Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 87/2015
Kærumál Börn Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um dómkvaðningu matsmanns í máli sem B höfðaði á hendur henni í því skyni að svipta hana forsjá tveggja dætra sinna. Með vísan til þess að í málinu lá fyrir nýleg sálfræðileg álitsgerð á forsjárhæfni A var ekki séð að matsgerð sú sem hún hygðist afla myndi þjóna tilgangi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. janúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að matsmaður verði dómkvaddur og sér dæmdur kærumálskostnaður úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Um kröfu sóknaraðila um kærumálskostnað úr ríkissjóði er þess að gæta að samkvæmt 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 skal foreldri, sem aðild á að máli sem rekið er fyrir dómi eftir X. kafla laganna, njóta gjafsóknar í því í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði þetta hefur aðeins að geyma sérreglu um rétt manns til gjafsóknar, sbr. 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991, sem gengur framar almennum reglum um skilyrði hennar samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar, en um gjafsóknina í tilviki sem þessu, þar á meðal veitingu hennar, gilda að öðru leyti almennar reglur XX. kafla sömu laga. Með því að sóknaraðila hefur ekki verið veitt gjafsókn samkvæmt þeim reglum verður hafnað framangreindri kröfu hennar og verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 592/2014
Veitingaleyfi Stjórnsýsla Sveitarfélög Andmælaréttur Skaðabætur
S ehf. og C ehf., eigendur tveggja veitingahúsa í Reykjavík, höfðuðu skaðabótamál á hendur sveitarfélaginu R og báru því við að R hefði annars vegar með umsögnum sínum samkvæmt 1. tölul. 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og hins vegar með ólögmætri málsmeðferð valdið félögunum fjárhagstjóni með saknæmum og ólögmætum hætti sem R bæri bótaábyrgð á. Í héraðsdómi, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var vísað til þess R gæfi umsögn samkvæmt áðurgreindu lagaákvæði, en lögreglustjóri færi með leyfisveitingarvald og yrði ákvörðunum hans skotið til innanríkisráðuneytisins, en í þeim tilvikum sem málið varðaði hefði ráðuneytið fellt úr gildi ákvarðanir lögreglustjóra meðal annars með skírskotun til annmarka á umsögnum og málsmeðferð R. Talið var að R hefði verið heimilt að líta til löggæslusjónarmiða í umsögnum sínum, svo og að slík sjónarmið væru meðal þeirra sem líta bæri til við veitingu leyfa á grundvelli laga nr. 85/2007. Voru S ehf. og C ehf. ekki talin hafa sýnt fram á að afgreiðsla lögreglustjóra hefði orðið með öðrum hætti þótt allar umsagnir R hefðu verið jákvæðar. Þá var ekki talið sýnt að málsmeðferð R við veitingu umsagna hefði brotið í bága við reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þ. á m. 13. gr. þeirra um andmælarétt. S ehf. og C ehf. voru því hvorki talin hafa sýnt fram á að saknæm og ólögmæt háttsemi R hefði bakað sveitarfélaginu bótaskyldu, né heldur að skilyrði um orsakasamband og sennilega afleiðingu væru uppfyllt. Var R því sýknað af kröfum félaganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2014. I. Mál þetta sem dómtekið var þann 15. apríl 2014 var höfðað með stefnu útgefinni 22. júní 2013 af Sextán ehf., Stapaseli 7,109 Reykjavík, og Casino ehf., Stapaseli 7, 109 Reykjavík, á hendur Reykjavíkurborg, Tjarnargötu 11, 101 Reykjavík. Dómkröfur stefnanda, Sextán ehf., eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnda 6.149.963 krónur í skaðabætur með vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af fyrrgreindri fjárhæð frá 10. október 2007 til þess dags þegar mánuður er liðinn frá því að bótakrafan var kynnt stefnda, en dráttarvaxta eftir þann dag skv. 1. ml. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, auk málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda skv. framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Dómkröfur stefnanda, Casino ehf., eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 8.377.133 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af fyrrgreindri fjárhæð frá 10. október 2007 til þess dags þegar mánuður er liðinn frá því að bótakrafan var kynnt stefnda, en dráttarvaxta eftir þann dag skv. 1. ml. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, auk málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda skv. framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Stefndi, Reykjavíkurborg, gerir þá kröfu að verða sýknaður af öllum dómkröfum stefnenda. Þá krefst stefndi þess að stefnendum, hvorum fyrir sig, verði gert að greiða stefnda málkostnað að mati dómsins. Upphafleg fjárhæð dómkröfu Sextán ehf. í stefnu var að honum yrðu greiddar 6.272.074 kr. í skaðabætur, en með sókn framlagðri 15. apríl 2014 af lögmanni stefnanda er gerð leiðrétting á fjárhæðinni og gerð grein fyrir því að tveir framlagðir reikningar frá Lögfræðiskrifstofu Reykjavíkur hafi verið framlagðir tvisvar og verði dregnir frá stefnufjárhæðinni, nánar tiltekið reikningar nr. T05067 og T05177, dsk. 44., og lækki stefnufjárhæð sem því nemur. Í framlagðri sókn kemur jafnframt fram að reikningur nr. 243 á dskj. 46 vegna vinnu vegna málsins fyrir stefnendur komi fram að hann hafi einnig verið vegna vinnu óviðkomandi máli þessu og því sé fallið frá kröfu vegna þessa reiknings og lækki fjárhæð dómkröfu sem því nemi. Fjárhæð dómkröfu stefnanda Casino ehf. verði því 8.387.133 kr. Í sókn kemur fram breyting á upphafstíma dráttavaxta í 27. júlí 2013 þegar mánuður hafi verið liðinn frá stefnu, en þessari breytingu var mótmælt af hálfu stefnda og er henni hafnað sem of seint fram kominni. II. Málsatvik Stefnendur máls þessa eru eigendur og rekstraraðilar að veitingastöðunum Monte Carlo (Sextán ehf.) og Mónakó (Casino ehf.) sem báðir eru á Laugaveginum. Þann 5. júlí 2007 sótti fyrirsvarsmaður veitingastaðanna um rekstrarleyfi, sbr. III. kafli laga 85/2007, til Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Um var að ræða hefðbundna umsókn um endurnýjun rekstrarleyfis sem sækja þarf um á fjögurra ára fresti. Með bréfum, dags. 19. júlí 2007, óskaði lögreglustjórinn eftir umsögnum frá lögboðnum umsagnaraðilum, sbr. 4. mgr. 10. gr. áðurgreindra laga, þ. á m. frá stefnda. Umsagnir umsagnaraðila, umhverfissviðs stefnda, Vinnueftirlitsins, Heilbrigðiseftirlitsins og Slökkviliðsins á höfuðborgarsvæðinu, voru allar jákvæðar. Umsögn stefnda, dags. 20. ágúst 2007, var jákvæð, en í henni voru tilmæli til Lögreglustjórans höfuðborgarsvæðisins um „að hann (lögreglustjóri) kanni ítarlega hvort hafna beri leyfisveitingu með tilvísun til þess fjölda kvartana sem borist hafa til embættis lögreglustjóra vegna ónæðis sem hlotist hefur af rekstri veitingastaðarins“. Í framhaldi af þessu sendi lögreglustjórinn yfirlit yfir mál sem voru skv. dagbókum lögreglunnar skráð tengd veitingastöðunum og meðfylgjandi bréf, dags. 13 september 2007, þar sem óskað var eftir nýrri umsögn frá stefnda. Í framhaldi af þessu bréfi gaf stefndi út nýja umsögn, dags. 10.október 2007, þar sem vísað var til ummæla lögreglustjóra, til rökstuðnings tillögu um takmörkun á áfengisveitingartíma. Lögreglustjóri gaf í kjölfarið þann 27. febrúar 2008 út leyfi til beggja veitingastaðanna með takmörkuðum veitingartíma, frá kl. 19:00 öll kvöld, til kl. 01:00 virka daga, en til kl. 03:00 um helgar. Þessa ákvörðun kærðu stefnendur til dómsmálaráðuneytisins með bréfi, dags. 6 mars 2008, og gerð var krafa um að felld yrði úr gildi ákvörðun lögreglustjórans og enn fremur að kæra frestaði réttaráhrifum. Afrit af kærunni var sent til borgarráðs og lögreglustjóra. Daginn fyrir skírdag sama ár, um kl 16:00, bannaði lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu sölu á áfengi frá kl 11:00 til kl. 19:00 yfir páskahátíðina á veitingastöðum stefnenda. Strax eftir páska, með úrskurði 31. mars 2008, frestaði dómsmálaráðherra réttaráhrifum ákvörðunarinnar og heimilaði stefnendum að veita áfengi eins og áður ,,með tilliti til réttaröryggissjónarmiða og í ljósi þess að hér er um verulega íþyngjandi ákvörðun að ræða sem er til þess fallið að valda kæranda tjóni“. Með úrskurði þann 20 október 2008 felldi dómsmálaráðherra ákvörðunina úr gildi vegna annmarka á málsmeðferð og fyrirskipaði Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu að taka umsókn veitingahúsanna til meðferðar á ný að fenginni nýrri umsögn borgarráðs. Í úrskurðinum var tekið fram að lögreglustjóraembættinu bæri að taka málið til meðferðar að nýju og í framhaldinu óskaði lögregluembættið eftir nýrri umsögn Reykjavíkurborgar. Umsagnarbeiðni lögreglustjórans var dags. 30.11.2008 og henni fylgdu að frumkvæði lögregluembættisins yfirlit úr málaskrá lögreglu fyrir tímabilið frá október 2007 til 27 október 2008. Stefndi sendi hina nýju umsögn með bréfi þann 4. september 2009 til stefnenda þar sem fram kom að umsögnin væri jákvæð með því skilyrði að opnunartími yrði takmarkaður, enn fremur að leyfið yrði gefið út til eins árs til reynslu og ef sú takmörkun reynist ekki „duga til að draga úr ónæði af veitingastaðnum“ mætti búast við því að borgarráð myndi gefa neikvæða umsögn að þeim tíma liðnum. Afgreiðslu málsins var frestað og stefnendum gefinn kostur á að koma að athugasemdum eigi síðar en 16. september 2009. Lögmaður stefnenda fundaði með nefnd/stýrihópi stefnda sem fjallar um veitingahúsarekstur í Reykjavík, fulltrúum í borgarráði stefnda og enn fremur Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu til að koma á framfæri mótmælum og athugasemdum við umsögn og meðferð málsins. Niðurstaða málsins var síðan að Reykjavíkurborg gaf skilyrta umsögn og á grundvelli hennar gaf Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu út bráðabirgðaleyfi til eins árs til reynslu. Var gildistíminn frá 2. mars 2010 til 2 mars 2011. Stefnendur sóttu um endurnýjun á rekstrarleyfi veitingastaðanna með umsóknum í janúar. Með bréfum í febrúar 2011 óskaði Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu eftir umsögnum frá lögboðnum umsagnaraðilum, sbr. 4. mgr. 10. gr. áðurgreindra laga þ. á m. frá Reykjavíkurborg. Í kjölfarið bárust Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu umsagnir stefnda, Vinnueftirlitsins, Heilbrigðiseftirlitsins og Slökkviliðsins á höfuðborgarsvæðinu og voru allar umsagnirnar jákvæðar að frátalinni umsögn borgarráðs stefnda. Þann 21. mars 2011 lagði skrifstofustjóri stefnda fyrir borgarráð tillögu að umsögn. Vísað var til þess að samkvæmt gögnum frá lögreglustjóranum væri ekki unnt að sjá að dregið hefði úr ónæði af stöðunum eða kvörtunum vegna ónæðis á reynslutímanum og hefðu fjölmargar kvartanir vegna ónæðis borist frá ýmsum tilgreindum aðilum. Af þeim sökum mælt með neikvæðri umsögn. Lögmaður stefnenda ítrekaði áður gerðar athugasemdir, dags. 20.4.2011, fyrir hönd rekstraraðilans vegna gagna frá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og meintra brota stjórnvalda á stjórnsýslulögum, tölfræði sem var fyrirliggjandi ásamt því að gera athugasemdir við meint brot stjórnvalda á stjórnsýslulögum. Vísað var til þess að í gögnum frá lögreglustjóra væri um að ræða skýrslur sem hefðu ekkert með veitingarekstur stefnenda að gera. Stefnendur óskuðu eftir frekari gögnum og nánari upplýsingum um þýðingu mála ásamt samanburði við aðra veitingastaði og var málinu frestað meðan gagna var beðið. Skýrslur bárust síðan í byrjun september með sömu upplýsingum og áður en tímabils sem náði yfir eitt ár. Ekki var í þeim gögnum samanburður við aðra veitingastaði og ekki var greint í sundur hvað væru eðlileg verkefni eða hvað teldist brot rekstraraðilans. Vegna langs málsmeðferðartíma óskuðu stefnendur eftir endurnýjun leyfisins þann 11. febrúar 2011 þrátt fyrir að umsögn borgarráðs lægi ekki fyrir. Umsókn þessari var hafnað af hálfu Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu með bréfi þann 3. júní 2011. Þann 16. nóvember 2011 var lögð fram ný tillaga að umsögn stefnda sem var síðan samþykkt 1. desember 2011. Stefnendum var veittur frestur til andmæla. Fyrir liggur ódagsett bréf stefnenda til stefnda þar sem fram koma athugasemdir hans. Á fundinum þann 16. nóvember var ákveðið að fresta málinu og óska eftir frekari upplýsingum frá Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu vegna athugasemda lögmanns stefnenda varðandi skráningarkerfi lögreglunnar á málum/verkefnum sem skráð væru á veitingastaði stefnenda. Í umsögninni sem samþykkt var á fundinum þann 1. desember kemur síðan fram að Reykjavíkurborg hafi einnig óskað eftir frekari gögnum frá Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu varðandi mála- og verkefnaskrá fyrir tímabilið 2.3.2011 til nóvember 2011. Í umsögnum kemur fram að það sé niðurstaða skrifstofu borgarstjórnar að ekki verði á nokkurn hátt séð að rekstraraðilar veitingastaðanna Monte Carlo og Mónakó hafi uppfyllt þau skilyrði sem borgarráð hafi sett fyrir áframhaldandi rekstri veitingastaðanna. Að sama skapi hafi ekkert nýtt komið fram í fyrirliggjandi gögnum, þ.m.t. greinagerð lögmanns rekstraraðila sem hafi nokkur áhrif á málsmeðferðina og sé því mælt með því við borgarráð að veita neikvæða umsögn um endurnýjun rekstrarleyfisins með vísan til ofangreindra raka. Með bréfum dags. 2. desember voru stefnendum sendar umsagnir Reykjavíkurborgar, dags. 1. desember og í framhaldinu veitti Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu stefnendum frest til andmæla til 3. janúar 2012. Andmæli voru send af hálfu lögmanns stefnenda til Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu með bréfi, dags. 3. janúar 2012. Á grundvelli fyrirliggjandi umsagna tók Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu málið til afgreiðslu og var ákvörðun tilkynnt með bréfi dagsettu 18 janúar 2012. Ákvörðun Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu var að hafna endurnýjun rekstrarleyfis veitingastaðarins með vísan til neikvæðrar umsagnar Reykjavíkurborgar. Í kjölfarið kærðu stefnendur ákvörðun lögreglustjóra til innanríkisráðuneytisins auk þess sem gerð var krafa um frestun réttaráhrifa. Í kærunni var jafnframt fjallað um annmarka á málsmeðferð borgarráðs. Með bréfi dags. 20. janúar 2012 lagði innanríkisráðuneytið fyrir embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að gefa út nýtt bráðabirgðaleyfi fyrir veitingastaðina skv. 2. mgr. 13. gr. nr. 85/2007 með gildistíma miðað við þann tíma er ráðuneytið hefði kæruna til meðferðar en þó ekki lengur en til 20. apríl 2012. Með úrskurði innanríkisráðuneytisins, dags. 11. maí 2012, var ákvörðun Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 18 janúar 2012, um að synja stefnendum um endurnýjun rekstrarleyfa fyrir veitingastaðina Monte Carlo og Mónakó, felld úr gildi og lagt fyrir lögreglustjóra að taka málið til nýrrar meðferðar. Niðurstaða ráðuneytisins grundvallaðist á því að þeir annmarkar væru á málsmeðferð stefnda að hún hefði ekki verið í samræmi við 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 og 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga. III. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur reka mál þetta á grundvelli 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, þar sem dómkröfur þeirra eigi rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu skv. 19. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Kröfurnar séu jafnframt rökstuddar með sömu málsástæðum og byggðar á sömu lagareglum. Stefnendur byggja dómkröfur sínar um skaðabætur á því að þeir hafi orðið fyrir fjártjóni vegna ólögmætrar málsmeðferðar af hálfu starfsmanna Reykjavíkurborgar, sem hafi verið viðvarandi frá árinu 2007. Við meðferð málsins hafi stefnendur orðið að ráða lögmenn til að halda uppi vörnum gegn ólögmætri málsmeðferð stefnda og sé það hluti skaðabótakröfunnar. Stefnendur byggja á því að við meðferð mála veitingahúsa stefnenda hafi verið brotið gegn rétti þeirra á margvíslegan hátt. Ákvarðanir stefnda hafi falið í sér ákvarðanir um rétt og skyldu stefnenda og hafi þar af leiðandi verið stjórnvaldsákvarðanir. Þetta sé áréttað í 16. gr. málsmeðferðarreglna borgarráðs um veitingastaði og gististaði frá 16. júlí 2009 en þar segi: „Gætt skal viðeigandi ákvæða stjórnsýslulaga við afgreiðslu umsagna. Skal þess m.a. gætt að umsagnir séu byggðar á fullnægjandi upplýsingum.“ Stefnendur byggja á því að brotið hafi verið gegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttar í máli þessu. Í réttmætisreglu stjórnsýsluréttarins felist að ávallt þurfi að byggja stjórnvaldsákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Því hefði stefnda borið að leggja frekara mat á gögn og skýrslur lögreglu áður en hann gaf neikvæða umsögn árið 2008 og 2012. Ekkert komi fram í gögnum málsins um fjölda kvartana eða hvort tilefni hafi verið til afskipta o.s.frv. Auk þess hafi stefndi átt að byggja umsögn sína sem fyrr greinir á lögskyldum sjónarmiðum en ekki á sjónarmiðum sem voru á valdsviði lögreglu eða annarra umsagnaraðila. Af þeim sökum hafi umsögnin ekki verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Stefnendur byggja á því að brotið hafi verið á rétti þeirra til andmæla. Rannsóknarreglan sé nátengd andmælarétti samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga, en mál verði ekki nægilega upplýst nema aðila hafi verið gefinn kostur á að kynna sér gögn máls svo og að koma að frekari upplýsingum um málsatvik. Jafnframt sé kveðið á um þetta í 2. ml. 16. gr. málsmeðferðarreglna um veitingastaði og gististaði dags. 16.7.2009, en skv. honum skuli aðilum gefinn kostur á að tjá sig um umsagnir áður en þær eru afgreiddar. Það sé sérstaklega brýnt þar sem umsagnirnar séu bindandi, sbr. 5. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 og 2. mgr. 23. reglugerðar nr. 585/2007. Forsvarsmanni stefnenda hafi hins vegar ekki verið gefinn kostur á að neyta andmælaréttar áður en borgarráð Reykjavíkurborgar veitti umsagnir sínar árið 2008 og 2012. Auk þess hafi hann ekki fengið að kynna sér gögn máls, tjá sig um fram komnar upplýsingar og koma að frekari upplýsingum um málsatvik áður en stefndi tók ákvörðun í málinu. Í umsögn borgarráðs Reykjavíkur komi fram að því hafi borist ályktun stjórnar Íbúasamtaka miðborgar Reykjavíkurborgar, þar sem skorað sé á borgaryfirvöld að mæla gegn endurnýjun rekstrarleyfis fyrir veitingarstaðinn Monte Carlo og þar sé m.a. vísað til ítrekaðra kvartana íbúa og verslunareigenda í nágrenni staðarins. Þá hafi borgarráði borist upplýsingar frá félaginu Miðborgin okkar um að málefni veitingastaðarins hefðu ítrekað borist inn á borð félagsins undanfarin ár og séu þar nefndar kvartanir vegna ónæðis af gestum veitingastaðarins og óþrifnaðar. Þá hafi borgaryfirvöldum borist fjölmargar munnlegar kvartanir vegna rekstrar veitingastaðarins og hafi síst dregið úr þeim. Stefnendur vísa í þessu sambandi til niðurstöðu úrskurðar innanríkisráðuneytisins frá árinu 2008 sem staðfesti að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnenda. Ekkert komi hins vegar fram í gögnum málsins um fjölda kvartana, hver hafi kvartað eða hvenær, hvort farið hafi verið á staðinn, hvort tilefni hafi verið til afskipta o.s.frv. Stefnendur hafi þar af leiðandi ekki getað gætt andmælaréttar síns, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, enda hafi málsatvik verið næsta óljós, sbr. úrskurð innanríkisráðuneytisins frá 11 maí 2012. Ótækt hafi því verið að leggja þessar upplýsingar til grundvallar ákvörðun sem voru stefnendum í óhag án þess að þeim gæfist tækifæri til að tjá sig um þær og koma að athugasemdum. Stefnendur byggja á því að aðgangur að gögnum málsins og annars varðandi meðferð málsins hafi verið takmarkaður. Forsenda þess að aðili geti gætt hagsmuna sinna og tjáð sig um mál sé að hann hafi aðgang að gögnum máls. Í stjórnsýslulögum sé mælt fyrir um rétt aðila máls til að kynna sér gögn er mál hans varði, sbr. 15. gr. stjórnsýslulaga. Í því felist ekki eingöngu réttur til að kynna sér gögn málsins, heldur að jafnaði einnig réttur til að fá afrit eða ljósrit af málsskjölum. Stefnanda hafi verið veittur andmælaréttur þegar lögð var fram tillaga í mars 2011 og í því sambandi hafi hann fengið afrit af þeirri tillögu sem lögð var fram. Þegar málið var aftur lagt fram fyrir nýtt borgarráð með nýrri tillögu í nóvembermánuði 2011 hafi stefnandi ekki verið upplýstur um innihald tillögunnar sem leggja átti fyrir borgarráð og var neitað um þær upplýsingar. Enn fremur hafi verið óskað eftir gögnum frá Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu í nóvembermánuði sem stefnandi fékk ekki að sjá en vísað sé til í umsögn stefnda sem bréfs frá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu með yfirliti yfir mál/verkefni fyrir tímabil á árinu 2011. Með þessu hafi þar fyrir utan verið brotið gegn 15. gr. stjórnsýslulaga varðandi upplýsingarrétt. Stefnendur byggja á því að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins. Jafnræðisreglan sé lögfest í 1. