nema að því leyti að fylgireikning vantar fyrir kr. 81.305. Þykir því verða að taka þann reikning til greina með kr. 1.474.098 í stað kr. 1.555.403. Álagning verktaka á þá fjárhæð, 15%, nemur kr. 221.115. Reikningur þessi verður því tekinn til greina. 1.695.213. Reikningur nr. 41, kr. 385.000, er fyrir leigu á gámum hjá íslenska gámafélaginu, kr. 335.000, og álagning verktaka kr. 50.250 eða samtals kr. 385.000. Fylgireikningar eru tveir. Annar er kr. 162.334, þegar 6.672 króna afsláttur hefur verið dreginn frá, og hinn er kr. 59.033 eða samtals kr. 221.367. Hefur stefnandi ekki gefið nægjanlega skýringu á þessum mun. Þykir því ekki unnt að taka þennan reikning til greina með hærri fjárhæð en kr. 221.367 að við bættu 15% álagi, kr. 33.205, eða samtals kr. 254.572. Að öðru leyti en að framan segir verða reikningar stefhanda teknir til greina og er þannig samanlögð fjárhæð þeirra kr. 6.277.210. Stefnandi segir í stefnu að hann hafi fengið greiddar kr. 5.500.000 frá stefnu vegna þessa verks. Eiga því stefndu ógreiddar kr. 772.210. Stefnandi krefst dráttarvaxta af stefnukröfu frá útgáfudegi reikninganna 1. febrúar 2005 til greiðsludags og er þeirri kröfu mótmælt af stefndu. í málinu er umdeilt hvort og þá hvenær stefndu fengu reikninga stefhanda í hendur þannig að ljóst væri hverjar kröfur hann gerði. Gegn mótmælum stefndu þykir stefnandi ekki hafa sannað með nægjanlegum hætti að hann hafi krafið stefndu um reikninga fyrr en með tilstuðlan lögmanns. I málinu hefur ekki verið lagt fram innheimtubréf lögmanns og ekki er því lýst að slíkt bréf hafi verið sent. Stefna málsins er birt stefndu 3. mars 2006. Þykir rétt með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 að stefndu greiði dráttarvexti af tildæmdri fjárhæð frá 3. apríl 2006. Málskostnaður, sem stefndu greiði stefhanda, þykir hæfilega ákveðinn kr. 300.000. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð. Stefndu, Jökull Tómasson og Kathy Clark, greiði in solidum stefnanda, Sigurði Ólasyni, kr. 772.210 með dráttarvöxtum frá 3. apríl 2006 til greiðsludags og kr. 300.000 í málskostnað.
Mál nr. 237/2001
Kærumál Framhaldssök Frávísunarúrskurður staðfestur
J höfðaði mál á hendur A sf. og fleirum með stefnu 17. nóvember 1999. Eftir að héraðsdómari fékk málinu úthlutað, tók hann það fyrir í sjö skipti. Fyrst við upphaf aðalmeðferðar óskaði J eftir að leggja fram framhaldsstefnu í málinu. Talið var að J hefði hæglega getað höfðað framhaldsssök í málinu löngu fyrr en raun varð á. Úrskurður héraðsdóms um að vísa framhaldssökinni frá dómi var staðfestur samkvæmt því og með skírskotun til 29. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2001, þar sem hafnað var að sóknaraðili fengi komið að í máli sínu gegn varnaraðilum nánar tilgreindum dómkröfum. Sóknaraðili krefst þess að sér verði heimilað að koma að í málinu „framhaldsstefnu í framhaldssök, dags. 21. maí 2001, er birt var fyrir stefndu þann sama dag og þingfest á boðuðu dómþingi í hlutaðeigandi máli, þann 31. maí 2001.” Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. I. Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum með stefnu 17. nóvember 1999. Það var þingfest 11. janúar 2000. Sóknaraðili krafðist þess í stefnu að varnaraðilar yrðu dæmdir í sameiningu til að greiða sér aðallega 2.560.271 krónu, en til vara 1.965.787 krónur, með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 20. nóvember 1988 til greiðsludags og málskostnað. Varnaraðilar tóku til varna í málinu og lögðu fram greinargerð á dómþingi 28. mars 2000. Héraðsdómarinn, sem kvað upp hinn kærða úrskurð, fékk málinu úthlutað 3. apríl sama árs. Hann tók það fyrir sjö skipti á tímabilinu frá 14. apríl 2000 til 22. mars 2001, en ákveðið var í síðastnefndu þinghaldi að aðalmeðferð yrði í málinu 31. maí 2001. Þegar málið var tekið fyrir þann dag var fært til bókar að sóknaraðili óskaði eftir að leggja fram framhaldsstefnu í málinu. Því mótmæltu varnaraðilar. Framhaldsstefnan var ekki lögð fram í þinghaldinu og tók héraðsdómari ágreining aðilanna um heimild sóknaraðila til að höfða framhaldssök þegar til úrskurðar. Var hinn kærði úrskurður síðan kveðinn upp 15. júní 2001 og niðurstaða hans sú, sem áður greinir. Þótt framhaldssök sóknaraðila hafi samkvæmt framansögðu ekki verið þingfest með því að stefna í henni yrði lögð fram í dómi, verður að líta svo á að málsmeðferð héraðsdómara hafi jafngilt því að framhaldssökinni hafi verið vísað frá dómi. Er kæra úrskurðarins því heimil samkvæmt j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurður verður fallist á með héraðsdómara að sóknaraðili hefði hæglega getað höfðað framhaldssök í málinu löngu fyrr en raun varð á. Samkvæmt því og með skírskotun til 29. gr. laga nr. 91/1991 getur sóknaraðili þannig ekki nú komið framhaldssökinni að í málinu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða hverjum varnaraðila fyrir sig kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jakob A. Traustason, greiði varnaraðilum, Almennu málflutningsstofunni sf., Hróbjarti Jónatanssyni, Jónatan Sveinssyni, Reyni Karlssyni og Leifi Árnasyni, hverjum fyrir sig 15.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 649/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. október 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir sterkum grun um aðild að brotum gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en brot gegn þeirri lagagrein getur varðað fangelsi allt að 16 árum. Eru brot varnaraðila þess eðlis að fullnægt er því skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. október 2013 klukkan 16.
Mál nr. 14/2016
Ítak Hlunnindi Hefð
Deilt var um hvort til væri að dreifa ítaksréttindum K í formi hlunninda af æðarvarpi, einkum dúntekju, í Gamla-hólma, sem var innan merkja jarðar KJ, Haga í Snæfellsbæ. Í dómi Hæstaréttar var talið að umrætt ítak kirkjunnar á Staðastað hefði fallið niður sökum vanlýsingar í kjölfar gildistöku laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Þá var tekið fram að lög nr. 113/1952 útilokuðu ekki að hefð gæti að nýju unnist á réttindum sem fallið hefðu niður vegna vanlýsingar. Með hliðsjón af markmiði þeirra laga yrði þó að gera ríkar kröfur til þess að sá sem teldi til hefðar sýndi fram á að skilyrði 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð væru uppfyllt, þar á meðal um óslitið eignarhald, huglæga afstöðu og grundvöll réttindanna. Var talið að af gögnum málsins yrði ekki ráðið að prestar á Staðastað hefðu að staðaldri nýtt hlunnindi af æðarvarpinu þannig að fullnægt yrði fyrrnefndum skilyrðum fyrr en í fyrsta lagi árið 1973. Var því talið að þegar Þjóðskrá Íslands hefði tekið þá ákvörðun 2011 að skrá dúntekjuhlunnindi á jörð KJ hefðu ekki verið liðin fjörutíu ár frá því að óslitið eignarhald hefði hafist í skilningi 8. gr. laga nr. 46/1905, en mögulegt hefðarhald K hefði rofnað í síðasta lagi á því tímamarki. Var KJ því sýknaður af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar7. janúar 2016. Hann krefst þess að viðurkennt verði að „öll hlunnindi afæðarvarpi í Gamlahólma í Hagavatni, Snæfellsbæ, (Hagavatnshólma), tilheyrikirkjujörðinni og prestssetrinu að Staðastað, Snæfellsbæ, og að öðrum en þeim semeigandi Staðastaðar heimilar að nýta þessi hlunnindi sé óheimilt að nýta þau.“Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms,auk málskostnaðar í héraði og fyrir HæstaréttiIÍ málinu erdeilt um hvort til sé að dreifa ítaksréttindum áfrýjanda í formi hlunninda afæðarvarpi, einkum dúntekju, í svonefndum Gamla-Hólma (Hagavatnshólma), sem erinnan merkja jarðar stefnda, Haga í Snæfellsbæ. Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að hólmi sá sem áfrýjandi nefnir Gamla-Hólma,en stefndi Hagavatnshólma, sé einn og sami hólminn.IISvo semnánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi deila aðilar um hvort ítak kirkjunnar áStaðastað á nytjum æðarvarps í áðurnefndum hólma hafi fallið niður sökumvanlýsingar í kjölfar gildistöku laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Umefni lýsinga þeirra sem töldu sig eiga ítak er fjallað í 4. gr. laganna. Ílokamálslið greinarinnar segir að í lýsingu til héraðsdómara skuli greina efniítaksins, hagnýtingu þess að undanförnu, og eftir því sem unnt er, hversu það ífyrstu er tilkomið. Fyrir liggur í málinu að með bréfi biskups Íslands til Sýslumannsinsí Snæfellness- og Hnappadalssýslu 3. maí 1954 var lýst nánar tilteknum ítökumkirkjunnar í umdæmi sýslumanns, þar á meðal ítaki Staðastaðarkirkju í Gamla-Hólma.Ekki var tiltekið hvers konar ítak um væri að ræða, í hvaða jörð það væri ogheldur ekkert um tilkomu eða hagnýtingu þess. Þrátt fyrir ábendingu sýslumannssamkvæmt bréfi 16. nóvember 1954 til biskups, þar sem frekari upplýsinga varóskað, var engu bætt við framangreinda lýsingu. Þegar af þessari ástæðu féllumrætt ítak Staðastaðarkirkju í Gamla-Hólma (Hagavatnshólma) niður 8. júlí 1954fyrir vanlýsingu, sbr. 2. mgr. 5. laga nr. 113/1952, en þriðja og síðasta áskorun samkvæmt 4. gr.laganna birtist í Lögbirtingarblaðinu 8. júlí 1953.IIIAð fenginniþeirri niðurstöðu að umrætt ítak hafi fallið niður sökum vanlýsingar byggiráfrýjandi á því að hann eigi allt að einu ítak í hlunnindum af æðarvarpi íhólmanum á þeim grundvelli að hann hafi unnið hefð á þeim réttindum. Áfrýjandireisir málatilbúnað sinn á því að um sé að ræða ósýnilegt ítak, en á því geturhefð unnist á 40 árum, sbr. 8. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Þótt ekki sé glögggrein gerð fyrir því af áfrýjanda hálfu verður að skilja málatilbúnað hans áþann veg að sitjandi prestar á Staðastað hafi með nýtingu sinni á umrædduæðarvarpi eftir árið 1954 unnið hefð á ítaki til slíkra nytja áfrýjanda tilhanda sem eiganda Staðastaðar.Lög nr. 113/1952útiloka ekki að hefð geti að nýju unnist á réttindum sem fallið hafa niðurvegna vanlýsingar. Með hliðsjón af markmiði þeirra laga verður þó að gera ríkar kröfur til þess að sá sem telur tilhefðar sýni fram á að skilyrði 2. gr. laga nr. 46/1905 séu uppfyllt, þar ámeðal um óslitið eignarhald, huglæga afstöðu og grundvöll réttindanna. Óslitiðeignarhald hefur verið skýrt svo að sá sem telur sig hafa öðlast eignarréttindifyrir hefð þurfi að hafa haft svo víðtæk ráð eignar að þau bendi til eignarréttarog jafnframt hafi hann útilokað aðra frá því að ráða yfir eigninni. Með óslitnueignarhaldi er einnig átt við að ekki megi hafa orðið verulegt eða óeðlilegthlé á umráðum þess sem telur til hefðar.Svo semrakið er í forsendum hins áfrýjaða dóms liggja fyrir í málinu gögn ogvitnisburður um nytjar presta að Staðastað á umræddu æðarvarpi eftir árið 1954.Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt skattframtöl prestanna ÞorgrímsSigurðssonar vegna tekjuáranna 1964 til 1968 og Rögnvaldar Finnbogasonar vegnatekjuáranna 1976, 1977, 1980, 1981, 1982 og 1984. Í framtölunum var gerð greinfyrir dúntekjum.Af gögnummálsins verður ekki ráðið að prestar á Staðastað hafi að staðaldri nýtt hlunnindiaf æðarvarpi í Gamla-Hólma (Hagavatnshólma) þannig að fullnægt hafi verið áskilnaði1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 fyrr en í fyrsta lagi eftir að séra RögnvaldurFinnbogason settist að á Staðastað árið 1973. Þegar Þjóðskrá Íslands tók þáákvörðun 14. júlí 2011 að skrá dúntekjuhlunnindin á jörð stefnda voru því ekkiliðin fjörutíu ár frá því að óslitið eignarhald hófst í þessum skilningi, sbr.8. gr. laga nr. 46/1905, en mögulegt hefðarhald áfrýjanda rofnaði í síðastalagi á því tímamarki. Jafnframt verður ráðið af gögnum málsins að stefndi hafifrá árinu 2007 nýtt sér hlunnindin í einhverjum mæli. Samkvæmtöllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Áfrýjandi, Kirkjumálasjóður,greiði stefnda, Kára H. Jónssyni, 800.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Vesturlands 28. október 2015.Mál þetta, sem dómtekiðvar 30. september sl., er höfðað af Kirkjumálasjóði, Laugavegi 31,Reykjavík, á hendur Kára H. Jónssyni, með lögheimili í Luxemborg. Stefnandi gerir þærdómkröfur að viðurkennt verði með dómi að öll hlunnindi af æðarvarpi íGamlahólma í Hagavatni, Snæfellsbæ, (Hagavatnshólma), tilheyri kirkjujörðinniog prestsetrinu að Staðastað, Snæfellsbæ, og að öðrum en þeim sem eigandiStaðastaðar heimilar að nýta þessi hlunnindi sé óheimilt að nýta þau. Jafnframtkrefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað aðskaðlausu, auk virðisaukaskatts, samkvæmt mati dómsins.Stefndi krefst þess aðhann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar aðskaðlausu samkvæmt málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts á málflutn­ings­þóknun.II.Stefnandi er þinglýstureigandi jarðarinnar Staðastaðar í Snæfellsbæ, sem um aldaraðir hefur veriðkirkjujörð og prestsetur. Stefndi er hins vegar þinglýstur eigandinágrannajarðarinnar Haga samkvæmt fjórum afsölum sem gefin voru út á tímabilinu11. júní 2004 til 9. júlí 2007. Snýst ágreiningur máls þessa um það hvorrijörðinni tilheyri hlunnindi af æðarvarpi í hólma í Hagavatni sem stefnandisegir að heiti Gamlihólmi. Stefndi segir hins vegar að hólminn heitiHagavatnshólmi og að hann tilheyri jörðinni Haga. Hinn 30. desember 1952tóku gildi lög nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Með lögunum var sú skyldalögð á þá sem töldu sig eiga ítök í jarðir að lýsa þeim ítökum með tilteknumhætti innan tólf mánaða frá síðustu birtingu innköllunar þar um ella félliítakið úr gildi. Ef ítaki væri lýst var jarðareiganda gefinn kostur á að leysatil sín ítakið. Samkvæmt gögnum málsins lýsti biskup Íslands nánar tilgreindumítökum kirkna í umdæmi sýslumannsins í Snæfellsness- og Hnappadalssýslu meðbréfi, dags. 3. maí 1954. Var sú lýsing til komin vegna greindra laga um lausnítaka af jörðum nr. 113/1952. Þannig lýsti biskup undir 5. tölulið ítökum undirnokkrum bókstafsliðum sem ítökum Staðastaðarkirkju og var í a-lið tilgreindur„Gamli hólmi“ án þess að nokkrar frekari skýringar fylgdu þeirri lýsingu. Með bréfi til biskupsÍslands, dags. 16. nóvember 1954, benti sýslumaðurinn í Snæfellsness- ogHnappadalssýslu á að hvað nefndan „Gamla hólma“ varðaði væri e.t.v. umeignarétt að ræða. Ef svo væri hins vegar ekki þyrfti að tilgreina í hvaða jörðítakið væri svo að ekki yrði gengið framhjá þeim aðilum sem hlut ættu að máli.Þá þyrfti að gera grein fyrir hagnýtingu ítaksins að undanförnu og hvernig þaðværi til komið auk þess sem með öllu skorti á að gera grein fyrir efniítaksins. Ekkert liggur fyrir ímálinu um að biskup hafi svarað ofangreindu erindi sýslumanns. Hins vegarliggur fyrir að biskup sendi þáverandi sóknarpresti á Staðastað bréf, dags. 23.nóvember 1954, þar sem hann fór fram á að upplýst yrði við fyrsta hentugleika íhvaða jarðir þau ítök, sem biskup lýsti samkvæmt áðursögðu, væru og hvort þauhefðu verið nýlega hagnýtt og þá hvernig. Ekkert liggur fyrir um að þessuerindi hafi verið svarað eða að því hafi verið fylgt eftir af biskupi með öðrumhætti. Eftir að stefndi festikaup á jörð sinni Haga kveðst hann hafa orðið var við það að sóknarpresturinn ákirkjujörðinni Staðastað taldi sig eiga rétt til dúntekju í Hagavatnshólma.Urðu í framhaldi af því nokkur bréfaskipti milli þáverandi lögmanns stefnda og lögmanns stefnanda þarsem fram kom að báðir aðilar teldu sig eiga öll hlunnindi vegna æðarvarps ogdúntekju í umræddum hólma. Var í bréfum lögmanns stefnda meðal annars vísað tilþess að ekkert lægi fyrir um að hinu meinta ítaki hefði verið lýst í samræmivið fyrirmæli laga nr. 113/1952 og hefði það þá allavega fallið niður vegnavanlýsingar í samræmi við ákvæði laganna. Af hálfu stefnanda var því hins vegarmótmælt að ítakið hefði fallið niður en einnig bent á að jafnvel þó svo værihefði stefnandi alltént eignast það í kjölfarið fyrir hefð. Með bréfi tilFasteignaskrár Íslands, dags. 25. september 2009, fór þáverandi lögmaðurstefnda fram á það að dúntekjuhlunnindi í Hagavatnshólma, sem næmu u.þ.b. 4 kgaf dúni á ári, yrðu skráð hjá Fasteignaskrá sem hluti af fasteignamatijarðarinnar Haga. Eftir nokkur bréfaskipti á milli aðila, og gegn mótmælumstefnanda, varð það svo niðurstaða Þjóðskrár Íslands, sem þá hafði tekið viðhlutverki Fasteignaskrár, að fallast á beiðni stefnda og skrá 4 kg dúntekjuhlunnindaá ári á jörðina Haga. Við aðalmeðferð málsinsgaf stefndi skýrslu ásamt vitnunum Páli Ágústi Ólafssyni, Kristínu Thorlaciusog Guðjóni Skarphéðinssyni.III.Stefnandi vísar til þessað æðarvarpshlunnindi í Gamlahólma í Hagavatni hafi um aldir verið talintilheyra prestssetursjörðinni Staðastað og nýtt af sitjandi presti á hverjumtíma. Þannig sé þess getið í Jarðabók Árna Magnússonar að Gamlihólmi sé meðalítaka Staðastaðar. Hafi hlunnindi þessi verið talin meðal ítaka jarðarinnar ogverið lýst sem slíkum á sínum tíma þótt óljóst sé hvernig endanlega hafi fariðmeð skráningu ítaksins. Það breyti því hins vegar ekki að ítakið hafi eftir semáður verið talið til hlunninda Staðastaðar og hafi notkun þess, eftir að ítökumskyldi lýst eftir 1950, haldist óbreytt og verið þannig athugasemdalaus alltþar til stefndi hafi eignast jörðina Haga árið 2007. Reyndar hafi sitjandiprestur haldið áfram að nýta Gamlahólma eftir að stefndi eignaðist Haga, en þáí andstöðu við hann. Stefnandi byggi því stefnukröfu sína á því að Staðastaðfylgi ítak í Gamlahólma í Hagavatni, þ.e. æðarvarp.Verði ekki fallist á þaðað ítakið hafi verið skráð lögum samkvæmt, eftir að því hafi verið lýst ágrundvelli laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, sé á því byggt aðstefnandi hafi unnið hefð á ítakinu. Fyrir liggi að eftir að lýsa hafi áttítakinu samkvæmt nefndum lögum, og þá í síðasta lagi árið 1954, hafi nýting áhlunnindum af æðarvarpinu í Gamlahólma haldist óbreytt, þ.e. sitjandi prestar áStaðastað á hverjum tíma hafi haldið áfram að nýta hlunnindin án þess að nokkurbreyting yrði þar á. Þetta sýni fyrirliggjandi gögn. Því megi fullyrða aðítakið hafi verið nýtt eins og um eignarétt væri að ræða og aðrir hafi veriðútilokaðir frá því að ráða yfir ,,eigninni“.Ekkert hlé hafi orðið á þessari nýtingu eftir 1954. Nýtingin hafi þvíverið óslitin og hafi haldið áfram eftir að stefndi eignaðist jörðina Haga árið2007, þó í andstöðu við hann. Því séljóst að á því tímamarki, þ.e. árið 2007, hafi ítakið í Gamlahólma verið nýttfrá Staðastað í rúmlega 50 ár, án athugasemda, eftir að átt hefði að lýsa þvískv. lögum nr. 113/1952. Skilyrði um hefðartíma skv. 8. gr. laga nr. 46/1905,svo og önnur skilyrði laganna, hafi þar með verið uppfyllt. Því fullyrðistefnandi að jafnvel þótt skráning ítaksins, í kjölfar lýsingar þess árið 1954,hafi verið ófullnægjandi hafi ítakið hefðast og tilheyri áfram jörðinni Staðastað.Skuli í því sambandi tekið fram að ítaksréttindi séu stjórnarskrárvarineignarréttindi sem eigendur þeirra verði ekki sviptir bótalaust nema hugsanlegaef sérstakar aðstæður kunni að réttlæta það. Þær aðstæður séu hins vegar ekkiuppi í þessu máli. Ítakið í Gamlahólma verði ekki tekið frá Staðastað nema þá aðfullar bætur komi í staðinn.IV.Stefndi vísar til þess aðósannað sé að sá hólmi sem stefnandi kveðst eiga hið meinta ítak í séHagavatnshólmi. Í öllum þeim heimildum sem stefnandi vísi til máli sínu tilstuðnings sé talað um Gamlahólma en ekki Hagavatnshólma. Eigi það jafnt við umbréf biskups frá 1954, sem og önnur framlögð gögn stefnanda. Sé því ósannað aðsá hólmi sem stefnandi segist eiga hið meinta ítak í sé Hagavatnshólmi, semtilheyri jörð stefnda. Leiði það eitt og sér til þess að sýkna verði stefnda afkröfum stefnanda. Stefndi vísi einnig tilþess að skv. 1. mgr. 2. gr. laga um landamerki nr. 41/1919 skuli eigandi landseða fyrirsvarsmaður gera glögga skrá um landamerki og skuli þar getið ítaka oghlunninda í land það, svo og þeirra ítaka og hlunninda er því landi fylgi ílönd annarra manna. Hvorki sé getið um hið meinta ítak í landamerkjaskrájarðarinnar Staðastaðar né Haga. Sýni það svo ekki verði um villst að ekkertslíkt ítak sé til staðar og breyti þá engu hvort um sé að ræða Gamlahólma eðaHagavatnshólma. Sé í öllu falli ósannað að svo sé. Með áðurgreindum lögum umlausn ítaka af jörðum nr. 113/1952 hafi þeim sem hafi talið til slíkra ítakaverið gert skylt að lýsa þeim með tilteknum hætti fyrir héraðsdómara hverslögsagnarumdæmis og fá þeim þinglýst á þá jörð sem um ræddi, sbr. 4. og 5. gr.laganna. Að öðrum kosti skyldu ítökin falla úr gildi, sbr. 2. mgr. 5. gr.laganna. Hafi setning laganna verið í samræmi við þá stefnu löggjafans að komahlunnindum, sem hefðu verið skilin frá jörðum, aftur undir þær og tryggjaþannig að eðlileg gæði fasteigna fylgdu þeim sjálfum og væru nytjuð í sambandivið notkun þeirra. Hafi sú regla og verið talin gilda í framkvæmd hér á landiað óheimilt hafi verið að skilja hlunnindi frá jörðum, sbr. það sem nú komifram í 8. gr. jarðalaga nr. 81/2004.Biskup Íslands hafi sentbréf til sýslumannsins í Snæfellsness- og Hnappadalssýslu í kjölfar setningarofangreindra laga nr. 113/1952. Í því hafi hólminn „Gamli hólmur“ veriðtilgreindur undir kirkjujörðinni Staðastað en í engu getið hvaða jörð hanntilheyrði eða hvert væri það ítak sem verið væri að lýsa. Hafi þó verið áskiliðí 4. gr. laganna að í lýsingu skyldi greina frá efni ítaksins, hagnýtingu þessað undanförnu og hvernig það væri tilkomið, eftir því sem unnt væri. Þrátt fyrir að hafa veriðsérstaklega bent á þessa vankanta á lýsingunni, og þar með gefinn kostur á aðbæta úr þeim, hafi hvorki biskup né nokkur annar á hans vegum hlutast til umslíkar úrbætur. Þá hafi ekki verið reynt að koma að nýrri og fullnægjandilýsingu. Verði þvert á móti ekki annað séð en að biskup hafi einfaldlega látiðgott heita og ekki gert frekari reka að því að halda meintum ítökum kirkjunnarí Snæfellsness- og Hnappadalssýslu til laga. Athafnaleysi biskups hafi í öllufalli haft þær afleiðingar að meint ítak kirkjunnar í Hagavatnshólma, hafi þaðá annað borð einhvern tímann verið til staðar, hafi fallið niður sökumvanlýsingar, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 113/1952. Sé vakin athygli á því aðstefnandi viðurkenni þetta í stefnu sinni, þar sem segi að réttaróvissa sé umhið meinta ítak og skráningu þess samkvæmt framansögðu. Leiðir þetta eitt ogsér til þess að sýkna verði stefnda af kröfum stefnanda.Því sé mótmælt aðstefnandi hafi unnið hefð á ítakinu. Hefð verði ekki unnin nema öll skilyrðihefðarlaga nr. 46/1905 séu uppfyllt. Þannig þurfi í fyrsta lagi að uppfyllaskilyrði laganna um óslitið eignarhald/notkun. Þar sem hið meinta ítak hafialdrei verið skráð samkvæmt þeim reglum sem um það gildi hafi það fallið niðurskv. ákvæði 2. mgr. 5. gr. laga nr. 113/1952. Í lögunum og greinargerð með þeimhafi falist sú afstaða og tilgangur löggjafans að hlunnindi sem þessi yrðu ekkiskilin frá jörð. Sama verði og ráðið af ákvæðum annarra laga sem banni aðskilja hlunnindi frá jörð. Hafi sérstaklega verið tiltekið að þessi lög væruspor í sömu átt. Ætlunin hafi því verið að leysa úr þessum málum í eitt skiptifyrir öll. Af því leiði að hefð verði ekki unnin á ósýnilegu ítaki á borð við dúntekju,sem ekki hafi verið lýst í samræmi við ákvæði laga nr. 113/1952.Í öðru lagi þurfieignarhaldið/notkunin að hafa varað í tiltekinn tíma, sem í þessu tilviki sé 40ár þar sem um ósýnilegt ítak sé að ræða. Sé á því byggt að stefnandi hafi ekkihaft eignarhald á hinu meinta ítaki eða notað það í áskilinn hefðartíma. Séfullyrðingum stefnanda þar um, sem og fullyrðingum hans um að meint notkunítaksins hafi verið athugasemdalaus, mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefndibendi á að skv. 8. gr., sbr. 1. mgr. 2. gr., laga nr. 46/1905 sé það skilyrðiað hefðarhald sé óslitið allan hefðartímann, sem sé 40 ár að því er ósýnilegítök varði. Hvað varðar hið meinta ítak stefnanda verði hann því að sýna fram ánotkun þess í Hagavatnshólma í 40 ár og verði sú notkun að hafa verið óslitin,þ.e. ekki megi hafa fallið úr eitt einasta ár þar sem það hafi ekki verið nýtt,enda hafi hefðarhaldið þá slitnað. Sé rétt að taka fram að sá sem haldi þvífram að hefð hafi unnist, í þessu tilviki stefnandi, beri alla sönnunarbyrðifyrir slíkri staðhæfingu, þ. á m. fyrir því að eignarhald eða notkun hafi veriðóslitin. Hafi stefnanda í engu lánast sú sönnun.Stefndi bendir á að ímálinu liggi í raun ekkert fyrir um notkun stefnanda á hinu meinta ítaki ogáréttað sé að hið meinta ítak hafi ekki verið skráð í landamerkjaskrá. Fyrirliggi úttekt frá árinu 1974 þar sem minnst sé á að jörðinni Staðastað fylgiæðarvarp í Gamlahólma í Hagavatni. Þá liggi fyrir úttekt frá árinu 1996 þar semhið sama komi fram. Jafnframt liggi fyrir bréf frá árinu 1984, þar sem greintsé frá því að hluti þeirra hlunninda sem nýtt séu á Staðastað sé dúntekja íGamlahólma, og haldsbréf frá árinu 1997 þar sem hið sama komi fram.Stefndi bendir hins vegará að nefnd gögn stafi frá stefnanda sjálfum eða aðilum honum tengdum og felistí þeim einhliða lýsingar af hans hálfu. Eru þau af þeim sökum að vettugivirðandi og gegn andmælum stefnda verði þau ekki lögð til grundvallar í málinu.Þá sé jafnframt vakin athygli á hinu augljósa að umrædd gögn varði eðli máls samkvæmtaðeins fjögur ár af þeim 40 sem notkun stefnanda þurfi að hafa staðið yfirsamfleytt til þess að hefð geti verið fullnuð. Þótt tekið væri tillit tilnefndra gagna væri því enn sem áður ósannað að notkun stefnanda á hinu meintaítaki hafi staðið í fullnaðan hefðartíma, eða 40 ár. Stefndi bendir jafnframt áí þessu sambandi að skv. 5. gr. laga um laun sóknarpresta nr. 46/1907 takiprestar arð af ítökum sem þeir noti sjálfir, að svo miklu leyti sem það fariekki fram úr launum þeirra. Arður af ítökum teljist því til skattskyldra tekna,sbr. 1. tölul. a-liðar 1. mgr. 7. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, og sé þvíframtalsskyldur eftir því. Hafi stefnandi haft óslitið eignarhald á hinu meintaítaki í Hagavatnshólma fullnaðan hefðartíma, sem sé harðlega mótmælt af hálfustefnda, ætti honum að vera í lófa lagið að sýna fram á það með því að leggjafram afrit af skattframtölum þeirra presta sem setið hafi Staðastað á hverjumtíma. Lánist stefnanda meðeinhverju móti að sýna fram á að hann hafi byrjað nýtingu á hinu meinta ítakieftir að það hafi óumdeilanlega fallið niður, hafi það nokkurn tímann verið tilstaðar, verði samkvæmt framansögðu að leggja til grundvallar að hefðarhald hanshafi slitnað, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905, eða hann misst umráð þess ískilningi 1. mgr. 4. gr. sömu laga. Leiði hvort tveggja til þess að hefð á hinumeinta ítaki hafi ekki unnist, sem aftur leiði til sýknu af kröfum stefnanda.Stefndi taki einnig framað jafnvel þótt stefnanda lánaðist að sanna óslitna notkun sína á hinu meintaítaki í 40 ár ætti hann enn eftir að sýna fram á að hin óslitna notkun hafilöglega gengið frá manni til manns í skilningi 3. gr. laga nr. 46/1905, sem ogað notkun hvers þeirra hafi uppfyllt þau skilyrði sem áður sé lýst. Sé þá haftí huga að fleiri en núverandi sóknarprestur hafi gegnt embætti sóknarprests áStaðastað frá því að biskupi hafi misfarist lýsing hins meinta ítaks á árinu1953. Notkun hins meinta ítaks teljist hafa verið á hendi sitjandi sóknarprestsá hverjum tíma í skilningi nefndra laga, enda um tekjur þeirra að ræða. Í þriðja lagi þurfi hugrænafstaða hefðanda að vera slík að ekki útiloki hefð. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr.laga nr. 46/1905 verði hefð ekki unnin séu umráð tilkomin vegna glæps eðaóráðvandlegs atferlis. Hugræn afstaða hefðanda skiptir því hér máli. Af greinduskilyrði hefðarlaga leiði, og hafi einnig verið staðfest í réttarframkvæmd semog af hálfu fræðimanna, að hér þurfi ekki endilega að koma til refsiverðurverknaður. Bein vitneskja um eignarréttindi annars komi í veg fyrir hefð. Samagildi ef tilefni hafi gefist til athugunar en hún verið vanrækt. Einnig gildihið sama hafi hefðandi komist að raun um glæp eða óráðvandlegt atferli ískilningi hefðarlaga áður en hefðartími sé liðinn.Óumdeilt sé að stefnandihafi frá upphafi verið um það meðvitaður að hið meinta ítak sé í landi stefndaog að það hafi fallið niður sökum vanlýsingar biskups á árinu 1954. Notstefnanda á ítakinu þar á eftir, hafi verið um einhver slík not að ræða, hafaþví bæði verið í fullkominni vitneskju um að hið meinta ítak væri í jörðstefnda og að það væri fallið niður. Sé ljóst að allt frá gildistöku laga nr.113/1952 hafi stefnanda gefist tilefni til athugunar á eignarhaldi á hinumeinta ítaki, sem virðist hafa verið vanrækt, jafnvel af ásettu ráði, þótt þaðsé ekki skilyrði.V.NiðurstaðaStefndi heldur því ífyrsta lagi fram að ósannað sé að hólmi sá sem stefnandi kveðst eiga hið meintaítak í sé Hagavatnshólmi. Í dómkröfu í stefnu krefst stefnandi meðal annarsviðurkenningar á því að öll hlunnindi af æðarvarpi í Gamlahólma, sem hanntilgreinir innan sviga sem Hagavatnshólma, tilheyri jörðinni Staðastað. Kemurog fram í stefnu að æðarvarp þetta hafi verið ítak Staðastaðar í jörðinni Haga,sem stefndi eignaðist að fullu með afsali, dags. 9. júlí 2007. Verður að teljaað nægilega verði ráðið af gögnum málsins að hólmi sá sem stefnandi kallarGamlahólma og stefndi kallar Hagavatnshólma sé einn og sami hólminn. Með lögum nr. 113/1952 umlausn ítaka af jörðum var skv. 4. gr. lögð sú skylda á þá sem töldu sig eigaítök í jarðir að lýsa þeim með tilteknum hætti fyrir héraðsdómara innan tólfmánaða frá síðustu birtingu innköllunar þar um og skyldi þar greina efniítaksins, hagnýtingu þess að undanförnu, og eftir því sem unnt er, hversu þaðvar í fyrstu tilkomið. Þá kemur fram í 1. mgr. 5. gr. að hafi ítaki verið lýstskv. 4. gr. skuli héraðsdómari senda eiganda og ábúanda jarðar þeirrar er ítakihafi verið lýst í eftirrit af lýsingunni. Vefengdu þeir lýsinguna skyldi úrþeim ágreiningi skorið á grundvelli laga um landamerki nr. 41/1919. Kæmi hinsvegar engin vefenging fram innan tólf mánaða frá því að jarðeiganda og ábúandavar send tilkynning þessi skyldi það metið svo að þeir viðurkenndu að lýsinginværi rétt, og skyldi þá þinglýsa ítakslýsingunni á varnarþingi jarðarinnarhefði ítakinu eigi verið þinglýst þar áður. Fyrir liggur að með bréfitil sýslumannsins í Snæfellness- og Hnappadalssýslu, dags. 3. maí 1954, lýstibiskup Íslands nánar tilgreindum ítökum kirkna í umdæmi sýslumannsins með vísantil framangreindra laga. Var þar meðal annars lýst ítökum vegnaStaðastaðarkirkju í nokkrum liðum og var þar í a-lið tilgreindur „Gamlihólmi“, án þess að því fylgdi einhverfrekari skýring eða tilgreining á því hvar sá staður væri, hvert væri efniítaksins, hvernig hagnýtingu þess hefði verið háttað eða hvernig það væri tilkomið. Með svarbréfi sýslumannsins í Snæfellsness- og Hnappadalssýslu tilbiskups, dags. 16. nóvember sama ár, var á það bent vegna lýsingarinnar í a-liðað þar gæti verið um að ræða eignarétt en ef svo væri ekki þyrfti að tilgreinaí hvaða jörð ítakið væri svo að ekki yrði gengið framhjá þeim aðilum sem hlutættu að máli. Þá þyrfti að gera grein fyrir hagnýtingu og hvernig ítakið væritil komið. Jafnframt liggur fyrir í málinu bréf biskups til sóknarprestsins áStaðastað, dags. 23. sama mánaðar, þar sem vísað er til þess að sýslumaður óskinánari upplýsinga um ítök Staðastaðarkirkju og því farið fram á það viðsóknarprestinn að hann upplýsi í hvaða jörðum hin lýstu ítök séu og hvort þauhafi nýlega verið hagnýtt og þá hvernig. Ekkert er hins vegar fram komið um aðþessu bréfi biskups hafi verið svarað eða að biskup hafi svarað framangreindubréfi sýslumanns. Með hliðsjón af framangreindu, og þar sem hvorki verður ráðiðaf gögnum né sýnist umdeilt að umræddri lýsingu biskups hafi aldrei veriðþinglýst í samræmi við ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 113/1952, verður hér viðþað að miða að lýsing þessi hafi ekki verið talin fullnægja tilvitnuðumlagaskilyrðum 4. gr. laganna, þannig að hún gæti talist fela í sér lýsinguítaks í skilningi þeirra. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 113/1952 skyldi ítakfalla úr gildi ef því væri ekki lýst innan þess frests sem greindi í 4. gr.laganna. Verður samkvæmt framansögðu að líta svo á að hið umdeilda ítak tildúntekju hafi fallið úr gildi vegna vanlýsingar við lok frests til að lýsa því,það er 8. júlí 1954, hafi það á annað borð þá verið til staðar. Stefnandi vísar til þessað þrátt fyrir að litið verði svo á að umrætt ítak hafi fallið niður ágrundvelli laga nr. 113/1952 hafi hann eigi að síður unnið á því hefð, endahafi sitjandi prestar á Staðastað haldið áfram óslitið að nýta hlunnindi afæðarvarpi í Gamlahólma á sama hátt sem fyrr. Fyrir liggja í málinu gögn, semstafa frá stefnanda, þar sem dúntekju í Gamlahólma er getið. Þannig liggjafyrir endurrit úttekta, sem gerðar voru við embættistöku nýs sóknarprests íStaðastaðarprestakalli, annars vegar hinn 18. júlí 1974, er séra RögnvaldurFinnbogason tók við embætti, og hins vegar 11. júlí 1996, er sr. GuðjónSkarphéðinsson tók við af honum. Kemur í báðum þessum úttektum fram að staðnumfylgi æðarvarp í Gamlahólma í Hagavatni. Þá er þetta og tilgreint sem hlunnindiStaðastaðar í bréfi þáverandi biskups til sr. Rögnvaldar Finnbogasonar, dags.11. september 1984. Sömuleiðis er þetta tilgreint í samningi stefnanda við sr.Guðjón Skarphéðinsson um afnot og umráð prests yfir prestsetri, dags. 17. júlí1997. Loks kom fram í framburði þeirra vitna sem fyrir dóminn komu, þ.e.Kristínar Thorlacius, eiginkonu sr. Rögnvaldar, og sóknarprestanna GuðjónsSkarphéðinssonar og Páls Ágústs Ólafssonar, að dúntekja í hólmanum hefði veriðnýtt á þeim tíma sem prestar þessir sátu á Staðastað. Hins vegar liggja ekkifyrir í málinu nein gögn, eins og skattframtöl eða önnur rekstrargögn, semrenna styrkari stoðum undir eða sýna fram á að dúntekja í hólmanum hafi veriðstunduð óslitið og samfleytt frá Staðarstað eftir 8. júlí 1954, þannig að tilhefðar gæti hafa stofnast. Verður því ekki, þegar af þeirri ástæðu, fallist á,gegn mótmælum stefnda, að stefnandi hafi sýnt fram á að hann hafi öðlast öllhlunnindi af æðarvarpi í umræddum hólma sem ítak á grundvelli hefðar og skiptirþá ekki máli hvort um sé að ræða sýnilegt eða ósýnilegt ítak. Með hliðsjón af því sem aðframan er rakið verður stefndi sýknaður af dómkröfum stefnanda. Að fenginni þessariniðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 1.200.000 krónur ímálskostnað.Dóm þennan kveður uppÁsgeir Magnússon dómstjóri, en hann tók við rekstri málsins er hann varskipaður dómstjóri 1. mars 2015.Dómsorð:Stefndi, Kári H. Jónsson,skal sýkn af kröfum stefnanda, Kirkjumálasjóðs.Stefnandi greiði stefnda1.200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 174/2008
Kærumál Vistun barns Gjafsókn
Með vísan til b. liðar 1. mgr. 27. gr., sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, var fallist á kröfu B um að tveir synir A skyldu vistaðir utan heimilis hennar í sjö mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2008, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að vista tvo nafngreinda syni sóknaraðila utan heimilis hennar allt til 13. júní 2008. Kæruheimild er í 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu varnaraðila, en til vara að vistun sona hennar utan heimilis verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 150.000 krónur. Mál þetta barst dóminum 10. janúar sl. og var tekið til úrskurðar 6. mars sl. Sóknaraðili krefst þess að dómurinn úrskurði að drengirnir B og C, sem lúta forsjá móður sinnar, A, verði vistaðir utan heimilis móður í 7 mánuði alls, eða til 13. júní 2008, sbr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Til vara krefst varnaraðili þess að vistun sona hennar verði markaður skemmri tími. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila, að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en varnaraðila var veitt gjafsókn þann 4. febrúar 2008. I. Synir varnaraðila, þeir B 13 ára og C 6 ára, lúta forsjá hennar. Faðir B er D, búsettur í Bretlandi, en faðir C er E, búsettur á Íslandi. Varnaraðili og E hafa verið í óskráðri sambúð með hléum frá fæðingu C, en eru ekki í sambúð nú samkvæmt framburði varnaraðila fyrir dómi. Eins og lýst er í málatilbúnaði og fram kemur í gögnum málsins hafa frá árinu 2001 ítrekað borist tilkynningar um meinta vanrækslu á drengjunum B og C. Hefur varnaraðili ekki verið til samvinnu við starfsmenn barnaverndaryfirvalda. Þannig hefur í þrígang verið gerð könnun í málum bræðranna en varnaraðili neitað allri samvinnu. Þá hefur varnaraðili hunsað flestar viðtalsboðanir og afþakkað fjölmörg stuðningsúrræði. Þó hefur varnaraðili þegið framfærslu og fjárhagsaðstoð. Telja barnaverndaryfirvöld sterkan grun leika á því að aðstæður drengjanna hafi verið óviðunandi í mörg ár, og byggja það á niðurstöðum kannana sem gerðar hafa verið undanfarin ár, án samvinnu varnaraðila. Þá kemur fram að varnaraðili hafi ekki veitt starfsmönnum barnaverndaryfirvalda leyfi til að koma inn á heimili sitt né gefið þeim tækifæri til að ræða við drengina. Telja barnaverndaryfirvöld brýnt að hagsmunir og velferð drengjanna séu höfð í fyrirrúmi og þeim veitt tækifæri til að dafna í þroskavænlegu umhverfi og við viðunandi öryggi. Með vistun drengjanna utan heimilis myndi varnaraðila gefast tækifæri til að leita sér aðstoðar vegna langvarandi vímuefnanotkunar sem hafi haft áhrif á hæfni hennar sem forsjáraðila og uppalanda drengjanna. Þá telji yfirlæknir á Vogi litlar líkur á bata, nýti varnaraðili ekki þau meðferðarúrræði sem henni standi til boða. Mál drengjanna var lagt fyrir sóknaraðila 13. júní 2006 og frá þeim tíma hafa verið gerðar tvær áætlanir um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga í samvinnu við varnaraðila. Þegar varnaraðila voru kynnt drög að þriðju áætluninni hafnaði hún frekari samvinnu við sóknaraðila. Frá þeim tíma hafa reglulega borist tilkynningar ýmiss efnis vegna varnaraðila og drengjanna. Barnaverndaryfirvöld höfðu fyrst afskipti af málefnum varnaraðila vegna forsjárdeilu sem varnaraðili stóð í árið 1993, en á þeim tíma kom upp grunur um vímuefnaneyslu varnaraðila. Árið 1996 komu málefni varnaraðila næst á borð barnaverndaryfirvalda en þá fundust ólögleg vímuefni á heimili varnaraðila. Sama ár bárust tilkynningar um neyslu varnaraðila og grunur um vanrækslu hennar á B. Ári síðar flutti varnaraðili til Englands ásamt B og föður hans. Árin 2001 til 2002 komu málefni varnaraðila tvívegis til könnunar hjá Barnavernd Reykjavíkur vegna gruns um neyslu varnaraðila og vanrækslu hennar á drengjunum. Var varnaraðili ekki til samvinnu, neitaði neyslu og sagði drengina ekki vanrækta. Var málinu lokið í bæði skiptin að lokinni könnun. Árið 2003 kom málefni drengjanna til könnunar í þriðja sinn hjá Barnavernd Reykjavíkur vegna tilkynninga um vanrækslu á C, meintrar neyslu varnaraðila og húsleitar á heimili hennar. Neitaði varnaraðili þá að skrifa undir könnun máls og var málið lagt fyrir sóknaraðila þann 16. desember 2003, en frestað að beiðni varnaraðila. Var málinu síðan lokað, þar sem varnaraðili var ekki til samvinnu og aðstæður drengjanna virtust viðunandi. Í ágúst 2002 bárust tvær tilkynningar um vímuefnaneyslu varnaraðila og vanrækslu á drengjunum. Mætti varnaraðili til viðtals í janúar 2005, eftir ítrekaðar viðtalsboðanir, og veitti leyfi fyrir því að haft yrði samband við leikskóla en hvorki rætt við drengina né heldur kæmu starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur á heimili varnaraðila. Bar varnaraðili við veikindum vegna lungnabólgu en neitaði allri neyslu. Þann 24. nóvember 2005 barst tilkynning um að varnaraðili hefði verið tekin fyrir ölvunarakstur eftir að hafa ekið C í leikskólann. Þegar starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur fóru að heimili varnaraðila sama dag vildi hún ekki ræða við þá né hleypa þeim inná heimilið. Að sögn sóknaraðila var starfsmönnum ógnað af varnaraðila og föður C, m.a. með hundi. Upplýsingar frá leikskóla C og skóla B gáfu þá til kynna að aðbúnaður þeirra og líðan væri viðunandi og var málinu þá lokað. Á árinu 2005 og í byrjun árs 2006 barst fjöldi tilkynninga um vanrækslu á eftirliti og umsjón varnaraðila með drengjunum. Á þessum tíma var ítrekað reynt að boða varnaraðila í viðtal, en án árangurs. Í kjölfarið var tekin ákvörðun um að hefja könnun máls án samþykkis foreldris, sbr. 43. gr. barnaverndarlaga. Í viðtali við B kom ekkert fram sem staðfesti ofbeldi eða vanrækslu, en í samtali við varnaraðila kom fram að hann hefði verið miður sín eftir viðtalið og vildi varnaraðili ekki að rætt yrði frekar við drenginn. Neitaði varnaraðili í kjölfarið að koma í viðtal. Við könnun málsins var leitað upplýsinga hjá leikskóla C sem er greindur með ódæmigerða einhverfu og þroskahömlun. Kom fram að líðan hans byggist á þeirri reglu sem væri kringum hann hverju sinni. Var gerð athugasemd við mætingar hans og að starfsfólki leikskólans þætti miður hve litlar umræður væru um stöðu hans á leikskólanum með tilliti til þroskahamlana drengsins. Í upplýsingum frá skóla B komu fram töluverðar áhyggjur af líðan og námslegri stöðu hans. Mikið var talið vanta uppá umhirðu hans, hann væri annars hugar og afkastaði litlu. Námsárangur væri langt undir getu og mætingar dræmar. Þá kom fram að oft hefði reynst erfitt að ná sambandi við heimili hans. Fram kemur hjá sóknaraðila að þar sem vinnusaga varnaraðila hefur verið stopul hafi hún fengið fjárhagsaðstoð hjá Þjónustumiðstöð ... frá júní 2002. Einnig hafi hún þegið aðstoð vegna drengjanna gegn kvittunum fyrir útlögðum kostnaði. Þrátt fyrir að önnur stuðningsúrræði hafi staðið til boða hafi varnaraðili sjaldan nýtt sér þau og ekki leyft starfsmönnum Þjónustumiðstöðvar að ræða við eldri soninn. Samkvæmt upplýsingum lögreglu í mars 2006 höfðu fimm sinnum verið höfð afskipti af B frá árinu 2001, s.s. vegna hnupls, þess að hann mætti með loftbyssu í skóla og vegna ágreinings á heimili. Afskipti hafi verið höfð af C í eitt skipti vegna ágreinings á heimili. Þá hafi þrettán sinnum verið höfð afskipti af varnaraðila, oftast vegna neyslu, ofbeldis og ölvunar. Þann 25. mars 2006 barst tilkynning frá lögreglu vegna tveggja drengja við Tjörnina og hafði sá yngri dottið í hana. Var þar um syni varnaraðila að ræða. Vegna ítrekaðra tilkynninga um áhyggjur af aðbúnaði og líðan drengjanna og vímuefnaneyslu varnaraðila var málið tekið fyrir á fundi sóknaraðila 13. júní 2006. Mætti varnaraðili á fundinn og lagði fram greinargerð og læknisvottorð. Var starfsmönnum falið að gera áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga í samvinnu við varnaraðila, þar sem kveðið yrði á um stuðning við mæðginin með það að markmiði að varnaraðili héldi vímuefnabindindi og myndi skapa drengjunum þroskavænlegt umhverfi. Samþykkti varnaraðili áætlunina í júlí 2006 þar sem fram kom að fylgst yrði með þeim, leitað upplýsinga frá meðferðaraðilum varnaraðila og leitað stuðningsaðila fyrir drengina. Í kjölfarið fékk C stuðningsfjölskyldu, en misjafnt var hvernig gekk með hann í leikskóla. Í janúar 2007 var áætlunin framlengd um þrjá mánuði þar sem öll markmið höfðu ekki náðst og ekki var búið að ræða við B. Samþykkti varnaraðili að mæta reglulega í viðtöl og hætta áfengisdrykkju. Að sögn varnaraðila sótti hún þá AA-fundi og hafði hafið nám í ... haustið 2006. Á þessum tíma bárust engu að síður margar tilkynningar um vanlíðan drengjanna, og þrátt fyrir að varnaraðili hefði þegið viðtöl við sérfræðinga gat hún ekki nýtt sér þau. Í upplýsingum frá Vogi kemur fram að varnaraðili hafi verið þar í afeitrun og meðferð og í endurhæfingarmeðferð á Vík tímabilið apríl til maí 2006. Árs eftirfylgni hafi verið fyrirhuguð en varnaraðili ekki mætt frá því 14. júní 2006. Þá kemur þar fram að yfirlæknir á Vogi hafi talið batahorfur varnaraðila litlar nema hún væri í meðferð og eftirfylgni í sex mánuði. Í bréfi lögreglunnar frá 29. mars 2007 kemur fram að á tímabilinu frá janúar 2006 til mars 2007 hafi alls 18 sinnum verið höfð afskipti af málefnum varnaraðila og fjölskyldu hennar. Hafi afskiptin verið af ýmsu tilefni. Að sögn sóknaraðila var á þessu tímabili erfitt að fá varnaraðila til samvinnu og hún sjaldan þegið viðtöl fagaðila. Þegar það hafi gerst hafi varnaraðili gefist upp eftir skamman tíma. Þá hafi starfsmenn barnaverndaryfirvalda aldrei fengið leyfi til að ræða við drengina. Á meðan meðferð máls var í gildi bárust reglulega tilkynningar í málinu, þ.á.m. margar frá lögreglu og voru þær ýmiss efnis. Í kjölfar tilkynninganna var varnaraðili boðuð í viðtöl í ágúst 2006 og mars 2007 sem hún mætti í. Í viðtalinu í mars 2007 sagðist varnaraðili fá endurhæfingarlífeyri og stunda nám í .... Þá sagðist varnaraðili hafa áhyggjur af B, erfitt væri að fá hann til að læra, hann stundaði skólann illa og búið væri að senda tilvísun um sálfræðilegt mat á drengnum. Í bréfi frá sjúkrahúsinu Vogi dags. 20. mars 2007 kemur fram að varnaraðili hafi leitað á ný meðferðar í janúar 2007 og hafi haldið sig frá áfengi í þrjá mánuði. Varnaraðili hefði mætt vel í endurhæfingarúrræði SÁÁ en slaknað á því síðustu vikur. Í apríl 2007 barst tilkynning frá skóla B vegna gruns um neyslu á heimili varnaraðila. Þann 1. júní 2007 var bókað á meðferðarfundi Barnaverndar Reykjavíkur að leita skyldi samvinnu við varnaraðila um að gera nýja áætlun um meðferð máls þar sem aðstæður drengjanna þóttu ekki hafa breyst. Ný bókun var gerð á fundi Barnaverndar Reykjavíkur þann 13. september 2007. Kom þar fram að starfsmönnum þætti ljóst að varnaraðili væri í neyslu vímuefna og ákveðið að senda henni viðtalsboðun. Varnaraðili mætti loks í viðtal þann 26. september 2007. Sagðist varnaraðili þar ekki samþykkja fyrirliggjandi áætlun. Á þessu tímabili héldu jafnframt áfram að berast tilkynningar frá lögreglu, presti, talsmanni B og fleiri aðilum. Málið var lagt fyrir fund sóknaraðila 30. október 2007 en frestað til 13. nóvember að ósk varnaraðila. Þann 4. nóvember 2007 barst tilkynning frá lögreglu vegna afskipta hennar af varnaraðila vegna ölvunarástands, en C var þá með henni. Í kjölfarið var rætt við varnaraðila um vistun drengjanna utan heimilis en varnaraðili samþykkti það ekki. Varnaraðili mætti ekki á fundinn þann 13. nóvember vegna veikinda drengjanna. Þá lá fyrir að varnaraðili myndi ekki samþykkja tillögur sóknaraðila um sjö mánaða vistun drengjanna utan heimilis. Með úrskurði sóknaraðila 13. nóvember sl. var ákveðið að drengirnir yrðu vistaðir á heimili á vegum nefndarinnar í allt að tvo mánuði með vísan til b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Í kjölfarið var ákveðið að gera meðferðaráætlun með varnaraðila en hún neitaði að samþykkja hana. Féllst varnaraðili ekki á vistun drengjanna utan heimilis og ítrekaði þá afstöðu í viðtali hjá Barnavernd Reykjavíkur 8. janúar sl. Neitaði varnaraðili jafnframt að skrifa undir umgengnissamning þar sem umgengni var ráðgerð tvo daga yfir jólin undir eftirliti. Að sögn sóknaraðila var farið með drengina í umgengni til varnaraðila á meðferðarstöðina Vík 26. desember sl. m.t.t. óska varnaraðila. Var varnaraðili þar í eftirmeðferð frá 7. desember 2007 til 3. janúar 2008, að undangenginni dvöl á Vogi frá 21. nóvember 2007 til 5. desember 2007. Við aðalmeðferð málsins kom fram að mál varnaraðila hafi verið lagt fyrir fund sóknaraðila 26. febrúar sl. Í kjölfar fundarins gerðu aðilar með sér samning um umgengni varnaðaraðila við syni hennar. II. Krafa sóknaraðila um vistun drengjanna utan heimilis er byggð á því að nauðsynlegt sé að veita drengjunum tækifæri til að dafna og þroskast við viðunandi uppeldisskilyrði, fjarri óreglusömu líferni varnaraðila sem skapi ótryggt umhverfi. Jafnframt byggir krafan á því að samhliða gæfist varnaraðila tækifæri til að ná tökum á vímuefnavanda sínum, en varnaraðili hafi viðurkennt að eiga við áfengisvanda að stríða. Það að varnaraðili hafi farið í meðferð sé skref í rétta átt en eftirfylgni og skipulögð meðferðarúrræði að lokinn afeitrun og meðferð skipti ekki síður máli til að ná bata. Að mati sóknaraðila hefur verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart varnaraðila og unnt hefur verið hverju sinni. Varnaraðili hafi ítrekað afþakkað samvinnu við starfsmenn barnaverndaryfirvalda og þau stuðningsúrræði sem í boði hafa verið, og því ekki endanlega úr því skorið hvort hægt sé að skapa drengjunum þau uppeldisskilyrði á heimili varnaraðila sem þeir eigi skýlausan rétt á. Ljóst sé að þrátt fyrir að varnaraðili hafi sýnt vilja til að bæta aðstæður barna sinna og haldið sig frá neyslu vímuefna af og til þá hafi þau tímabil ekki varað lengi og fjölmargar tilkynningar bendi til að aðstæðum drengjanna sé verulega ábótavant. Með hliðsjón af gögnum málsins þyki ljóst að varnaraðili hafi fengið mörg tækifæri til að bæta aðstæður barna sinna og að töluverðrar þolinmæði hafi gætt við vinnslu málsins. Nú sé á hinn bóginn svo komið að brýnt sé að stöðva þann óróleika og þær ótryggu aðstæður sem drengirnir hafi búið við hjá varnaraðila. Að mati sóknaraðila hafi meðalhófsreglunnar verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki verið gripið til viðameiri úrræða en nauðsyn hafi krafist. III. Varnaraðili greinir svo frá að synir hennar hafi frá 13. nóvember 2007 verið í vistun utan heimilis varnaraðila hjá F, mágkonu varnaraðila, sem búi í G. Séu drengirnir í skóla í Reykjavík, B í H-skóla og C í I-skóla. F aki þeim daglega í skólann. Varnaraðili kveðst hafa verið í meðferð á Vogi frá 21. nóvember 2007 til 5. desember 2007 og síðan í eftirmeðferð á Vík frá 7. desember 2007 til 3. janúar 2008. Samkvæmt sjúkradagpeningavottorði sé sjúkdómsgreining hennar „Mental and behavioural disorders due to use of alcohol, dependence“. Varnaraðili kveðst nú vera í langtímameðferð hjá Von og hafi tekið verulega á sínum vímuefnavandamálum. Sé hún því reiðubúin að taka við drengjunum aftur með ábyrgum hætti. Frá því að drengirnir hafi verið vistaðir utan heimilis varnaraðila frá 13. nóvember 2007 hafi varnaraðila og drengjunum verið meinuð öll umgengni, þrátt fyrir skýlausan rétt þeirra til að umgangast móður sína sbr. 46. gr. barnalaga., utan það að umgengni hafi farið fram í eitt skipti þann 26. desember sl. undir eftirliti á Vík. Með því að hindra umgengni hafi barnaverndaryfirvöld brotið á rétti drengjanna að þessu leyti. Þá greinir varnaraðili svo frá að henni finnist tilkynning frá í apríl 2007 undarleg, þar sem varnaraðili hafi þá verið í prógrammi og gengið vel. Sama gildi um tilkynningu frá 8. júní 2007. Þá greinir varnaraðili frá því að við húsleit á heimili sínu þann 5. júní 2007 hafi ekki fundist nein fíkniefni né áhöld til fíkniefnaneyslu. Varnaraðili kveðst hafa verið ranglega handtekin í september 2007. Þá neitar varnaraðili því að athuganir hafi verið gerðar á C til að kanna hvort hann hafi orðið fyrir áfengiseitrun. Varðandi ölvunarakstur kveðst varnaraðili hafa verið tekin eftir að hafa drukkið fram eftir nóttu og síðan vaknað kl. 8 til að fara með C í leikskólann, og hafi ekki gert sér grein fyrir að hún væri með áfengi í blóðinu. Varðandi það atvik þegar C datt í Tjörnina, greinir varnaraðili svo frá að í umrætt sinn hafi hún og faðir C verið á vinnustofu hans við J og hafi drengirnir farið í göngutúr niður að Tjörn. Þá hafi slaknað á mætingum í endurhæfingarúrræði þar sem varnaraðili hafi þurft að fara í aðgerð. Varnaraðili mótmælir því að hafa verið drukkin þegar hún gekk með C út í sjoppu, þótt áfengislykt kunni að hafa verið af henni frá nóttinni áður. Varnaraðili greinir frá því að sér hafi gengið vel eftir síðustu meðferð og náð 7 mánaða edrúmennsku, en orðið fyrir miklu áfalli við fráfall bróður síns í júlí. Varnaraðili kveðst vera í langtímameðferð hjá SÁÁ, sem feli í sér eftirfylgni í eitt ár. Varnaraðili telur að ekki sé lengur grundvöllur fyrir því að vista drengina áfram utan heimilis hennar, ekki síst með tilliti til þeirrar röskunar sem þegar hafi orðið á högum þeirra með því að vera vistaðir fjarri heimabyggð og þurfa í alls konar færð og veðráttu að sækja skóla frá G til Reykjavíkur. Hag drengjanna sé best borgið hjá varnaraðila, enda hafi þeir sjálfir lýst því yfir að þeir séu mjög ósáttir við það fyrirkomulag, sem í reynd sé þröngvað upp á þá. Þeir séu einnig mjög ósáttir við það að fá ekki að hitta varnaraðila. Í ákvæðum barnalaga og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eigi börn rétt á því að tjá sig um mál er þau varði hafi þau náð nægjanlegum þroska. Hafi verið miðað við 12 ára aldur sbr. 43. gr. barnalaga og 12. gr. samnings um réttindi barna nr. 44/25 frá 20. nóvember 1989. IV. Afskipti barnaverndaryfirvalda af varnaraðila og sonum hennar hafa staðið í nokkur ár, eða allt frá árinu 2001. Á þeim tíma hefur fjöldi tilkynninga ýmiss efnis borist til Barnaverndar Reykjavíkur og sóknaraðila varðandi varnaraðila og syni hennar. Hefur fjöldi tilkynninga aukist á síðustu árum og eru flestar þeirra til komnar á undanförnum þremur árum. Þá hefur lögregla margsinnis þurft að hafa afskipti af varnaraðila og sonum hennar undanfarin ár. Varnaraðili hefur ávallt verið til lítillar samvinnu við starfsmenn barnaverndaryfirvalda og ítrekað afþakkað samvinnu við þá, sem og þau stuðningsúrræði sem í boði hafa verið. Hafa t.a.m. í þrígang verið gerðar kannanir í málum bræðranna en jafnoft hefur varnaraðili neitað allri samvinnu. Þá hefur varnaraðili sjaldnast mætt í þau viðtöl sem hún hefur verið boðuð til. Varnaraðili hefur heldur ekki veitt starfsmönnum barnaverndaryfirvalda leyfi til að koma inn á heimili sitt, þ.m.t. til að fylgjast með hugsanlegri vímuefnanotkun sinni, né heldur gefið þeim tækifæri til að ræða við drengina. Varnaraðili hefur átt við alvarlegan vímuefnavanda að stríða mörg undanfarin ár. Hefur hún leitað sér aðstoðar vegna þessa, og á samkvæmt gögnum málsins að baki fjórar vímuefnameðferðir frá árinu 1997, sem ekki hafa borið árangur. Að meðferðum loknum hefur varnaraðili ekki náð að halda sig frá vímuefnum nema í skamman tíma í senn, að hámarki nokkra mánuði. Samkvæmt vottorðum Þórarins Tyrfingssonar læknis á Vogi, dagsettum 22. september 2006 og 20. mars 2007, hefur við síðustu tvær meðferðir varnaraðila farið að slakna á mætingum hennar eftir tiltölulega skamman tíma í eftirfylgni og endurhæfingarmeðferð, sem við hefur tekið að lokinni meðferð á Vogi. Varnaraðili er nú í enn eitt skiptið í áfengismeðferð. Hefur hún lokið afeitrun og meðferð á Vogi og mánaðar eftirmeðferð á Vík. Frá því í ársbyrjun hefur varnaraðili verið í eftirmeðferð á Von, sem áætlað er að taki heilt ár. Samkvæmt því sem hér er rakið og gögnum málsins að öðru leyti er ljóst að aðstæðum sona varnaraðila hefur verið verulega ábótavant undanfarin ár. Hafa drengirnir búið við óróleika og ótryggar aðstæður á heimili varnaraðila. Hafa þeir ekki fengið tækifæri til að dafna og þroskast við viðunandi uppeldisaðstæður. Þau tímabil sem varnaraðili hefur verið án vímuefna hafa jafnan verið stutt. Þá hefur varnaraðili aldrei verið til samvinnu við starfsmenn barnaverndaryfirvalda. Ljóst er að stuðningsaðgerðir barnaverndaryfirvalda hafa ekki skilað tilætluðum árangri. Samkvæmt því sem fyrir liggur í málinu verður að fallast á það með sóknaraðila að beitt hafi verið viðeigandi og tiltækum úrræðum samkvæmt barnaverndarlögum, áður en til þess kom að drengirnir voru vistaðir utan heimilis varnaraðila með úrskurði sóknaraðila frá 13. nóvember 2007. Hefur þannig ávallt verið beitt eins vægum úrræðum gagnvart varnaraðila sem unnt hefur verið hverju sinni. Telur dómurinn að við meðferð málsins hafi sóknaraðili að öllu leyti farið að fyrirmælum barnaverndarlaga nr. 80/2002, og við málsmeðferðina hafi í hvívetna verið gætt að ákvæðum 7. mgr. 4. gr. laganna. Í ljósi aðstæðna verður ekki séð að sóknaraðila hafi verið unnt að tryggja hagsmuni sona varnaraðila með öðrum hætti en gert var með úrskurði sóknaraðila frá 13. nóvember 2007, þar sem kveðið var á um vistun þeirra utan heimilis, með vísan til b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Sóknaraðili telur nú nauðsynlegt að vistun drengjanna utan heimilis varnaraðila standi lengur en þá tvo mánuði sem ákveðnir voru með úrskurði sóknaraðila þann 13. nóvember 2007. Fyrir slíku er heimild í 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Fer sóknaraðili fram á vistun drengjanna í alls 7 mánuði, eða til 13. júní 2008. Með vísan til þess sem að ofan hefur verið rakið má ætla að það taki varnaraðila nokkurn tíma að geta komið á viðunandi aðstæðum fyrir drengina. Er þá einkum til þess litið að varnaraðili hefur aldrei náð að halda sig fjarri vímuefnum nema í skamman tíma eftir fyrri meðferðir. Ber því að fallast á kröfu sóknaraðila um vistun sona varnaraðila utan heimilis hennar með vísan til b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 1. mgr. 28. gr. þeirra laga. Varnaraðili hefur nú verið í eftirfylgni á Von frá því í byrjun janúar sl., og er áætlað að hún standi í eitt ár. Samkvæmt vottorðum Þórarins Tyrfingssonar læknis á Vogi, dagsettum 22. september 2006 og 20. mars 2007, er erfitt að dæma um batahorfur varnaraðila, nema hún hafi verið í meðferð og eftirfylgni í að lágmarki 6 mánuði. Hefur varnaraðili nú aðeins lokið um helmingi þess tíma. Af þessum sökum þykir ekki rétt að marka vistun sona varnaraðila utan heimilis hennar skemmri tíma en þá 7 mánuði sem sóknaraðili hefur krafist. Er það því niðurstaða dómsins að synir varnaraðila, þeir, B og C, verði vistaðir utan heimilis varnaraðila í alls 7 mánuði, eða til 13. júní 2008. Af hálfu sóknaraðila er ekki krafist málskostnaðar. Gjafvarnarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Hilmars Ingimundarsonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Að kröfu sóknaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, skulu drengirnir B og C, sem lúta forsjá varnaraðila, A, vistaðir utan heimilis varnaraðila í 7 mánuði alls, eða til 13. júní 2008. Gjafvarnarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 150.000 krónur.
Mál nr. 688/2012
Ölvunarakstur
G var sakfelldur fyrir ölvunarakstur og akstur bifreiðar sviptur ökuréttindum í tvö skipti, auk þess að hafa í öðru tilvikinu ekið gegn rauðu ljósi. Með vísan til sakarferils G var refsing hans ákveðin fangelsi í fjóra mánuði og svipting ökuréttar ævilangt áréttuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Í málinu er ákærða meðal annars gefið að sök að hafa tvívegis ekið sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi, í fyrra skiptið með akstri bifreiðarinnar MA 518 hinn 27. september 2010 og hið seinna sinni með akstri bifreiðarinnar SY 659 hinn 3. desember sama ár. Sýknukrafa ákærða er á því reist að ósannað sé að hann hafi verið ökumaður bifreiða þessara umrædd skipti. Hinn 27. september 2010 var ökumaður bifreiðarinnar MA 518 handtekinn og færður á lögreglustöðina á Akranesi til yfirheyrslu þar sem hann gaf upp kennitölu ákærða. Var í framhaldinu flett upp í ökutækjaskrá og brotamannaskrá eftir þeirri kennitölu sem ökumaður gaf upp og töldu lögreglumenn ljóst við athugun á sextán ára gamalli mynd af ákærða í brotamannaskránni að hann væri ökumaður bifreiðarinnar. Ökumaður skrifaði síðan undir skýrslu lögreglunnar og ber sú undirskrift með sér að vera rituð sömu hendi og undirskrift ákærða 14. desember 2010 á fyrirkall til að mæta við þingfestingu málsins í héraði, undirskrift hans 3. desember sama ár um móttöku tilkynningar frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og á skráningareyðublað vegna töku öndunarsýnis sem fylgdi tilkynningunni. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða vegna þessa ákæruatriðis. Um seinna ákæruatriðið er þess að geta sem fyrr segir að fram er komið í málinu að ákærði skrifaði 3. desember 2010 undir tilkynningu frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og á skráningareyðublað vegna töku öndunarsýnis sem fylgdi tilkynningunni með sömu rithönd og kemur fram á undirskrift hans 14. desember 2010 um fyrirkall til að mæta við þingfestingu málsins. Þá taldi einn lögreglumanna sem handtók ákærða umrætt sinn sig hafa þekkt hann vegna fyrri afskipta af honum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður einnig staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða vegna þessa ákæruatriðis. Með hliðsjón af sakarferli ákærða verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Samkvæmt yfirliti ákæruvaldsins nemur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti 14.025 krónum. Ákærða verður gert að greiða þann kostnað auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns eins og þau verða ákveðin í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Grétar Magnússon, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 265.025 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar, hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 21. febrúar 2012. Mál þetta höfðaði lögreglustjórinn á Akranesi með ákærum 2. nóvember 2010 og 12. maí 2011 á hendur ákærða, Grétari Magnússyni, kt. [...], Blikahólum 2 á Akranesi. Málið var dómtekið 17. febrúar 2012. Í ákæruskjali 2. nóvember 2010 er ákærðu gefið að sök„ umferðarlagabrot á Akranesi, með því að hafa, mánudaginn 27. september 2010, ekið bifreiðinni MA-518 sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 2,3 0/00), vestur Akrafjallsveg uns lögreglan stöðvaði aksturinn í nágrenni við Þaravelli. Brot ákærða þykir varða við 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr., 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997, sbr. 186. gr. laga nr. 82/1998 og 3. gr. laga nr. 24/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993, 8. gr. laga nr. 84/2004 og 18. gr. laga nr. 66/2006.“ Í ákæruskjali 12. maí 2011 er ákærða gefið að sök „umferðarlagabrot í Reykjavík, með því að hafa, föstudaginn 3. desember 2010, ekið bifreiðinni SY-659 sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,1 mg/l), út af bifreiðastæðinu við verslunina „Fiskikónginn“ inn á Sogaveg, norður Grensásveg og vestur Miklubraut, og ekið yfir gatnamót Miklubrautar og Háaleitisbrautar gegnt rauðu ljósi, uns lögreglan stöðvaði aksturinn rétt austan megin við gatnamót Miklubrautar og Kringlumýrarbrautar. Brot ákærða þykir varða við 1. mgr. 5. gr., 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr., 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997, sbr. 186. gr. laga nr. 82/1998 og 3. gr. laga nr. 24/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993, 8. gr. laga nr. 84/2004 og 18. gr. laga nr. 66/2006.“ Ákærði krefst þess í báðum tilvikum að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I. Mánudaginn 27. september 2010 barst lögreglunni á Akranesi tilkynning um að hugsanlega væri ölvaður ökumaður í Hvalfjarðargöngum á leið norður. Segir í skýrslu lögreglu að lögreglumenn hafi mætt bifreiðinni MA-514 er ekið hafi verið vestur Akrafjallsveg. Aksturslag hafi verið einkennilegt og hafi þeir gefið ökumanni merki um að stöðva bifreiðina. Ökumaður sem hafi verið ákærði hafi verið beðinn um að blása í SD2 áfengismæli og hafi niðurstaða mælingar verið 1,80 ppm. Ákærði hafi verið handtekinn grunaður um ölvun við akstur. Hafi hann verið fluttur á lögreglustöð þar sem blóðsýni hafi verið tekið frá honum. Á lögreglustöð hafi komið í ljós að ákærði væri sviptur ökuréttindum ævilangt og að bifreið sú er hann ók hafi verið ótryggð. Var ákærða að svo búnu sleppt. Við yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa verið við drykkju nóttina áður og fengið sér afréttara um morguninn en hann var handtekinn kl. 12.10 hinn 27. september 2010. Hann kvaðst hafa hafið drykkju að morgni dagsins áður, drukkið allan daginn og fengið sér afréttara morguninn eftir eins og áður segir. Ekki kvaðst hann vita hversu mikið hann hefði drukkið. Hann sagðist hafa verið að koma frá Reykjavík og ekið Vesturlandsveg um Hvalfjarðargöng. Hann kvaðst ekki hafa fundið til áfengisáhrifa við aksturinn. Niðurstaða alkóhólákvörðunar í blóði ákærða var sú að í blóði hans hafi mælst 2,30 0/00 í umrætt sinn. Samkvæmt ökuferilsskrá ákærða var hann sviptur ökuréttindum ævilangt er atvik málsins urðu. Ákærði neitaði sök við þingfestingu málsins en kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Vitnið A lögregluvarðstjóri skýrði frá því í skýrslu sinni fyrir dómi að umrætt sinn hefði lögregla fengið tilkynningu um að aksturslag ökumanns á bifreið væri undarlegt. Fór hún ásamt vitninu B á vettvang og mættu þau bifreið sem ekið var mjög hægt. Stöðvuðu þau ökumann og var hann handtekinn, grunaður um að aka undir áfengisáhrifum. Á lögreglustöð kom í ljós að ökumaður var ákærði en vitnið bar mynd úr safni lögreglu saman við ökumann. Vitnið B lögreglumaður bar fyrir dómi að tilkynnt hefði verið um hugsanlegan ölvunarakstur. Lögreglumennirnir hefðu mætt gamalli MercedesBenz bifreið og hefði aksturslag ökumanns verið einkennilegt. Bifreiðin hefði verið stöðvuð og ökumaður reynst undir áfengisáhrifum. Þau hefðu staðreynt nafn hans með því að bera saman við myndir úr skrá yfir brotamenn. Sannað er með framburði lögreglumanna að ákærði var ökumaður bifreiðarinnar MA-514 umrætt sinn. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið þykir sannað, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, að ákærði hafi sviptur ökurétti ekið í umrætt sinn undir áhrifum áfengis. Verður brot ákærða talið varða við 1., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. II. Hinn þriðja desember 2010 voru lögreglumenn staddir á Bústaðavegi í Reykjavík við Háaleitisbraut þegar tilkynnt var um hugsanlega ölvaðan ökumann á bifreiðinni SY-659 sem væri á bifreiðastæði við Fiskikónginn á Sogavegi. Lögreglumenn voru komnir á Sogaveg þegar þeir sáu hvar bifreiðinni SY-659 var ekið frá bifreiðastæðinu við Fiskikónginn og ekið inn á Sogaveg. Hafi henni síðan verið ekið norður Grensásveg og síðan vestur Miklubraut á vinstri akrein og yfir gatnamót Miklubrautar og Háaleitisbrautar gegnt rauðu ljósi. Lögreglumenn kveiktu á viðvörunarljósum lögreglubifreiðar og stöðvaði ökumaður ekki bifreið þá er hann ók fyrr en skammt austan við gatnamót Miklubrautar og Kringlumýrarbrautar. Lögreglumaður hafi gefið sig á tal við ökumann sem hafi reynst valtur á fæti, verið þvoglumæltur og óhreinlegur í máli og mátt hafi finna áfengisþef frá vitum hans. Var hann handtekinn kl. 15.37 vegna gruns um ölvun við akstur. Hafi hann ekki viljað tjá sig um sakarefnin. Hann hafi verið fluttur á lögreglustöðina að Hverfisgötu og blásið þar í EVIDENZER og endanleg niðurstaða um magn alkóhóls í blóði hafi verið 1,11 mg/l. Í ljós hafi komið að hann væri sviptur ökurétti ævilangt. Lögregla hafi sannreynt hver hann væri með því að fletta upp í brotamannakerfi Lögreglukerfisins og bera saman við mynd af ákærða þar. Ákærði neitaði sök við þingfestingu málsins en kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Vitnið C lögreglumaður skýrði frá því að tilkynning hefði borist um að hugsanlega væri ölvaður ökumaður á ferð rétt við Fiskikónginn við Sogaveg. Hafi hann ásamt vitninu D lögreglumanni farið á vettvang og séð bifreiðinni SY-659 ekið frá Fiskikónginum inn á Sogaveg. Fylgdu þeir bifreiðinni eftir en henni hafi verið ekið norður Grensásveg og vestur Miklubraut og yfir gatnamót Miklubrautar og Háaleitisbrautar gegnt rauðu ljósi uns ökumaður stöðvaði bifreið sína austan við gatnamót Miklubrautar og Kringlumýrarbrautar að boði lögreglu. Hafi vitnið séð ölvunareinkenni á ökumanni og hafi hann verið handtekinn og færður á lögreglustöð. Lögregla kannaði eignarhald á bifreið þeirri sem ökumaður ók og gengu úr skugga um hver ökumaður væri með því að bera kennsl á hann eftir myndum í brotamannaskrá. Vitnið D lögreglumaður lýsti atvikum með sama hætti í skýrslu sinni fyrir dómi. Fram kom hjá vitninu að hann bar kennsl á ákærða sem ökumann vegna þess að hann þekkti hann vegna starfa sinna. Þá kom vitnið E, eigandi bifreiðarinnar SY-659 fyrir dóminn og kvað ákærða hafa stolið bifreiðinni umrætt sinn en þeir hefðu verið hjá vinafólki beggja í Keflavík. Vitnið hafi verið sofandi er bifreiðin var tekin. Sannað er með framburði lögreglumanna að ákærði var ökumaður bifreiðarinnar SY-659 umrætt sinn. Þá rennur framburður vitnisins E stoðum undir að ákærði hafi verið ökumaður bifreiðarinnar umrætt sinn. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið þykir sannað, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, að ákærði hafi sviptur ökurétti ekið í umrætt sinn undir áhrifum áfengis og gegnt rauðu ljósi. Verður brot ákærða talið varða við 1. mgr. 5. gr., 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987 eins og greinir í ákæru. III. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Ákærði, sem er á fimmtugasta aldursári hefur frá árinu 1979 hlotið fjölmarga dóma og gengist undir viðurlög fyrir dómi og hjá lögreglu fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Ákærði hlaut síðast dóm fyrir ölvunarakstur 13. febrúar 2008 en þá var honum gerð fangelsisrefsing í 2 mánuði og ævilöng svipting ökuréttar áréttuð. Ákærði er nú sakfelldur fyrir ölvunarakstur og akstur sviptur ökurétti í tvö skipti, fyrir hefur hann þrisvar verið sakfelldur fyrir ölvunarakstur og tvisvar fyrir akstur sviptur ökurétti. Að virtum þessum sakaferli þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fjögurra mánaða fangelsi. Ákærði hefur verið sviptur ökurétti ævilangt frá 11. september 1998 Með vísan til 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga ber að árétta þá sviptingu. Loks verður ákærði samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála dæmdur til greiðslu sakarkostnaðar samkvæmt yfirliti lögreglu um sakarkostnað og ákvörðun dómsins um málsvarnarlaun verjanda, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Allan V. Magnússon, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Grétar Magnússon, sæti fangelsi í fjóra mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði 229.855 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar, hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur.