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga og í henni felist að stjórnvöldum beri að gæta samræmis og jafnræðis við töku stjórnvaldsákvarðana. Reglan skiptist í tvo þætti, þ.e. samræmisþátt og jafnræðisþátt. Í samræmisþætti jafnræðisreglunnar felist að efnisreglur tveggja eða fleiri stjórnvaldsákvarðana séu bornar saman. Því hafi verið haldið fram að þegar stjórnvald hafi byggt matskennda stjórnvaldsákvörðun á tilteknum sjónarmiðum og lagt áherslu á ákveðin sjónarmið leiði þessi samræmisregla til þess að þegar sambærilegt mál komi aftur til úrlausnar stjórnvalds á grundvelli sama lagaákvæðis beri almennt að leysa úr því á grundvelli sömu sjónarmiða og með sömu áherslu og gert hafi verið við úrlausn eldri sambærilegra mála. Ljóst sé að umsögn borgarráðs hafi ekki verið í samræmi við 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 og jafnframt hafi í umsögninni ekki verið getið um þau atriði sem borgarráði hafi verið lögskylt að fjalla um í umsögn sinni sbr. úrskurði ráðuneytisins frá 11 maí 2012. Telja verði því að stefndi hafi gerst brotlegur við 11. gr. stjórnsýslulaga þar sem samræmis hafi ekki verið gætt gagnvart stefnendum við veitingu vínveitingarleyfa til stefnenda og annarra vínveitingastaða með tilliti til fyrrgreindra laga. Stefnendur byggja á því enn fremur að brotið hafi verið gegn rétti þeirra með óeðlilegum málsmeðferðartíma. Í 9. gr. stjórnsýslulaga sé kveðið á um að ákvarðanir í málum skuli teknar svo fljótt sem unnt sé. Þá segi eftirfarandi í 2 mgr. 23. gr. reglugerðar nr. 585/2007: „Umsagnir framangreindra aðila eru bindandi og skulu að jafnaði veittar eigi síðar en 45 dögum frá móttöku erindis leyfisveitanda þar að lútandi. Berist umsagnir ekki innan þess frests sem leyfisveitandi tilgreinir er leyfisveitanda heimilt að gefa út leyfi.“ Svipuð sjónarmið séu uppi í 2 .mgr. 16. gr. málsmeðferðarreglna borgarráðs um veitingastaði og gististaði, þar segi: „Almennt skal málsmeðferðartími ekki fara yfir 3 vikur frá því umsagnarbeiðni hefur borist“. Málsmeðferðartími í málum stefnenda feli í sér ótvírætt brot á fyrrgreindum lagagreinum hvað þetta varðar að ótöldum þeim tíma sem meðferð veitingastaðanna hafi hlotið allt frá 2007. Fundargerðir borgarráðs og önnur dómskjöl sem fylgi stefnu staðfesti ofangreint. Með tilliti til úrskurðarins og fyrrgreindra lagaákvæða sé ljóst að drátturinn í þessu máli sé verulegur, en 14 mánuðir hafi liðið frá því sótt var um endurnýjun á vínveitingarleyfi uns tilkynnt var um synjun á útgáfu leyfisins. Með tilliti til þess og ofangreindra raka sé ljóst að háttsemi starfsmanna stefnda hafi verið ólögmæt og saknæm sem leitt til þess að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni. Háttsemi þessi og meðferð málsins sé andstæð lögum og meginreglum stjórnsýsluréttar og lögum nr. 85/2007 og beri stefndi skaðabótaábyrgð á því tjóni skv. reglum um vinnuveitendaábyrgð. Reglan sé ekki lögfest en hún sé óumdeild í skaðabótarétti og feli í sér að vinnuveitandi geti orðið skaðabótaskyldur vegna tjóns sem starfsmaður hans hafi valdið með saknæmum hætti. Um lagarök vísa stefnendur einkum til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, aðallega 9., 10., 13. og 15 gr. laga nr. 85/2007 um veitingahús og gististaði, einkum 10. gr. Þá vísa stefnendur til almennra reglna skaðabótaréttarins, einkum sakarreglunnar. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðja stefnendur við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum. Um varnarþing vísa stefnendur til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og um samlagsaðild til 19. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað styðja stefnendur við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. XXI kafli laganna. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að stefnendur geri hvor um sig kröfu um greiðslu skaðabóta vegna meintrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda sem, eins og segi í stefnu, hafi verið viðvarandi frá árinu 2007. Kröfurnar séu settar fram í þremur liðum hvað hvorn stefnanda varði og lúti að meintu almennu fjártjóni, sem skiptist í rekstrarstöðvun (missi hagnaðar) og tapaða viðskiptavild, lögmannskostnað á stjórnsýslustigi og vinnutap fyrirsvarsmanns félaganna. Stefndi byggir á því að ekki sé fyrir hendi saknæm og ólögmæt háttsemi stefnda, sem gæti hafa leitt til tjóns fyrir stefnendur og að meint tjón stefnenda sé ósannað og ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl eða hvernig skilyrði um sennilega afleiðingu séu óuppfyllt. Í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald komi fram að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gefi út leyfi á grundvelli laganna. Stefndi sé á grundvelli 1. töluliðs 4. mgr. 10. gr. laganna einn sex umsagnaraðila um rekstrarleyfi. Mál þetta virðist lúta að því að með umsögnum sínum um endurnýjun rekstrarleyfa vegna veitingastaða, sem stefnendur reki, hafi stefndi bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnendum með saknæmri og ólögmætri háttsemi. Stefnendur hafi lagt fram á dskj. nr. 3, 5, 12 og 28 umsagnir stefnda sem leyfisveitandi, Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, aflaði á grundvelli tilvitnaðs lagaákvæðis. Stefnendur haldi því fram að með umsögnum sínum hafi stefndi farið út fyrir valdsvið sitt og fjallað um sjónarmið, sem lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi átti að veita umsögn um sem einn umsagnaraðilanna sex og hafi umsögn stefnda því ekki byggst á lögskyldum sjónarmiðum eins og þau komi fram í lagaákvæðinu. Í stefnu á bls. 12-17 á dskj. nr. 1 sé fjallað í löngu máli um hvaða réttarreglur stefndi á að hafa brotið með veitingu umsagna sinna og að það sé sennileg afleiðing meints tjóns stefnenda. Stefnendur haldi því annars vegar fram að stefndi hafi ekki mátt byggja á löggæslusjónarmiðum í umsögnum sínum, heldur hafi það verið hlutverk lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Hins vegar byggi stefnendur á því að stefndi hafi brotið ýmsar réttarreglur við umfjöllun um þetta sama sjónarmið. Stefndi hafnar því að hann hafi í umsögnum sínum byggt á sjónarmiðum sem honum hafi verið óheimilt að vísa til. Stefndi bendir á að ekki sé um tæmandi upptalningu að ræða í 1. tölul. 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 á þeim atriðum sem umsögn sveitarstjórnar eigi að taka til, heldur segi að í umsögn sveitarstjórnar eigi sveitarstjórnin m.a. að staðfesta að afgreiðslutími og staðsetning staðar sem umsókn lúti að sé innan þeirra marka sem reglur og skipulag sveitarfélagsins segi til um. Til samanburðar segir í 6. tölul. sama ákvæðis að í umsögn lögreglu skuli m.a. kveðið á um nauðsyn til dyravörslu. Það sé langt í frá að umsögn lögreglustjóra verði bundin við þörf á dyravörslu. Með sama hætti hljóti sveitarstjórn að vera heimilt að leggjast gegn rekstrarleyfi ef reynslan af rekstri staðarins hefur verið með þeim hætti að ekki þyki verjandi miðað við staðsetningu viðkomandi veitingastaðar í sveitarfélaginu. Verði það þó niðurstaðan að stefndi teljist hafa farið út fyrir valdsvið sitt og byggt á sjónarmiðum sem honum hafi verið óheimilt að byggja á, bendir stefndi á að löggæslusjónarmið er eitt þeirra sjónarmiða sem nauðsynlegt er eðli máls samkvæmt að horfa til við veitingu leyfa á grundvelli tilvísaðra laga nr. 85/2007, sbr. einnig 24. gr. reglugerðar nr. 585/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Í úrskurðum innanríkisráðuneytisins sem liggi fyrir í málinu komi fram að það sé afstaða ráðuneytisins að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu sé umsagnaraðili um löggæsluatriði en ekki stefndi. Eftirfarandi kemur m.a. fram á bls. 22 beggja úrskurða: „Með öðrum orðum getur lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu enn synjað um leyfi þrátt fyrir að aðrar umsagnir séu allar jákvæðar telji hann að þau atriði er honum ber að líta til skuli leiða til þess.“ Framangreint sýnir að þrátt fyrir að litið yrði svo á að stefndi hafi farið út fyrir valdsvið sitt við gerð umsagna og byggt á sjónarmiðum, sem öðru stjórnvaldi hafi verið rétt að leggja mat á, þá sé um að ræða sjónarmið sem hafi borið að horfa til við veitingu leyfisins. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að leyfisveitandi hefði afgreitt mál þeirra með öðrum hætti þótt legið hefðu fyrir jákvæðar umsagnir stefnda, sem hefðu ekki byggt á sjónarmiðum um löggæslu. Það sé því ekkert komið fram um að orsakasamband sé á milli þess að stefndi veitti neikvæðar umsagnir um rekstrarleyfisumsóknir stefnenda og meints tjóns stefnenda, hvað þá að um sennilega afleiðingu sé að ræða sem stefndi beri ábyrgð á. Þá vekur stefndi athygli á því að ef stefndi hefur farið út fyrir valdsvið sitt með því að byggja umsagnir sínar á ólögmætum sjónarmiðum, þá hefur leyfisveitandanum, lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, væntanlega verið skylt að líta fram hjá slíkri umsögn. Þá vísi stefnendur til brots á rannsóknarreglu, andmælareglu og reglu um aðgang að gögnum. Stefndi mótmælir því að hann hafi brotið framangreindar reglur en bendir jafnframt á þá þversögn sem fellist í málatilbúnaði stefnenda. Ef stefnda var óheimilt að byggja umsagnir sínar á tilteknu sjónarmiði þá hafi stefnda vart verið skylt að rannsaka það, veita andmælarétt og afhenda gögn í tengslum við það. Þá byggi stefnendur á því að brotið hafi verið gegn réttmætisreglu og jafnræðisreglu en færi engin haldbær rök fyrir ætluðum brotum á þeim reglum. Stefnendur vísi til þess að samræmis hafi ekki gætt hjá stefnda við veitingu leyfa en styðja þá fullyrðingu sína hvorki með gögnum né dæmum. Stefndi minnir á að það sé ekki hlutverk stefnda að veita umrætt leyfi. Enn fremur byggi stefnendur á því að málsmeðferðartími hafi verið of langur og vísa í því sambandi til þess að fjórtán mánuðir hafi liðið frá því að sótt hafi verið um endurnýjun á leyfi þar til tilkynnt hafi verið um synjun á útgáfu leyfisins. Ekki fæst séð hvernig umsagnaraðili líkt og stefndi geti borið ábyrgð á málsmeðferðartíma við útgáfu leyfis nema hvað varðar þann tíma sem tekur að veita umsögn. Stefndi sé ekki leyfisveitandi og stefndi hafi þ.a.l. ekki forræði fyrir málsmeðferðinni og þeim tíma sem hún taki. Í tengslum við þær fullyrðingar stefnenda að með tilvitnuðum úrskurðum innanríkisráðuneytisins hafi verið staðfest að stefndi hafi brotið framangreindar réttarreglur, áréttar stefndi að ekki hafi verið kvartað yfir háttsemi stefnda í þeim málum heldur leyfisveitandanum, Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Úrskurðirnir geti því ekki með nokkrum hætti staðfest meint brot stefnda. Að ofangreindu virtu telur stefndi ljóst að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að stefndi hafi brotið lög eða með öðrum hætti sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi sem kynni að baka stefnda bótaábyrgð. Þá hafi stefnendur því síður sýnt fram á að orsakasamhengi sé milli ætlaðra brota stefnda og ætlaðs tjóns stefnenda. Stefndi bendir á að stefnendur beri alla sönnunarbyrði í málinu. Þegar af þessum ástæðum verði að sýkna stefnda af öllum dómkröfum í málinu. Verði af einhverjum ástæðum ekki fallist á sýknu á þessum grundvelli vísar stefndi til eftirfarandi umfjöllunar um kröfuliði stefnenda. Varðandi fjárkröfur vegna almenns fjártjóns stefnenda, annars vegar vegna rekstrarstöðvunar (missis hagnaðar) og hins vegar vegna tapaðrar viðskiptavildar, byggir stefndi á því að þær séu órökstuddar. Kröfur stefnenda vegna rekstrarstöðvunar (missis hagnaðar) séu grundvallaðar á gögnum endurskoðenda stefnenda og þá útreikninga sé að finna í dskj. nr. 9. Samkvæmt útreikningum í dskj. nr. 9 sé tap stefnanda Sextán ehf. sagt vera 532.080 kr. og tap stefnanda Casino ehf. 617.500 kr. eða samtals 1.149.580 kr. Umræddar tölur séu fengnar með því að bera saman heildarsölutölur frá tilteknu tímabili í kringum páska annars vegar árið 2007 og hins vegar árið 2008. Um sé að ræða 10 daga tímabil frá miðvikudegi fyrir skírdag og til föstudags næstu viku. Stefnendur telja að meint saknæm og ólögmæt háttsemi hafi leitt til sölutaps milli ára. Vegna þessa vekur stefndi athygli á að þar sem páskadagur er haldinn fyrsta sunnudag eftir fyrsta fulla tungl frá og með 21. mars ber páskana ekki upp á sama mánaðardag ár hvert. Bornar séu saman sölutölur á 10 daga tímabili í kringum páskahátíðina. Tímabilið hafi staðið frá 4.-13. apríl árið 2007 en frá 19.-28. mars árið 2008. Ef sölutölur áranna 2007 og 2009 eru hins vegar bornar saman megi sjá að þær séu keimlíkar en viðmiðunartímabil ársins 2009 stóð frá 8.-17. mars. Viðmiðunartímabil áranna 2007 og 2009 eigi það sameiginlegt að vera mun fyrr í mánuðinum en tímabil ársins 2008. Stefnda þykir augljóst að meginskýring á minni sölu páskavikuna 2007 en sögð sé reyndin 2008, sé hversu langt hafi verið liðið frá mánaðamótum þegar páskavikuna bar upp á árinu 2007. Stefnendur beri því saman ósambærileg tímabil. Þá þyki rétt að benda á að sölutekjur endurspegla ekki hagnað fyrirtækjanna heldur rekstrarafkoman í heild sinni. Mörg fyrirtæki með miklar sölutekjur séu engu að síður rekin með miklum halla og eigendur væru betur settir í stöðvun rekstrar áður en hallarekstur hefur étið upp allt eigið fé. Stefnendur hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýna hver var hagnaður þeirra umrætt tímabil og til samanburðar á sama tímabili árið áður og næstu ár á eftir. Þá hafi ekki verið lagt fram fram endurskoðað uppgjör félaganna kröfunum til staðfestingar. Stefndi byggir á því að ekki hafa verið færðar sönnur fyrir því að meint tjón stefnenda megi reka til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda. Jafnvel þótt litið yrði svo á að einhver háttsemi stefnda hafi verið saknæm og ólögmæt sé með öllu ósannað eitthvert orsakasamhengi milli háttsemi stefnda og meints tjóns stefnenda eða að það hafi verið sennileg afleiðing þeirrar háttsemi. Kröfum stefnenda sé því mótmælt þar sem tjón stefnenda sé ósannað, ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl við meinta saknæma og ólögmæta háttsemi stefnda og skilyrði um sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt. Þá byggir stefndi á því að skaðabótakröfur fyrnist á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Stefndi telur að upphaf fyrningarfrests krafnanna sé 19.-28. mars 2008. Verði ekki séð að þeirri fyrningu hafi verið slitið fyrr en með birtingu stefnu 26. júní sl. Meintar kröfur um skaðabætur eru því fyrndar. Stefnendur gera hvor um sig kröfu um greiðslu 3.000.000 kr. vegna tapaðrar viðskiptavildar eða samtals 6.000.000 kr. Kröfurnar séu settar fram sem almennar fjárkröfur utan samninga en rökstuddar í stefnu eins og um væri að ræða kröfur um greiðslu fyrir ófjárhagslegt tjón en slíkar bætur geti augljóslega ekki komið til greina. Stefndi tekur fram að viðskiptavild megi skipta annars vegar í keypta viðskiptavild og hins vegar viðskiptavild sem nefna má innbyggða viðskiptavild. Keypt viðskiptavild sé mismunur á kaupverði fyrirtækis og verðmæti eigna þess. Slíka viðskiptavild sé aðeins hægt að bókfæra sem óefnislega eign í efnahag ef fyrirtæki er keypt í heilu lagi. Hún myndist því ekki við kaup á einstökum rekstrarfjármunum, við sameiningu tveggja félaga eða við endurmat eigna í félagi. Innbyggða viðskiptavild megi skýra sem kostnað sem sé til þess fallinn að auka hag viðkomandi fyrirtækis til framtíðar án þess að til verði óefnisleg eign. Innbyggð viðskiptavild geti m.a. verið fólgin í því að hópur viðskiptamanna kjósi að skipta við fyrirtæki vegna einhverra sérstakra kosta þess. Ekki sé hægt að setja mælistiku á innbyggða viðskiptavild og geti hún því ekki talist eign í bókhaldslegum skilningi. Hana sé því ekki hægt að bókfæra. Í stefnunni sé ekki getið um hvort hin meinta tapaða viðskiptavild sé keypt eða innbyggð. Jafnframt sé engin tilraun gerð til þess að styðja kröfurnar með neinum gögnum. Fjárkröfur um bætur vegna tapaðrar viðskiptavildar séu því með öllu órökstuddar og því eigi stefndi erfitt með að átta sig á því hvort og hvenær hið meinta tjón hafi átt sér stað og hvernig rekja megi það til meintrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda. Meint tjón stefnenda sé ósannað, ekki hefur verið sýnt fram á orsakatengsl við meinta saknæma og ólögmæta háttsemi stefnda og skilyrði um sennilega afleiðingu sé ekki uppfyllt. Þá er á því byggt að kröfur um skaðabætur vegna meintrar tapaðrar viðskiptavildar séu fyrndar, að hluta eða öllu leyti, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Stefndi bendir á að stefnendur geri kröfu um greiðslu lögmannskostnaðar á stjórnsýslustigi og séu kröfurnar grundvallaðar á reikningum á dskj. nr. 44, 45 og 46. Í stefnu séu færð rök fyrir kröfunni og m.a. vísað til þess að útlagður kostnaður hafi ónýst stefnendum vegna þeirra annmarka sem voru á málsmeðferð og niðurstöðu stefnda. Í þessu sambandi áréttar stefndi sérstaklega að annars vegar sé það Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu sem gefi út leyfi á grundvelli laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, sbr. 3. mgr. 7. gr. laganna eins og fram hafi komið. Hins vegar gildir sú meginregla í íslenskum rétti að borgararnir verði sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafi af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands frá 30. október 2008, nr. 70/2008. Kjósi þeir að nota aðstoð sérfræðinga við slík erindi og hafi af því kostnað geti þeir ekki krafist þess að sá kostnaður verði þeim bættur, þótt erindið eða málareksturinn verði árangurslaus. Stefnandi Sextán ehf. gerir kröfu um greiðslu 820.399 kr. vegna lögmannskostnaðar. Við yfirferð framlagðra reikning sem allir eru undir dskj. nr. 44 fæst séð að þeir nema alls fjárhæð 1.273.478 kr. en reikningar T05067 að fjárhæð 164.340 kr. og T05177 að fjárhæð 123.255 kr. séu tvívegis lagðir fram. Af því er virðist hefði krafa vegna allra framlagðra reikninga því hæst átt að vera 985.833 kr. Stefndi byggir á því að krafa um greiðslu lögmannskostnaðar sem grundvölluð sé á reikningum sem greiddir hafi verið fyrir 26. júní 2009 sé fyrnd, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt viðskiptayfirliti sem er ónúmeruð bls. 1 á dskj. nr. 44 á það við eftirtalda reikninga:; T03639 að fjárhæð 153.446 kr., T04032 að fjárhæð 147.533 kr., T05067 að fjárhæð 164.340 kr., T05177 að fjárhæð 123.255 kr., T06110 að fjárhæð 57.581 kr. og T06293 að fjárhæð 63.339 kr. Þá gerir stefndi athugasemdir við eftirfarandi reikninga, enda ekki á þeim að sjá að þeir hafi nokkur tengsl við sakarefnið eins og stefnandi Sextán ehf. hafi markað því farveg: Reikningur T03639 að fjárhæð 153.446 kr., texti á reikningi beri ekki með sér að hann sé tilkominn vegna vinnu vegna sakarefnisins, að auki sé hann tilkominn vegna vinnu Sveins Andra Sveinssonar hrl. en aðrir reikningar séu sagðir vegna vinnu Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl. Reikningar T06110 að fjárhæð 57.581 kr., T06293 að fjárhæð 63.339 kr., T06398 að fjárhæð 109.404 kr., T06499 að fjárhæð 92.130 kr. og T06675 að fjárhæð 195.776 kr. beri það ekki með sér að þeir séu tilkomnir vegna vinnu í tengslum við sakarefnið. Þá vísi þeir til vinnuskýrslna sem ekki séu meðal dómskjala málsins. Krafa stefnanda Sextán ehf. vegna lögmannskostnaðar sé því órökstudd, ósönnuð og án tengsla við sakarefnið eins og stefnandi hafi markað því farveg og sé henni því mótmælt. Meint tjón stefnanda sé ósannað, ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl við meinta saknæma og ólögmæta háttsemi stefnda og skilyrði um sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt. Stefnandi Casino ehf. gerir kröfu um greiðslu 3.237.633 kr. vegna lögmannskostnaðar. Krafan grundvallist á reikningum sem annars vegar eru á dskj. nr. 45 sem séu samtals 1.212.755 kr. og á dskj. nr. 46 sem séu samtals 2.689.389 kr. Framlagðir reikningar hljóði því upp á 3.902.144 kr., sem samrýmist ekki þeirri fjárkröfu sem höfð sé uppi í málinu. Allir reikningar á dskj. nr. 45, að frátöldum T040310, eru lagðir fram tvisvar. Reikningar T04718 og T04719, sem hvor um sig eru lagðir fram tvisvar, séu gefnir út sama dag með sama texta og beri þeir með sér að um sé að ræða rukkun tvívegis fyrir sömu vinnuna. Á viðskiptayfirliti sem sé ónúmerað bls. 1 á dskj. nr. 45 sé ekki að sjá bakfærslu á öðrum reikningnum. Krafa vegna reikninga á dskj. nr. 45 ætti því hæst að vera 557.636 kr. m.v. að hver reikningur sé lagður fram einu sinni og að reikningar T04718 og T04719 feli í raun í sér tvírukkun fyrir sömu vinnu. Þá eru gerðar eftirfarandi athugasemdir við reikninga á dskj. nr. 46 sem fæst ekki séð að hafi nokkur tengsl við sakarefnið eins og stefnandi Casino ehf. hefur markað því farveg: Reikningar nr. 87 að fjárhæð 526.287 kr., nr. 203 að fjárhæð 298.445 kr., nr. 282 að fjárhæð 158.722 kr., nr. 277 að fjárhæð 175.213 kr., nr. 265 að fjárhæð 175.2013 kr. og nr. 247 að fjárhæð 206.134 kr. beri ekki með sér að þeir séu tilkomnir vegna vinnu í tengslum við sakarefnið, heldur sé almennt vísað til lögfræðilegrar ráðgjafar. Fyrir utan þær athugasemdir sem gerðar hafa verið við framlagða reikninga á dskj. nr. 45 og 46 byggir stefndi á því að krafa um greiðslu lögmannskostnaðar sem grundvölluð sé á reikningum sem greiddir hafi verið fyrir 26. júní 2009 sé fyrnd, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt viðskiptayfirliti, sem sé ónúmeruð bls. 1 á dskj. nr. 45, eigi það við um alla reikninga á dskj. nr. 45. Krafa stefnanda Casino ehf. vegna lögmannskostnaðar sé því órökstudd, ósönnuð og án tengsla við sakarefnið eins og stefnandi hafi markað því farveg og sé henni því mótmælt. Meint tjón stefnanda sé ósannað, ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl við meinta saknæma og ólögmæta háttsemi stefnda og skilyrði um sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt. Stefndi vísar til þess að stefnendur geri hvor um sig kröfu um greiðslu 1.632.000 kr. eða samtals 3.264.000 kr. vegna vinnutaps starfsmanna félaganna. Í stefnu sé því haldið fram að vinnutap starfsmanna félaganna, einkum fyrirsvars­manns þeirra, hafi numið um 3.000 vinnustundum á sex ára tímabili, einkum vegna samskipta fyrirsvarsmanns stefnenda við stefnda og vegna samskipta við lögmann vegna háttsemi stefnda. Hvorki í stefnunni sjálfri né í gögnum málsins geri stefnendur tilraun til þess að sýna fram á hvernig skert vinnuframlag sé fundið út. Þá séu ekki lögð fram gögn sem sýnt geti fram á að launakostnaður félaganna hafi aukist. Kröfurnar séu því að öllu leyti órökstuddar og ósannaðar. Í þessu sambandi bendir stefndi á að á umræddu tímabili keyptu stefnendur lögmannsþjónustu til þess að vinna í málum félaganna og sé í stefnu krafist samtals 4.477.527 kr. vegna þess. Ef fjöldi tíma samkvæmt framlögðum reikningum sé lagður saman sé um að ræða 286,25 klst. Hvað tilvitnaða fjárhæð og fjölda tíma varðar sé vísað til þess sem fram komi í umfjöllun um kröfur vegna lögmannskostnaðar. Í keyptri lögmannsþjónustu hafi falist m.a. fundarseta með fyrirsvarsmanni stefnenda, fundir lögmanna með borgarfulltrúum og fundir lögmanna með starfsmönnum ráðuneyta. Er því dregið í efa að tapaðar vinnustundir fyrirsvarsmanns stefnenda séu 3.000 klst. Ef gert er ráð fyrir því að fyrirsvarsmaðurinn hafi setið með lögmönnum sínum allan þann fjölda stunda sem kröfur vegna lögmannskostnaðar grundvallist á standi eftir ríflega 2.700 vinnustundir sem fyrirsvarsmaður stefnenda eigi að hafa unnið að málinu án atbeina lögmanna. Ef unnin er 40 klst. vinnuvika er um að ræða 67,5 vikna vinnutap eða sem nemur tæplega einu og hálfu ári. Blasi því við að það fái ekki staðist. Í tengslum við kröfur stefnenda er vísað til dóms Hæstaréttar Íslands frá árinu 2002, bls. 4363 er laut að kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi íslenska ríkisins vegna þess að vinna starfsmanna stefnanda við að fá ólögmæt gjöld felld niður hafi skert vinnuframlag þeirra í hans þágu. Í niðurstöðu Hæstaréttar Íslands komi eftirfarandi m.a. fram: „Af framlögðum gögnum verður ekki annað ráðið en að gagnaöflun hans og bréfaskriftir hafi verið eins og hver annar þáttur í starfsemi hans. Fyrirtæki sem þetta þurfa jafnan að eiga samskipti við stjórnvöld, þar á meðal til þess að fá leiðréttingar sinna mála.“ Íslenska ríkið hafi verið sýknað af bótakröfunni. Fyrirtæki í leyfisskyldum rekstri líkt og stefnendur þurfi að vera í samskiptum við stjórnvöld, m.a. til þess að afla tilskilinna leyfa. Draga verði þá ályktun af tilvísuðum dómi að vinna fyrirsvarsmanns stefnenda vegna fundahalda og gagnaöflunar hafi verið eins og hver annar þáttur í starfsemi félaganna. Stefndi telur því að kröfur stefnenda um greiðslu kostnaðar vegna vinnutaps starfsmanna séu órökstuddar og ósannaðar og mótmælir þeim. Meint tjón stefnenda sé ósannað, ekki hefur verið sýnt fram á orsakatengsl við meinta saknæma og ólögmæta háttsemi stefnda og skilyrði um sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt. Kröfum stefnenda um greiðslu vaxta, dráttarvaxta og vaxtavaxta er mótmælt sérstaklega af stefnda. Í því sambandi er bent á að upphafstími vaxta sé sagður vera 10. október 2007 en hluti krafna byggi á gögnum og atvikum eftir þann dag. Dráttarvaxtakröfurnar séu ódómtækar þar sem upphafstími dráttarvaxta er ekki tilgreindur og því ekki unnt að taka dómkröfurnar upp í dómsorð. Stefndi mótmælir kröfum stefnenda um greiðslu vaxta sem eru eldri en fjögurra ára frá málshöfðunardegi sérstaklega sem fyrndum, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Hvað sem öðru líður er þess krafist af stefnda að upphafstími vaxta verði ekki fyrr en við dómsuppsögu. Með vísan til alls framangreinds er sýknukrafa ítrekuð enda með öllu órökstutt og ósannað að stefndi hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdið stefnendum tjóni sem honum beri að bæta. Stefndi byggir málatilbúnað sinn á réttarreglum skaðabótaréttar utan samninga. Þá byggir stefndi á ákvæðum laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og reglugerð nr. 858/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Enn fremur byggir stefndi á ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og ákvæðum stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 auk almennra ólögfestra réttarreglna stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttar og meginreglum sveitarstjórnarréttar. Jafnframt byggir stefndi á ákvæðum laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, ákvæðum laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. IV. Niðurstaða Stefnendur byggja á því í máli þessu að stefndi hafi með umsögnum sínum samkvæmt 1. tölulið 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og ólögmætri málsmeðferð valdið stefnendum fjárhagstjóni með saknæmum og ólögmætum hætti sem stefndi beri bótaábyrgð á samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð og sjónarmiðum sakarreglunnar. Eins og rakið hefur verið er öllum málsástæðum stefnenda mótmælt af hálfu stefnda og á því byggt að ekki sé fyrir hendi saknæm og ólögmæt háttsemi stefnda sem leitt hafi til tjóns fyrir stefnendur. Þá sé ætlað tjón stefnenda ósannað og ekki sé af hálfu stefnenda sýnt fram á orsakatengsl eða hvernig skilyrði um sennilega afleiðingu séu uppfyllt. Við aðalmeðferð gáfu skýrslu Margrét Jóna Margeirsdóttir, rekstrarstjóri Mónakó og Monte Carlo og Margeir Margeirsson, starfsmaður og eigandi stefnenda. Margrét kvaðst hafa starfað við rekstur og afgreiðslu á stöðunum frá því í maí 2005. Hún kvað staðina frá því á árinu 2007 hafa verið rekna á bráðabirgðarekstarleyfum og allt fram til ársins 2012. Hún kvað föður sinn hafa annast samskipti varðandi umsóknir um rekstrarleyfi og mikill tími hafi farið í það vegna þess óöryggis sem leitt hafi af því að staðirnir hafi verið reknir á bráðabirgðaleyfum. Þá hafi afskipti lögreglu af veitingastöðunum verið mikil. Um páska 2008 hafi lögregla komið á skírdag og bannað sölu á áfengi frá kl. 11.00 til kl. 19.00 yfir páskahátíðina og komið ítrekað að fylgjast með því hvort áfengi væri selt þrátt fyrir bannið. Þetta hafi valdið óþægindum og rekstrartapi. Margeir kvað ómældan tíma hafa farið í snúninga sína og erindrekstur vegna umsókna og endurnýjunar á rekstarleyfa vegna tregðu yfirvalda við að veita leyfi í samræmi við það sem þeim hafi borið. Fjölmiðlaumfjöllun hafa verið mjög neikvæð vegna þess að staðirnir hafi ekki fengið leyfi til 4 ára eins og venjan sé og þetta hafi skaðað verulega allt rekstarumhverfi staðanna og leitt til tekjutaps. Varðandi mat á því hvort stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti bakað stefnendum tjón eins og byggt er á af hálfu stefnenda verður að líta til þess að stefndi var umsagnaraðili samkvæmt 1. tölulið 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 og Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu fór með leyfisveitingar, sbr. 3. mgr. 7. gr. laganna. Úrskurðir innanríkisráðuneytisins, sem byggt er á af hálfu stefnenda, beinast ekki að stefnda í máli þessu sem kærða þó að í þeim sé byggt á því að annmarkar hafi verið á umsögnum og málsmeðferð stefnda. Þeir fella þannig úr gildi ákvarðanir lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu á þeim forsendum að annmarkar hafi verið á umsögnum stefnda. Varðandi það að stefndi hafi ekki í umsögnum sínum mátt byggja á löggæslusjónarmiðum er til þess að líta að fram kemur í 24. gr. reglugerðar nr. 585/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, þar sem fjallað er um það hvað skuli koma fram í umsögnum umsagnaraðila, sé upptalning ekki tæmandi. Í 1. tölulið 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 segir að það séu sveitarstjórnir sem m.a. staðfesti að afgreiðslutími og staðsetning staðar sem umsókn lýtur að sé innan þeirra marka sem reglur og skipulag sveitarfélagsins kveða á um. Í málsmeðferðarreglum stefnda varðandi veitinga- og gististaði segir að borgarráð skuli horfa til reynslu sem fengist hafi af rekstri viðkomandi veitingastaðar sem sækir um leyfi. Telja verður eðlilegt að stefndi taki í umsögnum sínum mið af því hver reynslan hafi verið af rekstri viðkomandi staðar og hvernig hann fellur inn í umhverfið. Varðandi veitingastaði stefnenda lágu fyrir fjölmargar kvartanir vegna ónæðis af völdum gesta staðanna, bæði kvartanir frá rekstraraðilum og ályktanir Íbúasamtaka miðborgar Reykjavík þegar umsögn var samþykkt 1. desember 2011. Þegar leyfi hafði verið veitt þann 2. mars 2010 til eins árs voru sett skilyrði sem byggðust á umsögn borgarráðs stefnda með vísan til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga um að veitt yrði óbreytt rekstrarleyfi til eins árs til reynslu með hefðbundnum skilyrðum. Með þessu móti gaf stefndi stefnendum möguleika á að sýna fram á bætt umhverfi veitingastaðanna og þannig var gætt meðalhófs. Í umsögn stefnda kom fram að á reynslutímanum yrði af hálfu lögreglu fylgst grannt með þróun mála og reyndist það ónæði sem reksturinn ylli ekki minnka svo að unandi væri við, mætti búast við því að gefin yrði neikvæð umsögn þegar endurnýjun rekstrarleyfis kæmi til meðferðar í borgarráði að ári liðnu. Eðli máls samkvæmt eru löggæslusjónarmið eitt þeirra sjónarmiða sem líta ber til við veitingu leyfa á grundvelli laga nr. 85/2007. Samkvæmt 6. tl. 4. mgr. 10. gr. laganna veitir lögregla m.a. umsögn um nauðsyn á dyravörslu. Hafi stefnda verið óheimilt að vísa til þeirra atriða sem stefndi byggði á í umsögnum sínum hefði leyfisveitandi, Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, væntanlega átt að líta fram hjá umsögnum stefnda. Það breytir því ekki að leyfisveitanda hefði borið að horfa til þessara atriða á grundvelli löggæslusjónarmiða. Stefnendur hafa ekki sýnt fram á að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefði afgreitt mál þeirra með öðrum hætti þótt allar umsagnir væru jákvæðar þar sem hann gat synjað um leyfi þrátt fyrir að aðrar umsóknir væru jákvæðar teldi hann það þau atriði sem honum bar að líta til leiddu til þess. Varðandi vísan stefnenda til rannsóknarreglu og andmælareglu stjórnsýslulaga og reglur um aðgang að gögnum liggur fyrir í gögnum málsins að stefnendum var gefinn kostur á að koma að athugasemdum og andmælum en stefndi var ekki leyfisveitandi eins og áður er rakið. Ekki verður annað ráðið af gögnum en stefnendur hafi haft vitneskju um þær kvartanir sem lágu til grundvallar umsögnum stefnda. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefndi hafi ekki gætt jafnræðis varðandi umsagnir sínar skv. 1. tl. 4. mgr. 10. gr. l. 85/2007. Þá verður ekki litið svo á að stefndi sem umsagnaraðili geti borið ábyrgð á málsmeðferðartíma við útgáfu leyfis þar sem hann hafði ekki forræði fyrir leyfisveitingunni, heldur Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu. Þá hafa stefnendur ekki sýnt fram að leyfisveitandi hefði afgreitt mál þeirra með öðrum hætti hefðu umsagnir stefnda verið jákvæðar. Samkvæmt því sem rakið hefur verið hafa stefnendur ekki sýnt fram á að stefndi hafi með umsögnum sínum sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem bakað hafi stefnda bótaábyrgð. Þá hafa stefnendur ekki sýnt fram á orsakasamband milli umsagna og málsmeðferðar stefnda og ætlaðs tjóns stefnenda og skilyrði um sennilega afleiðingu eru ekki uppfyllt. Þegar af þessum ástæðum verður að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda í málinu. Að fenginni þessari niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnendum, hvorum um sig, gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins eins og kveðið er á um í dómsorði. Vegna embættisanna dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Dómari og lögmenn aðila eru sammála um að ekki sé þörf á endurflutningi. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýkn af öllum dómkröfum stefnenda, Sextán ehf. og Casino ehf. Stefnendur greiði stefnda hvor um sig 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 550/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 1. ágúst 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. ágúst 2016 þar sem varnaraðilavar gert að sæta gæsluvarðhaldi til mánudagsins 8. ágúst 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði kviknaði ííbúð á neðri hæð hússins nr. [...] við [...] í [...] um klukkan 19 sunnudaginn31. júlí 2016. Óumdeilt er að varnaraðili var stödd í íbúðinni þegar eldurinnvarð laus. Bar hún við skýrslutöku hjá lögreglu að hún hafi kveikt íbók, en kvaðst að öðru leyti muna lítið eftir því sem gerðist. Krafa sóknaraðila um að varnaraðiliverði látin sæta gæsluvarðhaldi er einvörðungu reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008. Samkvæmt þeirri málsgrein má úrskurða sakborning í gæsluvarðhald þóttskilyrði a. til d. liðar 1. mgr. greinarinnar séu ekki fyrir hendi ef sterkurgrunur leikur á að hann hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 árafangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt meðtilliti til almannahagsmuna. Framangreindháttsemi varnaraðila fól í sér augljósa ogmikla almannahættu sem þung refsing er lögð við í 164. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Það eitt og sér nægir þó ekki til þess að varnaraðila verði gertað sæta gæsluvarðhaldi í þágu almannahagsmuna, heldur verður meira að koma til,sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 24. janúar 2013 í máli nr. 46/2013. Af gögnum málsins verður ekki ráðið aðvarnaraðili hafi gerst áður sek um sams konar háttsemi og að framan greinir. Aðteknu tilliti til þess og að virtu því broti, sem henni er gefið að sök, verðurekki talið að sýnt hafi verið fram á að nauðsyn beri til að úrskurða hana í gæsluvarðhaldá grundvelli þess ákvæðis sem hér um ræðir. Samkvæmt því brestur lagaskilyrðitil að fallast á kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald yfir varnaraðila og verðurhinn kærði úrskurður af þeim sökum felldur úr gildi. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer felldur úr gildi.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. ágúst 2016Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þessfyrir dóminum í dag, X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt tilmánudagsins 8. ágúst 2016, kl. 16.00. Krafan er reist 2. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Meint brot kærðu er talið varða við1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu segir að klukkan 19:06 þann31. júlí sl. hafi lögreglu borist tilkynning um dökkan reyk frá [...], [...] og að fólk væriað hlaupa úr húsinu. Er lögreglumennkomu á staðinn hafi lagt mikinn reyk frá neðri hæð hússins, talsverður reykurhafi verið í íbúðinni og stofan alelda.Lögreglumenn hafi þegar farið að kanna hvort einhver væri í íbúðinni oghafi nærliggjandi íbúðir verið rýmdar. Stuttu síðar kom slökkvilið og hafireynt að ráða niðurlögum eldsins. Á vettvangi hafi verið rætt við íbúa á efrihæð [...]. Þau kváðust hafaverið sofandi en þau hafi vaknað við hávaða utan við gluggann ásvefnherberginu. Þar hafi verið fát áfólki og einhver sagt að það væri kviknað í og að allir þurft að farastrax. Þau hafi séð út um gluggann fimmeinstaklinga, þrjár stelpur og tvo stráka hlaupa burt af vettvangi. Íbúarnir á efri hæðinni hafi síðan drifið sigút úr húsinu og hringt á lögreglu. Þá hafi X sést fara af vettvangi en hún séíbúi í íbúðinni fyrir neðan. Í frumskýrslulögreglu kemur fram að húsnæðið hafi verið mikið skemmt. Stofan hafi verið mjögmikið brunnin og mikið sót verið í íbúðinni. Þá hafi kveikjaraeldsneytisbrúsilegið í stofunni. Tekið sé fram að hugsanlega hafi reykskemmdir veriðminniháttar á íbúð á efri hæð. Um kl. 19:45 hafi kærða, X komið á vettvang íbifreið. Hún hafi verið sljó í fasi, augasteinar litlir og skolfið talsvert.Hún hafi verið grunuð um að hafa ekið bifreiðinni undir áhrifum ávana- ogfíkniefna og einnig fyrir að hafa yfirgefið vettvang án þess að grípa tilviðeigandi ráðstafana og stofna þar með lífi annarra í hættu. Segir ígreinargerðinni eftir kærðu að hún hafi verið í íbúðinni ásamt A, B og C þegarbruninn átti sér stað. Hún hafi verið sofandi í sófanum og verið nýbúin að takasvefnpillu þegar hún hafi vaknað og orðið eldsins vör. Hún hafi farið í eldhúsið til þess að ná ívatn til að reyna að slökkva eldinn en þegar hún hafi komið til baka hafieldurinn verið orðinn meiri og illviðráðanlegur. Hún kvað A hafa sparkað uppbaðherbergishurðinni til þess að bjarga B og C sem hafi verið þar inni á baði.Þá kvað hún einhvern hafa skipað henni að fara út í bifreið sína. X kvaðst hafaþurft að aka strax af vettvangi þar sem B og C hafi verið naktar og í mikilligeðshræringu. Hún hafi farið með þær á verkstæði þar skammt frá. Aðspurð kvaðkærða, X telja að kerti hafi orsakað brunann, kerti hafi staðið við bókahillu ístofunni og taldi hún líklegt að loginn úr kertinu hafi læst sig í bókahilluna.Þá komi fram að hún teldi að nágranni hennar hafi hringt í Neyðarlínuna því húnhafi ekki gripið til neinna ráðstafana hvorki að hringja í Neyðarlínuna né aðláta nágrannann vita. Kærða, X kvaðst hafa tekið fíkniefni nóttina áður ogtekið svefnlyf fyrir nokkrum klukkustundum. X hafi verið handtekin kl. 20:15 ogflutt á lögreglustöðina í [...]. Einnighafi C og B verið handteknar. Íframburðarskýrslu hjá lögreglu komi fram hjá B að hún hafi komið að [...] ásamt vinkonusinni C og hafi X heimilað henni að fara í bað.Hún hafi svo ekki vitað fyrri til en D hafi sparkað íbaðherbergishurðina og hrópað að það væri eldur í íbúðinni og að X hafi kveiktí. Þær C hafi farið út naktar þar semmikill eldur hafi verið kominn í íbúðina. Þegar þær hafi komið út hafi kærða, X, beðið í bíl fyrir utan. Í bifreiðinni hafi Xsagt að hún hafi kveikt í íbúðinni. Fram komi að B teldi að X hafi kveikt ííbúðinni og hafi ætlað að brenna hana og C inni, væntanlega vegna afbrýðissemi.Þá hafi X verið mjög undarleg og hafi m.a. verið búin að klippa í sundurfjöldann allan af rafmagnssnúrum. Íframburðarskýrslu C komi fram að hún hafi komið að [...] ásamt vinkonusinni B. Þar hafi kona, sem hún þekki ekki neitt, hleypt þeim inn. Þar hafieinnig verið tveir strákar, annar D og hinn sem hún þekki ekki. Þær hafi fengiðleyfi til að fara í bað. Hún hafi síðan ekki vitað fyrri til en hurðinni hafiverið sparkað niður og reyk lagt inn á baðherbergið. Þá hafi henni verið sagtað það væri eldur í íbúðinni og að þær þyrftu að fara tafarlaust út. Hafi Dlátið hana hafa handklæði en að öðru leyti hafi hún verið nakin. Fyrir utanhafi húsráðandi beðið í bifreið. Þásegir að þessi kona hafi sagt að hún hafi kveikt í íbúðinni en ekki gefið uppástæður þess. Þegar þær hafi komið hafi konan verið búin að klippa fullt afrafmagnssnúrum í sundur og brjóta húsgögn. Konan hafi ekið þeim að næstaverkstæði og skipað þeim að fara þar út úr bifreiðinni og haldið á brott. Chafi sagt að D hafi hringt á slökkviliðið og þá hafi hún veitt því athygli aðmaðurinn á efri hæð hússins hafi verið kominn út. Íframburðarskýrslu kærðu, X komi fram að hún hafi verið að nota rivotril og muniþví lítið eftir því sem gerðist. Hún muni að það hafi verið þarna tvær stelpurog tveir strákar. Stelpurnar hafi fengið að fara í bað en hún hafi veriðframmi. Hún muni eftir því að hafakveikt í bók en ekkert meira en það. Þá sagðist hún hafa bankað á dyrnar hjástelpunum til þess að láta þær vita af eldinum og farið síðan út. X kvaðst ekki hafa hringt á slökkviliðið þvínágranninn fyrir ofan hafi verið búinn að því.Hún kvaðst síðan hafa ekið strákunum og stelpunum sem voru naktar aðnæsta verkstæði og skilið þær þar eftir.Hún hafi síðan komið til baka þar sem hún var handtekin. X sagðist hafaverið í mikilli eiturlyfjavímu þegar þetta átti sér stað hafi m.a. neyttrivotril og amfetamíns. Þá segir ígreinargerðinni að rannsókn málsins sé á frumstigi. Í málinu liggi fyrir aðkveiktur hafi verið eldur inni í búðinni að [...], eins og ráða megi m.a. af ummerkjum ávettvangi. Jafnframt sé fyrirliggjandi sterkur grunur um að kærða í máli þessu,X, beri ábyrgð á þeim verknaði. Hún hafi verið í íbúðinni þegar eldurinn komupp, í íbúðinni hafi fundist kveikjaraeldsneytisbrúsi sem að mati lögreglu hafiverið notaður til að kveikja eldinn auk þess sem vitni í málinu beri að kærðahafi sagt að hún hafi kveikt í. Þá hafihún viðurkennt að hafa kveikt í. Til rannsóknar ímáli þessu sé ætlað brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Hugsanlega hafi verið kveikt í tungusófa ogborðhillu í stofu en þar hafði mest brunnið í tveggja hæða húsi þar sem erutvær íbúðir. Hús þetta er parhús og ertengt öðrum tveimur íbúðum. Hafi því falist í þessu mikil hætta fyrir fjöldafólks. Slökkvilið hafi að lokum ráðið niðurlögum eldsins. Kærðu hafi mátt veraljóst að brotið væri þess eðlis að það hefði í för með sér almannahættu. Þáhafi henni mátt vera ljóst að bersýnilegurlífsháski væri búinn af verkinu og/eða gríðarleg eignarspjöll gætu af þvíhlotist. Samkvæmt 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sérefsilágmark 2 ára fangelsi en brotið getur varðað ævilöngu fangelsi. Með vísan til þesssem að framan sé rakið og gagna málsins að öðru leyti þyki brýna nauðsyn beratil þess að kærðu verði, með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008, gert að sæta gæsluvarðhaldi til mánudagsins 8. ágúst 2016 kl.16:00. Telur lögreglustjóri brotið vera í eðli sínusvo svívirðilegt að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna. Kærða mótmæltikröfunni. Kærða hefur játað aðhafa kveikt í bók í íbúð á neðri hæð hússins nr. [...] við [...] í [...].Samkvæmt gögnum málsins voru íbúar á efrihæð hússins heima og fleira fólk íhúsinu. Er íbúðin á neðri hæðinni mikið skemmd samkvæm ljósmyndum. Kærða fór afvettvangi án þess að gera nokkrar ráðstafanir en kom síðar aftur á vettvang.Verður að telja að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að brot það sem kærða ergrunuð um varði við 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga og varði aðlágmarki tveggja ára fangelsisrefsingu og upp í sextán ár. Því er fallist á meðlögreglustjóra að skilyrði 2. mgr. 95.gr. laga 88/ 2008 séu uppfyllt. Er krafa um gæsluvarðahald því tekin til greinaeins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ástríður Grímsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærða, X, skal sætagæsluvarðhaldi til mánudagsins 8. ágúst2016, kl. 16:00.