Mál nr. 213/2012
Ábyrgð Málsástæða Sératkvæði
L hf. krafði T um greiðslu samkvæmt sjálfskuldarábyrgð sem hann hafði tekist á hendur vegna yfirdráttarheimildar B ehf. á veltureikningi hjá L hf. T byggði á því að hann væri óbundinn af samningi aðila um sjálfskuldarábyrgð þar sem L hf. hefði ekki farið að fyrirmælum laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þegar T tókst á hendur ábyrgðina og því bæri að víkja ábyrgðinni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom meðal annars fram að L hafi hafi brugðist þeirri skyldu sem á honum hvíldi á grundvelli laga nr. 32/2009. Í þeim lögum væri hins vegar engar reglur sem mæltu fyrir um ógildi samnings vegna annmarka af þeim toga sem uppi voru í málinu og yrði að finna slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar. Við meðferð málsins í héraði hefði T ekki leitast við að sýna fram á að skilyrðum þess að beita mætti ákvæði 36. gr. samningalaga hefði verið fullnægt í málinu Úr þessum annmarka yrði ekki bætt fyrir Hæstarétti svo sem T hefði leitast við að gera. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms um að T bæri að greiða L hf. hina umkröfðu fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. mars 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Hinn 18. ágúst 2009 tókst áfrýjandi á hendur sjálfskuldarábyrgð á yfirdráttarheimild einkahlutafélagsins Bisón á veltureikningi félagsins nr. 295 hjá stefnda, sem þá hét NBI hf. Hámarksfjárhæð höfuðstóls sjálfskuldarábyrgðarinnar var 9.000.000 krónur. Á þeim tíma sem áfrýjandi gekkst undir ábyrgðina starfaði hann sem rekstrarstjóri verslana félagsins, en það rak tvær fataverslanir aðra í Kringlunni en hina í Smáralind. Samtals námu innstæðulausar færslur á framangreindum reikningi 9.483.727 krónum 20. febrúar 2011 og var reikningnum þá lokað. Með hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 9.000.000 krónur með dráttarvöxtum auk málskostnaðar. II Áfrýjandi byggir á því að hann sé óbundinn af samningi aðila um sjálfskuldarábyrgð þar sem stefndi hafi ekki farið að fyrirmælum laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þegar áfrýjandi tókst á hendur ábyrgðina. Stefndi byggir á því að lög þessi eigi ekki við um áfrýjanda. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. framangreindra laga er með ábyrgðarmanni átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Af málatilbúnaði stefnda verður ekki annað ráðið en að eingöngu sé á því byggt að lög nr. 32/2009 eigi ekki við um áfrýjanda þar sem umrædd ábyrgð hafi verið veitt í þágu atvinnurekstrar hans en ekki að hún hafi verið veitt í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Samkvæmt ársreikningum Bisón ehf. vegna áranna 2008 og 2009 var allt hlutafé félagsins, 500.000 krónur, í eigu Ágústs Friðgeirssonar, föður áfrýjanda. Hann var því eigandi alls hlutafjár félagsins á þeim tíma sem áfrýjandi ritaði undir ábyrgðaryfirlýsinguna. Þá bera gögn málsins með sér að á sama tíma var áfrýjandi varamaður í stjórn félagsins en Ágúst var framkvæmdastjóri þess og einn prókúruhafi. Er engum gögnum til að dreifa í málinu um að áfrýjandi hafi, á þeim tíma er hann tókst á hendur fyrrnefnda sjálfskuldarábyrgð, haft þá hagsmuni af rekstri Bisón ehf. að jafna megi til þess að um hans eigin atvinnurekstur hafi verið að ræða. Breytir þar engu þótt blaðamaður, í ódagsettu viðtali við áfrýjanda, hafi fullyrt að sá síðarnefndi væri eigandi Bisón verslananna í Kringlunni og Smáralind eða að áfrýjandi hafi tekið svo til orða þegar hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi, aðspurður um á hvaða tímabili hann hafi starfað sem rekstrarstjóri félagsins og sagði „ ... ætli þetta séu ekki eitthvað ... tvö ár áður en við seljum.“ Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir ljóst að áfrýjandi taldist ábyrgðarmaður í skilningi laga nr. 32/2009 er hann tókst ábyrgðina á hendur. III Samkvæmt 4. gr. laga nr. 32/2009 skal lánveitandi meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Ef greiðslumat bendir til þess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar skal lánveitandi með skriflegum hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat bendir til þess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar og með sama hætti skal lánveitandi ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangast ábyrgð ef aðstæður ábyrgðarmanns gefa tilefni til. Þá segir í 5. gr. laganna að lánveitandi skuli fyrir gerð ábyrgðarsamnings upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð er samfara, en í því felist meðal annars að veita upplýsingar um ýmis atriði sem tiltekin eru í stafliðum a til i. Af gögnum málsins er ljóst að stefndi brást þeirri ríku skyldu sem á honum hvíldi, annars vegar að láta fara fram greiðslumat á lántaka og hins vegar að upplýsa áfrýjanda skriflega um þá áhættu sem ábyrgð er samfara, áður en áfrýjandi tókst ábyrgð þessa á hendur. Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína á því að stefndi hafi brugðist skyldum sínum að þessu leyti og því beri að víkja ábyrgðinni til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í lögum nr. 32/2009 eru engar reglur sem mæla fyrir um ógildi samnings vegna annmarka af þeim toga sem uppi eru í þessu máli. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögunum segir um 5. gr. þeirra að vanræksla lánveitanda við samningsgerð geti leitt til þess að ábyrgðarmaður verði ekki bundinn við samning sinn. Ákvæði til bráðabirgða með lögunum hljóðar svo: „Heimilt er að víkja ábyrgð til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, og að teknu tilliti til þeirra atvika er leiddu til setningar laga um heimild til fjárveitinga úr ríkissjóði vegna sérstakra ástæðna á fjármálamarkaði o.fl., nr. 125/2008.“ Þetta ákvæði verður ekki skýrt svo að þótt við stofnun ábyrgðar, sem fellur undir lögin hafi ekki verið farið að fyrirmælum þeirra, leiði það sjálfkrafa til þess að ógilda megi ábyrgðina á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Samningur aðila um sjálfskuldarábyrgð áfrýjanda verður því ekki ógiltur í heild eða að hluta af þeim sökum einum að stefndi hafi við gerð hans brugðist skyldum sínum, heldur verður að finna slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar ef leysa áfrýjanda undan skyldum sínum samkvæmt samningnum. Eins og áður greinir hefur áfrýjandi í héraðsgreinargerð sinni reist málatilbúnað sinn á því að þar sem stefndi hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 32/2009 leiði það til þess að ábyrgðinni verði að víkja til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki leitast við að sýna fram á að skilyrðum þess að beita megi greininni sé fullnægt. Þannig er í héraðsgreinargerðinni ekki byggt á því að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri fyrir sig ábyrgðina. Ekki er heldur leitast við að sýna fram á að það stafi af einhverjum eða öllum þeim tilvikum sem tilgreind eru í 2. mgr. 36. gr. framangreindra laga og eru grundvöllur ósanngirnismatsins eða þess að samningur sé andstæður góðri viðskiptavenju. Þótt í héraðsgreinargerðinni komi fram að stefndi hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt 4. og 5. gr. laga nr. 32/2009 og í öðru samhengi að töluverður aðstöðumunur hafi verið á málsaðilum nægir það ekki til að sýna fram á að skilyrðum 36. gr. laganna sé fullnægt. Úr þessum annmarka verður ekki bætt fyrir Hæstarétti svo sem áfrýjandi leitast við að gera, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því ekki hjá því komist að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um kröfu stefnda. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Benedikts Bogasonar Ég er sammála meirihluta dómenda að lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn gildi í lögskiptum aðila, en ósammála niðurstöðu þeirra að öðru leyti af eftirfarandi ástæðum: Í lögum nr. 32/2009 er ekki mælt fyrir um hvaða réttaráhrif það hefur ef fyrirmælum laganna er ekki fylgt við stofnun ábyrgðar og velta þau því á öðrum réttarreglum, skráðum eða óskráðum. Í þeim efnum koma meðal annars til álita ógildingareglur samningaréttar, en á þær reynir í málinu. Í greinargerð sinni í héraði reisir áfrýjandi sýknukröfu sína á því að stefndi hafi ekki fullnægt skyldum sínum gagnvart áfrýjanda samkvæmt lögum nr. 32/2009 og bendir því til stuðnings á að stefndi hafi ekki látið meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lánið, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna. Einnig er vísað til þess að stefnda hafi borið að ráða áfrýjanda frá því að gangast í ábyrgð ef aðstæður gáfu tilefni til, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Þá hafi stefndi átt að upplýsa áfrýjanda skriflega um þá áhættu sem ábyrgðinni væri samfara, sbr. 5. gr. laganna. Í greinargerðinni er því einnig haldið fram að töluverður aðstöðumunur hafi verið með áfrýjanda og stefnda. Loks segir í niðurlagi greinargerðarinnar að þar sem stefndi hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt framansögðu leiði það til þess að ábyrgðinni verður vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Um þetta er einnig vísað til dóms Hæstaréttar frá 17. maí 2005 í máli nr. 163/2005 og telur áfrýjandi málsatvik í því máli sambærileg að þessu leyti. Áfrýjandi gekkst í sjálfskuldarábyrgð gagnvart stefnda með yfirlýsingu 18. ágúst 2009 til tryggingar á yfirdrætti á reikningi Bisón ehf. hjá stefnda. Var fjárhæð ábyrgðarinnar bundin við 9.000.000 króna auk vaxta og kostnaðar. Í málinu liggur fyrir að umrætt félag var árið 2008, næsta rekstarár áður en áfrýjandi gekkst í ábyrgðina, rekið með tapi sem nam rétt rúmum 11.000.000 króna en tekjur ársins voru liðlega 12.500.000 krónur. Bú félagsins mun síðan hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 21. nóvember 2011. Að þessu gættu má slá því föstu að mat á fjárhag félagsins í samræmi við 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 hefði leitt í ljós að verulegur vafi lék á hvort félagið gæti staðið í skilum gagnvart stefnda. Þegar það er haft í huga ásamt því að áfrýjandi var að gangast í ábyrgð fyrir umtalsverðri fjárhæð verður að leggja til grundvallar að stefnda hefði borið að ráða áfrýjanda frá því að gangast í ábyrgðina, sbr. 3. mgr. 4. gr. laganna. Þar sem stefndi sinnti að þessu leyti ekki skyldum sínum samkvæmt lögunum verður hann að bera hallann af því að óvíst er hvort áfrýjandi hefði allt að einu gengist í ábyrgðina að fengnum viðhlítandi upplýsingum og ráðgjöf sem stefnda bar með réttu að veita. Þegar metið er hvort áfrýjandi hafi í héraði nægjanleg teflt fram málsástæðu um hvort ábyrgðinni verði vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 er til þess að líta, sem áður segir, að hann reisir málatilbúnað sinn á því að stefnda hafi borið að meta hæfi lántaka til að standa í skilum. Einnig hafi stefnda verið skylt að upplýsa áfrýjanda skriflega um þá áhættu sem var samfara ábyrgðinni. Í samræmi við þetta hefði stefnda borið að ráða áfrýjanda frá því að gangast í ábyrgðina. Samhliða þessu vísar áfrýjandi til þess að töluverður aðstöðumunur hafi verið með aðilum. Af þessum sökum telur áfrýjandi að víkja hefði átt ábyrgðinni til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Í þessu fólst sú málsástæða að skuldbindingin, í ljósi stöðu samningsaðila og atvika við samningsgerðina, hafi verið með því móti að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera ábyrgðina fyrir sig. Þótt ég fallist á það með meirihluta dómenda að efni hefðu verið til að reifa nánar þessa málsástæðu í greinargerð áfrýjanda í héraði tel ég ekki að slíkir annmarkar séu á málatilbúnaðinum að horfi til réttarspjalla fyrir áfrýjanda. Að því gættu að stefndi fór ekki eftir reglum 4. og 5. gr. laga nr. 32/2009 þegar áfrýjandi gekkst í verulega ábyrgð gagnvart stefnda og þegar litið er til aðstöðumunar málsaðila tel ég ósanngjarnt hjá stefnda að bera fyrir sig ábyrgðina. Því ber að víkja henni til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 og sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2012. Mál þetta höfðaði NBI hf., nú Landsbankinn hf., kt. [...], Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri 22. mars 2011 á hendur Trausta Ágústssyni, kt. [...], Furugrund 42, Reykjavík. Málið var einnig höfðað á hendur Bisón ehf., kt. [...], og Ágústi Friðgeirssyni, kt. [...], en fallið var frá kröfum á hendur þeim. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 24. janúar sl. Stefnandi krefst þess að stefndi Trausti verði dæmdur til að greiða 9.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. mars 2011 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Til vara krefst hann þess að krafan verði lækkuð. Bisón ehf., sem upphaflega var stefnt í málinu, var með tékkareikning í útibúi stefnanda að Álfabakka 10. Skuld á reikningnum nam 9.483.727 krónum þann 10. febrúar 2011, en þá var reikningnum lokað. Með yfirlýsingu dags. 18. ágúst 2009 tókst stefndi á hendur sjálfskuldarábyrgð á allt að 9.000.000 króna skuld á þessum reikningi, auk vaxta og kostnaðar. Stefnandi kveðst hafa sent stefnda innheimtubréf 10. febrúar 2011. Stefnandi byggir á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga. Þá vísar hann til vaxtalaga. Stefndi telur að lög um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 gildi um ábyrgð sína. Hann hafi hvorki verið hluthafi í félaginu né haft fjárhagslegan ávinning af því að gangast undir ábyrgðina. Hann hafi verið skráður varastjórnarmaður í félaginu þegar hann gekkst undir ábyrgðina. Það dugi ekki til að lög um ábyrgðarmenn eigi ekki við. Raunveruleg völd í félaginu hafi verið í höndum Ágústs Friðgeirssonar, sem einn hafi haft prókúru. Stefndi vísar til þess að hann sé sonur stjórnarformanns félagsins. Þá sé mikill munur á aðstöðu sinni og stefnanda. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi borið að meta hæfi félagsins til að standa í skilum, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009. Þá hafi átt að ráða honum frá því að gangast í ábyrgðina, ef aðstæður gæfu tilefni til, sbr. 3. mgr. Loks hafi stefnanda borið að upplýsa hann skriflega um þá áhættu sem væri samfara ábyrgðinni, sbr. 5. gr. laganna. Ekki sé neitt komið fram sem sýni að þessa hafi verið gætt. Verði ekki fallist á að lögin um ábyrgðarmenn hafi gilt um ábyrgð stefnda, hafi þau þó gilt um ábyrgðina frá 15. desember 2010, þegar afskiptum stefnda af félaginu lauk. Frá þeim tíma hafi hann ekki haft nein tengsl við félagið og því hafi undantekningarákvæði 2. mgr. 2. gr. laganna ekki getað átt lengur við um ábyrgðina. Því hefði átt að gæta ákvæða 3., 4. og 5. gr., eða fella ábyrgðina niður að öðrum kosti. Þessa hafi ekki verið gætt. Þar sem stefnandi hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt lögum um ábyrgðarmenn, beri að víkja ábyrgðinni til hliðar, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefndi vísar einnig til fordæmis í dómi Hæstaréttar í máli nr. 163/2005. Stefndi telur að þó að hann hafi verið stjórnarmaður og framkvæmdastjóri í félaginu um skeið á árinu 2010, breyti það engu um skyldur stefnanda á þeim tíma er gengist var undir ábyrgðina og þegar afskiptum stefnda af félaginu lauk. Varakrafa er studd við sömu sjónarmið og aðalkrafa. Verði ekki fallist á að víkja ábyrgðinni alfarið til hliðar, beri að gæta sömu sjónarmiða og lækka stefnukröfu. Vísar stefndi hér til 36. gr. samningalaga. Stefndi og Ágúst Friðgeirsson gáfu skýrslur við aðalmeðferð málsins. Ágúst Friðgeirsson sagði að Bisón ehf. hefði verið algerlega í sinni eigu. Stefndi Trausti hefði séð um rekstur verslunarinnar og þegið laun fyrir. Honum hafi ekki verið greitt neitt fyrir að gangast undir umrædda ábyrgð. Stefndi Trausti sagðist ekki hafa átt neitt í félaginu. Hann hafi verið titlaður rekstrarstjóri, séð um innkaup, vaktaplön o.fl. Hann hafi verið beðinn um það af starfsmanni í Landsbankanum að gangast í umrædda ábyrgð. Hann kvaðst hafa slegið til í því skyni að liðka fyrir rekstrinum. Hann hafi ekki þegið neitt endurgjald fyrir. Þá kvaðst hann ekki hafa vitað nákvæmlega stöðu félagsins gagnvart bankanum þegar hann skrifaði undir. Hann mundi ekki nákvæmlega hversu lengi hann hefði starfað hjá félaginu. Tók hann svo til orða í skýrslu sinni að það hefði verið fram til þess er þeir hefðu selt félagið. Stefnandi lagði fram í dóminum afrit af viðtali við stefnda er birtist í tímariti. Þar er Trausti sagður eigandi Bisón verslananna í Kringlunni og Smáralind. Segir að hann hafi þá fyrir um ári síðan keypt verslunina í Kringlunni og í framhaldi af því opnað verslun í Smáralind. Spurður um þetta viðtal gat stefndi litlar skýringar gefið. Sagði að blaðamaðurinn hefði skrifað textann, hann gæti ekki borið ábyrgð á honum. Samkvæmt skráningu í hlutafélagaskrá var stefndi varamaður í stjórn Bisón ehf., a.m.k. frá 18. ágúst 2009, þ.e. sama dag og hann undirritaði umrædda ábyrgðaryfirlýsingu. Faðir hans, Ágúst Friðgeirsson, var einn í stjórn. Niðurstaða Stefndi andmælir gildi ábyrgðar sinnar á skuldbindingum Bisón ehf. eingöngu á grundvelli laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Hann staðfestir að hann hafi gengist undir ábyrgðina, en telur að henni beri að víkja til hliðar þar sem stefnandi hafi ekki gætt að reglum laganna. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. er með orðinu ábyrgðarmaður átt við einstakling sem gengst í persónulega ábyrgð eða veðsetur eign sína til tryggingar efndum lántaka, enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmannsins eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans, eins og segir í lögunum. Stefnandi hefur leitt að því talsverðar líkur að stefndi hafi í reynd staðið fyrir rekstri Bisón ehf. Þegar stefndi gekkst undir ábyrgðina var hann varamaður í stjórn félagsins. Þá kynnti hann sig í tímariti sem eiganda fyrirtækisins. Getur hann ekki skorast undan því að þar sé rétt haft eftir honum, en textinn allur ber með sér að þar sé rætt við aðila sem öllu ræður í rekstri fyrirtækisins. Þá notaði hann orðalagið „í tvö ár áður en við seljum“ í aðilaskýrslu sinni, er hann svaraði spurningu um hvenær hann hefði starfað hjá fyrirtækinu. Að þessu virtu hafa verið leiddar svo miklar líkur að því að stefndi hafi í raun verið stjórnandi fyrirtækisins Bisón ehf., að ekki er unnt að beita hér þeim ákvæðum laga um ábyrgðarmenn sem hann vísar til, sbr. 2. mgr. 2. gr. Varð þeim ekki beitt þegar hann gekkst undir ábyrgðina. Samkvæmt gögnum settust nýir aðilar í stjórn félagsins 15. desember 2010, en stefndi og faðir hans hættu. Ábyrgðarsamningur aðila var þá í gildi og stefndi sagði honum ekki upp eða tilkynnti stefnanda um nýja hluthafa í félaginu. Þá heldur hann því ekki fram að skuldin hafi hækkað eftir að breytingar þessar urðu. Féll ábyrgðin ekki niður þótt ný stjórn tæki við í félaginu. Verður ekki fallist á með stefnda að víkja beri ábyrgðarsamningnum til hliðar samkvæmt 36. gr. samningalaga. Er hvorki heimilt að fella samninginn alfarið úr gildi, né lækka kröfuna á stefnda. Verður því fallist á stefnukröfur málsins. Málskostnaður ákveðst 400.000 krónur, er tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Trausti Ágústsson, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 9.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. mars 2011 til greiðsludags og 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 334/2005
Kærumál Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
B krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að hann væri enn deildarstjóri umhverfisdeildar og skipulags- og byggingafulltrúi hjá A, auk þess sem hann krafðist þess að A yrði gert að greiða sér miskabætur. Með úrskurði héraðsdóms var fyrri kröfu sóknaraðila vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að ágreiningur aðila í málinu lyti að því hvort ráðningarsamband væri enn til staðar milli aðilanna. Yrði hvorki fallist á með A að fyrrgreind krafa B væri svo vanreifuð að vísa bæri henni frá dómi né að kröfugerð B væri í andstöðu við ákvæði 24. gr. og 25. gr. laga nr. 91/1991. Var úrskurður héraðsdóms því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. júlí 2005, um að vísa frá dómi hluta af máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur hans til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði gerir sóknaraðili þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að hann sé enn deildarstjóri umhverfisdeildar og skipulags- og byggingafulltrúi hjá varnaraðila, auk þess sem hann krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér miskabætur. Með úrskurði héraðsdóms var fyrri kröfu sóknaraðila vísað frá dómi. Í máli þessu heldur sóknaraðili því fram að ráðningarsamningur aðila sé enn í fullu gildi þar sem hvorki hann né varnaraðili hafi sagt honum upp. Þar sem enginn starfslokasamningur hafi verið gerður sé sóknaraðili að þiggja laun samkvæmt gildandi ráðningarsamningi en ekki starfslokasamningi. Varnaraðili heldur því hins vegar fram að sóknaraðili hafi sagt upp störfum hjá honum og kominn hafi verið á samningur um lok þeirra. Byggir hann einkum á því að samkomulag um starfslok feli í raun í sér uppsögn, þannig að ekki sé nauðsynlegt að tilkynna sérstaklega um hana skriflega. Samkvæmt framangreindu lýtur ágreiningur aðila í máli þessu að því hvort ráðningarsamband sé enn til staðar milli þeirra. Verður hvorki fallist á með varnaraðila að fyrrgreind krafa sóknaraðila sé svo vanreifuð að vísa beri henni frá dómi né að kröfugerð sóknaraðila sé í andstöðu við ákvæði 24. gr. og 25. gr. laga nr. 91/1991. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Akureyrarbær, greiði sóknaraðila, Bjarna Reykjalín, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta hefur Bjarni Reykjalín, Furulundi 19, Akureyri, höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með stefnu áritaðri um birtingu þann 9. júní 2005 og þingfestri sama dag gegn Akureyrarbæ, Geislagötu 9, Akureyri. Eru dómkröfur stefnanda þær: 1. Að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé enn deildarstjóri umhverfis/skipulags- og byggingafulltrúi hjá stefnda. 2 Að stefndi greiði stefnanda kr. 1.000.000- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefnda krefst þess aðallega að viðurkenningarkröfu stefnanda um að hann sé enn deildarstjóri umhverfis/skipulags- og byggingafulltrúi verði vísað frá dómi og að stefnda verði sýknað af miskabótakröfu stefnanda. Til vara krefst stefnda sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefnda málskostnaðar bæði í aðal- og varakröfu sinni. Hinn 6. júlí s.l. var málið tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda að loknum munnlegum málflutningi. Krefst stefnandi þess að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað og tekið verði tilliti til málskostnaðar hans vegna þessa þáttar í efnisdómi í málinu. I. Helstu málsatvik eru þau að stefnandi var ráðinn deildarstjóri umhverfisdeildar og skipulags- og byggingafulltrúi stefnda 1. september árið 2000, en á þeim tíma átti stefnandi hlut í Teiknistofunni Formi ehf. Í ársbyrjun árið 2005 kom í ljós að stefnandi var skráður stjórnarformaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi Teiknistofunnar Forms ehf. hjá Fyrirtækjaskrá. Stefnda taldi þessi störf stefnanda hjá Teiknistofunni Formi ehf. ekki samrýmast starfi hans hjá stefnda, þar sem inn á borð hjá stefnanda hefðu komið og kæmu fjölmörg mál til afgreiðslu frá téðu fyrirtæki án þess að stefnandi teldi sig vanhæfan til afgreiðslu þeirra eða upplýsti að svo kynni að vera. Sama taldi stefnda gilda um aðkomu stefnanda að fasteignafélaginu Hym, sem hann ætti hlut í. Fóru fram allmiklar viðræður og bréfaskriftir á milli fyrirsvarsmanna stefnda og stefnanda og lögmanns hans vegna máls þessa, sem nánar er lýst í málsskjölum. M.a. kemur fram í skjölum málsins að unnið var að gerð starfslokasamnings milli aðila þar sem gert var ráð fyrir að stefnandi léti af störfum og fengi greidd laun í 6 mánuði frá því hann hætti störfum. Hinn 29. apríl 2005 barst bæjarstjóra stefnda svofellt tölvubréf frá þáverandi lögmanni stefnanda, Gylfa Thorlacius hrl.: „Ég ræddi við Bjarna Reykjalín í framhaldi af samtali okkar, hann mun undirrita uppsagnarbréf nú þegar. Starfslok í samræmi við samkomulag okkar, 6 mánuði, auk þess orlofs sem hann á þegar inni, miðað við að gengið verði frá starfslokasamningi strax eftir helgi.“ Stefnda telur að með framangreindu bréfi hafi komist á samningur um starfslok stefnanda og í starfslokasamningnum felist uppsögn hans á starfi sínu. Stefnandi undirritaði hvorki uppsagnarbréf né starfslokasamning í samræmi við framangreint bréf lögmanns hans. Kveðst hann hafa hætt við þau áform. Á fundi umhverfisráðs stefnda 4. maí 2005 var samþykkt að ráðið liti svo á að stefnandi hefði sagt upp starfi sínu með bindandi hætti 29. apríl 2005 og samningur um starfslok hans komist á. II. Stefnda byggir frávísunarkröfu sína á 24. og 25.gr. laga nr. 91/1991. Telur stefnda að ráðningarsamningur aðila sé niður fallin með uppsögn stefnanda á honum og byggist réttarsamband aðila nú á starfslokasamningi þeirra. Krafa stefnanda sé því í raun krafa um að hann verði dæmdur í starfið aftur. Samkvæmt grundvallarreglum íslensks réttar sé ekki unnt að skylda atvinnurekanda til að taka í þjónustu sína starfsmann sem hefur sagt upp starfi eða hefur verið sagt upp, jafnvel þótt ólöglega hafi verið staðið að uppsögn. Sakarefnið eigi því ekki undir dómstóla, sbr. 1. mg. 24. gr. laga nr. 91/1991 og beri samkvæmt þeirri lagagrein að vísa málinu frá dómi. Þá byggir stefnandi á því að krafan sé ekki sett fram með þeim hætti sem gerð sé krafa um í einkamálalögunum. Stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af að fá dóm um kröfu sína. Hann setji kröfu sína fram án þess að sakarefnið varði tiltekin réttindi sem hann telji sig eiga. Krafan feli ekki annað í sér en beiðni um lögfræðilega álitsgerð. Sé hún því hvorki í samræmi við 1. né 2. mgr. 25. gr. einkamálalaganna. Beri einnig að vísa kröfunni frá dómi af þeim sökum. III. Stefnandi mótmælir því að krafan sé ekki í samræmi við 24. og 25. gr. einkamálalaganna eins og stefnda heldur fram. Lítur hann svo á að ráðningarsamningur aðila sé ennþá í gildi þar sem hvorugur samningsaðila hafi sagt honum upp. Því sé ekki um að ræða kröfu um að stefnanda verði dæmt starf sem hann gegni ekki lengur. Í raun sé krafan um að viðurkenn verði að ráðningarsamningnum hafi ekki verið sagt upp og hann sé því ennþá í gildi. Krafan sé því í fullu samræmi við 1. mgr. 24. gr. einkamálalaganna. Þá mótmælir stefnandi því að hann hafi ekki lögvarða hagsmuni af að fá dóm um kröfu sína. Honum sé af stefnda meinað að gegna stöðunni og efna þannig ráðningarsamninginn af sinni hálfu. Hann mótmælir því alfarið að í gildi sé starfslokasamningur milli aðila. Hann hafi ekki undirritað samninginn og hann því ekki orðið að bindandi milli aðila. Þá bendir stefnandi á að hann hafi einnig fjárhagslega hagsmuni af því að ráðningarsamningurinn sé ennþá í gildi þar sem tími sá er hann eigi rétt til launa samkvæmt samningnum sé sem lengstur. Sé krafa hans því í fullu samræmi við 2. mgr. 25. gr. einkamálalaganna og fráleitt að hún brjóti í bága við 1. mgr. sömu lagagreinar. Stefnandi leggur áherslu á að ágreiningur í málinu snúist um hvort ráðningarsamningur aðila sé ennþá í gildi. Ekki sé hægt að taka afstöðu til frávísunarkröfu stefnda nema komast fyrst að niðurstöðu í þeim ágreiningi. Þar sé hins vegar um efnisúrlausn að ræða sem ekki verði leyst úr í þessum þætti málsins. Leiði framangreint til þess að eigi sé unnt að taka frávísunarkröfu stefnda til greina IV. Eins og málatilbúnaður stefnanda ber með sér beinist krafa hans í raun að því að dæmt verði að ráðningarsamningur hans við stefnda í heild sé ennþá í gildi þrátt fyrir atvik þau sem orðið hafa og stefnda skýrir sem uppsögn hans á samningnum. Að mati dómsins er krafan þannig fram sett að viðurkenning hennar með dómi mundi ekki leiða til þess að efnisleg úrlausn fengist nema að hluta um álitaefni það er málsaðilar í reynd deila um. Krafa stefnanda er því andstæð meginreglum réttarfars um skýran málatilbúnað. Þykir þegar af þeirri ástæðu eigi unnt að leggja efnisdóm á málið. Ber því að vísa málinu frá dómi. Afstöðu til málskostnaðar vegna þessa þáttar málsins verður tekin við efnisúrlausn um síðari hluta kröfu stefnanda en eigi dæmdur nú. Úrskurð þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. Á l y k t a r o r ð : Krafa stefnanda um „að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé enn deildarstjóri umhverfisdeildar/skipulags- og byggingafulltrúi hjá stefnda“ er vísað frá dómi. Málskostnaður dæmist eigi.
Mál nr. 79/2015
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms þar sem kröfu ákæruvaldsins um upptöku var vísað frá dómi að hluta. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæran hafði borist héraðsdómi að liðnum fresti samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2015, þar sem kröfu sóknaraðila um upptöku var vísað frá dómi að hluta. Kæruheimild er í a. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreint ákvæði dómsins um frávísun verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þann hluta upptökukröfunnar til efnisúrlausnar. Varnaraðilarnir X og Y krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að ákvæði héraðsdóms um frávísun verði staðfest. Varnaraðilarnir Z og Þ hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Dómur í málinu var kveðinn upp mánudaginn 19. janúar 2014 klukkan 9.15 að viðstöddum fulltrúa ákæruvaldsins og verjendum. Kæra barst héraðsdómi 22. sama mánaðar klukkan 12.40, en þá var liðinn frestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjenda varnaraðilanna X og Y, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun Erlendar Þórs Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda varnaraðilans Y, og Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda varnaraðilans X, 124.000 krónur til hvors um sig. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2015. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 20. maí 2014, á hendur: ,,X, kennitala [...], [...], [...], Y, kennitala [...], [...], [...], Z, kennitala [...], [...], [...], og Þ, kennitala [...], [...], [...], fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa staðið saman að framleiðslu mikil magns fíkniefna á tveimur aðgreindum stöðum á höfuðborgarsvæðinu: Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Krafist er upptöku á framangreindum fíkniefnum sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Þá er krafist upptöku á þeim munum sem notaðir voru til framleiðslu kannabisplantnanna, með vísan til 7. mgr. 5. gr. sömu laga, sbr. munaskýrslur nr. 78317 og 78494 í máli 007-2010-[...] og nr. 78361 í máli nr. 007-2010-[...].“ Verjandi ákærða X krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóði samkvæmt tímaskýrslu. Verjandi ákærða Y krefst sýknu en til vara vægustu refsingar og að gæsluvarðahaldsvist ákærða komi til frádráttar refsivist ef dæmd verður. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóði samkvæmt tímaskýrslu. Verjandi ákærða Z krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóði samkvæmt tímaskýrslu. Verjandi ákærða Þ krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóð samkvæmt tímaskýrslu. Ákæruliður 1 Í frumskýrslu lögreglu um þennan ákærulið segir að hinn 9. júní 2010 hafi farið fram húsleit að [...] í [...] samkvæmt dómsúrskurði. Báðir ákærðu voru sagðir búa þar ásamt unnustum sínum. Í frumskýrslunni er því lýst sem lagt var hald á og af frumskýrslu og öðrum gögnum málsins má ráða að lagt var hald á fíkniefnin og plönturnar sem í þessum ákærulið greinir. Teknar voru skýrslur af ákærðu hjá lögreglunni í júní og júlí 2010. Við skýrslutökur af ákærða Y játaði hann að hafa átt fíkniefnin sem hér um ræðir og að hafa staðið einn að kannabisræktuninni. Ákærði X neitaði aðild að málinu. Nú verður rakinn framburður ákærðu og vitnisburður fyrir dómi Ákærði X neitar sök. Hann kvaðst hafa búið í [...] á þessum tíma ásamt meðákærða Y sem væri góður vinur sinn. Ákærði hefði verið lítið þar síðasta mánuðinn á undan húsleitinni sem gerð var í júní 2010 en hann hafi þá að mestu búið hjá unnustu sinni í [...]. Hann kvaðst hafa leigt herbergi í [...] og greitt meðákærða Y fyrir það. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað af kannabisræktuninni sem var í þeim hlutum húsnæðisins sem ákærði Y hefði sagt vera í útleigu. Ákærði var spurður hvort hann hefði ekki orðið var við fíkniefnin sem fundust á neðri hæð hússins, þeim hluta hússins sem ákærðu gengu báðir um. Hann kvað svo ekki vera og tók fram að hann hefði lítið verið þarna síðasta mánuðinn áður en húsleitin fór fram enda kvað hann meðákærða hafa greint sér frá því að hann hefði nýlega komið þessum efnum fyrir á þeim stað þar sem lagt var hald þau. Við húsleitina fundust dagbók og teikningar þar sem teiknuð hafði verið uppsetning á kannabisræktun að mati lögreglunnar. Ákærði kvaðst ekki eigandi þessara muna og kunni ekki skýringu á tilvist þeirra en tók fram að fjöldi manns hefði komið í húsnæðið að [...] í partí og þess háttar. Í herbergi ákærða X fannst myndavél sem lagt var hald á. Á myndavélinni eru myndskeið af kannabisræktuninni sem um getur í ákærulið 2. Spurður um þetta kvaðst ákærði hafa lánað meðákærða Þ myndvélina og ákærði viti ekkert um þessi myndskeið. Ákærði kvað svo langan tíma liðinn að hann myndi ekki nú hvort og þá hvenær meðákærði Þ skilaði myndavélinni eða hvað hann hefði haft hana lengi að láni. Ákærði kvaðst hafa frétt að því er lögreglan leitaði hans og hann hefði því gefið sig fram við lögregluna. Hann mundi ekki nánar um aðdraganda þessa. Ákærði Y játar sök en kvaðst einn eigandi fíkniefnanna og hafa staðið einn að kannabisræktuninni sem hér um ræðir. Hann lýsti ræktuninni og búnaði sem hann keypti vegna hennar en búnaðurinn hafi verið ódýr og fábrotinn. Meðákærði hefði enga aðkomu átt að þessu sakarefni. Ákærði hefði búið í húsnæðinu á þessum tíma og meðákærði X leigt eitt herbergi. Meðákærði hefði þó haft aðgang að öllu húsinu en ekki dvalið mikið þar. Ákærði kvaðst hafa reykt kannabis á þessum tíma og því ekki komið á óvart þótt kannabisefni væru á borðum í húsnæðinu eins og þau voru við leit lögreglu. Þá hefði það ekki komið meðákærða á óvart af þessum sökum þótt hann hefði séð kannabis uppi á borðum í húsnæðinu. Vitnið A, verkefnastjóri á Rannsóknarstofu í lyfja og eiturefnafræði, skýrði og staðfesti matsgerð sem unnin var vegna rannsóknar á kannabisplöntunum sem fundust að [...]. Hann kvað styrk sýnis í plöntu hafa verið í lægri kantinum en styrk sýnis úr þurrum blómhluta plöntu hafa verið fyrir ofan meðaltal er tekið sé mið af meðtali styrks í rannsökuðum sýnum áður og skýrði hann það nánar. Hann kvað efnið THC vera í öllum kannabisplöntum en styrkurinn væri misjafn og skýrði hann það. Vitnisburður lögreglumanna, sem unnu að rannsókn þessa sakarefnis og að sakarefni samkvæmt ákærulið 2, er rakinn í tengslum við við ákærulið 2 og er vísað til þess sem þar er rakið um þennan ákærulið. Ekkert í vitnisburði lögreglumanna breytir niðurstöðu þessa ákæruliðar og þykir því mega vísa til vitnisburðarins við ákærulið 2. Niðurstaða ákæruliðar 1 Sannað er með skýlausri játningu ákærða Y og með öðrum gögnum málsins að hann hafi gerst sekur um háttsemina sem í þessum ákærulið greinir en jafnframt er sannað með fjölda kannabisplantna, efnismagni sem lagt var hald á og framburði ákærða Y að efnið var ætlað í sölu- og dreifingarskyni að mestu leyti en ákærði bar að hann hefði notað kannabis daglega. Brot ákærða samkvæmt þessum ákærulið eru rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði X neitar sök. Ekkert af fíkniefnunum eða kannabisplöntunum sem hér um ræðir var í herbergi því sem ákærði X hafði til umráða að [...] er lögreglan gerði þar húsleit hinn 9. júní 2010. Þótt ákærði hafi haft aðgang að öðrum rýmum hússins, meðal annars þeim er fíkniefnin og kannabisplönturnar fundust í, verður ákærði ekki fyrir það eitt talinn hafa verið vörslumaður þessa en ákærði Y hefur sagst vera eigandi þessa og ræktandi kannabisplantnanna. Enginn framburður, vitnisburður eða önnur gögn eru um það að ákærði hafi haft þessi fíkniefni eða kannabisplönturnar í sínum vörslum eða komið að ræktun þeirra. Óskýr framburður ákærða Z hjá lögreglu á árinu 2010 um að honum hafi verið sýnd ræktunin að [...] um áramótin 2009-2010, er hann var mjög ölvaður að sögn og mundi ekki eftir fyrir dómi nú, breytir ekki niðurstöðu málsins að því er ákærða X varðar. Að öllu ofanrituðu virtu og gegn eindreginni neitun ákærða X frá upphafi er ósannað að hann hafi gerst sekur um háttsemina sem í þessum ákærulið greinir og ber að sýkna hann. Ákæruliður 2 Ákærði X neitar sök. Hann kvaðst hafa lánað meðákærða Z fyrir [...] jeppa á sínum tíma. Hann taldi Z hafa endurgreitt lánið en bíllinn hafi verið ódýr. Hann mundi ekki hvort hann greiddi flugmiða fyrir meðákærða Z í september 2009, það gæti þó verið að Z hefði beðið sig um lán fyrir flugfarinu en hann minnti að Z hefði verið að flytja til landsins á þessum tíma. Þeir meðákærði Z hefðu verið ágætir vinir á þessum tíma en síðan kom upp ósætti sem tengdist kvennamálum. Ákærði X kvað meðákærða Z segja ósatt við skýrslutöku hjá lögreglu þar sem hann bar að ákærði hefði greitt fyrir flugmiðann og bifreiðina og að það tengdist kannabisræktun. Er meðákærði Z gaf þessa skýrslu hjá lögreglu hefði ósættið milli þeirra verið komið upp. Ákærði neitaði því að rödd hans kæmi fram á myndskeiði sem fannst á myndavél ákærða en myndskeiðið er frá [...] og kvaðst ákærði aldrei hafa komið þangað. Eins og rakið var í ákærulið 1, fannst teikning í herbergi ákærða að [...] sem sýnir, að mati lögreglunnar, [...] þar sem kannabisræktunin var mynduð. Ákærði kvaðst ekki geta skýrt tilvist teikningarinnar en tók fram að margir sem voru í partíum í húsinu hefðu haft aðgang að herbergi hans þar og hann verið lítið þar sjálfur. Ákærði Y neitar sök. Hann staðfesti veru sína á myndskeiði frá [...] og að auk sín væru þar meðákærðu Z og Þ. Starfsmaður [...], kallaður B, hefði tekið myndskeiðið en ákærði vissi ekki deili á þeim manni. Hann kvað meðákærða X ekki hafa komið að [...] þann tíma sem ákærði var þar. Ákærði kvaðst hafa komið við að [...] í því skyni að „kíkja á C“. Hann viti ekki um ræktunina sem hér um ræðir og hann hefði aðstoðað C, sem var með húsnæði á leigu, við að koma plöntum fyrir í pottum auk þess að hjálpa honum eitthvað en hann hefði farið eftir það. Ákærði Z bar um það hjá lögreglunni að þeir meðákærði Þ væru að aðstoða ákærðu Y og X við uppsetningu kannabisræktunar að [...] sem sjáist á myndskeiðinu. Ákærði kvað þennan framburð meðákærða Z hjá lögreglu rangan. Spurður um ástæðu þessa framburðar Z vísaði ákærði til ósættis þeirra Z og X í þessu sambandi. Ákærði Z neitar sök. Hann kvaðst hafa aðstoðað meðákærða Þ við uppsetningu ræktunaraðstöðunnar að [...] sem komi fram á myndskeiðinu sem skoðað var undir aðalmeðferðinni. Ákærði taldi líklegast að hann hefði boðist til að aðstoða meðákærða Þ en hann hefði ekki átt að fá greitt fyrir aðstoðina. Hann hefði þurft fjárhagsaðstoð við að koma til landsins um þetta leyti og taldi hann líklegt að hann hefði fengið lán hjá meðákærða X vegna þess og endurgreitt lánið. Þá hefði meðákærði X lánað sér peninga vegna bifreiðakaupa í nóvember 2010 en ákærði hefði endurgreitt lánið sem var að fjárhæð 199 þúsund krónur. Lánin vegna farmiðakaupanna og bílsins tengdust ekki sakarefninu sem hér um ræðir á neinn hátt. Ákærði kvaðst vera á fyrrgreindu myndskeiði frá [...] ásamt meðákærðu Y og Þ. Hann viti ekki hver tók myndskeiðið. Spurður um það hvort hann hefði ekki gert sér grein fyrir því að um kannabisræktun hafi verið að ræða kvað ákærði öllu meira vera ræktað af kryddjurtum og öðrum plöntutegundum í ræktunaraðstöðu sem þessari. Hann kvaðst ekki hafa gert ráð fyrir því að um kryddjurtir hefði verið að ræða enda kvað hann það ekki hafa komið sér við. Samskiptum þeirra ákærðu lauk um áramótin 2009/2010. Hann hefði verið kallaður til yfirheyrslu hjá lögreglu nokkru síðar og þá hefðu atburðirnir verið orðnir þokukenndir. Ákærði kvað lögregluna hafa boðið sér að ljúka málinu eftir skýrslutöku sem fram fór í lögreglubíl. Ákærði átti að bera kennsl á sig á mynd sem tekin var af upptökunni frá [...]. Ákærði þekkti sig á myndinni og við það var honum sleppt úr haldi lögreglu. Viku síðar bankaði lögreglan upp á hjá honum og færði til skýrslutöku. Hann kvaðst hafa kynnt sér þá skýrslu og mundi ekki eftir því nú að atburður hefði verið með þeim hætti sem þar væri lýst. Ákærði lýsti því að til ósættis hefði komið milli þeirra meðákærða X vegna kvennamála. Ákærði var spurður um breyttan framburð fyrir dómi frá því sem hann greindi frá hjá lögreglu um farmiðakaupin og bílakaupin. Ákærði kvaðst hafa verið í þeirri stöðu við skýrslutökuna hjá lögreglu að lögreglan hefði vitað af fíkniefnum á heimili ákærða á þessum tíma og hann hefði kosið að svara lögreglunni í samræmi við það sem hann taldi lögreglu vilja heyra en hann kvað lögregluna greinilega hafa verið áfjáða í að spyrja um meðákærða X. Ákærði hefði því svarað lögreglunni eins og hann taldi að kæmi sér best en ekki vegna óvildar eða ósættis þeirra meðákærða X. Ákærði Þ neitar sök. Hann staðfesti að vera á myndskeiðinu frá [...] en hann hefði leigt húsnæðið og verið umráðamaður þess á þessum tíma. Í fyrstu hefði hann rekið þar [...] en sá rekstur hefði ekki gengið upp. Ákærði kvaðst hafa fengið myndavélina sem myndskeiðið er á lánaða hjá meðákærða X. „B á [...]“ hefði tekið myndskeiðið upp en ákærði hefði kynnst honum ,,á djamminu“ á þessum tíma og báðir haft áhuga á kannabis. B hafi haft mikinn áhuga á að sjá það sem fram fór í húsnæðinu að [...] og ákærði hefði beðið hann um að taka myndskeiðið sem um ræðir á myndavélina sem hann fékk lánaða hjá meðákærða X. Ákærði kvaðst hafa viljað mynda ræktunarkerfið sem hafi verið mjög sérstakt. Hann taldi sig hafa eytt myndskeiðunum af myndavélinni áður en hann skilaði henni en svo virðist ekki hafa verið. Rekstur [...] hafi ekki gengið upp, eins og rakið var, og ákærði hefði á þessum tíma reykt kannabis daglega, tekið áhættuna og sett upp ræktunarkerfið sem sjáist á myndskeiðinu en þetta hefði verið nærri jólum árið 2009. Ræktunin var sett upp til að fá kannabis til eigin neyslu en ekki í söluskyni. Hann setti ræktunarkerfið upp eftir myndefni sem hann sá á netinu. Þetta var gert í tilraunaskyni og hafi hann sett niður blóm í kerfið. Ætlunin hafi þó verið að setja niður kannabisplöntur en ræktunin hefði aldrei komist á það stig að unnt væri að ganga úr skugga um það hvort þetta væru kannabisplöntur þar sem það sem sett var niður hafi verið rótarlausir græðlingar sem gátu verið hvað sem er. Ekki hefðu verið plöntur í öllum hólfum í ræktunarkerfinu. Hann kvaðst hafa fengið græðlingana frá þremur aðilum og ekki hafði verið vitað fyrir víst hvort þeir voru afleggjarar af kannabisplöntum. Hann kvaðst ekki geta giskað á fjölda plantnanna sem settar voru niður og hann mundi ekki hversu marga afleggjara hann fékk. Hann kvaðst hafa staðið að ræktuninni, sem hann kvaðst ekki getað talið kannabisræktun, þar sem ekkert kannabis hefði fengist úr henni. Ætlunin hafi verið að rækta kannabis til eigin neyslu en ekki í söluskyni en hann kvað sig hafa langað að prófa kannabisræktun. Hann kvað ræktunarkerfið ekki hafa virkað og að lamparnir, sem nota átti við ræktunina, hafi ekki verið settir upp. Allar plöntunar hefðu drepist innan tveggja vikna eftir uppsetningu ræktunarkerfisins. Hann hafi þá hætt ræktuninni sem hann stóð einn að. Hann kvað meðákærða Z, æskuvin sinn, og vissi að hann hafði verið mikill áhugamaður um kannabis. Hann hefði boðið honum í heimsókn til sín að [...] og sýnt honum hvað hann væri að gera. Meðákærði Z hefði rétt sér hjálparhönd meðan hann var í heimsókn að [...] en ákærði hefði ekki beðið hann um að aðstoða sig við ræktunina eða neitt sem hana varðaði. Meðákærði Z hefði aðstoðað sig við að vinna þá hluti sem ákærði kvaðst ekki hafa getað unnið einn auk þess sem meðákærði Z hefði vitað meira um uppsetningu svona ræktunarkerfis en ákærði og megi líklega rekja það til dvalar hans erlendis. Myndskeiðið sem um ræðir sýnir upptöku dagana 10. og 11. nóvember 2009. Nánar spurður um þetta kvað ákærði hugsanlegt að meðákærði Z hefði komið í heimsókn í tvö til þrjú skipti að [...]. Hann muni það ekki nú. Ákærði kvað meðákærða X ekki eiga hlut að málinu og hann hafi aldrei komið að [...]. Ákærði kvað meðákærða Y ekki hafa átt neina aðild að ræktuninni sem hér um ræðir. Hann hafi hinsvegar heimsótt ákærða að [...], eins og sjáist á myndskeiðunum. Ákærði var spurður um græðlingana sem fundust í húsnæðinu við leit lögreglu í júní 2010. Ákærði kannaðist ekki við þá en græðlingarnir eru ekki hluti sakarefnis máls þessa. Vitnið D rannsóknarlögreglumaður lýsti húsleit sem hann fór í að [...] í [...] hinn 9. júní 2010. Upplýsingar höfðu borist um kannabisræktun þar og á fleiri stöðum. Hann lýsti kannabisræktuninni sem hafi verið í hesthúsi við húsið. Þá hafi verið græðlingar í öðrum herbergjum í húsinu og lýsti hann því. Fíkniefni sem var búið að pakka hafi legið fyrir allra augum í stofu og eldhúsi. Hann kvað myndavél hafa fundist í herbergi ákærða X og á henni voru myndskeið frá kannabisræktun að [...]. Þá hafi fundist teikning í herbergi ákærða X en teikningin sýni að hans áliti uppsetningu kannabisræktunar. Á myndskeiðinu frá [...], á myndavél ákærða X, koma fram dagsetningar. Rannsókn leiddi í ljós að myndavélin var rétt stillt og sýni réttar dagsetningar. D kvaðst þekkja rödd ákærða X sem rödd mannsins sem tók upp myndskeiðin en D kvaðst þekkja röddina vegna fyrri lögregluafskipta af X. Hann lýsti því hvernig lögreglan fann húsnæðið að [...]. Hann lýsti vinnu sinni við rannsóknina sem meðal annars leiddi í ljós að ákærði X hafði greitt flugfar ákærða Z hingað til lands á þessum tíma. Hann kvað lögreglu hafa skoðað símagögn sem tengjast símum ákærðu og staðsetningum símanna. Athugaðir voru dagarnir 10. og 11. nóvember 2009 er myndskeiðin að [...] voru tekin. Þá hafi komið í ljós að símar flestra eða allra ákærðu voru staðsettir í grennd við heimili þeirra og engum símtölum hefði verið svarað. D kvað svo hafa virst sem ákærðu hefðu skilið símana sína eftir heima er þeir voru að [...]. Í beiðni um matsgerð, sem vitnið undirritaði, er rætt um meinta kannabisræktun að [...]. D vísaði til reynslu sinnar við rannsókn sambærilegra mála og vegna hennar hafi það sem fram fór að [...] verið talin kannabisræktun. Því hefði það verið orðað svo í matsbeiðninni að óskað hafi verið eftir mati sérfræðings á því hvort svo væri en lögreglan hafi ekki fullyrt það í beiðninni. Vitnið E rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa skoðað myndskeiðin sem voru á myndavél ákærða X. Hann kvaðst hafa þekkt ákærðu á myndskeiðunum og þekkt rödd ákærða X á myndskeiðinu sem rödd mannsins sem tók myndina en vitnið kvaðst hafa þekkt ákærða X frá 11 ára aldri. Hann kvað það sem fram fór að [...] og sjáist á myndskeiðinu sambærilegt því sem lögreglan hafi margsinnis séð við rannsókn mála er varða ræktun kannabisplantna. Vitnið F rannsóknarlögreglumaður lýsti því er lögreglan fór í húsleit að [...] en kannabisræktun hafi verið á tveimur stöðum í húsinu þar sem ákærðu Y og X bjuggu ásamt unnustum sínum. Þá hafi fíkniefni fundist í opnu rými í stofu og í eldhúsi. Hann kvaðst hafa skoðað myndskeiðin frá [...] sem voru á myndavél ákærða X en myndavélin fannst í herbergi hans að [...]. Þá hafi fundist í herberginu teikning sem hann kvað ljóst að væri af húsnæðinu að [...]. Hann kvaðst hafa merkt á myndbandinu að kannabisræktun ætti sér stað að [...]. Hann lýsti því hvernig lögreglan fann húsnæðið eftir að hafa skoðað myndskeiðin. Vitnið G rannsóknarlögreglumaður lýsti vinnu sinni við fingrafaragreiningu en fingraför fundust á gróðurhúsalampa að [...]. Í niðurstöðu G segir að tvö af fjórum fingraförum sem fundust á lampanum hafi verið eftir ákærða Þ. Meðal gagna málsins er beiðni lögreglu um matsgerð, dagsett 13.12.2010. Beiðnin er svo felld: „Matsandlag er myndbönd MVI_1147 til og með MVI_1151 af meintri kannabisræktun að [...] dagsett 10. og 11. nóvember 2009. Samkvæmt talningu Lögreglu er plönturnar á myndböndunum 204. Þess er óskað að H lektor við Landbúnaðarháskóla Íslands leggi mat á eftirfarandi: 1. Áætlaður verði ræktunartími kannabisplantna fram til þess dags er myndböndin þann 10. og 11. nóvember 2009. 2. Áætlaður verði hversu langur ræktunartími hefði þurft að koma til viðbótar þar til kannabisplöntur hefðu náð hámarksvexti. 3. Áætlaður verði hvaða hlutur kannabisplantna hefði verið nýtilegur til framleiðslu ávana- og fíkniefna viðað við stig ræktunar þann 11. nóvember 2009. 4. Áætlað verði magn ávana- og fíkniefnaafurða (þurrkaðir plöntuhlutar, lauf, marihuana) haldlagðri kannabisplantna hefði komið til uppskeru þann 11. nóvember 2009. 5. Áætlaður verði hvaða hlutar kannabisplantna hefði verið nýtanlegur til framleiðslu ávana- og fíkniefna, ef til áframhaldandi ræktunar og uppskeru hefði komið. viðað við hámarksvöxt hverrar plöntu. 6. Áætlað verði magn ávana- og fíkniefnaafurða (þurrkaðir plöntuhlutar, lauf, marihuana) kannabisplantna hefði komið til uppskeru miðað við hámarksvöxt hverrar plöntu. 7. Tekur matsmaður faglega staðið að ræktuninni. H hefur verið sendur geisladiskur með myndböndunum.“ H ritaði svofellda matsgerð sem dagsett er 10. janúar 2011: „Að beiðni Lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu (LRH) í bréfi dagsettu 13. desember 2010 var undirritaður fenginn til að leggja skriflegt mat á umfang kannabisræktunar í máli LHR nr. 007-2010-[...]. Grundvöllur matsins sem hér fer á eftir byggir á 5 myndböndum merkt MVI_1147 til og með MVI_1151 af kannabisræktun að [...] og sagsett 10 og 11. nóvember 2009, upplýsingum um kannabisræktun á netinu og faglegu mati höfundar. Samkvæmt talningu lögreglu og matsmanns eru plönturnar á myndböndunum samtals 204. Stuttlýsing á innihaldi ofangreindra myndbanda: 1. Allar kannabisplöntunar sem sjást á þessum myndböndum eru 2-4 vikna gamlar miðað við eðlileg ræktunarskilyrði. Ekki er hægt með vissu að ákvarða hvort plönturnar hafi vaxið uppaf fræjum eða græðlingum. 2. Það er mjög breytilegt hvað kannabisafbrigði (yrki) þurfa langan vaxtartíma til þess að ná hámarksuppskeru af marijúana sem væntanlega er verið að stefna að hér. Á myndböndunum er ekki hægt að greina hvaða yrki er verið að rækta. Einnig fer það mjög eftir ræktunarskilyrðum hversu langan tíma ferlið tekur. Til þess að fá hámarksuppskeru af marijúana af þessum plöntum þarf til viðbótar 2-4 mánuði miðað við kjör ræktunarskilyrði. 3. Plönturnar á myndböndunum eru enn mjög efnislitlar og bara blöð og stönglar. Úr blöðum og stönglum kannabisplantna má vinna hassolíu. 4. Ekki er hægt að áætla magn hassolíu sem má vinna úr þessum plöntum 11. nóvember 2009 þar sem þungi og vatnsinnihald plantnanna liggur ekki fyrir. 5. Það má nýta alla hluti plöntunnar til framleiðslu á ávana- og fíkniefnum. Eftirsóttasti hlutinn er þó ófrjóvguð kvoðarík kvenblóm og bikarblöð plöntunnar. úr þeim má bæði vinna marijúana og hass. Blöð og stöngla má nýta til framleiðslu á hassolíu. 6. Hver fullvaxta vel ættuð kvenkyns kannabisplanta sem ræktuð er innandyra við kjöraðstæður og nægt vaxtarými gefur af sér frá 60 til 129 g af marijúana. Þar að auki gefur hver planta af sér um 60 til 120 g í glöðum og stönglum. 204 kannabisplöntur geta því gefið frá um 12000 g af marijúana og 204 g af hassolíu miðað við 60% tetrahýdrókannabínól ( THC) innihald. Það skal þó tekið fram að í vatnsræktun eins og verið er að setja upp á myndböndunum er ekki stefnt að hámarksuppskeru af hverri plöntu hefur af hverjum fermetra. Þannig fæst betri nýting á takmörkuðu innirúmi og ljósorkunni út gróðurlömpunum. Vel heppnum ræktun í svona kerfi getur gefið í hverri ræktun 1 gramm af maríjúana fyrir hver Watt í HPS (high pressure sodium) gróðurlömpum. Það þýðir að 400 W HPS lampi á að geta gefið samtals 400 g af marijúana í hverri ræktun. 7. Það sem sést á myndböndunum eru fagleg vinnubrögð á uppsetningu á vatnsræktunarkerfi fyrri kannabisræktun. einnig krefst ræktunin sjálf í svona kerfi fagþekkingar og reynslu. Nákvæmar leiðbeiningar um vatnsræktun eru aðgengilegar á mörgum vefsíðum en engu að síður þarf líka góðan skilning á gróðurhúsræktun og „græna fingur“.“ H lektor kom fyrir dóminn og staðfesti og skýrði matsgerð sína. Hann kvaðst hafa greint af myndböndum frá [...] að plönturnar þar væru kannabisplöntur og skýrði H það. Hann taldi plönturnar sem voru 204 talsins. Á upptökunni sjáist menn koma græðlingum fyrir í ræktunarkerfi og ,,að gera klárt“. Ræktunarkerfið hafi verið færanlegt en gróðurlampa vantaði. Annað var til staðar til að láta plönturnar vaxa. Hann kvað breytilegt hversu mikið magn af efninu THC mældist í kannabisplöntum, það væri alltaf eitthvað en ekki væri unnt að greina styrk þess af myndum. Vitnið I rannsóknarlögreglumaður lýsti húsleit að [...] í [...]. Hann lýsti munum og fíkniefnum sem lagt var hald á. Hann staðfesti skýrslu sem hann ritaði vegna þessa. I tók lögregluskýrslu af ákærða Z. Hann kvað engum þrýstingi hafa verið beitt við þá skýrslutöku og vísaði hann til skýrslunnar sem tekin var upp í hljóð og mynd. Niðurstaða ákæruliðar 2 Ákærðu neita allir sök. Myndskeiðin á myndavél ákærða X frá [...] voru tekin upp 10. og 11. nóvember 2009 en þar má sjá er verið er að setja upp ræktunaraðstöðu. Af myndskeiðunum og matsgerð og vitnisburði H lektors og af framburði allra ákærðu utan ákærða X má ráða að ræktunaraðstaðan er fyrir kannabis og að ræktaðar voru 204 kannabisplöntur. Þessi niðurstaða fær einnig stoð í vitnisburði lögreglumannanna sem báru um ræktunina. Ráða má af umfangi kannabisræktunarinnar að hún var að mestu í sölu- og dreifingarskyni en ákærði Þ kvað ræktunina ætlaða til eigin nota. Sannað er með framburði ákærða Þ, myndskeiðunum sem tekin voru upp að [...] og lýst hefur verið, matsgerð og vitnisburði H og með öðrum gögnum málsins en gegn neitun ákærða Þ, að hann setti upp að [...], síðari hluta árs 2009, ræktunaraðstöðu fyrir og ræktaði 204 kannabisplöntur að mestu í sölu- og dreifingarskyni. Gegn eindreginni neitun ákærðu Y og Z er ósannað að þeir hafi verið aðalmenn í brotinu sem ákært er fyrir. Ákærði Y kvaðst hafa komið við að [...] í því skyni að ,,kíkja á C,, og hann hafi aðstoðað C sem var með húsnæðið á leigu við að koma plöntum fyrir í pottum. Einnig hafi hann hjálpað honum eitthvað m.a við að klippa niður plöntur sem ákæri gerði ráð fyrir að væru kannabisplöntur. Ákærði Z kvaðst hafa aðstoðað meðákærða Þ við uppsetningu ræktunaraðstöðunnar að [...]. Taldi hann líklegast að hann hefði boðist til að aðstoða meðákærða Þ en hann hefði ekki átt að fá greitt fyrir aðstoðina. Ákærði Þ kvað ákærða Z hafa rétt sér hjálparhönd er hann kom í heimsókn að [...], eins og rakið var, hann hafi m.a. aðstoðað sig við að vinna verk sem ákærði hefði ekki getað unnið einn. Ákærðu Y og Þ sjást á myndskeiðunum frá [...] og báðir þekktu sig þar á mynd. Með vísan til þess sem fram kemur á myndskeiðunum, þar sem ákærðu Y og Þ sjást aðstoða ákærða Þ við kannabisræktunina, til framburðar þessara tveggja ákærðu og til framburðar ákærða Þ verða ákærðu Y og Z taldir hafa gerst sekir um hlutdeildarbrot. Ekkert tengir ákærða X við brotið sem hér um ræðir utan myndskeiðið á myndavél hans sem fannst við húsleit að [...] hinn 9. júní 2009. Enginn hinna ákærðu hefur borið fyrir dómi að ákærði X eigi þátt í málinu. Engu breytir í þessu þótt lögreglumenn hafi borið fyrir dómi að þeir þekktu rödd ákærða X sem mannsins sem tók myndskeiðin að [...]. Enginn hefur borið um aðild hans að málinu. Að þessu virtu og öðrum gögnum málsins er, gegn eindreginni neitun ákærða X, ósannað að hann hafi gest sekur um háttsemina sem hér um ræðir og ber að sýkna hann. Brot ákærðu eru rétt færð til refsiákvæða í ákærunni en að því er ákærðu Y og Z varðar ber jafnframt að vísa til 22. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Y hlaut sektardóm á árinu 2005 fyrir fíkniefnalagabrot og gekkst hann undir lögreglustjórasátt á árunum 2008 og 2009 fyrir sams konar brot. Hann hlaut sektardóm fyrir umferðarlagabrot á árinu 2014. Refsing ákærða er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. 78. gr. almennra hegningarlaga og þykir refsing hans hæfilega ávörðuð 12 mánuði. Ákærði Z hlaut dóm fyrir fíkniefnalagabrot á árinu 2003. Síðan hefur hann hlotið fjóra refsidóma fyrir umferðarlaga- og fíkniefnalagabrot og fyrir brot gegn 157. gr. almennra hegningarlaga. Síðasti dómurinn er frá [...] 2014, 6 mánaða fangelsi fyrir umferðarlaga- og fíkniefnalagbrot og var þá dæmdur upp skilorðsdómur fá árinu 2013. Nú ber að dæma hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga við alla síðastgreindu fjóra refsidóma. Með vísan til alls ofanritaðs þykir refsing ákærða Z hæfilega ákvörðuð 3 mánuði. Ákærði Þ hefur frá árinu 2004 hlotið þrjá refsidóma fyrir umferðarlagabrot. Hann gekkst undir lögreglustjórasátt á árinu 2007 fyrir fíkniefnalagabrot og viðurlagaákvörðun á árinu 2011 fyrir umferðarlagabrot. Refsing ákærð Þ þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 3 mánuði. Mjög langur tími er liðinn frá því ákærðu frömdu brot sín. Samkvæmt gögnum málsins voru teknar skýrslu af ákærðu hjá lögreglunni um mitt ár 2010 og rannsókn málsins þá að mestu lokið en matsgerð er dagsett 10. janúar 2011. Ákæra var gefin út um þremur og hálfu ári síðar. Engin haldbær skýring hefur verið gefin þessum drætti sem er aðfinnsluverður. Að þessu virtu þykir rétt að fresta fullnustu refsingar ákærðu eins og í dómsorði greinir. Komi til afplánunar refsivistar ákærða Y skal með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga draga frá refsivistinni gæsluvarðhald sem ákærði sætti vegna málsins. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 eru upptækar dæmdar 568 kannabisplöntur, 1.776,9 g af marijúana og 333,4 g af kannabisplöntuhlutum. Í ákæru er krafist upptöku ,,á þeim munum sem notaðir voru til framleiðslu kannabisplantnanna“. Ekki er unnt að ráða af ákærunni við hvað er átt. Þessi tilgreining upptökukröfu er ekki í samræmi við e-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 en gera verður þá kröfu að í ákæru séu taldir upp þeir munir sem krafsist er að dæmdir verði upptækir. Er þessi hluti upptökukröfunnar svo óljós að honum ber að vísa frá dómi. Ákærði Y greiði 157.235 krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar ákæruvaldsins vegna ákæruliðar 1. Ákærðu Y, Z og Þ greiði óskipt 4.250 krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar ákæruvaldsins vegna ákæruliðar 2. 1.145.760 króna málsvarnarlauna Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða X, greiðast úr ríkissjóði. Ákærði Y greiði 1.145.760 króna málsvarnarlaun Erlendar Þórs Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði Z greiði 957.600 króna málsvarnarlaun Snorra Sturlusonar héraðsdómslögmanns. Ákærði Þ greiði 957.600 króna málsvarnarlaun Arnars Kormáks Friðrikssonar héraðsdómslögmanns. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar lögmanna. Anna Barbara Andradóttir aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, X, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði, Z, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði, Þ, sæti fangelsi í 3 mánuði. Fullnustu refsivistar ákærðu skal fresta skilorðsbundið í 1 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsing hvers um sig niður að þeim tíma liðnum haldi hver um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til afplánunar refsivistar ákærða Y skal draga frá henni með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem hann sætti vegna málsins. Upptækar eru dæmdar 568 kannabisplöntur, 1.776,9 g af marijúana og 333,4 g af kannabisplöntuhlutum. Að öðru leyti er upptökukröfu vísað frá dómi. Ákærði Y greiði 157.235 krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar ákæruvaldsins. Ákærðu Y, Z og Þ greiði óskipt 4.250 krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar ákæruvaldsins. 1.145.760 króna málsvarnarlaun Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða X, greiðast úr ríkissjóði. Ákærði Y greiði 1.145.760 króna málsvarnarlaun Erlendar Þórs Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði Z greiði 957.600 króna málsvarnarlaun Snorra Sturlusonar héraðsdómslögmanns. Ákærði Þ greiði 957.600 króna málsvarnarlaun Arnars Kormáks Friðrikssonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 392/2015
Fasteign Sameign Samaðild Frávísun frá Hæstarétti