Mál nr. 221/2006
Kaupsamningur Hlutabréf Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
E, G og K kröfðust þess að samningur þeirra við Þ, J og H um kaup þeirra á 75% hlutafjár í félaginu D ehf. yrði dæmdur ógildur. Byggðu þeir kröfu sína aðallega á því að þeim hefðu verið gefnar rangar upplýsingar um rekstur og hag fyrirtækisins áður en kaupin gerðust. Þegar litið var til þess hvaða upplýsingar Þ, H og H veittu E, G og K fyrir kaupin og þess að þeir síðastnefndu komu inn í fyrirtækið og störfuðu þar í einn mánuð áður en kaupsamningur var gerður og höfðu á þeim tíma óheftan aðgang að bókhaldi og starfsemi fyrirtækisins var ekki unnt að fallast á að Þ, J og H hefðu vanrækt upplýsingaskyldu sína með því að láta undir höfuð leggjast að kanna rekstur og efnahag fyrirtækisins þann mánuð sem þeir höfðu til umráða uns kaupsamningur var gerður. Voru Þ, J og H því sýknaðir af kröfu E, G og K. Til vara kröfðust E, G og K staðfestingar á gildi riftunar samnings aðila en óljóst var með hvaða hætti sú riftun hefði átt sér stað og hvenær. Uppfyllti krafan því ekki skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var henni vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Dómsorð: Varakröfu áfrýjenda, Eiríks Hans Sigurðssonar, Gunnars L. Björnssonar og Kristófers Þorgrímssonar, um viðurkenningu á rétti þeirra til riftunar á kaupsamningi 2. mars 2003 við stefndu, Þorstein Hjaltason, Jónínu H. Arndal og Hjalta Þorsteinsson, um 75% hlutafjár í Dælum ehf. er vísað frá héraðsdómi. Stefndu eru sýknir af kröfu áfrýjenda um að samningur þessi verði dæmdur ógildur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjendur greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti 400.000 krónur. Mál þetta var þingfest 16. febrúar 2005 og tekið til dóms 13. október sl. Stefnendur eru Eiríkur Hans Sigurðsson, kt. 040542-3619, Skriðu, Kjalarnesi, Gunnar L. Björnsson, kt. 140847-4539, Hafnargötu 42, Keflavík og Kristófer Þorgrímsson, kt. 310149-5869, Kjarrmóum 20, Njarðvík. Stefndu eru Þorsteinn Hjaltason, kt. 170639-2199, Heimlandi, Hellu, Jónína Arndal, kt. 260239-3179, sama stað og Hjalti Þorsteinsson, kt. 260171-3219, Ársölum 1, Kópavogi. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að samningur aðila um kaup stefnenda á 75% hlutafjár í félaginu Dælur ehf. (nú Vandi ehf.) kt. 570599-2919, samkvæmt kaupsamningi 2. mars 2003 verði dæmdur ógildur og óskuldbindandi fyrir stefnendur. Til vara gera stefnendur þá kröfu að viðurkenndur verði réttur stefnenda til riftunar á samningi aðila um kaup stefnenda á 75% hlutafjár í félaginu Dælur ehf. (nú Vandi ehf.) kt. 570599-2919, samkvæmt kaupsamningi 2. mars 2003. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu og að stefnendum verði gert að greiða stefndu málskostnað. I. Stefnendur kveða málavexti þá að í febrúar 2003 hafi viðræður hafist milli aðila um kaup stefnenda á hlutabréfum í félaginu Dælur ehf. Hafi aðilar ritað undir viljayfirlýsingu í þessu skyni. Í henni komi fram að í upphafi hafi einnig verið ráðgert að stefnendur keyptu fasteignina Fiskislóð 18 í Reykjavík en úr hafi þó orðið að viðskipti aðila hafi einskorðast við kaup stefnenda á 75% hlutafjár í Dælum ehf. Hver stefnenda hafi keypt 25% hlut í félaginu en stefndi Hjalti Þorsteinsson, sonur stefndu Þorsteins og Jónínu, hafi átt að eiga 25% hlut í félaginu með stefnendum. Stefnendur kveða stefndu hafa haft sér til fulltingis endurskoðanda félagsins, Sveinbjörn Sveinbjörnsson, auk þess sem þau hafi notið aðstoðar Kristjáns Ólafssonar hrl. Stefnendur, sem ekki hafi haft yfir sérþekkingu að ráða í þessum viðskiptum, hafi ekki notið faglegrar aðstoðar. Þá hafi stefnendur ekki haft sérþekkingu á þessum rekstri og treyst á leiðsögn og aðstoð stefndu. Stefnendur hafi tekið þátt í rekstrinum með stefndu í um það bil einn mánuð, í febrúar 2003. Hafi stefnendur fengið aðgang að ýmsum bókhaldsgögnum félagsins en þau gögn ekki sýnt rétta stöðu félagsins. Síðar hafi komið í ljós að bókhald félagsins hafi verið í miklu ólestri. Í viljayfirlýsingu aðila hafi verið gert ráð fyrir að stefndu myndu gera áreiðanleikakönnun en sú könnun hafi aldrei verið gerð. Stefnendur hafi gert kaupsamning við stefndu 2. mars 2003 í trausti þess að þær upplýsingar sem stefndu og endurskoðandi félagsins hafi gefið þeim, væru réttar. Þau takmörkuðu gögn er stefnendum hafi verið boðið að sjá hafi ekki gefið tilefni til annars en að treysta upplýsingum stefndu og endurskoðandans. Við ákvörðun kaupverðs hafi verið miðað við upplýsingar stefndu og hins löggilta endurskoðanda um stöðu félagsins. Stefnendum hafi verið kynnt að viðskiptavild félagsins væri metin á 20.000.000 krónur en engin gögn eða útreikningar hafi verið lagðir til grundvallar þeirri fjárhæð. Þó hafi verið upplýst af hálfu stefndu að félagið hefði yfir að ráða fjölmörgum góðum umboðum erlendra framleiðenda og stóran og góðan hóp traustra viðskiptavina. Upplýst hafi verið að smávægilegt tap hafi orðið á rekstri félagsins 2001 en horfur vegna ársins 2002 væru góðar. Samkvæmt ársreikningi 2001 hafi rekstrartekjur þess árs numið tæpum 65.000.000 króna. Söluupplýsingar í þeim bókhaldsgögnum sem stefnendur hafi fengið að sjá hafi ekki gefið tilefni til annars en að álykta að þessar fullyrðingar ættu við rök að styðjast. Annað hafi hins vegar komið á daginn. Stefnendur segja að þeim hafi í upphafi verið kynnt að félagið ætti útistandandi viðskiptakröfur upp á tæplega 10.000.000 krónur. Í ljós hafi komið síðar að þessar kröfur hafi verið verulega oftaldar. Vélar, tæki og búnaður hafi verið metinn á um það bil 5.000.000 krónur og lagt til grundvallar að vörubirgðir félagsins væru að verðmæti 8.000.000 krónur. Í ljós hafi komið síðar að vörubirgðir voru að uppistöðu gamall úreldur og óseljanlegur varningur. Lagt hafi verið til grundvallar kaupsamningi að verðmæti eigna og viðskiptavildar væru samanlagt 38.000.000 krónur. Í upphafi hafi stefnendum verið kynnt að skuldir félagsins næmu um 40.000.000 króna. Fram að gerð kaupsamnings hafi sú tala hækkað í 54.440.000 krónur. Þá hafi verið meðtalin skuld félagsins við fyrri eigendur að fjárhæð 30.326.000 krónur. Að kröfu stefnenda hafi verið ákveðið að skuld félagsins við stefndu yrði lækkuð um tæpar 15.000.000 krónur og að félagið myndi gefa út skuldabréf til stefndu Jónínu að fjárhæð 15.500.000 krónur sem tryggt yrði með sjálfskuldarábyrgð stefnenda. Þetta skuldabréf hafi verið meginforsenda kaupanna af hálfu stefndu og þetta bréf í raun verið helsta kaupsamningsgreiðslan. Aðilar hafi gert með sér viljayfirlýsingu sem hafi borið heitið „Sameiginleg og gagnkvæm viljayfirlýsing.“ Í henni segi meðal annars: „Kaupendur stefna einnig að sömu eignaraðild að rekstrarfélaginu, Dælur ehf. kt:570599-2919 (rekstrarfélag). Hugmyndir kaupenda er að koma með 6 - 8 milljónir inn í reksturinn sem nýtt hlutafé. Nú þegar kaupendur lýsa yfir þessum vilja, þá liggur fyrir eftirfarandi hugmynd um mat á eignum rekstrarfélagsins: Gerður verður eignalisti yfir áhöld, tæki, bifreiðar og búnað og þessar eignir metnar í heild sinni. Frá þessum eignum munu dragast allar skuldir félagsins og þannig verður fundinn grunnur að verði á hlutabréfum í rekstrarfélaginu. Samkvæmt rekstrar- og efnahagsreikningi pr. 31.12.2002 sem seljendur lögðu fram á viðræðufundi 30. janúar s.l. nema skuldir félagsins kr. 40 millj. kr. Viðskipta­kröfurnar verða metnar miðað við stöðu 31. janúar 2003. Fyrirliggjandi skuldunauta­listi dags. 28. janúar 2003 sýnir kr. 9.747.662,17 (fskj. 1) Endanlegar samþykktar kröfur dragast frá skuldum. Taka verður tillit til reikninga sem búið er að gera en eftir að afhenda vöru. Endanlegt verð á lager mun ráðast af talningu og mati á seljanlegri vöru miðað við 1. febrúar. Við mat á vörunni verður litið til hversu lengi varan hefur verið á lager og nýtingarmöguleika hennar. Nýjir eigendur taka við rekstri Dælna ehf. 3. febrúar n.k. Allar fjárhæðir á eignum og skuldum miðast við 1. febrúar 2003. Seljendur munu leggja áherslu á að bókhald verði fært til þess dags eins fljótt og hægt er og niðurstaða þess liggi fyrir eigi síðar en 20. febrúar 2003. Áreiðanleikakönnun skal gerð miðað við stöðu bókhalds 31. janúar 2003 og skal ljúka fyrir 25. febrúar 2003. Komi fram við áreiðanleikakönnun annað mat á eignum og skuldum en er skv. bókhaldi og frávik nemur 1,5 millj. kr. eða meira, skal kaupverð leiðrétt samkvæmt því.“ Stefnendur kveða aðila hafa gert með sér kaupsamning 2. mars 2003. Í honum segi meðal annars: ,,Kaupendur lofa að kaupa og seljendur að selja hlutabréf í Dælum ehf. kt. 570599-2919 (rekstrarfélag) samtals að nafnvirði kr. 375.000. Hver kaupandi mun kaupa 25% hlut, samtals 75% og Hjalti mun eiga áfram 25% hlut í félaginu. Hluthafaskrá mun líta svo út: Kristófer Þorgrímsson kt. 310149-5869 með nafnverði kr. 125.000 Gunnar L. Björnsson kt. 140847-4539 með nafnverði kr. 125.000 Eiríkur Hans Sigurðsson kt. 040542-3619 með nafnverði kr. 125.000 Hjalti Þorsteinsson kt. 260171-3219 með nafnverði kr. 125.000 Söluverð þessara hlutabréfa er 1 króna pr. hlut eða hver og einn kaupir að nafnvirði kr. 125.000 á kr. 125.000. Kaupendur lofa að hlutafé verði aukið strax um a.m.k. fjárhæð kr. 7.500.000. Hjalti mun áfram eiga 25% hlut þar sem hans hlutafjáraukning verður skuldfærð á viðskiptareikning og kemur þar á móti inneign hans í félaginu. Eftir hlutafjáraukningu verður hlutur hvers og eins kr. 2.625.000 og hlutafé samtals kr. 10.500.000. Kaupendur og seljendur samþykkja að Dælur ehf. kt. 570599-2919 gefi út skuldabréf eitt eða fleiri samtals að fjárhæ kr. 15.500.000 til greiðslu skuldar við Jónínu Arndal kt. 260239-3179. Að öðru leyti munu seljendur ekki eiga kröfur á hendur kaupendum né á hendur Dælum ehf. Skuldabréfin skulu vera Annuitetslán, með mánaðarlegum gjalddögum, verðtryggð með vísitölu neysluverðs, til 15 ára og bera 6,5% vexti frá 1. mars 2003. Allir kaupendur ábyrgjast þessi skuldabréf með sjálfskuldarábyrgð. Fyrir liggur endanlegur listi yfir eignir en endanlegur skuldalisti er ekki til staðar. Litið er svo á að hér sé um að ræða endanlegar fjárhæðir en þó heimilt að taka þær til skoðunar verði frávik verulegt frá þeim tölum sem um er rætt. Þessi kaupsamningur kemur í staðinn fyrir sameiginlega og gagnkvæma yfirlýsingu frá 1. febrúar 2003 sem er ógild frá og með deginum í dag.” Dagana 11. til 14. apríl 2003 hafi stefnendur gefið út alls fjögur skuldabréf til stefndu Jónínu, samtals að fjárhæð 12.500.000 krónur. Ákveðið hafi verið að bíða með útgáfu fimmta skuldabréfsins að fjárhæð 3.000.000 krónur þar til nánari úttekt hefði farið fram á stöðu félagsins. Loks hafi stefnendur yfirtekið allar persónulegar ábyrgðir stefndu Þorsteins og Jónínu á skuldum félagsins við þriðja aðila. Hafi stefnandi Eiríkur Hans yfirtekið ýmsar viðskiptaskuldir að fjárhæð 2.682.794 krónur. Stefnendur kveða formlega yfirtöku á rekstri félagsins hafa verið daginn fyrir kaupsamningsgerð eða 1. mars 2003. Þá hafi enn verið ólokið færslu bókhalds vegna ársins 2002. Bæði stefndu og endurskoðandi félagsins hafi fullvissað stefnendur um að allt væri með felldu og að forsendur kaupanna væru réttmætar. Stefnendur hafi þó fljótlega komist að raun um að ýmislegt hafi verið með öðrum hætti en stefndu hafi lofað. Komið hafi í ljós að skuldir félagsins hafi verið vantaldar um tæplega 6.000.000 króna. Útistandandi viðskiptakröfur hafi verið litlar sem engar. Meintar inneignir hjá erlendum birgjum hafi ekki verið fyrir hendi. Upplýsingar úr sölu­bókhaldi hafi verið rangar í verulegum atriðum. Mestu hafi þó skipt að hin meinta viðskiptavild hafi ekki verið nein. Raunverulegar tekjur af rekstrinum hafi verið miklu lægri en stefnendur hafi verið upplýstir um og hagnaður enginn. Í ljós hafi komið að umtalsvert tap hafi verið af rekstrinum, öfugt við það sem stefnendum hafi verið talin trú um. Margir af traustustu viðskiptavinum félagsins hafi hætt viðskiptum vegna slæmrar þjónustu og takmarkaðs vöruframboðs. Verulegar skuldir hafi verið við helstu birgja þannig að þurft hafi að staðgreiða öll innkaup. Vegna alls þessa hafi stefnendur sent stefndu Þorsteini og Jónínu bréf þann 15. júlí 2003 og krafist endurmats á kaupsamningi. Þá hafi þess seinna verið krafist að stefnda Jónína afhenti þau skuldabréf sem gefin hafi verið út vegna viðskiptanna. Öllum kröfum stefnenda hafi verið hafnað með bréfi þáverandi lögmanns stefndu 7. ágúst 2003. Kröfur stefnenda hafi verið áréttaðar með bréfi lögmanns stefnenda 5. september 2003. Sáttafundur hafi verið haldinn í kjölfarið en án árangurs. Stefnendur kveða ársreikninga vegna ársins 2002 fyrst hafa komið fram 31. júlí 2003. Þá hafi komið í ljós að tekjur félagsins hafi verið 16.000.000 króna lægri en árið 2001 en ekki hærri eins og stefnendum hafi verið talin trú um. Rekstrartap árið 2002 hafi numið 17.000.000 krónum og tap af reglulegri starfsemi numið 23.000.000 krónum. Eignir félagsins hafi í þokkabót rýrnað um tæplega 8.000.000 krónur og skuldir aukist um 15.000.000 krónur. Þessar niðurstöður ársreikningsins hafi verið reiðarslag fyrir stefnendur því þessar upplýsingar hafi verið verulega frábrugðnar þeim upplýsingum sem þeim hafði verið gefnar fyrir kaupin. Félagið hafi í raun verið ógjaldfært er kaupin hafi verið gerð. Engu hafi breytt þó að stefnendur hafi lagt félaginu til 7.500.000 króna í formi nýs hlutafjár. Í lok árs 2003 hafi verið ljóst að félaginu yrði ekki bjargað. Til þess að draga úr tjóni sínu og í því skyni að vernda atvinnuhagi starfsmanna félagsins hafi verið ákveðið að stofna nýtt félag, Dælur og ráðgjöf ehf. Þetta nýja félag hafi keypt vörubirgðir, tækjabúnað og viðskiptavild Dælna ehf. Hinn 15. apríl 2004 hafi Dælur ehf. verið úrskurðað gjaldþrota. Stefnendur kveðast hafa sent Héraðsdómi Reykjaness beiðni um dóm­kvaðningu matsmanna þann 31. mars 2004 til að meta helstu grundvallaratriði kaupsamnings aðila. Matsmennirnir, Einar S. Hálfdánarson hrl. og löggiltur endur­skoðandi og Guðmundur Óskarsson löggiltur endurskoðandi, hafi skilað matsgerð í október 2004. Í niðurstöðum sínum komist þeir meðal annars að þeirri niðurstöðu að samkvæmt ársreikningi 2002 hafi í árslok 2002 vantað tæplega 27.500.000 krónur upp á að félagið ætti fyrir skuldum og að skammtímaskuldir hafi á þessum tíma numið tæplega þreföldum veltufjármunum félagsins. Matsmenn telji að félagið hafi átt í verulegum greiðsluerfiðleikum í árslok 2002, skömmu áður en kaupsamningur milli aðila hafi verið gerður. Matsmenn hafi jafnframt talið að engin viðskiptavild hafi verið til staðar hjá félaginu er kaupin hafi átt sér stað. Matsmenn hafi talið að hlutabréf í félaginu hafi verið einskis virði á kaupsamningsdegi. Loks hafi matsmennirnir talið að félagið hafi augljóslega verið ógjaldfært í skilningi 64. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl. nr. 21/1991 er kaupin hafi verið gerð. Þrátt fyrir framangreint hafi stefnda Jónína hafið innheimtu áðurnefndra skuldabréfa sem hafi leitt til þess að bú stefnanda Kristófers hafi verið tekið til gjaldþrota með úrskurði 19. maí 2004. Þá hafi stefnda Jónína krafist fjárnáms hjá stefnanda Eiríki Hans á grundvelli sömu skuldabréfa. II. Stefndu segja atvik málsins þau að í desember 2002 og í janúar 2003 hafi stefnendur komið að máli við stefndu og rætt hugsanleg kaup sín á Dælum ehf. Á þeim tíma hafi stefnandinn Gunnar L. Björnsson margoft heimsótt fyrirtækið og fundað með stefnda Hjalta Þorsteinssyni um hugsanleg kaup. Stefnandinn Gunnar hafi starfað áður hjá Gísla J. Jónssyni sem hafi áður verið eigandi hins selda. Með tölvupósti þann 1. febrúar 2003 hafi stefnandi Eiríkur Hans endursent áðurnefnda vilja­yfirlýsingu með breytingum til Sveinbjörns Sveinbjörnssonar löggilts endurskoðanda og þann 3. febrúar hafi aðilar undirritað viljayfirlýsingu um kaup stefnenda á Dælum ehf. Í kjölfar þessarar undirritunar hafi stefnendur allir komið inn í rekstur Dælna ehf. og tekið fullan þátt í starfsemi þess. Þeir hafi fengið aðgang að öllum bókhalds­gögnum og tekið fullan þátt í starfsemi félagsins. Þeim hafi þannig gefist kostur á að kynna sér rekstur félagsins með nákvæmum hætti. Sveinbjörn Sveinbjörnsson, sem hafi komið að málinu sem ráðgjafi, hafi síðan tekið við endurskoðun félagsins samkvæmt stjórnarfundi 2. mars 2003. Hann hafi veitt allar upplýsingar um rekstur félagsins sem stefnendur hafi óskað eftir. Stefndu segja það rangt að þau hafi notið aðstoðar Kristjáns Ólafssonar hrl. við samningsgerðina. Hann hafi hvergi komið nærri. Sveinbjörn Sveinbjörnsson hafi hins vegar verið viðstaddur samningsgerðina en hann hafi verið kvaddur til af öllum aðilum málsins. Stefndu mótmæla því að stefnendur hafi fengið rangar upplýsingar um stöðu Dælna ehf. Hið rétta sé að stefnendum hafi verið veittur aðgangur að öllum þeim gögnum sem fyrir hafi legið. Þá sé það rangt hjá stefnendum að gert sér ráð fyrir í viljayfirlýsingu að stefndu standi fyrir áreiðanleikakönnun. Hið rétta sé að þar segi einfaldlega að gerð verði áreiðanleikakönnun. Eðli málsins samkvæmt sé það hagur stefnenda að slík könnun fari fram en þeir hafi ekki talið þörf á slíku. Rangt sé það hjá stefnendum að viðskiptavild hafi verið kynnt og metin á 20.000.000 króna. Einungis hafi legið frammi hugmynd um viðskiptavild að þeirri fjárhæð. Það hafi síðan verið stefnenda að kanna og skoða hvort slíkt mat væri rétt. Rangt sé í málavaxtalýsingu stefnenda að stefndu hafi upplýst sérstaklega að horfur vegna rekstrarársins 2002 væru góðar og að sala hafi aukist verulega milli ára. Engar slíkar upplýsingar hafi verið veittar. Rangt sé að kynnt hafi verið að félagið ætti útistandandi viðskiptakröfur að fjárhæð 10.000.000 króna. Hið rétta sé að í viljayfirlýsingu komi fram að hugmynd aðila sé að viðskiptakröfur séu að fjárhæð 10.000.000 króna. Í skýringum komi fram að þetta sé ekki endanleg tala. Í ljós hafi komið að kröfurnar voru mun lægri og hafi þær upplýsingar legið fyrir áður en kaupsamningur hafi verið gerður. Sama sé að segja um vélar, tæki og búnað. Í viljayfirlýsingunni komi fram hugmynd um að þetta atriði sé að verðmæti 5.000.000 króna en engu sé slegið föstu um það. Mótmælt er að vörubirgðir hafi verið óseljanlegar og úreltar. Stefnendur hafi sjálfir talið birgðirnar um mánaðarmótin febrúar/mars 2003 og þannig kynnt sér ástand þeirra með nákvæmum hætti. Þá er því mótmælt að yfirtaka stefnenda á persónulegum ábyrgðum stefnda Þorsteins sé hluti af greiðslu kaupverðs samkvæmt kaupsamningi. Þá er því mótmælt að stefndu Þorsteinn og Jónína hafi notið ávinning af viðskiptum þessum umfram greiðslu kaupverðshlutanna. Hið rétta sé að stefnda Jónína hafi ekki fengið neitt greitt af andvirði skuldabréfsins. Fyrir gerð kaupsamnings hafi legið frammi yfirlitsskjal þar sem fram komi að eigið fé félagsins hafi verið neikvætt um rúmlega 26.000.000 krónur. Sú niðurstaða sé í fullu samræmi við rekstrar- og efnahagsreikning fyrir árið 2002 og önnur bókhaldsgögn sem stefnendur hafi átt kost á að kynna sér. Við kaupsamningsgerð hafi legið fyrir að bókhald vegna ársins 2002 hafi ekki verið endurskoðað. Allar upplýsingar um bókhaldið hafi þó legið fyrir í gögnum. Rangt sé í málavaxtalýsingu stefnenda að Sveinbjörn Sveinbjörnsson hafi ítrekað fullvissað stefnendur um að allt væri með felldu og forsendur kaupanna réttmætar. Þá sé einnig rangt að skuldir Dælna ehf. hafi verið vantaldar um tæplega 6.000.000 króna. Sérstaklega hafi verið rætt um skuld félagsins við umrædda erlenda lánardrottna fyrir gerð kaupsamningsins og mikilvægi þess að ná samningum við þá sem fyrst. Stefndu mótmæla þeirri fullyrðingu stefnenda að raunverulegar tekjur af rekstrinum hafi verið miklu lægri en stefnendur hafi verið upplýstir um. Þá hafi allar skuldir við birgja legið fyrir við kaupsamningsgerð. III. Stefnendur byggja á því að kaupsamningurinn sé haldinn svo verulegum annmörkum að það beri að ógilda hann í heild sinni. Telja stefnendur að stefndu hafi gefið beinlínis rangar upplýsingar um hag félagsins, horfur þess og framtíð. Stefndu hafi vitað það þegar á árinu 2002 og jafnvel á árinu 2001 að félagið Dælur ehf. hafi verið ógjaldfært og þannig í raun gjaldþrota og verðlaust. Byggja stefnendur á því að stefndu hafi þannig beitt svikum til að koma á viðskiptum, veitt rangar og villandi upplýsingar, leynt mikilvægum staðreyndum um fjárhag félagsins og fengið með því stefnendur til að setja verulegar fjárhæðir inn í félagið í formi nýs hlutafjár auk þess að fá stefnendur til að ábyrgjast persónulega háar kröfur stefndu á hendur félaginu og leysa stefndu úr persónulegum ábyrgðum á skuldum félagsins við þriðja aðila. Beinn ávinningur stefndu af samningnum hafi numið nærri 20.000.000 króna. Svik stefndu séu því veruleg að eigi því 30. gr. samningalaga nr. 7/1936 við í málinu. Dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að engin viðskiptavild hafi verið í félaginu og það í raun gjaldþrota. Í raun hafi stefndu átt að gefa bú félagsins upp til gjaldþrotaskipta samkvæmt ákvæði 2. mgr. 64. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl. nr. 21/1991. Þrátt fyrir það hafi stefndu fengið stefnendur til viðskiptanna með framangreindum afleiðingum. Verði ekki fallist á að stefndu hafi beitt svikum samkvæmt 30. gr. samningalaga beri að beita 33. og 36. gr. laganna sem leiði til sömu efnislegu niður­stöðu. Telja stefnendur það hvorki geta talist heiðarlegt né sanngjarnt að samningurinn standi. Ljóst sé að það hafi verið forsenda stefnenda fyrir kaupunum að félagið myndi halda velli og skila hagnaði áður en langt um liði. Félagið hafi verið kynnt með þeim hætti að viðskiptavild væri 20.000.000 króna. Með því að kynna viðskiptavild að þessari fjárhæð hafi stefndu verið að gefa til kynna að reksturinn yrði arðbær. Fráleitt verði að telja að stefnendur hefðu gengið til viðskiptanna hefðu þeir verið upplýstir um þá staðreynd að félagið hafi í raun verið ógjaldfært. Nærri megi geta að ef bókhaldið hefði verið réttilega fært og sýnt rétta stöðu félagsins hefðu stefnendur þegar í stað getað séð þær niðurstöðutölur er síðar hafi komið í ljós. Fullyrða megi að stefnendur hefðu aldrei gengið til viðskiptanna hefði sú staða sem fram kom í ársreikningum blasað við í febrúar 2003. Að framangreindu virtu byggja stefnendur á því að verulegur forsendubrestur hafi verið fyrir hendi. Efni samningsins sé slíkt að gildi hans í heild sinni sé í senn ósanngjarnt og andstætt góðri viðskipavenju. Stefndu hafi haft yfirburðarstöðu við samningsgerðina, þekkt rekstur félagsins og fjárhagslega stöðu þess enda átt félagið og rekið árum saman. Stefndu hafi borið að upplýsa stefnendur um slæman fjárhag félagsins. Upplýsingaskyldu hafi einfaldlega ekki verið sinnt. Stefnendur hafi reynt að gæta skoðunarskyldu sinnar en aðstæða þeirra til skoðunar hafi verið takmörkuð. Í þessu sambandi vísa stefnendur til 18. gr. kaupalaga nr. 50/2000 og lokamálsliðar 2. mgr. 20. gr. sömu laga. Stefnendur benda á að bæði í viljayfirlýsingu aðila og í kaupsamningi séu ákvæði um endurskoðun fjárhæða samningsins. Leiði nánari könnun á bókhalds­gögnum í ljós verri stöðu en byggt hafi verið á. Stefnendur telja að í þessu felist að endurskoða megi samninginn í heild sinni og fella niður. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu um ógildingu samningsins í heild sinni sé til vara gerð krafa um staðfestingu á gildi riftunar samningsins. Stefnendur hafi margsinnis lýst yfir riftun og lögmaður stefnenda sent sérstaka yfirlýsingu þar að lútandi. Sú krafa sé að mestu leyti byggð á sömu forsendum og að framan greinir um ógildingarkröfu stefnenda. Stefnendur byggja á að hið keypta hafi verið haldið verulegum göllum sem sé alfarið á ábyrgð stefndu, sbr. 17. og 30. gr. kaupalaga nr. 50/2000. Um rétt stefnenda til riftunar vísa stefnendur til 39. gr. sömu laga. Byggja verði jafnframt á því að stefndu hafi sýnt af sér vítavert gáleysi, jafnvel ásetning, og framferði þeirra í viðskiptunum stríði í öllum aðalatriðum gegn heiðarleika og góðri trú. Stefnendur byggja jafnframt á því að engu skipti þó að Dælur ehf. hafi orðið gjaldþrota og ekki sé unnt að skila hinu selda. Um þetta atriði vísa stefnendur til 9. kafla kaupalaganna, einkum a-liðar 1. mgr. 66. gr. laganna. Ástæður gjaldþrotsins verði eingöngu raktar til eiginleika hins selda. Stefndu byggja sýknukröfur sínar á þeirri grundvallarreglu samninga og kröfuréttar að samninga skuli efna. Sú fullyrðing stefnenda að stefndu hafi beitt þau svikum standist ekki því stefnendur hafi haft aðgang að öllum upplýsingum um hag félagsins. Þá hafi stefnendur tekið fullan þátt í rekstri félagsins í einn mánuð og meðal annars haft aðgang að öllum bókhaldsgögnum félagsins. Stefnendur hafi sjálfir talið birgðir félagsins um mánaðarmótin febrúar/mars 2003 og eftir þá talningu hafi birgðir verið færðar úr 12.000.000 króna niður í 8.000.000 krónur. Þá beri að líta til þess að stefnandi Eiríkur Hans hafi mikla reynslu af fjármálastjórn og færslu bókhalds. Hann hafi starfað sem fjármálastjóri og framkvæmdastjóri, auk þess sem hann hafi gengt útibússtjórastöðu í Íslandsbanka um langt árabil. Þannig sé fráleitt að halda því fram að stefnendur hafi verið beittir svikum í skilningi 30. gr. samningalaga. Þessar fullyrðingar stefnenda séu ekki studdar neinum gögnum. Þá sé ómögulegt að fallast á með stefnendum að í ljós hafi komið verulegir annmarkar eftir sölu. Engin rök séu færð fyrir þessari fullyrðingu og eigi því 33. og 36. gr. samningalaga ekki við í málinu. Stefnendur hafi keypt fyrirtækið eftir að hafa kynnt sér það í þaula. Þeir hafi talið sig geta snúið rekstrinum við og þannig séð tækifæri til að yfirtaka augljóslega illa statt fyrirtæki gegn vægu gjaldi. Kaupverð hafi í raun verið aðeins 375.000 krónur og mánaðarleg afborgun af útgefnu skuldabréfi um 100.000 krónur á mánuði. Stefndu halda því fram að Sveinbjörn Sveinbjörnsson endurskoðandi hafi verið ráðgjafi allra aðila en ekki sérstakur ráðunautur stefndu. Megi meðal annars sjá það af tölvupósti stefnanda Eiríks Hans til Sveinbjörns þar sem Eiríkur Hans biður endurskoðandann um að stilla upp samningi fyrir stefnendur. Þá hafi Sveinbjörn tekið við endurskoðunarstarfi eftir kaup stefnenda á félaginu. Að lokum benda stefndu á að krafa stefnenda um ógildingu kaupsamningsins hafi fyrst verið sett fram með bréfi lögmanns stefnenda 5. febrúar 2005 eða tæpum tveimur árum eftir undirritun samningsins. Slík krafa hljóti að vera fallin niður sökum tómlætis. Varakröfu stefnenda um riftun er mótmælt með sömu rökum og fram koma varðandi aðalkröfu. Þá verði ekki fram hjá því horft að félagið Dælur ehf. sé nú gjaldþrota og því geti stefnendur ekki skilað hinu selda til baka. Í ofanálag hafi stefnendur keypt allar eigur Dælna ehf. og reki nú starfsemina undir nýju heiti. Þannig hafi stefnendur náð öllum verðmætum sem eftir hafi verið í Dælum ehf. Í þessu sambandi vísa stefndu til c-liðar 67. gr. laga nr. 50/2000 um þá aðstöðu er kaupandi endurselur hlut þrátt fyrir vitneskju sína um verulegan galla á hinu selda. Þá beri einnig að líta til þess að riftunarkrafan hafi fyrst verið sett fram 5. febrúar 2005 eða tæpum tveimur árum eftir undirritun samningsins. Með vísan til 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000 verði að telja að réttur til að rifta hafi verið fallinn niður sökum tómlætis. IV. Stefnandi Eiríkur Hans Sigurðsson kom fyrir dóm. Í máli hans kom meðal annars fram að stefnendur hafi verið að leita að rekstri til þess að vinna við og hafa lifibrauð af. Hann hafi farið ásamt stefnanda Kristófer og skoðað fyrirtækið í desember 2002 og haft tal af framkvæmdastjóra þess Eyvindi Gunnarssyni. Þeim hafi ekki litist nógu vel á og ekkert velt kaupum frekar fyrir sér. Að áeggjan Kristófers hafi þeir þó farið aftur og skoðað fyrirtækið síðustu vikuna í janúar 2003. Hafi þeir þá átt fund með stefndu Hjalta og Þorsteini en ennfremur hafi verið viðstaddur fundinn Sveinbjörn Sveinbjörnsson endurskoðandi og Kristján Ólafsson hrl. Á fundinum hafi verið upplýst að Dælur ehf. væri gamalgróið fyrirtæki og leiðandi í sölu dælna og tilheyrandi búnaðar. Fram hafi komið á fundinum af hálfu stefndu að lausafjárskortur hrjáði fyrirtækið en ef úr yrði bætt mætti gera ráð fyrir að reksturinn færi á fleygiferð. Sagði Eiríkur að stefndu hafi hrifið stefnendur með sér og þeir undirritað viljayfirlýsingu. Í framhaldi af þessu hafi stefnendur hafið störf hjá fyrirtækinu en stefnandi Eiríkur kvaðst hafa verið fjármálastjóri hjá Frigg ehf. á þessum tíma og því ekki haft mikla viðveru hjá Dælum ehf. Nýbúið hafi verið að skipta um bókhaldskerfi í annað skipti á nokkrum mánuðum og hafi enginn í fyrirtækinu verið búinn að ná tökum á nýju bókhaldskerfi. Það hafi legið fyrir að mikið af gögnum hafi misfarist í keyrslu á milli þessara kerfa. Stefnendur hafi því ekki verið í þeirri stöðu að geta kynnt sér bókhaldið til hlítar. Þeir hafi síðar komist á raun um að nánast allar skuldir hafi verið gjaldfallnar og sumar komnar í lögfræðilega innheimtu. Þegar þeir hafi haft samband við birgja hafi verið hlegið að þeim og sagt að það væri búið að semja oft áður. Stefnandi Eiríkur kvaðst hafa litið á Sveinbjörn Sveinbjörnsson endurskoðanda sem ráðgjafa stefndu og að hann hafi komið fram fyrir þeirra hönd. Hann hafi hins vegar komið vel fyrir og þess vegna hafi stefnendur beðið hann um að vera endurskoðanda félagsins áfram. Sveinbjörn hafi sagt honum í október 2003 að hann hafi fært það í tal við stefndu í desember 2002 að félagið væri gjaldþrota. Kvaðst Eiríkur Hans ekki hafa keypt fyrirtækið ef hann hefði vitað þetta. Eiríkur kvaðst hafa gengið í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldum stefnda Þorsteins. Það hafi ekki verið að kröfu stefnda Þorsteins heldur hafi honum fundist sjálfsagt að hann gengi í ábyrgð fyrir skuldum fyrirtækisins og að stefndi Þorsteinn yrði leystur undan þeim ábyrgðum. Stefnandi Gunnar L. Björnsson hafi komið strax inn í fyrirtækið og hafið þar vinnu allan daginn. Stefnandi Kristófer hafi unnið frá um það bil kl. 14:00 á daginn en hann hafi unnið minnst þeirra vegna starfa sinna hjá Frigg ehf. Eiríkur Hans kvaðst vera bifvélavirki að mennt en hafa unnið hjá Samvinnutryggingum á Ísafirði og síðar orðið umboðsmaður Samvinnutrygginga í Keflavík. Árið 1983 hafi hann orðið útibússtjóri banka í Keflavík og starfað við það til 1995. Hann hafi þá hætt sem útibússtjóri og starfað við eigin rekstur eftir það uns hann gerðist fjármálastjóri hjá Frigg ehf. Stefnandi Gunnar L. Björnsson sagði fyrir dómi að hann væri skriftvélavirki að mennt og hefði ekki þekkingu á bókhaldi. Hann hafi verið viðstaddur skoðun á vörubirgðum en síðar hafi komið í ljós að vörubirgðir hafi verið gamlar og óseljanlegar. Gunnar sagðist nú vinna hjá Dælum og ráðgjöf ehf. Stefnandi Kristófer Þorgrímsson sagði að hann væri bifvélavirki að mennt og hefði rekið bifreiðaverkstæði í 12 ár en starfað á lager hjá Keflavíkurverktökum síðastliðin 9 ár. Hann kvaðst ekki hafa þekkt til dælusölu. Þeir félagar hafi verið að leita sér að framtíðarstarfi og hafi þeir talið þetta gott fyrirtæki og traust og heiðvirt fólk sem þeir væru að kaupa af. Það hafi einnig verið sérstaklega traustvekjandi að sonur stefndu Þorsteins og Jónínu, stefndi Hjalti Þorsteinsson, hafi ætlað að vera eignaraðili að félaginu og starfa áfram við það. Eftir undirritun viljayfirlýsingarinnar hafi hann komið til starfa við fyrirtækið og hafið störf venjulega klukkan 14:00 á daginn. Stefndi Hjalti Þorsteinsson sagði að aðilar hafi fyrst haldið fund í byrjun desember 2002. Stefnandi Gunnar hafi nokkrum sinnum komið í fyrirtækið eftir það til að kynna sér málin. Aðilar hafi síðan hist aftur í janúarlok og þá kvaðst Hjalti hafa verið með útprentun úr bókhaldi félagsins og kynnt fyrir stefnendum stöðu þess. Á þessum fundi hafi þeir rætt framtíðarhorfur en hann hafi tekið fram að hann væri ekki inni í daglegum rekstri heldur væri hann innkaupa- og tæknistjóri. Þess vegna hafi Kristján Óli Hjaltason, bróðir stefnda Þorsteins, komið að málinu og komið fram fyrir hönd stefndu. Nokkrum dögum seinna, eða laugardaginn 1. febrúar 2003, hafi þeir hist. Þá hafi viljayfirlýsingin legið fyrir og hafi verið farið vandlega ofan í rekstur fyrirtækisins. Á fundinum hafi verið tekið fram að reksturinn væri í erfiðleikum og það þyrfti aukið fjármagn og kraft til þess að koma honum af stað. Farið hafi verið yfir bókhald félagsins lið fyrir lið með skjávarpa. Á fundinum hafi einnig verið talað um skuld við erlenda aðila sem væri verið að semja um. Á mánudagsmorgun hafi verið haldinn starfsmannafundur og starfsmönnum tilkynnt um skipulagsbreytingar. Framkvæmdastjórinn Eyvindur Gunnarsson hafi hætt sama dag og stefnandi Eiríkur tekið við framkvæmdastjórastöðu. Stefnandi Gunnar hafi orðið sölu- og markaðsstjóri en Kristófer vöru- og birgðarstjóri. Hjalti kvaðst hafa verið áfram innkaupa- og tæknistjóri. Hjalti sagði að aðilar hafi talið birgðir saman ásamt Sveinbirni endurskoðanda. Allt hafi verið skráð og verðlagt. Hjalti kvaðst hafa verið búinn að vera í þessum rekstri alla tíð. Honum hafi litist vel á stefnendur og því ákveðið að vera með þeim í fyrirtækinu. Hafi hann verið vongóður um að þeim myndi takast saman að rétta reksturinn við og gera hann arðbæran. Þá hafi stefnendur einnig verið með áform um kaup á öðru fyrirtæki og hafi honum litist vel á þær hugmyndir. Í máli stefndu Þorsteins Hjaltasonar og Jónínu Arndal kom meðal annars fram að þau hafi hætt afskiptum af daglegum rekstri fyrirtækisins fyrir nokkrum árum. Stefnandi Gunnar hafi komið í heimsókn á heimili þeirra í desember og þau rætt málin. Sagði stefndi Þorsteinn að hann hafi sagt stefnanda Gunnari að erfiðleikar væru í rekstri fyrirtækisins og það þyrfti um 20.000.000 króna til að setja fyrirtækið á fulla ferð á ný. Þau hafi beðið bróður stefnda Þorsteins, Kristján Óla Hjaltason, að annast sölu fyrirtækisins fyrir þeirra hönd. Eyvindur Albertsson löggiltur endurskoðandi tók við starfi endurskoðanda í júlí 2003. Hann sagðist hafa setið fund með Sveinbirni Sveinbjörnssyni endur­skoðanda og stefnanda Eiríki Hans í október 2003. Á þeim fundi hafi Sveinbjörn sagt þeim að hann hafi upplýst stefndu um það áður en félagið var selt að það ætti ekki fyrir skuldum. Kristín Sveinbjörnsdóttir var bókari félagsins frá 1998 og er nú bókari hjá Dælum og ráðgjöf ehf. Hún staðfesti þá frásögn stefnenda að afstemming lánar­drottna hafi ekki verið í lagi og einhverjir erlendir reikningar hafi ekki verið færðir í nýtt tölvukerfi. Nokkuð hafi verið um að innheimtubréf lögmanna hafi borist á þessum tíma. Kostnaður vegna slíkrar innheimtu hafi ekki verið bókfærður en höfuðstóll skuldanna hafi þó verið færður til bókar. Í einu tilviki hafi sölunóta verið bókfærð að fjárhæð 1.700.000 krónur og hafi sú nóta verið færð að beiðni þáverandi framkvæmdastjóra til að sýna betri stöðu fyrirtækisins í sambandi við bankalán. Þessi nóta hafi síðar verið bakfærð. Kristín sagðist muna eftir einni erlendri skuld að fjárhæð 5-6.000.000 krónur sem ekki hafi verið færð í bókhald. Kristján Óli Hjaltason viðskiptafræðingur sagðist hafa séð um sölu fyrirtækisins fyrir hönd bróður síns, stefnda Þorsteins og annarra stefndu. Hann hafi verið viðstaddur fund þegar viljayfirlýsingin hafi verið undirrituð en hins vegar hafi stefnandi Eiríkur Hans og Sveinbjörn endurskoðandi séð um gerð kaupsamningsins. Hann sagðist hafa kallað Kristján Ólafsson hrl. til af því að honum hafi þótt rétt að hafa lögmann á fundinum til þess að lesa yfir skjöl þannig að þau væru réttilega frá gengin. Ekki vissi Kristján Óli hvernig fjárhæðin 20.000.000 krónur fyrir viðskiptavild hafi komið til en hélt að sú tala hafi verið óumdeild allt frá fyrsta fundi. Sveinbjörn Sveinbjörnsson löggiltur endurskoðandi sagðist hafa komið að málinu fyrst um miðjan desember 2002 en þá hafi verið haldinn fundur með aðilum. Á þeim tíma hafi hann ekki verið búinn að kynna sér fyrirtækið og því ekki getað ráðlagt neitt í sambandi við sölu þess. Hann hafi síðan verið beðinn um að gera uppkast af viljayfirlýsingu sem hafi verið lögð fram á fundi aðila 31. janúar 2003. Hann sagðist fyrst hafa sent viljayfirlýsinguna í tölvupósti til Kristjáns Ólafssonar hrl. Hafi hann gert það til þess að fá leiðbeiningar um orðalag þar sem hann hafi ekki verið vanur að útbúa slíka yfirlýsingu. Að því búnu hafi yfirlýsingin verið send til stefnanda Eiríks Hans sem aftur hafi sent hana til baka daginn eftir. Sveinbjörn taldi að með viljayfirlýsingunni væru aðilar að lýsa því yfir að stefnt væri að sölu félagsins en jafnframt hafi legið ljóst fyrir að stefnendum væri frjálst að ganga frá kaupunum ef þeir kysu svo. Í viljayfirlýsingunni hafi ekki falist nein skuldbinding að hans mati. Á þessum fundi aðila hafi verið farið yfir rekstur og efnahag félagsins. Til grundvallar hafi legið útprentun úr bókhaldi félagsins frá 27. janúar 2003. Sveinbjörn sagðist hafa skýrt það fyrir fundarmönnum. Hann sagði að ekkert hafi verið rætt um viðskiptavild en frá upphafi hafi verið gert ráð fyrir henni að fjárhæð 20 milljónir króna. Vörulager hafi verið talinn nákvæmlega með stefnendum 1. mars 2003. Áður en kaupsamningur var undirritaður hafi hann útbúið skjal (dómskjal nr. 10) þar sem hann hafi reynt að leiðrétta fyrri útprentun úr bókhaldi og koma með nýjustu tölur um efnahag og rekstur félagsins. Í raun hafi verið um óverulegar breytingar að ræða frá fundi aðila er viljayfirlýsingin var undirrituð. Aðspurður um hvort rétt væri að hann hafi á fundi í október 2003 sagt stefnanda Eiríki Hans og endurskoðandanum Eyvindi Albertssyni að hann hafi í desember 2000 sagt stefndu að félagið væri ógjaldfært svaraði Sveinbjörn því til að það væri rétt og það hafi ekki verið neitt launungarmál því bókhaldsgögn hafi sýnt það í desember 2002. Hins vegar bæri að líta til þess að félagið væri rótgróið, með góð umboð, góða starfsmenn í vinnu og nokkra veltu en kaupverð ekki hátt. V. Fram er komið í málinu að stefnendur voru að leita fyrir sér með kaup á atvinnurekstri. Nokkrum mánuðum áður höfðu þeir átt í samningaviðræðum um kaup á öðru fyrirtæki án þess að um semdist. Fyrir liggur að þeir áttu fund með forsvarsmönnum stefndu í desember 2002 og aftur í lok janúar 2003. Síðari fundurinn leiddi til þess að aðilar hittust aftur laugardaginn 1. febrúar 2003. Sveinbjörn Sveinbjörnsson, löggiltur endurskoðandi, hafði þá útbúið viljayfirlýsingu þá sem að framan er getið og var hún undirrituð á fundinum. Þá eru aðilar sammála um að á fundinum hafi legið frammi yfirlit yfir rekstur og efnahag Dælna ehf. sem Sveinbjörn hafði unnið upp úr bókhaldi félagsins miðað við stöðu þess 27. janúar 2003. Aðilar eru einnig sammála um að farið hafi verið yfir fjárhagsstöðu félagsins lið fyrir lið. Á mánudegi 3. febrúar var haldinn fundur með starfsmönnum fyrirtækisins og þeim tilkynnt um væntanlega nýja eigendur. Framkvæmdastjóri félagsins lét af störfum þennan dag og stefnandi Eiríkur tók við framkvæmdastjórastöðu. Stefnandi Gunnar tók við stöðu sölu- og markaðsstjóra en stefnandi Kristófer við stöðu vöru- og birgðastjóra. Stefndi Hjalti, sem var orðinn meðeigandi stefnenda, hélt áfram starfi sínu sem innkaupa- og tæknistjóri. Aðilar eru sammála um að stefnandi Gunnar hafi strax byrjað að vinna fullan vinnudag í fyrirtækinu, stefnandi Kristófer hafi hafið störf um klukkan 14:00 á daginn en stefnandi Eiríkur hafi haft minnstu viðveru á staðnum vegna þess að hann hafi enn verið í fullu starfi annars staðar. Stefnendur störfuðu við fyrirtækið í einn mánuð og eru aðilar sammála um að þessi háttur hafi verið hafður á til þess að stefnendur gætu kynnt sér fyrirtækið áður en gengið yrði til kaupsamnings. Kaupsamningur var gerður 3. mars 2003. Um morguninn þennan dag sendi Sveinbjörn stefnanda Eiríki í tölvupósti yfirlit yfir rekstur fyrirtækisins. Í því yfirliti leitaðist Sveinbjörn við að leiðrétta fyrra yfirlit sem lá til grundvallar viljayfirlýsingunni mánuði áður. Með bréfi 15. júlí 2003 óskuðu stefnendur eftir endurmati á kaupsamningi en því var hafnað af hálfu stefndu. Stefnendur segja að ljóst hafi verið í lok árs að félaginu yrði ekki bjargað og hafi þeir því stofnað nýtt félag, Dælur og ráðgjöf ehf., sem hafi keypt vörulager, tækjabúnað og viðskiptavild Dælna ehf. Dælur ehf. var úrskurðað gjaldþrota 15. apríl 2004. Því er haldið fram af hálfu stefnenda, og er það megin málsástæða þeirra, að þeim hafi verið gefnar rangar upplýsingar um rekstur og hag fyrirtækisins áður en kaup gerðust. Ársreikningur fyrir árið 2002 hafi ekki borist fyrr en í júlí 2003 og hafi niðurstaða hans verið reiðarslag fyrir stefnendur þar sem allt aðrar upplýsingar hafi verið veittar fyrir kaupin, bæði af stefndu og endurskoðanda. Við úrlausn máls þessa kemur þá fyrst til skoðunar hvaða upplýsingar voru veittar af hálfu stefndu fyrir kaupin. Eins og áður sagði lá fyrir við gerð viljayfirlýsingar yfirlit yfir rekstur og efnahag Dælna ehf. vegna ársins 2002 eins og það stóð í bókhaldi félagsins 27. janúar 2003. Í því yfirliti er árið 2001 jafnframt sýnt til samanburðar. Stefnandi Eiríkur er bókhaldsfróður maður, fyrrverandi útibússtjóri banka, á tímabili með eigin rekstur en starfaði á þessum tíma sem fjármálastjóri hjá nokkuð stóru fyrirtæki. Fyrir dómi kom fram að hann skildi allar meginstærðir sem fram koma í yfirliti um rekstur og efnahag Dælna ehf. vegna ársins 2002. Hann skildi einnig hvaða áhrif breytingar á einstökum liðum hefðu á aðra liði. Þannig gerði hann sér grein fyrir að yfirlitið gerði ráð fyrir tapi að fjárhæð 10.927.228 krónur vegna ársins 2002 og að afskriftir væru engar í yfirlitinu og því eftir að reikna þær. Eiríkur kvaðst gera sér grein fyrir að heildarskuldir væru 39.719.528 krónur og heildareignin 24.231.018 krónur og því væri mismunurinn neikvætt eigið fé að fjárhæð 15.488.510 krónur. Við undirritun viljayfirlýsingar 1. febrúar 2003 var gert ráð fyrir að lager væri metinn á 12.000.000 krónur en í fyrrnefndu yfirliti um rekstur og efnahag var lager skráður 18.065.613 krónur. Eiríkur kvaðst gera sér grein fyrir að þessi lækkun lagers hefði þau áhrif að eigið fé lækkaði einnig og tapið hækkaði. Hann gerði sér grein fyrir að eigið fé yrði þá neikvætt um 21.554.123 krónur og tap yrði 16.992.841 króna. Daginn fyrir undirritun kaupsamnings, þann 1. mars 2003, töldu aðilar lagerinn í sameiningu og stjórnaði Sveinbjörn verkinu. Niðurstaða þeirrar talningar varð að verðmæti vörulagers væri 8.000.000 króna. Við gerð kaupsamnings lá fyrir útreikningsblað unnið af Sveinbirni þar sem settar eru upp helstu stærðir bókhaldsins í fjórum dálkum. Þar kemur meðal annars fram að vörubirgðir eru nú metnar á 8.000.000 króna. Stefnandi Eiríkur kvaðst fyrir dómi hafa fengið þetta útreiknings­blað til skoðunar áður en gengið hafi verið til kaupsamnings en vildi ekki fullyrða að nákvæmlega þetta skjal hafi borist honum þar sem skjalið hafi farið milli manna í tölvupósti og því breytt eftir því sem nýtt mat hafi verið lagt á einstaka liði. Eiríkur kvaðst þó hafa gert sér grein fyrir að með enn frekari lækkun vörubirgða breyttust jafnframt aðrar stærðir rekstrar- og efnahagsreiknings. Þannig væri eigið fé nú neikvætt um 25.554.123 krónur og tap hækkaði nú í 20.992.841 króna. Samkvæmt framansögðu voru stefnendur upplýstir af stefndu um framan­greindar meginstærðir í bókhaldi félagsins og stefnandi Eiríkur hefur viðurkennt að hafa sem bókhaldsfróður maður gert sér grein fyrir stöðu félagsins að þessu leyti. Kemur þá næst til skoðunar ársreikningur Dælna ehf. 2002 en hann er dagsettur 31. júlí 2003. Segja stefnendur að þá fyrst hafi þeir gert sér grein fyrir bágum efnahag félagsins. Þegar ársreikningur vegna ársins 2002 er borinn saman við áðurnefnt yfirlit um rekstur og efnahag frá 27. janúar 2003, sem lá frammi við gerð viljayfirlýsingar, kemur eftirfarandi í ljós: Samkvæmt ársreikningi er tap ársins 12.036.505 krónum hærra en samkvæmt yfirliti og eigið fé er lægra sem nemur nánast sömu fjárhæðum. Þessi mismunur skýrist annars vegar af lægri birgðum að