Með dómi héraðsdóms var fallist á kröfu Á o.fl. um að spilda sem M átti ein í landi jarðarinnar Sturlureykja I í Reykholtsdal skyldi afmörkuð með nánar tilgreindum hætti. M átti einnig ásamt sambúðarmanni sínum, Þ, einn eignarhluta af 15 í jörðinni. Þar sem að krafan fól í sér að nokkuð af landi spildunnar ætti að teljast til þess hluta jarðarinnar sem var í óskiptri sameign hennar, beindu Á o.fl. málsókninni í héraði jafnframt gegn öðrum sameigendum sem vildu ekki standa að málshöfðuninni með þeim. M og Þ áfrýjuðu málinu en stefndu fyrir Hæstarétti einungis þeim sem höfðuðu málið í héraði, en ekki hinum sameigendum sem einnig var stefnt fyrir dóm í héraði en létu þar málið ekki til sín taka. Í dómi Hæstaréttar kom fram að meginágreiningsefni málsins varðaði landsvæði sem annað hvort væri í óskiptri sameign eignarhlutanna 15 eða eign M. Hefði því verið óhjákvæmilegt að allir sameigendur ættu aðild að málinu til sóknar eða varnar, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem þess hefði ekki verið gætt við áfrýjun héraðsdóms að aðrir sameigendur en Á o.fl. ættu aðild að málinu var því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. mars 2015 aðfengnu áfrýjunarleyfi. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. maí samaár og áfrýjuðu þau öðru sinni 10. júní 2015 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þau krefjast sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi þeirra. Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, tilvara að héraðsdómur verði staðfestur en að því frágengnu að viðurkennt verði aðöll vatns- og veiðiréttindi fyrir landi jarðarinnar Sturlureykja I tilheyrisameigendum jarðarinnar og að málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verði staðfest.Í öllum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendiáfrýjenda. IMeð kaupsamningi 23. ágúst 1987 seldi Þóra Ásgerður Gústafsdóttir fimmtánmönnum jörðina Sturlureyki I í Reykholtsdal sem nú tilheyrir Borgarbyggð. Ummerki jarðarinnar var í kaupsamningi vísað til landamerkjalýsingar 17. mars1882. Við söluna hélt seljandi eftir tveimur landspildum. Annars vegar tveggjahektara spildu, sem samkvæmt kaupsamningi ,,afmarkast af Reykjadalsá að austanog sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan, en að vestanmeð markalínu frá norðri til suðurs, skv. merkihælum, sjá nánar loftmynd.Spildan er mæld af Guðmundi Sigurðssyni 6.9.1987.“ Hins vegar var undanskilinspilda ,,austan hveralækjar“ en ágreiningsefni málsins taka ekki til hennar. Seljandi gaf 20. október 1988 út yfirlýsingu um að stærð og mörkfyrrnefndu spildunnar, sem hún hélt eftir samkvæmt kaupsamningnum, værueftirfarandi: ,,Stærð spildunnar er 2 hektarar og er hún því sem næstferningslaga, þannig að hver hlið er um það bil 141,4 metrar að lengd. Mörkspildunnar eru að norðan á landamörkum Sturlu Reykja og Laugavalla og að austanog sunnan þannig að spildan fer hvergi nær bakka Reykjadalsár en 10 metra.“Í afsali fyrir jörðinni Sturlureykjum I 5. desember 1988 sagði um mörk spildunnarað hún ,,afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjum Laugavallaog Sturlureykja að norðan, en að vestan með markalínu frá norðri til suðursskv. merkihælum, spilda þessi tilheyrir seljanda ... Aðilar hafa gert sérstakt samkomulagum mörk spildunnar.“Eigendur Sturlureykja I munu hafa gert með sér sameignarsamning 30. mars1989, sem felldur var úr gildi með öðrum er gerður var 17. mars 1996. Ísíðarnefnda samningnum var mælt fyrir um að hver sameigendanna ætti 1/15 hlutajarðarinnar með mannvirkjum, lausafé og hlunnindum svo sem jarðhita ogveiðirétti, nema annað væri sérstaklega tekið fram. Í 5. gr. samningsins komfram að hluti lands jarðarinnar hefði verið skipulagður sem sumarbústaðahverfiþar sem gert væri ráð fyrir 16 sumarhúsalóðum en ákveðið hefði verið að einþeirra yrði ekki nýtt. Þá sagði: ,,Hverjum sameigendanna fimmtán er heimilt aðbyggja sér sumarbústað á lóð þeirri sem er séreign hans. Lóðin með tilheyrandibyggingarreit, húsi, gróðri og öðrum mannvirkjum er séreign hvers sameiganda umsig.“ Í gildi er eignaskiptayfirlýsing 5. apríl 2002 um jörðina þar sem meðalannars var mælt fyrir um stöðu eignarhlutanna 15 og nánari tilgreining áséreignarhluta hvers þeirra. Jafnframt kom þar fram að sameignarsamningurinn17. mars 1996 gilti áfram að svo miklu leyti sem hann samrýmdisteignaskiptayfirlýsingunni.Eftir lát Þóru Ásgerðar seldi dánarbú hennar áðurnefnda spildu HönnuJórunni Sturludóttur og var mörkum spildunnar lýst svo í afsali 31. mars 1998:,,Spildan afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjumLaugavalla og Sturlureykja að norðan en að vestan með markalínu frá norðri tilsuðurs samkvæmt merkihælum samkvæmt meðfylgjandi uppdrætti á loftmynd GuðmundarSigurðssonar frá 6. september 1987.“ Áfrýjendur eignuðust sameiginlega 1/15 hluta í jörðinni með kaupsamningi5. desember 2000. Áfrýjandinn Margrét keypti áðurgreinda spildu af HönnuJórunni 6. október 2004. Í afsali þann dag var spildunni lýst svo: ,,2 hektaraspilda lands úr jörðinni Sturlureykjum, ... Spildan afmarkast af Reykjadalsá aðaustan og sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan en aðvestan með markalínu frá norðri til suðurs samkvæmt merkihælum“. IIÍ málinu deila aðilar um mörk spildunnar sem áfrýjandinn Margrét keyptiaf Hönnu Jórunni. Snýst ágreiningurinn einkum um hvort spildan afmarkist afReykjadalsá að austan og sunnan á þann hátt sem lýst var í kaupsamningi 23.ágúst 1987 og afsali 6. október 2004 eða hvort mörkin ráðist af tilgreiningu íyfirlýsingu Þóru Ásgerðar 20. október 1988. Sé við það skjal miðað eru mörkspildunnar hvergi nærri Reykjadalsá en 10 metrar og teldist þrætulandið meðframReykjadalsá hluti af óskiptri sameign jarðarinnar. Fyrir liggur að áfrýjendurhafa girt af þrætulandið, heimilað eigendum Laugavalla að gera ræsi yfir skurðmilli þeirrar jarðar og Sturlureykja I og gera reiðleið yfir landið. Stefndufullyrða að bæði hross og bifreiðar fari nú um reiðleið þessa. Aðalkrafa stefndu var í héraði um viðurkenningu á því að spildan sem ÞóraÁsgerður hélt eftir og áfrýjandinn Margrét eignaðist með afsali 6. október 2004afmarkaðist á þann hátt sem greindi í áðurnefndri yfirlýsingu 20. október 1988.Krafan felur í sér að nokkuð af landi því sem áfrýjandinn Margrét telur sighafa eignast með afsalinu ætti að teljast til þess hluta jarðarinnar sem er íóskiptri sameign eignarhlutanna 15. Stefndu, sem höfðuðu málið í héraði,upplýstu fyrir Hæstarétti að aðrir sameigendur hefðu ekki viljað standa aðmálshöfðun með þeim. Það kom þó ekki í veg fyrir að þau gætu höfðað mál umætlaðan eignarrétt sinn, en þar sem aðrir sameigendur áttu óskipt réttindi ogbáru óskipta skyldu, ef því var að skipta, að þrætulandinu bar stefndu að beinamálsókninni jafnframt gegn þeim auk áfrýjandans Margrétar. Ágreiningslaust erað þannig var aðild málsins til varnar í héraði, en auk þess var stefntBerglindi Ragnarsdóttur og Sveini Ragnarssyni, sem eru þinglýstir eigendurLaugavalla. Héraðsdómur féllst á kröfu stefnenda þar fyrir dómi. Áfrýjendur,sem saman eiga einn eignarhluta af 15 í jörðinni, en áfrýjandinn Margrét á einspildu þá sem þrætan tengist, hafa einungis stefnt fyrir Hæstarétt þeim semhöfðuðu málið í héraði. Öðrum sameigendum, sem var stefnt fyrir dóm í héraði enlétu þar málið ekki til sín taka, hafa þau ekki stefnt fyrir Hæstarétt. Eins ogáður greinir varðar meginágreiningsefni málsins landsvæði sem annað hvort er íóskiptri sameign eignarhlutanna 15 eða er eign áfrýjandans Margrétar. Réttindumsameigenda að landinu er þann veg háttað að óhjákvæmilegt var að þeir ættuallir aðild að málinu til sóknar eða varnar, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr.91/1991. Sú skipan gildir ekki aðeins í héraði heldur einnig fyrir Hæstaréttisbr. 166. gr. sömu laga. Þar sem þess var ekki gætt við áfrýjun héraðsdóms aðaðrir sameigendur en stefndu ættu aðild að málinu verður að vísa því fráHæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verðuráfrýjendum gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Áfrýjendur, Margrét Kjartansdóttir og Þórir Hvanndal Ólafsson, greiðióskipt stefndu, Ástu Valdísi Aðalsteinsdóttur, Baldvini Sigurpálssyni, Birni MáÓlafssyni, dánarbúi Hrafns Tuliniusar, Jóni Péturssyni, Kristni Þ. Bjarnasyni, KristínuPálmadóttur, Kristjáni Sveinssyni, Sigríði Ólafsdóttur, Sigurði Oddssyni, SigurpáliÓskarssyni og Vilhjálmi Jóni Sigurpálssyni, samtals 800.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Vesturlands 3. nóvember 2014.Mál þetta sem upphaflega vardómtekið 30.apríl sl. en endurupptekið og flutt að nýju hinn 29. október sl. erhöfðað með stefnu birtri 17., 18., 22.,23., 24., og 29. júlí 2013. Stefnendur eru Björn MárÓlafsson, Fífumýri 4, Garðabæ, Sigríður Ólafsdóttir, Fífumýri 4, Garðabæ,Kristinn Þ. Bjarnason, Melabraut 21, Seltjarnarnesi, Kristín Pálmadóttir,Melabraut 21, Seltjarnarnesi, Sigurpáll Óskarsson, Starengi 18, Reykjavík,Vilhjálmur Jón Sigurpálsson, Danmörku, Baldvin Sigurpálsson, Jónsgeisla 47,Reykjavík, Jón Pétursson, Tjarnarbóli 4, Seltjarnarnesi, Sigurður Oddsson,Selbrekku 5, Kópavogi, Ásta Valdís Aðalsteinsdóttir, Laugavegi 96, Reykjavík,Hrafn Tulinius, Espigerði 2, Reykjavik og Kristján Sveinsson, Löngulínu 9,Garðabæ.Stefndu eru Þórir HvanndalÓlafsson, Hálsaseli 33, Reykjavík, Margrét Kjartansdóttur, Hálsaseli 33,Reykjavík, Hafsteinn Gunnar Hafsteinsson, Klapparstíg 17, Reykjavík, ArnarAxelsson, Básenda 4, Reykjavík, Þuríður Hjartardóttur, Holtagerði 32, Kópavogi,Örlygur Þórðarson, Stóragerði 42, Reykjavík, Sigfríður Björnsdóttir, Skaftahlíð29, Reykjavík, Herdís Egilsdóttur, Hæðargarði 12, Reykjavík, Reinhold Richter,Álakvísl 69, Reykjavík, Sigrún Gunnarsdóttir, Álakvísl 69, Reykjavík, Ægir JensGuðmundsson, Melgerði 2, Kópavogi, Sigríður Hrund Guðmundsdóttir, Hlíðarhjalla39, Kópavogi, Berglind Ragnarsdóttir, Skógarási 16, Reykjavík, og SveinnRagnarsson, Skógarási 16, Reykjavík.Stefnendur krefjast þess aðallegagagnvart stefndu Margréti Kjartansdóttur að viðurkennt verði með dómi að spildasú sem Þóra Ásgerður Gústafsdóttir hélt eftir við afsal jarðarinnarSturlureykja I í Reykholtsdal hinn 5. desember 1988 afmarkist með eftirfarandihætti: Frá hnitapunkti 1 (A 387032,11 og N 464154,45) 141,4 metra norðvestur aðhnitapunkti 2 (A 386908,51 og N 464223,14), þaðan 141,4 metra suðvestur aðhnitapunkti 3 (A386839.83 og N464099,54), þaðan 141,4 metra suðaustur aðhnitapunkti 4 (A386963.42 og N464030,86) og loks þaðan 141,4 metra norðausturað hnitapunkti 1 (A 387032,11 og N 464154,45). Framangreint er nánar markað áuppdrætti Ólafs K. Guðmundssonar, dags. 17. október 2009.Verði ekki fallist á aðalkröfustefnenda er þess krafist til vara gagnvart stefndu Margréti að viðurkenntverði með dómi að öll vatns- og veiðiréttindi fyrir landi jarðarinnarSturlureykja I tilheyri stefnendum og öðrum sameigendum jarðarinnar.Þess er krafist að öðrum stefnduverði gert að þola dóm um framangreindar kröfur.Að auki krefst stefnandimálskostnaðar in solidum að skaðlausu úr hendi stefndu Margrétar og Þóris.Stefndu Margrét og Þórir krefjastþess að að þau verði sýknuð af kröfum stefnenda. Þá krefjast þau málskostnaðar.Aðrir stefndu hafa ekki látiðmálið til sín taka.MÁLSATVIKStefnendur og stefndu, aðundanskildum stefndu Sveini og Berglindi, eru eigendur jarðarinnar SturlureykjaI í Reykholtsdal. Jörðin er í óskiptri sameign og eru eignarhlutarnir 15talsins. Með samningi, dagsettum 17. mars 1996, var samið um að hver sameigendaum sig ætti 1/15 hluta jarðarinnar og að sameigendur myndu mynda með sér félagum sameignina. Eignarhlutirnir eru síðan nánar afmarkaðir íeignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 5. apríl 2002. Stefnendur eru eigendur 8hluta. Þá er stefnda Margrét jafnframt þinglýstur eigandi spildu semundanskilin var af Þóru Ásgerði Gústafsdóttur við sölu jarðarinnar og lýturágreiningur aðila að afmörkun hennar. Stefndu Sveinn Ragnarsson og BerglindRagnarsdóttir eru þinglýstir eigendur jarðarinnar Laugavalla, sem liggur aðframangreindri spildu. Aðrir stefndu í málinu eru sameigendur Sturlureykja I.Hvorki eru gerðar sjálfstæðar kröfur á hendur þeim sameigendum né eigendumLaugavalla heldur kveða stefnendur þeim stefnt til að þola dóm um dómkröfurstefnanda, í samræmi við dómvenju.Jörðin Sturlureykir I var keyptaf 15 sameigendum með kaupsamningi, dagsettum 23. ágúst 1987. Samkvæmtkaupsamningnum hélt seljandi jarðarinnar, Þóra Ásgerður Gústafsdóttir, eftirtveggja hektara landspildu á suðausturhorni jarðarinnar. Umrædd landspilda varafmörkuð með svofelldum hætti í kaupsamningnum:„Seljandi heldureftir 2 ha. spildu sem afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan oglandamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan, en vestan með markalínu fránorðri til suðurs skv. merkihælum, sjá nánar loftmynd.“Þá kemur fram að spildan hafiverið mæld af Guðmundi Sigurðssyni hinn 6. september 1987.Samkvæmt kaupsamningnum héltseljandi einnig eftir landi austan Hveralækjar. Með bréfi dagsettu 21. september1987 ákvað Reykholtsdalshreppur að nýta ekki forkaupsrétt sinn að jörðinni ítilefni umræddrar sölu og kemur fram í bréfi hreppsins að hreppsnefndin fallistá fyrir sitt leyti að seljandi haldi eftir umræddri landspildu „enda fylgihlunnindi, er að landsspildunni liggja, jörðinni Sturlureykjum I, svo sem löggera ráð fyrir.“Áður en afsal var gefið út fyrireigninni á grundvelli framangreinds kaupsamnings kveða stefnendur seljandajarðarinnar og kaupendurna 15 hafa gert með sér samkomulag um nánari afmörkunframangreindrar spildu. Í kjölfar þess hafi seljandi jarðarinnar gefið útsérstaka yfirlýsingu, dagsetta 20. október 1988, þar sem hún lýsti því yfir aðsamkvæmt samkomulagi hennar við kaupendur jarðarinnar væru mörk landsspilduþeirrar er hún hélt eftir þegar hún seldi þeim jörðina eftirfarandi:„Stærðspildunnar er 2 hektarar og er hún því sem næst ferningslaga, þannig að hverhlið er um það bil 141,4 metrar að lengd. Mörk spildunnar eru að norðan álandamörkum Sturlu Reykja og Laugavalla og að austan og sunnan þannig aðspildan fer hvergi nær bakka Reykjadalsár en 10 metra.“Afsal fyrir jörðinniSturlureykjum I var svo gefið út 5. desember 1988 og því þinglýst 6. mars 1989.Í afsalinu er umrædd landspilda tilgreind með sama hætti og í kaupsamningnum envísað til þess að aðilar hafi gert „sérstakt samkomulag um mörk spildunnar.“ Þákemur fram í afsalinu að landsvæði austan Hveralækjar sem getið er að framantilheyri Sturlureykjum II auk þess sem það er afmarkað frekar.Þáverandi sameigendurSturlureykja I hafi talið sig með framangreindri yfirlýsingu og tilvísun tilhennar í afsali fyrir jörðinni hafa gengið tryggilega frá afmörkun umræddrarspildu.Í tengslum við svæðisskipulagjarða og landa í Reykholtsdalshreppi barst sameigendum bréf, dags. 20. mars1997, frá oddvita hreppsins þar sem þeim var gefinn kostur á að geraathugasemdir við þau gögn sem aflað hafði verið við vinnslu svæðisskipulagsins.Í kjölfarið rituðu 6 sameigendur sameiginlega bréf dagsett 23. september 1997þar sem gerðar voru athugasemdir við lýsingar landamerkja Sturlureykja og erþar m.a. vísað til 2 hektara spildu á mólendi nálægt suðaustur mörkumjarðarinnar „skammt norðan Reykjadalsár.“ Með bréfinu fylgdi loftmynd GuðmundarSigurðssonar dags. í mars 1997 þar sem búið var að teikna inn mörk hinnartveggja hektara spildu. Landeigendurnir hafi því talið aðenginn ágreiningur væri um landamerki spildunnar og þau væru réttilega mörkuðað austan og sunnan þannig að spildan færi hvergi nærri bakka Reykjadalsár en10 metra.Hinn 3. september 1996 léstáðurnefnd Þóra Ásgerður Gústafsdóttir. Strax sama ár hafi erfingjar hennar haftsamband við landeigendurna 15 og falast eftir viðræðum um kaup þeirra áspildunni. Af því tilefni hafi stefnandinn Jón Pétursson, einn landeigendaSturlureykja I, fengið sent uppkast að yfirlýsingu frá skiptastjóradánarbúsins, dags. 22. ágúst 1997. Í uppkastinu sé vísað til landsspildunnarsem átti að mælast 141,4 m x 141,4 m og vera í samræmi við „leiðrétta loftmynd“Guðmundar Sigurðssonar, sem sýndi staðsetningu spildunnar og lögun.Ekki varð úr þeirri sölu og seldiskiptastjóri dánarbúsins spilduna til Hönnu Jórunnar Sturludóttur, dóttur Ásu.Afsalið er dags. 31. mars 1998. Í afsalinu er spildan afmörkuð með eftirfarandihætti:„Spildan [2 hektarar] afmarkastaf Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykjaað norðan en að vestan með markalínu frá norðri til suðurs samkvæmt merkihælumsamkvæmt meðfylgjandi uppdrætti á loftmynd Guðmundar Sigurðssonar frá 6.september 1987. Þá telst til spildunnar land austan hveralækjar sjá áðurnefndamælingu G.S.“Af framangreindu telja stefnendurmega ráða að spildan sé afmörkuð í samræmi við áðurnefndan kaupsamning við ÞóruÁsgerði, dagsettan 23. ágúst 1987, án þess að getið hafi verið um þaðsamkomulag sem hún og kaupendur jarðarinnar hefðu gert og vísað hafi verið tilí afsali dags. 5. september 1988. Þannig sé ljóst að dánarbúið sé í raun að seljaaðra og stærri spildu en eignarheimildir hafi gefið til kynna. Í því sambandisé nauðsynlegt að árétta strax í upphafi að í afsali dánarbúsins segi aðspildan afmarkist af „Reykjadalsá að austan og sunnan“ á meðan að það varsamkomulag milli upphaflegra aðila kaupsamningsins að spildan færi „hvergi nærbakka Reykjadalsár en 10 metra.“Árið 2000 keyptu stefndu Þórir ogMargrét 1/15 hluta Sturlureykja I með kaupsamningi dagsettum 5. desember 2000.Í kaupsamningnum kemur fram að kaupanda sé „kunnugt um kvaðir og undanskildarlandspildur, þ.e. 2 ha. til Ásu Þ. Gústafsdóttur og land austan Hveralækjar,sbr. fyrirliggjandi kaupsamning frá 05.10.1987.“ Á árunum 2003-2004 fengusameigendur vitneskju um það að Hanna Jórunn Sturludóttir, eigandi spildunnar, hefði hug á að selja hana.Sameigendur hafi sýnt hug á því að kaupa spilduna og sameina hana landi þeirraí heild sinni. Hafi þetta atriði m.a. verið rætt formlega á aðalfundisameigenda 15. apríl 2004 án þess að ákvörðun væri tekin um að ráðast í kaupin.Stefndi Þórir Ólafsson hafi verið viðstaddur fundinn.Stefndu Þórir Ólafsson og MargrétKjartansdóttir hafi síðan sett sig í samband við Hönnu Jórunni og fest kaup áspildunni, meðvituð um áhuga sameigenda á að kaupa spilduna og sameina hanalandinu. Fékk stefnda Margrét spildunni afsalað til sín með afsali dags. 6.október 2004. Í afsalinu er spildunni lýst með svipuðum hætti og í áðurnefnduafsali dánarbúsins.Stefndu Þórir og Margrét hafi íkjölfarið hafið að girða landspilduna og slétta þar tún. Landsspildan sé þóþannig að til að komast að henni þurfi að fara í gegnum sameignarlandsameigenda. Stefndi Þórir hafi þá fært til girðingar í landi sameigenda, búiðtil vegaslóða meðfram árbakkanum inn á land sitt og girt lóðina yfir tún semséu í eigu sameigendanna. Hafi þessi framganga sætt miklum mótmælum af hálfuannarra sameigenda sem hafi talið að með þessu væru stefndu Þórir og Margrétm.a. að taka sér land sameigenda og gera að sínu eigin. Við enda vegaslóða semstefndi Þórir hafi gert hafi hann veitt landeiganda Laugavalla, sem eraðliggjandi jörð, heimild til að fylla upp í skurð á lóðarmörkum og gera meðþví reiðveg meðfram árbakka og yfir tún. Liggi reiðvegurinn (og vegaslóðinn) núá landi sem sameigendur telja vera sitt eigið land en ekki stefndu Þóris og Margrétar, þ.e. vera land innan þeirra 10metra frá árbakka sem undanskilið var í yfirlýsingu Ásu í október 1988.Landeigendur búi við það að árbakki og tún lands þeirra séu orðin að reiðvegifyrir tilstuðlan stefnda Þóris og landeiganda Laugavalla. Af hálfu sameigendahafi margsinnis verið látið i ljós við stefndu Þóri og Margréti að sameigendurtelji sig eigendur að 10 metra landspildu frá árbakka í samræmi viðyfirlýsinguna frá 20. október 1988. Sameigendur hafi talið lóðarmörkin veraskýr og að umrædd vegalagning og reiðleið hafi því farið fram án samþykkisréttmætra landeigenda.MÁLSÁSTÆÐURAðalkrafa stefnanda er aðstaðfest verði að umrædd tveggja hektara spilda verði afmörkuð með þeim hættisem lýst er í yfirlýsingu Ásu Gústafsdóttur, dagsettri 20. október 1988.Spildan er nánar afmörkuð á uppdráttum Guðmundar Sigurðssonar, dagsettum í mars1997, og Ólafs K. Guðmundssonar, dagsettum 17. október 2009. Guðmundur sé sásem gerði mælingar þær sem vísað er til í kaupsamningi á milli Ásu ogsameigenda, dagsettum 23. ágúst 1987.Stefnendur telja að gögn málsinsberi augljóslega með sér að það hafi alltaf verið sameiginlegur skilningur Ásuog hinna 15 landeigenda að spildan væri afmörkuð í samræmi við yfirlýsingunadags. 20. október 1988.Í fyrsta lagi sé ljóst að efspildan sé afmörkuð í samræmi við yfirlýsinguna (þ.e. 141,4 metrar á allarhliðar) sé hún svo gott sem nákvæmlega 2 ha að stærð (19.993,96 m2). Ef hún séhins vegar afmörkuð með þeim hætti að hún nái allt að Reykjadalsá sé húnóhjákvæmilega a.m.k. 10 metrum lengi á aðra hliðina (141,4 x 151,4) og verðiþar af leiðandi a.m.k. 2,14 ha að stærð (21.407,96 m2) eða rúmlega 7% stærri.Það sé því ljóst að spildan afmörkuð allt að Reykjadalsá sé stærri en mælt séfyrir um bæði í kaupsamningnum og afsalinu. Telja stefnendur að þetta bendiótvírætt til þess að spildan hafi ekki átt að ná að ánni.Í öðru lagi telja stefnendur aðgögn málsins beri augljóslega með sér að aldrei hafi staðið til að umræddspilda ætti land allt upp að Reykjadalsánni. Í áðurnefndu afsali, frá 5.desember 1988, segi að jörðinni Sturlureykjum fylgi allar byggingar, gögn oggæði sem jörðinni fylgi og fylgja beri að engu undanskildu „þar með talinhlunnindi.“ Þá segi í áðurnefndu bréfi Reykholtshrepps, dagsettu 21. september1987, að hreppsnefndin fallist á að seljandi haldi eftir landspildunni „endafylgi hlunnindi, er að landsspildunni liggja, jörðinni Sturlureykjum I, svo semlög gera ráð fyrir.“ Í lögum hafi lengi verið ákvæði um að landeigandi sem eigiland að árbakka eigi einn vatns-, botns- og veiðirétt fyrir landi sínu, sbr.m.a. 1. mgr. 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923, 1. mgr. 2. gr. eldri laga nr.76/1970 um lax- og silungsveiði og 1. mgr. 5. gr. núgildandi laga nr. 61/2006um lax- og silungsveiði. Almennt sé óheimilt að undanskilja slík réttindi fráfasteign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma, sbr. 15. gr.vatnalaga, 4. mgr. 2. gr. eldri lax- og silungsveiðilaga og 1. mgr. 9. gr.núgildandi lax- og silungsveiðilaga. Það sé ljóst samkvæmt tilvitnuðumlagaákvæðum hér að framan úr afsalinu og bréfi Reykholtshrepps að öllhlunnindi, þ.m.t. vatns-, botns- og veiðiréttur, hafi átt að fylgja jörðinnisem sameigendur festu kaup á. Telja stefnendur að þetta bendi ótvírætt til þessað spildan hafi ekki átt að ná að ánni, þar sem beinlínis sé óheimilt aðundanskilja vatns- og veiðiréttindi frá jörðum.Af framansögðu sé ljóst að matistefnanda að aldrei hafi verið gert ráð fyrir því í lögskiptum sameigenda ognefndrar Ásu Gústafsdóttur að sú landspilda sem haldið var eftir við sölu ættiland allt upp að Reykjadalsánni. Að mati stefnanda sé ljóst að í samræmi viðmeginreglur eignaréttar geti umrædd spilda aldrei verið afmörkuð með öðrumhætti en lýst sé í yfirlýsingu Ásu Gústafsdóttur, enda geti stefnda Margrétekki átt annað og stærra landsvæði en raunverulega hafi verið haldið eftir viðsöluna og eignast þannig á grundvelli vanheimildar betri og meiri rétt en eldrieigendur.Þá telja stefnendur að hvað semlíði framangreindu, og jafnvel þótt fallist yrði á að síðari seljendum spildunnarhafi verið heimilt að lýsa henni sem rangri í lögskiptum sínum, hafi stefnduMargrét og Þórir alla tíð verið grandsöm um það hvernig raunveruleg landamerkispildunnar séu.Þannig sé í fyrsta lagi ljóst aðstefndu Þórir og Margrét höfðu verið tveir af sameigendum jarðarinnarSturlureykja I í fjögur ár (2000-2004) áður en þau eignuðust spilduna. Það hafialla tíð verið sameiginlegur skilningur sameigenda hvernig umrædd spildaafmarkast og hafi Bergsteinn Gizurarson, skiptastjóri dánarbúsins, og Inga Sturludóttir,dóttir Ásu Gústafsdóttur, fengið Guðmund Sigurðsson til að mæla landspilduna ogteikna hana upp. Þá hafi margoft verið rætt um spilduna á fundum sameigenda fráþeim tíma er stefndu Þórir og Margrét urðu sameigendur og þar til þau keyptuspilduna. Eins og áður sé lýst hafi jafnframt verið uppi hugmyndir um aðsameigendur myndu kaupa spilduna og hafi stefndi Þórir verið viðstaddur a.m.k.einn fund um það efni.Í öðru lagi megi ráða afkaupsamningi milli Hönnu Jórunnar og stefndu Margrétar dagsettum 6. október2004 að stefnda Margrét hafi einungis kynnt sér kaupsamning Ásu ogsameigendanna en ekki afsalið fyrir eigninni, sem þó hafi verið þinglýst. Íafsalinu sé endanlegum lögskiptum aðilanna lýst. Í því sé vísað til samkomulagsaðilanna um nánari afmörkun þeirra landspildna sem sérstaklega hafi verið undanskildar sölunni. Það hafi hvílt skylda ástefndu Margréti, sem kaupanda spildunnar, að kynna sér efni umrædds afsals ogþeirra skjala sem af afsalinu leiði. Að mati stefnenda geti stefnda Margrét ekkitalist grandlaus um efni þinglýstrar eignarheimilda. Það geti enda ekki haftáhrif gagnvart stefnendum að síðari eigendur spildunnar hafi lýst henni semrangri, þ.e. í samræmi við kaupsamninginn dagsettan 23. ágúst 1987, í stað þessað lýsa henni í samræmi við það sem fram komi í endanlegu þinglýstu afsalifyrir eigninni.Í þriðja lagi sé ljóst að viðslátt túna hafi stefndu Margrét og Þórir slegið landsvæði sem sé í samræmi viðafmörkun í yfirlýsingu Ásu. Sé því ljóst að mati stefnenda að stefndu Þórir ogMargrét hafi viðurkennt merki spildunnar.Í fjórða lagi hafi stefndu Þórirog Margrét lagt fram tillögu í maí 2005 að samkomulagi um skiptingu ásameignarhluta þeirra í jörðinni þar sem m.a. segi að spilda þeirra skuliafmörkuð svo að hún sé 10 metra frá farvegi Reykjadalsár.Í fimmta lagi hafi stefndi Þórirlagt fram tillögu á aðalfundi sameigenda hinn 28. mars 2007 um að hann fengi aðleggja veg að landspildu sinni um land Sturlureykja. Á þeirri tillögu sjáistgreinilega að merki lóðarinnar liggi ekki að Reykjadalsánni heldur séu þaumörkuð með nákvæmlega sama hætti og gert hafi verið í yfirlýsingu ÁsuGústafsdóttur í október 1988, þ.e. 141,4m x 141,4 m, og síðari uppdráttum.Af þessu sé að mati stefnenda aðstefndu Margrét og Þórir hafi alla tíð verið grandsöm um efni umræddraryfirlýsingar og að landamerki spildunnar ættu að vera í samræmi við hana. Þáhafi þau jafnframt lagt fram tillögur um afmörkun spildunnar í samræmi viðyfirlýsinguna og hafi því viðurkennt landamerkin í verki. Þar sem þau séu ekkií góðri trú um að landamerkin séu afmörkuð allt upp að Reykjadalsánni geti þauekki átt betri og meiri rétt en eldri eigendur.Með vísan til framangreinds teljastefnendur sýnt að landamerkin eigi að vera svo sem þau eru sett fram ídómkröfum þeirra.Um varakröfu segja stefnendur aðöll hlunnindi og önnur réttindi jarðarinnar Sturlureykja I hafi fylgt með ísölu Ásu Gústafsdóttur. Þannig hafi sagt bæði í kaupsamningi Ásu oglandeigendanna, frá 23. ágúst 1987, og afsali fyrir jörðinni, frá 5. desember 1988að jörðin væri seld með öllum byggingum, öðrum mannvirkjum „gögnum og gæðum semjörðinni fylgja og fylgja ber að engu undanskildu, þar með talin öllhlunnindi.“ Þá hafi hreppsnefnd Reykholtsdals samþykkt hinn 21. september 1987að Ása gæti haldið eftir 2 ha. landsspildu „enda fylgi hlunnindi, er aðlandsspildunni liggja, jörðinni Sturlureykjum 1, svo sem lög gera ráð fyrir.“Þá sé ljóst að Sturlureykir I séjörð og um slíkar fasteignir gildi sérstakar reglur um sölu hlunninda ogfasteignaréttinda. Eins og áður sé rakið hafi lengi verið í lögum ákvæði um aðlandeigandi sem á land að árbakka eigi einn vatns-, botns- og veiðirétt fyrirlandi sínu, sbr. m.a. 1. mgr. 2. gr.vatnalaga nr. 15/1923, 1. mgr. 2. gr. eldri laga nr. 76/1970 um lax- ogsilungsveiði og 1. mgr. 5. gr. núgildandi laga nr. 61/2006 um lax- ogsilungsveiði. Almennt sé óheimilt að undanskilja slík réttindi frá fasteign,hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma, sbr. 15. gr. vatnalaga, 4.mgr. 2. gr. eldri lax- og silungsveiðilaga og 1. mgr. 9. gr. núgildandi lax- ogsilungsveiðilaga.Það sé ljóst samkvæmt tilvitnuðumlagaákvæðum hér að framan að öll hlunnindi, þ.m.t. vatns-, botns- ogveiðiréttur, hafi átt að fylgja jörðinni sem sameigendur festu kaup á.Stefnendur telja því að Ása Gústafsdóttir hafi einungis undanskilið tværlandspildur við sölu umræddrar jarðar, en hlunnindi og hvers kyns önnurfasteignaréttindi hafi fylgt jörðinni og séu þar með eign stefnenda og annarrasameigenda Sturlureykja I.Um lagarök vísist einkum til laganr. 41/1919 um landamerki o.fl., meginreglna íslensks eignarréttar umlandamerki, vatnalaga nr. 15/1923, einkum 2. gr. og 15. gr. laganna, eldri lax-og silungsveiðilaga nr. 76/1970, einkum 2. gr. laganna, og núgildandi lax- ogsilungsveiðilaga nr. 61/2006, einkum 5. og 9. gr. laganna. Þá er vísað tilmeginreglna íslensks kröfuréttar um vanheimild.Um málskostnaðarkröfu vísist til1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Af hálfu stefndu er í fyrsta lagiá því byggt að stefnda Margrét hafi keypt umrædda tveggja hektara landspildu úrSturlureykjalandi af Hönnu Jórunni Sturludóttur og merkjum hennar verið lýstþannig: „Spildan afmarkast af Reykjadalsá að austan og sunnan og landamerkjumLaugavalla og Sturlureykja að norðan, en að vestan með markalínu frá norðri tilsuðurs samkvæmt merkihælum samkvæmt meðfylgjandi uppdrætti á loftmynd GuðmundarSigurðssonar frá 6. september 1987.“Stefnda Margrét hafi fengið afsalfyrir spildunni 6. október 2004 þar sem þessi lýsing sé afdráttarlaus. Þetta sénákvæmlega sama lýsing og fram komi í afsali dánarbús Þóru ÁsgerðarGústafsdóttur til Hönnu Jórunnar 31. mars 1998. Þetta sé jafnframt sama lýsingá legu og merkjum spildunnar þegar hún hafi upphaflega verið skilin frá landiSturlureykja 1 og fram komi í kaupsamningi Þóru Ásgerðar Gústafsdóttur og 15aðila um kaup á jörðinni. Þessum 3 eignarheimildum hafi öllum verið þinglýstathugasemdalaust. Þetta séu einu skjölin um legu og merki spildunnar sem hafiverið þinslýst.Samkvæmt þessari lýsingu sé ljóstað suður- og austurmörk spildunnar ráðist af Reykjadalsá og samkvæmt því getimerki hennar ekki ráðist af þeim hnitapunktum sem fram komi í aðalkröfustefnenda.Þessi málsástæða leiði ein og sértil sýknu stefndu Margrétar.Í öðru lagi hafi stefndu Margrétiverið ókunnugt um það þegar hún keypti spilduna 6. október 2004, að samkomulaghafi verið gert á milli upphaflegra 15 kaupenda jarðarinnar og seljandajarðarinnar, Þóru Ásgerðar Gústafsdóttur, um að mörk spildunnar ættu að verðaönnur en tilgreint sé í þinglýstum kaupsamningi þeirra. Margrét hefði ekki séðyfirlýsingu Þóru Ásgerðar frá aðila frá 20. október 1988 og henni ekki veriðkunnugt um tilvist hennar. Yfirlýsingu þessari hafi aldrei verið þinglýst.Margrét hafi því verið algerlega grandlaus um tilvist þessa samkomulags.Í þinglýstu afsali fyrir jörðinnisé merkjum spildunnar lýst eins og áður að undanskildu því að markalína fránorðri til suðurs sé eins og áður skv. merkihælum, en ekki sé vísað tilloftmyndar heldur sagt að „aðilar hafi gert með sér sérstakt samkomulag um mörkspildunnar“. - Þessi athugasemd ein og sér er ekki til þess fallin að lesendurafsalsins geti talið að samkomulag hafi orðið um breytingu á austur- suður- ognorðurmörkum spildunnar, enda sé þeim merkjum jafn augljóslega lýst i afsalinusem fyrr, „afmarkast af Reykjadalsá að austan og. sunnan og landamerkjumLaugavalla og Sturlureykja að norðan“.Þessi málsástæða leiði ein og sértil sýknu stefndu Margrétar.Það sé beinlínis rangt að þaðkomi fram í þinglýstum heimildum að spildan skuli vera 141,4 m. á hverja hlið.Slíka lýsingu sé hvergi að finna í þinglýstum heimildum. Þvert á móti séspildan óregluleg í laginu og fylgi óreglulegum árbakka Reykjadalsár að austanog sunnan og aðliggjandi merkjum Laugavalla að norðan. Vesturmörk spildunnarhafi hins vegar átt að fylgja markalínu með niðursettum hælum sem átt hafi aðafmarka stærð hennar við umsamda heildarstærð.Með vísan til tilvitnunarstefnenda í stefnu til ákvæða vatnalaga nr. 15/1923 og þágildandi laga nr.76/1970 um lax- og silungsveiði hafi verið óheimilt að undanskilja vatns-botns- og veiðirétt frá landi við sölu. Slík réttindi hafi því fylgt spildunniað því marki sem hún eigi land að Reykjadalsá. Hugsanlegur rangurlagaskilningur hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps að þessu leyti við sölujarðarinnar breyti engu um réttarstöðu aðila.Í þriðja lagi segi íyfirlýsingunni frá 20. október 1988 að samkomulag hafi verið gert á millikaupenda jarðarinnar (fimmtán menninganna) og seljanda, Þóru ÁsgerðarGústafsdóttur og að samkvæmt því samkomulagi skuli merki spildunnar vera svosem síðan sé lýst í yfirlýsingunni. Þetta samkomulag hafi ekki verið lagt framí málinu og sé efni þess því með öllu óljóst og engan veginn hægt að átta sig áþví hvort samkomulagið hafi nokkurn tíma verið efnt og þannig öðlast gildi ámilli viðsemjenda. Það sé því alls ekki víst að sú breyting á mörkum spildunnarsem samkomulagið geri ráð fyrir að skuli verða og fram komi í skjalinu hafinokkurn tíma orðið virk á milli aðila. Yfirlýsingin sé dagsett 20. október 1988og afsalið sé gefið út 5. desember 1988. Lýsing á merkjum spildunnar í afsalinubendi til þess að afsalshafar hafi ekki verið búnir að efna sínar skyldur skv.samkomulaginu eða að önnur skilyrði þess hafi verið uppfyllt þegar afsalið vargefið út, því hefði svo verið verði að telja að merkjum spildunnar hefði veriðlýst í afsalinu með þeim breytingum sem fram komi í yfirlýsingunni.Augljóst sé að mikill munur sé áverðmæti spildunnar eins og hún er upphaflega afmörkuð með þeim réttindum semárbakkanum tilheyra og hins vegar þeirri legu sem henni sé ætlaður samkvæmtyfirlýsingunni og tilvitnuðu samkomulagi. Það sé því engin goðgá að ætla aðslíkt samkomulag geri ráð fyrir verulegum skuldbindingum af hálfu eigendajarðarinnar.Í fjórða lagi séu aðeins 3núverandi eigenda eftir af upphaflegum 15 kaupendum jarðarinnar. Íkaupsamningum sem gerðir hafi verið um einstaka eignarhluti í jörðinni hafilegið frammi veðbókarvottorð jarðarinnar en jafnframt hafi í þessumkaupsamningum verið vísað til kaupsamningsjarðarinnar frá 23. ágúst 1987. Í þinglýsingarvottorði og upphaflegumkaupsamningi sé glögglega lýst merkjum spildunnar eins og stefnda Margrét teljiréttilega að þau séu. Enginn hafi gert reka að því að fá þessa lýsinguleiðrétta í þinglýsingarbókum.Þá sé alrangt að stefndu Margrétiog Þóri hafi verið kunnugt um það þegar Margrét keypti spilduna að merkispildunnar kynnu að vera talin önnur en fram kemur í þinglýstum kaupsamningi.Því er jafnframt mótmælt að rætt hafi verið á fundum í eignarhaldsfélaginu semþau hafi setið áður en þau keyptu spilduna, að merki hennar væru með öðrumhætti. Athygli sé vakin á því að í þinglýsingarvottorði sé skýrlega tekið framað undanskilið landi jarðarinnar sé spilda sem afmarkist af Reykjadalsá aðaustan og sunnan og landamerkjum Laugavalla og Sturlureykja að norðan en aðvestan með markalínu frá norðri til suðurs skv. merkihælum.Þá sé í bréfi oddvitaReykholtsdalshrepps til eigenda Sturlureykja 1 sem sent hafi verið í tengslumvið svæðaskipulag sérstaklega áréttað að við gerð skipulagsins séu landamerkihvers konar sem áreiðanlegust og ágreiningslaus. Með bréfinu hafi fylgtuppdráttur Gylfa Más Guðbergssonar sem sýni glögglega legu og merki spildunnar,sem kölluð sé lóð. Spildan liggi að Reykjadalsá og að öðru leyti eins ogmerkjum hennar sé lýst í þinglýstum heimildum. Ekkert hafi verið gert af hálfueigenda Sturlureykja 1 til að andmæla þessu eða leiðrétta. Stefndu Margrét ogÞórir hafi fyrir nokkrum árum látið plægja land og gera tún innan þess landssem þau hafi girt í Vellisnesinu. Land þetta sé u.þ.b. 3,3 ha. og afmarkað íuppdrætti sem lagður hafi verið fram af stefnanda á dskj. nr. 35. Landstærðinhafi verið ákvörðuð með hliðsjón af sameiginlegri stærð beggja spildna þeirra,2,0 ha. og 1,22 ha. og einnig þeirri staðreynd að þau hafi átt 1/15 í þessusameiginlega landi sem liggi að spildunni. Þessi girðing hafi ekki verið hugsuðsem varanlegt mannvirki til allrar framtíðar. Túnið sjálft sé ekki sléttir 2ha. að stærð og sé ekki jafn langt og það er breitt. Það sé alls ekki í samræmivið þá lýsingu sem fram komi í yfirlýsingunni frá 20. október 1988. Það sé þvífjarstæðukennt að halda því fram að með þessari aðgerð hafi Margrét viðurkenntmörk spildunnar eins og þeim sé lýst í yfirlýsingunni og er þeirri staðhæfingumótmælt. Tillaga stefndu Þóris og Margrétar feli í sér skipti á eignarhlutþeirra í jörðinni og 16 ha. lands sem nái niður að vegi meðfram ánni. Í þessaritillögu felist engin viðurkenning á því að mörk spildunnar séu ekki viðReykjadalsá, heldur hafi staðið til að hliðra til umfram skyldu ef þettasamkomulag hefði náð fram að ganga. Í tillögunni felist engin viðurkenning áþví að mörk landspildunnar séu önnur en þinglýstar heimildir segi. Sömu sögu séað segja um tillögu Þóris á loftmynd á dskj. nr. 24. Þar sé gert ráð fyrir aðMargrét og Þórir fái land úr sameiginlegu landi jarðarinnar undir veg aðspildunni og í staðinn verði mörk spildunnar eins og yfirlýsingin frá 20.október 1988 geri ráð fyrir. Í þessu felist engin viðurkenning og séstaðhæfingu stefnanda þar um mótmælt. Öllum fullyrðingum og vangaveltumstefnenda um að stefndu Margrét og Þórir hafi alla tíð verið grandsöm „umraunveruleg landamerki spildunnar“, þ.e. margnefnda yfirlýsingu, er mótmælt semósönnuðum, tilhæfulausum og beinlínis röngum.Um varakröfu stefnenda segjastefndu Þórir og Margrét að samkvæmt 1. mgr. 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923 fylgilandareign hverri réttur til hagnýtingar á því vatni sem á henni er, enlandareign sé skilgreind í 1. gr. sömu laga sem fasteign, þ.e. afmarkaður hlutilands ásamt mannvirkjum sem varanlega eru við landið skeytt. í 1. mgr. 3. gr.sömu laga segi: „Nú skilur á eða lækur landareignir, og á þá hvort land ímiðjan farveg“. Í 3. mgr. 15. gr. sömu laga segi: „Nú er framseldur hlutilandareignar sem liggur að vatni eða á og eru vatnsréttindi innifalin íkaupunum nema öðru vísi sé kveðið á um“. Í 4. gr. laga um lax- og silungsveiðinr. 76/1970 sem í gildi hafi verið þegar kaupin fóru fram, segi í 4. mgr. 2.gr.: „Eigi má skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareign, hvorkifyrir fullt né allt né um tiltekinn tíma“.Af þessu megi ljóst vera aðumrædd hlunnindi fylgi landspildunni og að óheimilt hefði verið að skilja þaufrá henni. Stefnda Margrét telur sig eiga þessi hlunnindi og er kröfunnimótmælt.Stefndu vísa til almennra lögfestraog ólögfestra reglna íslensks samninga- og kröfuréttar, vatnalaga nr. 15/1923,einkum 2., 3. og 15. gr. og laga um lax og silungsveiði nr. 76/1970 einkum 4.mgr. 2. gr.NIÐURSTAÐAFrumrit yfirlýsingar ÞóruÁsgerðar Gústafsdóttur frá 20. október 1988 var sýnt í þinghaldi 16. apríl sl.en ljósrit hennar hefur verið lagt fram í máli þessu. Þá kom vitnið Sigurður H.Grétarsson, sem skráði nafn sitt á skjalið sem vottur, fyrir dóm þann sama dagog staðfesti undirskrift sína á skjalinu og kvað Ásu hafa rétt sér það tilundirskriftar. Hinn votturinn, Sigurrós M. Sigurjónsdóttir hafi einnig veriðviðstödd en hún er nú látin. Samkvæmt þessu þykir sýnt fram á að hinn 20.október 1988 hafi Þóra Ásgerður Gústafsdóttir gefið nefnda yfirlýsingu þar semmörkum spildu þeirrar er hún hélt eftir við kaupin er lýst nákvæmlega. Í afsalisem dagsett er 5. desember 1988 og gefið út af Þóru Ásgerði segir að aðilarhafi gert með sér sérstakt samkomulag um mörk spildunnar en í yfirlýsingunni ervísað til samkomulags við þáverandi eigendur Sturlureykja og enn fremur segir ískjalinu í framhaldi af lýsinga á stærð spildunnar að yfirlýsingin sé gerð ítveimur samhljóða eintökum, einu fyrir þáverandi eigendur Sturlureykja og hinutil þinglýsingar. Teljist hvort um sig fullgilt frumrit yfirlýsingarinnar. Endaþótt yfirlýsingu þessari hafi ekki verið þinglýst verður á því að byggja að húnhafi að geyma lýsingu á staðsetningu og stærð þeirrar spildu sem Þóra Ásgerðurhélt eftir við kaupin og stefnda Margrét keypti af Hönnu Jórunni Sturludótturskv. afsali frá 6. október 2006. Orðalag afsalsins frá 5. desember þar semvitnað er til samkomulags aðila gefur til kynna að nákvæmari lýsing spildunnarsem er sem næst tveimur hekturum hafi verið fyrir hendi en það er sú stærð semgreinir í kaupsamningi frá 23. ágúst 1987 þar sem Þóra Ásgerður héltmargnefndri spildu eftir fyrir sig. Stefnda, Margrét getur ekki borið fyrir sigað hún hafi öðlast meiri rétt en sýnt þykir að seljandi hafi áskilið sér erSturlureykir I voru seldir. Þegar af þessari ástæðu verður fallist á aðalkröfustefnenda. Eftirúrslitum málsins verða stefndu Margrét og Þórir dæmd til þess að greiðastefnendum óskipt 1.506.000 krónur ímálskostnað þ.m.t. virðisaukaskattur.Allan Vagn Magnússon dómstjórikveður upp dóm þennan.DómsorðSpilda sú sem Þóra ÁsgerðurGústafsdóttir hélt eftir við afsal jarðarinnar Sturlureykja I í Reykholtsdalhinn 5. desember 1988 afmarkast með eftirfarandi hætti: Frá hnitapunkti 1 (A387032,11 og N 464154,45) 141,4 metra norðvestur að hnitapunkti 2 (A 386908,51og N 464223,14), þaðan 141,4 metra suðvestur að hnitapunkti 3 (A386839.83 ogN464099,54), þaðan 141,4 metra suðaustur að hnitapunkti 4 (A386963.42 ogN464030,86) og loks þaðan 141,4 metra norðaustur að hnitapunkti 1 (A 387032,11og N 464154,45). Framangreint er nánar markað á uppdrætti Ólafs K.Guðmundssonar, dags. 17. október 2009.Stefndu MargrétKjartansdóttir og Þórir Hvanndal Ólafsson greiði stefnendum, Birni MáÓlafssyni, Sigríði Ólafsdóttur, Kristínu Pálmadóttur, Sigurpáli Óskarssyni, VilhjálmiJ. Sigurpálssyni, Baldvin Sigurpálssyni, Jóni Péturssyni, Sigurði Oddssyni, Ástu V. RothAðalsteinsdóttur, Hrafni Tulinius og Kristjáni Sveinssyni, óskipt 1.506.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 79/2008
Verkkaup Samningur
Hugbúnaðarfyrirtækið EC, fól G sem verktaka að flytja hýsingu léna af netþjónum EC til ANZA hf., en til stóð að síðarnefnda fyrirtækið tæki yfir hýsingarþjónustu fyrir EC. Málsaðilar deildu um hvort tæknilegir örðugleikar hefðu komið upp við flutning lénanna. G taldi sér heimilt, vegna örðugleika sem upp komu, að flytja gögnin yfir á netþjóna sína og hýsa lénin fyrir EC gagn gjaldi. Gegn andmælum EC var ekki talið að G hefði tekist sönnun um að honum hefði verið heimilt á grundvelli munnlegs samkomulags við EC að flytja umrædd gögn á ný frá ANZA hf., yfir á eigin netþjóna og annast hýsingu fyrir EC gegn gjaldi. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að G hefði hótað EC að loka aðgangi að öllu sem hann hýsti fyrir EC yrðu reikningar ekki greiddir sem hefði leitt af sér tjón fyrir EC. Í ljósi andmæla EC og þvingunum af hálfu G var ekki talið að í greiðslu EC á einum reikningi G hefði falist samþykki við greiðsluskyldu vegna annarra reikninga G fyrir hýsingu lénanna. Var EC því sýknað af kröfu G um greiðslu umræddra reikninga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. desember 2007, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. janúar 2008. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 12. febrúar 2008. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Krafa stefnda, sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi, byggir á sjö reikningum, sem gefnir eru út á tímabilinu 1. september til 1. desember 2006, samtals að fjárhæð 1.310.793 krónur. Stefndi kveður áfrýjanda hafa falið sér í árslok 2005 að flytja hýsingu léna frá ASP Tölvuþjónustu ehf. til ANZA hf., en til hafi staðið að síðarnefnda fyrirtækið tæki yfir hýsingarþjónustu fyrir áfrýjanda. Á þessum tíma hafi fjárhagsstaða ASP Tölvuþjónustu ehf. verið orðin erfið. Hafi það orðið til þess að stefndi hafi keypt búnaðinn fyrir lénahýsingu af ASP Tölvuþjónustu ehf. í mars 2006. Vinnan við flutning gagna hafi gengið illa sökum tæknilegra erfiðleika hjá ANZA hf. Í júní 2006 hafi tekist að flytja pósthólf sem tengdust umræddum lénum en þeir flutningar hafi gengið til baka vegna vélabilunar hjá ANZA hf. Hafi stefndi því annast hýsingu fyrir áfrýjanda þar til endanlegum flutningi DNS léna til ANZA hf. hafi verið lokið í byrjun árs 2007. Umræddri lénahýsingu hafi aldrei verið mótmælt og hafi það verið skilningur stefnda að framkvæmdin hafi verið í fullri sátt við áfrýjanda enda hafi hann greitt fyrsta reikninginn sem stefndi hafi gert honum vegna hennar án fyrirvara. Hafi áfrýjandi þannig í framkvæmd viðurkennt greiðsluskyldu sína. Áfrýjandi, sem er hugbúnaðarfyrirtæki, hefur hannað hugbúnað sem það nýtir við þjónustustarfsemi sína. Áfrýjandi kveðst jafnframt hafa boðið viðskiptavinum sínum hýsingarþjónustu fyrir netþjóna sem byggð hafi verið á tæknilausnum ASP Tölvuþjónustu ehf. Þegar síðar nefnda fyrirtækið hafi ákveðið að hætta að veita áfrýjanda hýsingarþjónustu, kveðst áfrýjandi hafa samið við það um að fá tæknilausnir þess inn í fyrirtæki sitt. Hafi stefndi unnið sem verktaki að yfirfærslu á þessum tæknilausnum til áfrýjanda frá 25. júní 2005 til 31. júlí 2006 en hann hafi áður verið starfsmaður ASP Tölvuþjónustu ehf. Á tímabilinu apríl til júlí 2006 hafi stefndi meðal annars átt að færa öll gögn af tölvuþjónum stefnda, sem áður voru í eigu ASP Tölvuþjónustu ehf., yfir til ANZA hf., en áfrýjandi hafi samið við síðar nefnda fyrirtækið um hýsingarþjónustu. Samkvæmt tölvupósti 4. júlí 2006 hafi stefndi staðfest flutning á 93 lénum af netþjónum ASP Tölvuþjónustu ehf. og í tölvupósti 14. júlí 2006 hafi stefndi staðfest að allir sem notað hafi kerfið séu komnir á nýja kerfið hjá ANZA hf. Áfrýjandi mótmælir því að tæknilegir erfiðleikar hafi komið í veg fyrir flutning lénanna til ANZA hf. Í óþökk áfrýjanda hafi stefndi hins vegar fært lénin til baka yfir á vélbúnað sinn og tekið að veita honum óumbeðið þá þjónustu sem ASP Tölvuþjónusta ehf. veitti áfrýjanda áður. Hafi stefndi síðan gert áfrýjanda reikninga fyrir hýsingu sem deilt sé um í málinu. Stefndi hafi haft áfrýjanda í hálfgerðri gíslingu þar sem áfrýjandi hafi verið samningsbundinn um að veita viðskiptavinum sínum DNS þjónustu sem stefndi réð einn yfir þar sem hann hafði ekki flutt tæknilausnir yfir á netþjóna ANZA hf. eins og þó hafi verið samið um. Áfrýjandi hafi látið undan hótunum stefnda um að loka fyrir þessa þjónustu til viðskiptavina áfrýjanda í ljósi þess tjóns er af hlytist og greitt 4. október 2006 einn af hinum umdeildu reikningum. Áfrýjandi telur að sú greiðsla feli ekki í sér viðurkenningu á greiðsluskyldu á öðrum reikningum. Hafi hin umbeðnu gögn og tæknilausnir ekki verið færðar yfir á netþjóna ANZA hf. á ný fyrr en í ársbyrjun 2007 og þá aðeins tekið stefnda 18,5 klukkustundir. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að enginn samningur hafi verið um að stefndi færði gögnin á ný frá ANZA hf. yfir á netþjóna sína heldur hafi það verið gert gegn andmælum áfrýjanda. Af þeim sökum geti stefndi ekki krafið áfrýjanda um greiðslu fyrir nethýsingu sem áfrýjandi hafi frá öndverðu andmælt. Af þessum sökum mótmælir hann skyldu sinni til greiðslu á 672.063 krónum fyrir nethýsingu en viðurkennir að sér hafi borið að greiða 638.730 krónur af hinni umkröfðu fjárhæð en það hafi hann gert 21. desember 2006 svo og 12. og 21. janúar 2007, með samtals 800.000 krónum. II Óumdeilt er að áfrýjandi fól stefnda sem verktaka að flytja hýsingu léna af netþjónum stefnda, en þeir höfðu verið í eigu ASP Tölvuþjónustu ehf. og voru seldir stefnda í mars 2006. Skyldu lénin flutt til ANZA hf., en til stóð að síðarnefnda fyrirtækið tæki yfir hýsingarþjónustu fyrir áfrýjanda. Málsaðila greinir á um hvort tæknilegir örðugleikar hafi komið upp við flutning lénanna. Telur stefndi að sér hafi verið heimilt, vegna slíkra örðugleika, að flytja gögnin til baka yfir á netþjóna sína og hýsa lénin áfram fyrir áfrýjanda gegn gjaldi. Meðal gagna málsins er tölvubréf 19. júlí 2006 frá Ásgeiri Halldórssyni, starfsmanni áfrýjanda, þar sem stefndi var beðinn um að breyta ekki neinu í kerfi áfrýjanda „frá og með núna.“ Jafnframt var óskað eftir að stefndi sendi áfrýjanda lista yfir verk sem hann væri að vinna að fyrir áfrýjanda. Þá er í gögnum málsins einnig að finna tölvubréf 8. september 2006 frá Bjarna S. Bjarnasyni, starfsmanni áfrýjanda, til stefnda þar sem fram kom að reikningur frá stefnda væri ekki í samræmi við ofangreind fyrirmæli Ásgeirs. Áfrýjandi telur að í tölvupóstum þessum felist fyrirmæli um að stefnda hafi verið óheimilt að flytja lénin á ný á eigin netþjóna og gera reikninga fyrir hýsingu þeirra og hvorki hafi verið beðið um þá þjónustu né hún samþykkt síðar. Gegn andmælum áfrýjanda verður ekki talið að stefnda hafi tekist sönnun um að honum hafi verið heimilt á grundvelli munnlegs samkomulags við áfrýjanda að flytja umrædd gögn á ný frá ANZA hf. yfir á eigin netþjóna og annast hýsingu fyrir áfrýjanda gegn gjaldi. Í gögnum málsins liggur fyrir að stefndi hótaði áfrýjanda að loka aðgangi að öllu sem hann hýsti fyrir áfrýjanda yrðu reikningar ekki greiddir. Af hálfu áfrýjanda er fullyrt að slík lokun hefði haft í för með sér mikið tjón fyrir rekstur hans. Í ljósi þeirra andmæla sem fram höfðu komið af hálfu áfrýjanda og þeim þvingunum sem hann var beittur verður ekki talið að í greiðslu hans á einum reikningi stefnda hafi falist samþykki við greiðsluskyldu vegna annarra reikninga stefnda fyrir hýsingu á lénum. Verður krafa áfrýjanda um sýknu því tekin til greina. Samkvæmt úrslitum málsins verður stefndi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til þess að annað mál vegna sömu lögskipta hefur verið rekið samhliða þessu, sbr. 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Áfrýjandi, EC Hugbúnaður ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Gests Andrésar Grjetarssonar. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnandi kveðst sérhæfa sig í hýsingu á vefjum með Microsoft SQL gagnagrunns­tengingum ásamt vistun á lénum fyrir sína viðskiptamenn og tengdri starfsemi. Þá kveðst hann einnig bjóða upp á hýsingu á hefðbundnum HTML vefjum og tengingar við MySQL gagnagrunna. Kveðst stefnandi hafa unnið sem verktaki hjá ASP Tölvuþjónustu ehf. áður en hann hóf að vinna fyrir stefnda en hann hafi fært sig yfir til stefnda haustið 2005. ASP Tölvuþjónusta ehf. sá um DNS hýsingu og pósthýsingu fyrir stefnda og kveður stefndi sig hafa verið eitt fárra fyrirtækja sem notaðist við þær lausnir sem ASP Tölvuþjónustan ehf. bauð upp á og hafi stefndi gert marga samninga við sína viðskiptavini um svokallaða heildarpakka sem hafi meðal annars innihaldið hýsingarþjónustu fyrir netþjóna. ASP Tölvuþjónustan ehf. ákvað að hætta starfsemi um áramótin 2005/2006 og keypti stefnandi búnaðinn og telur sig þar með hafa yfirtekið þjónusturnar á þeim búnaði. Í kjölfarið að ASP Tölvuþjónustan ehf. hætti starfsemi samdi stefndi við fyrirtækið ANZA ehf. um hýsingarþjónustu. Kveðst stefndi hafa talið mikilvægt að fá tæknilausnir þessarar þjónustu inn í fyrirtæki sitt frá ASP Tölvuþjónustunni ehf. Stefnandi gerði samning við stefnda um að flytja umræddar þjónustur frá ASP Tölvuþjónustunni ehf. yfir til ANZA hf. og hófst sá flutningur í mars 2006. Kveður stefnandi að verkið hafi tafist verulega vegna bilana sem hann hafi enga ábyrgð borið á heldur hafi tækniörðugleikar komið við sögu auk þess sem tæknibúnaður hafi bilað og gallar komið upp hjá ANZA hf. Vegna þessara bilana hafi hann þurft að flytja þau gögn sem þegar höfðu verið flutt aftur til baka en um hafi verið að ræða flutninga á svokallaðri DNS þjónustu, póstþjónustu og vefþjónustu. Hangi þetta allt saman en mikilvægust sé DNS þjónustan og hana megi ekki flytja fyrr en póstþjónustan og vefþjónustan hafi verið fluttar, en vegna bilana hafi það ekki gengið sem skyldi. Krafa stefnanda er byggð á sjö reikningum sem sundurliðast svo: Stefnandi kveður ofangreinda reikninga vera vegna hýsingar á lénum, kerfisþjónustu, bilanagreiningu, tölvuviðgerða, símaaðstoðar og fleira. Hafi stefndi greitt þrjár greiðslur inn á reikningana samtals að fjárhæð 800.000 krónur og dragist sú fjárhæð frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Stefnandi vísar til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en sú regla fái lagastoð í 45., 47., og 54. gr. laga nr. 50/2000 og lögum nr. 42/2000. Um gjalddaga sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um varnarþing vísar hann til 33. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveðst hafa greitt stefnanda að fullu fyrir flutning á þjónustum með greiðslum sem inntar hafi verið af hendi vegna vinnu í apríl, maí, júní og júlí 2006. Hafi greiðslur verið eins og um fulla vinnu hafi verið að ræða eða 312.500 krónur á mánuði. Samkvæmt vinnuskýrslum stefnanda, sem hann hafi skilað inn til stefnda, hafi farið 21 tími í apríl í önnur verkefni en flutninga, 9 tímar í maí í önnur verkefni en flutninga og 19 tímar í júní í önnur verkefni en flutninga. Engar tímaskýrslur hafi borist frá stefnanda fyrir júlí. Fyrir þetta tímabil hafi stefnandi fengið greiddar 1.247.000 krónur. Þá kveður stefndi stefnanda aldrei hafa lokið við flutning á tölvulausnum af tölvuþjónum ASP yfir til ANZA og hafi því aldrei skilað umbeðnu og þegar greiddu verki. Þrátt fyrir það haldi stefnandi því fram í tölvupósti 14. júlí 2006 að flutningi á öllum gögnum og pósthólfum yfir til ANZA sé lokið. Að mati stefnda hafi verið um að ræða tveggja daga verk. Hafi stefnandi keypt vélbúnað ASP Tölvuþjónustunnar ehf. og yfirtekið þjónustuna sem ASP Tölvuþjónustan ehf. hafði veitt stefnda, án samþykkis eða vitundar stefnda. Í framhaldi hafi stefnandi sent reikninga til stefnda fyrir ýmiss konar þjónustu og sömuleiðis sent reikninga til viðskiptavina stefnda fyrir netþjónahýsingu (DNS hýsingu og pósthýsingu) en um sé að ræða þjónustu sem innifalin sé í pakkasamningum þessara aðila við stefnda. Með aðgerðum sínum hafi stefnandi yfirtekið hóp viðskiptavina stefnda og sent þeim reikninga sem þeir hafi mótmælt upp til hópa. Hafi stefnandi síðan skilað stærstum hluta viðskiptavina stefnda til baka en haldið eftir einum tíu til fimmtán aðilum sem hann hafi fullyrt að vildu frekar eiga viðskipti við hann en stefnda, sem síðan hafi komið í ljós að var rangt. Hafi þessar aðgerðir stefnanda valdið stefnda ómældri fyrirhöfn, kostnaði og missi viðskiptavina. Stefndi kveðst gera athugasemdir við reikninga stefnanda. Í fyrsta lagi mótmæli hann þeim reikningum sem eru vegna DNS hýsingar sem röngum og tilefnislausum þar sem þegar hafi verið greitt fyrir flutninga á DNS hýsingu og vísist um það til tímaskýrslna og innborgana til stefnanda fyrir vinnu í apríl, maí, júní og júlí 2006. Hafi aldrei verið beðið um eða samið við stefnanda um hýsingarþjónustu. Reikningar varðandi þetta séu reikningur 100 að fjárhæð 248.359 krónur, reikningur nr. 209 að fjárhæð 61.422 krónur, reikningur nr. 221 að fjárhæð 96.301 króna og reikningur nr. 216 að fjárhæð 110.058 krónur. Þá sé reikningi nr. 99, að fjárhæð 303.718 krónur, mótmælt að því er varðar þann hluta hans sem sé vegna DNS mála að fjárhæð 92.098 krónur. Þessum hluta reikningsins sé mótmælt þar sem þegar hafi verið greitt fyrir þessa vinnu, sbr. tímaskýrslur og innborganir fyrir vinnu í apríl, maí, júní og júlí 2006 en stefndi kveðst viðurkenna þann hluta hans sem varðar aðra vinnu að fjárhæð 211.620 krónur. Varðandi reikning nr. 210, að fjárhæð 320.868 krónur, mótmælir stefnandi þeim hluta sem er vegna DNS mála að fjárhæð 68.786 krónur og póstmála að fjárhæð 74.078. Eins og að framan sé rakið hafi þegar verið greitt fyrir allt sem snúi að DNS málum. Þá hafi einnig verið greitt fyrir flutninga og póstþjónustu og eigi stefndi ekki að greiða fyrir þá þjónustu aftur. Sá hluti reikningsins sem sé vegna ýmiss konar vinnu, 169.320 krónur, og símakostnaður, 8.684 krónur eða samtals 178.004 krónur sé viðurkenndur. Með sömu rökum sé reikningi nr. 211, að fjárhæð 291.436, krónur mótmælt að því er varðar þann hluta sem snýr að DNS málum að fjárhæð 148.155 krónur og póstmálum að fjárhæð 21.165 krónur. Viðurkennir stefndi þann hluta reiknings sem lýtur að símakostnaði, 11.000 krónur, og ýmiss konar vinnu að fjárhæð 111.116 krónur, eða samtals 122.116 krónur. Stefndi kveðst ekki gera athugasemd við reikning nr. 222 að fjárhæð 126.990 krónur vegna ýmiss konar vinnu. Stefndi bendir á að yfirlýsing stefnanda í tölvupósti 14. júlí 2006, um að flutningi á öllum gögnum og pósthólfum yfir á vélar stefnda sé lokið, hafi verið röng. Hafi yfirfærslunni ekki lokið fyrr en í janúar 2007, sbr. reikning stefnanda, útgefinn í janúar 2007. Með þeim reikningi sé stefnandi enn á ný að reyna að innheimta fyrir þegar greidda vinnu. Samkvæmt þeim reikningi sé um að ræða vinnu við DNS flutning, frágang og prófanir. Vinnu sem samkvæmt eigin yfirlýsingu stefnanda hafi lokið í júlí 2006. Einnig bendi stefndi á að milli stefnanda og stefnda hafi aldrei verið samningur um hýsingarþjónustu á netþjónum hvorki fyrir stefnda sjálfan né sem hluta af pakkasamningum hans við viðskiptavina sinna. Kröfum stefnanda vegna þjónustu sem aldrei hafi verið beðið um sé því með öllu mótmælt. Með vísan til framangreinds telji stefndi að honum hafi borið að greiða stefnanda 638.730 krónur og sé öllum frekari kröfum mótmælt. Hafi stefndi greitt stefnanda 1.048.359 krónur vegna þeirra reikninga sem mál þetta byggi á og vegna samskipta aðila. Sé ljóst að stefndi hafi ofgreitt til stefnanda 409.629 krónur. Ástæður þess að stefndi hafi ofgreitt með þessum hætti séu að stefndi hafi ekki með nokkrum hætti viljað styggja stefnanda fyrr en flutningi á tölvuþjónustunni væri að fullu lokið. Hafi stefnandi haldið stefnda í hálfgerðri gíslingu. Hafi stefndi verið skuldbundinn til þess að veita viðskiptavinum sínum DNS þjónustu en stefnandi hafi ráðið yfir tækni­lausnum sem til hafi þurft. Tæknilausnum sem stefnandi hafi löngu átt að vera búinn að flytja yfir til stefnda, þar með að skila umbeðnu og þegar greiddu verki. Hafi stefndi ekki getað hætt á að stefnandi lokaði fyrir DNS þjónustuna til viðskiptavina sinna en því hefði fylgt verulegur kostnaður og óhagræði fyrir viðskiptavinina. Þess vegna hafi þessar greiðslur átt sér stað umfram það sem stefndi telji sig eiga að greiða. Þá hafi stefnandi verið með síma fyrir tímabilið ágúst 2006 til mars 2007 sem stefndi hafi greitt, eða 108.903 krónur, og enn fremur hafi stefnandi tekið út þjónustu í nafni stefnda frá Hive fyrir 37.165 krónur eftir að verktakasamningi aðila lauk. Telji stefndi að hann eigi að fá hvort tveggja greitt til baka frá stefnanda. Samtals eigi stefndi því 555.697 krónur inni hjá stefnanda. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á aðalkröfu um sýknu telji stefndi að lækka eigi kröfur stefnanda. Sé verðlagning stefnanda fyrir netþjónahýsinguna alltof há og í engu samræmi við það sem gangi og gerist hjá sambærilegum þjónustuaðilum. Sem dæmi taki sambærilegt fyrirtæki 250 krónur í árgjald fyrir 1 lén á netþjóni en stefnandi rukki allt að 1.300 krónur á mánuði. Þá sé kostnaður við rekstur á DNS þjónustu ekki nema að óverulegu leyti háður fjölda tilvísana sem þjónustan veiti. Stefndi hafi sjálfur verið með þessa þjónustu á vélum sínum hjá ANZA. Fallist dómurinn ekki á mótmæli stefnda gerir stefnandi kröfu til þess að tekið sé tillit til ofannefndra innborgana inn á kröfu stefnanda og að skuld stefnanda við stefnda vegna símanotkunar og úttektar hjá Hive, komi til skuldajafnaðar gegn dómkröfu hans. Stefndi vísar til almennra reglna samninga og kröfuréttarins um efndir skuldbindinga. Þá sé byggt á reglum um skuldajöfnuð. Málskostnaðarkröfu sína reisir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi byggir kröfur sínar á reikningum vegna vinnu sem hann kveðst hafa innt af hendi í þágu stefnda. Eru reikningar þessir meðal annars vegna hýsingar léna á tímabilinu 1. júlí til 1. desember 2006. Þá eru reikningar vegna ýmiss konar vinnu á tímabilinu ágúst-september 2006 og ýmiss konar vinnu vegna svokallaðra DNA mála á sama tímabili. Stefndi mótmælir þeim reikningum sem eru vegna hýsingar léna þar sem aldrei hafi verið samið við stefnanda um slíka þjónustu. Þá kveðst stefndi hafa greitt stefnanda allt varðandi DNA mál með greiðslum í apríl, maí, júní og júlí 2006. Þá hafi stefndi enn fremur greitt stefnanda þann hluta reiknings nr. 210 sem snúi að póstmálum. Í málinu nýtur ekki við skriflegs samnings milli aðila og stendur því orð gegn orði um hvað hafi samist með þeim. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi tekið að sér umdeild verk fyrir stefnanda sem verktaki og bera reikningar hans þess glögg merki og mánaðarleg greiðsla hans í starfsmannasjóð breytir engu þar um. Stefndi heldur því fram að aldrei hafi verið samið um að stefnandi hýsti lén fyrir stefnda og mótmælir stefndi reikningum varðandi það. Stefndi er hugbúnaðarfyrirtæki sem gerði samning við stefnanda um að hann tæki að sér ákveðin verk í samvinnu við starfsmenn stefnda. Verður að gera þær kröfur til fyrirtækis sem þannig ræður til sín sérhæfðan verktaka að hann gangi frá skriflegum samningi við hann. Verður stefndi að bera hallann af sönnunarskorti um hvað samist hafi milli aðila. Stefndi rekur í málatilbúnaði sínum að hann hafni reikningi stefnanda nr. 100 að fjárhæð 248.359 krónur þar sem hann varði hýsingarþjónustu sem aldrei hafi verið beðið um. Þessi reikningur er ekki meðal þeirra reikninga sem dómkröfur stefnanda byggja á enda liggja fyrir gögn í málinu sem sýna fram á að þessi reikningur var greiddur af stefnda hinn 4. október 2006 og verður ekki séð að það hafi verið gert með fyrirvara. Ber þessi reikningur með sér að vera vegna DNS hýsingar í júní, júlí og ágúst 2006 og með greiðslu á honum verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi viðurkennt að samið hafi verið við stefnanda um hýsingu léna. Þá liggur fyrir að stefnandi tók yfir þjónustu þá sem ASP Tölvuþjónustan ehf. hafði veitt stefnanda og liggur því í hlutarins eðli að stefnandi hýsti lénin á því tímabili frá því að ASP Tölvuþjónustan ehf. hætti starfsemi þar til þjónustan hafði verið flutt yfir til ANZA hf. en fyrir liggur að verkinu var ekki lokið fyrr en í byrjun árs 2007. Stefndi mótmælir þeim hluta reikninga stefnanda sem varða svokölluð DNS mál og póstmál þar sem hann telur að þegar hafi verið greitt fyrir þessa þjónustu í apríl, maí, júní og júlí 2006. Þau gögn sem liggja frammi í málinu varðandi greiðslur þessar bera ekki með sér svo óyggjandi sé fyrir hvað var greitt auk þess sem fyrir liggur að verkinu var ekki lokið þegar þeir voru greiddir. Þykir stefndi því ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum gögnum að hann hafi þegar greitt fyrir þessa þjónustu og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup skal sá sem kaupir þjónustu greiða það verð sem telja má sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan er mikil og hvers eðlis hún er, hafi ekki verið samið um verð fyrir keypta þjónustu. Stefndi hefur ekki sýnt fram á það að reikningar stefnanda séu ósanngjarnir eða að verk það sem stefnandi innti af hendi í þágu stefnda hefði átt að taka skemmri tíma en raun varð. Hefði stefnda verið í lófa lagið að afla matsgerðar máli sínu til stuðnings. Stefndi kveðst eiga gagnkröfur til skuldajafnaðar vegna skuldar stefnanda við stefnda vegna símanotkunar að fjárhæð 108.903 og úttektar hjá Hive, samtals að fjárhæð 37.165 krónur. Ekki verður séð af þeim gögnum sem stefndi hefur lagt fram þessum kröfum sínum til stuðnings að þær varði stefnanda og verða gagnkröfur stefnda til skuldajafnaðar því ekki teknar til greina. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda umdeilda reikninga svo sem hann krefst að fjárhæð 1.310.793 krónur að frádregnum innborgunum að fjárhæð 800.000 krónur, með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en dráttarvaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið andmælt sérstaklega. Með hliðsjón af atvikum öllum og því að rekið er annað dómsmál, mál nr. E-3047/2007, sem hefði mátt komast hjá með því að sækja kröfur í báðum þessum málum í einu máli, sbr. 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 150.000 krónur í málskostnað, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Eiríkur Gunnsteinsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Sonja M. Hreiðarsdóttir hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, EC Hugbúnaður ehf., greiði stefnanda, Gesti Andrési Grjetarssyni, 1.310.793 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 303.718 frá 6. september 2006 til 16. október 2006, af 977.444 krónum frá þeim degi til 20. nóvember 2006, af 1.200.735 krónum frá þeim degi til 20. desember 2006, af 1.310.793 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 500.000 krónum sem greiddust inn á kröfuna 21. desember 2006, 150.000 krónum sem greiddust inn á kröfuna 12. janúar 2007 og 150.000 krónum sem greiddust inn á kröfuna 22. janúar 2007. Stefndi greiði stefnanda 150.000 krónur í málskostnað, þar með talinn virðisauka­skattur.
Mál nr. 314/2007
Kærumál Farbann Úrskurður
Ákvörðun héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur með þeirri athugasemd að héraðsdómara hefði verið rétt að úrskurða um farbannskröfuna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júní 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð brottför af Íslandi allt til föstudagsins 10. ágúst 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fram kemur í gögnum málsins að forráðamenn Y hf. hafi 11. apríl 2007 tilkynnt sóknaraðila um ætlaða refsiverða háttsemi varnaraðila í störfum hans sem [...], en grunur þeirra laut að því að hann hefði falsað eða rangfært nánar tilgreind skjöl. Er fram kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi með ábyrgðum og yfirlýsingum, sem hann gaf í nafni félagsins, framið refsiverðan verknað sem meðal annars getur varðað við 248. gr., sbr. 20. gr., og eftir atvikum 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en fangelsisrefsing er lögð við slíkum brotum. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að rannsókn málsins teygi anga sína víða og að fleiri einstaklingar séu grunaðir um aðild að málinu. Réttarbeiðnir hafi verið sendar til stjórnvalda í Bandaríkjunum, Guernsey og Jersey og meðal annars sé verið að afla upplýsinga frá yfirvöldum í Englandi og Kanada. Fram er komið að varnaraðili [...]. Fallist er á með sóknaraðila að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru varnaraðila svo ljúka megi rannsókn málsins og taka ákvörðun um saksókn á hendur honum. Samkvæmt þessu eru fyrir hendi skilyrði 110. gr. laga nr. 19/1991 til að banna varnaraðila för úr landi. Það athugast að dómara var rétt að taka afstöðu til kröfu um farbann með úrskurði en ekki ákvörðun, enda er í 110. gr. laga nr. 19/1991 vísað til þess að beita megi farbanni í stað gæsluvarðhalds, en samkvæmt 103. gr. laganna skal það ákveðið með úrskurði. Farbann er þvingunarráðstöfun sem á sama hátt og gæsluvarðhald felur í sér skerðingu á mikilsverðum réttindum þess sem henni sætir. Dómsorð: Varnaraðila, X, er bönnuð för frá Íslandi allt til föstudagsins 10. ágúst 2007 kl. 16. Ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2007 Kærða, X, [kt.] er bönnuð brottför af Íslandi í tvo mánuði, eða allt til föstudagsins 10. ágúst nk. kl. 16.00. Arngrímur Ísberg.
Mál nr. 202/2015
Ökutæki Slysatrygging ökumanns Börn Líkamstjón Stórkostlegt gáleysi
A höfðaði mál gegn S hf. til greiðslu fjárhæðar sem á vantaði til að bæta að fullu líkamstjón hennar sem hún varð fyrir við akstur fjórhjóls á árinu 2008 og stóð ágreiningur aðilanna um það eitt hvort hún þyrfti að una því að bera tjón sitt sjálf að hálfu eða eftir atvikum í öðru lægra hlutfalli. Óumdeilt var að A, sem var 14 ára þegar umrætt atvik átti sér stað, hafði ekki fyrr ekið ökutæki sem þessu og hafði í undanfara þessa atviks aðeins notið takmarkaðs leiðsagnar jafnaldra síns, en þær hefðu haft heimild umráðamanns fjórhjólsins til að aka því. A hafði ekki réttindi til að stjórna vélknúnu ökutæki, en um nauðsyn slíkra réttinda var sérstakt ákvæði í skilmálum S hf. fyrir lögboðna slysatryggingu ökumanns. Þótti hún því hafa sýnt af sér stórfellt gáleysi sem varðaði lækkun eða missi bóta samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Var talið að A hefði haft aldur og þroska til að gera sér grein fyrir því að sér væri óheimilt að aka fjórhjólinu án ökuréttar, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Að virtum atvikum málsins væri óhjákvæmilegt að líta svo á að A hefði einnig sýnt af sér stórfellt gáleysi sem hefði átt þátt í því að vátryggingaratburðurinn hefði orðið, enda hefði mátt ætlast til að hún gerði sér þrátt fyrir ungan aldur grein fyrir því að hún hefði enga kunnáttu til að stjórna vélknúnu ökutæki. Samkvæmt framansögðu ásamt því að A hefði ekki leitt líkur að því að ástandi fjórhjólsins hefði verið áfátt voru ekki talin efni til að dæma henni frekari bætur úr hendi S hf. en hann hafði þegar greitt. Var S hf. því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2015. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.107.433 krónur með 4,5% ársvöxtum af 807.898 krónum frá 22. júlí 2008 til 22. október sama ár og af 3.107.433 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi varð áfrýjandi, sem er fædd í […] 1994, fyrir líkamstjóni af völdum slyss þegar hún ók fjórhjóli 22. júlí 2008 eftir túni á jörðinni […] nærri […]. Óumdeilt er að áfrýjandi, sem þar var gestkomandi, hafi ekki fyrr ekið ökutæki sem þessu og hafi í undanfara þessa atviks aðeins notið takmarkaðrar leiðsagnar vinar síns, sem er fædd 1993 og var búsett að […], en þær hafi haft heimild umráðamanns fjórhjólsins til að aka því á þessum stað. Stefndi hafði veitt lögboðnar tryggingar fyrir ökutækið, þar á meðal slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Áfrýjandi leitaði 27. mars 2009 svars stefnda við því hvort hann viðurkenndi skyldu sína til að greiða henni bætur úr þeirri tryggingu vegna tjóns af slysinu. Því hafnaði stefndi samdægurs með vísan til þess að áfrýjandi hafi með akstri án ökuréttar valdið slysinu af stórfelldu gáleysi og nyti því ekki réttar til bóta, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Áfrýjandi beindi ágreiningi um þetta til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem komst að þeirri niðurstöðu 26. maí 2009 að stefnda bæri að bæta tjón áfrýjanda að hálfu úr slysatryggingunni. Að fenginni matsgerð dómkvaddra manna 19. desember 2013 um líkamstjón áfrýjanda stóð stefndi henni 9. janúar 2014 skil á bótum til samræmis við niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 28. janúar 2014 til greiðslu fjárhæðar, sem á vantar til að bæta tjón hennar að fullu, og stendur ágreiningur aðilanna um það eitt hvort hún þurfi að una því að bera tjón sitt sjálf að hálfu eða eftir atvikum í öðru lægra hlutfalli. Aðilana greinir ekki á um að fjórhjól af þeim toga, sem áfrýjandi ók umrætt sinn, teljist vera torfærutæki í skilningi 2. gr. umferðarlaga. Samkvæmt 4. mgr. 55. gr. laganna má enginn stjórna slíku tæki nema hann hafi gilt ökuskírteini til að stjórna bifreið eða bifhjóli. Í skilmálum stefnda fyrir lögboðna slysatryggingu ökumanns og eiganda sem farþega er mælt svo fyrir að það sé forsenda fyrir greiðslu bóta að settum varúðarreglum sé ávallt fylgt, en meðal slíkra reglna í skilmálunum er ákvæði um að vátryggðum beri að gæta þess að hafa gild réttindi til að stjórna ökutæki. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 má lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingafélags hafi vátryggður af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður hafi orðið með því að hlíta ekki varúðarreglum. Áfrýjandi braut gegn fyrrgreindri varúðarreglu með því að aka fjórhjólinu án ökuréttar og verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandi hafi haft aldur og þroska til að gera sér grein fyrir því að sér væri aksturinn óheimill af þessum sökum, sbr. 3. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Auk þessa verður að gæta að því að áfrýjandi hafði sem fyrr segir ekki áður ekið fjórhjóli, hún fékk mjög litlar leiðbeiningar um hvernig hún ætti að standa að því og þær veitti að auki ungmenni, sem var nærri jafnaldri hennar og hefur vart haft nokkra þekkingu eða reynslu af akstri til að geta orðið til leiðsagnar. Áfrýjandi lýsti því jafnframt í skýrslu fyrir héraðsdómi að hún hafi ekki verið hrifin af því að aka fjórhjólinu og hafi hún sagt vini sínum að sér fyndist þetta ekki góð hugmynd, svo og að hún óttaðist að eitthvað myndi gerast. Er óhjákvæmilegt samkvæmt öllu framansögðu að líta svo á að áfrýjandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi sem hafi átt þátt í því að vátryggingaratburðurinn hafi orðið, en ætlast mátti til að hún gerði sér þrátt fyrir ungan aldur grein fyrir því að hún hefði enga kunnáttu til að stjórna vélknúnu ökutæki, sbr. 1. málslið 1. mgr. og 3. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Að þessu öllu virtu ásamt því að áfrýjandi hefur ekki leitt líkur að því að ástandi fjórhjólsins hafi verið áfátt eru ekki efni til að dæma henni frekari bætur úr hendi stefnda en hann hefur þegar greitt. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2014. I. Mál þetta var höfðað 28. janúar 2014 og dómtekið 3. desember 2014 að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er A, til heimilis að […], en stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.107.433 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 807.898 krónum frá 22. júlí 2008 til 22. október 2008 og af 3.107.433 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. II. Í máli þessu er deilt um það hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hún slasaðist við akstur fjórhjóls á árinu 2008 og hvort það gáleysi eigi að leiða til lækkunar bóta úr slysatryggingu ökumanns hjá stefnda vegna eigin sakar stefnanda. Atvik málsins eru að stefnandi slasaðist á fæti þegar hún ók fjórhjólinu […] á túni við […] á […] þann 22. júlí 2008. Var hún þá 14 ára gömul og hafði ekki ökuréttindi til þess að aka fjórhjólinu. Var hjólið tryggt hjá stefnda. Lögregla var ekki kölluð til þegar slysið átti sér stað, en móðir stefnanda tilkynnti lögreglu um slysið þann 11. september 2008. Fram kemur í lögregluskýrslu að stefnandi hafi verið að aka hjólinu á túninu við […] þegar bensíngjöfin hafi fest inni og hjólið þá farið allt of hratt. Hafi hjólið stefnt á girðingarstaur á túninu en þá hafi stefnandi kastast af hjólinu og lent á staurnum með fyrrgreindum afleiðingum. Slysið var tilkynnt til stefnda, þann 24. mars 2009 og bóta krafist. Með tölvupósti stefnda, dags. 27. mars 2009, var bótaskyldu hafnað úr slysatryggingu ökumanns og eiganda fjórhjólsins. Var á því byggt af hálfu stefnda að hann teldi það stórkostlegt gáleysi að aðili sem hefði ekki öðlast ökuréttindi skylda aka hjólinu. Stefnandi bar ágreining sinn við stefnda undir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Með úrskurði nefndarinnar, dags. 26. maí 2009, komst nefndin að þeirri niðurstöðu að líkamstjón stefnanda skyldi bætast að hálfu úr slysatryggingu ökumanns fjórhjólsins hjá stefnda. Í úrskurði nefndarinnar er tekið fram að um brot á varúðarreglu samkvæmt gr. 8.2 í vátryggingarskilmálum stefnda fari eftir ákvæðum 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Megi því lækka eða fella niður ábyrgð félagsins ef vátryggður hefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð með því að hlíta ekki varúðarreglum. Þegar metin sé ábyrgð félagsins í þessu sambandi skuli m.a. litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að og til atvika að öðru leyti. Stefnandi hafi ekið án tilskilinna ökuréttinda og ekki getað brugðist við eða stöðvað hjólið er henni fannst bensíngjöf festast. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þegar litið væri til þess að stefnandi hefði ekið hjólinu í umrætt sinn á túni utan alfaraleiðar og fullorðið fólk hefði veitt samþykki sitt fyrir því að hún æki því, og til atvika að öðru leyti, væri rétt að ábyrgð félagsins á líkamstjóni stefnanda skertist um helming. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags.19. desember 2013, var varanlegur miski stefnanda metinn 15% og varanleg örorka 12%. Var matsgerðin lögð til grundvallar bótauppgjöri stefnda gagnvart stefnda og greiddi stefndi bótakröfuna að hálfu. Er ekki deilt um niðurstöðu matsgerðarinnar. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum. Þá kom fyrir dóminn vitnið B. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Dómkröfur stefnanda byggja á því að stefnanda beri fullar skaðabætur úr hendi stefnda. Stefndi hafi greitt bætur að fjáræð 3.912.766 krónur eða sem nemi 50% af umkrafinni kröfu stefnanda á hendur stefnda. Stefnandi telur ágreining aðila lúta að því hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og hver sakaskipting skuli vera vegna meintrar eigin sakar. Stefnandi byggir á því að hún hafi hvorki sýnt af sér gáleysi né stórkostlegt gáleysi er slysið átti sér stað. Ekki sé samhengi á milli þess að aka án ökuréttinda og þess að sýna af sér stórkostlegt gáleysi við akstur. Stefnandi hafi verið 14 ára þegar slysið átti sér stað og því erfitt fyrir hana sökum aldurs og reynslu að gera sér grein fyrir að hún mátti ekki aka hjólinu. Stefnandi vísar til 3. mgr. 90. gr. vátryggingarsamningalaga sem mæli fyrir um að félag geti ekki borið fyrir sig ákvæði 1. mgr. 90. gr. laganna ef hinn vátryggði hefur ekki getað, vegna aldurs eða andlegs ástands, gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna. Þá byggir stefnandi á því að réttindaleysi hennar og reynsluleysi af akstri fjórhjóls sé ekki í neinu samhengi við slysið. Bensíngjöf fjórhjólsins hafi bilað og hafi fest inni en hjólið hafi þá stefnt á girðingarstaur. Stefnandi hafi reynt að koma sér af hjólinu en kveðst ekki muna hvort hún hafi stokkið eða fallið af því, en við fallið hafi hún lent á girðingarstaur. Eftir fallið hafi hjólið haldið stjórnlaust áfram. Telur stefnandi að hún hafi brugðist rétt við miðað við aðstæður. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi þegar greitt stefnanda þær bætur sem hún eigi lögvarinn rétt á. Stefnandi hafi ekið fjórhjólinu án ökuréttinda og þannig sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að lækka beri bætur til stefnanda vegna stórkostlegs gáleysis hennar, með vísan til 1. mgr. 90. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Þá vísar stefndi til 6. gr. skilmála slysatryggingar ökumanns. Vegna réttindaleysis stefnanda til þess að aka hjólinu megi ætla að hún hafi verið óvön akstri. Þá vísar stefndi til varúðarreglu vátryggingarskilmála stefnda sem fram kemur í 2. mgr. 8. gr. skilmálanna og ákvæða 7. gr. um brot á varúðarreglum. Í síðargreinda ákvæðinu komi fram að hafi vátryggður vanrækt að hlíta varúðarreglum eða öðrum fyrirmælum í vátryggingarsamningi megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins, sbr. 26. gr. laga nr. 30/2004. Gera megi þá kröfu til 14 ára barns að það viti að það megi ekki aka fjórhjóli rétt eins og það viti að það megi ekki aka bifreið. Samkvæmt þeirri breytingu sem gerð var með lögum nr. 30/2004, sbr. 3. mgr. 90. gr. laganna, sé heimilt að meta hvenær aldur eða andlegt ástand vátryggðs eigi að leiða til ábyrgðar fyrir vátryggingarfélag. Samkvæmt reglum skaðabótaréttar hafi börnum verið gert að bera tjón sitt að hluta vegna gáleysislegrar háttsemi sinnar. Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að fjórhjólið hafi bilað. Fullyrðingar stefnanda um að bensíngjöf hafi ekki virkað geti ekki talist sönnun um að eitthvað athugavert hafi verið við hjólið, enda hafi stefnandi ekki haft reynslu af akstri slíkra tækja. Þá hafi engar upplýsingar verið veittar um það hvort fjórhjólið hafi orðið fyrir tjóni eða hvort það hafi bilað síðar með sambærilegum hætti. Þá telur stefndi óljóst hvort hún hafi hent sér af hjólinu eða hvort hún hafi fallið af því. Ekki sé því hægt að taka til greina þær málsástæður stefnanda að viðbrögð hennar hafi verið eðlileg, þar sem óljóst sé hver viðbrögð hennar hafi verið þennan dag, auk þess sem haft hafi verið eftir henni að hún myndi ekki hvernig hún hafi farið af hjólinu. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem gefi til kynna að eitthvað annað en réttindaleysi og reynsluleysi stefnanda hafi verið orsök tjóns hennar. Háttsemi stefnanda verði að telja einu orsök slyssins, enda ósannað að það verði rakið til bilunar eða galla í fjórhjólinu. IV. Samkvæmt 55. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, má enginn stjórna torfærutæki nema hann hafi gilt ökuskírteini til að mega stjórna bifreið eða bifhjóli. Stefnandi var 14 ára gömul þegar hún ók fjórhjólinu […]. Um er að ræða hjól sem er skráð í ökutækjaskrá sem torfæruhjól IV. Í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, er mælt fyrir um að hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en líftryggingum valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð eða afleiðingar hans urðu meiri en ella hefðu orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Hið sama eigi við ef vátryggður hefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð með því að hlíta ekki varúðarreglum. Skal við úrlausn á þessum atriðum litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Þá segir í 3. mgr. sömu greinar að félagið geti ekki borið fyrir sig reglur 1. mgr. ef hinn vátryggði gat ekki vegna aldurs eða andlegs ástands síns gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna. Í 6. gr. vátryggingarskilmála lögboðinnar ábyrgðartryggingar ökutækis er kveðið á um að hafi vátryggður valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð eða afleiðingar hans urðu meiri en ella hefði orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins, sbr. 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Við mat á því hvort háttsemi telst fela í sér stórkostlegt gáleysi er meðal annars litið til þess hvort vátryggður taldist ekki geta stjórnað ökutæki örugglega eða hafi verið óhæfur til þess samkvæmt ákvæðum umferðarlaga vegna undanfarandi neyslu áfengis, fíkniefna, örvandi eða deyfandi lyfja. Þá er mælt fyrir um svonefnda varúðarreglu í grein 9.2 í skilmálunum, þar sem segir að vátryggðum beri að gæta þess að hafa gild ökuréttindi við akstur ökutækisins. Heimild stefnda til að skerða rétt stefnanda til bóta er reist á ákvæðum 1. mgr. 90. gr. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. einnig 6. og 9. gr. vátryggingarskilmála stefnda. Fyrir liggur að stefnandi ók torfæruhjólinu án ökuréttinda sem er andstætt ákvæðum 55. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í málinu liggja engin gögn fyrir um að bremsur ökutækisins eða önnur stjórntæki hafi verið biluð umrætt sinn. Einnig liggur ekkert fyrir um það á hvaða hraða stefnandi ók, en stefnandi bar fyrir dómi að hún hefði ekið rólega á um 30 km á klukkustund, enda hefði hún enga reynslu haft af akstri torfæruhjóls og að um fyrstu ökuferð hennar hefði verið að ræða þegar slysið varð. Dómurinn telur að gera megi þá kröfu til 14 ára barns að það geri sér grein fyrir að ökuréttindi þurfi til aksturs vélknúinna ökutækja. Telur dómurinn því að stefnanda, sem var 14 ára gömul þegar atvikið átti sér stað, hafi mátt vera ljóst að háttsemi hennar væri hættuleg bæði henni sjálfri og öðrum og það eigi einnig við þótt aksturinn hafi farið fram utan alfaraleiða. Af framangreindu leiðir að stefnandi telst með hátterni sínu hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hún ók torfæruhjólinu án ökuréttinda. Samkvæmt framangreindu er stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., sýknaður af kröfum stefnanda, A. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Fríðu Bjarkar Teitsdóttur hdl., 600.000 krónur. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Fríðu Bjarkar Teitsdóttur hdl., 600.000 krónur.
Mál nr. 424/2015
Tollur Stjórnarskrá
Tollur. Stjórnarskrá. Í málinu krafðist I ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í á árunum 2010 til 2014 vegna innflutnings á kartöflusnakki sem bar almennan 59% verðtoll. Reisti hann kröfu sína á því að gjaldtaka tollsins færi í bága við ákvæði stjórnarskrár og grundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar og skorti lagastoð sem gild skattlagningarheimild. Fallist var á með Í að ákvörðun tollsins hefði rúmast innan þeirra marka sem fjárstjórnarvaldi Alþingis væri sett, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfu I ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, BenediktBogason, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttirsettur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2015. Hann krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér aðallega 54.217.851 krónu, til vara 40.433.652krónur, en að því frágengnu 35.838.918 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðumfrá 15. janúar 2011 til 14. nóvember 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar ogmálskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Í málinu krefst áfrýjandi endurgreiðslu á 59% tolli sem hann greiddi áárunum 2010 til 2014 á kartöflusnakk er hann flutti til landsins frá Noregi ístarfsemi sinni. Hann reisir kröfu sína á málsástæðum og röksemdum, sem lýst erí héraðsdómi. Fallist er á með stefnda að nægilega sé sýnt fram á að ákvörðuntollsins rúmist innan þeirra marka sem fjárstjórnarvaldi Alþingis eru sett,sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Innnes ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 500.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2015Mál þetta var höfðað 14.nóvember 2014 og dómtekið 13. apríl 2015.Stefnandi er Innes ehf.,Fossaleyni 21, Reykjavík. Stefndi er íslenskaríkið, Lindagötu Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þessaðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda alls 54.217.851 kr. meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af2.660.768 kr. frá 15. janúar 2011 til 15. mars 2011 en frá þeim degi af3.693.054 kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 3.756.077 kr. til 15. ágúst2011 en frá þeim degi af 3.819.100 kr. til 15. september 2011 en frá þeim degiaf 5.309.610 kr. til 15. október 2011 en frá þeim degi af 6.800.118 kr. til 15.nóvember 2011 en frá þeim degi af 8.408.349 kr. til 15. desember 2011 en fráþeim degi af 10.016.580 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 11.334.502kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af 12.652.423 kr. til 15. mars 2012en frá þeim degi af 15.769.622 kr. til 15. september 2012 en frá þeim degi af17.559.990 kr. til 5. október 2012 en frá þeim degi af 19.350.356 kr. til 15.nóvember 2012 en frá þeim degi af 21.695.326 kr. til 5. desember 2012 en fráþeim degi af 24.040.294 kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af 26.299.640kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeim degi af 28.558.986 kr. til 15. mars 2013 enfrá þeim degi af 32.432.364 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 33.575.627kr. til 15. september 2013 en frá þeim degi af 35.093.502 kr. til 5. október2013 en frá þeim degi af 36.611.376 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degiaf 38.797.435 kr. til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 40.983.493 kr. til15. janúar 2014 en frá þeim degi af 43.570.223 kr. til 5. febrúar 2014 en fráþeim degi af 46.156.951 kr. til 15. mars 2014 en frá þeim degi af 48.195.742kr. til 5. apríl 2014 en frá þeim degi af 50.234.531 kr. til 15. júlí 2014 enfrá þeim degi af 50.921.890 kr. til 5. ágúst 2014 en frá þeim degi af51.609.249 kr. til 15. september 2014 en frá þeim degi af 52.913.550 kr. til 5.október 2014 en frá þeim degi af 54.217.851 kr. til 14. nóvember 2014, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi gerir þá kröfutil vara að stefnda verði gert að greiða stefnanda alls 40.433.652 kr. meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af1.984.302 kr. frá 15. janúar 2011 til 15. mars 2011 en frá þeim degi af2.754.142 kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 2.801.142 kr. til 15. ágúst2011 en frá þeim degi af 2.848.142 kr. til 15. september 2011 en frá þeim degiaf 3.959.709 kr. til 15. október 2011 en frá þeim degi af 5.071.274 kr. til 15.nóvember 2011 en frá þeim degi af 6.270.633 kr. til 15. desember 2011 en fráþeim degi af 7.469.992 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 8.452.849kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af 9.435.705 kr. til 15. mars 2012 enfrá þeim degi af 11.760.396 kr. til 15. september 2012 en frá þeim degi af13.095.586 kr. til 5. október 2012 en frá þeim degi af 14.430.774 kr. til 15.nóvember 2012 en frá þeim degi af 16.179.565 kr. til 5. desember 2012 en fráþeim degi af 17.928.355 kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af 19.613.291kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeim degi af 21.298.227 kr. til 15. mars 2013 enfrá þeim degi af 24.186.848 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 25.039.451kr. til 15. september 2013 en frá þeim degi af 26.171.425 kr. til 5. október2013 en frá þeim degi af 27.303.399 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degiaf 28.933.680 kr. til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 30.563.961 kr. til15. janúar 2014 en frá þeim degi af 32.493.048 kr. til 5. febrúar 2014 en fráþeim degi af 34.422.133 kr. til 15. mars 2014 en frá þeim degi af 35.942.587kr. til 5. apríl 2014 en frá þeim degi af 37.463.040 kr. til 15. júlí 2014 enfrá þeim degi af 37.975.647 kr. til 5. ágúst 2014 en frá þeim degi af38.488.254 kr. til 15. september 2014 en frá þeim degi af 39.460.953 kr. til 5.október 2014, en frá þeim degi af 40.433.652 kr. til 14. nóvember 2014, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Stefnandi gerir þá kröfutil þrautavara að stefnda verði gert að greiða stefnanda alls 35.838.918 kr.með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,af 1.758.813 kr. frá 15. janúar 2011 til 15. mars 2011 en frá þeim degi af2.441.172 kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 2.482.831 kr. til 15. ágúst2011 en frá þeim degi af 2.524.490 kr. til 15. september 2011 en frá þeim degiaf 3.509.742 kr. til 15. október 2011 en frá þeim degi af 4.494.993 kr. til 15.nóvember 2011 en frá þeim degi af 5.558.061 kr. til 15. desember 2011 en fráþeim degi af 6.621.129 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 7.492.298kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af 8.363.466 kr. til 15. mars 2012 enfrá þeim degi af 10.423.987 kr. til 15. september 2012 en frá þeim degi af11.607.451 kr. til 5. október 2012 en frá þeim degi af 12.790.913 kr. til 15.nóvember 2012 en frá þeim degi af 14.340.978 kr. til 5. desember 2012 en fráþeim degi af 15.891.042 kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af 17.384.508kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeim degi af 18.877.974 kr. til 15. mars 2013 enfrá þeim degi af 21.438.343 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 22.194.059kr. til 15. september 2013 en frá þeim degi af 23.197.400 kr. til 5. október2013 en frá þeim degi af 24.200.741 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degiaf 25.645.763 kr. til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 27.090.784 kr. til15. janúar 2014 en frá þeim degi af 28.800.656 kr. til 5. febrúar 2014 en fráþeim degi af 30.510.527 kr. til 15. mars 2014 en frá þeim degi af 31.858.202kr. til 5. apríl 2014 en frá þeim degi af 33.205.876 kr. til 15. júlí 2014 enfrá þeim degi af 33.660.232 kr. til 5. ágúst 2014 en frá þeim degi af34.114.588 kr. til 15. september 2014 en frá þeim degi af 34.976.753 kr. til 5.október 2014, en frá þeim degi af 35.838.918 kr. til 14. nóvember 2014, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Í öllum tilvikum krefjaststefnandi málskostnaðar.Stefndi krefst aðallegasýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar en til vara að kröfur hans verðilækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. I.Málavextir Stefnandi máls þessa,Innes ehf., er samkvæmt því sem segir í stefnu ein af stærstumatvöruheildverslunum landsins. Starfsemi þeirra felst í vali á vörum,innflutningi, markaðssetningu og dreifingu á matvöru fyrir stórmarkaði,þægindaverslanir o.fl. Fyrir liggur að á árunum 2010-2014 flutti stefnandi inn kartöflusnakkfrá Noregi sem fellt var undir vörulið 2005 í 20. kafla tollskrár. Vöruliðurinnber heitið Aðrar matjurtir, unnar eða varðar skemmdum á annan hátt en með edikieða ediksýru, ófrystar, þó ekki vörur nr. 2006 og tollskrárnúmerið 2005.2003ber heitið Nasl svo sem skífur, skrúfur, hringir, keilur, stangir o.þ.h., þóekki úr kartöflumjöli. Almennur verðtollur,umrædds tollskrárnúmers er 59% af innflutningsverði þeirrar vöru sem um ræðir.Á tímabilinu frá 10. nóvember 2010 til 1. júlí 2014 greiddi stefnandi, ísamræmi við þetta samtals 54.217.851 krónur í verðtoll. Gjalddagi verðtollsinsvar breytilegur í samræmi við 122. gr. tollagalaga nr. 88/2008, sbr.bráðabirgðaákvæði II.-XII. laganna. Ekki er ágreiningur um atriði er lúta aðgjalddögunum sérstaklega. Stefnandi telur hins vegar umrædda gjaldtöku veraólögmæta eins og nánar verður rakið og að stefnda beri að endurgreiða þeimofgreidd gjöld í samræmi við það. II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að gjaldtaka stefnda í formi 59% tolls ákartöflusnakk samræmist ekki kröfu um málefnalegan grundvöll skattheimtu hinsopinbera. Tollskrárnúmerið 2005.2003 sem tollálagningin byggi á hafi komið inní tollskrána með breytingarlögum nr. 87/1995 vegna aðildar Íslands aðAlþjóðaviðskiptastofnuninni (WHO). Hvergi sé að finna skýringar eða réttlætinguá þessari gífurlega háu tollprósentu, hvorki í lögunum sjálfum, viðaukum né ílögskýringargögnum. Sé einungis vísað til þess í 10. gr. laganna að „á tollskráí viðauka I við tollalög verði breytingar eins og greinir í viðauka I með lögumþessum“.Telur stefnandi ekkióvarlegt að ætla að stefndi telji álagninguna réttlætast af svokallaðriverndarstefnu íslenskra stjórnvalda gagnvart innlendum landbúnaði. Til þess aðunnt sé að réttlæta svo háa gjaldtöku með þessum hætti þurfi eitthvertverndarandlag, þ.e. einhver innlend búvöruframleiðsla, að vera fyrir hendi. Ítilviki kartöflusnakks sé hins vegar ýmist mjög lítil eða engin slíkframleiðsla fyrir hendi og því ekkert sem þarfnist verndar. Rekur stefnandiþetta frekar í stefnu. Telur stefnandi snakkið selt neytendum hér á landi undirmerkjum tveggja íslenskra fyrirtækja sem íslenskt kartöflusnakk sem njótiverndar sem slíkt í skjóli „ofurtolla“ stefnda. Þetta gangi þvert á þáverndartollastefnu sem stefndi hefur byggt tollheimtu sína á. Í stað þess aðvernda innlenda búvöruframleiðslu virðist verndarandlagið vera vinnsla tveggjatiltekinna fyrirtækja á innfluttu hráefni. Að mati stefnenda samræmist slíktekki fyrrgreindri kröfu um málefnalegan grundvöll skattheimtu.Stefnandi telur álagningutollsins fela í sér sértæka álagningu skatta, þar sem ákveðnir aðilar séusérstaklega skattlagðir umfram aðra í sambærilegri stöðu, án þess að málefnalegsjónarmið liggi slíkri mismunun til grundvallar. Slíkt brjóti í bága við kröfunaum málefnalegan grundvöll skattheimtu. Einnig feli slík gjaldtaka í sérólögmæta mismunun og brot gegn jafnræði.Stefnandi telurtollskrárnúmerið 2005.2003 ekki eiga sér hliðstæðu, hvorki í tollskráEvrópusambandsins né í tollskrá WCO. Tollflokkur sá sem umrætt tollskrárnúmerfalli undir hafi verið sérstaklega búið til fyrir innflutning á kartöflusnakkitil landsins og heyri ekki undir hið alþjóðlega tollflokkunarkerfi. Telurstefnandi það benda til þess að umræddur flokkur hafi verið settur sérstaklegatil að vernda framleiðslu innlendra fyrirtækja á kartöflusnakki. Lýsingflokksins beri það einnig með sér, enda sé þar sérstaklega sagt nasl svo semskífur, skrúfur, hringir, keilur, stangir o.þ.h., þó ekki úr kartöflumjöli.Telur stefnandi greinilegt að vísað sé til ákveðinnar sérstöðu innlendraframleiðenda. Þá telur stefnandimismunun eiga sér stað milli vöruflokka hvað varði tollflokkun, þ.e. millikornsnakksins (tollskrárnúmer 1905.9060) og kartöflusnakksins (tollskrárnúmer2005.2003 og 2005.2004). Kornsnakkið beri engan toll frá ríkjum innanEvrópusambandsins og fleiri ríkjum, en annars leggist á það 20% almennurverðtollur. Á sama tíma leggist 59% tollur á kartöflusnakkið, óháð því hvaðanþað komi. Kornsnakkið er í beinni samkeppni við kartöflusnakk og því sé ekkertsem réttlæti svo ólíka tollálagningu. Báðar vörurnar, kartöflu- og kornsnakkið,séu unnar að mestu eða öllu leyti úr erlendu hráefni. Eini munurinn sé sá aðinnlendir framleiðendur virðist selja lítið af kornsnakki. Að mati stefnanda styðurþað ályktanir hans.Í stefnu fjallarstefnandi um að „ofurtollar“ séu lagðir á tæplega 70% af innlendriheildarneyslu og telur það vera undir því yfirskyni að verið sé að verndainnlenda framleiðslu á kartöflusnakki og það séu neytendur sem beri tjónið.Telur stefnandi að verndartollar geti ekki átt rétt á sér þegar innlendframleiðsla anni ekki eftirspurn neytenda. Stefnandi byggirjafnframt á því að umrædd gjaldtaka brjóti gegn meðalhófsreglustjórnskipunarréttar. Með tollálagningunni sé ekki verið að vernda innlendaframleiðslu úr íslensku hráefni. Sé því ekki uppfyllt það frumskilyrði að hiníþyngjandi gjaldtaka sé til þess fallin að ná því lögmæta markmiði sem að séstefnt, þ.e. vernd innlendrar landbúnaðarframleiðslu. Jafnvel þó svo væri þá telurstefnandi ljóst að tollprósentan 59% sé ekki réttlætanleg að teknu tilliti tilþeirra markmiða sem tollinum sé ætlað að þjóna. Nægi í því sambandi að berahann saman við tollinn á hráefninu, þ.e. kartöflumjöli og svokölluðu pellets,sem hinir íslensku framleiðendur noti við framleiðslu sína á kartöflusnakki.Hráefnin beri annaðhvort engan toll við innflutning eða mjög lágan og sé þvímun hagkvæmara að flytja inn hráefni í kartöflusnakk og framleiða það hérlendisen að flytja inn fullunna vöru. Annað skýrt dæmi um þetta sé hinn mikli munursem sé á tollálagningu kartöflusnakks og kornsnakks.Þá sé á það bent aðtollálagning sem þessi sé nánast einsdæmi og þekkist ekki í nærlægum löndum.Telur stefnandi að það styðji enn frekar að álagningin fari langt fram úreðlilegu meðalhófi. Telur hann engu breyta þó að gjaldtakan sé innan þeirramarka sem WTO samningurinn setji aðildarríkjum samningsins. Stefnandi byggir einnig á því að umrædd gjaldtaka brjóti gegnjafnræðisreglu og hindri samkeppni. Lagaákvæði sem þannig leggi óhæfilegarbyrðar á tiltekinn aðila, umfram annan í sambærilegri stöðu, séu í andstöðu við65. gr. stjórnarskrárinnar og ekki á þeim byggjandi. Þar sem bæði innflytjendurog framleiðendur kartöflusnakks flytji inn erlenda vöru og keppi um sama markaðinn,þ.e. sölu á kartöflusnakki til smásöluaðila, sé ljóst að hinir íslenskuframleiðendur fái aðra og betri meðferð en innflytjendur, enda lagðaróhæfilegar byrðar á innflytjendur með framangreindum ofurtollum. Enginmálefnaleg rök liggja umræddri mismunun til grundvallar og af þeim sökum sé umbrot á 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr.2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, að ræða enda sé að mati stefnanda um að ræðaskýra mismunun í tollálagningu milli annars vegar erlendra framleiðsluvara oghins vegar innlendra framleiðsluvara. Framangreint fyrirkomulagsé enn fremur í andstöðu við meginreglur samkeppnisréttar þess efnis aðopinberir aðilar skuli ekki takmarka samkeppni, sbr. t.d. c-lið 1. mgr. 8. gr.og b-lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 en handhöfum ríkisvaldsberi að hafa samkeppnissjónarmið til hliðsjónar við setningu laga og reglna. Aðmati stefnanda sé ljóst að stefndi hafi vanrækt þá skyldu með álagningu 59%tolls á innflutt kartöflusnakk.Stefnandi telurgjaldtökuna skerða atvinnufrelsi með ólögmætum hætti og ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 75.gr. stjórnarskrárinnar að almannahagsmunir krefjist skerðingar á atvinnufrelsistefnanda og annarra innflytjenda. Telur stefnandi að gjaldtakan feli í sértakmörkun á frelsi þeirra og tollálagningingeri þeim erfitt um vik og leiðitil þess að innflutningur verð minni. Fari það gegn hagsmunum almennings aðskerða atvinnufrelsi innflytjenda með þessum hætti enda leiði sú skerðing afsér hækkað verðlag og skertar samkeppnisaðstæður á íslenskum markaði,almenningi til tjóns. Hafi stefndi ekkisýnt fram á að aðrar leiðir hafi ekki verið færar til að ná því markmiði sem umræðir en slíkt sé nauðsynlegt til þess að réttlæta takmörkun á atvinnufrelsi. Stefnandi byggir á því að gjaldtakan feli í sér ólögmæta skerðinguá eignarrétti en hann sé friðhelgur samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1.gr. áðurgreinds 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Eign stefnanda séuþau fjárhagslegu verðmæti sem felist í innflutningi og sölu á kartöflusnakki.Um sé að ræða áþreifanlega eign sem ekki verði skert nema að uppfylltumskilyrðum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Aðmati stefnanda sé gjaldtakan ómálefnaleg, sértæk og óhófleg, auk þess sem húnbrýtur gegn jafnræði innflytjenda og framleiðenda. Telur stefnandi því ljóst aðálagning gjaldsins fari ekki eftir almennum, efnislegum mælikvarða og að gættsé að jafnræði og meðalhófi. Af þeim sökum sé ekki um heimila skattheimtu aðræða í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, heldur ólögmæta skerðingu áeignarrétti, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Til vara sé byggt á þvíað stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna hinnar ólögmætueignaskerðingar og nemi tjónið þeim greiðslum sem fram koma í dómkröfum stefnanda. Að lokum byggir stefnandi á því að tollflokkun hins innfluttakartöflusnakks, undir tollskrárnúmerinu2005.2003, sé röng. Þegar litið sé til túlkunarreglna við tollskránna séréttara að flokka innflutt kartöflusnakk sem ekki sé úr kartöflumjöli undirtollskrárnúmer 2005.2001. Byggir stefnandi það á orðalagi umrædds undirliðartollflokks, þ.e. Kartöflur - fín- eða grófmalaðar eða flögur, í stað þess aðheyra undir nasl svo sem skífur, skrúfur, hringir, keilur, stangir o.þ.h, semfalli betur að hinu innlenda snakki. Þá sé tollurinn á tollskrárnúmeri2005.2001 sem ber 15% verðtoll í mun betra samræmi við álagningu sambærilegrainnfluttra vara sem ber 20% verðtoll. Í stefnu er að finna sundurliðun á kröfum stefnanda. Aðalkrafanbyggir á því að öll gjaldtaka vegna 59% tolls á kartöflusnakki sé ólögmæt ogþví beri að endurgreiða allt það sem innheimt var af stefnanda með ólögmætumhætti. Varakrafa stefnandabyggir á því að öll gjaldtaka umfram 15% toll á kartöflusnakk sé ólögmæt endaljóst að lýsing undirflokksins 2005.2001 falli best að umræddri vöru og berihann almennan 15% verðtoll. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svari tilmismunarins á 59% tolli annars vegar og 15% tolli hins vegar.Þrautavarakrafa stefnandabyggir á því að öll gjaldtaka umfram 20% toll á kartöflusnakk sé ólögmæt, endasé ljóst að sambærileg vara, þ.e. kornsnakk, sem sé í beinni samkeppni viðkartöflusnakk, beri þann toll. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svarartil mismunarins á 59% tolli annars vegar og 20% tolli hins vegar. Stefnandi byggir kröfur sínar einkum á 40., 65., 72., 75. og 77.gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lögmætisreglustjórnskipunarréttar, meginreglum íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera ogalmennum reglum kröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. Þá byggir stefnandikröfur sínar á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda,breytingarlögum nr. 87/1995 vegna aðildar Íslands aðAlþjóðaviðskiptastofnuninni, tollalögum nr. 88/2005 ásamt viðaukum, og búvörulögumnr. 99/1993, auk meginreglna samkeppnisréttar og samkeppnislaga nr. 44/2005.Enn fremur vísar stefnandi til skuldbindinga Íslands af vettvangi WTO og ESB,þ. á m. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið,meginreglna þjóðaréttar um túlkun slíkra alþjóðlegra skuldbindinga, almennrareglna um bótaábyrgð hins opinbera og eignarréttarákvæðis í 1. gr. 1.samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Vaxta- ogdráttarvaxtakrafa byggir á lögum nr. 29/1995 og lögum nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á XXI. kafla laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. laga ummeðferð einkamála og fyrirsvar á stoð í 5. mgr. 17. gr. sömu laga. III.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi hafnar skýringum stefnanda áverndarforsendum samkvæmt búvörulögum við ákvörðun tolls samkvæmt tollskráfyrir kartöflusnakk. Þegar tollskrárnúmer 2005.2003 hafi komið inn í tollskránaupphaflega með lögum nr. 87/1995 hafi hvergi í því sambandi verið vitnað tilbúvörulaga nr. 99/1995. Engin lögskýringargögn renna stoðum undir þá kenningustefnanda að tollurinn hafi verið ákveðinn með verndarstefnu íslenskrastjórnvalda gagnvart innlendum landbúnaði að leiðarljósi. Stefndi vísar til 12. gr. tollalaga nr. 88/2005þar sem tilgreindir eru tollkvótar, sem ráðherra sem fari með málefnilandbúnaðar, úthlutar. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra úthluti tollkvótumsem tilgreindir eru í viðauka IIIA og B og IVA og B við tollalög. Eingöngukartöflur í vöruliðum 701 og 710 falli undir þá viðauka. Þá úthlutarsjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tollkvótum samkvæmt öðrum skuldbindingumÍslands um innflutning á landbúnaðarvörum í fríverslunar- ogmilliríkjasamningum sé tollur lagður á vöruna sem magntollur eftir því sem ítollskrá í viðauka I við tollalög greinir. Kartöflur sem falla undir vöruliði1105 (mjöl, fín- eða grófmalað, duft, flögur, kurl og kögglar), kartöflur unnareða varðar skemmdum í vöruliðum nr. 2001 (með ediki eða edikssýru), 2004(frystar) og í vörulið 2005 (ófrystar), beri ekki magntoll heldur beri þærverðtoll samkvæmt tollskrá sem er viðauki I við tollalög og heyri því ekkiundir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heldur undir fjármála- ogefnahagsráðherra.Stefndi kveður toll á innflutt kartöflusnakkgrundvallast af tekjuöflunarmarkmiði íslenska ríkisins líkt og aðrir skattar.Vangaveltur stefnanda um verndarþörf innlends kartöflusnakks og stöðu innlendraframleiðenda á kartöflusnakki á íslenskum kartöflusnakksmarkaði og sértækaskattlagningu í þágu þeirra fái ekki staðist og séu að mati stefndaskattlagningunni óviðkomandi.Stefndi vísar á bug þeirri staðhæfingu stefnandaað tollskrárnúmerið 2005.2003 fyrir kartöflusnakk eigi sér enga hliðstæðu íalþjóðlegu kerfi og sé það ásamt því að tollur á innflutt kornsnakk sé 20% tilmarks um að 59% tollur á kartöflusnakk feli í sér sértæka skattlagningu. Bendirstefndi á að undir WCO númerinu 2005.20 séu flestallar framleiðslur úrkartöflum og aðildarríkjunum sé í sjálfsvald sett hversu mikið eða lítið þauskipti kartöfluframleiðslu upp. Samanburður stefnanda á tollum á kartöflusnakkí tollskrárnúmeri 2005.2003 við toll á kornsnakki í tollskrárnúmeri 1905.9060fái ekki staðist. Stefndi bendir á að ekki sé um að ræða samanburðarhæfarvörur. Um tvær mismunandi vörur sé að ræða úr mismunandi hráefni, sem heyriundir mismunandi vöruliði samkvæmt tollskrá. Stefndi telurað ekki fái staðist þau sjónarmið stefnanda að innheimta 59% verðtolls viðinnflutning á kartöflusnakki í tollskrárnúmeri 2005.2003 brjóti gegnmeðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Samkvæmt reglunni beri stjórnvaldi því aðeinsað taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verðurekki náð með öðru og vægara móti. Meðalhófsreglan sé lögfest í 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meginreglan eigi við um stjórnvöld en gildi ekkium löggjafarstörf Alþingis. Tollar sem lagðir séu á kartöflusnakk viðinnflutning séu lagðir á samkvæmt tollskrá sem er viðauki I við tollalög nr.88/2005 og hafi lagagildi. Tollarnir séu því lagðir á í samræmi við lög semsamþykkt hafi verið á Alþingi og þeim verði ekki breytt né þeir afnumdir nemameð lögum. Að mati stefndu fái ekki staðist að brotið sé gegn meðalhófsreglustjórnsýslulaga við álagningu tolls á kartöflusnakk né að brotið sé gegnóskráðri grundvallarreglu stjórnsýsluréttar.Sá samanburður stefnanda að bera saman toll ákartöflumjöli í vörulið 1105 við toll á kartöflusnakki eins og um sömu vöru séað ræða fái að mati stefndu ekki staðist. Kartöflusnakk sem falli undirtollskrárnúmerið 2005.2003 sé ekki framleitt úr kartöflumjöli. Ljóst er að hægter að nýta m.a. kartöflumjöl sem hráefni til að framleiða kartöflusnakk semfélli þá undir tollflokkinn 2005.2004 í 42% tolli. Um sé að ræða ólíkar vörursem ekki eru samanburðarhæfar. Hið sama gildir um samanburð við kornsnakk semekki sé unnið úr kartöflum heldur úr korni sem fái á engan hátt staðist að berasaman. Um sé að ræða ólíkar vörur sem heyri hvor undir sinn vöruliðinn samkvæmttollskrá og beri mismunandi toll. Stefndi bendir á að umrædd tollaálagning sé innanþeirra marka sem sett séu í WTO samningnum, sbr. viðauki IIA við tollalög nr. 88/2005.Í nefndum viðauka séu tollabindingar lögfestar sem hluti af tollalögum ogáréttað sé í 3. mgr. 5. gr. tollalaga að tollur geti aldrei orðið hærri entollabinding. Framangreindum viðauka IIA hafi verið bætt við tollalög með lögumnr. 87/1995 um breytingar á lögum vegna aðildar Íslands aðAlþjóðaviðskiptastofnuninni. Tollabindingarnar séu í samræmi við alþjóðlegarskuldbindingar Íslands og sé Ísland innan þeirra heimilda við álagningu 59%tolls á kartöflusnakk samkvæmt tollskrá. Stefndi vísarþví á bug að brotið sé gegn jafnræðisreglu við álagningu umrædds tolls endagætt samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Kartöflumjöl sé mjölvara semfalli undir vörulið 1105. Sömu tollar gildi fyrir alla innflytjendur ákartöflumjöli. Á sama hátt gildi sömu tollar fyrir alla innflytjendur ákartöflusnakki. Stefndi fái ekki séð hvernig brotið sé gegn jafnræðisreglu íþessu tilfelli, enda greiði innflytjendur allir sama toll við innflutning sömuvöru. Þá fái ekki staðist að bera saman kartöflumjöl sem heyri undir vörulið1105 samkvæmt tollskrá og kartöflusnakk úr kartöflum sem heyri undirtollskrárnúmer 2005.2003 eða 2005.2004 sé snakkið framleitt úr kartöflumjöli,enda um mismunandi vörur að ræða þó svo að hægt sé að nota kartöflumjöl íhráefni til að búa til kartöflusnakk úr kartöflumjöli. Mismunandi tollar séulagðir á mismunandi vörur og geti það ekki talist brot á jafnræðisreglu. Þá telurstefndi ekki fá staðist að atvinnufrelsi stefnanda sé takmarkað með ólögmætumhætti. Löggjafanum sé heimilt að leggja á borgara skatta og önnur opinbergjöld, svo sem tolla sbr. 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og standaákvæði 75. gr. um atvinnufrelsi því ekki í vegi. Tollur sé lagður á viðinnflutning á kartöflusnakk samkvæmt tollalögum nr. 88/2005 í tekjuöflunarskyni.Öllum sé frjálst að flytja inn umrædda vöru, á þeim tollum sem ákveðinn ersamkvæmt tollskrá. Hvað varðimeinta skerðingu á eignarrétti stefnanda sé sjónarmiðum stefnanda um aðgreiðsla tolls við innflutning á kartöflusnakki teljist ekki skattur í skilningi40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar heldur ólögmæta skerðingu á eignarrétti sbr.72. gr. stjórnarskrárinnar, vísað á bug. Réttur til innflutnings ákartöflusnakki sé ekki einkaréttur stefnanda og sé ekki um eignarrétt að ræða.Skatta og önnur gjöld verði að greiða þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar enda sé annars staðar í stjórnarskránni gert ráð fyrirskattlagningu. Ekki sé um að ræða einhverja sérstaka gjaldtökusem feli í sér ólögmæta skerðingu á eignarrétti. Um álagningu tolls á vöru viðinnflutning sé að ræða og sé tollálagningin í samræmi við lög. Innflytjendursömu vöru greiði allir sama toll við innflutning. Þá vísar stefndi sjónarmiðumstefnanda á bug þess efnis að innheimta 59% tolls við innflutning ákartöflusnakki sé ómálefnaleg og óhófleg, auk þess sem brotið sé gegn jafnræðiinnflytjenda og framleiðenda. Þá vísar stefndi varakröfu stefnanda, um aðstefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna ólögmætrareignarskerðingar, á bug, enda engri ólögmætri eignarskerðingu fyrir að fara.Stefnandi greiddi toll af umræddri vöru við innflutning, líkt og lög kveði áum. Þá sé krafa byggð á reglum um skaðabótaskyldu órökstudd og vanreifuð m.a.um tjón. Stefndi telur aðalkröfu stefnanda ekki fá staðistenda ljóst að innheimta tolla hafi farið fram samkvæmt tollalögum og tollskrásem í hvívetna séu gildar skattlagningarheimildir að lögum. Stefndi vísar á bug varakröfu stefnanda, sembyggð sé á endurgreiðslu á mismuni á 59% tolli og 15% tolli, og að tollflokkunkartöflusnakks í vörulið 2005. 2003 sé röng en rétt sé að flokka hana sem flöguí skilningi vöruliðar 2005.2001. Vöruliður 2005.2001 taki til kartaflna sem séufín- eða grófmalaðar eða flögur sem nýttar séu við matreiðslu. Kartöflusnakkþað sem stefnandi flutti inn hafi verið réttilega tollflokkað ítollskrárnúmerið 2005.2003 af stefnanda sjálfum á aðflutningsskýrslu sem lögðvar til grundvallar álagningu 59% tolls.Að mati stefnda fái ekki staðist að kartöflusnakksem stefnandi flutti inn geti talist flögur í skilningi vöruliðar 2005.2001 enþar sé átt við flögur eins og þær sem eru í þurrefni til að búa til kartöflumúsog sambærilegar vörur. Vöruliður 2005.2003 sé á hinn bóginn sérstaklegaskilgreindur fyrir nasl sem unnið er úr kartöflum. Þá sé á því byggt að krafa stefnanda, byggð árangri tollflokkun vörunnar, sé fallin niður fyrir tómlæti og vangæslu.Stefnandi hafi sjálfur flokkað kartöflusnakkið í tollflokk 2005.2003 án nokkursfyrirvara. Um slíkt og kærur til tollstjóra innan 60 daga frátollafgreiðsludegi, og um kærur í kjölfarið til ríkistollanefndar innan 60daga, er sérstaklega fjallað í 117. gr. og 118. gr. tollalaga og sé úrskurðurríkistollanefndar fullnaðarúrskurður á stjórnsýslustigi. Af hálfu stefnanda skortir jafnframt öll gögn ogupplýsingar sem nauðsynleg séu til að grundvalla endurskoðun og eftir atvikumbreytingu á tollflokkun þess kartöflusnakks sem flutt hafi verið inn og semendurgreiðslukrafa í máli þessu taki til. Ljóst sé af stefnu að kartöflusnakkvar flutt inn frá ýmsum löndum og mismunandi framleiðendum. Með öllu sé ósannaðað vara sem stefnandi flutti inn geti flokkast sem flögur í skilningitollskrárnúmers 2003.2001.Þrautavarakröfu stefnanda sé mótmælt enda byggirhún á því að öll gjaldtaka umfram 20% toll á kartöflusnakk sé ólögmæt í ljósiþess að 20% tollur sé lagður á sambærilega vöru, þ.e. kornsnakk. Ekki sé umsambærilegar vörur að ræða og fái krafan því ekki staðist og ber að sýkna afhenni. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda vísarhann til sömu sjónarmiða til stuðning varakröfu um lækkun stefnukrafnanna.Kröfum stefnanda um almenna vexti sé mótmælt og krafist sýknu af þeim enda hafihann sýnt af sér vangæslu og tómlæti. Þáer dráttarvaxtakröfu mótmælt og þess krafist að þeir dæmist ekki frá fyrri tímaen dómsuppsögu í málinu. IV. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandiendurgreiðslu oftekinna gjalda sem innt voru af hendi vegna innflutnings hans ákartöflusnakki tímabilið 10. nóvember 2010 til 1. júlí 2014. Um var að ræðakartöflusnakk en vara þessi er felld undir tollskrárnúmerið 2005.2003 og ber59% almennan verðtoll.Stefnandi telur gjaldtöku verðtollsins ólögmæta og reisirkröfur sínar á því að hún fari í bága við ákvæði stjórnarskrár oggrundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar. Telur stefnandi gjaldtökunaekki uppfylla kröfur um málefnalegan grundvöll skattheimtu og að hún brjótigegn meðalhófi og jafnræði. Sé því ekki um að ræða heimila skattheimtu heldurólögmæta skerðingu á eignarrétti og atvinnufrelsi stefnanda.Stefndi vísar öllum sjónarmiðum stefnanda á bug enda telurhann innheimtu verðtolls í samræmi við tollalög nr. 88/2005 og tollskrá sem séugildar skattlagningaheimildir að lögum.Í 40. gr. stjórnarskrárinnar segir að engan skattmegi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnarer kveðið á um að skattamálum skuli skipa með lögum. Ekki má fela stjórnvöldumákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Hugtakið skattur er ekki skilgreint í lögum en hefur veriðskýrt svo af fræðimönnum og í dómaframkvæmd, að um sé að ræða gjald sem lagt erá tiltekinn hóp einstaklinga eða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun hinsopinbera eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérstaks endurgjalds.Tollar falla þannig undir ofangreint hugtak en samkvæmt 24. tl. 1. gr.tollalaga er tollur gjald sem innheimt er af vöru samkvæmt tollskrá.Í 3. gr. tollalaga er að finna meginreglu um almennatollskyldu. Þar segir að hver sá sem flytur vöru inn til landsins tilendursölu, afhendingar án endurgjalds eða eigin nota eða verði ábyrgur fyrirgreiðslu tolla samkvæmt ákvæðum þessara laga, sé tollskyldur og skuli greiðatoll af hinni innfluttu vöru nema annað sé tekið fram í tollskrá. Í 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 er aðfinna þá meginreglu, að af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins skuligreiða toll eins og mælt er fyrir um í tollskrá í viðauka I með lögunum. Skaltollur lagður á sem verðtollur og sem magntollur á vörumagn eins og það erákveðið í tollskrá samkvæmt viðauka I við lögin. Tollskráin, sem þannig er lögfest sem viðauki við tollalög,byggist á samræmdri vörulýsingu- og númeraskrá sem Ísland hefur skuldbundið sigað þjóðarétti til að fara eftir, þ.e. alþjóðlegu flokkunarkerfi sem samið er oggefið út af Alþjóðatollastofnuninni (WCO). Ítollskránni er að finna taxta tollskrárinnar sem skiptast í dálka A þar semtilgreindur er verðtollur í % og dálk A1 þar sem tilgreindur er magntollur íkr./kg, og gilda þeir fyrir allar innfluttar vörur. Í 20. kafla tollskrárinnar sem ber heitið Framleiðsla úr matjurtum, ávöxtum, hnetum ogöðrum plöntuhlutum er að finna vöruliðinn 2005: Aðrar matjurtir, unnareða varðar skemmdum á annan hátt en með ediki eða ediksýru, ófrystar, þó ekkivörur nr. 2006 sem kartöflusnakk flokkast undir, eins og áður erlýst. Undir vöruliðinn falla m.a. kartöflur og þar undir 5 mismunandi númer.Tollskrárnúmer kartöflusnakks hefur verið fellt undir númer 2005.2003. Þaðsamanstendur annars vegar af undirlið, sem samkvæmt hinu alþjóðlega kerfi er20, táknuðum með fyrstu tveimur tölustöfunum í ofangreindu númeri og hins vegarskiptilið, táknuðum með seinni tveimur tölustöfunum. Um er að ræða séríslenskaundirskiptingu sem heimilt er að ákveða í samræmi við reglur hins alþjóðlegaflokkunarkerfis. Það kartöflusnakk sem fellur undir þetta tollskrárnúmer beraðeins verðtoll samkvæmt tollskrá.Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því aðgjaldtaka 59% verðtolls uppfylli ekki kröfur um málefnalegan grundvöllskattheimtu. Til stuðnings þeirri málsástæðu bendir stefnandi á aðréttlætanlegar ástæður þurfi að búa að baki svo háum tolli. Þar sem hana séhvergi að finna, sér í lagi ekki í lögskýringargögnum með tollalögum, megidraga þá ályktun að um verndartolla sé að ræða eða tolla sem jafna megi tilþeirra. Þau sjónarmið er um verndartolla gildi eigi hins vegar ekki við enda sémeð álagningu tollsins ekki verið að vernda innlenda búvöruframleiðslu heldurvinnslu tveggja íslenskra fyrirtækja sem framleiði snakk úr innfluttu hráefnisem enga tolla beri auk þess sem þeir anni ekki eftirspurn íslenskra neytenda eftirsnakki. Þá bendir stefnandi á að lýsing á stórum hluta tollskrárnúmersins2005.2003: Nasl svo sem skífur, skrúfur, hringir, keilur, stangiro.þ.h., þó ekki úr kartöflumjöli, sé sérstaklega sniðin að hinni íslensku framleiðslu.Stefndi vísar því á bug að önnur sjónarmið enalmenn markmið skattlagningar, þ.e. að afla ríkinu tekna til að standa undirútgjöldum sínum, búi að baki verðtolli á innfluttu snakki.Með lögum nr. 87/1995 um breytingar á tollalögum vegnaaðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni voru m.a. gerðar breytingar áþágildandi tollalögum nr. 55/1987, þ.e. á tollskránni í viðauka I við tollalög.Samhliða voru gerðar breytingar á lögum nr. 99/1993 um framleiðslu,verðlagningu og sölu búvara. Þær voru veigamiklar enda var tilefni lagasetningarinnaraðild íslenska ríkisins að samningi um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar.Tekið var upp tollkvótafyrirkomulag við innflutning á landbúnaðarvörum sem fólí sér tiltekið hámark á tollum, þ.e. svokallaðar tollabindingar. Sérstakursamningur um landbúnað, sem var hluti heildarsamningsins, gerði ráð fyrirtollvernd í formi almennra tolla í stað hafta og sérgjalda sem áður voru viðlýði, m.a. í tengslum við kartöflur og vörur unnar úr þeim. Segir í almennumathugasemdum í greinargerð með frumvarpi til laga um breyting á tollalögum umhina nýju tolla að breytingunum sé ætlað að endurspegla þetta sérstaklega.Framsetningin er sögð byggja á víðtækri túlkun á heimildum búvörulaga til aðtakmarka innflutning og þeirri staðreynd að tollabindingar séu verðmætskiptimynt í viðskiptaviðræðum. Ekki sé ætlunin að nýta þessar heimildir vegnaallra þeirra vara er í landbúnaðarskránni greini. Tollvernd komi einungis ístað verndar sem hingað til hafi verið í höftum og sérgjöldum, svo semjöfnunargjaldi á kartöflur.Að mati dómsins styðja ofangreindar athugasemdir það ekki aðverðtollur á snakk undir tollskrárnúmerinu 2005.2003 sem kom inn í tollskránnameð breytingarlögum nr. 87/1995, hafi verið á lagður með verndarstefnuíslenskra stjórnvalda gagnvart innlendum landbúnaði að leiðarljósi. Þá er ekkiað finna aðra umfjöllun í lögskýringargögnum með breytingalögunum, svo semsjónarmið er varða tollprósentu. Þáfellst dómurinn ekki á þau sjónarmið önnur er stefnandi teflir fram í stefnu ogtelur styðja að í reynd búi verndarsjónarmið að baki álagningu tollsins en ekkitekjuöflunarmarkmið íslenskra ríkisins. Í málflutningi sínum vísaði lögmaðurstefnanda til dóma Hæstaréttar í málum réttarins nr. 427/1995, nr. 329/1999 og359/1999 er vörðuðu lögmæti tiltekinna ákvarðana um álagningu jöfnunargjalds ákartöflur og taldi þá dóma styðja að stefndi bæri sönnunarbyrði fyrir því að hátollprósenta væri málefnaleg og réttlætanleg eins og á stæði. Að mati dómsinser sakarefni þessa máls ólíkt því sem úr var leyst í ofangreindum dómumHæstaréttar. Í þeim málum lá til að mynda fyrir hvert hlutverkjöfnunargjaldsins var, svo og önnur sjónarmið er löggjafanum bar sérstaklega aðlíta til við ákvörðun sína. Það er því niðurstaða dómsins að gjaldtaka 59%tolls á snakki með tollskrárnúmerið 2005.2003 hafi verið málefnaleg en ákvörðunskattlagningar var í samræmi við lög og tollskrá eins og rakið hefur verið. Stefnandi byggir á því að hvað sem líði niðurstöðu ummálefnalegan grunn gjaldtökunnar brjóti hin 59% tollprósenta gegn meðalhófsreglustjórnskipunarréttar og sé því ólögmæt. Telur stefnandi að við mat á því þurfiað skoða tollálagningu á sambærilegar vörur og benda í því sambandi á kornsnakkmeð tollskrárnúmerið 1905.9060 sem ber 20% verðtoll og hráefni sem notað er tilað framleiða snakk, annars vegar kartöflumjöl sem fellur undir tollskrárnúmerið1105:1001: Mjöl, fín- eða grófmalað,duft, flögur, kurl og kögglar úr kartöflum og hins vegar pellets, sem er deig sem hinir íslenskuframleiðendur nota til að framleiða snakk og fellur undir tollskrárnúmerið1901.2087: til framleiðslu á nasli, svosem skífum, skrúfum, hringjum, keilum, stöngum o.þ.h en það hráefni berengan toll. Telur stefnandi að heitið bendi til þess að verið sé að geragreinarmun á einhverju sem í reynd sé hið sama í þeim tilgangi að hygla hinumíslensku framleiðendum. Telur stefnandi j slíka mismunun jafnframt brjóta gegnjafnræðisreglu og hindra samkeppni.Að mati dómsins hefur stefnandi með vísan til ofangreindraröksemda ekki fært fram sönnur fyrir því að gjaldtaka 59% verðtolls á snakkbrjóti í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Fallast ber á það meðstefnda að snakk úr ólíkum hráefnum sé ósamanburðarhæft. Hið sama gildir umsamanburð á hráefni sem annars vegar er notað til framleiðslu á snakki og hinsvegar það sem fellur undir annan vörulið en 2005.2003. Þá telur dómurinnsamanburð við tollálagningu í öðrum ríkjum enga þýðingu hafa við úrlausn áágreiningsefni þessu. Um er að ræða toll sem lagður er á með lögum eftiralmennum, efnislegum mælikvarða en í því sambandi hefur löggjafinn víðtæktsvigrúm enda í samræmi við tollabindingar, sbr. 3. mgr. 5. gr. tollalaga, en íákvæðinu segir að tollur á vörur frá aðildarríkjumAlþjóðaviðskiptastofnunarinnar megi eigi vera hærri en þær tollabindingar semtilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollabindingbæði við verð og magn og skal hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærriálagning leyfir. Samkvæmt 17. tl. 1. gr. tollalaga er tollabinding hámark tollasamkvæmt hinum almenna samningi um tolla og viðskipti frá 1994 sem er að finnaí viðauka við samninginn um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Jafnframt telur dómurinn stefnanda ekki hafa sýnt fram á aðgjaldtakan brjóti gegn 65. gr. stjórnarskrár um jafnræði. Ljóst er að ákvörðunum gjaldtöku 59% verðtolls á snakk nær til allra innflytjenda í sömu stöðu.Þeir vissu fyrir fram að hverju þeir gengu en tollflokkun snakksins byggir íöndverðu á þeirra ákvörðun um flokkun þess í aðflutningsskýrslu. Stoðarstefnanda ekki að vísa til jafnræðisreglu við samanburð á ólíkum vörum sem beravegna þess mismunandi toll samkvæmt tollaskrá eins og áður er rakið. Með sömurökum er ekki fallist á sjónarmið stefnanda er lúta að því að gjaldtakan og þaðfyrirkomulag sem sé við lýði sé í andstöðu við meginreglur samkeppnisreglurþess efnis að opinberir aðilar skuli ekki takmarka samkeppni.Þá er hafnað sjónarmiðum stefnanda um að gjaldtakan teljistólögmæt eignaskerðing og brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrár auk þess semhún skerði atvinnufrelsi hans sem varið sé með 75. gr. stjórnarskrár. Áður erkomist að þeirri niðurstöðu að gjaldtaka verðtolls á snakk var í samræmi viðlög sem sett voru með stjórnskipulega gildum hætti. Þá byggðist gjaldtakan ámálefnalegum sjónarmiðum, auk þess sem meðalhófs og jafnræðis var gætt. Í hennifólst því ekki ólögmæt skerðing á eignarrétti stefnanda. Með vísan til þessararniðurstöðu verður ekki fallist á skaðabótakröfu stefnanda byggðri á þeimgrunni. Hvað varðar atvinnufrelsi stefnanda er til þess litið að honum er í sjálfsvaldsett að haga innflutningi á snakki í samræmi við rekstrarlega hagsmuni sína. Aðmati dómsins eru ekki haldbær rök að vísa til þess að lægri tollprósenta ásnakk myndi sjálfkrafa leiða til innflutnings á meira magni af snakki. Með vísan til þess sem rakið hefur verið er stefndi sýknaðuraf aðalkröfu stefnanda.Varakrafa stefnanda um endurgreiðslu oftekinna gjalda byggirá því að tollflokkun snakks í vörulið 2005.2003 sé röng og beri að flokka hanaundir tollskrárnúmer 2005.2001 sem ber 15% toll. Krefst stefnandi mismunar á59% verðtolli þeim er hann greiddi fyrir hið innflutta snakk og 15% verðtollssem hann telur sig með réttu hafa átt að greiða. Samkvæmt því sem fram kemur í tollskrá fellurtollskrárnúmerið 2005.2001 undir fyrrgreindan vörulið 2005, undir Kartöflur rétt eins og hið umdeildasnakk og ber heitið Fín- eða grófmalaðareða flögur. Stefnandi telur, með vísan til túlkunarreglna tollaréttar, aðorðið flögur falli betur að þvísnakki sem hann flytji inn að meginstefnu til og eigi því með réttu að fallaundir tollskrárnúmerið 2005.2001. Stefndi bendir hins vegar á að undir þettatollskrárnúmer falli flögur, ætlaðar til matreiðslu, svo sem þurrefni íkartöflumús. Stefnandi hefur ekki borið því við að þetta eigi ekki við rök aðstyðjast. Í inngangi að tollskrá er að finna almennar reglur um túlkunhennar en þær hafa lagagildi. Þar segir í 1. tl. að fyrirsagnir á flokkum,köflum og undirköflum séu einungis til leiðbeiningar. Í lagalegu tilliti skulitollflokkun byggð á orðalagi vöruliðar, athugasemda við tilheyrandi flokka eðakafla og brjóti það eigi í bága við orðalag vöruliða eða athugasemda skulifylgt nánar tilgreindum reglum. Að mati dómsins verður á það fallist meðstefnda að snakk það sem stefnandi flytur inn falli réttilega undir tollskrárnúmerið2005.2003: Nasl svo sem skífur, skrúfur,hringir, keilur, stangir o.þ.h., þó ekki úr kartöflumjöli, sem tekur tilsnakks, öðru nafni nasl, í ýmsum formum sem tilbúið er til neyslu. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki fallist ávarkröfu stefnanda. Í ljósi þess sem áður er rakið í tengslum við umfjöllum ummálsástæðu stefnanda byggða á meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar ogjafnræðisreglu verður ekki fallist á þrautavarakröfu stefnanda sem byggir á þvíað öll gjaldtaka umfram 20% verðtoll á kartöflusnakk sé ólögmæt enda eigi þaðmeð réttu að bera sama verðtoll og kornsakk sem sé samanburðarhæf vara.Með vísan til alls þess sem rakið hefur verið verður stefndisýknaður af öllum kröfum stefnanda.Að þessari niðurstöðu virtri ber stefnanda að greiða stefndamálskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, semþykir hæfilegur 750.000 krónur.Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð: Stefndi,íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Innes ehf. Stefnandi greiði stefnda 750.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 295/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X, [kt. og heimilisfang], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi til mánudagsins 25. júní 2007 kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. maí 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili skyldi sæta gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi til mánudagsins 25. júní 2007 kl. 16. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en krafist er. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði lauk varnaraðili afplánun fangelsisrefsingar fyrir þjófnaðarbrot 26. maí 2007. Hann hefur játað að hafa framið rán í verslun 27. sama mánaðar auk þess sem hann er grunaður um akstur undir áhrifum vímuefna og sams konar brot daginn eftir. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 hafnað þar sem skilyrði þóttu ekki uppfyllt. Fram er kominn rökstuddur grunur um varnaraðili hafi eftir að áðurnefndur úrskurður var kveðinn upp gerst sekur um tilraun til þjófnaðar og fíkniefnalagabrot aðfararnótt 29. maí 2007 auk þess sem lögregla mun hafa handtekið hann í morgun vegna gruns um þjófnað og akstur undir áhrifum vímuefna. Framangreind auðgunarbrot varða fangelsisrefsingu ef sök sannast. Að þessu gættu er fallist á með sóknaraðila að ætla megi að varnaraðili muni halda áfram brotum meðan málum hans er ekki lokið, sbr. c. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Ber því að fallast á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi, en ekki eru efni til að marka því skemmri tíma. Dómsorð: Varnaraðili X sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. júní 2007 kl. 16.
Mál nr. 159/2001
Ómerking Heimvísun Börn Kynferðisbrot
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gagnvart dóttur sambýliskonu sinnar. Fallist var á það með X að ákæra hefði mátt vera nokkru skýrari, en ekki var þó talið að vörn málsins þyrfti að vera áfátt af þeim sökum. Hins vegar þótti á það skorta, að héraðsdómur hafi fjallað nægilega um dómskýrslur málsins, auk þess sem niðurstaða hans um sönnunargildi munnlegs framburðar þótti ekki nægilega skýr og ótvíræð og var samningu dómsins áfátt að þessu leyti, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 5. gr. laga nr. 37/1994. Að öllu þessu virtu þótti óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. apríl 2001. Ákæruvaldið krefst sakfellingar ákærða samkvæmt ákæru og að refsing hans verði þyngd. Þá verði hann dæmdur til greiðslu skaðabóta að kröfu brotaþola. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og að málinu verði vísað til dómsmeðferðar að nýju í héraðsdómi. Til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og til þrautavara að refsing verði milduð og dæmd skilorðsbundin að öllu leyti. Jafnframt verði bótakröfu vísað frá dómi. Brotaþoli krefst miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. nóvember 2000 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð skýrsla Barnahúss 11. júní 2001 vegna greiningar og meðferðar brotaþola. Skýrslan er undirrituð af Vigdísi Erlendsdóttur forstöðumanni. Er þar greint frá högum brotaþola og látið í ljósi álit á líðan hennar. Ákærði hefur haldið því fram að ákæran sé mjög óljós og opin og ekki megi sjá hvort verið sé að fjalla um eitt eða fleiri atvik eða hversu alvarleg þau voru. Á það má fallast að ákæran sé nokkuð ómarkviss að þessu leyti, en framburður brotaþola hefur frá upphafi verið skýr um í hvaða röð atburðir gerðust og hvar hún, móðir hennar og systkini svo og ákærði bjuggu á þeim tíma. Á ákærði að hafa í eitt skipti káfað á kynfærum stúlkunnar innan og utan klæða og í annað skipti fengið hana til að taka um getnaðarlim hans. Í ákæru er þessu athæfi í raun lýst. Þarf vörn málsins því ekki að vera áfátt þótt ákæran hefði mátt vera nokkru skýrari. Í röksemdir héraðsdómara hefur þó ratað sú villa að síðara skiptið, sem talið er í ákæru, er þar nefnt fyrra skiptið. Ómerkingarkrafa ákærða er reist á því að héraðsdómi sé verulega áfátt að því er varðar lýsingu málsatvika og einnig sé hann óskýr um þau atriði sem dómarar leggi til grundvallar sakfellingu. Á það verður ekki fallist að lýsing málavaxta í héraðsdómi sé ekki nægileg, svo langt sem hún nær, en hitt er rétt að með öllu skortir lýsingu á því hvers vegna aðalmeðferð var frestað 18. desember 2000 og á þeirri gagnaöflun sem fram fór í framhaldi af því. Jafnframt er röksemdafærslu héraðsdóms áfátt þar sem ekkert er fjallað um mótmæli ákærða gegn sakarefnum þeim sem á hann eru borin og því engin afstaða tekin til framburðar hans. Sama gildir um síðasta framburð brotaþola. Á skortir jafnframt að afstaða sé tekin til trúverðugleika framburðar almennt. Þá brestur á um rökstuðning fyrir sýknu ákærða af síðari verknaðinum sem á hann er borinn. Samkvæmt 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Í máli þessu ræðst sök mjög af heildarmati á sönnunargildi skýrslna ákærða og vitna og af gögnum þeim sem um þessar skýrslur fjalla. Á skortir, svo sem að framan greinir, að héraðsdómur hafi fjallað nægilega um dómskýrslurnar. Er niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar ekki nægilega skýr og ótvíræð og er samningu dómsins áfátt að þessu leyti, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 5. gr. laga nr. 37/1994. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Það athugast jafnframt að fyrir Hæstarétt hefur verið lögð skýrsla sem héraðsdómarar hafa ekki haft tækifæri til að taka afstöðu til. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Áfrýjunarkostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Mál þetta sem dómtekið var mánudaginn 19. febrúar sl., er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara, út gefnu 17. október 2000, á hendur X [. . . ], „fyrir kynferðisbrot gagnvart dóttur sambýliskonu hans, Z fæddri 1989, með því að hafa á heimili þeirra að [ . . . ] á árinu 1999 og fram til maímánaðar 2000, káfað á kynfærum stúlkunnar innan og utan klæða og fengið hana til að taka um getnaðarlim hans. Telst þetta varða við 2. mgr. sbr. 1. mgr. 201. gr. og síðari málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr 9. og 10. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verð dæmdur til refsingar”. Af hálfu Z gerir Þórdís Bjarnadóttir hdl., skipaður réttargæslumaður brotaþola, þær dómkröfur að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð krónur 1.000.000 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 1999 til greiðsludags og málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara skilorðsbindingar vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst ákærði málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði skv. fram lögðum málskostnaðarreikningi. Ákærði krefst þess að skaðabótakröfunni verði vísað frá dómi, en til vara lækkunar á henni eða sýknu. I. Samkvæmt framburði móður meints brotaþola sleit hún samvistum við kynföður stúlkunnar árið 1998 og hóf sambúð með ákærða á haustmánuðum það ár. Hélt hún heimili með ákærða að [ . . . ] þar í bæ frá janúar 1999 til 18. maí 2000. Í heimili voru auk ákærða og meints brotaþola, móðir stúlkunnar, önnur dóttir hennar fædd [ . . . ], og sonur hennar, fæddur [ . . . ]. Ekkert barnanna er kynbarn ákærða. Stúlkan Z greindi í upphafi maí 2000 frá meintri háttsemi ákærða og barst tilkynning til formanns barnaverndarnefndar [ . . . ] frá félagsráðgjafa Félagsþjónustunnar í [ . . . ] þann 7. maí, en stúlkan skýrði föður sínum fyrst frá meintri hegðun ákærða á meðan á umgengni við hann stóð. Var málið kært þann 8. maí til rannsóknarlögreglunnar í [ . . . ]. Í skýrslu sem tekin er af Z í barnahúsi þann 18. maí 2000, og tekinn var upp á myndband, gefur hún lýsingu á þeirri háttsemi sem ákærði er ákærður fyrir. Áreitni ákærða lýsir hún á þá leið, að ákærði hafi beðið systur hennar Y að færa sér Coke á meðan hann lá í sófa fyrir framn sjónvarpið og hafi hann jafnframt beðið sig að leggjast við hlið sér í sófann, undir teppi. Orðrétt segir hún þannig frá, „að þá fór hann inn á brækurnar á mér og káfaði á píkunni á mér og fór að nudda hana. Svo sagði ég að ég þyrfti að fara á klósettið og þá reimdi ég fastar og þá reyndi hann að losa um hnútinn og hérna reyndi að gera þetta aftur”. Kom fram hjá stúlkunni að ákærða hafi tekist að koma hönd sinni undir buxur hennar þrátt fyrir að hún hafi reynt að herða fastar að buxum sínum. Kom og fram hjá stúlkunni að ákærði hefði reynt að koma við sig aftur á þennan hátt, en þá hefði hún verið í buxum og hefði hún staðið upp og farið til herbergis síns. Greindi Z einnig frá því, að í eitt sinn, er hún fékk að sofa uppi í rúmi hjá móður sinni og ákærða, hafi ákærði tekið hendina á sér, þegar hún var sofandi, og hafi hann látið hana nudda kynfæri hans, en hún hafi kippt hendinni í burtu. Þann 18. maí 2000 var einnig tekin skýrsla í barnahúsi af Y, systur meints brotaþola. Í framburð hennar kemur fram að hún var viðstödd meinta háttsemi ákærða sem greint er frá hér að ofan og átti sér stað uppi í sófa og lýsir hún því sem hún sá og upplifði og því sem eldri systir hennar greindi henni frá síðar. Greindi hún einnig frá því að systir hennar hefði einhverju sinni sagt henni frá síðara tilvikinu sem á að hafa átt sér stað uppi í rúmi hjá ákærða og móður stúlknanna. Ákærði hefur við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómi alfarið neitað öllum sakargiftum í máli þessu. Kom fram hjá ákærða fyrir dómi, að hann teldi sakir þær sem hann er borinn vera komnar frá föður stúlkunnar, en faðirinn hafi tekið skilnaði móður stúlkunnar við hann afar illa. Faðir stúlkunnar hefur borið að hann tali ekki vel um ákærða við fólk en þó tali hann ekki að fyrra bragði um hann við dætur sínar. Greindi hann frá því fyrir dómi, að áður en þetta mál kom upp hafi hann séð lögregluskýrslur sem hefðu gefið honum tilefni til að óttast um öryggi dætra hans í návist ákærða, þar sem ákærði væri ofbeldismaður. Móðir stúlkunnar kom fyrir dóminn. Kom fram hjá henni að dætur hennar hefðu aldrei sofið uppi í rúmi hjá henni og ákærða, þær hefðu þó stundum sofnað þar eða komið þangað á morgnanna. Greindi hún frá því að dætur hennar hefðu verið hræddar við ákærða þegar þær komu úr umgengni við föður þeirra og hefðu þær sagt sér að hann talaði illa um ákærða við þær. Gefur hún þá skýringu á framkomnun ásökunum á hendur ákærða að faðir stúlkunnar hafi haft áhrif á hana, annaðhvort með loforðum eða með hótunum. Einar Ingi Magnússon, sálfræðingur, starfsmaður barnaverndarnefndar Gerðahrepps bar fyrir dómi að hann hafi rætt við systurnar Z og Y, en hann hafi ekki rætt einstök atvik máls þessa við þær sérstaklega. Í skýrslu vitnisins sem staðfest er fyrri dómi eru ítarlega raktar lýsingar á heimilislífinu að [ . . . ], eftir frásögn telpnanna. Þar kemur fram að mikið hafi verið um rifrildi á heimilinu á milli ákærða og móður stúlknanna og finnist þeim að móðir þeirra megi aldrei gera neitt, því ákærði ráði öllu. Hafi ákærði oft ekki unnið neitt og verið mikið heima virka daga sem um helgar, en móðir þeirra hafi unnið mikið og hafi ekki vitað um það sem væri að gerast á heimilinu. Greina þær frá því að þeim finnist ákærði vera strangur og öskri oft á þær og sé hann óútreiknanlegur, leyfi þeim að gera hluti en banni þeim það stuttu seinna. Ákærði hafi verið góður við þær í fyrstu en framkoma hans gagnvart þeim hafi versnað. Hann hafi hins vegar ýmist alltaf verið vondur við bróður þeirra eða tali ekkert við hann. Í skýrslu vitnisins er einnig lýst samtali hans við bróður stúlknanna og lýsir hann heimilislífinu á svipaðan hátt og að framan er greint frá. Vitnið Vigdís Erlendsdóttir hjúkrunarfræðingur og sálfræðingur, forstöðumaður barnahúss, bar fyrir dómi að hún hafi haft Z til meðferðar og hafi hún rætt við hana 4. og 11. desember 2000. Í framburði hennar kemur fram að Z greindi henni óspurð frá því atviki sem á að hafa átt sér stað uppi í sófa, strax á fyrsta fundi þeirra. Í samtölum þeirra hafi og komið fram að Z hafi reynt að vera ekki ein heima með ákærða, þar sem hún hafi átt von á áreitni í orðum og gerðum af hans hálfu. Kemur fram hjá vitninu að það telur Z vel máli farna og skynsama og ekkert bendi til þess að hún sé líkleg til að segja það sem henni sé sagt að segja, Einnig renni það stoðum undir frásögn hennar að hún segist hafa forðast að vera ein heima með ákærða. II. Í máli þessu er ákærði sakaður um kynferðislega áreitni við dóttur konu sem hann bjó með í óvígðri sambúð. Eru þau talin hafa átt sér stað í 3 skipti þegar telpan var 10 ára gömul. Frásögn telpunnar um kæruefnið er greinargóð og nákvæm. Einnig hefur komið fram að telpan skýrði yngri systur sinni frá meintri hegðun ákærða strax eftir að hún á að hafa átt sér stað. Systirin gat staðfest í framburði sínum að ákærður og Z voru upp í sófa og undir teppi, er hún var send eftir kóki fram í eldhús. Það líða svo nokkrir mánuðir þar til telpan skýrir föður sínum frá atvikunum. Framburður Vigdísar Erlendsdóttur, sálfræðings, sem rakin er hér að framan er því til styrktar að treysta megi frásögn stúlkunnar. Þá bendir skýrsla og framburður Einars Inga Magnússonar, sálfræðings, um samskipti hans og telpunnar og systkina hennar þ.á.m. afstaða þeirra til ákærða til þess að hann gæti hafa framið þá verknaði, sem hann er sakaður um. Þegar allt þetta er virt, þykir komin næg sönnum um að ákærður hafi í síðara skiptið framið tvívegis kynferðisbrot gagnvart Z,svo sem hann er sakaður um. Hann hefur með því gerst brotlegur við þau refsiákvæði sem greind eru í ákæru. Þegar tekið er mið af þeim framburði móðurinnar að dætur hennar hafi aldrei sofið um nótt í rúminu með henni og ákærða þykir bresta sönnun um að ákærður hafi í fyrra skiptið framið kynferðisbrot gagnvart stúlkunni Z og er hann sýknaður af því broti. Ákærði hefur áður gengist undir sáttir og hlotið dóm vegna brota á umferðarlögum. Ákærði gekkst á árinu 1996 undir sátt hjá Sýslumanninum í Keflavík vegna brots á 217. gr. hegningarlaga. Þann 15. janúar 1999, dæmdi Héraðsómur Vesturlands ákærða í 30 daga fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára, fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur með brotum sínum nú rofið skilorð þess dóms. Þegar litið er til þess að brot ákærða beindust að 10 ára gömlu fósturbarni hans og til þess að ákærði mátti gera sér grein fyrir því að háttsemi hans var til þess fallin að valda telpunnu andlegu tjóni, þykir refsing hans með hliðsjón af 77. gr. og 60. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í 5 mánuði, en eftir atvikum þykir rétt að fresta fullnustu á 4 mánuðum af refsingunni og falli hún niður að liðnum 3 árum haldi ákærður skilorð samkvæmt 57.gr. almennra hegningarlaga sbr. lög nr. 22/1955 Samkvæmt greindri niðurstöðu, sbr. og 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, skal ákærði greiða allan sakarkostnað. Ákærði greiði og laun skipaðs verjanda síns Viðars Lúðvíkssonar, hdl., sem þykja hæfilega ákveðin 275.000 krónur. Ákærði greiði og laun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hdl., sem þykja hæfilega ákveðin 80.000 krónur. Í málinu þykir vanta gögn um hverjar afleiðingar brotsins kunna að verða fyrir brotaþola, en samt er ljóst, að slíkt brot við telpu á þessum aldri hefur í för með truflun á andlegu ástandi hennar og veldur sálarkvöl. Á grundvelli sakfellingar ákærða og með vísun til 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 verður ákærður dæmdur til að greiða F vegna brotaþola miskabætur, sem ákveðast 150.000 krónur sem dráttarvextir leggist á frá þingfestingu máls þessa sbr. nánar í dómsorði. Dóm þennan kveða upp Guðmundur L. Jóhannesson, Gunnar Aðalsteinsson og Sveinn Sigurkarlsson, héraðsdómarar. Dráttur á dómsuppsögu er vegna frátafa dómsformanns við önnur störf. D Ó M SO R Ð Ákærði, X, sæti fangelsi í 5 mánuði, en fresta skal fullnustu á 4 mánuðum af refsingunni og niður skal hún falla að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð samkvæmt 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 sbr. lög nr. 22,1955. Ákærði greiði F [ . . . ] vegna dóttur sinnar Z 150.000 krónur auk dráttavaxta skv. III.kafla vaxtalaga nr, 25/1987 frá 9. nóvember 2000 til greiðsludags, Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, hdl. Viðars Lúðvíkssonar 275.000 krónur og laun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, hdl. Þórdísar Bjarnadóttur 80.000 krónur.