fjárhæð 8.393.699 krónur og hins vegar af vantöldum fyrningum að fjárhæð 999.651 króna. Eins og áður sagði var stefnendum kunnugt um þessar breytingar. Af 12.036.505 króna mismun á framangreindum liðum má rekja 9.393.350 krónur (8393.699+999.651) til birgða og afskrifta og stendur þá eftir óútskýrt 2.643.155 krónur. Þann mismun má rekja til vantaldra skulda í yfirliti og færa má rök fyrir að hafi komið stefnendum á óvart. Í málinu hafa stefnendur lagt fram yfirlitsblað um vantaldar skuldir að fjárhæð 5.701.261 króna. Stefndu hafa ekki mótmælt þessu yfirliti en fram hefur komið að þessar skuldir, sem eru aðallega skuldir við erlenda aðila, voru ræddar í samningum aðila og töldu stefndu þá skuldina vera lægri. Fram hefur komið að Sveinbjörn tók tillit til þessara skulda að hluta með því að gera ráð fyrir skuld að fjárhæð 2.000.000 króna á yfirlitsblaði sem hann útbjó fyrir gerð kaupsamnings. Mismunurinn, sem rekja má til vantaldra skulda við erlenda aðila, er því 3.701.261 króna. Af upphaflegum mismun 2.643.155 krónur skýrast því 3.701.261 króna af vantöldum skuldum við erlenda aðila, en það sem umfram er, -1.058.106 krónur (2.643.155-3.701.261) má rekja til annarra eigna (vantaldar) og skulda (oftaldar) Niðurstaðan er því sú að réttmætt sé að ætla að mismunurinn á ársreikningi vegna ársins 2002 og áðurnefndu yfirliti er lá frammi við gerð viljayfirlýsingar, að teknu tilliti til breyting sem stefnendur gerðu sér grein fyrir, sé einungis 2.643.155 krónur. Í ljósi óvissu sem ávallt er til staðar í viðskiptum sem þessum og með tilliti til þess að stefnendur voru að kaupa fyrirtæki með nokkra veltu og átta manns í vinnu, telur dómurinn ofangreindan mismun ekki veruleg frávik frá því sem um var samið og stefnendur höfðu verið upplýstir um. Niðurstaða ársreiknings hefði því ekki átt að koma stefnendum verulega á óvart. Fram hefur komið að viðskiptavild að fjárhæð 20.000.000 króna var lögð til grundvallar kaupunum. Við málsmeðferð var því ekki mótmælt að fjárhæðin hafi upphaflega komið frá stefndu en stefnendur gerðu aldrei athugasemd við fjárhæðina. Fyrir liggur í gögnum málsins að viðskiptavildin var ekki eignfærð í yfirliti því sem stuðst var við er viljayfirlýsingin var undirrituð. Í skjali því sem Sveinbjörn útbjó fyrir gerð kaupsamnings kemur fram að bókfærð staða viðskiptavildar sé 0 krónur en matsverð 20.000.000 krónur. Í margnefndri viljayfirlýsingu frá 1. febrúar 2003 kemur fram að gera skuli áreiðanleikakönnun sem miði við stöðu bókhalds 31. janúar 2003 og skuli þeirri könnun ljúka fyrir 25. febrúar 2003. Ekki er getið um hver skuli gera þessa könnun en að mati dómsins stóð það nær stefnendum að hafa frumkvæði að slíkri vinnu. Áreiðanleikakönnun er fyrst og fremst til hagsbóta fyrir kaupendur og má ætla að þá hefðu til dæmis vantaldar skuldir við erlenda aðila, sem áður er minnst á, komið í ljós. Þá verður ekki framhjá því litið við úrlausn málsins að stefnendur tóku við fyrirtækinu í einn mánuð áður en þeir gengu til kaupanna. Höfðu þeir óheftan aðgang að bókhaldi félagsins og allri starfsemi þess. Tók stefnandi Eiríkur við fram­kvæmdastjórastöðu fyrirtækisins er þáverandi framkvæmdastjóri hætti störfum. Stefnandi Kristófer tók við stöðu vöru- og birgðarstjóra og stefnandi Gunnar við stöðu sölu- og markaðsstjóra. Þegar allt framangreint er virt er ekki unnt að fallast á með stefnendum að stefndu hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína við sölu á Dælum ehf. Ákvæði 30. gr., 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 eiga því ekki við í málinu. Þá verður heldur ekki talið að vanefndir hafi verið það verulegar að riftun sé heimil. Stefnendur þykja hins vegar hafa vanrækt skoðunarskyldu sína samkvæmt 20. gr. laga nr. 50/2000 með því að láta undir höfuð leggjast að kanna rekstur og efnahag fyrirtækisins þann mánuð sem þeir höfðu til umráða uns kaupsamningur var gerður. Stefndu verða því alfarið sýknuð af kröfum stefnenda í málinu og eftir þeim úrslitum verða stefnendur dæmdir til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 650.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdóms­mönnunum Árna Tómassyni og Sverri Ingólfssyni löggiltum endur­skoðendum. DÓMSORÐ: Stefndu, Þorsteinn Hjaltason, Jónína H. Arndal og Hjalti Þorsteinsson, skulu verða sýkn af kröfum stefnenda, Eiríks Hans Sigurðssonar, Gunnars L. Björnssonar og Kristófers Þorgrímssonar, í máli þessu. Stefnendur greiði stefndu 650.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 248/2007
Lausafjárkaup Galli Riftun Skaðabætur Afhendingardráttur Tómlæti Frávísunarkröfu hafnað
G keypti bátavél af R á miðju ári 2000. Vélin brotnaði í maí 2001. Var það innan þess tíma sem R hafði með sérstakri ábyrgðaryfirlýsingu ábyrgst vélina. R útvegaði G strax nýja vél í bát sinn. Með þessu viðurkenndi R að vélin væri gölluð og G sætti sig við að úr gallanum væri bætt með þessum hætti, sbr. 49. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Var því ekki fallist á kröfu G um riftun á kaupunum. G krafðist einnig skaðabóta vegna galla á báðum vélunum, þ.e. einnig þeirri sem R afhenti honum þegar sú fyrri bilaði. Kröfu hans var hafnað varðandi seinni vélina þar sem ósannað var að hún hefði verið haldin galla. Hins vegar var fallist á að G ætti rétt á skaðabótum vegna fyrri vélarinnar, sbr. 2. mgr. 42. og 49. gr. laga nr. 39/1922. Var niðurstaða mats dómkvadds matsmanns lagt til grundvallar við mat á tjóni G. Ekki var fallist á kröfu G um skaðabætur vegna afhendingardráttar þar sem hann skýrði R ekki frá því að hann hygðist bera fyrir sig vanefnd af hans hálfu vegna dráttar á afhendingu innan þess frests sem greinir í 27. gr. laga nr. 39/1922.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2007. Hann krefst þess að staðfest verði riftun 13. mars 2002 á kaupum á bátavél af gerðinni Iveco SRM 40 sem gerð hafi verið í maí 2000, að gagnáfrýjandi endurgreiði sér 3.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.000.000 krónum frá 17. nóvember 2000 til 12. febrúar 2001 en af 3.000.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags og skaðabætur að fjárhæð 83.296.621 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 14. nóvember 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 17. júlí 2007 og krefst þess að framhaldssök aðaláfrýjanda í héraði verði vísað frá dómi og að aðaláfrýjandi greiði sér 2.671.737 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. janúar 2004 til greiðsludags, en að héraðsdómur verði að öðru leyti staðfestur um annað en málskostnað. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi gerðu málsaðilar kaup um bátavél af gerðinni Iveco SRM 40 á miðju ári 2000. Aðaláfrýjandi keypti vélina af gagnáfrýjanda á grundvelli sölutilboðs 16. maí 2000 en með bréfi 13. mars 2002 krafðist hann riftunar á kaupunum þar sem vélin og sú vél sem gagnáfrýjandi afhenti honum í stað hinnar fyrri hafi verið gallaðar, auk endurgreiðslu kaupverðsins og skaðabóta vegna galla og afhendingardráttar. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði 16. júní 2003 og krafðist staðfestingar riftunar frá 13. mars 2002, endurgreiðslu á 3.000.000 krónum og skaðabóta vegna galla og afhendingardráttar samtals að fjárhæð 10.611.712 krónur, hvorttveggja með nánar tilgreindum dráttarvöxtum, auk málskostnaðar. Hann höfðaði framhaldssök sem þingfest var 2. desember 2004 og krafðist skaðabóta samtals að fjárhæð 83.296.621 króna með nánar tilgreindum dráttarvöxtum auk málskostnaðar. Gagnáfrýjandi, sem tekið hafði til varna um frumsökina, krafðist frávísunar framhaldssakarinnar. Með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða 10. apríl 2006 var kröfunni hafnað. Forsendur úrskurðarins voru þær að skilyrði 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt og ekki yrði metið aðaláfrýjanda til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu, enda hafi síðasta veiðitímabilið, sem hann hafi talið sig hafa orðið fyrir tjóni á, ekki verið liðið við höfðun frumsakar og endanlegt ætlað tjón hans vegna hagnaðarmissis og verðmætisrýrnunar því ekki legið fyrir. Kröfur í framhaldssök þóttu að auki ekki svo óskýrar að efnisdómur yrði ekki á þær lagður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða úrskurðar er fallist á að skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 um höfðun framhaldssakar hafi verið uppfyllt og verður því hafnað frávísunarkröfu gagnáfrýjanda. II. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi styður aðaláfrýjandi kröfu sína um riftun kaupanna og endurgreiðslu kaupverðs með því að samkvæmt kauptilboði 16. maí 2000 hafi verið á vélinni árs ábyrgð frá prufukeyrslu og hið sama komi fram á reikningi yfir hana 14. nóvember sama ár, þar sem tekið sé fram að ábyrgðin sé þó ekki lengur en 18 mánuði frá afgreiðslu. Vélin hafi verið afhent í nóvember 2000, prufukeyrsla hafi verið í febrúar 2001 og ársábyrgð því runnið út í febrúar 2002. Vélin hafi brotnað í maí 2001, innan ábyrgðartímans, og beri gagnáfrýjandi á því ábyrgð á grundvelli yfirlýsinga sinna. Í þeim felist að ábyrgð sé tekin á þeim göllum sem upp komi á ábyrgðartímanum og nái hún yfir allt tjón aðaláfrýjanda, enda hafi hún verið án takmarkana. Skilja verður ábyrgðaryfirlýsingu gagnáfrýjanda svo að með henni hafi hann lengt tíma ábyrgðar til viðbótar þeim ábyrgðartíma sem hann bæri á grundvelli þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Vélin brotnaði í siglingu bátsins í maí 2001. Gagnáfrýjandi útvegaði strax nýja vél sem tafarlaust var sett í bátinn. Verður hvorki séð að gagnáfrýjandi hafi á þessum tíma haft uppi kröfu um endurgjald fyrir þá vél né að aðaláfrýjandi hafi gert frekari kröfur vegna vélarbilunarinnar. Verður að telja að með þessu hafi gagnáfrýjandi viðurkennt að eldri vélin væri gölluð og aðaláfrýjandi sætt sig við að úr gallanum væri bætt með þessum hætti, sbr. 49. gr. laga nr. 39/1922. Lauk þar með þessum þætti málsins, enda er fallist á með héraðsdómi, með vísan til forsendna hans, að aðaláfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að nýja vélin hafi verið haldin göllum. Verður því krafa aðaláfrýjanda um riftun kaupanna ekki tekin til greina og hvorki fallist á kröfu hans um endurgreiðslu kaupverðs eldri vélarinnar né kröfu gagnáfrýjanda vegna þeirrar nýju. Niðurstaða héraðsdóms verður því staðfest um þessar kröfur málsaðila. Aðaláfrýjandi krefst skaðabóta að fjárhæð 15.238.148 krónur vegna galla á vélunum. Þegar hefur verið tekin sú afstaða að ekki hafi verið sýnt fram á að nýja vélin hafi verið haldin galla í skilningi laga nr. 39/1922 og verður því ekki fallist á kröfu aðaláfrýjanda um skaðabætur vegna hennar. Varðandi eldri vélina hefur, eins og að framan greinir, verið fallist á að gagnáfrýjandi hafi með því að útvega nýja vél í stað þeirrar sem brotnaði viðurkennt að þá eldri hafi skort kosti sem ætla mætti að áskildir væru og þar með skaðabótaábyrgð sína samkvæmt 2. mgr. 42. gr. og 49. gr. laga nr. 39/1922. Nær skaðabótaábyrgðin til beins og óbeins tjóns. Aðaláfrýjandi fékk mat dómkvadds manns 10. maí 2004 á hagnaðarmissi sínum og verðmæti veiðiheimilda svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Niðurstaða matsins um greindan hagnaðarmissi í heild var 10.093.951 króna á verðlagi í janúar 2004. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína í framhaldssök ekki á þeirri niðurstöðu heldur á svari matsmanns við spurningu um hvert væri verðmæti veiðiheimilda sambærilegra báta á Suðureyri miðað við upphaf fiskveiðiársins 2003-2004. Aðaláfrýjandi hefur engin rök fært fram fyrir því hver tengsl séu milli verðmætis þessara heildarveiðiheimilda og frátafa hans frá veiðum fiskveiðiárið 2000-2001. Verður framangreind niðurstaða matsins lögð til grundvallar enda hefur því ekki verið hnekkt. Aðaláfrýjandi telur óbeint tjón vegna gallans á vélinni vera 1/6 hluta heildartjóns vegna frátafa en 5/6 vegna afhendingardráttar á vélinni. Verður fallist á þá skiptingu í ljósi upplýsinga um frátafir frá veiðum. Samkvæmt þessu telst krafa aðaláfrýjanda um skaðabætur vegna galla á grundvelli missis hagnaðar í kjölfar frátafanna nema 1.682.325 krónum. Telst þessi krafa ekki of seint fram komin og verður tekin til greina. Aðrir kröfuliðir þessa þáttar eru samtals 698.809 krónur vegna útlagðs kostnaðar og vinnu vegna bilunar á fyrri vél, 27.645 krónur vegna viðgerðar á túrbínu í síðari vél og 900.000 krónur vegna leigu á bát. Fyrstnefndur kröfuliður, 698.809 krónur, var fyrst settur fram í bréfi lögmanns aðaláfrýjanda 13. mars 2002, einu og hálfu ári eftir afhendingu og rúmu ári eftir prufukeyrslu vélarinnar. Þar sem meira en ár var liðið frá prufukeyrslunni þar til krafan var sett fram verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna þessum kröfulið. Að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjanda hafi ekki tekist að sýna fram á að nýja vélin hafi verið gölluð og verður því kröfuliður vegna viðgerðar á túrbínu hennar ekki tekinn til greina. Krafa um 900.000 krónur vegna leigu á bát er lítt rökstudd. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að nýja vélin hafi verið gölluð verður ekki séð að leiga á bát fyrir tímabilið 1. nóvember 2002 til 1. apríl 2003 tengist ætluðum vanefndum gagnáfrýjanda. Verður krafan þegar af þeirri ástæðu ekki tekin til greina. Krafa aðaláfrýjanda um skaðabætur vegna galla á vél bátsins verður samkvæmt framansögðu tekin til greina með 1.682.325 krónum ásamt vöxtum frá dagsetningu matsgerðar eins og í dómsorði greinir. Aðaláfrýjandi krefst og skaðabóta að fjárhæð 68.058.473 krónur vegna afhendingardráttar bátavélarinnar sem keypt var í maí 2000. Í héraðsdómi er lagt til grundvallar að dráttur á afhendingu vélarinnar hafi verið tæpir þrír mánuðir og að hún hafi verið tilbúin til afhendingar í byrjun október 2000. Fallist verður á með héraðsdómi að aðaláfrýjandi hafi ekki skýrt gagnáfrýjanda frá því að hann hygðist bera fyrir sig vanefnd af hans hálfu vegna dráttar á afhendingu vélarinnar innan þess frests sem greinir í 27. gr. laga nr. 39/1922. Verður niðurstaða héraðsdóms um þessa kröfu því staðfest með vísan til forsendna hans. Þegar litið er til atvika málsins þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Verður því niðurstaða héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað staðfest. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, R. Sigmundsson ehf., greiði aðaláfrýjanda, Guðmundi Karvel Pálssyni, 1.682.325 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. maí 2004 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta er upphaflega höfðað 16. júní 2003 og þingfest 18. s.m. Framhaldsstefna var höfðuð 2. desember 2004 og þingfest sama dag. Mál gagnstefnanda á hendur gagnstefnda var höfðað 16. mars 2005, þingfest 6. apríl s.á. og þá sameinað aðalsök sem gagnsakarmál. Málið var dómtekið 15. janúar 2007. Aðalstefnandi og gagnstefndi er Guðmundur Karvel Pálsson, Hlíðarvegi 12, Suðureyri. Aðalstefndi og gagnstefnandi er Vélasalan ehf., Ánanaustum 1, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök eru þær að staðfest verði riftun þann 13. mars 2002 á kaupsamningi um kaup á bátavél af gerðinni Iveco 8361 SRM 40 sem gerður var milli aðila í maí 2000. Að aðalstefndi endurgreiði aðalstefnanda 3.000.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 25/1987 af 1.000.000 krónur frá 17. nóvember 2000 til 12. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum af 3.000.000 krónur frá þeim degi til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 af 3.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 83.296.621 króna með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 25/1987 frá 14. nóvember 2000 til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðalstefnandi þess að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað. Í aðalsök krefst aðalstefndi aðallega sýknu og greiðslu málskostnaðar. Til vara er gerð krafa um að dómkröfur aðalstefnanda verði verulega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Í gagnsök krefst gagnstefnandi þess að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða 2.671.737 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af fjárhæðinni frá 28. janúar 2004 til greiðsludags. Þá er krafist greiðslu málskostnaðar. Í gagnsök krefst gagnstefndi sýknu af kröfum gagnstefnanda og greiðslu málskostnaðar. Undir meðförum málsins voru kveðnir upp úrskurðir er lutu að formhlið málsins. Með úrskurði dómsins 22. október 2003 var leyst úr hæfi yfirmatsmanns en með úrskurði dómsins frá 10. apríl 2006 var leyst úr kröfu um að framhaldssök yrði vísað frá dómi. Aðalstefnandi leitaði til Vélorku hf. um kaup á vél er hann hugðist setja í bát sinn, Mumma ÍS-535. Samningaviðræður milli aðila um kaup á vél hófust í maímánuði 2000, sem leiddu til þess að Vélorka hf. gerði aðalstefnanda sölutilboð um kaup á Iveco 8361 SRM 40 bátsvél. Er sölutilboðið dagsett 16. maí 2000 og liggur frammi í málinu á dskj. nr. 81. Samkvæmt sölutilboði er vélinni lýst sem 6 strokka diselvél með beinni innspýtingu, forþjöppu og eftirkæli. Er vélin skráð 400 b.h.p við 2400 sn/min. Rúmtak er 8.1 ltr. Vélin afgreiðist með MPM 302 V gír, niðurfærður 1.53:1. Vélin er ferskvatnskæld með varmaskipti og sjódælu. Mælaborð er með snúningsmæli, vinnustundateljara, vatnshitamæli, smurmæli, voltmæli, aðvörun vegna smurþrýstings, vatnshita og rafmagnshleðslu. Auk þess fylgir afgasmælir, þrýstimælir fyrir forþjöppu og gírþrýstimælir. Þá fylgir 6 metra rafmagnskapall milli vélar og mælaborðs, pústhné fyrir blautt púst, dæla til að dæla olíu af vél og mótorpúðar viðurkenndir af framleiðanda fyrir V gíra. Varahlutir eru samkvæmt kröfum SR. Þá fylgir reimskífa framan á vél. Verð vélar með þessum fylgihlutum er 2.607.442 krónur. Þá eru í sölutilboðinu tilgreindir aukahlutir. Um er að ræða sjóinntak með kúluloka, sjósíu, pústbarka, RACOR forsíu, stýrishjól, HyNautic stjórntæki, slúðurloka fyrir gír, 100 amp alternator 24 v., höfuðrofar og díóðubretti fyrir tvo rafgeyma. Innifalið í HyNautic stjórnsetti eru 4 handföng, 2 tjakkar, 1 þrýsti- og forðakútur, slöngur, fittings fyrir handföng, tjakka- og forðakút, leiðbeiningabækur, frostlögur á kerfi, snittteinn milli tjakka og gírs/olíuverks. Aukahandfang og tjakkur fyrir snuðventil er á 37.211 krónur. Verð þessara aukahluta er samtals 327.553 krónur. Skrúfubúnaður samanstendur af skrúfuás 2”, tengi fyrir skrúfuás, sveigjutengi, skutpípu, upphengju, Maucour þétti, 23” skrúfu DAR 0.87 Nickel Al. Bronze og legu í skutpípu. Verð skrúfubúnaðar er samtals 272.600 krónur. Tekið er fram að innifalið í vélaverði sé akstur í bátasmíðastöð, prufukeyrsla í bátasmíðastöð og við sjósetningu. Árs ábyrgð sé frá prufukeyrslu. Öll verð séu án virðisaukaskatts. Gengi sé gbp = 118. Afgreiðslutími sé 3 til 8 vikur og greiðsluskilmálar samkomulag. Aðalstefnandi tók við vélinni 14. nóvember 2000. Báturinn var prufukeyrður á Akranesi í febrúar 2001 hjá Bátasmiðju Guðgeirs Svavarssonar ehf. Viðstaddir þá prufukeyrslu voru aðalstefnandi, Pétur Svavarsson frá aðalstefnda og Guðgeir Svavarsson bátasmiður. Er aðalstefnandi var á veiðum á bátnum 3. maí 2001, eftir 400 vinnustunda notkun á vélinni, brotnaði vélin. Var aðalstefnandi þá á leið í land úr róðri. Aðalstefnandi lét aðalstefnda þegar vita um tilvikið og lét aðalstefndi aðalstefnanda í té nýja vél og var hún afhent í byrjun júní 2001. Lét aðalstefndi starfsmenn sína sjá um vélaskiptin að öðru leyti en því að aðalstefnandi sá um að taka bátinn upp, útvega vagn undir hann og hífa vélar um borð. Sá Vélsmiðjan Þrymur hf. á Ísafirði um að setja vélina um borð í bátinn fyrir hönd aðalstefnda. Var nýja vélin prufukeyrð í júní 2001. Lögmaður aðalstefnanda sendi aðalstefnda bréf 13. mars 2002 og lýsti yfir riftun á kaupunum og krafðist þess að aðalstefndi tæki við vélinni, sem þá var í báti aðalstefnanda. Jafnframt var gerð krafa um að öllum greiðslum, sem inntar hafi verið af hendi, yrði skilað. Ennfremur var höfð uppi krafa um skaðabætur vegna vinnu sem aðalstefnandi hefði innt af hendi vegna vélarinnar og vegna útlagðs kostnaðar sem hann taldi að rekja mætti til galla á vél. Loks var gerð krafa um skaðabætur vegna afhendingardráttar, sem aðalstefnandi bar að hafi orðið þess valdandi að aðalstefnandi hafi misst af aflahlutdeild sem hann hefði getað fengið hefði hann haft bát sinn á veiðum þar sem veiðireynsla hafi orðið grundvöllur úthlutunar aflahlutdeilda. Í bréfinu eru rakin atvik málsins og þau atriði sem að mati aðalstefnanda höfðu farið úrskeiðis af hálfu aðalstefnda og töldust til vanefnda og galla í kaupunum af hans hálfu. Fyrsta atriði lýtur að því að samið hafi verið um kaup á vél miðað við tiltekið gengi á pundi. Vegna tafa í afhendingu hafi verð vélar og búnaðar hækkað vegna hækkunar á pundi. Í öðru lagi hafi upplýsingar aðalstefnda um lengd vélar reynst rangar. Hafi það kallað á talsverða vinnu af hálfu aðalstefnanda. Í þriðja lagi hafi upphengja átt að fylgja vélinni og vera innifalin í verði. Hún hafi aldrei fengist afhent og aðalstefnandi orðið að kaupa upphengju sérstaklega. Í fjórða lagi hafi skrúfa sem fylgt hafi vélinni ekki verið af réttri stærð eða gerð. Aðalstefnandi hafi því orðið að kaupa aðra skrúfu. Í fimmta lagi hafi vantað spíral fyrir heitt vatn í kabyssu. Þá hafi rafmagnshitatúpa reynst miklu umfangsmeiri en gert hafi verið ráð fyrir og ekki hægt að koma henni fyrir vegna plássleysis. Hafi aðalstefnandi orðið að kaupa annað hitakerfi. Í sjötta lagi hafi alternator verið af óhentugri gerð og ekki hlaðið í hægagangi. Hafi það leitt til þess að fjórir rafgeymar hafi skemmst. Í sjöunda lagi hafi þrýstimælar fyrir forþjöppu og gír ekki verið afgreiddir. Í áttunda lagi hafi slöngur vantað á gír og reimar vantað á vél. Hafi aðalstefnandi orðið að bæta þar úr. Í níunda lagi hafi aðalstefnandi orðið fyrir kostnaði við að taka bátinn upp, skaffa vagn undir hann og séð um að hífa vél um borð, þegar nýja vélin hafi verið sett ofan í bátinn. Í tíunda lagi hafi tekið