Mál nr. 327/2004
Kærumál Farbann Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Hæstiréttur felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hins vegar var honum gert að sæta farbanni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Guðrún Erlendsdóttir. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði fór varnaraðili af landi brott í byrjun apríl 1999 eftir að ákæra hafði verið birt honum fyrir ætlað brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og komið var að aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi. Mun hann hafa farið huldu höfði nánast allan þennan tíma og eingöngu látið heyra frá sér í júlí 1999 frá Thailandi þegar hann hafði sambandi við fjölskyldu sína á Íslandi. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að varnaraðili hafi verið handtekinn í Thailandi 4. maí sl. vegna gruns um þjófnað. Hafi honum verið haldið í fangelsi þar í landi þar sem hann var án skilríkja og neitaði að greina frá hver hann væri. Mun varnaraðili 14. júlí sl. hafa gefið upp nafn sitt og ríkisfang og haft samband við ræðismann Íslands í þeim tilgangi að yfirgefa Thailand. Í framhaldi af því hafi hann verið framseldur hingað til lands og hefur sóknaraðili vísað máli varnaraðila á ný til meðferðar fyrir héraðsdómi. Heldur sóknaraðili því fram að með hliðsjón af atvikum málsins í heild sé veruleg hætta á að varnaraðili muni reyna að komast úr landi eða leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn og komi vægara úrræði en gæsluvarðhald því ekki til álita. Ekki hefur nægilega verið sýnt fram á að þörf sé gæsluvarðhalds varnaraðila til þess eins að tryggja návist hans í þágu meðferðar þess máls, sem rekið er fyrir héraðsdómi. Samkvæmt framansögðu verður kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald yfir varnaraðila hafnað, en varnaraðila bönnuð brottför af landinu samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðila, X, er bönnuð brottför frá Íslandi allt til mánudagsins 23. ágúst 2004 kl. 16.00. Ríkislögreglustjórinn krafðist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X, verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 23. ágúst n.k. kl. 16.00. Krafan er reist á ákvæðum b- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Málavextir eru þeir að þann 9. desember 1998 var gefin út ákæra á hendur kærða fyrir ætluð brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var málið þingfest 18. janúar 1999 í Héraðsdómi Reykjaness. Aðalmeðferð var ákveðin 23. apríl 1999 en ákærði kom þá ekki fyrir dóm. Var málinu frestað ótiltekið vegna fjarveru ákærða en vitað var að hann hafði farið til London 2. apríl 1999. Að ósk fjölskyldu ákærða var lýst eftir honum sem týndum manni. Ekkert spurðist til hans fyrr en 22. júlí 1999 er hann hafði samband við fjölskyldu sína frá Tælandi. Handtökuskipun var gefin út af Héraðsdómi Reykjaness þann 19. ágúst 1999 og alþjóðleg handtökuskipun gefin út af Dómsmálaráðuneytinu degi síðar. Ekkert spurðist til ákærða fyrr en aðalræðismaður Íslands í Tælandi hafði samband við Ríkislögreglustjóra 14. júlí 2004 og tilkynnti að ákærði hefði verið handtekinn af lögreglunni í Tælandi þann 14. maí 2004 þar sem hann hafi verið án skilríkja. Hann hafi ekki viljað upplýsa um hver hann væri og því hafi honum verið haldið í fangelsi. Þann 14. júlí s.l. gaf ákærði upp nafn og ríkisfang og óskaði eftir að hafa samband við ræðismann Íslands. Í framhaldi af því óskuðu tælensk yfirvöld eftir því að sendir yrðu lögreglumenn til að sækja ákærða og var það gert og kom hann til landsins í gær um miðnætti. Ríkislögreglustjóri hefur með bréfi 28. júlí 2004 vísað máli ákærða á ný til dómsmeðferðar við Héraðsdóm Reykjaness. Ætlað brot ákærða varðar fangelsi allt að 6 árum samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði flúði land 1999 þegar honum hafði verið birt ákæra og aðalmeðferð hafði verið ákveðin. Hann fór huldu höfði í rúm 5 ár og verður að fallast á með Ríkislögreglustjóra að veruleg hætta sé talin á því að ákærði muni enn á ný reyna að komast úr landi gangi hann laus. Með vísan til b-liðar 1. mgr. 103.gr. laga nr. 19/1991 verður krafa Ríkislögreglustjóra tekin til greina og ákærði úrskurðaður til að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til mánudagsins 23. ágúst 2004 kl. 16:00. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til kl. 16.00, mánudaginn 23. ágúst 2004.
Mál nr. 379/2003
Fasteign Galli Matsgerð Meðdómsmaður Heimvísun
Dómarar í héraði voru taldir hafa farið út fyrir hlutverk sitt með því að reisa niðurstöðu sína varðandi tiltekinn þátt málsins á árangri viðgerðar, sem þeir töldu sig verða vara við í vettvangsgöngu, en engin gögn voru um í málinu. Braut þessi meðferð í bága við meginreglu einkamálaréttarfars um málsforræði aðila. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu heimvísað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. september 2003. Krefst hann þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 3.970.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. ágúst 2002 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 3.520.000 krónur með dráttarvöxtum á sama hátt og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að því frágengnu krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur með þeirri breytingu að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 4. nóvember 2003. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og að honum verði gert að greiða sér hærri málskostnað í héraði en gert var í hinum áfrýjaða dómi. Þá krefst hann málskostnaðar í Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur og aðaláfrýjandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Að því frágengnu er krafist „lækkunar á kröfum aðaláfrýjanda, verði niðurstaða dómsins sú að hann teljist eiga hærri kröfur á hendur gagnáfrýjanda en honum voru dæmdar í héraði.“ Í því tilviki verði málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður. Þann 17. mars 2004, sex dögum fyrir munnlegan flutning málsins, barst Hæstarétti bréf lögmanns aðaláfrýjanda. Fylgdi því til framlagningar í málinu „upplýsingaskýrsla Christian Þorkelssonar, pípulagningarmeistara, um núverandi ástand neysluvatnslagna og frárennslislagna að Brekkugerði 34, Reykjavík“ og um störf pípulagningarmeistarans fyrir dómkvadda matsmenn við skoðun á þessum lögnum dagsett 6. sama mánaðar. Hvorki var í greinargerð aðaláfrýjanda í aðalsök né gagnsök getið um að aðaláfrýjandi hygðist afla frekari gagna í málinu. Skýrsla þessi er allt of seint fram komin og kemur því gegn andmælum gagnáfrýjanda ekki til skoðunar við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi keypti einbýlishúsið að Brekkugerði 34 í Reykjavík af gagnáfrýjanda í byrjun desember 2000. Höfðaði hann mál þetta til heimtu skaðabóta eða afsláttar vegna galla, sem hann taldi að í ljós hefðu komið á lagnakerfum hinnar seldu eignar. Þá krefst hann einnig bóta fyrir afnotamissi af húsinu. Að beiðni aðaláfrýjanda voru dómkvaddir tveir matsmenn 1. mars 2002. Skyldu þeir meðal annars „leiða í ljós“ hverjar væru orsakir og umfang galla í neysluvatnslögn fasteignarinnar og hver kostnaður væri við úrbætur. Í skýrslu matsmannanna 5. júní 2002 kemur fram að haldnir voru sjö bókaðir matsfundir á tímabilinu 8. mars 2002 til 22. maí sama árs. Á matsfund 25. mars var Christian Þorkelsson pípulagningameistari boðaður. Upplýsti hann að menn sínir hefðu „farið í allflesta töppunarstaði neysluvatns og hreinsað talsvert magn þéttra óhreininda úr enda pípulagna á hverjum töppunarstað, og sums staðar náð að auka rennsli.“ Þá var bókað að rennsli væri þó talið langt frá því að teljast eðlilegt. Á sama fundi var einnig bókað að fundarmenn væru sammála um að pípulagningarmeistarinn tæki búta úr neysluvatnslögninni „til að rannsaka með óyggjandi hætti hvernig ástand þessara lagna væri.“ Á matsfundi daginn eftir var bókað að búið væri að taka búta úr neysluvatnslögninni. Væru þeir pípubútar næstum alveg stíflaðir. Hefðu bútarnir verið teknir úr láréttum hluta lagnarinnar og mætti ætla að við hné og töppunarstaði væru þessar pípur næstum alveg lokaðar. Á matsfundi 14. maí var bókað að pípulagningarmeistarinn væri með vinnuflokk á staðnum. Þá var bókað að stífla væri í neysluvatnslögn vegna tæringar. Rörin væru verulega mikið tærð og mikil óhreinindi í þeim. Væri greinilegt að skipta þyrfti um þessi rör að verulegu eða öllu leyti. Í héraðsdómi er niðurstaða matsgerðarinnar varðandi galla í neysluvatnslögn hússins tekin upp í heild sinni. Eru meginatriði hennar að rennslistregða sé á öllum töppunarstöðum en þó renni mis mikið vatn gegnum kranana eftir staðsetningu þeirra. Orsakir rennslistregðu séu að neysluvatnslögnin sé meira og minna stífluð og ónothæf vegna tæringar. Telji matsmenn því rétt að skipta um alla neysluvatnslögn í húsinu. Töldu þeir kostnað við það nema samtals 2.291.400 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað. Er krafa aðaláfrýjanda vegna þessa langstærsti einstaki liður kröfu hans og tæplega 60% af fjárhæð aðalkröfu hans fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur var skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum. Í upphafi þinghalds 2. júní 2003 var gengið á vettvang. Var bókað í þingbók að aðstæður hafi verið „kannaðar, m. a. með hliðsjón af matsgerð dómkvaddra matsmanna.“ Að lokinni vettvangsgöngu fór fram aðalmeðferð málsins í héraði. Um kröfu aðaláfrýjanda vegna neysluvatnslagnar hússins segir svo í niðurstöðu héraðsdóms. „Það er þekkt vandamál í neysluvatnslögnum í Reykjavík, einkum hin síðari ár, að í þeim verða útfellingar. Verður því ekki talið, að í 40 ára gömlu húsi teljist það leyndur galli þó einhver rennslistregða sé. Við vettvangsskoðun fyrir málflutning kom fram, að gert hafi verið við þessa rennslistregðu að mestu með því að skipta um krana og stopploka, en slíkar aðgerðir teljast til eðlilegs viðhalds í svo gömlu húsi. Kröfu stefnda um afslátt vegna þessa liðar er því hafnað.“ Fyrir Hæstarétti andmælir aðaláfrýjandi því að í héraðsdómi sé án rökstuðnings litið fram hjá niðurstöðu hinna dómkvöddu manna, sem ekki hafi verið hnekkt með yfirmati. Þá mótmælir hann því að fram hafi komið við vettvangsgöngu að gert hafi verið við rennslistregðu á þann hátt, sem lýst sé í hinum áfrýjaða dómi. Hins vegar hafi þá sést að fram hafi farið bráðabirgðaviðgerð með utanáliggjandi lögnum til að sneyða hjá þeim lögnum sem stíflaðar voru inni í veggjum. Eins og að framan er rakið fór umrædd vettvangsganga fram fyrir aðalmeðferð málsins. Við aðalmeðferðina voru teknar skýrslur af mörgum mönnum þar á meðal báðum matsmönnunum. Af endurriti af skýrslum sést að hvorki matsmenn né aðrir voru spurðir út í þau atriði, sem dómendur töldu sig hafa orðið áskynja við vettvangsgönguna. Þá verður ekki séð að nein gögn séu í málinu varðandi viðgerð þá sem héraðsdómur taldi, þrátt fyrir þá niðurstöðu matsmanna að lagnirnar væru meira og minna stíflaðar, að ráðið hefði að mestu bót á rennslistregðunni. Enda þótt lög heimili dómurum tiltekin afskipti af sönnunarfærslu fyrir dómi, er það meginregla að aðilar afli sönnunargagna og fari með forræði sakarefnis. Er dómurum ekki ætlað að gegna þessu hlutverki, hvorki á eigin spýtur, né eftir óskum aðila, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 46. gr laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er sérfróðum meðdómsmönnum ekki að lögum ætlað að bæta úr hugsanlegum annmörkum á gagnaöflun málsaðila með því að leggja á grundvelli eigin þekkingar mat á atriði, sem viðhlítandi gögn skortir um. Af því sem að framan er rakið teljast dómarar hafa farið út fyrir hlutverk sitt með því að reisa niðurstöðu sína varðandi þennan þátt málsins á mati á árangri viðgerðar, sem þeir töldu sig verða vara við í vettvangsgöngu, en engin gögn eru um í málinu. Hefði héraðsdómur getað neytt þess úrræðis að beina því til aðila að afla frekari gagna ef hann taldi eftir vettvangsgöngu slíkt nauðsynlegt til skýringar á málinu, sbr. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framangreindu eru þeir annmarkar á héraðsdómi að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2003. Stefnandi krefst þess, að stefnda verði gert að greiða stefnanda 5.288.614 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 5. júní 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Til vara er þess krafist, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. I. Með kaupsamningi 12. desember 2000 seldi stefndi stefnanda fasteignina Brekkugerði 34 í Reykjavík. Umsamið kaupverð var 36.500.000 krónur, sem var greitt að fullu við undirritun kaupsamnings. Eignin var og afhent sama dag. Eftir skoðun fasteignarinnar 11. desember 2000 gerði stefnandi tillögu að eftirfarandi texta: „Kaupandi fann á ýmsum stöðum í húsinu verksummerki um vatnsleka. Var staðfest af fulltrúa stefnda að fagmenn hefðu gert við öll lekavandamál í húsinu og ekki væri um að ræða virkan leka núna. Verksummerki innanhúss væru frá eldri tíð sem ekki hefði verið gert við. Kaupandi lagði fram spurningar um frárennsli frá húsinu og hvort einhver vandamál hefðu gert vart við sig s.s. stífla eða frárennslistregða. Var fullyrt við kaupanda að svo væri ekki og frárennsli frá húsinu væri í fullkomnu lagi.” Umboðsmenn stefnda féllust ekki á að rita nöfn sín undir ofangreindan texta og sendu sama dag frá sér yfirlýsingu, þar sem meðal annars segir svo: „Við byggingu eignarinnar á sínum tíma var efnisval allt það besta sem þekktist á þeim tíma. Húsinu hefur almennt verið vel viðhaldið og öll vinna verið unnin af fagmönnum svo og viðhald ... Varðandi frárennsli frá húsinu ber að upplýsa það að það eru innan við tíu ár frá því að hitaveita var sett í húsið. Áður var hitað með rafmagni og allan þann tíma fór aldrei heitt vatn í frárennsli hússins. Góður hiti er á húsinu og ofnar hússins eru í lagi eftir okkar bestu vitund. Pípulagningameistari fór í síðustu viku yfir öll salerni hússins og skipti út nauðsynlegum hlutum. Rophljóð í salerni á efri hæð gæti stafað af því að vatnskassi fyllist og salerni tæmir sig sjálft. Fórst fyrir að biðja píparann að skoða þetta. Gæti verið stillingaratriði. Samtímis fór pípulagningameistarinn yfir snjóbræðslu sem á að vera í lagi, en ástand forhitara er óvisst og æskilegt væri að farið yrði yfir hann.” Í framhaldi af afhendingu eignarinnar hélt stefnandi af landi brott og sneri ekki til baka fyrr en í febrúar 2001. Kveður hann, að er hann hóf að búa í fasteigninni, hafi komið í ljós gallar á vatnslögnum hússins. Hafi annars vegar verið um að ræða galla á neysluvatnslögnum þess, sem nánast allar hafi verið stíflaðar. Þá hafi takmarkað rennsli verið í blöndunartækjum, sérstaklega í baðherbergi á annarri hæð og snyrtingu á fyrstu hæð, en einnig í eldhúsi. Leitaði stefnandi til Christians Þorkelssonar hjá Alhliða pípulögnum ehf., en stefnandi kveður aðgerðir hans ekki hafa borið árangur. Hins vegar hafi gallarnir lotið að hitakerfi hússins og fljótlega komið í ljós, að verulegum vandkvæðum hafi verið bundið að stjórna hita í fasteigninni. Leitaði stefnandi til pípulagningameistara, sem skoðaði kerfið og reyndi að koma lagi á það. Hafi þá komið í ljós, að snjóbræðsla undir bílaplani virkaði ekki. Enn fremur hafi vaknað grunur um leka á hitavatnslögnum, líklega í sökkli. Tilraunir pípulagningamanna til úrbóta hafi ekki borið árangur. Leitaði stefnandi þá til VSÓ ráðgjafar ehf. og óskaði eftir úttekt á ástandi lagnakerfa í fasteigninni. Þá úttekt vann starfsmaður fyrirtækisins, og voru helstu niðurstöður hans þær, að neysluvatnslagnir væru nánast stíflaðar, væntanlega af tæringu eða útfellingum, og að endurnýja þyrfti lagnir. Hitakerfi hússins væri ófullnægjandi varðandi nýtingu hitaveituvatns og stýringu á hitastigi. Gera þyrfti úrbætur á stýrikerfi eða setja upp nýtt ofnhitakerfi. Leki væri á hitalögnum í innkeyrslu. Stjórnbúnaður ynni ekki eðlilega og væri ekki samkvæmt forskrift hönnuðar. Uppbygging kerfisins væri úrelt. Gera yrði ráð fyrir að endurnýja þyrfti allt hitakerfi hússins og væri lagt til, að sett yrði hefðbundið ofnakerfi. Engin loftræsting væri frá baðherbergi á jarðhæð og þá virtist ólykt koma frá uppþornuðu niðurfalli vegna takmarkaðrar notkunar og skorts á loftræstingu. Að lokum væri raki vegna leka í vegg á snyrtingu fyrstu hæðar. Stefnandi ritaði stefnda bréf 19. nóvember 2001, þar sem lýst var yfir, að fasteignin væri haldin göllum, sem gerð var grein fyrir, meðal annars með vísun til skýrslu VSÓ ráðgjafar ehf., og óskað eftir viðræðum við stefnda um það, með hvaða hætti skyldi leyst úr málinu og hverjar skyldu teljast hæfilegar bætur til stefnanda vegna þeirra. Í framhaldi þessa var haldinn fundur með lögmanni stefnanda og umboðsmönnum stefnda. Var þar meðal annars ákveðið, að lögmaður stefnanda skyldi senda umboðsmönnum stefnda endanlega ástandsskýrslu frá VSÓ ráðgjöf ehf. og yfirlýsingu frá pípulagningamanni, sem væri að skoða lagnir hússins. Var því lýst yfir af hálfu stefnanda, að vildi stefndi ekki skoða sættir eftir skoðun slíkra gagna, yrði nauðsynlegt að dómkveðja matsmenn til að staðreyna umfang gallans. Lögmaður stefnanda sendi umboðsmönnum stefnda 4. janúar 2002 lokaskýrslu VSÓ ráðgjafar ehf. um ástand lagna og fleira í nefndri fasteign. Í bréfinu segir meðal annars, að staðfest sé, að vatnslagnir í Brekkugerði 34 séu langt frá því að vera í notkunarhæfu ástandi og bersýnilegt sé, að leggja verði í kostnaðarsamar úrbætur til þess að hafa megi venjuleg not af fasteigninni. Eigi þetta bæði við um neysluvatnslögn sem og hitavatnslögn hússins. Í lok bréfsins var ítrekað, að væri ekki vilji til sátta, væri stefnanda nauðugur sá kostur að óska eftir dómkvaðningu matsmanna til þess að meta umfang galla á fasteigninni og kostnað við úrbætur þeirra. Svar barst frá lögmanni stefnda 30. janúar 2002, þar sem kröfum stefnanda var hafnað. Lagði lögmaður stefnanda fram matsbeiðni 31. janúar 2002 til að meta umfang galla á heitavatns- og neysluvatnslögnum fasteignarinnar, svo og þá galla, sem leiða mætti af ástandi lagna hússins, það er rakaskemmd í vegg og fleira. Þá var þess beiðst, að matsmenn mætu hæfilegan kostnað við úrbætur á þeim göllum, sem til staðar kynnu að vera í eigninni. Undir rekstri matsmálsins jók stefnandi við matsbeiðnina og óskaði eftir, að matið tæki einnig til ástands frárennslislagna hússins, þar með taldra skolplagna í grunni og utan húss, tilheyrandi fasteigninni. Niðurstaða matsmanna lá fyrir í júní 2002. Var hún sú, að gallar væru í lagnakerfum fasteignarinnar og beinn kostnaður við nauðsynlegar úrbætur við neysluvatns- og frárennslislagnir, hitakerfi og snjóbræðslukerfi í fasteigninni Brekkugerði 34 næmi samtals 3.520.000 krónum. Er matsgerðin svohljóðandi: „1. Gallar í neysluvatnslögnum Úr öllum neysluvatnskrönum rennur óeðlilega lítið vatn þó vel sé skrúfað frá þeim. Þetta á við um alla töppunarstaði, en þó rennur mismikið gegnum kranana eftir staðsetningu þeirra. Þrýstingur við inntak er nægilegur til að eðlilegt rennsli fáist úr töppunarstöðunum. Rennslistregða er úr öllum töppunarstöðum, og kom það þegar í ljós þegar pípulagnameistari skoðaði kerfið fyrir matsbeiðanda fyrir skömmu. Hann reyndi að losa stíflur með því að skola kerfið auk þess að taka nokkra stopploka (við töppunarstaði) frá og losa óhreinindi, sem safnast höfðu framan við lokana. Þá mun rennsli hafa aukist lítillega sums staðar, en hvergi nærri nóg. Bútur, sem tekinn var úr neysluvatnslögn í kjallara var nálægt því lokaður af ryði og útfellingum. Orsakir rennslistregðu eru þær, að neysluvatnslagnirnar eru meira og minna stíflaðar og ónothæfar vegna tæringar. Matsmenn telja því rétt að skipta um allar neysluvatnslagnir í húsinu. Auk þess væri skynsamlegt að endurnýja öll blöndunartæki, sem flest eru orðin 40 ára gömul og slitin eins og búast má við. Ekki er gert ráð fyrir í þessu mati að skipt verði um blöndunartækin. Gert er ráð fyrir að taka niður hreinlætistæki, innréttingar og niðurhengd loft og brjóta upp veggraufar og gegnum gólfplötu þar sem neysluvatnslagnir verða endurnýjaðar. Gömlu lagnirnar eru fjarlægðar, nýjar settar í staðinn og gengið frá veggraufum, innréttingar og niðurhengd loft sett upp aftur. Þá er gert ráð fyrir að endurnýja allar flísalagnir á snyrtiherbergjum. 2. Gallar í hitavatnskerfi Við útidyrahurð (við gólf) á 1. hæð lak framrennslispípa og er pípubút, sem skipt var um, haldið til haga. Þetta var gert áður en störf matsmanna hófust. Þar sést að pípan er tærð í sundur sem stafar af því að umhverfis pípuna þarna hefur verið raki. Á þessum stað, þar sem raki komst ekki að er lögnin ótærð og óstífluð. Hitavatnspípur liggja á fáum stöðum í húsinu þannig að hætta sé á utanaðkomandi raka, sem veldur tæringu. Telja má víst að hitavatnspípurnar séu í ágætu lagi eða eins og búast má við af 40 ára gömlu kerfi, sem í 30 ár var lokað kerfi og vatnsendurnýjun þá í lágmarki. Ofnakerfi hússins er stálpípur með áfestum blikkþynnum. Ein grein er fyrir hverja hæð. Samkvæmt teikningum hönnuðar var gert ráð fyrir lokum í hitaklefa á bakrennsli frá 2. hæð, og l. hæð með kjallara, sem stjórna áttu rennslinu. Þessa loka vantar. Þetta kerfi var ekki hannað fyrir hitaveitu, en miðað var við rafhitatúpu, og þar með miðað við hærra meðalhitastig heldur en hitaveitukerfi er hönnuð fyrir. Miðað við það meðalhitastig, sem hönnuðir eru vanir að miða við í beintengdu hitaveitukerfi eru ofnar í þessu húsi um þriðjungi of litlir. Stjórnkerfið vinnur þannig, að á tveim stöðum í húsinu eru hitastillar og auk þess er hitanemi í bakrennsli og einn úti. Tímarofi stjórnar síðan hitastigi á vissum hluta sólarhringsins. Stjórnkerfið er ekki í lagi. Fyrir um 10 árum var rafhitabúnaðurinn fjarlægður og hitaveituvatn látið renna inn í pípurnar og ofnana. Þá var stýringu kerfisins breytt, dæla sett á kerfið, og fram- og bakrennslisvatni blandað saman til að auka nýtni vatnsins. Aldrei var klárað að setja þetta stjórnkerfi upp skv. teikningu hönnuðar (sjá fskj. 4). Þar sem það er verulegt inngrip í innra skipulag hússins að hreyfa við ofnum eða ofnalögn, þá telja matsmenn rétt að láta ljúka við uppsetningu stjórnkerfisins miðað við framlagða teikningu hönnuðar í júní 1993 (sjá fskj. 4) og stilla hitakerfið. Við þessar aðgerðir fæst ekki sú nýtni á hitaveituvatninu, sem krafist er við hönnun nýs kerfis, en matsmenn miða við í þessu mati að stjórnkerfið verði stillt þannig að þegar kaldast er verði hitakerfið með hærra meðalhitastigi en hönnunarviðmiðanir gera ráð fyrir í dag. 3. Gallar í snjóbræðslukerfi Snjóbræðslukerfið er lokað kerfi með dælu og varmaskipti. Blöndu vatns og frostlagar er dælt um kerfið. Dælan mun hafa verið biluð og kerfið lak. Búið er að finna lekann og gera við hann. Eftir er að setja upp millihitarann. Í matinu er miðað við lekaviðgerð og endurnýjun varmaskiptis, og að bæta við innspýtingu hitaveituvatns inn á kerfi bílskúrs og snjóbræðslustéttar (þegar og ef sjálft húsið kallar ekki á meiri hita þá lokast fyrir bakrennsli, sem notað er fyrir bílskúr og snjóbræðslustétt). 4. Rakaskemmdir [...] 5. Frárennslislagnir undir kjallaraplötu Samkvæmt myndbandi, sem tekið var innan í steinlögnunum undir kjallaraplötu, eru þær orðar tærðar, samskeyti komin í sundur og nokkuð signar á köflum, en hvergi brotnar. Ekkert rusl er að sjá inni í lögnunum og var rennsli í gegnum þær eðlilegt (myndatökumaður lét renna vatn í lagnirnar meðan hann tók myndirnar). Skolp hefur runnið í grunninn, að minnsta kosti í nokkurn tíma, meðfram samskeytum. Lítið sem ekkert vatn rann í brunna og út í götulagnir vegna þess að brunnar voru stíflaðir. Stífla stafaði af rusli ýmiskonar, sem fallið hafði í brunnana, en nú er búið að hreinsa þá. Leki eða vatnsflóð í miðrými í kjallara er talinn stafa af stíflu í frárennslislögnum. Lagnirnar voru lagðar árið 1960 og eru orðnar slitnar eins og búast má við af rúmlega 40 ára gömlum lögnum. Til þess að forðast frekari leka inn í grunninn er hægt að velja milli tveggja kosta, annað hvort að brjóta upp gólfið og skipta um lagnirnar eða að fóðra steinlagnirnar að innan með trefjaplasti, og verður miðað við það í þessu verki ásamt því að skipta um frárennslislagnir utanhúss frá grunni að götubrunni og setja upp nýjan 600 mm brunn í stað brunnsins, sem er inni á lóðinni...” Stefnandi ritaði stefnda bréf 29. júlí 2002, þar sem niðurstöður matsgerðarinnar voru raktar, og gerði fjárkröfu á hendur stefnda í samræmi við matið. Með rafbréfi 2. september sama árs hafnaði stefndi að ganga til samninga við stefnanda á grundvelli matsins eða kröfugerðar, sem á því væri reist, og hefur stefnandi því höfðað mál þetta. II. Stefnandi reisir málsóknina aðallega á því, að hann eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda, þar sem umrædd fasteign hafi, er kaupin áttu sér stað, verið haldin leyndum göllum, sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Hafi fasteignin ekki haft þá kosti við kaupin, sem stefndi mátti ætla, að stefnandi gerði ráð fyrir, að hún hefði. Hafi verið lýst yfir af stefnda, að nýtt hitavatnskerfi hafi verið sett í húsið fyrir um 10 árum, vatns- og frárennslislagnir hússins væru í góðu lagi og húsið væri í góðu ástandi, enda hefði því verið vel við haldið af fagmönnum. Hins vegar hafi komið í ljós, skömmu eftir að stefnandi fékk fasteignina afhenta, að verulega hafi skort á, að hitakerfi og vatns- og frárennslislagnir hússins væru í notkunarhæfu ástandi, miðað við sölulýsingu stefnda og almennar kröfur þar um. Hafi stefndi vanrækt að greina stefnanda frá raunverulegu ástandi á lagnakerfum hússins. Hafi honum verið ljós, eða átt að vera ljós, galli hitavatnskerfisins, enda hafi hann ákveðið að breyta rafhitakerfi í hitaveitukerfi, í stað þess að leggja sérstakt hitaveitukerfi í húsið í samræmi við venjulegar kröfur þar um, án þess þó að ljúka við uppsetningu kerfisins. Jafnframt hafi honum verið ljóst eða mátt vera ljóst, að vatnslagnir væru meira og minna stíflaðar og óhjákvæmilegt yrði að ráðast í verulegar lagfæringar á fasteigninni af þeim sökum. Að auki hafi stefnda átt að vera ljóst, að frárennslislagnir voru lekar. Til vara er byggt á því, að því leyti sem skaðabótaábyrgð stefnda kunni að vera hafnað, að stefnandi eigi ótvíræðan rétt til afsláttar af kaupverði fasteignarinnar í samræmi við þá verðrýrnun hennar, sem hinir leyndu gallar hafi haft í för með sér. Til sönnunar því, að fasteignin hafi verið haldin leyndum göllum og um fjártjón sitt vísi stefnandi til matsgerðar dómkvaddra manna. Séu hinir leyndu gallar þessir: 1. Gallar í neysluvatnslögnum. Það sé niðurstaða matsmanna, að rennslistregða á neysluvatni sé óeðlileg og að orsakir hennar séu þær, að lagnirnar séu meira og minna stíflaðar og ónothæfar vegna tæringar. Því sé rétt að skipta um allar neysluvatnslagnir í húsinu. Að auki telji matsmenn skynsamlegt að skipta um blöndunartæki, en taki þó fram, að sá kostnaður sé ekki hluti matsins. Kostnaður sé talinn vera 2.291.400 krónur. Að mati stefnanda hafi umboðsmönnum stefnda átt að vera fullkunnugt um rennslistregðu neysluvatns, þegar kaupin áttu sér stað, og að borið að upplýsa stefnanda um ástand lagnanna. 2. Gallar í hitavatnskerfi. Það sé niðurstaða matsmanna, að uppsetning hitakerfisins sé ekki í samræmi við teikningu hönnuðar frá júní 1993, er hitakerfi hússins hafi verið breytt þannig, að rafhitabúnaður hafi verið fjarlægður og hitaveituvatn látið renna inn á kerfið. Þar sem upphaflega kerfið hafi ekki verið hannað fyrir hitaveitu, hafi verið hannað nýtt stjórnkerfi, þ.e stýringu verið breytt, dæla sett á kerfið og fram- og bakrennslisvatni verið blandað saman til að auka nýtni vatnsins. Hins vegar hafi aldrei verið lokið við að setja stjórnkerfið upp samkvæmt teikningu hönnuðar. Þar af leiðandi sé stjórnkerfi hitakerfisins ábótavant. Þá komi fram í matinu, að ofnar í húsinu séu þriðjungi of litlir. Sé ljóst af matinu, að hitavatnskerfi hússins sé ekki í samræmi við yfirlýsingar umboðsmanna stefnda. Staðfesti matið, að hitakerfi hússins sé á engan hátt í samræmi við þær kröfur, sem gera megi til 10 ára gamals kerfis, eins og stefnanda hafi mátt ætla, að væri raunin í samræmi við yfirlýsingar umboðsmanna seljenda um, að það væru „innan [S1]við 10 ár frá því að hitaveita var sett í húsið.” Matsmenn telji, að úrbætur á kerfinu muni ekki leiða af sér þá nýtni, sem gera megi kröfu um í nýju hitaveitukerfi. Allt að einu og sökum þess, að um sé að ræða „verulegt inngrip í innra skipulag hússins að hreyfa við ofnum eða ofnalögn,” telji matsmenn rétt að miða mat sitt við, að uppsetningu stjórnkerfisins verði lokið samkvæmt hönnunarteikningu frá júní 1993. Hér sé því gengið eins skammt og framast sé unnt við að bæta úr göllum á kerfinu. Kostnaður sé talinn vera 234.000 krónur. 3. Snjóbræðslukerfi. Snjóbræðslukerfið, sem sé lokað kerfi með dælu og varmaskipti, hafi samkvæmt matinu þarfnast lagfæringar, þar sem dæla hafi verið biluð. Telji matsmenn, að auk viðgerðar þurfi að endurnýja varmaskipti og bæta við innspýtingu hitaveituvatns inn á kerfi bílskúrs og snjóbræðslustéttar. Kostnaður sé talinn vera 198.000 krónur. 4. Frárennslislagnir. Í matinu komi fram, að frárennslislagnir undir kjallaraplötu séu orðnar tærðar og samskeyti komin í sundur. Hafi skolp runnið í grunninn meðfram samskeytunum. Til að forða frekari leka ofan í grunninn leggi matsmenn til, að steinlagnirnar verði fóðraðar að innan með trefjaplasti og jafnframt, að settur verði upp nýr 600 mm brunnur í stað brunnsins, sem sé inni á lóðinni. Kostnaður sé talinn vera 796.600 krónur. Kröfugerð stefnanda á hendur stefnda sundurliðast sem hér segir: 1. Kostnaður við úrbætur skv. matsgerð 3.520.000 kr. 2. Matskostnaður - Þóknun til matsmanna 434.140 kr. - V.H. Stífluþjónusta 57.857 kr. - Alhliða pípulagnir sf. 238.660 kr. - Umsjón Ívars Guðmundssonar arkitekts 313.429 kr. Samtals 1.044.086 kr. 3. Annar kostnaður vegna úrbóta og könnunar galla - Greiðsla til VSÓ ráðgjafar ehf. 85.905 kr. - Alhliða pípulagnir sf. 188.623 kr. Samtals 274.528 kr. Heildarkostnaður 4.562.780 kr. 3. Skaðabætur vegna afnotamissis 150.000 kr. x 3 mánuðir 450.000 kr. Stefnukrafa samtals 5.288.614 kr. Um skaðabótaskyldu stefnda vísar stefnandi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar stefnda, sbr. og meginsjónarmið 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, sbr. samsvarandi ákvæði laga nr. 50/2000 og dómafordæma. Um afslátt vísar stefnandi til 1. mgr. 42. gr. þágildandi laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, sbr. samsvarandi ákvæði laga nr. 50/2000 og dómafordæmi. Stefndi gerir alvarlegar athugasemdir við málsútlistun stefnanda. Stefndi sé alzheimersjúklingur, en áður en sjúkdómur hans hafi orðið svo alvarlegur, sem síðar hafi orðið, hafi hann falið börnum sínum að annast sölu á nefndri fasteign sinni. Stefndi hafi þá nýlega verið orðinn ekkjumaður og eftir það hafi sjúkdómurinn ágerst hratt. Um það leyti, sem salan átti sér stað, hafi heilsufar stefnda verið orðið þannig, að hann hafi verið vistmaður á stofnun og alls ófær um að annast fjárhagsleg málefni sín. Fasteignin hafi verið verðlögð á 39.000.000 króna. Stefnandi hafi skoðaði hana 24. nóvember 2000, að viðstöddum Árna Árnasyni, syni stefnda, og starfsmanni fasteignasölunnar. Örfáum dögum síðar hafi stefnandi óskað eftir því við Árna að fá að skoða húsið aftur og þeir þá farið á staðinn í þeim erindum. Stefnandi hafi í bæði skiptin verið einn síns liðs við skoðun hússins. Stefnanda hafi þegar við sýningu hússins verið gerð grein fyrir því, að ekkert af börnum stefnda hefði búið í húsinu undanfarin 25 ár og að þau vissu lítið um ástand þess af eigin raun. Þeim væri þó kunnugt um, að faðir þeirra hefði ávallt falið iðnaðarmönnum að annast allt tilfallandi viðhald á fasteigninni, og sömu iðnmeistararnir hefðu séð um það um langt árabil. Hafi stefnanda verið gefið upp, hverjir þessir iðnmeistarar væru, þ.e málarameistari, pípulagnameistari, rafvirkja­meistari og svo framvegis, og stefnandi verið hvattur til að hafa samband við þá, vildi hann kynna sér ástand lagna í húsinu og hvernig staðið hefði verið að viðhaldi eignarinnar gegnum tíðina. Hafi fulltrúar stefnda forðast að láta frá sér fara nokkrar fullyrðingar um ástand lagna í húsinu, vegna þess að þau hafi sjálf ekki haft þá vitneskju um það, sem almennt megi ætla, að seljendur íbúðarhúsnæðis hafi. Eftir að hafa gert þær athuganir á húsinu, sem stefnandi sjálfur hafi talið nauðsynlegar, hafi hann gert stefnda tilboð í húsið. Samkvæmt því hafi hann boðist til að kaupa húsið, ásamt verulegu magni innréttinga, húsgagna, heimilistækja og margvíslegra annarra lausafjár­muna, sem þar voru, fyrir samtals 36.500.000 krónur, er greiddar yrðu við undirritun kaupsamnings um eignina. Daginn áður en kaupsamningurinn var gerður, hafi stefnandi sent fulltrúum stefnda ákveðinn texta á skjali og mælst til þess, að þau undirrituðu það. Því hafi þau neitað, en afhent honum þess í stað yfirlýsingu um leið og kaupsamningurinn var gerður. Stefndi mótmælir, að hann, eða fulltrúar hans við sölu á nefndri fasteign, hafi aðhafst nokkuð það, sem leitt geti til skaðabótaábyrgðar á meintum göllum á fasteigninni. Þvert á móti hafi fulltrúar stefnanda í einu og öllu staðið með eðlilegum hætti að sölu eignarinnar og hvorki fullyrt né gefið í skyn við stefnanda, að hún væri betri eða öðruvísi en ætla mætti um slíka eign, með tilliti til aldurs hennar og sýnilegs ástands. Stefnandi hafi, áður en hann gerði kaupsamninginn, verið búinn að gera sér grein fyrir því með skoðun sinni á húsinu, að ýmsir hlutir þar þörfnuðust úrbóta og lagfæringa. Þrátt fyrir þetta, og með fyrrnefnda yfirlýsingu fulltrúa seljanda í höndunum, hafi hann gert kaupsamninginn og greitt umsamið kaupverð, án nokkurs fyrirvara eða áskilnaðar varðandi ástand eignarinnar. Í yfirlýsingu fulltrúa stefnda sé sérstaklega tekið fram, að enginn þeirra, sem hana undirrituðu, hafi búið í húsinu undanfarin 25 ár og aðrir séð um viðhald hennar allan þann tíma. Sé því augljóst, að fulltrúar stefnda við kaupin hafi ekki á neinn hátt reynt að leyna hugsanlegum göllum eða talið stefnanda trú um, að eignin væri búin öðrum kostum en hún raunverulega var, eða reynt að fegra ástand hennar í hans augum. Séu því ekki fyrir hendi skilyrði skaðabótaábyrgðar af hálfu stefnda. Við mat á hugsanlegri bótaskyldu verði meðal annars að líta til þess, að stefnandi hafi mikla reynslu í margs konar viðskiptum, bæði hér á landi og erlendis. Stefnandi sé sjálfur alinn upp í því hverfi, sem húsið stendur í, og viti þess vegna vel, hver þau hús eru, sem elst eru í götunni. Hafi stefnandi áður staðið í umfangsmiklum málaferlum út af annarri fasteign, sem hann keypti og standi við sömu götu. Af þessu verði að ætla, að stefnandi hafi vitað gjörla hvers bar að gæta við kaupin. Söluverð eignarinnar hafi verið hóflegt í ljósi ástands hennar. Í því sambandi bendi stefndi á verðmat á eigninni, sem hann hafi fengið 8. nóvember 2000 frá nafngreindri fasteignasölu, en þar sé eignin metin á 38.000.000 krónur. Jafnframt bendi stefndi á, að innifalið í kaupverðinu hafi verið mikil verðmæti umfram verðmæti hússins, því að verulegt magn lausafjármuna hafi fylgt með í kaupunum. Stefnandi hafi sjálfur sett eignina í sölu á þessu ári og sett upp miklu hærra verð á eignina, heldur en hann hafði greitt fyrir hana. Hafi stefnandi fengið tilboð í eignina, sem numið hafi miklu hærri fjárhæð, en hann hafði keypt hana fyrir, en þá brugðið svo við, að hann hafi tekið hana úr sölumeðferð. Sé því ljóst, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna kaupa sinna á eigninni í því ástandi, sem hún var, þegar hann keypti hana, en slíkt tjón sé skilyrði skaðabótaábyrgðar. Stefndi mótmælir einnig skaðabótakröfu stefnanda með þeim rökum, að hafi stefnandi átt slíka kröfu, sé hún niður fallin vegna tómlætis. Stefnandi hafi fengið eignina afhenta 12. desember 2000, en engan reka gert að kröfugerð gagnvart stefnda, fyrr en seint í nóvember 2001, þegar hann hafi haft umráð eignarinnar í meira en 11 mánuði. Hafi stefnandi með aðgerðarleysi sínu þennan tíma í reynd samþykkt, að ástand hússins væri í samræmi við það, sem hann hafi getað búist við. Jafnframt er sjálfstætt á því byggt af hálfu stefnda, að með því að gera engan fyrirvara um rétt til afsláttar eða bóta vegna ástands eignarinnar við gerð kaupsamningsins, hafi stefnandi í reynd samþykkt ástand hennar fyrir sitt leyti gagnvart stefnda. Með sömu rökum heldur stefndi því fram, að ekki sé sjálfgefið, að ástand lagna hússins hafi verið óbreytt allan þann tíma, sem leið frá því að stefnandi fékk það afhent og þar til hann gerði reka að kröfugerð á hendur stefnda. Virðist stefnda sem húsið hafi lengst af staðið ónotað og í lítilli umhirðu þennan tíma. Sem dæmi um atriði, sem aflaga hafi farið, eftir að stefnandi fékk umráð hússins, bendi stefndi á skemmdir á snjóbræðslu, en hún hafi verið í lagi við eftirlit pípulagningamanns nokkrum dögum áður en eignin var afhent stefnanda. Ekkert sé upplýst um, hvenær skemmdir hafi orðið á kerfinu, en á það sé bent, að febrúar 2002 hafi verið sá kaldasti í Reykjavík í 35 ár. Athygli stefnanda hafi sérstaklega verið vakin á því, að huga þyrfti að ástandi forhitara fyrir vatnið í snjóbræðslunni, en þessu muni hann ekki hafa sinnt. Afleiðingin hafi orðið sú, að vatn muni hafa frosið í snjóbræðslunni. Stefndi mótmælir, að matsgerð dómkvaddra manna verði lögð til grundvallar ákvörðun um einhvers konar bætur eða afslátt til stefnanda. Sé dagljóst, að mikill munur sé á því, sem stefnandi var að kaupa, og því ástandi lagna, sem niðurstöður matsgerðarinnar ganga út frá. Geti stefndi með engu móti séð, að stefnandi hafi haft ástæðu til að ætla, þegar kaupin voru gerð, að allar neysluvatnslagnir, hitakerfi, snjóbræðslukerfi og frárennslislagnir væru nýjar eða nýlega endurnýjaðar. Ekkert slíkt hafi verið gefið til kynna af hálfu seljanda hússins. Stefndi vísi í þessu sambandi til skýrslu Rannsóknarstofnunar byggingar­iðnaðarins 21. júní 2002 um rannsókn á sýni úr rörbút, sem tekinn hafi verið úr neysluvatnslögn fasteignarinnar á þeim tíma, sem dómkvaddir matsmenn voru þar að störfum. Þar segi meðal annars í niðurstöðukafla, að sú tæring og ryðmyndun, sem orðið hafi, sé ekki óeðlileg, miðað við rúmlega 40 ára notkun. Þá sé og á það bent, að þótt hitaveita hafi verið tengd inn í húsið 1993, hafi ekki verið skipt um ofnana í húsinu. Þegar húsið var selt, hafi allir ofnar þar verið hinir sömu og upphaflega höfðu verið settir þar upp, og stefnanda verið gert þetta fullkomlega ljóst. Hann hafi því ekki haft ástæðu til að ætla, að miðstöðvarkerfið hefði allt verið tekið í gegn árið 1993, þótt hitaveita hafi þá verið tekin inn í húsið. Stefndi geri eftirfarandi athugasemdir við einstaka liði matsgerðarinnar: 1. Ætlaðir gallar í neysluvatnslögnum. Ekkert komi fram í matinu um verðmætisaukningu húss eftir þá endurnýjun, er þar greini, enda hafi ekki verið óskað mats um slík atriði. Ljóst sé, að stefndi hafi ekki selt húsið með nýjum vatnslögnum eða öðrum endurbótum. Jafnframt sé ljóst af drögum að áðurnefndri yfirlýsingu stefnanda, að honum hafi verið ljóst, eða mátt vera vera ljóst, að lagnir í húsinu væru komnar til ára sinna og þörfnuðust endurbóta. 2. Ætlaðir gallar í hitavatnskerfi. Ekkert liggi fyrir um, að kerfið hafi verið í ólagi, þegar stefnandi tók við húsinu. Er mótmælt, að svo hafi verið. Hafi hitavatnskerfið verið notað vandræðalaust af stefnda í 7 ár, þar til hann flutti úr húsinu. 3. Ætlaðir gallar í snjóbræðslukerfi. Stefndi mótmælir, að kerfið hafi verið bilað þegar stefnandi tók við húsinu og vísar sérstaklega til nefndrar yfirlýsingar sinnar. 4. Ætlaðir gallar í frárennslislögnum. Ekkert sé vitað um „rusl” það, er um ræðir í matsgerð, eða hvenær ætla megi, að það hafi valdið umræddri stíflu, en lagnirnar hafi verið orðnar rúmlega 40 ára, þegar þessar athuganir fóru fram. Að því er varðar umræddan brunn, taki stefndi sérstaklega fram, að hann sé staðsettur utan marka lóðarinnar að Brekkugerði 34, og sé þess vegna ekki á ábyrgð stefnda að fylgjast með rusli, sem kunni að safnast í hann. Um aðra kröfuliði stefnanda gerir stefndi eftirtaldar athugasemdir: Stefndi mótmælir, að þóknun matsmanna teljist sem hluti tjóns. Sé hér um kröfulið að ræða, sem að réttu lagi tilheyri málskostnaðarkröfu. Stefndi mótmælir kröfu vegna reiknings frá Alhliða pípulögnum sf. Einungis hluti viðkomandi reiknings sé lagður fram, og verði ekki ráðið af skjalinu, fyrir hvað sé verið að krefja nema að litlu leyti. Telji stefndi fráleitt, að sér beri að greiða þennan svokallaða reikning. Tekið sé fram, að svo miklu leyti sem reikningurinn kunni að vera vegna starfa í þágu matsmannanna við framkvæmd mats samkvæmt dómkvaðningu, beri að fara með þá reikningsliði sem hvern annan matskostnað. Stefndi mótmælir því, að honum beri að greiða kostnað af vinnu Vals Helgasonar ehf. við könnun á frárennslislögn. Stefndi mótmælir, að honum beri að greiða kostnað af vinnu NEXUS arkitekta, enda komi kostnaðurinn stefnda ekki við á nokkurn hátt við. Stefndi mótmælir, að honum beri að greiða kostnað af vinnu VSÓ ráðgjafar ehf. eða reikning frá Alhliða pípulögnum sf. frá árinu 2001. Verði ekki séð, að stefndi beri neina ábyrgð á kostnaði við vinnu þessara aðila í þágu stefnanda, enda hafi ekki verið haft samráð við stefnda um aðkomu þessara aðila á neinu stigi málsins. Kröfu stefnanda um bætur vegna afnotamissis er harðlega mótmælt. Stefnandi sé búsettur erlendis og engin haldbær rök séu fyrir því, að hann verði fyrir tjóni vegna afnotamissis af húsinu, þótt einhver endurnýjun fari þar fram á lagnakerfi. Fjárhæð afnotamissis sé jafnframt mótmælt sem alltof hárri. Stefndi mótmælir einnig, að nokkur rök standi til þess að hann veiti stefnanda afslátt af söluverði eignarinnar. Telur stefndi, að því fari fjarri, að hann hafi gefið í skyn við stefnanda, að eignin væri búin öðrum kostum en hún var, þegar stefnandi fékk umráð hennar. Þær endurbætur, sem matsmenn hafi kostnaðarmetið í matsgerð sinni, feli í sér gagngerar endurbætur á eigninni, sem augljóslega hefðu í för með sér verulega verðmætisaukningu við sölu. Verði kröfur stefnda um annaðhvort bætur eða afslátt teknar til greina gerir stefndi til vara þá kröfu, að stefnukrafa verði til mikilla muna færð niður, og vísist til röksemda þar að lútandi til þess, sem að framan greinir. III. Ekki eru næg efni til að fallast á með stefnda, að krafa stefnanda sé niður fallin fyrir tómlætis sakir, enda þótt töluverður tími hafi liðið frá afhendingu eignarinnar, þar til hann gerði stefnda viðvart um ætlaða galla á húsinu, eða að stefnandi hafi með aðgerðarleysi sínu þennan tíma í reynd samþykkt, að ástand hússins væri í samræmi við það, sem hann hafi getað búist við. Þá er heldur ekki fallist á þá málsástæðu stefnda, að með því að gera engan fyrirvara um rétt til afsláttar eða bóta vegna ástands eignarinnar við gerð kaupsamningsins, hafi stefnandi í reynd samþykkt ástand hennar fyrir sitt leyti gagnvart stefnda. Samkvæmt 2. mgr. 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922, sem í gildi voru á þeim tíma, sem umrædd kaup áttu sér stað, öðlast kaupandi fasteignar rétt til skaðabóta eða afsláttar, skorti söluhlut einhverja þá kosti, sem ætla má, að áskildir væru. Í máli þessu kemur því til skoðunar, hvort umrædd eign hafi ekki haft þá kosti eða það notagildi, sem ætla má, að stefndi hafi ábyrgst, að hún hefði eða stefnandi mátti ætlast til, að hún hefði og stefnanda mátti vera kunnugt um. Þá kemur til álita, hvort eignin hafi ekki haft þá kosti eða það notagildi, sem almennt má ganga út frá, að sambærilegar eignir hafi. Að lokum þarf að skera úr um, hvort stefndi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína með því að láta stefnanda ekki vita um, að eignina skorti kosti eða hefði ekki það notagildi, sem hann vissi eða mátti vita, að stefnandi teldi, að hún hefði, og eins þarf að meta, hvort stefnandi hafi rækt skoðunarskyldu sína á viðhlítandi hátt. Af gögnum málsins verður ráðið, að umrædd fasteign var orðin 40 ára, er kaupin gerðust. Þá er fram komið í málinu, að umboðsmenn stefnda við kaupin hafi gert stefnanda ljóst, að þeir höfðu ekki búið í húsinu í 25 ár. Á stefnanda hvíldi aðgæslu- eða skoðunarskylda samkvæmt meginreglu 47. gr. laga nr. 39/1922. Fer um þörf á skoðun og umfang hennar eftir atvikum hverju sinni. Verður að telja í ljósi framangreindra upplýsinga fulltrúa seljanda um, að þeir gætu ekki upplýst um ástand fasteignarinnar af eigin raun, vegna þess að þeir höfðu ekki búið í húsinu í áratugi, að enn ríkari skoðunarskylda hafi hvílt á stefnanda en ella. Er og fallist á með stefnda, að hann, eða fulltrúar hans við sölu á nefndri fasteign, hafi hvorki fullyrt né gefið í skyn við stefnanda, að hún væri betri eða öðruvísi en ætla mætti um slíka eign, með tilliti til aldurs hennar og sýnilegs ástands. Er því ekki til að dreifa saknæmri háttsemi af hálfu stefnda eða fulltrúa hans, þannig að leitt geti til skaðabótaábyrgðar stefnda. Kemur þá til skoðunar, hvort um afslátt á kaupverði geti verið að ræða. Verður hér á eftir fjallað um einstaka liði kröfugerðar stefnanda samkvæmt matsgerð dómkvaddra manna. 1. Neysluvatnslagnir. Það er þekkt vandamál í neysluvatnslögnum í Reykjavík, einkum hin síðari ár, að í þeim verða útfellingar. Verður því ekki talið, að í 40 ára gömlu húsi teljist það leyndur galli þó einhver rennslistregða sé. Við vettvangsskoðun fyrir málflutning kom fram, að gert hafi verið við þessa rennslistregðu að mestu með því að skipta um krana og stopploka, en slíkar aðgerðir teljast til eðlilegs viðhalds í svo gömlu húsi. Kröfu stefnanda um afslátt vegna þessa liðar er því hafnað. 2. Hitakerfi. Stefnandi mátti reikna með, að stjórntæki þau, sem eiga að fylgja kerfinu samkvæmt hönnun, væru til staðar. Er kröfuliður þessi því tekin til greina samkvæmt mati dómkvaddra manna. 3. Snjóbræðslukerfi. Stefnandi mátti gera ráð fyrir, að snjóbræðslukerfið væri í lagi og að ekki frysi í því. Þá hafði hann ekki tök á að sannreyna fyrir kaupin, að það væri í lagi. Er því rétt að taka þennan kröfulið til greina í samræmi við niðurstöðu matsgerðar. 4. Frárennslislagnir. Í matsgerð kemur fram, að frárennslislagnir undir botnplötu séu hvergi brotnar. Þá segir þar, að ekkert rusl hafi verið sjáanlegt inn í lögnunum og að rennsli gegnum þær hafi verið eðlilegt, en einhver leki verið með samskeytum. Er þetta ástand eðlilegt að mati dómsins miðað við 40 ára gamlar steinlagnir. Er kröfu um afslátt vegna ástands frárennslislagna því hafnað. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, telst þóknun matsmanns til málskostnaðar. Verður bótakrafa stefnanda vegna þess kostnaðar, sem hann hefur þurft að bera vegna matsgerðar, því ekki tekin til greina. Kröfu stefnanda vegna frárennslislagna er hafnað samkvæmt áðursögðu. Til samræmis við það ber að hafna kröfu stefnanda um, að stefndi verði dæmdur til að greiða kostnað af vinnu Vals Helgasonar ehf. við könnun á frárennslislögn. Þá verður ekki séð, að kostnaður stefnanda vegna vinnu NEXUS arkitekta sé á ábyrgð stefnda, né heldur kostnaður af vinnu VSÓ ráðgjafar ehf., Ívars Guðmundssonar arkitekts eða Alhliða pípulagna sf. Enn fremur þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á, að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna afnotamissis fasteignarinnar. Verða þessir liðir kröfugerðar stefnanda því heldur ekki teknir til greina. Með vísan til framanskráðs er afsláttarkrafa stefnanda tekin til greina með 432.000 krónum (234.000 + 198.000). Virðisaukaskattur af greiðslu fyrir vinnu manna á byggingarstað fæst endurgreiddur úr ríkissjóði að 6/10 hlutum, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Áætlast sá liður 25.000 krónur. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 407.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum, eins og krafist er. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er meginreglan sú, að sá, sem tapar máli í öllu verulegu, skuli að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Þá segir í 3. mgr. sömu lagagreinar, að vinni aðili mál að nokkru og tapi því að nokkru, eða veruleg vafaatriði eru í máli, megi dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins, eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu. Í máli þessu krefst stefnandi greiðslu 5.288.614 króna. Samkvæmt dómsniðurstöðunni fær stefnandi dæmd tæp 7,7% af dómkröfunni og tapar því málinu í öllu verulegu. Þykir því rétt, til samræmis við ofangreinda meginreglu einkamálalaganna, að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 450.000 krónur. Dóminn kváðu upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari og meðdómendurnir Vífill Oddsson verkfræðingur og Ragnar Kristinsson tæknifræðingur. Dómsorð: Stefndi, Guðmundur Árnason, greiði stefnanda, Jóhanni Óla Guðmundssyni, 407.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. júní 2002 til greiðsludags. Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 199/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. mars 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. apríl 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og henni gert að sæta farbanni eða öðru vægara úrræði en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 432/2009
Kærumál Erfðaskrá Milliliðalaus málsmeðferð Aðfinnslur
A og B kærðu úrskurð héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu þeirra um að ógilda erfðaskrá þar sem D arfleiddi C að helstu eigum sínum. Byggðu A og B kröfu sína um ógildingu á því að D hafi skort arfleiðsluhæfi í skilningi 2. mgr. 34. gr. laga nr. 8/1962. Niðurstaða héraðsdóms var staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru móttekinni af héraðsdómi 22. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júlí 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að erfðaskrá D 26. október 2006 sé ógild. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að dæmt verði að fyrrgreind erfðaskrá sé ógild. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði var fyrst leyst úr ágreiningi þeim sem málið varðar með úrskurði 8. janúar 2009. Við aðalmeðferð málsins þá komu fyrir dóm til skýrslugjafar, auk varnaraðila og annars sóknaraðila, ellefu vitni. Úrskurður héraðsdóms var felldur úr gildi og málinu vísað heim til aðalmeðferðar og uppkvaðningar úrskurðar að nýju með dómi Hæstaréttar 24. febrúar 2009 í málinu nr. 52/2009 þar sem talið var að rétt hefði verið að héraðsdómari kveddi sérfróða meðdómendur til setu í dómi samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við aðalmeðferð málsins 20. maí 2009 höfðu tveir sérfróðir meðdómendur tekið sæti í dóminum. Var þá bókað að lagt væri fram endurrit yfirheyrslna í málinu frá 25. nóvember 2008. Við aðalmeðferðina voru teknar skýrslur af báðum matsmönnum, arfleiðsluvottum og tveimur öðrum vitnum. Í hinum kærða úrskurði er vísað til framburða vitna, sem ekki komu fyrir dóm þá og sem hinir sérfróðu meðdómsmenn áttu ekki kost á að spyrja spurninga. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um að meðdómsmenn skuli ekki síðar en við aðalmeðferð taka sæti í dómi. Er það til samræmis við meginregluna í 1. mgr. 47. gr. laga nr. 91/1991 um milliliðalausa málsmeðferð. Meta verður sönnunargildi framburða þeirra vitna sem ekki komu fyrir dóm til skýrslugjafar 20. maí 2009 með hliðsjón af þessu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðila málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Við meðferð málsins í héraði voru aðilar sammála um að afla þyrfti gagna úr sjúkraskrá D sem voru í vörslu Landspítala háskólasjúkrahúss, er neitaði afhendingu þeirra nema að undangengnum úrskurði dómara. Héraðsdómur úrskurðaði 25. ágúst 2008 að Landspítala háskólasjúkrahúsi væri skylt að afhenda gögnin. Það athugast að við meðferð á þessum þætti málsins var ekki gætt ákvæða 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, A og B, greiði óskipt varnaraðila, C, 150.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti. Með bréfi til dómsins, dagsettu 25. apríl 2008, var þess farið á leit fyrir hönd A, kt. [...], [...], Reykjavík og B, kt. [...], [...], Reykjavík, að Héraðsdómur Reykja­víkur úrskurði um ágreining sem risið hefur milli erfingja við einkaskipti á dánarbúi D, kt. [...], sem síðast var til heimilis að [...], Reykjavík og lést [...] október 2006. Málið var þingfest 23. maí 2008. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 52/2009 var úrskurður héraðsdóms í málinu frá 8. janúar 2009 felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og uppkvaðningar úrskurðar að nýju. Segir í forsendum dóms Hæstaréttar að eins og gögnum málsins sé háttað var rétt að héraðsdómari kveddi sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi, samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að leggja mat á læknisfræðileg gögn og spyrja matsmenn um atriði er lúta að matsgerð. Dómari kvaddi til setu í dómi sérfróða meðdómsmenn og fór aðalmeðferð fram að nýju 20. maí 2009. Málið ver endurupptekið og tekið til úrskurðar á ný 8. júlí 2009. Dómkröfur sóknaraðila, A og B, eru að úrskurðað verði að erfðaskrá dags. [...] október 2006, þar sem D kt. [...], arfleiddi C kt. [...] að helstu eignum sínum, sé ógild. Þá er krafist málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Varnaraðili C, kt. [...], krefst þess að kröfum sókn­ar­aðila verði hafnað og að sóknaraðilar verði dæmdir in solidum til að greiða varn­ar­aðila málskostnað. Í málavaxtalýsingu sóknaraðila kemur fram að D hafi látist hinn [...] október 2006 eftir erfið veikindi. Skömmu fyrir andlát sitt eða hinn [...] október 2006 hafi hann undirritað erfðaskrá þar sem hann arfleiddi varnaraðila, C, að helstu eignum sínum eins og það er orðað í erfðaskránni. Samkvæmt erfðaskránni skyldi hins vegar fjölskylda D fá í sinn hlut einstaka innan­stokksmuni. Með bréfi Sýslumannsins í Reykjavík dags. 20. desember 2006, hafi ofan­greind C fengið leyfi til einkaskipta á dánarbúinu. Áður en D lést hafði hann verið alvarlega veikur af krabbameini og gengið í gegn­um erfiða sjúkdómslegu. Hann hafi dvalið á Landspítalanum við Hringbraut þegar hann undirritaði erfðaskrána sem og þegar hann lést. Hann hafi verið m.a. á sterkum lyfjum sem hafi haft það í för með sér að hann datt stundum út og virtist engan veginn með sjálfum sér. Hafi stundum virst sem hann þekkti ekki nána vini sína og ættingja. Sóknaraðilar telji sig hafa vissu fyrir því að D heitinn hafi skömmu áður en hann undirritaði ofangreinda erfðaskrá, verið í annarlegu ástandi að þessu leyti. Þá hafi D verið mjög heyrnardaufur sem hafi leitt til misskilnings hans um marga hluti, ekki síst meðan á veikindum hans stóð. Vegna veikinda D heitins, þegar hann undirritaði erfðaskrána, og þar sem erfða­skráin hafi ekki verið í samræmi við það sem D heitinn hafði nefnt við nokkra ættingja sína og vini, hafi sóknaraðilar óskað eftir því með matsbeiðni, dags. 9. febrúar 2007, að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til þess að meta hvort D hafi verið það heill heilsu andlega og líkamlega þegar hann undirritaði erfðaskrána, skömmu fyrri andlát sitt, að hann hafi gert sér fulla grein fyrir hvað fólst í þeirri ráðstöfun. Hinn 25. maí 2007 hafi verið dómkvaddir í Héraðsdómi Reykjavíkur, til að fram­kvæma hið umbeðna mat, læknarnir Guðjón Baldursson, sérfræðingur í heim­il­is­lækn­ingum og krabbameinslækningum, og Pálmi V. Jónsson, sérfræðingur í lyflækningum og öldrunarlækningum. Í spurningum til matsmanna í matsbeiðninni segi m.a. orðrétt: Þess er óskað að hinir dómkvöddu matsmenn láti matsbeiðendum í té skriflegt og rökstutt álit á eftirgreindum atriðum: 1. Þeir kanni og upplýsi í hverju veikindi D heitins fólust á þeim tíma sem hann undirritaði erfðaskrána. 2. Þeir kanni og upplýsi á hvaða lyfjum D heitinn var á og í hvaða magni hann tók þau, skömmu fyrir undirritun erfðaskrárinnar og þegar hann undirritaði hana. 3. Þeir lýsi þeim áhrifum sem líklegt sé að lyfjagjöfin hafi haft á D heitinn og/eða hvaða áhrif slík lyfjagjöf hafi almennt á sjúklinga, andlega og líkamlega. 4. Þeir gefi álit sitt á því með tilliti til allra fyrirliggjandi gagna um heilsu D heitins þ.m.t. sjúkraskráa, hvort líklegt sé að veikindi hans og sú meðferð sem hann fékk, þ.m.t. í formi lyfjagjafar, hafi dregið úr andlegu og líkamlegu hæfi hans til að gera sér grein fyrir hvað fólst í erfðaskránni sem hann undirritaði. Ef svo er, þá hvers vegna? Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé dags. 15. október 2007. Þar sé m.a. rakið það sem fram komi í sjúkraskýrslum, hjúkrunarnótum og læknabréfum um veikindi D og innlagnir á sjúkrahús. Í niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna segi m.a. orðrétt: Í samantekt, þá greinist D í janúar 2006, þá 87 ára gamall, með blöðruhálskirtilskrabbamein sem hefur sáð sér í kvið, lungu og bein. Gegn krabba­meininu var beitt lyfja- og geislameðferð. Frá því í ágúst 2007 er D kominn á Contalgin, sem er sterkt verkjalyf. Þá kemur fram að D hafi verið lagður inn á sjúkrahús skömmu fyrir andlát sitt hinn [...] október 2006. Þá segi orðrétt: Við komu í banalegunni er D skýr, samkvæmt sjúkraskrá, en daginn fyrir undir­skrift er D með rugl ástand. Þá segir sérfræðingur að D hafi verið rugl­aður þann dag, sem hann undirritaði erfðaskrána. Jafnframt kemur fram að þetta kvöld er D snúið reglulega og honum er verulega þungt. D fær við­bóta­skammta af morfíni síðdegis og um þetta kvöld, auk þess sem hann er kominn á slím­dempandi lyf (scopoderm). Bæði morfín og scopoderm hafa andkolinerg áhrif sem auka á tilhneigingu til rugls hjá þeim sem eru aldraðir og viðkvæmir vegna undir­liggjandi sjúkdóma. Nokkru síðar segi orðrétt: Í banalegunni er D kominn með merki um óráð deginum áður en hann undir­ritar erfðaskrána og helst það ástand samkvæmt nótu sérfræðings og þess utan er hann með mikil andþyngsli, auk verkja, kvöldið sem hann undirritar erfðaskrána og hann er þá máttfarinn og þarf að snúa honum. Óráð er tímabundin vitræn skerðing, sem einkennist af því að ástandið getur komið upp skyndilega og einkennist af athyglisbresti, auk þess að þá geta komið fram önnur einkenni, svo sem breyting á skýrleika hugsunar og meðvitundarbreytingar, rang­hugmyndir og ofskynjanir. Lykileinkenni er athyglisbrestur og síðan annað tveggja meðvitundarskerðing og hugsanabrengl. Áhættuþættir fyrir óráði eru alvar­lega undirliggjandi sjúkdómar, svo sem krabbamein með meinvörpum getur verið, svo og lyfjameðferð, einkum með lyfjum með andkólinergum lyfjum. Sá sem er með óráði hefur tapað hæfni sinni til þess að taka ákvarðanir, að minnsta kosti tímabundið. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var D með óráði daginn fyrir og daginn sem hann ritaði undir erfðaskrána og það ástand hélst allt til dauðadags. Sam­tíma­skráning á einkennum D er sannfærandi og kemur fram í nótum hjúkr­un­ar­fræðinga, deildarlækna og sérfræðings. Undirliggjandi sjúkdómur og meðferð hans er þannig, að annars skýrir einstaklingar, geta auðveldlega fengið óráð. Með hliðsjón af öllu ofanskráðu, svo og með tilliti til þekkingar og reynslu matsmanna, drögum við undirritaðir þá ályktun að D hafi verið með óráði og því ekki fær um að taka skuldbindandi ákvarðanir vegna tímabundinnar vitrænnar skerðingar. Veikindin voru á það alvarlegu stigi að D komst aldrei út úr þessu annarlega and­lega ástandi og lést þremur sólarhringum síðar. Lögmaður sóknaraðila hafi með bréfi gert lögmanni varnaraðila grein fyrir þeirri skoðun sinni, með vísan til niðurstaðna hinna dómkvöddu matsmanna, að ekki hafi verið gætt ákvæða VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962 við gerð erfðaskrárinnar. Hún væri því ógild og ætti ekki að koma til framkvæmda. Með tölvupósti dags. 12. nóvember 2007, hafi lögmaður varnaraðila tjáð lögmanni sóknaraðila, að varnaraðili C héldi fast við erfðarétt sinn samkvæmt erfðaskránni og ef sóknaraðilar vildu hnekkja henni, yrðu þeir að leita til dómstóla. II Varnaraðili telur málavaxtalýsingu sóknaraðila vera ónákvæma og hlutdræga og alls ekki gefa rétta mynd af aðdraganda að gerð erfðaskrárinnar. Arfleifandinn, D, hafi látist [...] október 2006, 87 ára gamall. Hann hafi þá um nokkurt skeið átt við krabbamein að stríða, en þó haldið andlegri heilsu alveg fram undir það síðasta. D hafi margsinnis ámálgað við E hæstaréttarlögmanni, frænda sinn, að hann vildi fá að koma á skrifstofu hans til að ganga frá sínum málum, en af því hafi ekki orðið. Þegar lögmaðurinn hafi frétt að D væri kominn á sjúkrahús hafi hann ákveðið að heimsækja hann og kanna það hvort D ætti eitthvað ósagt við sig eða hvort hann óskaði eftir að því E gerði eitthvað fyrir hann. Lögmaðurinn hafi rætt við D sem hafi þá óskað eftir því að hann ritaði fyrir sig erfðaskrá. Lögmaðurinn hafi þá kallað til tvo votta, hjúkr­un­arfræðinga sem önnuðust D í veikindum hans, sem hafi fylgst með því þegar D útlistaði fyrir lögmanninum hvers efnis erfðaskráin ætti að vera. Að svo búnu hafi lögmaðurinn farið afsíðis og ritað texta erfðaskrárinnar í tölvu á sjúkrahúsinu. Hann hafi síðan farið aftur á sjúkrastofuna til D og þar hafi verið gengið frá stað­fest­ingu hennar að arfleiðsluvottunum viðstöddum eins og skjalið beri með sér. Í vott­orði þeirra segi m.a. að D hafi að þeim báðum viðstöddum lýst yfir að erfðaskráin hefði hinsta vilja hans að geyma og að hann hafi gert þetta vitandi vits og heill heilsu and­lega og líkamlega. E hafi verið viðstaddur undirritun erfða­skrár­innar og staðfestingu vottanna, þótt þess sé ekki getið í texta skjalsins. III Sóknaraðilar byggja kröfu sína um ógildingu erfðaskrárinnar á því að D heitinn hafi ekki uppfyllt kröfur 2. mgr. 34. gr. laga nr. 8/1962 um arf­leiðslu­hæfi. Samkvæmt hinu tilgreinda ákvæði sé erfðaskrá því aðeins gild að sá sem hana gerir, sé svo heill heilsu andlega, að hann sé fær um að gera þá ráðstöfun á skynsamlegan hátt. Í framangreindri matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé veikindum D lýst og þeirri meðferð sem hann hlaut. Þar komi m.a. fram að kvöldið sem hann undirritaði erfða­skrána hafi hann fengið viðbótarskammta af morfíni auk þess sem hann hafi verið kominn á scopoderm en bæði þessi lyf hafi andkolinerg áhrif sem auki til­hneig­ingu til rugls hjá þeim sem séu aldraðir og viðkvæmir fyrir vegna undirliggjandi sjúk­dóma. Þá komi fram að D hafi verið með óráði daginn fyrir og daginn sem hann ritaði undir erfðaskrána og að það ástand hafi haldist allt til dauðadags. Fram komi að sam­tímaskráning á einkennum D sé sannfærandi og komi fram í nótum hjúkr­unar­fræð­inga, deildarlækna og sérfræðings. Telji matsmennirnir að undirliggjandi sjúk­dómur D og meðferð hans sé þannig, að annars skýrir einstaklingar geti fengið óráð. Sóknaraðilar telji að allt framangreint sýni að D hafi verið í annarlegu ástandi vegna veikinda sinna og meðferðarinnar við þeim. Hann hafi því engan veginn verið hæfur til að gera erfðaskrá og því verulegar líkur á því að hann hafi ekki vitað hvað fólst í ráðstöfun hans samkvæmt erfðaskránni. Það leiði til þess að erfðaskráin sé ekki gild, sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og eigi því ekki að koma til framkvæmda sbr. 1. mgr. 45. gr. sömu laga. Varnaraðili C, sem sé erfingi að öllum helstu eignum dánarbúsins, hafi hins vegar ekki fallist á það. Því verði sóknar­aðilar að fá úrskurð héraðsdóms fyrir því að erfðaskráin sé ógild. Kröfu sína um málskostnað byggja sóknaraðilar á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað á lögum nr. 50/1988 um virðis­aukaskatt, en sóknaraðilar eru ekki virðisaukaskattskyldir. IV Varnaraðili byggir á að D sem hafi verið ekkjumaður og ekki átt skyldu­erfingja, hafi samkvæmt 1. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962 verið heimilt að ráð­stafa öllum eignum sínum með erfðaskrá. Erfðaskrá D uppfylli allar formkröfur sem um slíka lög­gern­inga gildi samkvæmt 40. – 42. gr. erfðalaga. Hún sé skrifleg, arfleifandinn staðfesti hana að viðstöddum tveim hæfum arfleiðsluvottum, sem hvorugur hafi verið vanhæfur til þeirrar vottunar. Efni arfleiðsluvottorðs sé í samræmi við kröfur sem til slíkra vottorða séu gerðar í 142. gr. laganna. Í 37. gr. erfðalaga segi að erfðaákvörðun sé ógild ef arfleifandi hafi verið beittur nauð­ung, svikum eða misneytingu til þess að gera hana. Ljóst sé að sóknaraðilar byggi ekki kröfur sínar á þessu ákvæði og komi það því ekki frekar til skoðunar. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga sé svohljóðandi: Erfðaskrá er því aðeins gild, að sá, sem gerir hana, sé svo heill heilsu andlega, að hann sé fær um að gera þá ráðstöfun á skyn­samlegan hátt. Því sé ekki haldið fram af sóknaraðilum að erfðaráðstöfunin feli ekki í sér skyn­sam­lega ráðstöfun í skilningi ákvæðisins. Með því að öllum formkröfum um gildi erfðaskráa er fullnægt sé ljóst að fara beri eftir henni nema því aðeins að sá sem vefengi skrána geti hnekkt vottorði arf­leiðslu­vott­anna. Vísist í þessu sambandi til 2. mgr. 46. gr. erfðalaga, sem sé svohljóðandi: Nú er yfirlýsing votta í arfleiðsluvottorði fullnægjandi um atriði þau, sem greinir í 42. gr. og 1. mgr. 44. gr. og skal hún þá talin rétt, nema sá, sem rengir, færi sönnur á hið gagn­stæða. Svo sem fram komi í greinargerð sóknaraðila hafi þeir fengið dómkvadda tvo mats­menn, sem báðir séu læknar, til að meta þau atriði sem tilgreind séu í matsbeiðni undir fyrirsögninni Andlag matsins. Meginspurningin þar sé sú að óskað er mats á því hvort líklegt sé að veikindi D og sú meðferð sem hann fékk, þ.m.t. í formi lyfja­gjafar, hafi dregið úr andlegu og líkamlegu hæfi hans til að gera sér grein fyrir hvað fólst í erfðaskránni sem hann undirritaði, og þá hvers vegna. Varnaraðili geri alvarlegar athugasemdir við matsgerðina og telji að óheimilt sé að leggja hana til grundvallar niðurstöðu í málinu vegna galla á málsmeðferð. Gall­arnir séu þess eðlis að sönnunargildi matsgerðarinnar sé ekkert. Í matsbeiðninni hafi þess verið óskað að matsmenn könnuðu og upplýstu í hverju veik­indi D hafi falist á þeim tíma sem hann undirritaði erfðaskrána og að þeir könnuðu og upplýstu á hvaða lyfjum D hafi verið á þeim tíma. Um þessi atriði hafi engin gögn verið lögð fram með matsbeiðninni og augljóslega gert ráð fyrir að matsmennirnir öfluðu þeirra gagna sjálfir sem þeir mundu síðan byggja nið­ur­stöður sínar á. Matsfundur hafi verið haldinn 6. september 2007. Þar sé m.a. bókað hver gögn mats­menn hafi um málið. Komi þar fram að þeir hafi á grundvelli umboðs sem þeir hafi fengið nokkru eftir dómkvaðninguna aflað sér sjúkraskrár D til skoðunar. Lögmaður varnaraðila hafi þá óskað eftir afriti af öllum gögnum, sem stuðst væri við í matsgerð og vitnað til, sem þýðingu hefðu fyrir niðurstöðu í málinu. Hann hafi þó engin gögn fengið afhent á fundinum og hafi, þegar greinargerðin sé skrifuð, ekki fengið nein þau gögn afhent sem matsmenn studdust við í matsstörfum sínum. Mats­gerðina sjálfa hafi lögmaður varnaraðila fengið senda frá matsmönnum í pósti, en henni hafi engin gögn fylgt. Í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 segi m.a. um framkvæmd mats: Matsmanni er rétt að afla sér gagna til afnota við matið, en aðilum sem eru viðstaddir skal þá gefinn kostur á að tjá sig um þau eftir þörfum. Ef vitnaleiðsla reynist nauðsynleg til skýr­ingar á matsatriði er dómara rétt að láta hana þegar fara fram. Þessara mikilvægu reglna hafi ekki verið gætt þegar hið umbeðna mat fór fram. Þau gögn sem matsgerðin byggist á í öllum aðalatriðum hafi heldur ekki verið lögð fram í málinu og þar af leiðandi hafi varnaraðili engin tök á að fjalla um efni þeirra í grein­argerð þessari nema að því leyti sem þau séu tilfærð í matsgerðinni. Slíkt sé að mati varnaraðila algerlega ófullnægjandi. Af þessu leiði að mati varnaraðila að mats­gerðin geti enga þýðingu haft sem sönnunargagn í málinu. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, þrátt fyrir framangreint, að matsgerðin hafi eitthvert sönnunargildi í málinu hafi varnaraðili ýmsar athugasemdir fram að færa varð­andi efni hennar. Í matsgerðinni komi fram að matsmenn hafa kynnt sér sjúkrasögu D og sjúkra­skrá og styðjist við þessi gögn úr henni við mat sitt, enda hafi hvorugur þeirra haft hann til læknismeðferðar. Niðurstöður matsmannanna séu svo dregnar saman þannig: Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var D með óráði daginn fyrir og daginn sem hann ritaði undir erfðaskrána og það ástand hélst allt til dauðadags. Sam­tíma­skráning á einkennum D er sannfærandi og kemur fram í nótum hjúkrunar­fræðinga, deildarlækna og sérfræðings. Undirliggjandi sjúkdómur og meðferð hans er þannig, að annars skýrir einstaklingar geta auðveldlega fengið óráð Með hliðsjón af öllu ofanskráðu, svo og með tilliti til þekkingar og reynslu matsmanna, drögum við undir­ritaðir þá ályktun að D hafi verið með óráði og því ekki fær um að taka skuldbindandi ákvarðanir vegna tímabundinnar vitrænnar skerðingar. Veik­indin voru á það alvarlegu stigi að D komst aldrei út úr þessu annarlega andlega ástandi og lést þremur sólarhringum síðar. Varnaraðili mótmæli því að þessar niðurstöður hafi þýðingu fyrir niðurstöðu í málinu. Það sem öllu máli skipti við mat af þessu tagi sé það, hvort viðkomandi gerði sér grein fyrir efni skjalsins og lýsti því yfir að það hefði vilja sinn að geyma. Arf­leiðslu­vottanir votti þetta skýrlega, en matsmenn líti til þess hvort arfleifandinn hafi verið fær um að taka á sig skuldbindandi ákvarðanir. Erfðaskráin hafi ekki verið skuld­bindandi ákvörðun, enda hafi hún átt að koma til framkvæmda eftir lát hans. Af hálfu varnaraðila sé lögð á það áhersla að matsmennirnir hafi skoðað gögn um heilsu­far hins látna – þeir hafi aldrei skoðað hann sem sjúkling og geti þess vegna ekki byggt á öðru en því sem þeir telji líklegt með hliðsjón af þekkingu sinni og reynslu. Sjúkl­ingarnir séu hins vegar ekki allir eins og þótt tiltekin sjúkdómsgreining liggi fyrir sé ekki víst að allir sem fengið hafa sömu greiningu séu allir jafn skýrir eða jafn skertir. Þótt D hafi verið mikið veikur á lokakafla lífsskeiðs síns sé þó ljóst af gögnum málsins, að hann hafi verið útskrifaður af sjúkrahúsi til síns heima fjórum vikum áður en hann undirritaði erfðaskrána. Í matsgerðinni sé tilvitnun í lækna­bréfs Ólafs H. Samúelssonar, sérfræðings í öldrunarlækningum, þar sem segi m. a.: Fram komu hjá D afar sterkar óskir um að vera áfram heima og á fjöl­skyldu­fundi sem mættir voru nánasti stuðningsaðili úr fjölskyldunni ásamt fulltrúum frá heim­ilishjálp ákveðin útskrift. Fyrir útskrift var gerð heimilisathugun, gerðar við­eigandi ráðstafanir heima, pantaður öryggishnappur, baðbretti, salernishækkun og göngu­grind. Í matsgerðinni komi einnig fram að við innlögn á þvagfæraskurðdeild [...] október 2006 hafi D virst vera áttaður, hann hafi heyrt dálítið illa en ... svarað þokkalega þegar hann var spurður ... . Varnaraðili telji að líta verði sérstaklega til þessara atriða þegar metið sé hvort eftirá­skoðun matslæknanna verði látin hafa meira vægi en framburður þeirra sem sann­anlega umgengust D heitinn um það leyti sem erfðaskráin var gerð. Þar sem erfða­skráin sé í lögboðnu horfi verði henni ekki hnekkt nema því aðeins að dómurinn telji hafið yfir allan vafa að arfleiðsluvottorðið sé beinlínis rangt um hæfi arfleifandans á nákvæmlega þeim tíma sem erfðaskráin var staðfest. Í þessu samhengi telji varnaraðili einnig fjarstæðukennt að D heitinn hefði getað skrifað nafn sitt svo greinilega sem hann gerði á erfðaskrána ef hann hefði verið svo úr heimi hallur sem haldið sé fram af sóknaraðilum. Að þessu sé ekkert vikið í mats­gerð matsmannanna, enda hafi þeir ekki verið beðnir um að tjá sig neitt um það. Á beiðni um leyfi til einkaskipta eftir eiginkonu D heitins megi sjá undirritun hans árið 2003. Þegar hún sé borin saman við nafnritun hans undir erfðaskrána sjáist að öll helstu rithandareinkennin séu þau sömu. Varnaraðili vísar til 130. gr. laga nr. 91/1991 varðandi málskostnaðarkröfu sína. V Fyrir liggur að formskilyrðum erfðalaga nr. 8/1962 er fullnægt hvað snertir hina um­deildu erfðaskrá er D, sem lést hinn [...] október 2006, gerði þann 26. sama mánaðar. Mál þetta snýst þannig eingöngu um arfleiðsluhæfi D við gerð erfða­skrárinnar, en í 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962 er kveðið á um að erfðaskrá sé því aðeins gild, að sá, sem hana gerir, sé svo heill heilsu andlega, að hann sé fær um að gera þá ráðstöfun á skynsamlegan hátt. Bera sóknaraðilar sönnunarbyrði fyrir því að D heitinn hafi ekki uppfyllt kröfur 2. mgr. 34. gr. erfðalaga um arfleiðsluhæfi við gerð erfðaskrárinnar, þann [...] október 2006, þremur dögum fyrir andlát sitt. Við fyrri aðalmeðferð málsins gáfu vitnaskýrslur m.a. nákomnir ættingjar D heitins, þau F, G og H, sem heimsóttu hann [...] Og [...] október, þ.e. daginn fyrir gerð erfðaskrárinnar og sama dag. Bar þeim saman um að D hafi verið mjög veikur og mjög af honum dregið. Kvað F, sem heimsótti hann [...]. október, hann hafa þekkt sig en ekki föður hans sem með honum var. G kvað móður sína hafa komið með sér í heimsóknina þann [...] október og hann þekkt hana en hún sé ekki viss um að hann hafi þekkt sig. H, sem heimsótti D [...] október, kvaðst vera í vafa um að D hafi þekkt hana. I, félagi D heitins, kvaðst hafa heimsótt D kvöldið áður en hann dó en við það þykir mega miða að það hafi verið kvöldið sem hann gerði erfðaskrána. Bar hann að honum hafi sýnst D alveg klár í kollinum. Ekkert vitnanna kannaðist við að hafa heyrt D heitinn tala um að gera erfðaskrá. Þó kom fram í vitnisburði vinar hans, J, að hann hefði heyrt á honum og konu hans að þegar að því kæmi myndu fjölskyldur þeirra beggja erfa þau. Ekkert þessara vitna kom fyrir dóm á ný við síðari aðalmeðferð málsins en framburðarskýrslur þeirra eru meðal gagna þess. Um aðdragandann að því að D heitinn gerði umrædda erfðaskrá er ekki við annað að styðjast en framburð vitnisins E hæstaréttarlögmanns sem ann­að­ist gerð hennar. Hann hefur greint frá því að D, sem var afabróðir hans í föður­ætt, hafi, í tengslum við það að hann var skipaður fjárhaldsmaður eiginkonu hans í árs­lok 2001, talað við sig um að hann þyrfti að gera erfðaskrá D hafi síðan áréttað þetta nánast alltaf þegar þeir hittust, sem þó hafi ekki verið oft, en ekkert hafi orðið úr því. Hann hafi vitað það í gegnum varnaraðila og hennar fjölskyldu, sem sé mikið vina­fólk hans, að D heitinn hefði verið inn og út af spítala. Síðan hafi M, sonur varnaraðila, borið honum þau skilaboð frá N systur sinni að D vildi gjarnan hitta hann. Hann hafi rennt grun í að D vildi hitta hann vegna ráð­stöfunar á eignum en ekkert vitað hvað hann hygðist fyrir í þeim efnum. Hann hafi því afráðið að fara á spítalann og ræða við D. Þegar hann hafi komið þangað hafi D legið útaf og greinilega verið mikið veikur. D hafi strax þekkt hann og spurt hann fyrst af öllu um það hvernig O, tveggja ára sonur hans, sem hann haldi að D hafi ekki hitt, hefði það. Honum hafi af þeirri spurn­ingu og fleirum þótt hann vera vel heima í kollinum. Þar sem gestir hafi verið hjá D hafi hann ákveðið að fara og koma aftur síðar um daginn. Hann hafi rætt við yfir­hjúkr­unarkonu á deildinni og hafi hún aðspurð tjáð honum að þó að D væri auð­vitað mikið veikur þá væri hann alveg með á nótunum. Hafi hún sagt honum að D yrði fluttur á einkastofu síðar um daginn og þá yrði hægt að ræða við hann í næði. Hann hafi komið á spítalann aftur eftir kl. 18:00 sama dag og þá hitt yfir­hjúkr­unar­konuna sem hafi tjáð honum að D væri mun hressari. Hann hafi farið inn á stofuna til D ásamt yfirhjúkrunarkonunni og annarri hjúkrunarkonu sem tekið hafi að sér að vera vottar. Hann hafi rætt við D og hann viljað gera erfðaskrá. Sam­skiptin við D hafi verið erfið þar til hjúkrunarkonurnar hjálpuðu honum að koma heyrnartækjunum fyrir. Hann hafi þráspurt D hvernig hann vildi hafa erfða­skrána og hann alltaf sagt að C ætti að hafa fyrsta rétt. Hann hafi sagt D að hann gæti ráðstafað eignum sínum að vild og spurt hvort hann vildi nefna einhverja aðra en hann alltaf sagt að C ætti að hafa fyrsta rétt. Svo hafi hann tekið fram að hann vildi að sitt fólk fengi aðgang að innbúi. Hann hafi síðan gert erfðaskrána á tölvu á spítalanum. Það hafi verið mikið atriði fyrir hann að fá hjúkrunarkonurnar, sem þekktu D og umgengust hann, til að vera vottar. Hann hafi spurt þær hvort þær væru ekki algjörlega vissar um hvað D vildi og þær svarað því játandi. Önnur þeirra hafi tjáð honum að þetta kæmi henni ekki á óvart því greinilegt væri að C væri honum mjög náin. Hann hafi sérstaklega tekið fram við þær að þær mættu alls ekki votta ef þær teldu af kynnum sínum af D að þetta væri eitthvað óljóst eða að ástæða væri til að ætla að hann vissi ekki hvað hann væri að gera. Arfleiðsluvottar á erfðaskránni eru K hjúkrunarfræðingur og L sjúkraliði. Ljóst er því að vitnið E hefur ranglega talið L vera hjúkrunarfræðing. Arfleiðsluvottarnir staðfestu undir­skriftir sínar undir arfleiðsluvottorðið fyrir dóminum. Þær báru báðar að þær hefðu verið viðstaddar gerð erfðaskrárinnar. D heitinn hafi við gerð hennar verið heill heilsu andlega og að erfðaskráin hefði að geyma vilja hans. Hins vegar væri það ekki rétt sem kæmi fram í arfleiðslu­vottorðinu að hann hafi verið heill heilsu líkamlega. Í framburði K kom fram að hún hefði kynnst D heitnum vel. Hann hafi verið andlega alveg klár. Umræddan dag hafi hann verið slæmur fyrripartinn og fengið morfín. Hann hafi sofnað og vaknað skýr. Þegar hann vaknaði hafi hann verið harður á því að hann vildi gera erfðaskrá. Hann hafi alveg vitað hvað hann var að gera. D hafi talað um það í fyrri innlögnum að gera erfðaskrá. Hún hafi heyrt að hann hafi talað um að það væri ósk hans að C erfði hann. Það hafi verið hans ósk. Lögmaðurinn hafi spurt hann margs konar spurninga til að ganga úr skugga um hver vilji hans væri. D hafi margítrekað hver væri hans síðasta ósk. Í framburði L kom fram að hún teldi sig geta sagt að D heitinn hafi verið andlega heill. Hann hafi verið alveg skýr að tala við og alveg vitað hvað var að gerast í kringum hann. D hafi verið ótrúlega með á nótunum. Lögmaðurinn hafi spurt D í þaula um vilja hans og snúið spurningum aftur á bak og áfram eins til að athuga hvort hann fengi alltaf sömu svörin. D hafi verið með vilja sinn alveg á hreinu. Það hafi ekki verið hægt að rugla hann. Hún muni að aðspurður af lögmanninum um það hvort aðrir ættingjar fengju eitthvað hafi hann svarað að þeir mættu velja sér einn hlut hver úr búinu. Í málinu liggur fyrir matsgerð læknanna Pálma V. Jónssonar og Guðjóns Baldurs­sonar. Fyrir liggur að á matsfundi 6. september 2007 höfnuðu matsmenn beiðni lög­manns varnaraðila um að fá afhent afrit af öllum gögnum, sem stuðst væri við og vitnað til í matsgerð, sem þýðingu hefðu fyrir niðurstöðu í málinu. Matsmennirnir, sem höfðu aflað sér aðgangs að sjúkraskrá D heitins, höfnuðu beiðninni þar sem þeir töldu sig ekki hafa umboð til að afhenda gögnin. Samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 skal viðstöddum aðilum gefinn kostur á að tjá sig um gögn sem matsmaður hefur aflað til afnota við mati. Þar sem ekki liggur annað fyrir en að lögmaður varnaraðila hafi á matsfundinum átt þess kost að tjá sig um gögnin, sem beiðni hans laut að, verður ekki fallist á að framkvæmd matsins hafi brotið í bága við ákvæði 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, sem byggð er á sjúkragögnum D heitins, kemur m.a. fram að D hafi verið með óráði daginn fyrir og daginn sem hann undirritaði erfðaskrána og hafi það ástand haldist allt til dauðadags. Komast matsmennirnir að þeirri niðurstöðu að D hafi vegna óráðsins ekki verið fær um að taka skuldbindandi ákvarðanir vegna tímabundinnar vitrænnar skerðingar. Matsmennirnir komu báðir fyrir dóminn, skýrðu matsgerðina frekar og staðfestu. Í framburði Pálma V. Jónssonar læknis kom fram að unnt sé að eiga samtal við fólk með óráði og það geti blekkt tímabundið sé maður ekki á varðbergi gagnvart því sem er á seyði. Fólk geti sýnt fyrstu viðbrögð sem virðist eðlileg og framkvæmt einfaldar skipanir eins og rita nafnið sitt sem sé rótgróið. Fólk geti hins vegar ekki framkvæmt skipanir þar sem eitt leiði af öðru. Það sé eins ljóst og verið geti að D heitinn hafi verið með óráði í kringum umræddan dag. Óráð sé skyndileg breyting á vitrænni getu og hástig vitrænnar skerðingar. Óráð geti verið sveiflukennt. Ekkert gefi til kynna að bráð hafi af honum og því yfirgnæfandi líkur á að óráðsástandið hafi haldið áfram. Ekki sé hægt að treysta því að hann hafi haft vitræna getu til að gera erfðaskrá. Í framburði Guðjóns Baldurssonar læknis kom fram að óráð geti verið sveiflu­kennt, það sveiflist eftir þeim aðstæðum sem valdi því. Þannig geti tímabundið bráð af manni og hann öðlast ráð aftur. Þá geti sá sem er með óráði, þegar bráir af inn á milli, virst með fullu ráði og í lagi fyrir þá sem ekki þekkja til. Sá sem er með óráði geti framkvæmt ýmsar eðlislægar eða vanabundnar at­hafnir eins skrifa nafnið sitt. Þá geti viðkomandi framfylgt fyrirmælum um að gera ein­falda hluti. Hann telji miklar, jafnvel allmiklar, líkur á því að D heitinn hafi ekki gert sér grein fyrir því hvað fólst í erfðaskránni. Sérstaklega aðspurður kvaðst hann þó ekki telja það útilokað. Það geti bráð af veikum einstaklingi eins og honum inn á milli tímabundið. Í læknabréfi Baldvins Kristjánssonar sérfræðings, sem hann staðfesti fyrir dóm­inum, kemur fram að D hafi versnað þann 26.10., daginn sem hann gerði erfða­skrána, og að hann sé þá mjög slappur og óáttaður. Um kvöldið hafi hann verið með veru­leg andþyngsli og meðvitundarlítill. Jafnt og þétt hafi dregið af honum þar til hann andaðist þann 29.10.2006. Í framburði hans fyrir dómi kom fram að stundum brái af sjúklingum með óráð og þeir hressist í nokkra klukkutíma. Óráð þýði ekki endilega að sjúklingur liggi og viti hvorki í þennan heim né annan. Geta hans til að hugsa heildrænt sé hins vegar skert. Viðkomandi þoli stutta heimsókn og geti virst svara af viti. Sérstaklega að­spurður um það hvort algjörlega væri útilokað að D heitinn hafi getað gert sér grein fyrir efni erfðaskrárinnar svaraði hann því til að hugsanlega hafi bráð af honum og ekkert væri útilokað. Hann sjái sjúklinga ekkert eftir stofugang, sem farinn sé að morgni, nema eitthvað sérstakt komi til. Ástand D heitins hafi verið misjafnt og hann hafi flökt heilmikið. Hann hafi heyrt af gerð erfðaskrárinnar eftirá. Aðspurður um það hvort ekki hafi hvarflað að honum að mótmæla því að erfðaskráin var gerð þar sem D var með óráði svaraði hann því til að honum hafi ekki fundist hann vera með þannig óráð að hann gæti staðhæft að þetta væri alveg út í hött. Vilji arfleifanda vegur þungt við mat á því hvort ógilda eigi erfðaskrá á grund­velli 2. mgr. 34. gr. erfðalaga. Fyrir liggur að varn­araðili hafði annast um D heitinn og að hann gaf hana upp sem nánast ættingja við innlögn eins og hann hafði oftsinnis gert áður. Um það að vilji hans hafi staðið til að gera erfðaskrá liggur fyrir framburður K sem ber að D hafi talað um það í fyrri innlögnum að gera erfðaskrá og að hún hafi heyrt að það væri ósk hans að varnaraðili erfði hann. Það hefði verið hans ósk. Samkvæmt framburði E hæsta­réttar­lög­manns kom frumkvæðið að gerð erfðaskrárinnar frá D heitnum. Af niðurstöðu matsgerðarinnar, sem ekki hefur verið hnekkt, sem og framburði mats­mannanna þykir verða ráðið að veruleg óvissa sé um að D heitinn hafi verið vegna „óráðs“ fær um að ráðstafa eignum sínum með erfðaskrá á skyn­samlegan hátt. Matsgerðina þykir hins vegar verða að meta í ljósi þess að matsmennirnir meta ástand D heitins eftirá út frá sjúkraskrárgögnum eingöngu en þekkt er að skráning þeirra er oft ónámkvæm og getur gefið ófullnægjandi upplýsingar. Fyrir liggur að D heitinn var mjög veikur daginn sem hann gerði erfðaskrána, þ.e. [...] október 2006, og var óáttaður samkvæmt sjúkragögnum. Hvergi kemur hins vegar fram að hann hafi verið andlega vanheill eða ekki vitandi vits. Liggur fyrir að hann fékk sterk verkjalyf umræddan dag og viðbótarskammta síðdegis og um kvöldið. Vitnið K, hjúkrunarfræðingur, ber að D heitinn hafi sofnað eftir lyfjagjöf og vaknað skýr. Hann hafi alveg vitað hvað hann var að gera þegar hann gerði erfðaskrána. Vitnið L, sjúkraliði, sem kom til starfa kl. 16:00, hefur einnig borið að D hafi verið „ótrúlega“ skýr. Þá liggur fyrir vitnisburður I, sem leggja þykir mega til grund­vallar að hafi heimsótti D skömmu áður en hann gerði erfðaskrána, og sýndist hann vera alveg klár í kollinum. Vitnisburður E hæstaréttarlögmanns er á sömu lund. Liggur þannig fyrir framburður allra þessara vitna um að D heitinn hafi verið skýr á þeim tíma sem erfðaskráin var gerð en þau eru ein til vitnis um það hvernig ástandi D heitins var háttað á þeim tíma. Þá verður að telja afdráttarlausan framburð arfleiðsluvottanna, sem eru hjúkrunarfræðingur og sjúkraliði, sérstaklega veigamikinn, en þær kváðust báðar hafa annast hann og önnur þeirra hafa hugsað mikið um hann. Þá liggur fyrir framburður Baldvin Kristjánssonar læknis um að stundum brái af sjúklingum með óráð. Ástand D heitins hafi verið misjafnt og hann hafi flökt heilmikið. „Óráð“ þýði ekki endilega að sjúklingur liggi og viti hvorki í þennan heim né annan. Honum hafi ekki fundist D heitinn með þannig óráð að hann gæti staðhæft að gerð erfðaskrárinnar væri alveg út í hött. Loks liggur fyrir að matsmaðurinn Guðjón Baldursson læknir kvað óráð geta sveiflast eftir þeim aðstæðum sem valdi því og að hann teldi ekki útilokað að D heitinn hafi gert sér grein fyrir því hvað fólst í erfðaskránni. Matsmaðurinn Pálmi V. Jónsson læknir kvað hins ekki hægt að treysta því að D heitinn hafi haft vitræna getu til að gera erfðaskrá þar sem ekkert í sjúkraskrá gefi til kynna að bráð hafi af honum og því yfirgnæfandi líkur á að óráðsástandið hafi haldið áfram. Þegar afdráttarlaus framburður þeirra, sem borið hafa um skýrleika D heitins við gerð erfðaskrárinnar er virtur, þykir ekki annað verða ráðið en að óáttun sú sem lýst er í sjúkragögnum hafi verið tengd líðan hans og að leggja megi til grundvallar að af honum hafi bráð þegar líðanin varð betri í kjölfar lyfjagjafar eins og áður hafði gerst. Þykir sú niðurstaða ekki fara í bága við framburð læknanna sem borið hafa um breytileika „óráðs“ og það sem þekkt er hjá sjúklingum í banalegu. Leggja verði þannig til grundvallar að D heitinn hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá á skynsamlegan hátt á þeim tíma er erfðaskráin var gerð. Þá ber á það að líta að vitnið K hefur borið að vilji D heitins hafi staðið til þess að arfleiða varnaraðila og arfleiðsluvottarnir hafa staðfest að D hafi ekki verið beittur þrýstingi við gerð erfðaskrárinnar. Hún hafi þvert á móti að geyma afdráttarlausan vilja hans. Ennfremur að telja verður að efni erfðaskrárinnar getur ekki talist óskynsamlegt með hliðsjón af því að D hafði ítrekað tilgreint varnaraðila sem nánasta aðstandanda sinn. Samkvæmt framangreindu verður kröfu sóknaraðila um ógildingu erfða­skrár­innar hafnað. Rétt þykir eftir atvikum að sóknaraðilar og varnaraðili beri hvorir fyrir sig sinn kostnað af málinu. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn ásamt meðdómendunum Helga Sigurðssyni prófessor í krabbameinslækningum og Maríu Ólafsóttur heimilislækni. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, A og B, um að erfðaskrá dags. [...]. október 2006, þar sem D, arfleiddi, varn­araðila, C að helstu eignum sínum, sé ógild. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 54/2001
Skaðabótamál Líkamstjón Skóli Gjafsókn
S missti framan af fingri annarrar handar er hún sagaði í hann í kennslutíma í iðnhönnun. Krafði hún Í um bætur og bar við að eftirliti og aðstoð kennara hafi verið ábótavant auk þess sem öryggisbúnaður hafi verið rangt stilltur. S, sem var 23 ára á slysdegi, var við nám á þriðju önn í iðnskóla. Er slysið varð hafði hún þegar lokið áfanga í trésmíði. Var talið að hún hefði haft nægan þroska og þekkingu til að gera sér grein fyrir þeim hættum sem stafað gæti af vélum eins og þeirri sem um ræddi. Var því ekki talið að öðrum en S sjálfri yrði kennt um hvernig fór, enda hefði hún getað forðað slysinu ef hún hefði beitt þeim aðferðum sem ætlast hefði mátt til af henni. Var Í því sýknað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. febrúar 2001. Hún krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.410.647 krónur með 2% ársvöxtum frá 24. október 1997 til 16. desember 1999 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 969.516 krónur með vöxtum eins og í aðalkröfu. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt fyrir báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en gjafsóknarkostnað. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti verður ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði. D ó m s o r ð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en gjafsóknarkostnað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, samtals 500.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 11. október sl., er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 29. desember 1999, af Stefaníu Arnadóttur, Grettisgötu 56, Reykjavík gegn íslenska ríkinu. Stefnandi krefst greiðslu skaðabóta að fjárhæð 2.410.647 krónur. Þá er krafist greiðslu vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. október 1997 til 16. desember 1999 og dráttarvaxta á grundvelli III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostn­aðar­­­reikningi. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara er gerð krafa um stórfellda lækkun á dómkröfum stefnanda og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. Hinn 24. október 1997 varð stefnandi fyrir slysi í Iðnskóla Hafnarfjarðar. Missti hún framan af vísifingri hægri handar. Stefnandi var við nám í iðnhönnun við skólann og var á þriðju önn er slysið varð, en nám í iðnhönnun er samtals 3 annir. Hún var við vinnu í smíðastofu verkdeildar við að saga MFD efni í hjólsög í borði þegar hún rak hægri vísifingur í sagarblaðið og tók sundur fingurinn um miðja miðkjúku. Ekki var hægt að græða fingurinn á þar sem stúfurinn sem sagaðist af var alltættur og illa farinn. Því var sárinu lokað. Fulltrúi Vinnueftirlits ríkisins var kvaddur á vettvang. Í skýrslu hans kemur fram að hann telur orsök slyssins vera þá að ekki hafi verið notuð eftirreka við vinnuna og einnig það að sagarblað hafi verið of hátt stillt auk þess sem slasaða, sem verið hafi nemi með takmarkaða reynslu, hafi verið látin vinna verkið ein og án leiðbeininga. Stefanía, sem var nemi í hönnun, kveðst hafa haft takmarkaða reynslu af vélavinnu og telur sjálf að kennslu í vélavinnu sé ábótavant og hættur samfara vélavinnu séu ekki nægilega brýndar fyrir nemendum. Nemendur í iðnhönnun fái ekki sérstaka kennslu í öryggisfræði, sem sé skyldufag í flestum iðngreinum í iðnskólum landsins. Hinn 28. september 1999 ályktaði örorkunefnd samkvæmt 10. gr. laga 50/1993 í máli stefnanda. Þar kemur fram að sár hennar hafi gróið vel og hún verið óþægindalítil í fingrinum en fái einungis slæma verki ef hún reki fingurinn í. Það er álit örorkunefndar að eftir 1. apríl 1998 hafi hún ekki getað vænst frekari bata vegna afleiðinga slyssins. Nefndin taldi varanlega miska vegna afleiðingar óhappsins hæfilega metinn 8%. Nefndin tekur það fram að ekki séu skilyrði til að meta varanlega örorku tjónþola miðað við þær forsendur sem búi að baki 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og bendir á að stefnandi hafi verið nemandi í Iðnskólanum og ekki verið úti á vinnumarkaði í skilningi skaðabótalaga. Þar af leiðandi telur örorkunefnd að varanleg örorka sé einnig 8%. Ríkislögmanni var sent erindi 21. mars 1998 þar sem óskað var eftir afstöðu embættisins til bótaskyldu ríkisins á slysinu. Samkvæmt bréfi ríkislögmanns dags. 4. maí 1998 telur hann að orsakir slyssins verði ekki rakta til atvika sem ríkissjóður beri bótaábyrgð á. Stefnandi fékk leyfi til gjafsóknar í málinu. Ríkislögmanni var send krafa um skaðabætur með bréfi 16. nóvember 1999 þegar búið var að reikna út örorku stefnanda og bótakröfuna. Ríkislögmaður hafnaði bótakröfunni með vísan til fyrri afstöðu hans í bréfinu 4. maí 1998. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi hafi verið ein að vinna við vélina og hafi engrar tilsagnar notið þegar slysið varð. Við rannsókn Vinnueftirlits ríkisins hafi komið fram að við vélina hafi verið eftirreka sem nota eigi til þess að þurfa ekki að koma of nærri blaðinu með fingurna. Stefnandi hafi haft takmarkaða reynslu af vélavinnu og telji sjálf að kennslu í vélavinnu sé ábótavant í hönnunarnáminu og hættur samfara vélavinnu séu ekki nægilega brýndar fyrir nemendum. Til dæmis sé hönnunarnemum ekki kennd öryggisfræði, sem sé náms­grein á flestum námsbrautum iðnskóla. Í skýrslu Vinnueftirlitsins komi einnig fram að á vélinni, sem olli slysinu, hafi verið kleyfur með áfastri blaðhlíf. Talið sé hæfilegt að blaðið sé ca. tannhæðina upp fyrir efnið við sögun, en það hafi verið 2-3 sinnum hærra er slysið varð. Að mati Vinnueftirlits ríkisins hafi orsök slyssins verið sú að ekki hafi verið notuð eftirreka við vinnuna og einnig að sagarblaðið hafi verið of hátt stillt auk þess sem stefnandi hafi verið nemi með takmarkaða reynslu sem hafi verið látin vinna verkið ein og án leiðbeininga. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefndu beri bótaábyrgð á tjóni hennar vegna þess að kennari hafi hvorki haft eftirlit með vinnubrögðum stefnanda né hafi hann leiðbeint henni. Enn fremur hafi öryggisbúnaðar vélarinnar, þ.e.a.s. blaðhlíf og kleyfur, verið ranglega stillt. Skyldur kennara séu að stilla þetta rétt. Kennari hafi þannig sýnt af sér vangæslu og beri því stefndu húsbóndaábyrgð á tjóni stefnanda. Kennslu hönnunarnema í meðferð véla sé ábótavant og sé þeim ekki kennd öryggisfræði, sem sé skyldufag víðast í iðnnámi. Atvik að slysinu og ábyrgð á því verði að meta í ljósi þess að í skólum beri að kosta kapps um að vernda nemendur fyrir slysahættu og gæta ýtrasta öryggis í því skyni. Það hafi ekki verið gert í umrætt sinn. Örorkunefnd hafi sent frá sér álitsgerð 28. september 1999. Þar sé varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins metinn 8% og varanleg örorka hennar vegna afleiðinga slyssins metin 8% sömuleiðis. Í útreikningi á bótakröfu sem gerður sé á grundvelli ofangreindrar álitsgerðar samkvæmt reglum skaðabótalaga nr. 50/1993 sundurliðist skaðabótakrafan þannig: Þjáningarbætur per dag 127.980 kr. Varanlegur miski (100% miðast við 4.615.500)369.240 kr. Varanleg örorka skv. 5. og 6, gr. skaðabótalaga1.913.427 kr. Samtals 2.410.427 kr. Auk þess sé krafist vaxta frá slysdegi 24. október 1997 og til 16. desember 1999 og dráttarvaxta á grundvelli III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá hafi mánuður verið liðinn frá því að útreiknuð bótakrafa hafi verið send ríkislögmanni. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi. Vísað er í meginreglur skaðabótaréttarins, sakarregluna, regluna um húsbónda­ábyrgð og ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Jafnframt er vísað í dómaframkvæmd, t.d. Hrd. 1996:3683. Kröfur um dráttarvexti styðjast við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. 1. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 3. mgr. 33. gr, nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda og lagarök Af hálfu stefnda er því mótmælt að kennari stefnanda, Hallgrímur Guðmundsson, hafi sýnt af sér vanrækslu í starfi og á því byggt að tjón stefnanda sé alfarið að rekja til eigin sakar hennar. Stefnandi málsins sé fædd 1974 og hafi því verið rúmlega 23 ára er óhappið átti sér stað. Hún hafi lokið stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Hamrahlíð 1995. Hún hafi innritast í heimspeki í Háskóla Íslands og hafi verið þar í eitt ár en haustið 1996 hafi hún horfið að námi á hönnunarbraut við Iðnskólann í Hafnarfirði. Stefnandi hafi því verið á þriðju önn í námi sínu. Af kennsluáætlun í trésmíði hönnun megi sjá að fyrir óhappið hafi stefnandi stundað nám í TRH 103 (trésmíði hönnun), í MÁH 103 (málmsmíði hönnun), PLH 103 (plastsmíði hönnun) og STH 103 (steinslípun hönnun). Í öllum þessum áföngum hafi Stefanía notað vélar. Til dæmis málmsmíðarennibekk í MÁH 103 og í PLH 103 hafi hún notað hjólsög líkri þeirri sem hún hafi orðið fyrir óhappinu í. Í STH 103 sitji nemar löngum við vélar sem snúist. Stefnandi hafi því verið búin að vera um 320 kennslustundir í verklegu námi og þ.m.t. við vinnu í vélum áður en hún hóf nám á þriðju önn. Stefnandi verði fyrir óhappinu er rúmar sex vikur hafi verið liðnar af þeirri önn. Á þeirri önn hafi hún stundað nám í SMH 106 (smíði hönnunarhluta) þ.e. 72 kennslustundir og auk þess í TRH 203 um 36 kennslustundir. Þannig hafi stefnandi verið rúmlega 400 kennslustundir af námi sínu í verklegum tímum. Varðandi TRH 203 þá sé undanfari þess áfanga TRH 103. Ýmis verkefni sem unnin séu í TRH 103 liggi fyrir á dskj. 24 svo og próf úr áfanganum á dskj. 23. Kennsluáætlanir fyrir þessa áfanga liggi og fyrir. Námið sé þannig uppbyggt að kennslugögnin séu fyrst og fremst vélar, tæki og efni sem séu í smíðastofunni. Einungis einföldustu atriði á hverja vél séu kennd en alla flóknari vinnu vinni kennari eða nemandi að kennara ásjáandi. Stefnandi hafi lært og notað eftirfarandi vélar: bútasög, afréttara, þykktarhefil, sleðasög (líka kölluð hjólsög eða borðsög), súluborvél og bandpússivél. Til viðbótar hafi verið notaðar ýmsar handvélar þ.e. borvélar, handfræsarar, stingsög, hristipússvél ( juðari), flögufræsari og bandslípivél. Þá hafi verið notuð ýmis handverkfæri. Ljóst megi vera að stefnandi hafi þegar í lok TRH 103 fengið víðtæka reynslu varðandi umgengni og notkun véla. Í TRH 203 sé byrjað á því að rifja upp helstu atriði varðandi vinnu við trésmíðavélar, þau sömu og í TRH 103 og sé það m.a. gert með sérstöku verkefni. Þar sé einnig mikil áhersla lögð á að viðeigandi handtök séu notuð sem hæfi vél og því efni sem verið sé að vinna með. Í ljósi aldurs stefnanda og þeirrar kennslu og verklegrar reynslu sem hún hafi hlotið þá hafi hún haft næga færni til að vinna við vélina og nægan þroska til að gera sér grein fyrir hættum sem af svona vélum geti stafað, sé ekki gætt ítrustu varfærni. Stefnandi hafi verið ein af 12 nemendum í námsgreininni TRH 203. Þann dag er óhappið átti sér stað hafi stefnandi komið töluvert of seint í kennslustundina. Þrátt fyrir það hafi Hallgrímur Guðmundsson kennari notað talsverðan tíma til að skoða með henni verkið sem hún hafi verið að vinna og koma henni áfram með það. Þegar óhappið átti sér stað hafi stefnandi verið að meðhöndla tiltölulega litla MDF trjátrefjaplötu. Stærð hennar muni hafa verið um 60 cm að lengd, 11 cm breið og 12 mm þykk. Stefnandi hafi verið að saga þessa plötu. Um einfalda aðgerð hafi verið að ræða sem stefnandi hafi oft gert áður hjálparlaust. Því hafi enga nauðsyn borið til að kennari stæði yfir stefnanda. Meðal annars hafi hún verið búin að saga flesta aðra hluti í hillu þá sem hún var að smíða. Við sögunina hafi stefnandi ætlað að saga ca. 1 cm renning af plötunni. Muni hann hafa sveigst niður í rifu milli sagarblaðs og plastplötu í borði. Við þetta hafi myndast fyrirstaða. Þá hafi stefnandi dregið plötuna til baka og snúið henni við og sagaði hinum megin frá. Á sömu leið hafi farið. Hafi stefnandi þá beitt afli og ýtt á plötuna og klárað sögunina. Ekki hafi stefnandi óskað leiðbeiningar kennara eða aðstoðar frá honum. Ekki hafi stefnandi heldur notað eftirreku við verkið, sem þó hafi verið innan seilingar, en hún hafi verið á sérstaklega útbúinni hillu sem sé á hlið vélarinnar svo auðvelt hafi verið fyrir notendur vélarinnar að nálgast hana. Eðlileg viðbrögð hefðu einfaldlega verið þau, að slökkva á vélinni og athuga ástæður fyrir tregðunni. Því hafi hér fyrst og fremst verið um um óeðlilega hegðun að ræða hjá stefnanda og óeðlileg handtök. Bent sé á að eftirrekan hafi það hlutverk, eins og nafnið bendi til, að ýta á eftir því efni sem verið sé saga, þannig að fingurnir komi hvergi nálægt blaðinu. Ekkert liggi fyrir um það hver hæð sagarblaðsins hafi verið né hver hún eigi að vera. Þar fyrir utan eigi hæð sagarblaðsins ekki að skipta máli ef sá sem er að saga noti eftirreku og eða rétt handtök þar sem fingurnir komi þá aldrei nálægt sagarblaðinu. Samkvæmt úttekt Vinnueftirlits ríkisins hafi engar athugsemdir verið gerðar við öryggistæki vélarinnar, heldur bent á að orsök óhappsins hafi verið sú að eftirrekan hafi ekki verið notuð og bent á stillingu sagarblaðsins. Ítrekað sé að um vanreifun sé að ræða varðandi stillingu sagarblaðsins. Af hálfu stefnda er því haldið fram að ástæðu óhappsins sé einungis að leita í hegðun stefnanda, sem hafi ekki farið eftir þeim leiðbeiningum sem hún hafi fengið í námi sínu og hafi ekki notað tiltæk öryggistæki. Hún hafi haft næga reynslu og þekkingu til að framkvæma þessa einföldu aðgerð og hafi oft sagað þannig áður. Þá hafi hún haft nægan þroska til að átta sig á hættueiginleikum vélarinnar, yrði óvarlega farið. Varðandi Hallgrím Guðmundsson þá sé hann húsasmíðameistari og jafnframt með próf í uppeldis- og kennslufræði. Hann eigi yfir tuttugu ára farsælan og slysalausan starfsferil að baki og nemendur hans séu lauslega áætlað komnir yfir þúsund. Því er hafnað að hann hafi sýnt af sér vanrækslu í starfi. Engin nauðsyn hafi borið til að standa yfir stefnanda. Um hópkennslu hafi verið að ræða og stefnandi hafi margsinnis unnið samsvarandi verk hjálparlaust. Þar fyrir utan hafi stefnandi ekki óskað eftir aðstoð hans. Einungis þurfi að standa yfir nemendum ef um ný eða flókin atriði sé ræða. Kennarinn hafi því ekki sýnt vanrækslu í starfi. Stefndu telja að ekki sé þörf á að breyta námsskipan hönnunarbrautarinnar og taka þar upp kennslu í sérstökum áfanga í öryggisfærðum svo sem kennd sé í námsbraut fyrir trésmiði. Nægilega sé farið yfir öryggisatriði í þessum áfanga og öðrum þar sem vélavinna sé. Það sé nú einnig þannig, að óhöpp geti orðið þótt öryggisfræði hafi verið kennd, sérstaklega svona óhöpp eins og hér um ræði þegar röng handtök séu notuð og öryggisbúnaður látinn óhreyfður. Því verði tjón stefnanda einungis rakið til eigin sakar hennar. Verði talið að um bótaskyldu sé að ræða hjá stefndu er gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum stefnanda. Við ákvörðun bóta er þess krafist að tekið verið tillit til eigin sakar stefnanda sem sé veruleg, sbr. framanritað. Fjárhæð bótakröfu í heild er harðlega mótmælt. Í niðurstöðu örorkunefndar á dskj. 7 segir: "Þegar tjónþoli lenti í slysinu var hún nemandi í Iðnskólanum. Hún telst því ekki hafa verið úti á vinnumarkaðinum í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993. Að mati örorkunefndar eru því ekki skilyrði til að meta varanlega örorku tjónþola miðað við þær forsendur sem búa að baki 5. gr. skaðabótalaganna. Nefndin telur þess vegna að ekki sé til annar eða betri mælikvarði á örorkustig hennar en að það sé hið sama og miskastigið. Varanleg örorka tjónþola vegna afleiðinga vinnuslyssins 24. október 1997 er metin 8% -átta af hundraði-. " Í ljósi þessa er mótmælt sem rangri þeirri fullyrðingu sem komi fram í stefnu að útreikningur bótakröfu sé gerður á grundvelli álitsgerðarinnar samkvæmt reglum skaðabótalaganna. Stefnandi eigi ekki rétt til bóta skv. 5. og 6. gr. skaðabótalaga auk þess sem vanreifað sé við hvaða árstekjur sé miðað. Þá er þjáningarbótum mótmælt. Bent sé á að stefnandi hafi verið fjarverandi í 3 daga. Samkvæmt gögnum málsins hafi stefnandi ekki orðið fyrir miklum óþægindum nema þegar hún rak sig í. Þá er vöxtum og upphafstíma vaxta mótmælt. Varðandi málskostnað er vísað til 130. gr. eml. Niðurstaða Samkvæmt umsögn Guðbrands Árnasonar hjá Vinnueftirliti ríkisins telur hann orsök slyssins, sem stefnandi varð fyrir í október 1997, vera að ekki hafi verið notuð eftirreka við vinnuna auk þess sem sagarblað hafi verið of hátt stillt og einnig að slasaða sé nemi með takmarkaða reynslu sem hafi verið látin vinna verkið ein og án leiðbeininga. Guðbrandur bar fyrir dómi að eðlilegt væri og almenna reglan væri sú að stilla sagarblaðið þannig að það næmi tannhæð yfir efnið. Því hærra sem blaðið sé upp úr borðinu, því stærri hluti af því sé nakinn og meiri líkur á því að maður geti rekið fingur eða hendi í það, því hlífin fylgi blaðinu og því lægra sem sagarblaðið sé stillt því minna af blaðinu sé bert. Varðandi þá fullyrðingu að stefnandi hefði unnið verkið ein og án leiðbeininga kvaðst Guðbrandur byggja á því sem fram komi í skýrslu stefnanda hjá lögreglu. Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Þá kom og fyrir dóminn Hallgrímur Guðmundsson kennari. Fyrir liggur að í umræddu námi eru ekki sérstakir tímar þar sem fjallað er um öryggisfræðslu en öryggisfræði eru kennd samhliða verklegri kennslu. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi er í byrjun vetrar farið í gegnum vélarnar og hvernig þær virka og hvernig eigi að meðhöndla þær. Síðan hjálpi kennarinn nemendum þegar þeir eru að vinna í vél og að verkefninu. Stefnanda og Hallgrími ber ekki alveg saman um atvik máls þennan dag sem slysið varð. Stefnandi bar fyrir dómi að hún hefði komið of seint í skólann þennan dag. Hún hafi ákveðið að halda áfram með kryddhillu sem hún var að smíða og hafi ætlað að reyna að klára hana. Kennarinn hafi ekki leiðbeint henni sérstaklega við það sem hún var að gera þennan dag og hafi hún ekki óskað eftir leiðbeiningu kennarans. Bar hún að sér hefði ekki verið kennt sérstaklega að stilla tannhæðina á hjólsöginni og þegar hún kom að vélinni hafi hún ekki stillt neitt. Hallgrímur bar hins vegar að hann hefði gefið sér tíma til þess að ganga í gegnum það verk sem stefnandi var að vinna og þau hafi rætt um það. Síðan hafi hún farið að vinna það sem þurfti að gera. Hann taldi sig ekki þurfa að leiðbeina henni neitt við þessa venjubundnu aðgerð sem hún hafi oft gert áður þannig að hann hafi farið að sinna öðrum nemendum. Hafi hann ekki talið þörf á að leiðbeina henni sérstaklega við vinnu við vélsögina þennan dag þar sem hún hafi verið búin að vinna þetta í tímanum áður, hliðstæða vinnu. Hann hafi ekki farið yfir stillingu á sagarblaðinu. Það hafi átt að vera löngu liðin tíð að þess þyrfti. Fyrir liggur að stefnandi var á þriðju önn á hönnunarbraut. Áður en slysið varð hafði stefnandi stundað nám í TRH 103, trésmíði hönnun. Í kennsluáætlun varðandi markmið í þessum áfanga segir m.a. að nemendur öðlist þekkingu og færni í notkun helstu trésmíðavéla og fái þannig yfirsýn yfir þá möguleika sem hægt sé að nýta sér með notkun þeirra. Nemendur öðlist þekkingu á og kynnist helstu notkunarmöguleikum á smíðavið og plötum. Nemendur öðlist þekkingu og færni í notkun handverkfæra og véla. Í kennsluáætlun vegna áfanga TRH 203, sem stefnandi var í, segir m.a. að viðfangsefni séu valin til þess að auka við þekkingu á verkfærum, vélum, aðferðum og efni. Fyrir liggur að þegar slysið varð var ekki um hópkennslu að ræða heldur vann hver nemandi að sínu verkefni og leiðbeindi kennari þeim hverjum og einum. Fram er komið að stefnandi var að vinna við kryddhillu sem hún hafði unnið að áður og taldi sig ekki þurfa leiðbeiningar frá kennara sínum áður en hún hóf verkið þennan dag. Sé litið til aldurs stefnanda, sem var 23 ára þegar slysið varð, og þeirrar kennslu og verklegrar reynslu sem hún hafði hlotið verður að telja að stefnandi hafi haft nægan þroska og þekkingu til þess að gera sér grein fyrir hættum sem af svona vélum geta stafað sé ekki gætt ítrustu varfærni. Þegar litið er til þess að um tiltölulega einfalda vélsög var að ræða þykir ekki trúverðugt að stefnandi hafi ekki, eftir það nám sem hún hafði gengið í gegnum, kunnað á vélina eða getað stillt sagarblaðið væri þess þörf. Hún hirti ekki um að nota eftirreku, sem nemendur höfðu verið hvattir til að nota, og sem hugsanlega hefði getað afstýrt slysinu. Er fyrirstaða varð við sögunina beitti hún afli sem hún mátti vita að gæti skapað hættu fyrir hana í stað þess að slökkva á vélinni og leita aðstoðar kennara, sem var á næstu grösum. Ekkert þykir fram komið í málinu er styðji það að kennarinn hafi í umrætt sinn sýnt af sér vanrækslu gagnvart stefnanda, sem hafi átt þátt í slysinu. Þykir stefnandi með háttsemi sinni hafa sýnt gáleysi og þykir ekki sýnt fram á annað en að hún ein hafi átt sök á því slysi sem hún varð fyrir. Ber samkvæmt framansögðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 212.884 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Stefaníu Arnardóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 212.884 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 49/2023
Kærumál Hæfi dómara Vanhæfi Úrskurður Landsréttar felldur úr gildi
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem úrskurður héraðsdóms um að héraðsdómari í málinu viki sæti var staðfestur. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að seta héraðsdómarans í öðru máli um ágreining S ehf. við annan aðila leiddi ekki til þess að hann hefði verið vanhæfur til að fara með mál S ehf. á hendur L slf. á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var úrskurður Landsréttar því felldur úr gildi og mælt fyrir um að héraðsdómarinn skyldi ekki víkja sæti í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson fyrrverandi hæstaréttardómari.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. september 2023 en kærumálsgögn bárust réttinum 3. október sama ár. Kærður er úrskurður Landsréttar 13. september 2023 þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að héraðsdómarinn Þorsteinn Magnússon viki sæti í máli varnaraðila gegn sóknaraðila. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður og úrskurður héraðsdóms verði felldir úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.3. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila í þessum þætti málsins lýtur að hæfi dómara. Deilt er um hvort héraðsdómari skuli víkja sæti þar sem hann hafi dæmt í öðru máli um ágreining varnaraðila við annan aðila og hvort dómarinn hafi þar tekið afstöðu til hluta sakarefnis máls þessa á hendur sóknaraðila.5. Með úrskurði 24. maí 2023 vék héraðsdómarinn Þorsteinn Magnússon sæti með vísan til þess að fyrir hendi væru aðstæður sem væru til þess fallnar að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa í skilningi g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Landsréttur staðfesti þá niðurstöðu með vísan til forsendna úrskurðarins.6. Leyfi til að kæra úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar var veitt 23. október 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-106, á þeim grundvelli að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um hæfi dómara vegna setu í öðrum málum.Málsatvik7. Varnaraðili höfðaði mál á hendur KPMG ehf. aðallega og sóknaraðila til vara 16. júlí 2021. Kröfum hans á hendur sóknaraðila í því máli var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 12. apríl 2022 sem staðfestur var með úrskurði Landsréttar 9. júní sama ár. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að kröfur gegn aðalstefnda og varastefnda væru byggðar á ólíkum grundvelli þótt krafist væri bóta og viðurkenningar á bótaskyldu vegna sama tjóns. Annars vegar hafi verið byggt á bótaábyrgð KPMG ehf. vegna atvika árið 2014 sem tengdust vinnu félagsins við ráðstöfun fasteignar úr tilteknu hlutafélagi til varnaraðila sem framkvæmd var með skiptingu fyrrnefnda félagsins. Hins vegar væri byggt á bótaábyrgð sóknaraðila vegna alls kostar annarra atvika sem hefðu átt sér stað að minnsta kosti tveimur árum síðar og varnaraðili teldi að hefðu átt að koma í veg fyrir tjón hans. Var því talið að atvik og aðstaða að baki kröfunum væru mismunandi og kröfur varnaraðila á hendur KPMG ehf. og sóknaraðila væru ekki samrættar í skilningi 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Skilyrðum 2. mgr., sbr. 1. mgr. 19. gr. laganna, til varaaðildar var því ekki talið fullnægt.8. Þorsteinn Magnússon tók sæti sem meðdómandi í héraðsdómi í fyrrgreindu máli varnaraðila gegn KPMG ehf. við upphaf aðalmeðferðar eftir að kröfum á hendur sóknaraðila var vísað frá héraðsdómi. Með héraðsdómi 10. mars 2023 var KPMG ehf. sýknað af kröfum varnaraðila um greiðslu nánar tilgreindrar fjárhæðar og viðurkenningu á skaðabótaábyrgð. Málinu var áfrýjað til Landsréttar 31. sama mánaðar.9. Varnaraðili höfðaði mál þetta á hendur sóknaraðila 11. október 2022. Í stefnu til héraðsdóms er farið fram á að því verði frestað þar til niðurstaða liggi fyrir í fyrrgreindu máli varnaraðila á hendur KPMG ehf. þar sem málshöfðun á hendur sóknaraðila byggist á þeirri forsendu að KPMG ehf. verði sýknað að öllu leyti eða að hluta í því máli, sbr. 2. málslið 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991.0. Málinu var úthlutað til Þorsteins Magnússonar héraðsdómara. Varnaraðili krafðist að hann viki sæti með vísan til þess að hann hefði dæmt í fyrrgreindu máli varnaraðila á hendur KPMG ehf. um ágreining sem ætti rætur að rekja til sömu atvika og ágreiningur þessa máls. Byggði varnaraðili á því að dómarinn hefði þar hafnað málsástæðum varnaraðila þess efnis að KPMG ehf. hefði sýnt af sér saknæma háttsemi. Í þessu máli varnaraðila á hendur sóknaraðila væri einnig byggt á því að sóknaraðili hefði sýnt af sér saknæma vanrækslu. Þar sem dómarinn hefði í málinu á hendur KPMG ehf. þegar tekið afstöðu til hluta sakarefnis þessa máls væri hann vanhæfur til að fara með það samkvæmt g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili taldi hins vegar að vanhæfi væri ekki fyrir hendi enda um að ræða annað sakarefni sem hefði ekkert með ætlaða saknæma háttsemi KPMG ehf. að gera.1. Líkt og áður greinir vék héraðsdómari í málinu sæti með úrskurði 24. maí 2023 sem staðfestur var með hinum kærða úrskurði. Í forsendum úrskurðar héraðsdóms var vísað til þess að við mat á því hvort sóknaraðila hefði borið að gæta að fyrningu þeirrar kröfu sem varnaraðili byggði á að hann hefði átt á hendur KPMG ehf. þyrfti meðal annars að líta til þess hvort sóknaraðili hefði mátt ætla að sú krafa væri til, á grundvelli saknæmrar háttsemi starfsmanna KPMG ehf. Mat um það atriði tengdist þannig mati á því hvort starfsmenn KPMG ehf. hefðu sýnt af sér saknæma háttsemi í tengslum við umrædd atvik. Þar sem tekin hefði verið afstaða til þess í dómi í máli varnaraðila gegn KPMG ehf., sem héraðsdómarinn hefði setið í, var fallist á að dómarinn væri vanhæfur í þessu máli á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991.Niðurstaða2. Í 5. gr. laga nr. 91/1991 eru taldar upp í sjö stafliðum þær ástæður sem valda því að dómari telst vanhæfur til að fara með mál sem rekið er eftir lögunum. Þar er lýst nánar tilgreindum atvikum eða aðstæðum í liðum a til f. Auk þess segir í g-lið greinarinnar að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem fallnar eru til að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Eins og öðrum vanhæfisákvæðum er því ætlað að stuðla að trausti aðila og almennings til hlutleysis dómstóla, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 þar sem öllum er áskilinn réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir óhlutdrægum dómstóli. Sambærilega reglu er að finna í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.3. Hafi dómari í einkamáli áður dæmt um sakarefni í einu máli leiðir það eitt ekki til vanhæfis hans í öðru máli í skilningi g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 að málsaðili sé þar hinn sami og atvik að einhverju leyti hin sömu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 10. júní 2009 í máli nr. 263/2009 og 30. ágúst 2000 í máli nr. 305/2000. Þá veldur seta dómara í máli sem hann hefur áður dæmt ekki vanhæfi hans í málum um hliðstætt sakarefni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. desember 2020 í máli nr. 20/2020. Það sama gildir þegar niðurstaða fyrra máls sem dómari hefur setið í kann að hafa einhverja þýðingu í síðara máli, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 11. febrúar 2004 í máli nr. 6/2004.4. Í máli því sem hér er til meðferðar verður við mat á hæfi héraðsdómarans byggt á framangreindu. Þannig er til þess að líta að um er að ræða atvik og aðstæður sem einungis tengjast fyrri dómstörfum hans en ekki öðrum atvikum, eins og fyrir lá í dómi Hæstaréttar 1. mars 2023 í máli nr. 40/2022 sem varnaraðili hefur vísað til.5. Því verður ekki fundinn staður að héraðsdómarinn hafi í hinu fyrra máli varnaraðila á hendur KPMG ehf. lýst einhverjum þeim viðhorfum til varnaraðila að draga megi óhlutdrægni hans í þessu máli með réttu í efa. Er aðstaðan að þessu leyti ólík þeirri sem leiddi til vanhæfis dómara í dómi Hæstaréttar 17. desember 1998 í máli nr. 488/1998 sem birtur er á bls. 4512 í dómasafni réttarins það ár og varnaraðili hefur vísað til.6. Samkvæmt framangreindu verður ekki talið að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem séu fallnar til þess að draga megi óhlutdrægni dómarans í efa í skilningi g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991.7. Hinn kærði úrskurður er því felldur úr gildi og skal Þorsteinn Magnússon héraðsdómari ekki víkja sæti í málinu.8. Sóknaraðili hafði ekki uppi kröfu um málskostnað í héraði í þessum þætti málsins og kemur sú krafa hans því ekki til úrlausnar hér fyrir dómi.9. Rétt þykir að kærumálskostnaður fyrir Landsrétti og Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og skal Þorsteinn Magnússon héraðsdómari ekki víkja sæti í málinu.Kærumálskostnaður fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=73c347ce-c55c-47d9-be2a-a0900feb2113&verdictid=8597088b-6b44-4239-80cb-b00eaa2bcaed
Mál nr. 125/2009
Gjaldþrotaskipti Aðild Umboð Málsástæða Frávísun frá héraðsdómi
B höfðaði mál fyrir hönd þb. M ehf. gegn F ehf. og krafðist skaðabóta vegna ólögmætrar riftunar á samningi aðila um sölu á auglýsingum. Í málinu lá fyrir umboð skiptastjóra þb. M ehf. til B, fyrrverandi fyrirsvarsmanns félagsins, þar sem henni var heimilað að innheimta umrædda kröfu í nafni þrotabúsins með málsókn. Í umboðinu var hins vegar tekið fram að þrotabúið tæki ekki á sig ábyrgð á kostnaði vegna þessa. Talið var að B gæti ekki notið heimildar 1. eða 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að fara með mál um hagsmuni þrotabúsins í eigin nafni. Hefði skiptastjóri að öllum líkindum leitað heimildar í 122. gr. laga nr. 21/1991 er hann gaf umboðið og ætti þrotabúið því sjálft beina aðild að kröfunni á hendur F ehf. Þannig fengi það ekki staðist að þrotabúið hefði getað veitt B umboð til að höfða málið en um leið undanþegið sig skyldu til greiðslu málskostnaðar svo sem kveðið var á um í fyrirvara umboðsins. Af þessum sökum var umboðið ekki talið fullnægjandi til þess að málið yrði höfðað í nafni þrotabúsins á grundvelli þess og var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2009. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.521.125 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2007 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum, 200.000 krónum 16. mars 2007, 250.000 krónum 30. mars 2007 og 211.095 krónum 10. apríl 2007. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var Mark, markaðsmál ehf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2007. Meðal gagna málsins er skjal sem ber yfirskriftina „Umboð til innheimtu kröfu“, undirritað af skiptastjóra þrotabús félagsins 11. janúar 2008 og hljóðar svo: „Undirritaður skiptastjóri í þrotabúi Mark, markaðsmála ehf. ... veitir hér með Birnu Sigurðardóttur ... fullt og ótakmarkað umboð til þess [að] innheimta í nafni þrotabúsins, þ.m.t. með málsókn, kröfu á hendur Flugu hf. (Reiðhöllinni á Svaðastöðum – Skagafirði) vegna ólögmætrar riftunar á tímabundnum samningi um auglýsingasöfnun. ... Þrotabúið tekur ekki neina ábyrgð á kostnaði vegna þessarar innheimtu hvorki til lögmanns þess, er fer með málið, né heldur dæmdum málskostnaði, fari svo að málið tapist.“ Á grundvelli þessa umboðs höfðaði Birna Sigurðardóttir „vegna þrotabús Marks, markaðsmála ehf.“ mál þetta með stefnu birtri 16. apríl 2008. Birna Sigurðardóttir nýtur ekki heimildar samkvæmt 1. eða 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að fara með mál um hagsmuni þrotabús Marks, markaðsmála ehf. í eigin nafni, þar sem slík heimild er bundin við kröfuhafa í þrotabúi eða þrotamann sjálfan. Ætla verður að skiptastjóri áfrýjanda hafi stuðst við 122. gr. laga nr. 21/1991 er hann gaf umboðið 11. janúar 2008. Þrotabúið telst sjálft vera aðili málsins. Það fær ekki staðist að búið hafi getað tekið ákvörðun um að fela nefndri Birnu umboð til að höfða málið en um leið undanþegið sig skyldu til greiðslu málskostnaðar svo sem kveðið var á um í fyrirvara umboðsins. Í greinargerð sinni í héraði gerði stefnda meðal annars kröfu um málskostnað úr hendi áfrýjanda. Með þeirri kröfu telst hann strax hafa mótmælt að efni til framangreindum fyrirvara í umboði skiptastjórans til Birnu Sigurðardóttur. Verður því að líta svo á að vegna fyrirvarans teljist nefnt umboð ekki fullnægjandi til þess að málið yrði höfðað í nafni þrotabúsins á grundvelli þess. Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá héraðsdómi en rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 19. nóvember sl., var höfðað með stefnu birtri 16. apríl 2008 af Birnu Sigurðardóttur, Björtuhlíð 6, Mosfellsbæ, vegna þrotabús Marks, markaðsmála ehf., Skólavörðustíg 12, Reykjavík, á hendur Flugu ehf., Aðalgötu 21, Sauðárkróki. Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 2.521.125 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 18. ágúst 2007 til greiðsludags, allt að frádregnum 661.095 krónum. Þá er krafist málskostnaðar. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. Málavextir eru þeir, að hinn 3. febrúar 2005 gerðu aðilar með sér samning um sölu auglýsinga fyrir reiðhöllina Svaðastaði, Sauðárkróki. Samkvæmt samningnum skyldi stefnandi taka að sér sölu auglýsingaskilta fyrir stefnda til að setja upp í reiðhöllinni Svaðastöðum á gildistíma samningsins, sem var frá undirritunardegi, 4. febrúar 2005, til 31. desember 2007. Skyldi samningum þá ljúka án sérstakrar uppsagnar. Samkvæmt samningnum skyldi stefnandi selja auglýsendum áskrift að auglýsingaskiltum í 1-3 ár í senn, þ.e. árin 2005, 2006 og 2007. Stefnandi gæti því selt auglýsingar hvenær sem væri á tímabilinu og fengið umsamda þóknun fyrir. Samkvæmt 2. gr. samningsins var stefndu ekki heimilt að semja við aðra aðila um sölu auglýsinga er snertu reiðhöllina Svaðastaði á gildistíma samningsins. Í sömu grein kom fram að stefndu væri heimilt að leita til stefnanda um sölu auglýsinga í sýningarskrár og fleira sem tengdist einstökum viðburðum eða sýningum sem stefnda stæði fyrir. Að sögn stefnanda leitaði stefnda til stefnanda um slíka sölu öll árin, þ.e. frá 2005 til 2007. Stefnda heldur því hins vegar fram að eingöngu hafi verið samið við stefnanda vegna áranna 2005 og 2006, en enginn samningur hafi komist á milli aðila um að stefnandi annaðist sölu annarra auglýsinga á árinu 2007 en sölu á auglýsingaskiltum til uppsetningar inni í reiðhöllinni. Samkvæmt 5. gr. samningsins skyldi stefnda greiða stefnanda þóknun fyrir hvern undirritaðan samning við auglýsendur, sem stefnandi skilaði. Skyldi þóknunin vera 25% af upphæð hvers samnings sem skilað væri, þar til náð hefði verið 2,5 milljónum í sölu, en eftir það skyldi greiðast 28% í þóknun til stefnanda. Með tölvupósti, dagsettum hinn 28. júní 2007, frá Jóni Þór, verkefnastjóra Landbúnaðarsýningar 2007, var stefnanda boðin greiðsla á 20% af andvirði þeirra samninga sem frágengnir væru við sýnendur af hálfu stefnanda, gegn því að sent yrði yfirlit yfir þá aðila samdægurs. Með tölvupósti frá sama aðila, dagsettum 4. júlí 2007, var stefnanda tilkynnt að tilboðið til hans frá 28. júní væri ekki lengur í gildi. Telur stefnandi þar um að ræða ólögmæta riftun á áður gerðum samningi aðila. Með bréfi stefnanda, 18. júlí 2007, var stefnda krafin um bætur vegna hinnar meintu ólögmætu riftunar. Með bréfi stefndu frá 8. ágúst 2007 var þeirri kröfu stefnanda hafnað. Mark markaðsmál var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 10. október 2007. Með bréfi skiptastjóra hinn 11. janúar fékk stefnandi leyfi til að annast innheimtu kröfu þessarar á sinn kostnað, en til hagsbóta fyrir kröfuhafa. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að í gildi hafi verið tímabundinn samningur milli aðila um að stefnandi sæi einn um öflun auglýsingaskilta fyrir stefndu á tímabilinu 2005 til og með 2007. Jafnframt hafi stefnanda verið falið að afla annarra auglýsinga í sýningarskrár. Þessum samningi hafi stefnda, einhliða og með ólögmætum hætti, vikið til hliðar með ákvörðun sinni, sem tilkynnt hafi verið stefnanda með rafpósti, hinn 28. júní 2007. Stefnandi hafi orðið fyrir tekjumissi og tjóni vegna þessarar riftunar samnings aðila, sem stefnandi krefjist að fá bætt. Stefnda byggir á því, að um tímabundinn samning hafi verið að ræða, sem óheimilt hafi verið að breyta eða segja upp. Stefnda hafi með ólögmætum hætti rift samningi aðila og sé bótaskyld gagnvart stefnanda vegna þessa. Byggir stefnandi kröfufjárhæðina á því að heildarsala hefði náð 7.500.000 krónum á árinu 2007, en árið 2005 hafi andvirði heildarsölu numið 6.447.000 krónum og árið 2006 hafi andvirði heildarsölu numið 6.702.100 krónum. Stefnda byggir málatilbúnað sinn á því stefnda hafi ekki talið ástæðu til að nýta sér heimild 2. gr. samnings aðila um heimild til að leita til stefnanda um sölu auglýsinga í sýningarskrár og fleira, sem tengdust einstökum viðburðum, sem stefnda stæði fyrir á árinu 2007. Stefnandi hafi gefið í skyn að búið væri að ganga frá nokkrum samningum varðandi fyrirhugaða landbúnaðarsýningu á árinu 2007, án samráðs við forsvarsmenn stefndu. Hafi stefnanda því verið gefinn kostur á að leggja þessa samninga fram innan tiltekinna tímamarka, en það hafi stefnandi ekki gert. Stefnanda hafi aldrei verið falið að undirbúa Landbúnaðarsýninguna 2007. Stefnda hafi á allan hátt virt einkaheimild stefnanda til að selja áskrift að auglýsingaskiltum og greitt að fullu þá reikninga sem fram hafi verið lagðir vegna þeirra verka. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins auk Vésteins Vésteinssonar, fjármálastjóra stefnda, Ingimars Ingimarssonar, fyrrum framkvæmdastjóra stefndu, og Árna Gunnarssonar, fyrrverandi stjórnarformanns stefndu. Í máli þessu snýst ágreiningur aðila um túlkun á 2. gr. samnings aðila frá 3. febrúar 2005. Þar segir í 2. mgr. að stefndu sé ekki heimilt að semja við aðra aðila en stefnanda um sölu auglýsinga er snerta reiðhöllina Svaðastaði á gildistíma samningsins, sem var til 31. desember 2007, samkvæmt 1. gr. hans. Þá segir í 3. mgr. 2. gr. samningsins að stefnda sé heimilt að leita til stefnanda um sölu auglýsinga í sýningarskrár og fleira sem tengist einstökum viðburðum eða sýningum sem stefnda stæði fyrir. Óumdeilt er að fyrstu tvö árin á gildistíma samningsins, þ.e. árin 2005 og 2006, nýtti stefnda sér heimildarákvæði 3. mgr. 2. gr. samningsins. Þau ár var samið við stefndu um sölu allra auglýsinga er tengdust reiðhöllinni Svaðastöðum, bæði er varðar auglýsingaskilti og allt er tengdist einstökum viðburðum. Kom þetta m.a. fram í framburði Ingimars Ingimarssonar. Ágreiningur aðila lýtur því eingöngu að uppgjöri vegna ársins 2007. Af málatilbúnaði stefnanda má ráða að stefnandi líti svo á að stefndu hafi verið óheimilt að semja við aðra aðila um sölu auglýsinga er snertu reiðhöllina Svaðastaði á árinu 2007 á grundvelli ákvæðis 2. mgr. 2. gr. samnings aðila. Einu gildi hvort um væri að ræða auglýsingaskilti eða aðrar auglýsingar. Stefnda heldur því hins vegar fram að ákvæði 2. mgr. 2. gr. samningsins hafi eingöngu tekið til auglýsingaskilta, en um aðrar auglýsingar hafi gilt heimildarákvæði 3. mgr. 2. gr. samningsins. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. samningsins tók stefnandi að sér sölu auglýsingaskilta fyrir stefndu til að setja upp í reiðhöllinni Svaðastöðum. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. skyldi stefnandi selja auglýsendum áskrift að auglýsingaskiltum á gildistíma samningsins. Í öðrum ákvæðum samningsins, svo sem 3. gr., 4. gr. og 6. gr., er einnig rætt um auglýsingaskilti, en ekki aðrar auglýsingar. Með vísan til þessara ákvæða og þá einkum 1. gr. samningsins, telur dómurinn að ekki sé hægt að túlka samning aðila á annan hátt en þann, að hann snúist um sölu á auglýsingaskiltum fyrir reiðhöllina Svaðastöðum, en ekki öðrum auglýsingum. Því er ekki hægt að túlka ákvæði 2. mgr. 2. gr. samningsins öðru vísi en svo að þar sé eingöngu átt við auglýsingaskilti. Stefndu hafi þannig ekki verið heimilt að semja við aðra aðila um sölu slíkra auglýsinga á gildistíma samningsins. Um aðrar auglýsingar gildir heimildarákvæði 3. mgr. 2. gr. samningsins. Í málinu liggur frammi reikningur frá Mark-Felli sf., dagsettur 27. febrúar 2007, að fjárhæð 661.095 krónur, vegna sölu á auglýsingaskiltum fyrir reiðhöllina Svaðastaði. Þá liggur og frammi annar reikningur sömu fjárhæðar frá stefnanda, ódagsettur, vegna sölu á auglýsingaskiltum í reiðhöllina. Að sögn stefndu kom sá reikningur til þar sem stefnda hafði neitað að greiða fyrri reikninginn, þar sem hann var útgefinn af öðrum aðila en samningur var við. Óumdeilt er að fjárhæð sú, sem tilgreind er á þessum reikningum, hefur verið greidd af stefndu, að fullu. Aðrir reikningar liggja ekki fyrir vegna ársins 2007. Verður því gegn mótmælum stefndu að telja með öllu ósannað að það sem eftir stendur af kröfu stefnanda sé tilkomið vegna sölu á auglýsingaskiltum fyrir reiðhöllina. Ber stefnandi hallann af þeim sönnunarskorti. Af málatilbúnaði stefnanda verður og ekki annað ráðið en að það sem stendur eftir af kröfu stefnanda sé tilkomið vegna annarra auglýsinga. Engin gögn liggja fyrir um það í málinu að samkomulag hafi náðst milli stefnanda og stefndu um sölu annarra auglýsinga á grundvelli 3. mgr. 2. gr. samningsins. Með vísan til þessa sem og þess sem að ofan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að ekki verði hjá því komist að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefnda, Fluga ehf., er sýkn af kröfu stefnanda, Birnu Sigurðardóttur vegna þrotabús Marks, markaðsmála ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 330/2005
Kærumál Þinglýsing Kröfugerð Frávísun frá Hæstarétti að hluta
K krafðist viðurkenningar á því að þinglýsing eignarheimildar A, G, H og M fyrir þeirri fasteign sem deilt var um hafi verið mistök og að þinglýsingarstjóra bæri að bæta þar úr. Enn fremur krafðist K viðurkenningar á því að þinglýsingarstjóra hafi borið að vísa frá afsali sem þinglýst hafði verið á fasteignina og að honum yrði gert að afmá það úr fasteignabók. Þessar kröfur voru aðrar en hann hafði uppi í héraði og var þeim því vísað frá Hæstarétti. K krafðist enn fremur ógildingar á ákvörðun þinglýsingarstjóra um að afmá yfirlýsingu K, þar sem eignarheimild A, G, H og M fyrir umræddri fasteign var véfengd, úr fasteignabók. Í úrskurði héraðsdóms var komist að þeirri niðurstöðu að hin umdeilda ákvörðun þinglýsingarstjóra hafi verið rétt enda miðuðu þinglýsingarlög að því að stemma stigu við því að yfirlýsingar af þessu tagi yrðu þinglýstar, sbr. grunnrök 2. mgr. 7. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Úrskurður héraðsdóms um að hafna ofangreindri kröfu var staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. júní 2005 þar sem kröfu sóknaraðila sem laut að þinglýsingu 23. desember 1998 á eignarheimild fyrir fasteigninni Miðskógar 8 í Bessastaðahreppi var vísað frá dómi og öðrum kröfum hans hafnað. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun þinglýsingarstjóra 9. maí 2005 um að afmá yfirlýsingu sóknaraðila frá 8. október 2004 úr fasteignabók verði felld úr gildi. Jafnframt krefst hann viðurkenningar á að þinglýsing á fyrrgreindu skjali 23. desember 1998 hafi verið mistök og að þinglýsingarstjóra beri að bæta úr efnislega rangri færslu í fasteignabók og einnig að þinglýsingarstjóra hafi borið að vísa frá afsali sem þinglýst var 8. apríl 2005 á sömu fasteign og að honum verði gert að afmá það úr fasteignabók. Þá krefst hann þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður og honum dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur en til vara að ofangreindum viðurkenningarkröfum sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti „og/eða öllum öðrum dómkröfum sóknaraðila verði hafnað.“ Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Viðurkenningarkröfur sóknaraðila, sem varða skjölin sem þinglýst var 23. desember 1998 og 8. apríl 2005, eru aðrar kröfur en hann hafði uppi í héraði að því er þessi skjöl varðar. Geta þær þegar af þessari ástæðu ekki komið til neinna álita í málinu og verður vísað frá Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að hafna kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun þinglýsingarstjóra 9. maí 2005 um að afmá yfirlýsingu sóknaraðila 8. október 2004 úr fasteignabók. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verða staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfum sóknaraðila, Kristjáns Sveinbjörnssonar, sem varða skjölin sem þinglýst var 23. desember 1998 og 8. apríl 2005 er vísað frá Hæstarétti. Staðfest er sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun þinglýsingarstjóra 9. maí 2005 um að afmá yfirlýsingu sóknaraðila frá 8. október 2004 úr fasteignabók. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað skulu vera óröskuð. Sóknaraðili greiði varnaraðilum Auðbjörgu Guðjónsdóttur, Guðnýju Védísi Guðjónsdóttur, Hallgrími Guðjónssyni og Margréti Jónu Guðjónsdóttur samtals 150.000 krónur og Hraunfelli ehf. 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 56/2002
Lögmaður Skaðabótamál Ómerkingarkröfu hafnað Skriflegur málflutningur
J krafði H, J, R og A sf. um bætur vegna vanrækslu á innheimtu krafna sem hann fól þeim á árunum 1989 til 1991 sem hafi haft þær afleiðingar að þær fengust ekki greiddar. Fallist var á það með héraðsdómi að J hefði ekki tekist að leiða líkur að því að H, J, R og A sf. hefðu misfarið með hagsmuni hans við innheimtu umræddra krafna. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest og H, J, R og A sf. sýknaðir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2002. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 2.560.271 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 285.000 krónum frá 11. júní 1991 til 26. september 1993 og af 774.849 krónum frá þeim degi til 19. október 1996 og af 2.560.271 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að stefndu verði dæmdir sameiginlega til að greiða sér 1.965.787 krónur ásamt dráttarvöxtum af 615.000 krónum frá 10. ágúst 1991 til 12. nóvember 1993, af 1.465.787 krónum frá þeim degi til 19. október 1996 og af 1.965.787 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum áfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið var flutt skriflega eftir ákvörðun Hæstaréttar samkvæmt 3. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 15. gr. laga nr. 38/1994, en sú ákvörðun var tekin að fram kominni ósk áfrýjanda. Áfrýjandi hefur ekki fært nein haldbær rök fyrir aðalkröfu sinni um ómerkingu hins áfrýjaða dóms og heimvísun málsins. Verður henni því hafnað. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Á það verður að fallast með dóminum, að áfrýjanda hafi ekki tekist að leiða líkur að því, að stefndu hafi misfarið með hagsmuni hans við innheimtu þeirra krafna, sem um ræðir í málinu. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest. Eftir atvikum verður málskostnaður fyrir Hæstarétti látinn niður falla. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 10. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jakob A. Traustasyni, kt. 180846-2049, Barónsstíg 3, Reykjavík, á hendur Almennu málflutningsstofunni sf., kt. 460886-1399, Kringlunni 6, Reykjavík, Hróbjarti Jónatanssyni hrl., kt. 270458-5649, Ljárskógum 6, Reykjavík, Jónatan Sveinssyni hrl., kt. 180234-7569, Deildarási 16, Reykjavík, Reyni Karlssyni hrl., kt. 220356-5239, Logafold 102, Reykjavík, og Leifi Árnasyni hdl., kt. 121262-6579, Vesturási 26, Reykjavík, með stefnu sem birt var 18. nóvember 1999. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða honum bótakröfu að fjárhæð 2.560.271 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 285 krónum frá 1l. júní 1991 til 26. september 1993 og af 774.849 krónum frá þeim degi til 19. október 1996 og af 2.560.271 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir til að greiða honum bótakröfu að fjárhæð 1.965.787 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 615.000 krónum frá 10. ágúst 1991 til 12. nóvember 1993 og af 1.465.787 krónum frá þeim degi til 19. október 1996 og af 1.965.787 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilfellum krefst stefnandi málskostnaðar að mati réttarins. Gangi það ekki eftir er þess krafist að málskostnaður falli niður. Dómkröfur stefndu eru aðallega að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og honum verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar og hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Málvextir eru þeir að málflutningsstofu Jónatans Sveinssonar hrl. og Hróbjarts Jónatanssonar hrl. var falið af stefnanda að innheimta á árunum 1989 til 1991 ákveðnar kröfur sem stefnandi átti á hendur tilgreindum aðilum. Upp úr sambandi stefnanda og firmans Almennu málflutningsstofunni sf. sem rekin var af stefndu, Jónatan Sveinssyni hrl., Hróbjarti Jónatanssyni hrl. og Reyni Karlssyni hrl. slitnaði á árinu 1994, en Almenna málflutningsstofan sf. hafði tekið við verkefnum málflutningsstofu Jónatans Sveinssonar og Hróbjarts Jónatanssonar á þeim tíma. Almenna málflutningsstofan sf. telur sig eiga kröfur á hendur stefnanda vegna útlagðs kostnaðar og málskostnaðar nokkurra mála. Stefnandi hefur hafnað því og telur aftur á móti að stefndu hafi gróflega vanrækt að sinna þeim verkefnum sem stefndu hafi tekið að sér fyrir hann og ekki staðið í skilum við hann á þeim fjárhæðum, sem stefndu hafi innheimt í hans nafni, að minnsta kosti ekki gert honum viðhlítandi grein fyrir meðferð sinni á málefnum hans. Stefnandi byggir málsókn sína á því að stefndu hafi valdið honum tjóni með saknæmum hætti og séu því bótaskyld. Stefnandi flokkar kröfur þær sem hann kveðst hafa fengið stefndu til að innheimta fyrir sig og hér um ræðir með eftirgreindum hætti: „A. Í febrúar 1989 fól stefnandi stefndu að innheimta eftirtalda víxla : Víxill að fjárhæð kr. 250.000, útgefinn, þann 15. ágúst, af Viðari Norðfjörð og samþykktan til greiðslu, þann 20. september 1988, af Pyramid heildverslun, ábektur af Hólmfríði Stefánsdóttur og Herði Steinssyni. Víxill að fjárhæð kr. 250.000, útgefinn, þann 15. ágúst, af Viðari Norðfjörð og samþykktan til greiðslu, þann 20. október 1988, af Pyramid heildverslun, ábektur af Hólmfríði Stefánsdóttur og Herði Steinssyni. B. Í júní 1990 fól stefnandi stefndu að innheimta skuld vegna þriggja skuldabréfa, hvert að fjárhæð kr. 110.000, útgefin í Reykjavík, þann 16. desember 1985, af Guðmundi Vigni Sigurbjarnarsyni kt. 040243-4619 til handhafa. Bréfin voru með sjálfskuldarábyrgð Aðalbjargar Jónsdóttur kt. 221041-2839 og Sigurðar B. Guðmundss. kt. 120964-2089. Samkvæmt skuldabréfunum átti skuldin að greiðast með þremur jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn þann 25. maí 1986. Í stað skuldabréfanna var lagður fram ógildingardómur, uppkveðin þann 30. október 1987, dskj. 6. Í ógildingardómnum er rangt til getið um útgáfudag skuldabréfanna, hann er þar sagður vera 16. desember 1986 en á að vera 16. desember 1985. Eftir að stefnandi fékk stefndu framangreinda innheimtu, í júní 1990, létu stefndu hjá líða fram til apríl 1992 að krefjast dóms fyrir kröfunni og til 24. febrúar 1993 að gera fjárnám í hlutaðeigandi fasteign til tryggingar kröfunni og til 28. apríl 1993 að krefjast nauðungarsölu eða samtals í nærri þrjú ár. Fyrir þessum seinagangi höfðu stefndu enga heimild og var stefnanda ókunnugt um aðgerðarleysi stefndu að þessu leyti. Á þeim tíma, sem stefndu létu þannig hjá líða að gera fjárnám fyrir kröfu stefnanda, tryggðu aðrir kröfuhafar sínar kröfur í viðkomandi fasteign og lentu því kröfur stefnanda utan þess ramma sem gat talist raunhæft söluverð eignarinnar. C. Í desember 1991 fól stefnandi stefndu að innheimta skuldakröfur sem reynd hafði verið greiðsla á með eftirfarandi þrem innistæðulausum tékkum (ávísunum). Samkvæmt tékka að fjárhæð kr. 285.000, útgefinn af Magnúsi Magnússyni, kt. 100665­5579, þann 11. 05. 1991. Valdimar Jónsson, kt. 260665-2949, framseldi tékkann til stefnanda er síðan framseldi hann til banka. Samkvæmt tékka að fjárhæð kr. 320.000, útgefinn af Guðjóni Sverri Rafnssyni kt. 220567-3709, þann 10. 07. 1991. Magnús Magnússon, kt. 100665-5579, framseldi tékkann til stefnanda er síðan framseldi hann til banka. Samkvæmt tékka að fjárhæð kr. 10.000, útgefinn af Guðjóni Sverri Rafnssyni kt. 220567­3709, þann 04. 07. 1991. Magnús Magnússon, kt. 100665-5579, framseldi tékkann til stefnanda er síðan framseldi hann til banka. Þegar framangreindir tékkar voru sýndir í greiðslubanka reyndist innistæða ekki næg og varð stefnandi að leysa til sín tékkana." Stefnandi byggir kröfugerð sína á því að stefndu hafi til sakar unnið gagnvart honum með því að hafa annað hvort vanefnt að innheimta framangreindar viðskiptakröfur og/eða vanefnt að skila honum fjármunum sem innheimst hafi af viðkomandi kröfum. Þess vegna eigi hann skaðabótakröfu á hendur stefndu til greiðslu þeirrar fjárhæðar sem tilgreind er í dómkröfum, auk vaxta og málskostnaðar. Stefnandi kveðst byggja kröfugerð, vegna víxlanna sem getið er í A. lið málavaxta, á því að stefndu hafi vanefnt að innheimta eða standa stefnanda skil á innheimtuandvirði víxlanna. Ef víxlarnir eru enn óinnheimtir sé einnig á því byggt að eign (s.s.bifreiðaeign) ábyrgðarmannanna Hólmfríðar Stefánsdóttur og Harðar Steinssonar hafi verið nægar til að standa undir greiðslu á viðkomandi kröfu og að stefndu hafi jafnframt verið skylt að gera fjárnám í þessum eignum til tryggingar kröfunni. Stefnandi mótmælir þeirri staðhæfingu stefndu að hann hafi afturkallað innheimtu víxlanna og kvittað fyrir móttöku þeirra 19. júlí 1989. Stefndu hafi sjálf lagt fram í málinu stöðuyfirlit innheimtumáls varðandi kröfuna með skráðum viðmiðunardegi 19. september 1996. Stefnandi kveðst byggja kröfugerð, vegna innheimtukröfu á grundvelli skuldabréfanna þriggja, sem getið er í B. lið málavaxta, á því að stefndu hafi vanefnt að innheimta þessa kröfu og/eða standa stefnanda skil á innheimtuandvirði kröfunnar. Ef krafan er enn óinnheimt, kveðst stefnandi byggja m.a. á því, að til staðar hafi verið fasteign í eigu eins skuldarans og að krafan hefði fengist greidd að fullu ef stefndu hefðu krafist dóms fyrir kröfunni og gert fjárnám í fasteigninni, áður en það varð of seint vegna fjárnáma á vegum annarra kröfuhafa, ásamt því að krafan hefði fengist greidd ef stefndu hefðu gert fjárnám í bifreiðum sem skráðar voru í eigu skuldaranna. Í þessu tilliti sé m.a. byggt á því að stefndu hafi ekki stefnt kröfunni fyrir dóm fyrr en í apríl 1992 nærri tveimur árum eftir að þeim var fengin innheimtan eða í júní 1990, ásamt því að stefndu hafi einnig látið hjá líða til 24. febrúar 1993 að gera fjárnám fyrir kröfunni í hlutaðeigandi eign og til 28. apríl 1993 að krefjast nauðungarsölu á henni. Eignin sem um ræðir sé íbúð að Úthlíð 15 í Reykjavík sem einn skuldaranna, Aðalbjörg Jónsdóttir, varð þinglýstur eigandi að 27. desember 1991. Á þeim tíma sem stefndu hafi þannig látið hjá líða að gera fjárnám í viðkomandi fasteign hafi fjöldi annarra kröfuhafa tryggt kröfur sínar í eigninni á 4., 5., 6. og 7. veðrétti. Byggt sé m.a. á því að kröfur stefnanda hafi fyrir vanefndir, aðgerðarleysi og vanrækslu stefndu lent utan þess ramma sem söluverð eignarinnar gaf tilefni til. Þá sé byggt á því að stefndu hafi borið að gera fjárnám í fasteigninni strax í byrjun árs 1992 og tryggja þannig kröfur stefnanda á 4. veðrétti ásamt því að þeim hafi verið skylt að vinna síðan þannig að málum að eignin seldist nauðungarsölu eigi síðar en í ágúst 1992. Stefnandi segir að viðkomandi fasteign hafi skv. brunabótarmati verið að verðmæti 9.485.000 krónur á þeim tíma er uppboðssala hefði getað farið fram, þ.e. í ágúst 1992, en áhvílandi veðskuldir, skv. 1., 2. og 3. veðrétti, ásamt lögveðum og sölulaunum í ríkissjóð hefðu þá aðeins verið u.þ.b. 4.916.000 krónur og sé þá höfð hliðsjón af frumvarpi sýslumanns að úthlutun söluverðs vegna uppboðsins sem fram fór á eigninni þann 12. október 1993. Verðmæti eignarinnar umfram veðkröfur hafi því skv. þessu verið 4.569.000, (9.485.00 mínus 4.916.000), en krafa stefnanda, ásamt kostnaði, hafi þá aðeins verið 870.000 krónur. Byggt sé á því að hægt hefði verið að fá kröfu stefnanda greidda að fullu samhliða uppboði á fasteigninni. Stefnandi kveðst byggja á því að stefndu hafi til sakar unnið með því að þeir hafi látið hjá líða að stefna kröfunni, frá júní 1990 fram til apríl 1992, ásamt því að láta hjá líða til 24. febrúar 1993 að gera fjárnám og til 28. apríl 1993 að krefjast nauðungarsölu eða samtals í nær þrjú ár og þess vegna hafi viðkomandi skuldakrafa ekki fengist greidd af uppboðsandvirði. Fyrir þessum seinagangi hafi stefndu enga heimild haft og hafi stefnanda verið ókunnugt um aðgerðarleysi stefndu. Þá kveðst stefnandi einnig byggja á því að stefndu hafi ekki, eins og þeim hafi þó verið skylt, tilkynnt honum að til staðar væri íbúð sem seld yrði uppboðssölu og kveðst hann reisa kröfu á því að hann hefði gætt hagsmuna sinna og boðið í eignina ef stefndu hefðu tilkynnt honum um uppboðið. Stefnandi kveðst hafa keypti íbúð í Reykjavík á árinu 1992. Það hefði því hentað honum að kaupa þá íbúð sem hér um ræðir á uppboði og fá um leið kröfur sínar greiddar. Þá hafi veðlánin, sem á eigninni hvíldu, verið hagstæð lán við Byggingarsjóð og Húsnæðisstofnun. Stefnandi kveðst einnig byggja á því að hann hefði fengið kröfuna, sem getið sé um í B. lið, greidda ef stefndu hefðu gert fjárnám fyrir henni í öðrum eignum skuldaranna, m.a. skráðum farartækjum. Þá byggir stefnandi á því að stefndu hafi í engu sinnt áskorunum hans um gögn er sanni, að ekki hafi verið mögulegt að ná birtingu á stefnum, eins og haldið sé fram af hálfu stefndu. Stefnandi mótmælir staðhæfingum stefndu um hvernig staðið hafi verið að skráningu mála hjá lögmannsstofunni, þ.e. að tekið hafi verið í notkun nýtt IL kerfi 22. desember 1992 og millifærðar allar upplýsingar úr eldra kerfinu er við það hafi fengið dagsetninguna 22. desember 1992. Stefnandi segist reisa bótakröfu á hendur stefndu vegna viðskiptaskulda, sem reynt hafi verið að greiða með þremur innistæðulausum tékkum (ávísunum), og getið sé í C. lið málavaxta, á því, að stefndu hafi vanefnt að standa stefnanda innheimtuskil á þessum innheimtukröfum, en stefndu hljóti annað hvort að hafa móttekið greiðslu á kröfunum eða látið fyrirfarast að innheimta þær. Fyrir þessar sakir beri stefndu að greiða honum skaðabætur. Stefnandi kveðst einnig byggja á því að séu kröfurnar, sem getið er í C. lið málavaxta, enn óinnheimtar, þá hafi eignir þeirra, sem komu við sögu tékkanna, verið meira virði en þurfti til að tryggja kröfurnar með fjárnámi þannig að þær hefðu fengist greiddar að fullu og sé m.a. á því byggt að stefndu hafi verið skylt að gera fjárnám í þessum eignum. Af hálfu stefndu eru málavextir taldir með nokkuð öðrum hætti en fram komu hjá stefnanda. Rétt sé að stefnandi hafi falið stefndu innheimtu á kröfum á árunum 1989 til 1991, sem nánar eru tilgreindar í stefnu undir stafliðunum A, B og C. Hafa verði í huga að um sé að ræða mjög gömul mál, þannig að byggja verði fyrst og fremst á skjallegum gögnum í viðkomandi málamöppum svo og málasögu málanna, sem séu varðveittar í hinu tölvuskráða innheimtukerfi lögmanna (IL) og sem hafi verið í notkun á lögmannsstofunni frá upphafi reksturs hennar árið 1986. Þá sé rétt að geta þess að í lok ársins 1992 eða nánar tiltekið 22. desember hafi verið tekið í notkun nýtt IL kerfi en þá hafi allar upplýsingar úr eldra kerfinu verið millifærðar yfir í nýja kerfið. Við þá millifærslu hafi allar eldri aðgerðir viðkomandi mála fengið dagsetninguna 22. desember 1992, sem sé í raun millifærsludagsetningin en jafnframt rétt dagsetning viðkomandi aðgerðar. Framlagðar útskriftir af málasögu viðkomandi mála bera þetta með sér. Með vísan til þess sem hér hafi verið rakið og í sömu röð og greinir í stefnu hafi gangur umræddra innheimtumála verið með eftirgreindum hætti: A. Kröfur samkvæmt tveimur víxlum, hvorum að fjárhæð kr. 250.000, báðum útgefnum 15/8 1988 af Viðari Norðfjörð, samþykktum til greiðslu þann 20/9 og 20/10 1988 af Pyramid, heildverslun. Víxlarnir voru ábektir af Hólmfríði Stefánsdóttur og Herði Steinssyni. Kröfunúmer 0339-000002. Skráð málssaga staðfestir, sbr. dskj. nr. [13 og 14], að kröfur samkvæmt víxlum þessum voru skráðar til innheimtumeðferðar þann 23/6 1989 og gengu innheimtubréf út þann sama dag. Samtímis því að málið var skráð er tekin út stefna í málinu til þingfestingar þann 29/6 1989, þ.e. daginn fyrir réttarhlé. Málið er þó ekki þingfest, þar sem ekki náðist birting á alla stefndu í tæka tíð. Þann 19/7 1989 afturkallar stefnandi innheimtuna og kvittar fyrir móttöku á víxlunum sbr. dskj. nr. [15]. Má ljóst vera að í þessu tilviki hefur stefnandi sett fram óréttmæta kröfu á hendur stefndu gegn betri vitund. Er hafður uppi áskilnaður um að kæra þetta framferði á öðrum vettvangi. B. Skuld samkvæmt 3 skuldabréfum, útgefnum af Guðmundi Sigurbjarnarsyni 16/12 1986 með sjálfskuldarábyrgð Aðalbjargar Jónsdóttur og Sigurðar Bj. Guðmundssonar. Kröfunúmer 0339-000006. Svo sem yfirlit um málssöguna ber með sér sbr. dskj. nr. [17-19] var mál þetta skráð fyrst til innheimtumeðferðar hjá lögmannsstofunni 3/7 1990, upphaflega skv. 3 víxlum, samtals að fjárhæð kr. 110.000. Gögn málsins bera með sér, að um hafi verið að ræða bráðabirgðaskráningu, sem stundum kom fyrir [að gerð væri], en þá alltaf að fyrirlagi kröfuhafa. Þann 29/11 1990 er málið skráð á ný, þá á grundvelli ógildingardóms um þrjú skuldabréf, hvert að fjárhæð kr. 110.000 eða samtals kr. 330.000, sem er hin rétta skráning kröfunnar. Saga málsins er löng og nær yfir tímabilið frá þessari síðastgreindu skráningu til 17/2 1998, þegar endurupptekin er aðfararbeiðni. Máli þessu er ólokið svo sem gögn málsins og málssaga bera með sér. Af gögnum málsins verður ráðið að illa hafi gengið að koma fram birtingu á stefndu í málinu, því þrjár stefnur eru teknar út á árinu 1991, þann 10. janúar, 18. mars og 17. apríl, en enga þeirra tókst að birta, dskj. nr. [19]. Fyrir liggur í gögnum málsins að lögmaður hafi komið að málinu fyrir hönd einhvers eða allra stefndu í málinu, því Lára Hansdóttir hdl. sendir þann 3. apríl 1991 símbréf ásamt uppkasti að réttarsátt, sbr. dskj. nr. [27]. Samkomulag virðist ekki hafa náðst um málalok á grundvelli þessa sáttaboðs. Þar hefur stefnandi (kröfuhafi) að sjálfsögðu átt seinasta orðið. Þetta sáttaþóf teygðist fram yfir áramótin 1991/1992, því þann 17/3 1992 er stefna gefin út í málinu einu sinni enn, birting tókst og málið þingfest þann 9/4 1992. Tekið var til varna í málinu en við aðalmeðferðina 19.11.1992 er gerð réttarsátt sbr. dskj. nr. [22], allt að höfðu samráði við stefnanda. Var þar gert ráð fyrir að skuldin yrði greidd að fullu fyrir 15. janúar 1993. Ekki var staðið við sáttina og fjárnámsbeiðni send á lokadegi þann 15/1 1993. Fjárnám var síðan gert í fasteigninni Úthlíð 15 í Reykjavík þann 24/2 1993 og nauðungarsölubeiðni send 23. apríl s.á. Var fasteignin seld á nauðungaruppboði, þar sem Búnaðarbanki Íslands varð hæstbjóðandi, fyrir kr. 6.200.000. Fékk bankinn kr. 228.776 upp í kröfu sína, sem nam þá kr. 931.000. Þau þrjú fjárnám, sem voru á undan kröfu stefnanda fengu heldur ekkert í sinn hlut en þau námu samtals kr. 568.000. Eftir þetta var fylgst með eignum/eignaleysi skuldaranna en þeir reyndust allir eignalausir þegar upp var staðið og var m.a. gerð árangurslaus aðför hjá Sigurði þann 30/5 1995. Fjárnámsbeiðni var send að nýju á Sigurð 17/2 1998. Málið lá niðri af þessari ástæðu um nokkurt skeið þar til það kom sáttatilboð frá Láru Hansdóttur hdl. vegna Sigurðar um fullnaðargreiðslu kr. 600.000 en stefnandi vildi ekki fallast á að lögmannsstofan annaðist milligöngu í þessum efnum vegna þess ágreinings sem þá var kominn upp milli hans og stefndu, sbr. dskj. nr. [28]. C. Skuld samkvæmt 3 tékkum. 1. tékki að fjárhæð kr. 285.000, útgefinn af Magnúsi Magnússyni 11/5 1991, framseldur af Valdimar Jónssyni. 2. tékki að fjárhæð kr. 320.000, útgefinn af Guðjóni Sverri Rafnssyni 10/7 1991, framseldur af Magnúsi Magnússyni. 3 tékki að fjárhæð kr. 10.000, útgefinn af Guðjóni Sverri Rafnssyni 4/7 1991, framseldur af Magnúsi Magnússyni. Samkvæmt gögnum málsins voru tveir síðastgreindu tékkarnir afhentir til greiðslu á þeim fyrstnefnda. Hann kom því ekki til skráningar sem kröfugrundvöllur. Hinir tveir tékkarnir voru skráðir til innheimtumeðferðar þann 2/1 1992 og var innheimtubréf sent samdægurs. Samkvæmt málssögunni var stefna tekin út á Guðjón Sverri einan þann 3/2 1992 og dómur gekk (áritun) þann 12. sama mánaðar. Gögnin veita þær upplýsingar að Magnús hafi á árinu 1991 flust til Bandaríkjanna og að heimilisfang hans þar hafi verið óþekkt. Aðfararbeiðni var síðan tekin út á Guðjóni Sverri þann 20. febrúar 1992 og árangurslaust fjárnám gert hjá honum 24. sama mánaðar. Var málið því fellt niður þann 26/8 1993. Stefnandi lætur að því liggja í málatilbúnaði sínum að þarna hafi verið til innheimtu viðskipta- eða reikningsskuld, sem greidd hafi verið með greindum tékkum en kröfuréttarsambandið raknað við þegar greiðslur skv. tékkunum reyndust ónýtar. Þessu er alfarið mótmælt. Hvorki í skráningu kröfunnar, geymslugögnum né framlögðum gögnum af hálfu stefnanda má ráða að svo hafi verið. Af hálfu stefndu er talið ljóst að umræddar kröfur hafi fengið þá lögfræðilegu innheimtumeðferð sem efni stóðu til. Stefnandi hafi verið mjög tíður gestur á lögmannsstofunni og fengið allar þær upplýsingar, bæði skjallegar og munnlegar, sem hann fór fram á. Stefndu hafi að öllu leyti efnt þær skyldur sem á þeim hvíldu við starf þetta. Stefnandi hafi alla sönnunarbyrði um annað. Þessu til viðbótar sé á það bent og byggt á sem málsástæðu, ef talið yrði að einhver mistök hafi átt sér stað við meðferð innheimtunnar, að umræddar kröfur hafi frá upphafi verið verðlausar. Stefnandi hafi því aldrei orðið fyrir neinu tjóni. Málsástæður þær og lagarök sem stefnandi tjaldar í stefnu eiga ekki við nein rök að styðjast og ber því að hafna þeim. Niðurstaða: Samkvæmt því, sem stefnandi heldur fram í stefnu, fól hann stefndu innheimtu á tveimur víxlum, hvorum að fjárhæð 250.000 krónur, í febrúar 1989. Af hálfu stefndu er byggt á því að stefnandi hafi afturkallað innheimtu á þeim en það styðjist við áritun stefnda 19. júlí 1989 á bakhlið innheimtubréfs, dagsett 23. júní 1989, sem lagt hefur verið fram í málinu sem dskj. nr. 15. Stefnandi mótmælir því að hafa móttekið víxlana og telur sig hafa ritað upphafsstafi sína á dskj. nr. 15 án þess að nokkuð stæði á bakhlið skjalsins. Hann telur að skráning kröfunnar hjá stefndu, sem fram kemur á dskj. nr 14 með viðmiðunardag 19. september 1996, sýni, að hann hafi ekki afturkallað innheimtu á víxlunum og ekki tekið við þeim frá stefndu. Af gögnum málsins verður ekki ráðið svo ótvírætt sé að stefnandi hafi gert athugasemdir við innheimtu stefndu á víxlunum, er hann fól stefndu að innheimta í febrúar 1989, fyrr en í bréfi til stefndu, sem dagsett er 12. nóvember 1996. Verður þessi tími - tæplega átta ár - auk framangreindrar áritunar stefnanda á bakhlið innheimtubréfs 19. júlí 1989, að teljast styðja staðhæfingu stefndu um að stefnandi hafi raunar afturkallað innheimtuaðgerðir stefndu á víxlunum 19. júlí 1989. Skráning kröfunnar hjá stefndu 19. september 1996 tekur ekki af skarið í þessu efni svo sem haldið er fram af hálfu stefnanda. Skráningin getur allt eins sýnt að stefndu hafi 19. september 1996 talið að stefnandi hafi þá enn ekki greitt þeim þóknun fyrir tilraun stefndu til að innheimta víxlana á sínum tíma. Stefnandi krefst bóta af stefndu sökum þess að þau hafi vanefnt að innheimta skuld vegna þriggja skuldabréfa sem greint var frá. Hann hafi fengið stefndu innheimtuna í hendur í júní 1990 og stefndu vanefnt að innheimta og/eða standa stefnanda skil á innheimtuandvirði kröfunnar. Stefndu hafi til sakar unnið með því að láta hjá líða að stefna vegna kröfunnar frá því í júní 1990 og fram í apríl 1992, vanrækt að gera fjárnám þar til 24. febrúar 1993 og vanrækt að krefjast nauðungarsölu til 28. apríl 1993 eða samtals í nær þrjú ár. Þess vegna hafi krafan ekki fengist greidd af uppboðsandvirði. Þá byggir stefnandi á því að stefndu hafi ekki upplýst hann um gang mála svo sem að tilkynna honum um uppboð á íbúð Aðalbjargar Jónsdóttur er bar sjálfskuldarábyrgð á kröfunni. Svo sem rakið hefur verið gera stefndu í málinu ítarlega grein fyrir innheimtumeðferð lögmannsstofunnar á þessum skuldabréfum. Þó að árangur yrði ekki sá, sem stefnandi hafði ef til vill vænst, verður að álykta, að stefndu hafa staðið að verki á eðlilegan hátt og eins og efni stóðu til, þ.e. krafið viðkomandi með hefðbundnum og lögmæltum hætti um greiðslu á kröfu sem stefnandi hafði falið þeim að innheimta. Og þó stefnandi haldi því fram, að stefndu hafi vanrækt að upplýsa hann um gang mála, bendir ekkert til þess. Stefndu náðu réttarsátt fyrir stefnanda 19. nóvember 1992, þar sem útgefandi skuldabréfanna, Guðmundur Sigurbjörnsson, og sjálfskuldarábyrgðarmenn, Aðalbjörg Jónsdóttir og Sigurður Bj. Guðmundsson, lofa að greiða skuldina við stefnanda eins og þar er nánar tilgreint. Annað mál er að ágreiningur aðila um greiðslu stefnanda á útlögðum og áföllnum kostnaði lögmannsstofunnar vegna innheimtunnar hefur staðið í vegi fyrir að lögmannsstofan hafi lokað reikningi vegna starfa fyrir stefnanda. Stefnandi staðhæfir að hafa afhent stefndu til innheimtu kröfu sem byggð hafi verið á þremur tékkum í eigu hans, sem reynst höfðu án innistæðu á viðkomandi reikningum í greiðslubanka; tékka að fjárhæð 285.000 krónur, útgefnum af Magnúsi Magnússyni 11. maí 1991, framseldum til stefnanda af Valdimar Jónssyni, tékka að fjárhæð 10.000 krónur, útgefnum af Guðjóni Sverri Rafnssyni 4. júní 1991 framseldum til stefnanda af Magnúsi Magnússyni og tékka að fjárhæð 320.000 krónur, útgefnum af Guðjóni Sverri Rafnssyni 10. júní 1991, framseldum til stefnanda af Magnúsi Magnússyni. Af hálfu stefndu er haldið fram að tékki að fjárhæð 285.000 krónur, sem gefinn var út 11. maí 1991, hafi ekki verið til innheimtu hjá þeim sökum þess að tveir síðargreindu tékkarnir hafi verið afhentir til greiðslu á honum. Þessu til staðfestingar hefur verið lagður fram í málinu af hálfu stefndu tékki að fjárhæð 285.000 krónur, útgefinn af Magnúsi Magnússyni 11. maí 1991, framseldur af Valdimar Jónssyni til handhafa, ásamt yfirlýsingu frá Reiknistofu bankanna þar sem fram kemur að á innlausnardegi 14. maí 1991 hafi ekki reynst innistæða fyrir honum á viðkomandi reikningi og að reikningi hafi verið lokað 16. maí 1991. Þá hafa stefndu lagt fram afrit af innheimtubréfum, dagsettum 2. janúar 1992, þar sem Guðjón Sverrir Rafnsson og Magnús Magnússon eru krafðir um greiðslu á fjárhæð að höfuðstól 330.000 krónur, kröfueigandi Jakob Traustason og lýsing kröfu: „2 innistæðulausar ávísanir útg. 04.07.91 og 10.07.91 að fjárhæð kr. 10.000,- og kr. 320.000,- á reikn. nr. 22563." Af hálfu stefndu er rakið í greinargerð hvernig að innheimtu var staðið af hálfu lögmannsstofunnar og er það stutt gögnum sem fram koma í málinu á dskj. nr. 29-36. Er tjáð að krafan hafi verið felld niður 26. ágúst 1993. Í bréfi stefnanda til Almennu málflutningsstofunnar, dags. 12. nóvember 1996, sbr. dskj. nr. 5, segir m.a.: „INNHEIMTA SEM ÉG FÓL YÐUR ÞANN 17. DESEMBER 1991. Þessi innheimta var vegna þriggja ávísana. Kr. 320.000 útgefin af Guðjóni Sverri Rafnssyni kt. 220567-3709, framseld af Magnúsi Magnússyni, kt. 1006645-5576. Kr. 10.000 útgefin af Guðjóni Sverri Rafnssyni kt. 220567-3709, framseld af Magnúsi Magnússyni kt. 100665-5579. Kr 285.000 útgefin af Magnúsi Magnússyni, kt. 100665-5579, framseld af Hverjar eru ástæður þess að ekki voru gerðar kröfur á hendur Magnúsi Magnússyni og af hverju var honum ekki stefnt fyrir bæjarþing vegna ofangreindra ávísan og eða skulda." Af hálfu stefndu er skýrt frá því að Magnús hafi á árinu 1991 flust til Bandaríkjanna og heimilisfang hans þar hafi verið óþekkt. Ótrúlegt þykir að stefnandi hafi ekki haft vitneskju um afdrif innheimtu sem hann fól stefndu 17. desember 1991 þann 12. nóvember 1996 eða í tæplega fimm ár. Af framlögðum gögnum verður ekki annað ráðið en að stefndu hafi staðið forsvaranlega að innheimtu fyrir stefnanda þó segja megi að skráning mála og málaloka hjá lögmannsstofunni hefði mátt vera með betri hætti. Samkvæmt framangreindu verða stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda en rétt er að málskostnaður falli niður. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Almenna málflutningsstofan sf., Hróbjartur Jónatansson, Jónatan Sveinsson, Reynir Karlsson, og Leifur Árnason, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Jakobs A. Traustasonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 524/2006
Kjarasamningur Uppsögn
Í málinu krafðist H greiðslu fjögurra mánaða launa í uppsagnarfresti úr hendi I. H sem var starfsmaður I var vikið fyrirvaralaust úr starfi með bréfi 30. september 2004. I tókst ekki sönnun þess að háttsemi H hefði valdið því að slík fyrirvaralaus uppsögn væri heimil. Staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu héraðsdóms að H ætti rétt á fjögurra mánaðar uppsagnarfresti á grundvelli kjarasamnings stéttarfélagsins Eflingar, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingar lífeyrisréttinda. Var krafa H um greiðslu vangoldinna launa því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara lækkunar á henni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi hafði starfað hjá Rydenskaffi hf. og síðar áfrýjanda í tæpa þrjá áratugi. Eins og fram kemur í héraðsdómi er ágreiningslaust að hann starfaði sem launþegi en ekki verktaki hjá fyrirtækjunum þrátt fyrir að uppsagnarbréf áfrýjanda 30. september 2004 hafi miðað við að svo væri og uppsögn stefnda látin taka gildi fyrirvaralaust án frekari skýringa í bréfinu. Í héraðsdómi eru raktar skýrslur nokkurra núverandi og fyrrverandi samstarfsmanna stefnda sem áfrýjandi telur sanna að stefndi hafi verið ölvaður við störf sín á því tímabili sem máli getur skipt. Ekki er fallist á með áfrýjanda að með framburðinum hafi sú sönnun tekist. Þá hefur áfrýjandi við flutning málsins fyrir Hæstarétti ekki andmælt því að miða beri við kjarasamning stéttarfélagsins Eflingar um réttarstöðu stefnda, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Hlöðvers Hlöðverssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 500.000 krónur. Áfrýjandi, Innnes ehf., greiði í ríkissjóð málskostnað fyrir Hæstarétti 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2006. Mál þetta höfðaði Hlöðver Hlöðversson, kt. 240949-2379, Þorláksgeisla 45, Reykjavík, með stefnu birtri í febrúar 2006 á hendur Innnesi ehf., kt. 650387-1399, Fossaleyni 21, Reykjavík. Málið var dómtekið 16. fyrra mánaðar. Stefnandi krefst greiðslu á 1.374.628 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 343.657 krónum frá 1. nóvember 2004 til 1. desember 2004, af 687.314 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2005, af 1.030.971 krónu frá þeim degi til 1. febrúar 2005, en af 1.374.628 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsókn 7. mars sl. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, til vara lækkunar á kröfum hans. Þá krefst stefndi málskostnaðar samkvæmt reikningi að fjárhæð 525.000 krónur. Stefnandi réðst til starfa hjá Rydens-kaffi hf. á árinu 1978 og starfaði þar samfellt þar til rekstur félagsins var seldur stefnda, Innnesi, í janúar 2003. Hann starfaði hjá stefnda til 30. september 2004. Þann dag var honum sagt upp störfum. Var honum afhent uppsagnarbréf, en megintexti þess er svohljóðandi: „Með bréfi þessu segir Innnes upp þeim verktakasamningum við Hlöðver Hlöðversson kt. 240949-2379 bæði munnlegum og skriflegum. Þar sem um verktakasamning er að ræða tekur uppsögnin gildi í dag...” Stefnandi var, eins og áður segir, ráðinn til Rydens-kaffis á árinu 1978. Aðilar byggja báðir á því í málflutningi sínum að í gildi hafi verið samningur sem aðilar gerðu 5. mars 1996. Samningurinn er nefndur Ráðningar- og starfssamningur og þar er stefnandi ráðinn sem þjónustustjóri, starfssvið hans skýrgreint og laun ákveðin. Tekið er fram að hann sé ráðinn sem verktaki. Þá segir að uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir. Ekki er getið um ástæður uppsagnar í uppsagnarbréfinu. Fram kom í aðila­skýrslu stefnanda að er honum var afhent bréfið hefði sér verið sagt að ástæða upp­sagnarinnar væri áfengisdrykkja hans. Stefnandi hætti strax störfum. Hann bar í skýrslu sinni fyrir dómi að sama dag hefði hann fengið taugaáfall og verið lagður inn á sjúkrahús. Er hann kom af sjúkrahúsi í byrjun nóvember átti hann fund með stjórnendum stefnda sem buðu honum breytt starf með lægri launum. Frammi liggur uppkast að nýjum ráðningar­samningi. Stefnandi leitaði ekki til lögmanns fyrr en löngu síðar. Ritaði lögmaður fyrir hann innheimtubréf 9. maí 2005. Þar er krafist verktakagreiðslna í þrjá mánuði og vísað í áðurnefndan ráðningarsamning. Lögmaður stefndu svaraði innheimtubréfinu 30. maí 2005. Þar er fullyrt að samningur stefnanda við Rydens-kaffi hafi ekki gildi gagnvart stefnda. Þá er fullyrt að stefnandi hafi ítrekað mætt drukkinn til vinnu og þannig vanefnt munnlegan samning aðila. Hafi hann fyrirgert rétti sínum til uppsagnarfrests. Stefnandi staðfesti í skýrslu sinni fyrir dómi að Kristján Orri Ágústsson hefði gert við sig athugasemd um að það væri vínlykt af honum. Hann kvað það geta verið, en ölvaður hefði hann ekki verið. Hann hefði aldrei drukkið í vinnunni. Kristján Orri hefði ekki minnst á uppsögn í samtali þeirra. Er honum var sagt upp störfum hefði hann verið kallaður inn til þeirra Haraldar Jónssonar og Þóris Baldurssonar. Þetta hafi verið á föstudegi, hann hafi verið að mæta til vinnu eftir frí. Þeir hafi sagt sér að hann yrði að fara af því að hann væri alltaf drukkinn í vinnunni. Það væri kvartað yfir því. Sér hafi verið gert að yfirgefa vinnustaðinn strax. Síðar þennan dag hefði hann fengið taugaáfall og verið lagður inn á geðdeild. Hann hefði verið þar nærri þrjár vikur. Aðspurður kvaðst stefnandi aldrei hafa verið drukkinn í vinnunni og að það hefði aldrei verið kvartað við sig. Stefnandi sagði að eftir að hann kom af sjúkrahúsi hefði sér verið boðið breytt starf, hluti af því sem hann hefði gert áður. Sér hefði ekki verið leyft að fara með upp­kast af samningnum með sér til að fara yfir og því hefði ekki orðið af þessari ráðningu. Hann kvaðst hafa verið atvinnulaus frá því að stefndi sagði honum upp. Haraldur Jónsson fjármálastjóri stefnda gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa hafið störf hjá stefnda haustið 2003. Hann sagðist hafa heyrt sögusagnir um að það væri lykt af stefnanda. Síðan kvað hann Kristján Orra Ágústsson hafa veitt honum áminningu eftir kvörtun frá viðskiptavini. Kristján Orri hafi sagt sér að hann hefði bannað stefnanda að fara út á bílnum þann dag. Síðar sama ár hefði komið önnur kvörtun frá viðskiptavini, sem starfsmenn hefðu sagt sér frá. Hann sagði að á fundinum 9. nóvember hefði stefnanda verið boðið nýtt starf hjá félaginu. Hann kvaðst hafa kannað hvort stefnandi væri með skriflegan ráðningarsamning. Það hafi verið talið að svo væri, en samningurinn hefði ekki fundist. Haraldur kvaðst, er stefnanda var sagt upp, ekki hafa vitað að hann hefði uppsagnarfrest. Haraldur kvaðst ekki geta boðið sínum undirmönnum upp á það að starfsmenn væru drukknir á bifreið fyrirtækisins. Kristján Orri Ágústsson, forstöðumaður hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa verið rekstrarstjóri og yfirmaður stefnanda. Hann kvaðst muna sérstaklega eftir einu tilviki er áfengislykt hafi verið af stefnanda og hafi hann veitt honum tiltal. Hann kvaðst hafa sagt honum að hann yrði að taka sig á, ella myndi hann missa vinnuna. Stefnandi hafi sagt að hann hefði ekki verið að drekka. Þetta hafi verið strax um morgun, milli klukkan átta og níu, snemma árs 2004. Sérstaklega aðspurður kvaðst hann ekki hafa áminnt stefnanda skriflega. Hermann Ástvaldsson, fyrrum starfsmaður Rydens-kaffis, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa hætt hjá fyrirtækinu í nóvember 2002. Hann hefði verið næsti yfirmaður stefnanda. Hermann sagði að oftar en einu sinni hafi verið áfengis­lykt af stefnanda. Einu sinni hefði borist kvörtun frá viðskiptavini. Þá hefðu hann og Gísli Örn Jónsson framkvæmdastjóri rætt við stefnanda um þetta. Í framhaldi af því hefði hann farið í áfengismeðferð. Haraldur Björnsson, starfsmaður hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa orðið var við oftar en einu sinni að áfengislykt væri af stefnanda. Einu sinni hefði starfsmaður fyrirtækis sagt sér að hann hefði kvartað við yfirmann stefnanda. Sjálfur hefði hann orðað það svo í samtölum við stefnanda að það væri slæmt að missa bílprófið. Þórir Baldursson, framkvæmdastjóri Rydens-kaffis, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst kannast við að það hafi verið áfengislykt af stefnanda er hann starfaði hjá Rydens-kaffi, en hann kvaðst ekki hafa vitað til þess að hann hefði verið drukkinn í vinnunni. Hannes Jóhannesson gaf skýrslu fyrir dómi, en hann var samstarfsmaður stefnanda. Hann kvaðst ekki hafa séð að stefnandi hafi drukkið í vinnu. Einu sinni hefði hann neitað að fara út með stefnanda þar sem hann taldi að hann væri ölvaður. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveðst byggja á almennum reglum vinnuréttar og lögum nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Stefnandi telur að efni ráðningarsamningsins feli í sér að hann hafi verið laun­þegi hjá Rydens-kaffi og síðar stefnda. Er stefndi yfirtók rekstur Rydens-kaffis 1. janúar 2003 hafi hann jafnframt tekið yfir ráðningarsamning stefnanda. Byggist það á 3. gr. áðurnefndra laga nr. 72/2002. Þá vísar stefnandi til þess að í samningi aðila sé uppsagnarfrestur ákveðinn þrír mánuðir. Í samningnum sé jafnframt almenn tilvísun til kjarasamninga. Rétt sé í þessu tilviki að miða við kjarasamning Eflingar. Samkvæmt gr. 12.5 eigi starfsmaður, sem orðinn sé 55 ára gamall, rétt á fjögurra mánaða uppsagnarfresti eftir 10 ár hjá sama vinnuveitanda. Stefnandi hafi verið orðinn 55 ára er honum var sagt upp. Í stefnu er því mótmælt að áfengisneysla hafi haft áhrif á störf stefnanda og sagt að hann kannist ekki við að hafa verið áminntur vegna þess. Upphaflega krafðist stefnandi greiðslu á fjögurra mánaða launum miðað við að laun hvern mánuð væru 427.853 krónur. Við aðalmeðferð lækkaði stefnandi kröfu sína þar sem virðisaukaskattur væri innifalinn í áðurnefndri fjárhæð. Segir hann nú að laun hvern mánuð hafi numið 343.657 krónum og krefst því greiðslu á 1.374.628 krónum. Hann krefst dráttarvaxta af launum hvers mánaðar frá gjalddaga hverrar greiðslu. Málsástæður og lagarök stefnda. Í greinargerð var krafist frávísunar málsins, en fallið var frá þeirri kröfu við fyrirtöku. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ítrekað verið ölvaður í vinnu sinni og m.a. ekið ölvaður á bíl fyrirtækisins. Hafi hann stofnað öryggi sínu og annarra í hættu og skrumskælt ímynd fyrirtækisins. Stefnandi hafi oft fengið viðvörun frá yfir­mönnum sínum og verið hótað fyrirvaralausri uppsögn ef hann léti ekki af áfengis­neyslu á vinnustað. Stefnandi hafi ekki breytt siðum sínum og því kveðst stefndi hafa neyðst til að segja honum upp. Stefndi telur að vegna framferðis stefnanda hafi sér verið heimilt að segja honum upp fyrirvaralaust. Stefnandi hafi með framferði sínu fyrirgert rétti sínum til uppsagnarfrests. Forsendur hafi brostið fyrir störfum hans. Hann hafi ekki getað sinnt starfi sínu drukkinn á bifreið fyrirtækisins. Stefndi segir að sér hafi verið nauðugur sá kostur að segja stefnanda upp án fyrirvara. Aðgerð sín hafi byggst á neyðarrétti í þeirri viðleitni að tryggja öryggi. Vísar stefnandi hér til gr. 7.3.3. í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Eflingar o.fl. verkalýðsfélaga. Þá telur stefndi að stefnandi hafi vanefnt samning við sig með framferði sínu. Heimilt hafi verið að segja honum upp, enda hefði hann oft verið varaður við. Varakröfu um lækkun stefnukrafna styður stefndi við það að stefnandi geti ekki átt rétt til lengri uppsagnarfrests en þriggja mánaða, svo sem beinlínis sé tekið fram í samningnum. Í greinargerð var einnig gerð athugasemd við að virðisaukaskattur væri innifalinn í stefnukröfu, en þess væri að engu getið. Þessi athugasemd á ekki við eftir að stefnandi lækkaði kröfur sínar. Þá byggir stefndi á því að hann hafi boðið stefnda annað starf á fundi 8. nóvember 2004. Því boði hafi stefnandi hafnað. Geti hann því ekki átt rétt á launum í uppsagnarfresti lengur en til þess dags. Loks er í greinargerð skorað á stefnanda að leggja fram gögn um laun er hann hafi haft á uppsagnarfrestinum. Stefndi vísar til meginreglna samningaréttar um vanefndir og riftun samninga vegna brostinna forsendna og ómöguleika. Þá nefnir hann meginreglur um neyðarrétt til að forða tjóni. Forsendur og niðurstaða. Stefnanda var sagt upp störfum með einfaldri tilkynningu. Af texta tilkynningarinnar kemur fram að stefndu hafa talið að stefnandi væri verktaki og hefði ekki uppsagnarfrest. Fram kom í skýrslutökum að forsvarsmenn stefnda höfðu ekki undir höndum ráðningarsamning stefnanda og virðist þeim hafa verið ókunnugt um ákvæði hans um uppsagnarfrest. Stefndi mótmælir því ekki að stefnandi hafi í reynd verið launþegi og að hann hafi verið bundinn af skriflegum ráðningarsamningi er Rydens-kaffi hafði gert við stefnanda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi með vanefndum á ráðningarsamningi fyrirgert rétti sínum til uppsagnarfrests. Í lögum nr. 19/1979 er ekki veitt bein heimild til fyrirvaralausra slita ráðningarsamnings. Almenna reglan er sú að slíkum samningum skal sagt upp með ákveðnum fyrirvara. Í fræðunum er þó talið að slík heimild sé til. Í sjómannalögum nr. 35/1985 er að finna heimildir í 23. og 24. gr. til fyrirvaralausra slita. Má lýsa þeim reglum með orðunum veruleg vanefnd og brostnar forsendur. Eru þessar heimildir taldar gilda í öllum vinnusamningum, þannig að unnt sé að slíta þeim fyrirvaralaust við aðstæður sem lýsa má með þessum hugtökum. Stefnanda var aldrei veitt skrifleg áminning. Sannað er með skýrslum for­svarsmanna stefnda og vitna að honum hefur verið veitt tiltal, sennilega oftar en einu sinni. Tæmandi upplýsingar um hvað var nákvæmlega sagt í þeim samtölum liggja ekki fyrir. Því er hins vegar ekki haldið fram að gerð hafi verið breyting á ráðningar­kjörum stefnanda. Ósannað er að stefnandi hafi ítrekað verið ölvaður í starfi. Í einu tilviki er sannað nægilega að stefnandi hafi verið ölvaður, er samstarfsmaður hans vildi ekki fara með honum í bíl. Ekki er upplýst nákvæmlega hvenær þetta var. Þessi óvissa um hvenær atvik áttu sér stað gerir málatilbúnað stefnda heldur ótrúverðugan. Til hliðsjónar má vísa til 2. mgr. 24. gr. sjómannalaga, en vilji skip­stjóri víkja skipverja fyrirvaralaust úr skiprúmi hefur hann almennt sjö daga frest til þess. Einnig má vísa til fordæmis í hrd. 1990-1427. Þessi regla er í samræmi við almennar meginreglur. Í viðvarandi samningssamböndum verður aðili að beita riftunarheimildum innan hæfilegs tíma, ella er litið svo á að þær falli niður. Stefndi hefur ekki bent á sérstakt atvik sem átt hafi sér stað skömmu áður en hann sagði stefnanda upp störfum. Þó honum hafi einhvern tímann verið veitt tiltal breytir það ekki ráðningarkjörum, þ.á m. ákvæðum um uppsagnarfrest. Er því ósannað að stefnda hafi hinn 30. september 2004 verið heimilt að segja stefnanda upp störfum fyrirvaralaust. Þá er ósannað að uppsögnin geti helgast af einhvers konar neyðarrétti. Stefnanda var sagt upp fyrirvaralaust og getur síðara boð stefnda um annað starf með öðrum launakjörum ekki breytt neinu í þessu máli. Stefnandi krefst þess að uppsagnarfrestur verði reiknaður í samræmi við ákvæði í kjarasamningi stéttar­félagsins Eflingar. Af framlögðum launaseðlum er ekki að sjá að stefnandi hafi verið í stéttarfélagi, en stefndi hefur sjálfur í málatilbúnaði sínum vísað til þessa kjara­samnings. Verður því að kröfu stefnanda að beita ákvæði hans um starfslok í grein 12.5. Samkvæmt því átti stefnandi rétt á fjögurra mánaða uppsagnarfresti. Verður endanleg dómkrafa stefnanda því tekin til greina, með vöxtum eins og krafist er. Stefnanda var veitt gjafsókn 7. mars 2006. Gjafsóknarkostnaður stefnanda ákveðst samtals 400.000 krónur, en þá er tekið tillit til virðisaukaskatts. Eftir úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða málskostnað til ríkissjóðs, 325.000 krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Innnes ehf., greiði stefnanda, Hlöðveri Hlöðverssyni, 1.374.628 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 343.657 krónum frá 1. nóvember 2004 til 1. desember 2004, af 687.314 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2005, af 1.030.971 krónu frá þeim degi til 1. febrúar 2005, en af 1.374.628 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndi greiði 325.000 krónur í málskostnað í ríkissjóð.
Mál nr. 193/1999
Virðisaukaskattur
Ó var ákærður fyrir að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti sem lagður var á félögin R og RÓ, en hann var framkvæmdastjóri og formaður stjórnar beggja félaganna. Ekki var fallist á kröfur Ó um frávísun málsins. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu Ó, en brotið var ekki talið meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Staðfest var ákvörðun héraðsdóms um greiðslu sektar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, til vara að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en ella að málinu verði vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Að þessu frágengnu krefst ákærði þess að sér verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. I. Í málinu er ákærði sóttur til saka fyrir að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem lagður var á Raf-Ós hf. og Raf-Ós ehf. vegna skatttímabila frá september 1993 til júní 1996, samtals 2.302.976 krónur. Ákærði styður kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi með því að ákæran sé óskýr og ófullkomin um stöðu hans hjá félaginu og rannsókn málsins ófullnægjandi, og ekki hafi verið bætt úr þessum annmörkum við meðferð málsins í héraði. Samkvæmt fyrirliggjandi vottorði úr hlutafélagaskrá hefur ákærði verið framkvæmdastjóri og formaður stjórnar Raf-Óss frá 17. mars 1990, er það var hlutafélag, og áfram eftir að það var gert að einkahlutafélagi 15. desember 1995. Fullyrðingar ákærða um að ákæra sé óskýr um þetta eiga ekki við rök að styðjast. Ákærði heldur því fram að rannsókn málsins hafi verið ófullnægjandi að því leyti, að félagið hafi átt verulegar fjárhæðir í frádráttarbærri veltu, sem ekki hafi verið dregnar frá áður en virðisaukaskattur hafi verið á lagður. Á árinu 1993 hafi verið færðar til frádráttar veltu tapaðar viðskiptakröfur að fjárhæð 1.619.497 krónur. Eftir þann tíma hafi enginn frádráttur frá veltu átt sér stað, enda þótt ætla megi að félagið hafi samkvæmt gögnum málsins átt rétt á frádrætti frá veltu að fjárhæð a.m.k. rúmum 4 milljónum króna. Af hálfu ákærða hafa engar skýringar verið gefnar á því hvers vegna félagið hafi ekki notfært sér frádrátt á töpuðum viðskiptakröfum eftir árið 1993, hafi um þær verið að ræða. Heimild til að nýta slíkan frádrátt á síðari stigum hefði heldur ekki firrt félagið skyldu til að standa skil á virðisaukaskatti til samræmis við veltu sína og án tillits til innheimtu útgefinna reikninga, jafnharðan og skatturinn var réttilega kominn í gjalddaga hverju sinni. Að þessu gættu var ekki ástæða fyrir lögreglu til að beina rannsókn sérstaklega að þessum þætti, enda verður og að ætla að það hafi verið á færi ákærða sjálfs að afla gagna um hann, ef hann teldi það sér til málsbóta. Ekkert er því fram komið um að rannsókn málsins hafi verið ábótavant. Er hvorki ástæða til að vísa málinu frá héraðsdómi né vísa því heim í hérað af þessum sökum. II. Sýknukröfu sína styður ákærði í fyrsta lagi með því, að hann sé ekki skattskyldur aðili í skilningi 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en ákvæðið taki einungis til lögaðila en ekki til forsvarsmanna þeirra, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1988. Fordæmi Hæstaréttar um skýringu á 40. gr. laga nr. 50/1988 eru á þá leið, að refsiákvæðum lagagreinarinnar verði beitt gagnvart fyrirsvarsmanni lögaðila vegna brota, sem drýgð eru í starfsemi lögaðilans, sbr. meðal annars dóm í dómasafni 1997, bls. 789. Eru þessi andmæli ákærða haldlaus. Í öðru lagi styður ákærði sýknukröfu sína með því, að ósannað sé að hann hafi með refsiverðum hætti látið hjá líða að standa innheimtumanni ríkissjóðs skil á virðisaukaskatti, sem innheimtur hafi verið eða innheimta bar, þar sem skatturinn hafi verið óinnheimtanlegur. Héraðsdómur hefur réttilega greint að samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 sé refsivert að skattskyldur aðili afhendi ekki á lögmæltum tíma virðisaukaskatt, sem honum bar að innheimta. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. III. Vanskil félagsins á virðisaukaskatti undir stjórn ákærða námu sem áður segir samtals 2.302.976 krónum. Þegar höfð er hliðsjón af verknaðarlýsingu 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, verður brot hans ekki talið meiri háttar eða sakir hans miklar. Verður ákærði því ekki talinn hafa unnið sér til fangelsisrefsingar samkvæmt 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. nú 262. gr. almennra hegningarlaga. Staðfesta ber niðurstöðu héraðsdóms um að ákærði greiði sekt að fjárhæð 3.000.000 krónur. Komi fangelsi í þrjá mánuði í hennar stað verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Eftir þessum úrslitum verður ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað staðfest. Með vísan til 169. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999, verður ákærða gert að greiða helming sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Óskar Smári Haraldsson, greiði 3.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vika frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði helming sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, þar með talinn af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns, sem alls eru ákveðin 100.000 krónur. Annar sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 1999. Ár 1999, fimmtudaginn 8. apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Júlíusi B. Georgssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 1027/1998: Ákæruvaldið gegn Óskari Smára Haraldssyni sem tekið var til dóms þann 16. mars sl. Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans dagsettri 22. október 1998 á hendur ákærða, Óskari Smára Haraldssyni, kt. 020854-2949, Kambaseli 21, Reykjavík, „fyrir að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður einkahlutafélagsins Raf-Óss, kt. 620886-1579, sem úrskurðað var gjaldþrota þann 28. nóvember 1996, brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í nafni einkahlutafélagsins á árunum 1993, 1994, 1995 og 1996 samtals að fjárhæð kr. 2.312.976 og sundurliðast sem hér greinir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot.” Við aðalmeðferð málsins óskaði sækjandi málsins eftir að leiðrétta ákæru varðandi tímabilið nóvember-desember 1994. Þar væri um að ræða reikningsskekkju er næmi 10.000 krónum og kæmi til lækkunar. Samkvæmt því ætti samtala ársins að lækka um framangreinda fjárhæð og niðurstöðutala ákæru ætti að vera 2.302.976 krónur. Málavextir Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur upp kveðnum 28. nóvember 1996 var bú Raf-Óss ehf., kt. 620886-1579, tekið til gjaldþrotaskipta og skiptastjóri skipaður. Þann 11. mars 1997 ritaði skiptastjórinn embætti ríkissaksóknara bréf þar sem athygli var vakin á því, með vísan til 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að samkvæmt kröfulýsingum skuldaði félagið virðisaukaskatt. Með bréfi dagsettu 2. apríl s.á. framsendi embætti ríkissaksóknara bréfið ásamt fylgiskjölum til rannsóknarlögreglu ríkisins með beiðni um að rannsökuð yrðu meint brot forráðamanna félagsins á lögum um virðisaukaskatt. Samkvæmt vottorði hlutafélagskrár var ákærði, Óskar Smári Haraldsson, skráður stjórnarformaður og framkvæmdastjóri félagsins. Rannsókn málsins hófst í maí 1997 með því að rannsóknari fór þess á leit við embætti skattstjórans í Reykjavík og embætti tollstjórans í Reykjavík að látin yrðu í té gögn vegna rekstrar félagsins er lytu að virðisaukaskatti fyrir tímabil 40 1993, tímabil 08, 16, 24, 32, 40 og 48 1994, tímabil 08, 16, 24, 32, 40 og 48 1995 og tímabil 08, 16 og 24 1996. Ákærði var yfirheyrður hjá rannsóknarlögreglu ríkisins þann 5. júní 1997 og 7. október 1998 hjá embætti ríkislögreglustjórans. Hann kvað Raf-Ós hf. hafa verið stofnað á árinu 1986. Tilgangur þess hafi verið rafverktakastarfsemi. Raf-Ós ehf. hafi síðan verið stofnað á árinu 1995 og þá hafi hann yfirtekið allar skuldir félagsins. Rekstrinum hafi lokið í árslok 1996. Kvaðst ákærði hafa verið framkvæmdastjóri og formaður stjórnar og í raun séð um allan daglegan rekstur. Ákærði kvaðst hafa haldið saman fylgiskjölum og sett í möppur. Síðan hafi kona að nafni Katrín Steinsdóttir komið og fært bókhaldið í tölvu á heimili ákærða. Hafi skiptastjóri tekið bókhaldið í sínar vörslur í desember 1996. Ákærði kvað virðisaukaskattsuppgjör hafa verið unnið í bókhaldsforriti í tölvunni og allar tölur sem færa átti á skýrslurnar hafi verið prentaðar út á þar til gerðu uppgjöri. Um þessa útprentun hafi ýmist hann sjálfur eða Katrín séð. Þá kvað ákærði endurskoðanda hafa séð um ársuppgjör fyrir félagið. Ákærða voru sýnd afrit innsendra virðisaukaskattskýrslna félagsins á árunum 1993 til og með 1996. Hann kannaðist við skýrslurnar og staðfesti nafnritun sína á þeim. Kvaðst hann sjálfur hafa fyllt þær út að undanskildum skýrslum vegna tímabila 24, 32, 40 og 48 1994, 08, 16, 24 og 32 1995, sem hann taldi Katrínu hafa fyllt út. Allar tölur í skýrslunum væru fengnar úr bókhaldi félagsins. Ákærði kvað það oft hafa komið fyrir að skýrslu hafi verið skilað inn með greiðslu, en greiðslan hafi síðan verið látin renna upp í eldri tímabil í vanskilum og þá oft upp í álögur og dráttarvexti og þannig hafi skýrslan sem í raun var verið að greiða verið skráð sem ógreidd. Smágreiðslurnar sem færðar séu inn á sum tímabilin í útprentuninni sýni hvernig greiðslum var dreift á þau. Ákærða var kynnt yfirlit rannsóknara yfir virðisaukaskattskil félagsins á árunum 1993 til og með 1996 og spurður hvort hann vildi koma að athugasemdum vegna yfirlitsins. Hann kvaðst ekki geta gert athugasemdir við yfirlitið án þess að hafa bókhald félagsins til að bera saman við það sem greitt var vegna virðisaukaskattsins. Hann kvað ástæðu þess að álögðum virðisaukaskatti var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs á tilsettum tíma vera þá að þar sem stórfellt tap hafi verið á rekstri félagsins hafi einfaldlega ekki verið til peningar til þess að greiða virðisaukaskattinn. Kvaðst ákærði hafa tekið um það ákvörðun sjálfur að skila ekki skattinum á tilskildum tíma. Þeir litlu fjármunir sem komu inn hafi runnið til greiðslu skulda og til að halda rekstrinum gangandi. Ákærði kvað fyrirtækið hafa verið einstaklega óheppið með viðskiptavini og röð gjaldþrota þeirra hafi orðið þess valdandi að á endanum hafi tapast kröfur sem námu nærri níu milljónum króna. Meðal þessara fyrirtækja væru Bátalón, Vélsmiðja O.L. Olsen, Dröfn, Djúpfiskur og fleiri. Við gjaldþrot þessara fyrirtækja hafi hann þurft að gangast persónulega í ýmsar ábyrgðir fyrir fyrirtækið. Því færi fjarri að hann hafi ekki ætlað að standa skil á virðisaukaskattinum. Hann hafi alltaf vonast til að geta náð utan um reksturinn og koma honum á réttan kjöl. Það hafi ekki gengið og að lokum hafi fyrirtækið verið tekið til gjaldþrotaskipta. Kvaðst hann hafa boðist til að taka að sér að greiða virðisaukaskattskuldir Raf-Óss ehf. við tollstjórann í Reykjavík og boðið fram veð í húsi sínu, en því hafi verið hafnað. Við skýrslutöku þann 7. október 1998 voru ákærða kynntar niðurstöðutölur meints vangoldins virðisaukaskatts sem rannsóknari vann upp úr gögnum málsins, en þær tölur eru lagðar til grundvallar í ákæru. Ákærði kvaðst hvorki geta staðfest né rengt fyrirliggjandi niðurstöðutölur. Við þingfestingu málsins krafðist ákærði þess að málinu yrði vísað frá dómi vegna þess að rannsókn þess væri ófullnægjandi. Með úrskurði upp kveðnum 11. desember sl. var frávísunarkröfunni synjað. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið framkvæmdastjóri og stjórnarformaður Raf-Óss hf. til 1995, en einkahlutafélagsins Raf-Óss þar til félagið var úrskurðað gjaldþrota 28. nóvember 1996. Hafi félagið starfað þar til skiptastjóri tók við búinu. Ákærði kvað það vera rétt að ekki hafi verið staðin skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í nafni félagsins á árunum 1993, 1994, 1995 og 1996. Hann staðfesti að þær tölur sem í ákæru greinir fyrir hvert tímabil um sig væru réttar. Ákærði kannaðist við að hafa undirritað virðisaukaskattskýrslur þær sem eru meðal gagna málsins, þegar þær voru bornar undir hann. Ákærði kvaðst sjálfur hafa tekið ákvörðun um að skila ekki virðisaukaskatti þegar skýrslurnar voru lagðar inn hjá tollstjóra. Hann kvaðst þó vilja leggja áherslu á að hann hafi ekki skilað virðisaukaskatti skv. útprentuðum reikningum. Ákærði taldi að virðisaukaskattskýrslurnar væru réttar skv. bókhaldi félagsins, enda unnar upp úr því. Hann kvaðst telja að í niðurstöðum lögreglu um skil á virðisaukaskatti fyrir þau tímabil sem ákært er út af, væri tekið tillit til þeirra greiðslna sem hann innti af hendi f.h. félagsins á þessum tíma. Ákærði kvað skýringuna á því að virðisaukaskatturinn var ekki inntur af hendi vera þá að félagið hafi ekki verið búið að fá greiðslur fyrir verk sem unnin höfðu verið skv. útsendum reikningum. Bornir voru undir ákærða 72 reikningar og hann spurður hvort það væri rétt að enginn þessara reikninga hefði fengist greiddur. Hann staðfesti að reikningarnir hefðu ekki fengist greiddir. Ákærði kvað fleiri reikninga ekki hafa fengist greidda. Hann hafi ekki fengið þá og vera kynni að hann hafi farið með þá í innheimtu til lögmanna. Einnig kynnu einhverjir óinnheimtir reikningar að hafa verið settir í geymslu. Ákærða var bent á að liðið hafi allt að fimm árum frá því að elstu reikningarnir voru gefnir út þar til félagið varð gjaldþrota. Hann var spurður hvort hann hafi ekki reynt að fá leiðréttingu á útskatti. Ákærði kvað endurskoðanda félagsins ekki hafa bent honum á þann möguleika. Auk þess kvaðst ákærði hafa verið að semja við flesta af skuldurunum um greiðslur. Í eldri málunum hafi hann í flestum tilvikum fengið skuldabréf sem síðan hafi reynst vera haldlaus, en hann hafi orðið að ábyrgjast til þess að geta selt þau í lánastofnunum. Ákærði kvað þó einhverjar leiðréttingar hafa verið gerðar, en hann vissi ekki hvort það væri vegna einhverra af þessum 72 reikningum. Kvaðst ákærði muna að leiðréttingarnar væru einungis vegna ársins 1992. Katrín Steinsdóttir kom fyrir dóminn. Vitnið staðfesti að hún hafi aðstoðað við að færa bókhald félagsins á árunum 1993 til og með 1996, þ.e. fram í ágúst 1996. Vitnið kvaðst eingöngu hafa unnið við skráningu á bókhaldi og því hafi henni verið ókunnugt um innheimtumál félagsins. Vitnið kvaðst hafa prentað út úr tölvubókhaldinu virðisaukaskattskýrslur. Vitnið kvaðst telja að virðisaukaskattur á virðisaukaskýrslum hafi verið í samræmi við bókhald félagsins þann tíma sem hún aðstoðaði við bókhaldið. Niðurstaða Ákærða, sem var framkvæmdastjóri og stjórnarformaður Raf-Óss hf. og síðar Raf-Óss ehf., er gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem lagður var á félagið vegna uppgjörstímabila þeirra er í ákæru greinir, þ.e. eitt á árinu 1993, sex á árinu 1994, sex á árinu 1995 og þrjú á árinu 1996, samtals 2.302.976 krónur eftir leiðréttingu á ákæru. Var skatturinn hvorki greiddur á gjalddögum í samræmi við ákvæði 1. og 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum né síðar. Nemur álagður virðisaukaskattur sömu fjárhæð og ákært er fyrir að ekki hafi verið staðin skil á. Svo sem áður er að vikið var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 1996 og skiptastjóri skipaður. Gagnrýnir ákærði rannsókn málsins, sem hann telur stórlega áfátt, sem og það að skipta­stjóri skuli ekki hafa farið í saumana á bókhaldi fyrirtækisins því þá hefði annað komið í ljós en fyrir liggur. Byggir ákærði sýknukröfu sína m.a. á að því fari fjarri að ákærði hafi ekki ætlað að skila virðisaukaskatti, en gjaldþrot margra verkkaupa hafi leitt til þess að fé var ekki handbært. Megi ætla að tapaðar viðskiptakröfur nemi rúmum sjö milljónum króna og virðisaukaskattur af þeirri fjárhæð nemi a.m.k þeirri fjárhæð sem félagið hafi skuldað ríkissjóði. Því sé refsiskilyrðum um ásetning eða stórkostlegt gáleysi ekki fullnægt. Ákærði hefur játað að málavaxtalýsing sé rétt, en telur að taka beri tillit til framangreindra ógreiddra reikninga að fjárhæð rúmar sjö milljónir króna. Fyrir liggur að félagið fékk, á grundvelli 13. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, leiðréttingu vegna u.þ.b. helmings þeirrar fjárhæðar. Var ákærða opin sú leið að fá gerðar leiðréttingar á því sem eftir stóð, en hann lét það hjá líða. Þess er og að geta að ekki verður annað séð en að um óverulegar fjárhæðir sé að ræða vegna þeirra tímabila er í ákæru greinir eða um 35.000 krónur vegna áranna 1993 og 1994. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt er það lýst refsivert að skattskyldur aðili afhendi ekki á lögmæltum tíma virðisaukaskatt sem hann hefur innheimt. Er með þessu unnið til refsingar með því einu að láta ógert að skila skattinum í ríkissjóð á tilskildum tíma. Af framburði ákærða er ljóst að hann ákvað að félagið léti hjá líða að standa skil á skattinum í ríkissjóð á réttum tíma. Að því virtu telst fullnægt þeim huglægu refsiskilyrðum sem leidd verða af upphafsorðum tilvitnaðrar lagagreinar. Upplýst er í málinu að ákærði var ekki stjórnarformaður Raf-Óss hf., heldur einungis framkvæmdastjóri. Hann var hins vegar stjórnarformaður og framkvæmdastjóri Raf-Óss ehf. allt þar til félagið var tekið til gjaldþrotaskipta. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en ákærði hafi allan þann tíma sem ákæra tekur til haft á hendi fjármálastjórn og tekið fjármálalegar ákvarðanir f.h. félagsins. Ber hann samkvæmt því ábyrgð á því að eigi voru staðin skil á virðisaukaskattinum. Að öllu framanrituðu virtu telur dómurinn ákærða sannan að sök varðandi þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru eins og henni var breytt við meðferð málsins. Er heimfærsla brota hans rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki sætt refsingu svo kunnugt sé. Brot ákærða teljast meiri háttar og hefur hann því unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. sömu laga. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, skilorðsbundið til tveggja ára svo sem nánar greinir í dómsorði. Vanskil félagsins nema 2.302.976 krónum. Verður ákærði samhliða skilorðsbundinni refsivist dæmdur til greiðslu sektar sem þykir hæfilega ákveðin 3.000.000 króna og komi fangelsi í tvo mánuði í hennar stað verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Þá ber, skv. 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð er þykja hæfilega ákveðin 100.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarnfreðs Ólafssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 120.000 krónur. Dómsuppsaga hefur dregist nokkuð vegna starfsanna dómarans og páskaleyfa. Dómsorð: Ákærði, Óskar Smári Haraldsson, sæti fangelsi í tvo mánuði. Fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 22/1955. Ákærði greiði 3.000.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í tvo mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 100.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarnfreðs Ólafssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur.