verulegan tíma fyrir aðalstefnda að koma nýju vélinni í bátinn í stað þeirrar sem hafi eyðilagst. Hafi báturinn ekki komist af stað fyrr en 5 vikum síðar. Í ellefta lagi hafi verulegir gallar reynst vera á nýju vélinni. Hafi hún alltaf gengið köld í hægagangi. Hafi aðalstefndi reynt að bæta úr, en það ekki gengið eftir. Eftir 500 vinnustundir hafi vélin farið að missa afl og túrbína verið búin að bila í tvígang. Megi reikna með að taka þurfi vélina í sundur til að vinna á þeim vanda. Í tólfta lagi hafi orðið samtals 24 vikna tafir á afhendingu vélarinnar og vegna vélaskipta. Hafi það valdið aðalstefnanda verulegu tjóni þar sem hann hafi ekki getað haldið skipinu til veiða. Veiðireynsla sé grundvöllur úthlutunar aflahlutdeilda. Hafi aðalstefnandi orðið fyrir verulegu tjóni af þessum völdum. Telji aðalstefnandi að aðalstefndi beri ábyrgð á öllu tjóni sem hlotist hafi af göllum í vélunum og vanefnda af hálfu aðalstefnda. Lögmaður aðalstefnda svaraði bréfi lögmanns aðalstefnanda með bréfi 21. mars 2002. Er því lýst að samkomulag hafi komist á milli aðila 16. júní 2000 þegar aðalstefnandi hafi samþykkt sölutilboð aðalstefnda frá 16. maí 2000. Samdægurs hafi vélbúnaðurinn verið pantaður frá framleiðanda. Kröfur aðalstefnanda séu ýmist reistar á staðhæfingum um að dráttur hafi orðið á afhendingu búnaðarins frá því sem um hafi verið samið, að einstaka hlutir hafi ekki verið afhentir og að tilteknir hlutar vélbúnaðarins hafi verið gallaðir. Tæp tvö ár séu liðin frá því kaupin hafi komist á og ýmist 15 eða 16 mánuðir liðnir frá því vélbúnaðurinn hafi verið afhentur. Velflestar þær kvartanir er aðalstefnandi hafi sett fram hafi aðalstefnda fyrst verið kunnugt um í bréfi aðalstefnanda frá 13. mars 2002. Með vísan til ákvæða laga nr. 39/1922 verði ekki annað séð en að kvartanir séu of seint fram komnar. Þá séu flestar athugasemdirnar ýmist rangar eða tilefnislausar. Vélbúnaðurinn hafi verið seldur með tíðkanlegri eins árs ábyrgð framleiðanda. Ábyrgðartíminn hafi tekið að líða um miðjan janúar 2001 þegar vélbúnaðurinn hafi verið tekinn út og báturinn prufukeyrður. Ábyrgðartíminn hafi því verið liðinn er bréfið frá 13. mars 2002 hafi verið ritað. Þá sé þess að geta að ábyrgðin hafi einungis tekið til beins tjóns á vélbúnaðinum, sem rekja megi til framleiðslu- eða verksmiðjugalla á sjálfum vélbúnaðinum, en ekki til óbeins tjóns, svo sem missis hagnaðarvonar eða rekstrarstöðvunar. Varðandi afhendingardrátt og gengisbreytingu sé miðað við að aðalstefnandi hafi tekið sölutilboði aðalstefnda 16. júní 2000. Umsaminn afhendingarfrestur hafi verið tilgreindur 3 til 8 vikur frá staðfestingu pöntunar. Afhending hafi dregist vegna afgreiðslutafa á gír. Hafi aðalstefnanda verið gerð grein fyrir því á sínum tíma. Vélin hafi komið til landsins í byrjun október 2000. Til hafi staðið að vélbúnaðurinn yrði staðgreiddur við móttöku. Aðalstefnandi hafi ekki haft fjármuni til þess. Hafi það leitt til dráttar á afhendingu. Hafi vandræðum aðalstefnanda verið sýndur skilningur og verið fallist á tilmæli um afhendingu vélbúnaðar gegn greiðslu á 1.000.000 króna. Eftirstöðvar yrðu greiddar við úttekt á vél eftir prufukeyrslu. Þegar á hafi reynt hafi aðalstefnandi ekki getað greitt samkvæmt samkomulaginu. Af þeim sökum hafi afgreiðsla dregist til 17. nóvember 2000 þegar hin umsamda 1.000.000 krónur hafi verið greiddar. Þann 5. október 2000 hafi aðalstefnandi gert pöntun á aukabúnaði af lager, sem hafi átt að geta flýtt fyrir niðursetningu vélar. Aðalstefnandi hafi ekki hirt um að taka þessa hluti heldur látið þá fylgja með vélbúnaðinum þegar hann hafi verið afgreiddur. Söluverð hafi verið miðað við gengi pundsins 14. nóvember 2000. Það sé því rangt að afhendingardráttur upp á 26 vikur hafi verið á vélinni. Ef ekki hafi verið vegna gírs vélarinnar hafi mátt reikna með að vélin yrði reiðubúin til afgreiðslu 22. til 26. ágúst 2000. Vélbúnaðurinn hafi komið til landsins í byrjun október 2000 og því í raun seinkað um 5 til 6 vikur. Dráttur frá í byrjun október til 17. nóvember 2000 hafi verið alfarið á ábyrgð aðalstefnanda. Varðandi lengd vélarinnar hafi aðalstefnandi og bátasmiðurinn fengið málsettar teikningar frá framleiðanda vélar og gírs. Þær teikningar hafi ekki breyst. Rétt sé að upphengja hafi verið reiknuð inn í verðtilboðið en ekki verið afgreidd. Réttmæt sé því krafa um að fjárhæð hennar yrði bakfærð. Skrúfa hafi verið keypt af einum stærsta og virtasta skrúfuframleiðanda í Englandi. Hafi þeir gert skrúfuútreikninga byggða á forsendum og upplýsingum sem bátasmiður og aðalstefnandi hafi gefið upp. Þegar afgreiðsla frá eldavélaframleiðanda hafi komið í bátasmíðastöðina hafi komið í ljós að hitaspíral hafi vantað. Hafi verið brugðist skjótt við og hitaspírall verið sendur frá framleiðanda án kostnaðarauka fyrir aðalstefnanda. Aðalstefnanda og bátasmið hafi verið sendar teikningar af eldavél og rafmagnstúpu. Stærð eldavélar og búnaðar hafi því ekki átt að koma aðalstefnanda á óvart. Aldrei hafi veri kvartað undan því að alternator næði ekki hleðslu. Rétt væri að þrýstimælar fyrir forþjöppu og gír hafi verið taldir upp í sölutilboði en ekki verið afgreiddir. Hafi aðalstefnda fyrst með bréfi 13. mars 2002 hafa verið bent á það. Muni aðalstefnandi bakfæra tilboðsandvirði þeirra. Tilheyrandi slöngur hafi ekki verið afgreiddar með gír þar sem aðalstefnandi hafi fyrirsjáanlega ekki getað notað þær. Hafi verið talið frá því gengið að aðalstefnandi myndi láta gera nýjar slöngur. Geti verið álitamál hver hafi átt að bera kostnað af hinum nýju slöngum. Kröfum þar að lútandi hafi hins vegar ekki verið hreyft fyrr en í bréfinu frá 13. mars 2002. Þá hafi aðalstefndi fyrst með bréfinu frétt að reimar hafi vantað á vélina. Fullyrði starfsmenn aðalstefnda að reimar hafi fylgt með frá verksmiðju. Vélin hafi brotnað á heimleið úr róðri 3. maí 2001. Aðalstefndi hafi brugðist við þeim ótíðindum í þeirri trú að um ábyrgðartjón væri að ræða. Hafi hann gert ráðstafanir til að fá nýja vél til landsins. Þar sem nú liggi fyrir að vélarbrotið falli ekki undir ábyrgðartjón hafi verið ákveðið að reikningsfæra aðalstefnanda kostnað við kaup á nýju vélinni, ásamt niðursetningarkostnaði. Ástæða þess að eldri vélin hafi brotnað hafi án efa verið snögg yfirhitun á stimpil. Þegar vélin hafi verið tekin upp og rannsökuð hafi komið í ljós að gúmmídæluhjól í sjódælu hafi verið ónýtt og flestir vængir dæluhjólsins slitnir af. Samkvæmt lýsingu framleiðanda sjódælunnar sé það ástand dæmigert fyrir það þegar dælan gangi þurr í nokkurn tíma. Með vísan til alls þessa sé því hafnað að aðalstefndi beri ábyrgð á afhendingardrætti á nýju vélinni, en brugðist hafi verið við umfram skyldu. Því sé alfarið hafnað að nýja vélin hafi verið haldin galla. Rétt sé að vélin gangi undir æskilegum hita í lausagangi. Vélaframleiðandi telji ekki ástæðu til að hafa sérstakar áhyggjur af því. Forsvarsmenn Vélsmiðjunnar Þryms hf. á Ísafirði, sem þjónustað hafi vélina, kannist ekki við að neitt sé að vélinni sem hamli notkun hennar. Bótakrafa vegna afhendingardráttar og frátafa vegna vélaskipta sé með öllu órökstudd, bæði að því er varði bótaskyldu og bótafjárhæð. Þá sé riftunarkröfu hafnað með vísan til þess sem rakið hafi verið. Í niðurlagi bréfsins er því komið á framfæri að aðalstefndi sé reiðubúinn til viðræðna um að taka samninga upp að nýju þannig að kaup á nýrri vélinni gangi til baka, enda yrði þá gengið til uppgjörs á skuld aðalstefnanda við aðalstefnda. Aðalstefndi sendi aðalstefnanda innheimtubréf 25. júlí 2002 og krafðist greiðslu á 5.209.119 krónum vegna eldri vélarinnar og jafnframt vegna kaupa á nýrri vél í júlí 2001. Með bréfi 1. júlí 2002 fór aðalstefnandi þess á leit við héraðsdóm að dómkvaddir yrðu matsmenn til að leggja mat á galla í báðum þeim vélum er hann hafði fengið afhentar. Voru Guðmundur Óli Lyngmo og Steinþór Steinþórsson dómkvaddir til starfans 19. og 29. júlí 2002. Var óskað eftir að matið næði til þess að meta hvort stærð vélar hafi verið í samræmi við þær upplýsingar er fram hafi komið í tilboði aðalstefnda, hvort skrúfa vélarinnar hafi verið úr nikkel, ál og brons, eins og fram kæmi í tilboðinu, hvort rafmagnshitatúba hafi verið of stór fyrir bátinn, hvort alternator hafi hentað fyrir þá gerð vélar er aðalstefnandi hafi keypt, hver hafi verið líklegasta skýring á því að vélin hafi brotnað, hvort nýja vélin hafi verið haldin göllum og þá í hverju þeir væru fólgnir, hvort vélarnar hafi verið haldnar einhverjum öðrum ágöllum, hvort upphæðir við vinnuframlag aðalstefnanda teljist eðlilegar og sanngjarnar og loks hvort vélarnar hafi hentað fyrir þá stærð báta sem aðalstefnandi geri út á. Hinir dómkvöddu matsmenn skiluðu matsgerð 15. september 2002. Í matsgerðinni segir m.a.: ,,Heildarlengd, vélar 8361 SRM 40 .... Heildarlengd samtals = 1835mm”. Varðandi lið nr. 2 hvort efni skrúfu sé nikkel ál brons, telja þeir svo vera. Varðandi spurningu um óeðlilega tæringu skrúfu þá hafi við skoðun reynst vera tæring á öllum blöðum skrúfunnar, sem matsmenn telji óeðlilegt eftir stutta notkun. Stafi það af því að lögun blaða sé ekki heppileg miðað við hraða báts og snúningshraða skrúfu. Varðandi lið nr. 3 um stærð hitatúpu sé það mat matsmanna að umrædd hitatúpa henti ekki um borð í bátinn. Varðandi lið nr. 4, um hentugan alternator, hafi það komið fram að alternator hafi ekki hlaðið er vél hafi gengið 650 sn/mín. Við snúningsaukningu um 150 til 200 sn/mín hafi spenna farið yfir 27 volt. Notkun vélarinnar við veiðar sé að stórum hluta á lágum snúningi, sem orsaki það að alternator hlaði ekki. Það geri hann óhentugan til notkunar við þær aðstæður. Varðandi lið nr. 5 um brot vélar, sé það mat matsmanna að yfirgnæfandi lýkur séu á því að loki í strokkloki (heddi) hafi brotnað er vélin hafi verið undir miklu álagi með þeim afleiðingum að stimpill, sílinder og blokk hafi brotnað í ótal parta. Varðandi liði 6 og 7 séu helstu gallar á vélinni að hún hafi gengið óeðlilega köld í tómagangi. Gerðar hafi verið endurbætur á kælikerfi vélarinnar. Kælingu á smurolíukæli hafi verið breytt úr sjókælingu í ferskvatnskælingu. Skipt hafi verið um vatnshitalás sem bætt hafi hitastig vélar á litlu álagi. Allar breytingar á kælikerfi þurfi að vera vel ígrundaðar og samþykktar af vélaframleiðanda. Óeðlilega mikið slit virðist koma fram í túrbínu vélarinnar miðað við vinnustundir og slit í fóðringum. Það sé mat matsmanna að vélin Iveco Alfa 8361 SRM 40 sé miðuð við tilboðslýsingu. Afköst upp á 400 hestöfl við 2400 sn/mín á vél sem sé 8,1 lítri í rúmtaki, henti vel. Sé hún sambærileg við aðrar vélar sem verið sé að bjóða í samskonar stærð af hraðfiskibátum. Með bréfi 6. nóvember 2002 til Fiskistofu leitaði aðalstefnandi upplýsinga um viðmið við úthlutun kvóta til smábáta á borð við bát aðalstefnanda þegar úthlutað hafi verið kvóta fyrir tímabilið 1. september 2001 til 1. september 2002, hvort farið yrði eftir sama viðmiði á næsta ári og á tímabilum á næstu árum, hvað sambærilegir bátar og bátur aðalstefnanda hafi fengið úthlutað miklu fyrir ofangreint tímabil og loks hvert hafi verið meðalverð á ýsukíló, steinbítskíló og þorskkíló á síðasta og yfirstandandi ári. Þá var óskað eftir aflayfirliti tiltekinna báta á tímabilinu 2000 til 2001 sundurliðað eftir mánuðum. Bréfi þessu svaraði Fiskistofa með bréfi 9. desember 2002. Með bréfi 29. maí 2003 tilkynnti aðalstefnandi aðalstefnda að á næstu dögum yrði aðalstefnda birt stefna vegna riftunar- og skaðabótakröfu aðalstefnanda. Væri byggt á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna í málinu. Hefði aðalstefnandi í hyggju að kaupa sér nýja vél í bát sinn. Væri aðalstefnda gefið færi á að afla yfirmatsgerðar eða láta skoða vélina í bátnum með öðrum hætti. Aðalstefnandi myndi fara í aðgerðir til að taka vélina upp um miðjan júní 2003. Með bréfi til héraðsdóms 11. júlí 2003 fór aðalstefndi þess á leit að fram færi yfirmat á ástæðum þess að vél í Mumma ÍS-535 hafi brotnað á leið heim úr róðri 3. maí 2001. Til starfans á dómþingi 24. september 2003 voru dómkvaddir Ásgeir Guðnason vélfræðingur, Magnús Þór Jónsson prófessor og Þorsteinn Jónsson tæknifræðingur. Skiluðu þeir yfirmatsgerð 22. desember 2003. Í niðurstöðum hennar kemur fram að heildarlengd vélar og gírs frá framhluta aftari púða að tengiflans hafi mælst 1806 mm. Í tilboði aðalstefnda hafi ekki komið fram upplýsingar um lengd vélar. Í fylgiskjali í viðauka 2 hafi verið gefin upp heildarlengd vélar. Uppgefin heildarlengd vélar á blaði í viðauka 2 sé styttri en bæði mæld og útreiknuð lengd samkvæmt blöðum frá aðalstefnda. Muni þar 259 mm á útreiknaðri lengd og 263 mm á mældri lengd. Ekki hafi verið gerðar efnisprófanir á skrúfu en ljóst sé að tæring á henni sé iðutæring. Grunnþættir sem hafi áhrif á slíka tæringu séu lögun skrúfu, hraði hennar og hraði báts, ásamt djúpristu. Jafnframt geti aðgengi að skrúfu haft áhrif. Ekki liggi fyrir hvaða upplýsingar hafi legið fyrir þegar skrúfa hafi verið valin. Ekki sé til samningur eða gögn um kaup á rafmagnstúpu. Niðurstaða sé að túpan henti ekki fyrir fiskibát af þessari stærðargráðu þar sem hún sé of stór og taki of mikið pláss. Það sé álit yfirmatsmanna að alternator henti illa fyrir fiskibát á línuveiðum þar sem gerðar séu kröfur um mikla rafmagnsnotkun þegar vélin snúist á lágum snúningshraða. Fram kemur hjá yfirmatsmönnum að ástæða til þess hve vél sé ill farin megi rekja til hvernig hún sé hönnuð. Slíf sé viðkvæm fyrir öllu álagi í radíal stefnu. Það geti verið nokkrar ástæður fyrir því að slíf vélarinnar hafi brotnað. Þar sem brotin úr slífinni, stimplinum og útblástursloka séu ekki til staðar sé erfitt að meta með fullri vissu hverjar séu ástæður bilunarinnar. Ólíklegt sé að vélin hafi hitnað það mikið að stimpill hafi fest við slíf. Óeðlilegur hitamunur geti valdið því að strokklokþéttir, lokar, þ.e. sogloki, útblástursloki og jafnvel eldsneytisloki, brotnar eða eyðileggst. Út frá myndum af útblástursloka og skoðun á sogloka, séu brotin og beygjur á lokaleggjum þess eðlis að líklegast sé að högg hafi valdið skaðanum. Brot vegna hitaþenslu eða þreytu séu yfirleitt í kverkum og samkvæmt gögnum sem til staðar séu sjáist ekki kverkbrot. Það að vélin gangi köld í hægagangi og sjódæla sé ekki með fulla virkni þegar vélin sé sett á snúningshraða geti valdið því að strokkloksþéttir gefi sig. Jafnframt geti óþéttur eldsneytisloki valdið bruna sem myndi óeðlilega þrýstibylgju sem bæði hafi getað sprengt slífina eða eyðilagt strokkloksþétti. En hvers vegna valdi það skemmdum á strokk nr. 1. Mikil kæling sé á strokk nr. 1 og sé einnig spurning um herslu á strokkloki eða hvert ástand eldsneytisloka sé þegar bilun hafi orðið. Varðandi síðari vélina hafi verið gerðar mælingar á hitastigi vélar í prufusiglingu. Hafi vélin ekki náð að snúast á fullum snúningi og ekki náðst hleðsla á rafal í tómagangi og snúningshraðamælir ekki verið virkur. Túrbína sem hafi komið með nýju vélinni hafi verið tekin frá vegna slits eða endaslags. Matsmenn hafi ekki orðið varir við aðra galla en tilgreindir hafi verið. Varðandi vinnuframlag aðalstefnanda sé erfitt að meta vinnuframlag þar sem ekki hafi verið lagðir fram vinnu- eða tímaseðlar. Loks komi fram í viðauka 10, sem sé auglýsing frá Vélorku hf., en þar komi greinilega fram að vél af gerðinni Iveco 8361 SRM 40 henti ekki fyrir fiskibáta. Í viðauka við matsgerðina er bókun er lögmaður aðalstefnanda lagði fram á yfirmatsfundi 28. nóvember 2003. Í bókuninni kemur fram að mótmælt sé harðlega ákvörðun aðalstefnda eða aðila á hans vegum að henda öllum brotum úr fyrri vél. Þá er fært til bókar að skýrsla Iðntæknistofnunar hafi enga þýðingu og sé að auki villandi og röng. Þá sé niðurstaða dregin í efa. Loks sé við mat á galla á nýrri vél á það bent að aðalstefndi hafi auglýst vélina með þeim hætti að hún hentaði sérstaklega vel í hraðfiskibáta og væri yfirburðavél þegar talað væri um endingu og viðhald. Með bréfi til héraðsdóms 17. febrúar 2004 var þess óskað að dómkvaddur yrði matsmaður til að skoða og meta hagnaðarmissi aðalstefnanda vegna tiltekinna tímabila fiskveiðiáranna 2000 til 2003 og hvert hafi verið verðmæti veiðiheimilda aðalstefnanda og eigenda sambærilegra báta á þeirri stundu er beiðnin væri sett fram. Á dómþingi 25. febrúar 2004 var Ragnar Árnason prófessor dómkvaddur til starfans. Skilaði matsmaður matsgerð sinni 10. maí 2004. Í niðurstöðu hennar kemur fram að hagnaðarmissir aðalstefnanda vegna fiskveiðiársins 2000 til 2001 miðað við sambærilega báta hafi verið á verðlagi í janúar 2004 samtals 4.349.958 krónur, vegna fiskveiðiársins 2001 til 2002 á verðlagi í janúar 2004 samtals 758.045 krónur og vegna fiskveiðiársins 2002 til 2003 á verðlagi í janúar 2004 samtals 874.790 krónur. Annað viðmið en þetta hafi ekki verið nærtækara. Hagnaðarmissir aðalstefnanda, að teknu tilliti til minni veiði hans, hefði hann kosið að selja veiðiheimildir sínar eftir fiskveiðiárin 2000 til 2001 hefði verið 2.896.201 króna, eftir fiskveiðiárin 2001 til 2002, samtals 3.136.900 krónur og loks eftir fiskveiðiárin 2002 til 2003, samtals 4.111.158 krónur. Verðmæti aflaheimilda aðalstefnanda á þeim degi er matsgerð hafi verið skilað hafi verið engin. Verðmæti veiðiheimilda sambærilegra báta á sama tíma hafi að meðaltali verið 75.700.000 krónur. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár þann 7. maí 2001, sem móttekin var í hlutafélagaskrá 9. maí 2001, sameinuðust félögin Vélorka hf. og Vélasalan ehf. undir heitinu Vélasalan ehf. Ágreiningur í máli þessu snýst um bótaskyldu aðalstefnda, fjárhæð skaðabóta aðalstefnanda og kröfur gagnstefnanda í gagnsök. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi aðalstefnandi, Úlfar Ármannsson fyrrverandi framkvæmdastjóri aðalstefnda, Pétur Svavarsson, starfsmaður aðalstefnda, Pétur Jónasson framkvæmdastjóri Vélsmiðjunnar Þryms hf., Guðgeir Svavarsson bátasmiður, Ragnar Árnason matsmaður, Guðmundur Óli Lyngmo undirmatsmaður og Magnús Þór Jónsson yfirmatsmaður. Aðalstefnandi kvaðst hafa verið með útgerð smábáta allt frá árinu 1980. Hafi hann starfað sem vélstjóri og vélvirki og væri meistari í vélvirkjun. Hafi hann um tíma rekið Vélsmiðju Suðureyrar. Sumarið 2000 hafi hann haft að aðalstarfi útgerð smábáts. Hafi hann samið við Bátasmiðju Guðgeirs Svavarssonar ehf. á Akranesi um að teikna fyrir sig smábát. Báturinn hafi átt að afhendast aðalstefnanda í september 2000. Hafi hann séð bækling frá Vélorku hf., sem fram komi á dskj. nr. 19. Hafi hann kynnt sér vélina og séð að um væri að ræða einn stærsta vélaframleiðanda í Evrópu. Vélin hafi verið með góða orkunýtingu. Hafi hún verið kynnt sem vél í hraðfiskibáta. Aðalstefndi hafi látið aðalstefnanda í té sölutilboð, sem fram komi í málinu á dskj. nr. 81. Engir samningar hafi þó verið undirritaðir. Tilboðið hafi verið samþykkt munnlega og aðalstefnandi þá verið staddur í starfsstöð Vélorku hf. Kvaðst aðalstefnandi hafa litið svo á að viðhaldssamningur, er bæklingurinn hafi greint frá, hafi verið innifalinn í sölutilboði aðalstefnda. Er aðalstefnandi hafi pantað vélina hafi hann afhent starfsmönnum aðalstefnda rissteikningu af bát frá bátasmiðjunni. Þar hafi ekki verið að finna teikningar af vélarrúmi eða stýrishúsi. Eingöngu hafi komið fram lengd og breidd bátsins, svo og djúprista. Varðandi greiðsluskilmála í sölutilboði aðalstefnda kvaðst aðalstefnandi hafa litið svo á að vélin yrði greidd þegar hún væri komin í bátinn og báturinn orðinn veðhæfur. Aðalstefnandi kvaðst hafa verið með gamlan bát í úreldingu og flutt veiðiheimildirnar yfir á nýsmíðina. Þá kvað aðalstefnandi ábyrgðarskilmála fyrir vélina hafa komið með vélinni og hafi þeir verið í poka utan á henni. Væri um að ræða ábyrgðarskilmála á dskj. nr. 20 í málinu. Aðalstefnandi kvað afgreiðslu vélarinnar hafa seinkað og hafi hann kvartað undan því við Pétur Svavarsson, starfsmann aðalstefnda. Kvörtunum hafi verið komið á framfæri með símhringingum. Þá kvaðst aðalstefnandi hafa gert athugasemdir í prufusiglingu við að hiti vélarinnar hafi farið undir 40°C í tómagangi. Aðalstefnandi kvaðst hafa skipt um hrá- og smurolíusíur á fyrri vélinni. Hafi hann fengið nýjar síur frá söluaðila vélarinnar. Kvaðst aðalstefnandi ekki kunna skýringu á myndum á bls. 16 og 17 á dskj. nr. 66 er sýndu að ekki hafi verið skipt um síur á vélinni. Aðalstefnandi kvað Landsbanka Íslands hafa keypt bátinn Mumma ÍS-535 í október 2003 á um 23.000.000 krónur. Aðalstefnandi hafi keypt bátinn aftur af bankanum á gangverði. Eigandi bátsins í dag væri Vélsmiðja Suðureyrar. Varðandi síðari vélina kvaðst aðalstefnandi hafa notað vélina í upp undir 600 tíma. Hafi hann skipt um olíu á vélinni eftir 50, 250 og 450 tíma. Hafi hann sent olíusýni til rannsóknar þar sem hann hafi viljað fylgjast með olíu vélarinnar. Fyrsta sýni hafi verið í lagi. Við olíuskipti eftir 250 tíma hafi komið aðvörun. Við olíuskipti eftir 600 tíma hafi komið rauð aðvörun vegna málma í olíunni. Hafi aðalstefnandi þá tekið ákvörðun um að eitthvað yrði að gera. Hafi hann ákveðið að leggja vélinni og greint Pétri Svavarssyni frá því. Hafi það verið í desember 2001 eða janúar 2002. Pétur Svavarsson kvaðst hafa verið starfsmaður Vélorku hf. er aðalstefnandi hafi fest kaup á vél í bát sinn. Hafi hann verið í sambandi við aðalstefnanda vegna kaupanna. Hafi Pétur áður verið búinn að vera í sambandi við aðalstefnanda í tengslum við Vélsmiðju Suðureyrar. Er aðalstefnandi hafi komið að tali við sig hafi hann sagt að hann væri að kaupa bát af Bátasmiðju Guðgeirs Svavarssonar ehf. á Akranesi, en um væri að ræða svokallaðan léttfiskibát. Hafi ætlunin verið að fara 200 til 300 sjómílur út. Á þeim tíma hafi Vélorka hf. boðið tvær gerðir véla, 320 og 400 hestafla vélar. Sú vél er hafi verið 400 hestöfl hafi eingöngu verið seld í léttari báta. Aðalstefnandi hafi sýnt Pétri grófteikningu af báti, sem hafi verið svipaður svokölluðum Sómabáti. Aðalstefnanda hafi verið gert sölutilboð sem m.a. hafi miðað við 23” skrúfu. Afgreidd hafi verið 25” skrúfa. Við