Mál nr. 269/2016
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
B krafðist þess að A yrði svipt forsjá tveggja barna sinni á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í forsjárhæfnismati sem lá fyrir í málinu kom fram að verulega skorti á innsæi A og skilning hvað varðaði þarfir barna hennar fyrir stöðugleika og öryggi. Þá kom þar fram að A ætti við verulega andlega og hegðunarlega erfiðleika að stríða sem hún hefði ekki fengist til að takast á við og ekki væri líklegt að miklar breytingar yrði á því nema með róttækri viðhorfsbreytingu af hennar hálfu. Var því talið fullvíst að daglegri umönnun og uppeldi barnanna og andlegri heilsu þeirra yrði stefnt í hættu ef A hefði forsjá þeirra og var krafa B tekin til greina.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I.Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2016. Hún krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Málskostnaður fyrirHæstarétti verður ekki dæmdur, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin þóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl 2016.Mál þetta var upphaflegadómtekið 7. mars 2016. Það var endurupptekið 15. mars á grundvelli 104. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og dómtekið að nýju 30. mars. Málið varhöfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 11. janúar 2016 af Barnaverndarnefnd Reykjavíkur,Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík, á hendur A, [...], [...].Kröfur aðilaStefnandigerir þær dómkröfur að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, B, kt. [...] og C,kt. [...], sbr. a. og d. liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Stefnda krefst sýknu af kröfu stefnanda um aðhún verði svipt forsjá barna sinna, B og C Þá krefst hún málskostnaður samkvæmtsíðar framlagðri tímaskýrslu lögmanns hennar eins og eigi væri um gjafsókn aðræða og að tekið verði tillit til þess að virðisaukaskattur leggist á þóknunlögmannsins.Atvik máls Stefnandi lýsir málsatvikum meðþeim hætti að mál systkinanna C f. [...]2004 og B [...] 2007, sem lúti forsjá foreldra sinna, stefndu og föðurins, D,hafi verið unnin á grundvelli barnaverndarlaga frá árinu 2008, fyrst í stað hjáfjölskyldu- og velferðarnefnd E, Sveitarfélaginu [...]. Foreldrar barnanna hafiskilið í ágúst 2011 og hafi stefnda flutt í kjölfarið með börnin í [...]. Áfram hafi verið hafðar áhyggjur afvelferð barnanna en stefnda hafði þá hafið sambúð með öðrum manni, F. Í október2012 hafi stefnda og sambýlismaður hennar, F, flutt í [...] og hafi málefnibarnanna verið tilkynnt barnaverndaryfirvöldum þar í sama mánuði. Hafi íkjölfarið borist tilkynningar frá skóla barnanna, Barnavernd í [...] og fráættingjum þeirra. Hafi tilkynningarnar allar lotið að því sama, það er að eldribróðir barnanna, G, hafi haft miklar áhyggjur af systkinum sínum á heimilistefndu og sambýlismanns hennar. Hafi meðal annars komið fram í tilkynningum aðstefnda væri vond við börnin og að F hellti köldu vatni yfir C, ef hann pissaðiundir. Þá væru systkinin sett út á svalir illa klædd og látin vera þar lengi,ef þau gerðu eitthvað af sér. Hinn 24. maí 2013 hafi starfsmenn Barnaverndar [...]farið, að beiðni lögreglunnar á [...], í skóla barnanna og fært þau tilskýrslutöku í Barnahúsi og í kjölfar þess í læknisskoðun. Ástæða beiðnilögreglunnar hafi verið að eldri bróðir barnanna, sem fæddur sé árið 2000, hafií skýrslutöku í Barnahúsi greint frá ofbeldi af hendi stefndu og sambýlismannshennar, F, í garð barnanna. Hafði eldri bróðirinn verið í skýrslutöku vegnaofbeldis, sem hann hafi sjálfur orðið fyrir af hendi F, á heimili stefndu, enleita hafi þurft með drenginn á bráða- og slysadeild af þessum ástæðum. Viðskýrslutökuna hafi börnin staðfest það sem fram hafi komið hjá eldri bróðurnum.Í kjölfar þessa hafi verið óskað eftir samvinnu foreldra um að vista börninutan heimilis, sem hafi verið gert. Síðar hafi Barnaverndarnefnd [...]úrskurðað að börnin skyldu vistuð utan heimilis í allt að þrjá mánuði og hafibörnin farið í fóstur að [...] við [...], þar sem eldri bróðir þeirra sé ívaranlegu fóstri. Hafi vistunin síðar verið framlengd um tvo mánuði.Tilkynningar hafi haldið áfram að berast barnavernd seint á árinu 2013 og íbyrjun árs 2014, um ofbeldi og neyslu stefndu og F og hafi lögreglan ítrekaðverið kölluð á heimili þeirra vegna þessa. Þann 30. maí 2014 hafiBarnaverndarnefnd [...] kveðið upp úrskurð um vistun barnanna utan heimilis tiltveggja mánaða. Hafi nefndin falið starfsmönnum sínum að gera kröfu fyrirHéraðsdómi Reykjaness um að stefnda yrði svipt forsjá barnanna. Breyting hafðiorðið á lögheimili barnanna, 13. maí 2014, en lögheimili þeirra hafi þá veriðflutt til Reykjavíkur. Í ljósi þess hafi Barnaverndarnefnd [...]óskað eftirsamkomulagi við barnaverndaryfirvöld í Reykjavík um vinnslu málsins skv. 3.mgr. 15. gr. barnaverndarlaga, þannig að málefni þeirra yrðu áfram unnin hjáBarnavernd [...], þrátt fyrir að stefndaværi búin að flytja lögheimili sitt til Reykjavíkur. Úrskurður nefndarinnarhafi verið felldur úr gildi með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, 18. júlí 2014,með vísan til þess að ofangreint samkomulag Barnaverndarnefnda [...] ogReykjavíkur hefði ekki legið fyrir á úrskurðardegi og hefði Barnaverndarnefnd [...]því ekki verið bær um að kveða upp úrskurð um áframhaldandi fóstur systkinannaá vegum nefndarinnar. Í ljósi þessa hafi málefni barnanna verið tilkynnt tilBarnaverndar Reykjavíkur skv. 15. gr. barnaverndarlaga. Málefni barnanna hafiítrekað verið tekin fyrir á fundum Barnaverndar Reykjavíkur á tímabilinuseptember til nóvember 2014. Á fundi stefnanda, 25. nóvember 2014, hafi veriðákveðið að börnin yrðu vistuð utan heimilis á meðan þess yrði freistað aðstefnda undirgengist forsjárhæfnimat og bætti uppeldisaðstæður sínar. Í kjölfarfundarins hafi starfsmenn Barnaverndar verið í samskiptum við lögmann stefnduog hafi meðal annars verið ákveðið að halda fund 2. desember 2014. Áður en tilþess fundar hafi komið hafi starfsmanni Barnaverndar hins vegar borist tölvupósturfrá lögmanni stefndu um að stefnda væri flutt ásamt börnunum til [...]. Þann 2.desember 2014 hafi starfsmaðurBarnaverndar haft samband við skóla barnanna og hafi þá komið í ljóst að börninværu hætt í skólanum þar sem þau væru flutt til [...] með stefndu ogsambýlismanni hennar, F. Mál barnanna hafi verið tekið fyrir á meðferðarfundi,9. desember 2014, þar sem fram hafi komið verulegar áhyggjur af aðstæðumbarnanna og hafi nefndin talið fullreynt að ná samvinnu við stefndu umstuðningsaðgerðir á heimilinu að svo stöddu. Einnig hafi komið fram á fundinumað fyrir lægi samþykki Barnaverndarnefndar [...], frá 3. desember 2014, fyriráframhaldandi vinnslu málsins hjá stefnanda, sbr. 3. mgr. 15. gr.barnaverndarlaga. Á fundinum hafi verið úrskurðað að börnin skyldu vistuð áheimili á vegum nefndarinnar í allt að tvo mánuði, sbr. 1. mgr. 27. gr.barnaverndarlaga, frá 9. desember 2014 til 9. febrúar 2015, en áform um að takabörnin af heimili stefndu hafi ítrekað brugðist vegna ófærðar. Óskað hafi veriðliðsinnis barnaverndarstarfsmanna [...] við eftirlit með heimili barnanna.Samkvæmt skýrslu lögreglu hafi stefnda óskað aðstoðar á heimilinu laust fyrirmiðnætti 30. desember 2014 og hafi hún virst vera undir áfengis- eðalyfjaáhrifum. Stefnda hafi tjáð lögreglu í síma að sambýlismaður hennar væriölvaður, þau hefðu verið að rífast og vildi hún að hann yrði fjarlægður afheimilinu. Fram hafi komið að börnin væru á staðnum. Á leið á vettvang hafiborist tilkynning frá stefndu um að sambýlismaður hennar hefði lagt á hanahendur og hefðu börnin leitað skjóls undir eldhúsborði. Hafi sambýlismaðurstefndu verið handtekinn og hafi gist fangageymslu um nóttina. Þá komi fram ískýrslu að börnin hafi orðið vitni að atvikum. Börnin hafi komið tilReykjavíkur í fylgd stefndu, föstudaginn 9. janúar 2015, til dvalar ásamt henniá Vistheimili barna og hafi málefni barnanna áfram verið til vinnslu hjáBarnavernd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 19. janúar 2015, hafiúrskurður Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, um vistun barnanna utan heimilis frá9. desember 2014 til 9. febrúar 2015, verið staðfestur. Í kjölfar fundar, 20.janúar 2015, hafi verið gengið frá yfirlýsingu þar sem fram hafi komið aðstefnda samþykkti að börnin yrðu áfram vistuð á Vistheimili barna með stefndufrá 9. febrúar 2015 til 9. apríl s.á. Börnin hafi byrjað skólagöngu í [..] íReykjavík, 2. febrúar 2015. Jafnframt hafi H sálfræðingur verið fengin til aðframkvæma sálfræðilegt forsjárhæfnimat á stefndu. Hinn 30. janúar 2015 hafistefnda haft samband við starfsmann Barnaverndar og greint frá því að hún væribúin að fá vinnu á sjúkrahúsinu á [...]. Vildi stefnda taka vinnunni og farameð börnin aftur til [...]. Minnti starfsmaðurinn stefndu á að fyrir lægiúrskurður um vistun barnanna til 9. febrúar og jafnframt að hún hefði samþykktáframhaldandi vistun þeirra til 9. apríl 2015 og ef hún ætlaði að dragasamþykki sitt til baka færi málið á ný fyrir fund stefnanda. Hafi stefnda veriðhvött til þess að vera til samvinnu. Hafi hún sagst ætla að hugsa málið. Hinn10. febrúar 2015 hafi komið kom í ljós að stefnda hefði sótt börnin í skólannþá um morguninn og gefið þá skýringu að þau væru að fara til tannlæknis. Síðarsama dag hafi starfsmaður á Vistheimili barna haft samband við starfsmannBarnaverndar og greint frá því að hún hefði náð tali af stefndu. Hafði stefndatjáð starfsmanninum að hún hefði tekið ákvörðun um að fara með börnin afVistheimili barna, í samráði við lögmannsinn, og að hún hefði fullt leyfi til þess. Var í kjölfarið óskað eftirliðsinni lögreglu við að leita að stefndu og börnunum. Um kl. 16:45 þann samadag hafi lögreglan á [...] haft samband við bakvakt Barnaverndar og upplýst aðlögreglan hefði haft uppi á stefndu þar í bæ. Hafi stefnda neitað að afhendabörnin og fara með lögreglu á lögreglustöðina. Hafi hún því verið handtekin ogfærð á lögreglustöð ásamt börnunum. Þar hafi stefndu verið afhent ákvörðun umneyðarráðstöfun barnanna skv. 31. gr. barnaverndarlaga. Hafi börnin verið færðaftur á Vistheimili barna við mikil mótmæli stefndu þar sem meðal annars hafiþurfti að kalla á aðstoð lögreglu fyrir utan Vistheimilið. Mál barnanna hafiverið tekið fyrir á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, 17. febrúar 2015,þar sem meðal annars hafi verið lagt til að leitað yrði eftir samþykki stefndufyrir því að hún afsalaði sér forsjá barnanna, sbr. 1. mgr. 25. gr.barnaverndarlaga, ella yrði lagt til að úrskurðað yrði um vistun þeirra utanheimilis á grundvelli 27. gr. barnaverndarlaga. Hafi á fundinum verið ákveðiðað fresta fyrirtöku málsins til 20. febrúar 2015. Mál barnanna hafi að nýjuverið tekið fyrir á fundi nefndarinnar, 20. febrúar 2015. Hafi niðurstaðafundarins orðið að hagsmunir barnanna krefðust þess að þau yrðu vistuð utanheimilis í allt að fjóra mánuði. Hafi í framhaldinu verið úrskurðað að börninskyldu vistuð á heimili á vegum nefndarinnar í allt að tvo mánuði, sbr. 1. mgr.27. gr. barnaverndarlaga og á sama tíma ákveðið að borgarlögmanni yrði falið aðhöfða mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og gera kröfu um að vistun barnanna stæðitil 20. júní 2015, sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Hafi HéraðsdómurReykjavíkur fallist á framangreinda kröfu með úrskurði, 13 maí 2015, og hafiúrskurðurinn verið staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands, 8. júní 2015, ímáli nr. 373/2015. Forsjárhæfnimat H sálfræðings, sem gert hafi verið að beiðnistefnanda hafi legið fyrir, 1. júní 2015. Samkvæmt verkbeiðni skyldi gerasálfræðilegt forsjárhæfnimat á stefndu og mat lagt á fimm tilgreind atriði. Íniðurstöðu matsins komi meðal annars fram að stefnda búi yfir nægilegri hæfnitil að veita börnum sínum góð uppeldisskilyrði nú og í framtíðinni að þvítilskyldu að hún gangist við þeim vanda sem hafi fylgt henni um langt skeið ogbregðist við honum betur en hún hafi gert. Í matsgerðinni komi einnig fram aðpersónuleikapróf sýni að stefnda sé leiðitöm og skorti innsæi í eigin hegðun ogannarra og sé líkleg til að sýna af sér ábyrgðarleysi, vera óáreiðanleg ogsjálfmiðuð í hegðun. Einnig komi fram í matsgerðinni að stefnda hafi fullyrt íviðtölum við matsmann að reglusemi ríkti í áfengisneyslu hjá henni ogsambýlismanni hennar, en matsmaður kveðist ekki hafa haft tök á að kannasannleiksgildi þeirrar fullyrðingar. Þá sé haft eftir stefndu, í matsgerðinni,að hún og F hafi á þeim tíma verið í sambúð og að hún hafi „talið að hún fengibörnin frekar ef hún segði þau hafa slitið sambúð“. Mál barnanna hafi á nýverið tekið fyrir á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, 9. júní 2015, þar sem fyrir hafi legiðtillaga um að leitað yrði samþykkis frá stefndu fyrir vistun barnanna utanheimilis í eitt ár eða til 20. júní 2016, ella yrði gerð krafa fyrir héraðsdómiskv. 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga um vistun barnanna í tólf mánuði. Stefndahafi hafnað tillögunni. Fram hafi komið á fundinum að stefnda hefði ekki veittstarfsmönnum Barnaverndar réttar upplýsingar um samband sitt við F en ljóstværi að þau væru á þeim tíma í sambúð. Á fundinum hafi starfsmaður Barnaverndar einnig upplýstfundarmenn um að börnin hafi tvisvar sinnum komið í umgengni, þar sem stefndahefði ekki mætt. Hefði það valdið börnunum raski og haft neikvæð áhrif á líðanþeirra. Á fundinum hafi einnig verið vísað í skýrslu talsmanns barnanna þar semfram komi að það sé mat talsmannsins að ró væri komin yfir börnin og þau væruöruggari og heimavanari í vistuninni á [...]. Þá komi fram í bókunBarnaverndarnefndar frá fundinum að gögn málsins styðja ekki að matinefndarinnar að stöðugleiki hafi skapast í búsetu stefndu og að vímuefnaneyslaog ofbeldi heyri sögunni til. Hafi það verið álit nefndarinnar að ekki værihægt að tryggja aðstæður barnanna á heimili stefndu á meðan stuðningur við hanayrðir fullreyndur í samræmi við tillögur matsmanns á forsjárhæfni hennar. HafiBarnaverndarnefnd því talið nauðsynlegt að vistun barnanna utan heimilis yrðiáframhaldið á meðan þess yrði freistað að stefnda nýtti sér stuðning til þessað efla uppeldishæfni sína og skapa börnunum öruggt og traust uppeldisumhverfitil lengri tíma. Þá hafi nefndin einnig fjallað um nýjar upplýsingar um frásögnB af ofbeldi F í sinn garð. Hafi þær upplýsingar verið litnar alvarlegum augumog starfsmönnum Barnaverndar verið falið að hlutast til um að hið meintaofbeldi yrði kannað frekar, án tafar. Hafi borgarlögmanni að lokum verið faliðað gera þá kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að vistun barnanna yrði til 20.júní 2016, sbr. 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Þann 26. júní 2015 hafi borist upplýsingarfrá lögreglunni á [...] vegna afskipta af heimili stefndu og F, en í þeim hafikomið fram lýsing á ofbeldi, mikilli ölvun og hótunum, meðal annarslíflátshótunum, í garð lögreglumanna og fjölskyldna þeirra. Hinn 30. júní 2015hafi meðferðaráætlun verið tilbúinn ogsend lögmanni stefndu. Hinn 17. júlí 2015 hafi Héraðsdómur Reykjavíkur kveðiðupp úrskurð um vistun barnanna utan heimilis til 5. janúar 2016 og hafiHæstiréttur Íslands staðfest þá niðurstöðu með dómi, 21. ágúst 2015. StarfsmennBarnaverndar hafi rætt við börnin, 10. september 2015, meðal annars umsamskipti F við börnin. Hafi þau lýst ofbeldi af hálfu F í sinn garð og jafnframtgreint frá því að þau vildu ekki fara heim til stefndu, ef F yrði á heimilinu.Starfsmenn Barnaverndar hafi ítrekað reynt að fá svör frá stefndu og lögmannihennar um afstöðu hennar til fyrirliggjandi áætlunar um meðferð máls en ánárangurs. Hafi málefni barnanna verið tekin fyrir á meðferðarfundi starfsmannaBarnaverndar, 19. september 2015, þar sem bókað hafi verið að stefndu yrði sendskrifleg viðtalsboðun, þar sem ganga mætti frá meðferðaráætlun og unnið yrði aðþví að setja stuðning á heimilið og við stefndu. Stefnda hafi ekki mætt ífyrirhugað viðtal en krafist þess að mál barnanna yrði sentbarnaverndaryfirvöldum í því umdæmi sem hún byggi. Áfram hafi verið reynt að násamvinnu við stefndu um gerð áætlunar um meðferð máls en án árangurs. Málefni barnannahafi verið tekin fyrir á meðferðarfundi starfsmanna Barnaverndar, 25. nóvember2015. Á fundinum hafi meðal annars verið bókað að algert innsæisleysi virtisthrjá stefndu og að telja yrði að stefnda hefði fengið það svigrúm sem kveðiðhefði verið á um í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 17. júlí 2015, en ekkinýtt sér það til að bæta aðstæður sínar og uppeldishæfni. Hafi fundurinn þvíákveðið að mál barnanna yrði lagt fyrir fund Barnaverndarnefndar með tillögu umað óskað yrði eftir því að stefnda samþykkti að afsala sér forsjá barnanna enað öðrum kosti yrði gerð krafa um það fyrir dómi að hún yrði svipt forsjáþeirra. Mál barnanna hafi að lokum verið lagt fyrir fundBarnaverndarnefndar Reykjavíkur, 8. desember 2015, þar sem meðal annars hafikomið fram að stuðningsúrræði á grundvelli barnaverndarlaga væru fullreyndgagnvart stefndu og hafi borgarlögmanni verið falið að krefjast þess fyrir dómiað stefnda yrði svipt forsjá barna sinna á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga. Stefnandi hafi bókað á fundi sínum, 8. desember 2015, að gera ætti kröfuum að stefnda yrði svipt forsjá barna sinna, B og C, sbr. a. og d. liði 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga, þar sem stuðningsúrræði á grundvelli sömu laga værufullreynd. Með bréfi, 14. desember 2015, hafi stefnandi falið borgarlögmanni aðannast fyrirsvar og gera kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um að stefnda yrðisvipt forsjá barna sinna í samræmi við framangreinda bókun stefnanda. Fyrirliggi dómur Hæstaréttar Íslands frá 21. ágúst 2015 þar sem vistun barnanna utanheimilis til 5. janúar 2016 hafi verið staðfest. Með yfirlýsingu, 21. desember2015, hafi faðir barnanna afsalað sér forsjá þeirra.Málsástæður stefnanda ogtilvísun til réttarheimildaStefnandi kveðst byggjakröfu sína um forsjársviptingu á því að skilyrði ákvæða a- og d-liðar 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt í máli þessu. Það sé mat stefnanda, meðhliðsjón af gögnum málsins og forsögu, að fullvíst sé að daglegri umönnunbarnanna sé hætta búin fari stefnda með forsjá þeirra. Stefnandi telji einnigfullvíst að líkamlegri og andlegri heilsu barnanna sé hætta búin fari stefndameð forsjá þeirra. Stefnandi telji að stuðningsaðgerðir á grundvelli lagannadugi ekki til að tryggja öryggi barnanna og fullnægjandi uppeldisskilyrði tilframbúðar hjá stefndu. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoða stefndu á víðtækanhátt og hafi afskipti barnaverndaryfirvalda af málefnum barnanna staðið alltfrá árinu 2008. Stefnda hafi ítrekað fengið tækifæri til að bæta aðstæður sínarog veita börnum sínum það öryggi, skjól og þá umhyggju sem ætlast sé til aðforeldri veiti börnum sínum. Að mati stefnanda hafi börnin búið við óöruggar ogóviðunandi aðstæður til lengri tíma á heimili stefndu og sambýlismanns hennarog hafi það haft alvarleg áhrif á líðan þeirra og hegðun. Þannig hafi sambúð stefndu við F einkennst afátökum og ofbeldi og tíðumheimsóknum lögreglu og barnaverndaryfirvalda. Þá hafi umræddur F meðal annarsverið dæmdur fyrir ofbeldi gagnvart eldri syni stefndu. Hafi stefnda meðalannars viðurkennt að hún og F hafi til málamynda slitið sambúð í þeirriviðleitni að gera það líklegra að hún fengi börnin aftur til sín. Á sama tímageri stefnda ráð fyrir að vera áfram í sambúð með F. Virðist stefnda enganveginn átta sig á alvarleika málsins. Að mati stefnanda sé niðurstaðaforsjárhæfnismats H sálfræðings, frá 1. júní 2015 á skjön við þau gögn semliggi fyrir í málinu og þær forsendur sem lagðar séu til grundvallar í matinusjálfu. Í matinu komi meðal annars fram að niðurstaða prófa sem gerð hafi veriðí tengslum við matið sýni konu sem sé leiðitöm og skorti innsæi í eigin hegðunog annarra og sé líkleg til að sýna af sér ábyrgðarleysi, vera óáreiðanleg ogsjálfmiðuð í hegðun. Að þessu virtu komi því á óvart að stefnda sé metin hæf umað geta uppfyllt þau uppeldisskilyrði sem börnin eigi vissulega rétt á. Virðistsem að matsmaður byggi mat sitt nær eingöngu á einhliða frásögn stefndu en ekkiþeim upplýsingum sem liggi fyrir í málinu og staðreyndar hafi verið. Þannigleggi matsmaður til að mynda til grundvallar frásögn stefndu um aðáfengisneysla væri ekki lengur á heimilinu, en taki fram að ekki hafi veriðunnt að afla staðfestingar á réttmæti þess. Í þessu sambandi skuli bent á aðvið framkvæmd matsins hafi matsmaður ekki haft undir höndum bréf lögreglunnar á[...] frá 26. júní 2015, þar sem fram komi afskipti af stefndu og F. Þá hafimatsmaður heldur ekki haft upplýsingar um að grunur hefði vaknað um að F kynniað hafa beitt börnin ofbeldi. Að þessu virtu og með tilliti til þess fyrirvarasem matsmaður hafi uppi í matinu sjálfu verði að telja að niðurstaða matsinsgefi ekki rétta mynd af hæfni stefndu til að fara með forsjá barna sinna. Meðhagsmuni barnanna að leiðarljósi telji stefnandi brýnt að börnin fái sem fyrststöðugar uppeldisaðstæður eftir áfallasama bernsku. Telji stefnandi mikilvægtað aðstæður barnanna verði tryggðar héðan í frá og til frambúðar og að þau fáiöruggar og viðunandi uppeldisaðstæður þar sem þau njóti verndar og velfarnaðarþeirra sé gætt í hvívetna. Börnin búi í dag hjá fósturforeldrum að [...] oghafi náð að tengjast þeim vel. Vel sé hlúð að börnunum jafnt heimafyrir sem ogí skólanum og sé réttur þeirra til viðunandi uppeldis og umönnunar tryggður. Aðmati stefnanda hafi verið leitast við að eiga eins góða samvinnu við stefndu ummálið eins og aðstæður hafi leyft. Stefnandi telji stuðningsaðgerðirfullreyndar í því skyni að bæta forsjárhæfni stefndu. Frá því að málefni barnannahafi verið tekin fyrir í Héraðsdómi Reykjavíkur í júlí 2015 hafi starfsmennBarnaverndar ítrekað óskað eftir samvinnu stefndu um að hún nýti sérstuðningsúrræði til þess að bæta uppeldiaðstæður sínar en án árangurs. Sé þaðmat stefnanda að stefnda hafi þegar fengið það svigrúm sem kveðið sé á um íúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 17. júlí 2015, til þess að sýna fram á þaðað hún hafi getu og vilja til að bæta og breyta aðstæðum sem leitt hafi tilþeirra afskipa sem barnaverndaryfirvöld hafi haft af börnunum. Stefnda hafihvorki nú né áður sýnt neinn vilja eða viðleitni til þess að þiggja stuðning ogbæta aðstæður barna sinna. Stefnandi telji það ekki þjóna hagsmunum barnanna aðbúa við frekari óstöðugleika í búsetu. Að mati stefnanda skorti stefndu algjörlegainnsæi í eigin vanda og áhrif vandans á börnin til lengri tíma. Stefnda virðistekki með nokkru móti geta sett hagsmuni barnanna í forgang og velji að búa meðmanni, sem beitt hafi börnin og stefndu sjálfa bæði andlegu og líkamaleguofbeldi. Fullreynt sé að reyna að ná samvinnu við stefndu og beita vægariúrræðum til úrbóta með hagsmuni barnanna í huga enda hafi slíkar aðgerðir veriðreyndar án viðunandi árangurs. Önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séuþví ekki tæk nú, en brýna nauðsyn beri til að skapa börnunum til frambúðar þaðöryggi og umönnun sem þau eigi rétt á að búa við lögum samkvæmt. Geti þaustuðningsúrræði sem stefnandi hafi yfir að ráða ekki megnað að skapa börnunumþau uppeldisskilyrði sem þau eigi skýlausan rétt til hjá stefndu. Að matistefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til að ná þeim markmiðumsem að sé stefnt og sé krafa stefnanda sett fram samkvæmt fortakslausu ákvæði1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Það séu frumréttindi barna að búa viðstöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það sé almenn skylda foreldra,sem lögfest sé í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga, að sýna börnum virðingu ogumhyggju, auk þess sem óheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarrivanvirðandi háttsemi. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindumbarna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris ogbarns vegist á, séu hagsmunir barnsins, hvað því sé fyrir bestu, þyngri ávogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komieinnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinberasé og skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir sé mælt um í stjórnarskrálýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og samningiSameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá eigi reglansér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994 og í Alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lögnr. 10/1979. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna íbarnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga, og gagna málsins, geristefnandi þá kröfu að A verði svipt svipt forsjá barna sinna, B og C sbr. a- ogd liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðumárangri. Málsástæður stefndu og tilvísun til réttarheimildaSamkvæmt greinargerð stefndu var hún í erfiðuhjónabandi með ofbeldisfullum og óreglusömum föður þeirra barna sem mál þettavarðar. Fjölskyldan hafi búið í […] þar sem stefnda hafi verið í mjög góðrisamvinnu við starfsmenn Barnaverndar á staðnum og hafi starfsmenn nefndarinnaraðstoðað stefndu við að fá íbúð í […], eftir skilnað hennar við föður barnanna.Stefnda hafi hafið sambúð með F og þau flutt til […] og síðan til Reykjavíkur.Þegar stefnda hafi búið í […] og í [..] hafi hún verið í samvinnu við starfsmennbarnaverndar á þeim stöðum og skrifað undir áætlanir um meðferð máls ogsamþykkt vistun utan heimilis á meðan hún hafi farið í meðferð á Vogi og síðaní framhaldsmeðferð á Vík. Ekki sé rétt að ekki hafi náðst samvinna starfsmannaBarnaverndar Reykjavíkur við stefndu þar sem stefnda hafi samþykkt úrræðiðráðgjöf og kennslu heim, en Barnavernd Reykjavíkur aldrei látið verða af því aðkoma því úrræði í framkvæmd og borið fyrir sig að ekki hefði náðst að gerameðferðaráætlun, en stefnda hafi átt mjög erfitt með að komast á fund hjáBarnavernd Reykjavíkur því hún hafi þurft að sitja yfir drengnum í skóla vegnaerfiðrar hegðunar hans og eins hafi hún þurft að vera heima hjá börnunum þegarþau hafi verið veik og eftir skóla, þegar þau hafi komið heim og einnig hafistefnda þurft að fara í skólaferðalag með börnunum og því miður alltaf hist svoá, þegar starfsmenn Barnaverndar hafi boðað til fundar, að stefnda hafi ekkikomist vegna framangreindra aðstæðna. Hefði því verið eðlilegt að starfsmennBarnaverndar hefðu farið með meðferðaráætlunina á heimili stefndu tilundirritunar til að úrræðið kæmist á í stað þess að láta úrræðið og þar meðmálið stranda á þessu stigi og halda því síðan ranglega fram að stefndahafi ekki verið til samvinnu, en því fari fjarri. Með úrskurði, 9. desember2014, hafi Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ákveðið að börn stefndu, C og B,skyldu vistuð á heimili á vegum nefndarinnar í tvo mánuði, frá þeim degi aðtelja, sbr. b - lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, eða til 9.febrúar 2015, og hafi börnin dvalið á Vistheimili barna frá byrjun janúar 2015ásamt móður sinni samkvæmt samkomulagi við hana en hún hafi verið þar ígreiningar- og kennsluvistun og til fullrar samvinnu við starfsmennBarnaverndar Reykjavíkur. Vegna mikils þrýstings á stefndu á fundiBarnaverndarnefndar Reykjavíkur, 20. janúar, hafi stefnda síðan fallist á aðbörnin yrðu vistuð áfram á Vistheimili barna eftir að vistun samkvæmt úrskurðilyki, eða til 9. apríl, með því skilyrði að hún fengi að vera áfram meðbörnunum á Vistheimilinu. Áður en vistunartíma hafi lokið en eftirframangreindan fund með Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi stefndu boðist starfsem matráður í eldhúsi Sjúkrahússins á [...], ef hún gæti byrjað fljótlega ífebrúar, en stefnda hafi ekki haft vinnu á þessum tíma og verið í atvinnuleit.Stefnda hafi rætt þetta við starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur og að hún yrðinú að fara á heimili sitt á [...] ásamt börnum sínum og gæti því ekki verið þaráfram eftir að vistunartíma lyki samkvæmt úrskurði. Stefnda hafi rætt þetta viðlögmann sinn sem hafi sagt henni að hún gæti dregið samþykki sitt til baka ogverði að telja að móðir hafi verið í fullum rétti til að gera það. Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur hafiverið í nánu sambandi við stefndu og hafi stefnda rætt opinskátt ogafdráttarlaust um þetta við þá starfsmenn og einnig við starfsmenn Vistheimilisinsog gert þeim fulla grein fyrir að hún gæti alls ekki verið lengur áVistheimilinu með börn sín en út þann tíma sem úrskurðað hafði verið um vistunutan heimilis og sé því algerlega mótmæltað stefnda hafi haldið því leyndu fyrir starfsmönnum Barnaverndar ogVistheimilis að hún væri að fara þaðan, en sjálfsagt hafi þar verið einhvermisskilningur á ferðinni. Starfsmenn Vistheimilis hafi gefið stefndu góðaumsögn varðandi umönnun barna sinna á heimilinu en börnum hennar hafi ekkiliðið þar vel og viljað fara heim og fara í sinn skóla á […], en þau hafi ekkisótt skóla frá því þau hafi komið á Vistheimilið í byrjun janúar til 29. janúarer þau hafi byrjað í […], sem þau hafi alls ekki viljað fara í. Talsmaðurbarnanna hafi rætt við þau og þau lýst eindregnum vilja sínum til að fara afturá heimili sitt og sambýlismaður hennar, sem hún hafi slitið sambúð við, veriðfarinn í meðferð á Vogi. Barnaverndarnefnd hafi verið það vel kunnugt aðstefnda hafi slitið sambúð við F á þessum tíma og hafi það verið ítarlega rættá fundi stefndu með starfsmönnum Barnaverndarnefndar. Í ljósi alls þess sem aðframan sé rakið hafi stefnda ákveðið að fara til síns heima með börnin þegarvistunartími samkvæmt úrskurði væri liðinn og hafi hún talið sig hafa greintbæði starfsmönnum Barnaverndar Reykjavíkur og starfsmönnum Vistheimilis frá aðhenni væri nauðsynlegt að fara til að missa ekki af þeirri vinnu sem henni hafistaðið til boða í sínum heimabæ. Á öllum þeim tíma sem stefnda hafi verið áVistheimilinu hafi hún verið reiðubúin til að undirgangast forsjárhæfnimat ogsé það hreinlega ekki rétt að svo hafi ekki verið og sé ekki unnt að ásaka hanafyrir að starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur, sem iðulega hafi veriðá fundum með varnaraðila á Vistheimilinu, hafi ekki látið hana skrifa undirsérstakt samþykki þess efnis. Stefndu hafi aldrei verið boðið að skrifa undirslíkt samþykki. Því sé alfarið andmælt að stefnda hafi ekki verið til samvinnuí þessum efnum. Varðandi málatilbúnað í stefnu um að stefnda hafi ekki sinnt umgengnisem skyldi sé þess að geta að eðlilega verði umgengni erfiðleikum bundin vegnafjarlægðar í tilvikum sem þessu og verið hafi ófært frá [...] til [...] fyrirminni bíla í eitt skiptið, sem umgengni hafi átt að fara fram, og í nær öllskiptin hafi starfsmenn Barnaverndar látið vita um umgengni með svo stuttumfyrirvara og rétt áður en starfsmenn hættu vinnu fyrir helgi að ekki hafi náðstað ljúka skipulagningu umgengni í samráði við stefndu og starfsmennBarnaverndar, en lögmaður stefndu hafi haft milligöngu um það. Í þau skipti,sem umgengni hafi fallið niður, hafi því ekki viljaleysi móður verið um aðkenna. Hún hafi viljað meiri umgengni. Stefnda hafi farið í foreldrahæfnismat áárinu 2015 og verið til fullrar samvinnu um það eins og áður segi. Fyrir liggiskýrsla sálfræðings sem telji stefndu vel hæfa til að fara með forsjá barnannaog verði að leggja það mat til grundvallar úrlausnar í þessu máli. Fullyrðingarum annað, af ófaglærðu fólki, séu út í hött og sé þeim harðlega andmælt. Enginnsé fullkominn. Allir hafi kosti og galla og reki sálfræðingurinn ýtarlega kostiog galla varnaraðila en taki fram að þrátt fyrir tiltekna galla verði að teljaað varnaraðili sé fær um að annast forsjá barna sinna, sé hún til fullrarsamvinnu við barnaverndaryfirvöld, og hafi stefnda lýst því yfir að hún sétilbúin til fullrar samvinnu við starfsmenn barnaverndaryfirvalda fyrir austanog heimili þar óboðað eftirlit á heimili sitt. Stefnda hafi ekki ritað undiráætlun um meðferð máls því þar hafi verið gert ráð fyrir vistun barnanna utanheimilis til júní 2016, en það hafi stefnda ekki getað sætt sig við og hafðikært úrskurð Barnaverndarnefndar og síðan einnig úrskurð HéraðsdómsReykjavíkur, sem þó hafi aðeins fallist á vistun utan heimilis til 5. janúar2016 og því í talsvert skemmri tíma en krafist hafi verið. Síðar hafi samameðferðaráætlun verið boðin áfram til undirskriftar án þess að dagsetningumværi breytt og hafi verið á þaðbent og þess óskað að því yrði breytt, sem ekki hafi verið gert. Það sé þvíekki rétt að móðir hafi ekki viljað vera til samvinnu. Hún hafi rækt umgengni,eftir því sem færð hafi leyft, auk þess sem hún hafi verið veik í eitt skiptisem umgengni hafi átt að vera. Engin stuðningsúrræði hafi verið boðin ávistunartímanum utan sálfræðiviðtöl sem fyrst hafi verið boðin undir árslok oghafi stefnda þegið þau strax, en ekki hafi verið komið á endanlegt skipulag áhvar og hvernig viðtölin ættu að fara fram enda talsverðar fjarlægðir millisálfræðings og stefndu og hafi sálfræðingurinn verið að kanna hvernig best væriað haga því fyrirkomulagi, þegar það úrræði virðist hafa verið stoppað. Þá hafimóðir ekki fengið neina umgengni við börn sín síðan fyrir jól og því veriðneitað að börnin fengju að koma til móður á jólum. Foreldrahæfnismatið sé unniðaf sálfræðingi sem unnið hafi slík möt í forsjármálum og þekki vel til slíkramata og vinnslu þeirra. Matið sé meðal annars byggt á PAI-persónuleikaprófi engerðar hafi verið réttmætis- og áreiðanleika-athuganir á því við íslenskaraðstæður. Á bls. 13 í matinu sé einkum vikið að því sem úr þurfi að bæta og þarvísað til tíðra flutninga og samskiptaerfiðleika við sambýlis-mann. Í þvísambandi sé þess að geta að stefnda búi enn á […], í sama húsnæði og hún hafiflutt í þegar hún hafi farið austur, og hún starfi enn á sama vinnustað og hafi þvífasta vinnu og langtímaleiguhúsnæði, sem sé rúmgott fyrir fjölskylduna.Varðandi samskiptaörðugleika við sambýlismann, sem sé ljóst að hafi verið, séþess að geta að stefnda segi að slíkt sé ekki lengur til staðar og sambýlismaðurhennar hafi ekki neitt áfengis nú um talsverðan tíma. Tilvitnuð samskiptilögreglu hafi verið við sambýlismann en ekki stefndu. Ekki hafi verið sýnd gögnum frekari afskipti lögreglu og styðji það frásögn stefndu um að vel gangi nú áheimilinu. Sambýlismaður stefndu hafi verið í vinnu við löndun og sé nú kominnmeð pláss á bát hjá [...]. Ekki séþví annað að sjá en að stefnda hafi tekið á því sem þurft hafi að bæta samkvæmtmatinu. Þess beri að geta að ekki virðist sem starfsmenn Barnaverndar-nefndarhafi óskað eftir að óboðað eftirlit væri haft með heimilinu, þó stefnda hafimargsagt að hún heimilaði það. Varðandi vilja barnanna beri að líta til þesssem þau segi talsmanni sínum en þar komi skýrt fram að drengurinn vilji komaheim til móður sinnar, en gera verði kröfu um að talsmaður tali aftur viðbörnin og þá augliti til auglitis en ekki símleiðis. Frásögnum um meint ofbeldisambýlismanns við börnin, sem sagt er að þau hafi greint starfsmönnumBarnaverndar frá, sé vísað á bug sem ósönnuðum og kannist hvorki stefnda nésambýlismaður hennar við slíkt. Verði að telja eðlilegra að talsmaður eða annarþar til bær sérfræðingur ræði það við börnin og þá hugsanlega sá sálfræðingursem framkvæmdi matið. Fram hafi komið að líklegt sé að börnin séu með áfallastreituröskunog sé slíkt eðlilegt eftir allt það sem starfsmenn Barnaverndar hafi lagt á þaum.a. handtöku móður þeirra og meðferð hennar eins og stórhættulegsafbrotamanns, fyrir framan börnin. Öll framkoma starfsmanna BarnaverndarReykjavíkur við stefndu sé mjög ámælisverð og hafi ekki verið á þá leið semtelja verði börnunum fyrir bestu, enda séu þau orðin veik. Þegar börnin hafiverið flutt í fóstur á [...]i hafi þau ekki verið í neinum skóla í nánast mánuðþví tíma taki að koma börnum í skóla í sveitarfélagi sem sé utanlögheimilissveitarfélags barns. Börnunum hafði liðið illa í skólanum á [...]áður og hegðun þeirra og þásérstaklega drengsins verið mjög erfið og hann annaðhvort verið framá gangi eðaúti, þegar kennslustundir hafi verið. Við úrlausn málsins verði einnig aðlíta til þess er fram komi í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí sl., semstaðfestur hafi verið af Hæstarétti Íslands, en þar komist dómarinn að þeirriniðurstöðu á bls. 15 að hann telji það ljóst með tilliti til matsgerðar aðstefnda eigi að hafa alla burði til að tryggja til framtíðar aðstæður sínarþannig að börn hennar geti flutt á heimili hennar að nýju. Með vísan til þess sem áður greini sé ekkiannað að sjá en stefnda hafi einmitt náð tökum á því sem ábótavant hafi þóttsvo sem tíðum flutningum en hún hafi sest að til framtíðar á [...], hafi þarfasta atvinnu og öruggt húsnæði. Ekki hafi verið lögð fram ný gögn sem benditil að áfengisvandi og ósamkomulag sé nú til staðar á heimilinu né hafi verið það frá þeim tíma er greint sé frá í þeimúrskurði. Í ljósi alls framangreinds verði að telja að hagsmunum barnanna sébest borgið hjá móður sinni á lögheimili þeirra á […], en þar hafi þeim líkaðvel í skólanum og þar hafði móðir sótt um greiningu í gegnum skólann á […]vegna hegðunarvanda drengsins, sem hafi verið verulegur. Komið hafi verið í vegfyrir það ferli með öllum þeim aðgerðum sem Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafistaðið fyrir og verði að telja það mjög alvarlegt, en nefndinni hafi verið velkunnugt um að slík greining hafi verið að fara af stað á vegum skólans fyriraustan. Hafi nefndin og starfsmenn Barnaverndar virt það að vettugi og ekkikomið drengnum í greiningu, sem veruleg þörf sé á, en bróðir hans hafi veriðgreindur með ADHD og fengið aðstoð á BUGL. Eins og að framan sé rakið verði aðtelja ljóst að skilyrði svo íþyngjandi úrræðis sem svipting forsjár sé, getiekki talist vera fyrir hendi og sé þess því krafist að þeirri kröfu verðihafnað.Krafastefndu um að hafnað verði kröfu stefnanda sé byggð á því að ekki séu fyrirhendi skilyðri fóstursviptingar skv. 29. gr., sbr. og 2. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga og að ekki sé rétt að reynd hafi verið til þrautarstuðningsúrræði skv. 24. gr. sbr. og 23. gr. sömu laga í ljósi þess að stefndasé tilbúin til fullrar samvinnu og heimili óboðað eftirlit með heimili.Forsjársvipting núna sé einnig andstæð meginreglu sem lögfest sé í 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga þar sem segiað ávallt skuli miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeimmarkmiðum sem að sé stefnt og því skuli aðeins grípa til íþyngjandi ráðstafana,ef lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Jafnframt sékrafan studd við meðalhófsreglu, sem lögfest sé í stjórnsýslulögum. Krafa ummálskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og eigi værium gjafsóknarmál að ræða, byggi á 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga. Krafa umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt.Forsendurog niðurstaðaDómkrafastefnanda í málinu er grundvölluð á a- og d-liðum 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, en þar er kveðið á um að barnaverndarnefnd séheimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar eða báðir, skulisviptir forsjá ef hún telur: a. að daglegri umönnun, uppeldi, eða samskiptumforeldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroskaeða d. fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess séhætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara meðforsjána, svo sem vegna fíkniefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eðaað breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Af hálfu stefnanda er á þvíbyggt að fullvíst sé meðhliðsjón af gögnum málsins og forsögu að daglegri umönnun barnanna sé hættabúin fari stefnda með forsjá þeirra. Þá megi jafnframt telja fullvíst að bæðilíkamlegri og andlegri heilsu barnanna sé hætta búin fari stefnda með forsjáþeirra. Telja verði að stuðningsaðgerðirá grundvelli barnaverndarlaga dugi ekki til að tryggja öryggi barnanna ogfullnægjandi uppeldisskilyrði hjá stefndu. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoðahana á víðtækan hátt og hafi afskipti barnaverndaryfirvalda af málefnumbarnanna staðið allt frá árinu 2008. Stefnda hafi ítrekað fengið tækifæri tilað bæta aðstæður sínar og veita börnum sínum það öryggi, skjól og þá umhyggjusem ætlast sé til að foreldri veiti börnum sínum en án árangurs. Aðstæður áheimili stefndu og sambýlismanns hennar hafi haft alvarleg áhrif á líðanbarnanna og hegðun en sambúð stefndu og sambýlismanns hennar hafi einkennst af átökum og ofbeldi og tíðumheimsóknum lögreglu og barnaverndaryfirvalda. Virðist stefnda engan vegin áttasig á alvarleika málsins. Börnin búi í dag hjá fósturforeldrum og hafináð að tengjast þeim vel. Vel sé hlúð að þeim jafnt heimafyrir sem og í skólaog sé réttur þeirra til viðunandi uppeldis og umönnunar tryggður. Stefnanditelji stuðningsaðgerðir fullreyndar í því skyni að bæta forsjárhæfni stefndu oghún fengið nægilegt svigrúm til þess að sýna fram á það að hún hafi bæði getuog vilja til að bæta og breyta aðstæðum sem leitt hafi til þeirra afskipta sembarnaverndaryfirvöld hafi haft af börnum hennar. Hins vegar hafi hún hvorki nú néáður sýnt vilja eða viðleitni til þess að þiggja stuðning og bæta aðstæðurbarna sinna og sé að mati stefnanda fullreynt að reyna að ná samvinnu viðstefndu og beita vægari úrræðum til úrbóta með hagsmuni barnanna í huga endahafi slíkar aðgerðir verið reyndar án viðunandi árangurs. Önnurbarnaverndarúrræði en forsjársvipting séu því ekki tæk nú, en brýna nauðsynberi til að skapa börnunum til frambúðar það öryggi og umönnun sem þau eigirétt á að búa við lögum samkvæmt. Geti þau stuðningsúrræði sem stefnandi hafiyfir að ráða ekki megnað að skapa börnunum þau uppeldisskilyrði sem þau eigiskýlausan rétt til hjá stefndu. Stefnda byggir á því að ekki séulagalegar forsendur til svo viðurhlutamikillar aðgerðar að svipta hana forræðibarna sinna með vísan til a- og d- liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, þarsem aðrar og vægari leiðir hafi ekki verið farnar. Stefnda hafi verið í mjöggóðri samvinnu við starfsmenn barnaverndaryfirvalda í [...], meðan fjölskyldanhafi búið þar. Meðan stefnda hafi búið í [...] og síðar [...] hafi hún verið ísamvinnu við starfsmenn barnaverndar á þessum stöðum og skrifað undir áætlanirum meðferð máls og samþykkt vistun utan heimilis á meðan hún hafi farið ímeðferð á Vogi og síðan í framhaldsmeðferð á Vík. Ekki sé rétt að ekki hafináðst samvinna starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur við stefndu þar sem húnhafi samþykkt úrræðið ráðgjöf og kennslu heim en Barnavernd Reykjavíkur aldreilátið verða af því að koma því úrræði í framkvæmd og borið fyrir sig að ekkihefði náðst að gera meðferðaráætlun, en stefnda hafi átt mjög erfitt með aðkomast á fund hjá Barnavernd Reykjavíkur vegna aðstæðna sem m.a. hafi varðaðhegðun drengsins í skóla og veikindi barnanna beggja. Börnin hafi dvalið ávegum stefnanda, ásamt móður sinni, á Vistheimili barna frá byrjun janúar 2015.Stefnda hafi síðan undir þrýstingu frá stefnanda fallist á að börnin yrðuvistuð áfram á Vistheimilinu eftir að vistun samkvæmt úrskurði lyki eða til 9.apríl, með því skilyrði að hún fengi að vera áfram með börnunum á Vistheimilinu.Áður en vistunartíma hafi lokið hafi stefndu boðist starf sem matráður íeldhúsi Sjúkrahússins á [...], ef hún gæti byrjað fyrrihluta febrúar, enstefnda hafi ekki haft vinnu á þessum tíma og verið í atvinnuleit. Stefnda hafirætt þetta við starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur og starfsmennVistheimilisins og gert þeim grein fyrir að hún gæti ekki dvalið lengur ávistheimilinu með börnin. Málefnitveggja yngri barna stefndu, B, sem fædd er [...] 2007, og C, sem fæddur er [...]2004, hafa samkvæmt gögnum málsins verið til meðferðar á grundvellibarnaverndarlaga nr. 80/2002 frá desember 2009, þegar tilkynning barstbarnaverndarnefnd á grundvelli nafnleyndar um meinta vanrækslu barnanna sökumfíkniefnaneyslu stefndu og föður barnanna. Elsta barn stefndu, drengurinn G, [...]2000, er í varanlegu fóstri. Sé ekki annað tekið fram er með vísan til barnastefndu í niðurstöðukafla dóms þessa átt við tvö yngri börn stefndu. Þann 9.maí 2010 barst barnaverndarnefnd tilkynning frá leikskóla um að áfengislykthefði ítrekað fundist af stefndu og föður B, þegar þau hafi komið með hana íleikskóla. Hinn 3. júní 2011 barst barnaverndarnefnd nafnlaus tilkynning umvanrækslu stefndu og föður B vegna áfengis- og fíkniefnaneyslu beggja foreldraog erfiðrar og óagaðrar hegðunartelpunnar. Hinn 16. nóvember 2011 var lögregla kölluð á heimili stefnduog föður barnanna vegna áfengisneyslu föðurins og ofbeldisfullrar hegðunar hansað börnunum og eldri bróður þeirra viðstöddum. Hinn 27. júní 2012 barstbarnavernd tilkynning frá lögreglu í framhaldi af því að sambýlismaður stefnduhafði rekið hana á dyr ásamt börnunum. Hinn 1. ágúst 2012 barstbarnaverndarnefnd nafnlaus tilkynning um ofbeldi sambýlismanns stefndu gagnvartB m.a. að hann hefði dregið hana á hárinu og hent henni berfættri út úr húsi.Hinn 18. október 2010 barst barnaverndarnefnd nafnlaus tilkynning um meintavanrækslu barnanna vegna verulegrar áfengis- og fíkniefnaneyslu stefndu ogsambýlismanns hennar. Hinn 12. desember 2012 barst barnaverndaryfirvöldum tilkynningum vanrækslu og ofbeldi gagnvart börnunum vegna mikillar óreglu stefndu ogsambýlismanns hennar. Hinn 18. desember 2012 barst tilkynning um að börnin værubeitt ofbeldi, m.a. líkamlegu, af hendi stefndu og sambýlismanns hennar. Meðalannars væri köldu vatni hellt yfir drenginn, ef hann pissaði undir, og börninbæði lokuð úti illa klædd og í langan tíma, ef þau þættu hafa gert eitthvað afsér. Hinn 12. júní 2013 barst yfirvöldum tilkynning um að sambýlismaður stefnduhefði ráðist á hana, að börnunum viðstöddum. Hinn 30. júlí, 6. ágúst, 5. nóvember, 14. nóvember og 24. desember2013 var tilkynnt um átök milli stefndu og sambýlismanns hennar, að börnunumviðstöddum. Hinn 6. október 2014 var tilkynnt um átök milli stefndu ogsambýlismanns hennar, að börnunum viðstöddum. Hinn 31. desember lentu stefndaog sambýlismaður hennar í átökum á heimili sínu að börnunum viðstöddum og varlögregla kölluð á vettvang. Samkvæmt gögnum málsins hafa barnaverndaryfirvöld í [...], [...], [...] og Reykjavík haft margvíslegafskipti af málefnum stefndu og barna hennar allt frá því að mál þeirra komufyrst til kasta barnaverndaryfirvalda í [...] í desember 2009, eins og áður errakið. Í gögnum málsins liggur fyrir fjöldi meðferðaáætlana skv. 23. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Hinn 9. desember 2009 var gerð áætlun um meðferðmáls vegna beggja barnanna, þar sem gert var m.a. ráð fyrir sálfræðiviðtölumog eftirliti með heimili. Hinn 1. júlí2010 var gerð áætlun um meðferð máls vegna beggja barnanna þar sem m.a. vargert ráð fyrir eftirliti á heimili og í leikskóla. Hinn 21. júní 2011 var gerðáætlun um meðferð máls vegna beggja barnanna, þar sem gert var m.a. ráð fyrirreglulegum heimsóknum og viðtölum við börnin. Hinn 1. september 2014 var gerðáætlun, þar sem gert var ráð fyrir að fylgst yrði með líðan barnanna ískóla. Hinn 2. mars 2015 var samþykktmeðferðaáætlun, sem fól m.a. í sér að stefnda skyldi undirgangastforsjárhæfnismat. Hinn 29. júní 2015 var gerð meðferðaráætlun, sem m.a. fól ísér að hlutast yrði til um fósturvistun barnanna, að börnin færu ísálfræðiviðtöl eða fengju annan sambærilegan stuðning, stefnda fengimeðferðarúrræði til að styrkja sig í uppeldishlutverki sínu og komið yrði áumgengi barnanna við stefndu.Fyrir liggur að framangreindum meðferðaáætlunum var ekki hrint í framkvæmdnema hvað varðaði forsjárhæfnismatið. Af hálfu stefnanda er á því byggt aðstefnda hafi, þegar á reyndi, ekki fengist til að samþykkja áætlanirnar og/eðataka þátt í framkvæmd þeirra og því hafi þær ekki komið til framkvæmda en afhálfu stefndu er því borið við að ýmsar ástæður eins og veikindi barnanna ogskortur á frumkvæði af hálfu barnaverndaryfirvalda hafi hindrað formleganfrágang meðferðaráætlananna og framkvæmd þeirra.Fyrir liggur að stefnda dvaldi ásamt börnunum, samkvæmt samkomulagi viðBarnavernd Reykjavíkur, á Vistheimili barna, frá 9. janúar 2015 til 9. febrúar2015, þegar hún fór með börnin af heimilinu. Áður hafði hún á fundi hjástefnanda, 20. janúar, samþykkt áframhaldandi dvöl þeirra á Vistheimilinu, frá9. febrúar til 9. apríl. Þá liggur fyrir að börnin hafa verið vistuð á heimiliá vegum barnaverndaryfirvalda samfellt frá 10. febrúar 2015. H sálfræðingur mat aðbeiðni stefnanda hæfni stefndu sem foreldri og liggur skýrsla hennar fyrir ímálinu og er dagsett 1. júní 2015. Í skýrslu hennar kemur m.a. fram það álithennar að stefnda búi yfir ágætridómgreind og ályktunarhæfni. Hún sé ekki haldin alvarlegum geðrænum vanda enmerki séu um væga depurð, sem sé mjög skiljanleg í ljósi aðstæðna. Próf ogviðtöl leiði í ljós að stefnda sé í mikilli vörn og verji sig gagnvart álitiyfirvalda með því að gangast ekki við því sem farið hafi úrskeiðis hjá henni.Hún dragi upp mynd af sér sem fái ekki staðist við nánari skoðun. Próf sýni konusem sé leiðitöm og skorti innsæi í eigin hegðun og annarra og sé líkleg til aðsýna af sér ábyrgðarleysi, vera óáreiðanleg og sjálfmiðuð í hegðun. Þá sýnipróf að hún kunni að eiga erfitt með að læra af reynslunni og gera áætlanirfram í tímann og sé það álit hennar að þessir persónuþættir hafi m.a. birst íþeim óstöðugleika sem hún hafi boðið börnum sínum uppá hvað búsetu varði.Þessir persónuleikaþættir einir og sér geri stefndu hins vegar ekki vanhæfa tilað fara með forsjá barna sinna. Hvað styrkleika og veikleika stefndu sem móðurí foreldrahlutverki varði séu styrkleikar hennar m.a. að hún búi yfir góðrigreind, þyki afar vænt um börn sín og vilji til að reynast þeim vel. Hún sémeðvituð um margt sem þurfi að viðhafa í uppeldi barna en líti framhjá öðrummikilvægum þáttum eins og stöðugleika. Stefnda virðist vera kraftmikil oglifandi kona sem hafi áhuga á ýmsu eins og handverki, bóklestri, leik ogútivist. Þessir eiginleikar geti haft gildi í foreldrahlutverkinu. Hún hafihlýtt og elskulegt viðmót sem megi ætla að hún sýni börnum sínum. Hennarstyrkleikar séu einnig hennar veikleikar. Vegna langvarandi vanrækslu ámótunarárum hafi stefnda vanist slæmu atlæti sem hafi hert hana gagnvartmótlæti og á sama tíma hafi hún umborið það lengur en nokkurri manneskju séhollt. Hún hafi verið í ofbeldisfullri sambúð árum saman þar sem einnig hafiviðgengist mikil neysla áfengis og annarra vímugjafa. Það hafi án efa komiðniður á börnum hennar. Þrátt fyrir orð hennar um að börn hennar hafi ekkiupplifað heimilisofbeldi séu gögn sem sýni annað og verði það að teljast tilveikleika hjá henni. Þær varnir sem hún viðhafi verði að teljast til veikleikaþví þeim fylgi ákveðin hætta á að hún bregðist ekki við á þann hátt að hún hafivelferð barnanna að leiðarljósi. Hvað hæfni, vilja og getu stefndu til að nýtasér meðferð og frekari stuðningsúrræði varði hafi komið fram í viðtölum viðhana að hún álíti sig ekki þurfa á neinum stuðningi að halda hvorki til aðtakast á við uppeldi barna sinna eða persónulega líðan. Hún geri mjög lítið úrþeim vanda sem hún og fjölskylda hennar hafi ratað í og sem ítrekað hafi kallaðá afskipti barnaverndarnefnda. Það beri vott um takmarkað innsæi í eigin hegðunog annarra. Svipaðar niðurstöður komi einnig fram á persónuleikaprófum, sem lögð hafi verið fyrirhana. Þar komi m.a. fram að hún búi yfir takmörkuðu innsæi á eigin takmarkanirog galla. Prófin hafi einnig leitt í ljós að fólk með prófmynd eins og hún munieiga í erfiðleikum með að nýta sér sálfræðilega meðferð. Þar komi tvennt til. Ífyrsta lagi þá gangist hún ekki nægilega við eigin vanda og í öðru lagi þáleiti fólk með prófmynd eins og hún eftir einföldum og yfirborðskenndum lausnumá þeim vanda sem það standi frammi fyrir hverju sinni. Þessar niðurstöður séu ísamræmi við niðurstöður úr viðtölum matsmannsins við stefndu þar sem fram hafikomið í máli hennar að lausnin á vanda hennar væri að hún væri komin með fastavinnu. Telja verði að kona eins og stefnda, sem alist hafi upp við miklavanrækslu og búið í mjög ofbeldisfullu hjónabandi, þurfi faglegan stuðning tilað vinna úr erfiðri reynslu og ná ákjósanlegu jafnvægi. Það sé álit sitt aðstefnda búi yfir nægilegri hæfni til að veita börnum sínum góð uppeldisskilyrðinú og í framtíðinni að því tilskildu að hún gangist við þeim vanda sem fylgthafi henni henni um langt skeið og bregðist við honum betur en hún hafi gert.Miðað við þær upplýsingar sem matsmaður hafi undir höndum sé ekki annað að sjáen að stefnda geti uppfyllt þau uppeldisskilyrði sem börn hennar eigi rétt á.Húsnæði sem hún geti boðið börnum sínum uppá virðist vera fullnægjandi. Hún séí fastri vinnu og eigi því að geta axlað fjárhagslega ábyrgð á afkomufjölskyldunnar. Hún sjái fyrir sér að setjast að á Seyðisfirði, sem sénauðsynlegt fyrir börnin svo þau nái að festa rætur og búi við stöðugleika, semhafi stórlega skort á í uppvexti þeirra. Mikilvægt sé að börnin fái stöðugleikaí líf sitt, geti búið með móður sinni sem hafi verið þeirra megin uppalandi.Það sé ekki í samræmi við hagsmuni barnanna að fela ókunnugum umönnun þeirratil frambúðar heldur að barnaverndaryfirvöld styrki fjölskylduna í því að haldasaman. Þar sem heimilisófriður hafi verið á heimili stefndu, áfengisneysla ogofbeldi, sé nauðsynlegt að barnaverndaryfirvöld hafi eftirlit með heimilinu.H sálfræðingur gafskýrslu fyrir dómi. Í skýrslu hennar kom m.a. fram að stefndahefði átt við mikla vanrækslu að stríða af hálfu móður og einnig verið beittlíkamlegu og andlegu ofbeldi á sínum yngi árum. Hún hafi einnig, á sínum yngiárum, búið við tíða flutninga og teldist til að hún hefði gengið í 20grunnskóla. Væri líklegt að þetta hefði ýtt undir aðlögunarhæfni hennar. Þáhefði hún verið í ofbeldisfullu hjónabandi með barnsföður sínum og síðarsambýlismanni auk þess að hafa átt við áfengisvanda að stríða. Hefði henni ekkitekist að búa börnum sínum öruggt athvarf. Um væri að ræða fjölskyldu ígríðarlegum vanda. Hins vegar væri ekkert sem segði að ekki væri hægt að styðjafjölskylduna og hafa eftirlit með heimilinu. Slíkur stuðningur værinauðsynlegur sem lýsti sér m.a. í því að stefnda liti á núverandi sambýlismannsinn sem sitt helsta bakland. Það væri samfélagsleg ábyrgð okkar að hjálpasvona illa stæðri fjölskyldu og tryggja öryggi barnanna með ráðgjöf og úrræðumsem til staðar væru. Hægt væri að hjálpa fjölskyldunni þannig að börnin gætubúið hjá móður sinni og þau byggju við stöðugleika. Fjölskyldan þarfnaðist samhæfðs stuðnings en það væri skoðun sín aðekki væri verið að hjálpa börnunum með að setja þau upp í sveit til vandalausraþar sem þau þyrftu að mynda tengsl við einhvern sem þau þekktu ekki. Aðspurðursvaraði matsmaðurinn því að prófanir sýndu að stefnda væri í mikilli vörn ogljóst að hún þyrfti að læra að treysta fólki. Ekki væri útilokað að hægt væriað bæta úr því. Stefnda ætti við afneitun og bælingu að stríða og hefðitakmarkað innsæi enda hefði hún alist upp við vanrækslu og ekki fengið aðhald.Þá hefði hún ríka þörf til að þóknast öðru fólki, væri sjálfmiðuð og ætti viðreiðivandamál að stríða. Mjög þýðingarmikið væri að stefnda notaði ekki áfengiog hún þyrfti heilmikla kennslu og leiðsögn í sambandi við innsæi fráeinhverjum sem hún treysti. Hingað til hefði hún ekki fengist til að nýta sérslíka kennslu og leiðsögn. Hæfni hennar sem foreldri væri háð því að hún nýttisér þessi úræði. Á þetta væri lögð áhersla í matsgerðinni þar sem talað væri umnægilega hæfni að því tilskildu að hún gangist við þeim vanda sem hafi fylgthenni um langt skeið og bregðist betur við honum en hún hafi gert. Stefnda búiyfir ákveðinni getu innra með sér, eða ætti að hafa hana, sem nauðsynlegt sé aðná frekar fram. Stefnda sé hlý og ástrík við börnin. Vissulega skorti hanainnsæki í þarfir þeirra en hægt sé aðstyrkja og efla slíkt innsæi. Ljóst sé að stefnda hafi fundið tilsamlíðunar með börnum sínum en þó sé mikið ábótavant í þeim efnum. Aðspurðsvaraði matsmaðurinn því til að það myndi breyta talsverðu í sínum huga effyrir lægi að börnunum liði vel í dag. Stefnda þurfi mikla hjálp varðandifortíð sína. Hún þyrfti að fara í langa og mikla sálfræðilega meðferð til aðgera hana að heilli og sterkari manneskju. Það séu hindranir í vegi fyrir aðhún nýti sér slík úrræði og ekki hægt að ábyrgjast að árangur náist að svostöddu. Stefnda hafi verið í vörn og ekki fundist hún þurfa aðstoð. Hún hafiþví hafnað meðferðarúrræðum. Ímálinu liggja fyrir skriflegar skýrslur talsmanns barnanna, Ifjölskylduráðgjafa, frá 4. og 7. október 2014, 18. janúar, 23. mars, 5. júní og7. desember 2015 og 17. mars 2016. Í skýrslunum er m.a. fjallað um líðanbarnanna í fósturvistun þeirra að [...], líðan þeirra í skóla á [...]og afstöðuþeirra til áframhaldandi vistunar að [...].Talsmaðurinn gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins 7. mars og aftur 30. marseftir endurupptöku þess og framlagningu skýrslu hans frá 17. mars. Í fyrriskýrslunni kvaðst talsmaður aðspurður hafa rætt við börnin í síma í desembers.l. Hafi börnin sagt að þeim liði vel á fósturheimilinu og í skólanum og þauverið hlynntari því að vera á fósturheimilinu en áður. Þetta hafi verið ísjötta skipti sem hún hefði talað við þau. Þau hafi áður og þá aðallega Cviljað fara til móður sinnar en í síðustu skiptin sem hún hafi talað við þauhafi þau viljað vera á fósturheimilinu. Aðspurð svaraði hún því til að hennifyndist ekki fullnægjandi að ræða við börnin í síma um svona þýðingarmikið málog hún hefði gjarnan viljað hitta börnin fyrir aðalmeðferðina til að ræða viðþau en ekki verið falið það. Aðspurð svaraði hún því til að börnin væru búin aðvera í skóla á [...] frá mars 2015. Líðan C hefði breyst mjög mikið frá því aðhann hafi komið á [...] og væri hann miklu rólegri og liði nú betur en áður ogværi öruggari í sjálfum sér. Honum fyndist gaman í skólanum og væri að tengjastöðrum drengjum þar. Heilmikið jákvætt hefði gerst hjá honum á þessum stuttatíma. Telpan hefði verið miklu fljótari að aðlagast en drengurinn og hefði húntengst húsmóðurinni á heimilinu vel og ættingjum hennar, sem byggju ínágrenninu. Þá léti hún vel af skólanum. Aðspurð hverjar hún teldi líklegarafleiðingar þess ef börnin færu frá [...] og flyttu til [...] til móður ogstjúpföður svaraði hún því til að með ólíkindum væri hvað börnin hefðu aðlagastá [...] og teldi hún mikilvægt að þau fengju að vera áfram í skólanum og klárahann á þessum stað. Það yrði álag fyrir þau að breyta um aðstæður núna enda væruþau búin að aðlagast núverandi aðstæðum mjög vel og gott fyrir þau að fá aðvera áfram í núverandi skóla þar sem þau hefðu náð að tengjast vel. Í skýrslu talsmannsins fyrir dómi 30. mars kom fram aðhann hefði þá nýverið, að beiðni stefnanda, hitt börnin að [...] og rætt viðþau þar. Í samtölunum hefði m.a. komið fram að þeim liði báðum nokkuðvel á [...]. Hvað framtíðarbúsetu varðaði vildi telpan fara til móður sinnar á [...]og hefði hún lýst því hvernig hún myndi bregðast við ef sambýlismaður móðurhennar færi að drekka. Drengurinn hefði hins vegar helst verið á því að hannvildi vera 50% að [...] en 50% í Reykjavík, þar sem hann ætti félaga eftir aðhafa sótt [...] um tíma. Hann gæti hins vegar hugsað sér að vera einn mánuð áári hjá móður sinni á [...]i. Í samtölunum hafi komið fram að börnin væru bæðiá varðbergi gagnvart mögulegri áfengisneyslu móðurinnar og sambýlismanns hennarog þá sérstaklega gagnvart sambýlismanninum en samskipin við hann hafi veriðofarlega í huga þeirra beggja. Fram hafi komið að telpan væri mjög ánægð ískólanum en drengurinn verið leiður yfir samskiptum við einn nemanda í skólanumen sagt að „verið væri að taka á því“. Aðspurður sagði talsmaðurinn að vel værihugsað um börnin að [...] og telpan hefði náð sérstaklega góðum tengslum viðhúsmóðurina og eins ætti drengurinn gott samband við eldri bróður sinn, semdveldi í varanlegu fóstri á heimilinu og léku þeir sér mikið saman ítölvuleikjum. Þá hefðu börnin endurnýjað tengsl við föður sinn og umgengisthann t.d. á hátíðum á heimil hans í [...].Eins og að framan er rakið hafa, fráþví að mál stefnu og barna hennar komu fyrst til kasta barnaverndaryfirvalda,verið gerðar sex áætlanir um meðferð máls, á grundvelli barnaverndarlaga nr.80/2002. Var sú fyrst gerð 9. desember 2009. Í þessum áætlunum var gert ráðfyrir margháttuðum stuðningi við stefndu þannig að hún yrði betur í stakk búintil að annast börn sín og tryggja þeim það öryggi og stöðugleika sem þau höfðuþörf fyrir og áttu rétt á m.a. ráðgjöf fagfólks inn á heimili ogsálfræðiviðtöl. Þá dvaldi stefnda frá 9. janúar 2015 til 9. febrúar s.á., ásamtbörnum sínum, á Vistheimili barna m.a. til að efla foreldrahæfni sína eðaþangað til hún fór af heimilinu, án samþykkis stefnanda, 9. febrúar. Varð þaðtil þess að stefnda var handtekin með börnin á leið austur á land og börnin íframhaldinu neyðarvistuð á vegum stefnanda. Samkvæmt gögnum málsins tókst ekkiað fá stefndu til samvinnu við barnaverndaryfirvöld á grundvelli umræddrameðferðaráætlana og verður að telja, að mati dómsins, að afstaða stefndu íþessum efnum endurspegli verulegan skort á innsæi hvað varðar þarfir barnannam.a. með hliðsjón af þeim fjölda tilkynninga sem barnaverndaryfirvöldum hafaborist í gegnum árin frá lögreglu og öðrum um slæmar aðstæður barnanna, oft átíðum í tengslum við áfengisneyslu stefndu og núverandi sambýlismannshennar. Dómurinn er þannig sammálaþeirri ályktun sem fram kemur í forsjárhæfnismati H sálfræðings, sem áður hefurverið gerð grein fyrir og ítrekuð var í skýrslu hennar fyrir dómi, að verulegaskorti á innsæi stefndu og skilning hvað varði þarfir barna hennar fyrirstöðugleika og öryggi. Er þá sérstaklega vísað til tíðra flutninga stefndu meðbörnin og þess rótleysis sem þeir hafa skapað í lífi barnanna, áfengisneyslustefndu og sambýlismanns hennar, sem oft hefur leitt til átaka þeirra á milliog afskipta yfirvalda og þeirrar vanrækslu, hvað líkamlegar og andlegar þarfirþeirra varðar, sem þessari neyslu hefur fylgt. Þá er dómurinn sammála þeirriskoðun matsmannsins að stefnda eigi við verulega andlega og hegðunarlegaerfiðleika að stríða sem hún hafi ekki fengist til að takast á við og ekki sélíklegt að miklar breytingar verði þar á nema með róttækri viðhorfsbreytingu afhennar hálfu. Með vísan til framangreinds er þaðskoðun dómsins að fullvíst megi telja að daglegri umönnun og uppeldi barnannaog andlegri heilsu þeirra væri stefnt í hættu fái stefnda forsjá þeirra. Verðurþví að telja fyllilega í ljós leitt að skilyrðum fyrir forsjársviptingusamkvæmt a- og d- liðum barnaverndarlaga nr. 80/2002 sé fullnægt.Svo sem áður er rakið dvelja börninnú í fósturvistun á vegum stefnanda að [...]. Samkvæmt skýrslum talsmannsbarnanna frá 7. desember 2015 og 17. mars s.l. og framburði hans fyrir dómi,hafa börnin, miðað við aðstæður, náð að aðlagast fósturheimili sínu vel ogljóst að vel fer um þau þar. Þá hafa þau, að mati Barnaskólans á [...], skv.vottorðum frá 15. október 2015 og 15. mars 2016, sýnt miklar framfarir frá þvíað þau komu í skólann í mars 2015. Mæla hagsmunir barnanna, að mati dómsins,eindregið með því að hagsmunum þeirra verði ekki raskað með því að flytja þauúr núverandi aðstæðum í fyrirsjáanlega mikla óvissu, ef þau yrði flutt tilstefndu og sambýlismanns hennar en eins og áður er rakið telur stefndasambýlismann sinn sitt helsta bakland. Er í því sambandi rétt að hafa í huga aðumræddur sambýlismaður stefndu var í Héraðsdómi Reykjaness, hinn 21. janúars.l., í málinu nr. S-1033/2013, dæmdur til refsingar fyrir að hafa í september2012 misþyrmt elsta barni stefndu, G, bæði líkamlega og andlega, þannig aðheilsu hans hafi verið hætta búin. Samkvæmt 7. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 skulu barnaverndar-yfirvöld, eftir föngum, gætaþess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er tilannarra úrræða. Þá skulu þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægusturáðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Skal því aðeins gert ráðfyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru ogvægara móti. Í 2. mgr. 27. gr. laganna er þessi regla um meðalhóf sérstaklegaáréttuð að því er tekur til kröfu um forsjársviptingu, en hún skal því aðeinsgerð að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkaraðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Telja verður aðframangreindum ákvæðum um tæmingu vægari úrræða hafi verið gætt nægilega, áðuren krafa um forsjársviptingu var gerð, með vísan til þess er að framan greinirum þann margvíslega stuðning sem stefndu hefur staðið til boða fyrir tilstuðlanstefnanda og annarra barnaverndaryfirvalda en hún ekki þegið.Með vísan til alls framangreinds erþað þannig niðurstaða dómsins að þarfir og hagsmunir barna stefndu þeirra B og Ckrefjist þess að stefnda verði svipt forsjá þeirra. Samkvæmt því er krafastefnanda tekin til greina.Af hálfustefnanda er ekki gerð krafa um málskostnað en krafa stefndu um málskostnað úrhendi stefnanda verður ekki tekin til greina og fellur málskostnaður því niður.Stefnda hefurgjafsókn í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður hennar, sem er þóknun lögmannshennar, Þuríðar K. Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns, 1.200.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti og útlagður kostnaður lögmannsins 4.000 krónur ogferðakostnaður stefndu vegna aðalmeðferðar málsins samtals 47.050 krónur,greiðist úr ríkissjóði. Dóm þennankveða upp Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari, dómsformaður og meðdómsmennirnirÁlfheiður Steinþórsdóttir sálfræðingur og Oddi Erlingsson sálfræðingur.Dómsorð: Stefnda, A, er svipt forsjá barnanna Cog B. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, sem er þóknunlögmanns hennar, Þuríðar K. Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns, 1.200.000 krónurog útlagður kostnaður lögmannsins 4.000 krónurog ferðakostnaður stefndu vegna aðalmeðferðar málsins 47.050 krónur,greiðist úr ríkissjóði.