sölutilboðið hafi ekkert komið fram hvernig báturinn væri neðan sjólínu. Hafi Pétri t.a.m. ekki verið kunnugt um að hæll bátsins yrði eins stór og raunin hafi orðið. Báturinn hafi breyst í smíðum og skrúfa t.d. verið síkkuð um 2”. Skrúfa hafi verið valin m.t.t. þeirra upplýsinga er aðalstefnandi hafi gefið upp. Þar hafi t.a.m. ekki verið gert ráð fyrir þeim hæl er síðar hafi verið settur á bátinn. Kvaðst Pétur ekki mundu hafa ráðlagt aðalstefnanda að hafa 400 hestafla vélina í báti með þeim hæl er settur hefði verið á bátinn, hefði honum verið kunnugt um það fyrirfram. Pétur kvaðst reyndar ekki vera ráðgjafi á þessu sviði, en hann hafi sem reyndur sölumaður einfaldlega verið að miðla þekkingu sinni. Sölutilboð hafi verið dagsett 16. maí 2000 og væri það á dskj. nr. 81 í málinu. Allur búnaðurinn hafi síðan verið pantaður 16. júní 2000, strax eftir að aðalstefnandi hafi tekið tilboðinu. Sölumenn hafi fengið staðfestingu á skrúfustærð um miðjan ágúst 2000. Sökum seinkunar á afgreiðslu búnaðar frá framleiðanda hafi orðið seinkun á afhendingu vélarinnar hér heima. Vélin hafi komið 15. október 2000. Henni hafi verið komið áfram til aðalstefnanda um leið og hún kom til landsins. Pétur kvað aðalstefnanda ekki hafa gert sérstakt samkomulag varðandi greiðsluskilmála. Af þeim sökum hafi verið miðað við að hann myndi staðgreiða vélina og aukahluti, sem hafi verið almenna venjan. Aðalstefnanda hafi hins vegar skort fjármuni er komið hafi verið að því að afhenda vélina. Hafi tekið tíma að vinna úr því og síðar verið ákveðið að afhenda aðalstefnanda vélina gegn því að hann myndi greiða 1.000.000 krónur inn á vélina við afhendingu en að afgangurinn myndi koma við veðhæfi bátsins. Aðalstefnandi hafi hins vegar ekki staðið við greiðslu á 1.000.000 króna og sú fjárhæð ekki komið fyrr en með miklum eftirgangi. Þá kvað Pétur eigendahandbók hafa fylgt vélinni. Þar komi fram atriði eins og umgengni um vél. Varðandi sölutilboð til aðalstefnanda þá hafi í tilboði ekki verið minnst á þriggja ára ábyrgð á söluhlut eða viðhaldssamning. Um það leyti er samningsumleitanir hafi verið í gangi hafi Vélorka hf. gefið út fréttabréf þar sem kynnt hafi verið að unnt hafi verið að fá þriggja ára ábyrgð á vél með ákveðnum skilmálum. Ekki hafi verið rætt um slíkt í tilviki aðalstefnanda. Vélin hafi verið prófuð í bátnum í febrúar 2001. Allt hafi gengið mjög vel en báturinn þó ekki náð fullum hraða. Það hafi verið viðstöddum nokkur ráðgáta. Vélin hafi gengið vel heit undir álagi. Aðalstefnandi hafi hins vegar kvartað undan því að hún gengi of köld í hægagangi. Pétur kvað það þó sína skoðun að margar vélar gengju kaldar í hægagangi. Aðalstefnandi hafi tilkynnt um að vélin hafi brotnað í maí 2001, er hann hafi verið á sjó. Hafi hann lýst atvikum þannig að hann hafi verið að veiðum og vélin verið í lausagangi. Er hann hafi haldið heim á leið hafi hann keyrt vélina upp og hún brotnað skömmu síðar. Fyrirsvarsmenn aðalstefnda hafi óskað eftir því við Vélsmiðjuna Þrym hf. á Ísafirði að annast það að taka vélina úr bátnum og setja nýja í. Ný vél hafi verið fengin frá Ítalíu og einhvern tíma tekið að fá hana heim. Ekki hafi fyrirsvarsmenn aðalstefnda fengið upplýst um orsakir þess að fyrri vélin hafi brotnað og ekkert fundist athugavert. Pétur kvaðst telja að prentvilla væri í fréttabréfi Vélorku hf. á dskj. nr. 19 þar sem fram kæmi á bls. 2, undir leyfilegt úrtak, að miðað væri þar við bæði létta hraðfiskibáta og hraðfiskibáta. Það hafi átt að skilgreina betur. Pétur kvað olíusíur er fylgdu vélinni vera rauðar að lit. Af myndum af eldri vélinni mætti sjá að ekki hafi verið búið að skipta um síur þar sem nýjar síur væru gráar að lit. Guðgeir Svavarsson bar að aðalstefnandi hafi kvartað undan afhendingardrætti á vél í bátinn í prufusiglingunni í febrúar 2001. Þá hafi hann kvartað undan hita á vélinni í prufutúrnum. Guðgeir bar að aðalstefnandi hafi komið með hæl til að setja undir skrúfu bátsins að aftan. Ekki væri óalgengt að slíkir hælar væru settir á báta, en það væri gert til að síður færu aðskotahlutir í skrúfu bátanna. Slíkir hælar hefðu ekki áhrif á skrúfusvæðið og ekki teljanleg áhrif á hraða bátanna. Pétur Jónasson kvaðst hafa starfað hjá Vélsmiðjunni Þrym hf. á Ísafirði. Fyrri vél í bát aðalstefnanda hafi brotnað í maí 2001. Hafi fyrirsvarsmenn aðalstefnda beðið Pétur um að skipta um vél í bát aðalstefnanda. Hann hafi hins vegar ekki verið beðinn um að kanna orsakir þess að vélin hafi brotnað. Sú vél er tekin hafi verið úr bátnum hafi staðið inni á verkstæði í vélsmiðjunni þar til í nóvember 2001. Farið hafi verið að athuga með kælingu á nýju vélinni og hafi dæluhjól verið tekið af þeirri gömlu. Þá hafi komið í ljós að dæluhjólið á gömlu vélinni hafi verið skemmt. Kvaðst Pétur hafa sent starfsmönnum aðalstefnda myndir af gamla hjólinu. Kvað Pétur það sína skoðun að hið bilaða sjódæluhjól hafi verið ástæðan fyrir því að fyrri vélin hafi brotnað. Pétur kvaðst ekki kannast við að nýja vélin hafi bilað. Hafi hann sent frá sér bréf á þeim nótum 22. mars 2002 til Friðriks Gunnarssonar, fyrrverandi framkvæmdastjóra aðalstefnda. Þá kvað Pétur það sína skoðun að ef ekki væri skipt um hráolíu- eða smurolíusíur myndi það skemma út frá sér eða draga úr afköstum vélar. Pétur kvað Vélsmiðjuna Þrym hf. annast viðhald fyrir aðalstefnda þegar þess væri farið á leit við fyrirtækið. Þá kvaðst Pétur ekki kannast við að hafa sent brot úr fyrri vélinni suður til Reykjavíkur. Kvaðst Pétur telja að eftir að undirmatsmenn hafi skoðað brotin hafi þeim sennilega verið hent, en slífin hafi einfaldlega verið orðin að sandi og salla. Guðmundur Óli Lyngmo staðfesti undirmatsgerð frá 15. september 2002. Gerði hann grein fyrir tilteknum atriðum í tengslum við matið. Fram kom m.a. að ekki hafi verið unnt að taka tillit til bilaðrar sjódælu við mat á fyrri vélinni þar sem eingöngu hafi verið við myndir af henni að styðjast. Þá bar Guðmundur að fyrri vélin hafi verið opnuð að matsmönnum fjarstöddum af starfsmönnum Vélsmiðjunnar Þryms hf., þar sem matsmenn hafi þá verið farnir yfir á Suðureyri til að skoða bátinn. Magnús Þór Jónsson staðfesti yfirmatsgerð frá 22. desember 2003. Bar hann að sjódæla með fyrri vélinni hafi verð með 20% afköst. Sú vél hafi misst afl eftir 200 vinnustundir og brotnað eftir 400 vinnustundir. Ekki væri ólíklegt að samhengi væri á milli þess að vélin hafi misst afl og að hún hafi brotnað. Viðhald véla skipti miklu máli og ætti það ekki síst við um eldsneytiskerfið. Magnús staðfesti að yfirmatsmenn hafi ekki komist að skýrri niðurstöðu um orsakir þess að fyrri vélin hafi brotnað. Þá bar Magnús að þýðingu gæti hafa haft við tjónið að vél bátsins hafi verið keyrð við erfiðar aðstæður. Vélin væri létt og með mikið afl. Þyngd á báti skipti miklu máli t.d. ef bátur væri keyrður á miklum hraða mikið lestaður. Það væri mikill munur á því hvort vél væri sett í fiskibát eða skemmtibát. Skemmtibátar væru yfirleitt ekki lengi í tómagangi og lengur á jöfnum snúningi. Varðandi síðari vélina þá hafi komið í ljós að vélin hafi ekki náð fullum snúningi. Ekki hafi verið metnar ástæður fyrir því. Kvaðst Magnús telja að sú vél er hafi verið í bátnum hafi ekki hentað í þá gerð báts. Vélin hafi ef til vill gengið í hægagangi í langan tíma. Síðan hafi allt afl verið tekið út úr vélinni eftir fulla lestun. Magnús staðfesti að ýmsa hluti úr vél hafi vantað er matsgerð hafi verið unnin. Hefði haft þýðingu við mat á niðurstöðu að hafa þá hluti. Yfirmatsmenn hafi eingöngu haft yfir að ráða myndir af brotum úr vélinni. Ragnar Árnason staðfesti matsgerð sína frá 10. maí 2004. Greindi hann frá einstökum þáttum í henni. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda og gagnstefnda. Aðalstefnandi byggir í stefnu á því að þriggja ára ábyrgð hafi verið á vélum aðalstefnda. Í 2. tbl. 5. árgangs bréfs er aðalstefndi hafi gefið út í febrúar 1999 komi fram að vélar af þeirri gerð er aðalstefnandi hafi keypt hafi verið seldar með þriggja ára ábyrgð og viðhaldssamningi. Aðalstefnandi hafi farið með það bréf til aðalstefnda þegar hann hafi áformað að kaupa bátsvél í væntanlegan bát sinn Mumma ÍS. Hafi starfsmenn aðalstefnda staðfest það sem fram hafi komið í bæklingnum um ábyrgðartíma og viðhaldssamninginn. Sé því ljóst að þriggja ára ábyrgð hafi verið á vélinni og ábyrgðin engum takmörkunum háð. Beri aðalstefndi því ábyrgð á öllu tjóni sem aðalstefnandi hafi orðið fyrir á ábyrgðartíma og rekja má til galla á vélunum samkvæmt almennum reglum. Í skjali sem aðalstefndi hafi afhent aðalstefnanda 16. maí 2000 og fól í sér lýsingu á vél þeirri er aðalstefnandi keypti, komi fram að árs ábyrgð sé á vélinni. Verði talið að árs ábyrgð hafi verið á vélinni þá breyti það engu um ábyrgð aðalstefnda, enda hafi tjón orðið innan ábyrgðartíma og aðalstefnandi kvartað innan ábyrgðartíma um galla á báðum vélunum. Ábyrgðin sé ennfremur án allra takmarkana og beri því aðalstefndi ábyrgð á öllu tjóni aðalstefnanda vegna ábyrgðargallans. Líta verði svo á að samkomulag um kaup á fyrri vélinni hafi komist á í maí 2000. Vélin hafi verið prufukeyrð í febrúar 2001 og hafi þá ársábyrgð tekið að líða samkvæmt sölutilboði aðalstefnda. Vélin hafi brotnað í maí 2001, eða þremur mánuðum eftir prufukeyrslu. Ennfremur nái ábyrgðin yfir síðari vélina, enda hafi nýtt ábyrgðartímabil tekið að líða við afhendingu hennar, sem hafi verið í júní 2001, en hún hafi verið prufukeyrð í sama mánuði. Margvíslegir gallar hafi verið á vélinni sem aðalstefnandi hafi þá þegar tilkynnt aðalstefnda. Kröfur aðalstefnanda hafi síðan verið ítrekaðar með bréfi lögmanns hans 13. mars 2002 og þá jafnframt verið lýst formlega yfir riftun. Þá felist ábyrgð í skilmálum sem fylgt hafi vélinni sjálfri og felur í sér ábyrgð framleiðanda sjálfs. Þeir skilmálar feli í sér ábyrgð til þriggja ára. Skilmálarnir feli í sér aukaábyrgð og hafi ennfremur að geyma alls kyns takmarkanir á ábyrgð framleiðanda gagnvart seljanda. Þeir skilmálar gildi einvörðungu um réttarsamband sem kunni að stofnast milli framleiðanda og aðalstefnanda. Aðalstefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að vélar sem aðalstefndi hafi selt honum hafi verið haldnar verulegum göllum í skilningi kaupalaga, nr. 39/1922 um það er seldum hlut sé áfátt, sbr. einnig kaupalög nr. 50/2000 og samkvæmt almennum reglum kröfuréttar. Á öllum göllum vélanna beri aðalstefndi ábyrgð á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar sinnar og samkvæmt hefðbundnum sjónarmiðum kröfuréttar um galla og vanefndaúrræði samkvæmt þeim. Sé ljóst að báðar vélarnar hafi verið verulega gallaðar við afhendingu og ekki haldnar þeim kostum sem aðalstefnandi hafi getað búist við og áskildir hafi verið af hálfu aðalstefnda. Hinir áskildu kostir hafi verið að vélin hentaði í fiskibát aðalstefnanda sem hann hafi smíðað sérstaklega til veiða í atvinnuskyni. Ennfremur að vélin sem slík gengi við þær aðstæður sem aðalstefnandi hafi áformað að nota hana til. Veiti þessi atriði aðalstefnanda rétt til að rifta kaupum. Ljóst sé að ómögulegt sé fyrir aðalstefnanda að bæta úr þeim göllum sem séu á vélunum og því eina vanefndaúrræðið sem tækt sé fyrir hann að lýsa yfir riftun, sem hann hafi gert. Aðalstefnandi hafi fengið afhentar tvær vélar. Hin fyrri hafi brotnað í maí 2001. Hin síðari hafi verið haldin sambærilegum göllum og hin fyrri. Með bréfi lögmanns aðalstefnanda 13. mars 2002 hafi verið lýst yfir riftun og skorað á aðalstefnda að taka við síðari vélinni án tafar. Af hálfu aðalstefnanda hafi verið litið svo á að síðari vélin hafi átt að koma í stað hinnar fyrri, þannig að hinn upphaflegi kaupsamningur gilti fullum fetum. Afhending aðalstefnda á síðari vélinni hafi verið viðurkenning aðalstefnda á göllum á fyrri vélinni. Sé því krafist staðfestingar á riftun sem haldið hafi verið fram í bréfi til aðalstefnanda 13. mars 2002. Sú einkennilega afstaða aðalstefnda komi fram í innheimtubréfi fyrir hans hönd 25. júlí 2002, sbr. einnig bréf lögmanns aðalstefnda frá 21. mars 2002, að aðalstefnanda hafi borið að greiða sérstaklega fyrir nýrri vélina því í afhendingu hennar hafi falist ný kaup af hálfu aðalstefnanda. Sé litið svo á af hálfu aðalstefnanda að aðalstefndi hafi viðurkennt að honum hafi borið að láta aðalstefnanda hafa nýja vél þegar hin síðari hafi verið afhent. Sé því í raun aðeins um að ræða kaup á einni vél, þó afhendingartími og upphaf ábyrgðartíma vélanna sé ekki hinn sami. Samkvæmt tilboði aðalstefnda hafi átt að fylgja vélinni viðhaldssamningur. Innifalið í viðhaldssamningi hafi átt að vera heimsókn af þjónustumanni eftir 50 klst. notkun og hafi átt að fara yfir vélina og skipta um hluta af búnaði hennar eftir notkun. Ekkert hafi orðið af efndum þessa þáttar samningsins og orki það enn frekar á ábyrgð aðalstefnda á öllum göllum vélanna. Ennfremur hafi átt að vera merking frá Fiskistofu á vélinni, en því atriði hafi ekki heldur verið sinnt. Gallar á fyrri vélinni hafi verið þessir: 1. Lengd vélarinnar hafi verið lengri en áskilið hafi verið í samningi aðila. Samkvæmt samningi og upplýsingum sem veittar hafi verið af aðalstefnda hafi heildarlengd vélar og gírs átt að vera 1543 mm. Lengdin hafi reynst vera 1835 mm samkvæmt matsgerð dómkvaddra undirmatsmatsmanna. Hafi aðalstefnandi þurft að gera ýmsar ráðstafanir til að hægt yrði að koma vélinni fyrir og hafi hann metið vinnuframlag sitt við það 150.000 krónur. 2. Upphengja hafi átt að fylgja með vélinni og vera innifalin í verði hennar. Hengjan hafi hins vegar aldrei fengist afhent og hafi aðalstefnandi þurft að kaupa hana frá Bátasmiðju Guðgeirs Svavarssonar ehf. á 69.720 krónur. 3. Skrúfa sem fylgt hafi vélinni hafi hvorki verið af réttri stærð né gerð. Hafi það leitt til þess að hún hafi tærst mjög fljótt. Skrúfan hafi engan vegin hentað þeirri vél og þeim bát sem aðalstefnandi hafi notað og aðalstefnda verið fullkunnugt um. Fái það stoð í matsgerð undirmatsmanna. Ennfremur hafi skrúfan átt að vera úr ál, nikkel og bronsi. Svo hafi ekki verið. Hafi aðalstefnandi þurft að kaupa nýja skrúfu fyrir 129.089 krónur. 4. Spíral fyrir heitt vatn hafi vantað í kabyssu. Rafmagnshitatúpa, 220 volta, hafi ennfremur reynst vera miklu umfangsmeiri en áskilið hafi verið og alls ekki hentað um borð í bát aðalstefnanda. Samkvæmt munnlegu samkomulagi aðila hafi hún átt að vera 25 til 30 cm á alla kanta en reynst vera 53,4 x 45,6 x 66 cm samkvæmt matsgerð undirmatsmanna. Vegna plássleysis hafi ekki verið hægt að koma henni um borð og hún ekki hentað í bátinn að mati matsmanna. Hafi gallinn leitt til þess að aðalstefnandi hafi þurft að kaupa annað hitakerfi frá Bílasmiðnum hf., sem hafi kostað 150.000 krónur. Hafi aðalstefnandi metið eigin vinnu vegna lagfæringanna á 80.000 krónur. 5. Alternator sem aðalstefndi hafi selt hafi verið af óhentugri gerð og ekki hlaðið í hægagangi. Hafi það leitt til skemmda á fjórum rafgeymum aðalstefnanda. Hver rafgeymir hafi kostað aðalstefnanda 25.000 krónur, eða alls 100.000 krónur. Megi ráða af matsgerð undirmatsmanna að alternatorinn hafi ekki hentað um borð í bát aðalstefnanda. 6. Þrýstimælar á forþjöppu og gír hafi ekki verið afgreiddir, svo sem áskilið hafi verið í samningi aðila. 7. Slöngur hafi vantað á gír og reimar á vél. Aðalstefnandi hafi bætt úr galla og metið kostnað við vinnu á 20.000 krónur. 8. Vélin hafi brotnað eftir 400 vinnustundir. Megi rekja það til þess að loki í heddi hafi brotnað er vélin hafi verið undir miklu álagi. Ljóst sé að síðari vélin, sem afgreidd hafi verið af aðalstefnda, hafi einnig verið verulega gölluð í skilningi kaupalaga. Gallar á vélinni hafi komið í ljós innan ábyrgðartíma vélarinnar og beri aðalstefndi fulla ábyrgð á öllum göllum. Verði ábyrgðin ekki talin ná yfir gallana beri aðalstefndi ábyrgð á göllunum á grundvelli kaupalaga, sbr. lög nr. 50/2000, sbr. einnig lög nr. 39/1922 verði talið að þau eigi við um kaupin. Vélin hafi alltaf gengið köld í hægagangi eins og fyrri vélin. Hafi aðalstefndi gert tilraunir til að finna lausnir á þeim vandamálum sem skapast hafi við notkun vélarinnar, en án árangurs. Hafi vélin verið farin að missa verulegt afl eftir einungis 500 vinnustundir og túrbína verið búin að bila í tvígang. Reikningur Vélsmiðjunnar Þryms hf., frá 30. september 2001, vegna viðgerða á túrbínu hafi verið að fjárhæð 27.645 krónur. Telji aðalstefnandi ljóst að verulegur undirþrýstingur hafi myndast í vélinni þar sem hún hafi alls ekki hentað við það hitastig sem hún hafi verið notuð í. Hafi aðalstefnanda því verið ókleift að nota vélina við veiðar svo sem hann hafi áformað að gera. Fái sjónarmið aðalstefnanda um galla á nýju vélinni stoð í matsgerð undirmatsmanna. Vegna hinna veigamiklu galla sem hafi verið á hinu selda hafi aðalstefnandi haldið eftir greiðslum sem hann hafi átt að inna af hendi vegna kaupanna sem honum hafi verið heimilt vegna vanefnda aðalstefnda. Vegna riftunarkröfu aðalstefnanda sé þess ennfremur krafist að aðalstefndi greiði aðalstefnanda til baka 3.000.000 krónur, sem sé sú fjárhæð sem aðalstefnandi hafi innt af hendi í tveimur hlutum. Dráttarvaxta sé krafist frá greiðsludegi hvorrar greiðslu, en aðalstefnandi hafi greitt 1.000.000 krónur 17. nóvember 2000 og 2.000.000 króna 12. febrúar 2001. Aðalstefnandi hafi orðið fyrir margvíslegu tjóni bæði vegna galla á vélunum og eins vegna afhendingardráttar aðalstefnda á fyrri vélinni. Reisi aðalstefnandi skaðabótakröfu sína á því að aðalstefndi beri ábyrgð á afhendingardrættinum á grundvelli samnings sem gerður hafi verið um kaup á vélinni. Ennfremur beri aðalstefndi skaðabótaábyrgð á öllu því tjóni sem hafi hlotist vegna galla á hinum seldu vélum. Skaðabótakrafan sundurliðist með þessum hætti: Vegna afhendingardráttar: Missir hagnaðar vegna verðmætisrýrnunar 63.072.812 krónur Missir hagnaðar veiðitímabilið 2000/2001 3.624.965 krónur Missir hagnaðar veiðitímabilið 2001/2002 631.704 krónur Missir hagnaðar veiðitímabilið 2002/2003 728.992 krónur Alls 68.058.473 krónur Vegna galla: Missir hagnaðar vegna verðmætisrýrnunar 12.614.562 krónur Útlagður kostnaður og vinna vegna bilunar á vél 698.809 krónur Missir hagnaðar vegna veiða 4. maí 2000 til 5. júní s.á. 724.993 krónur Missir hagnaðar veiðitímabilið 2001/2002 126.341 krónur Missir hagnaðar veiðitímabilið 2002/2003 145.798 krónur Kostnaður vegna viðgerðar á túrbínu á síðari vél 27.645 krónur Leiga á báti 900.000 krónur Alls 15.238.148 krónur Skaðabætur samtals 83.296.621 krónur Krafa um skaðabætur sé byggð á útreikningi Ragnars Árnasonar matsmanns. Til viðbótar komi kröfur vegna útlagðs kostnaðar aðalstefnanda. Í gagnsök mótmælir gagnstefndi öllum kröfum og málsástæðum gagnstefnanda. Er á það bent að verði fallist á kröfur gagnstefnanda væri réttarstaðan sú að gagnstefnandi geti áskilið sér greiðslu fyrir tvær vélar sem hafi verið afhentar gagnstefnda sem báðar hafi verið haldnar umfangsmiklum göllum. Síðari vélin hafi komið í stað þeirrar fyrri. Enginn nýr samningur um kaup á nýrri vél hafi komist á. Öll háttsemi gagnstefnanda bendi til þess að hann hafi litið svo á að nýja vélin kæmi í stað þeirrar eldri. Gagnstefndi hafi eftir viðskipti við gagnstefnanda einungis eina vél í sinni vörslu og gagnstefnandi hina, sem geymd hafi verið hjá Vélsmiðjunni Þrym hf. á Ísafirði. Gagnstefnandi hafi selt hluti úr þeirri vél. Hafi hann því farið með vélina sem sína eign. Þrátt fyrir það geri málatilbúnaður gagnstefnanda ráð fyrir því að báðar vélarnar séu eign gagnstefnda og honum beri að greiða fullt verð fyrir þær báðar. Gagnstefnandi byggi málatilbúnað sinn í aðalsök á því að gagnstefnda hafi borið að greiða fyrirfram fyrir vélarnar. Í gagnsök virðist gagnstefnandi byggja á allt öðru, þ.e. að gagnstefnandi hafi fallist á afhendingu vélarinnar án nokkurrar greiðslu af hálfu gagnstefnda. Fylgi málatilbúnaður gagnstefnanda hentistefnu hans hverju sinni og sé í algerri andstöðu við málatilbúnað hans í aðalsök. Loks sé bent á að gagnstefnandi hafi aldrei sent gagnstefnda reikning fyrir nýrri vélinni. Reikning útgefinn 28. janúar 2004, sem lagður hafi verið fram við þingfestingu gagnsakarinnar, hafi gagnstefndi aldrei fengið. Verði talið að gagnstefnandi geti með réttum hætti farið fram á greiðslu á hendur gagnstefnda vegna síðari vélarinnar, þá sé byggt á því að sú vél hafi verið haldin slíkum göllum að gagnstefnandi eigi ekki rétt á greiðslu vegna hennar. Um það sé vísað til þess að vélin hafi verið í ábyrgð þegar hún hafi bilað. Þá leiði af almennum reglum kröfuréttar og kaupalögum, nr. 39/1922, sbr. einnig yngri kaupalög, nr. 50/2000, að gagnstefnandi geti ekki áskilið sér verð fyrir gallaða vél sem engan veginn henti við þær aðstæður sem gagnstefndi hafi áformað að nota hana fyrir. Þá sé byggt á því af hálfu gagnstefnda að 36. gr. samningalaga eigi við um viðskipti hans við gagnstefnanda. Eins og atvikum sé háttað sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu gagnstefnanda að bera hugsanlegan samning við gagnstefnda fyrir sig. Í því sambandi sé vísað til sjónarmiða um galla og þær afleiðingar sem þeir hafi haft fyrir gagnstefnda. Verði ekki fallist á þessi sjónarmið sé byggt á því að krafa gagnstefnanda sé niður fallin fyrir tómlæti. Gagnstefnandi hafi afhent síðari vélina í kjölfar galla í júní 2001 eða fyrir hartnær fjórum árum. Hafi gagnstefnandi ekki gert gagnstefnda reikning fyrr en 28. janúar 2004. Sá reikningur hafi þó aldrei verið sendur gagnstefnda. Þá bendi háttsemi gagnstefnanda til þess að hann hafi ekki litið svo á að krafan væri til staðar. Loks sé öllum tölulegum kröfum gagnstefnanda mótmælt. Verð vélarinnar sé ósannað, sem og útlagður kostnaður og vinna við niðursetningu. Að endingu sé dráttarvöxtum mótmælt, sem og upphafsdegi þeirra. Aðalstefnandi vísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá er vísað til meginreglna kröfuréttar um galla og afhendingardrátt og vanefndaúrræði vegna þeirra. Ennfremur vísar aðalstefnandi til kaupalaga, nr. 39/1922, sbr. einnig lög nr. 50/2000 og undirstöðureglna þeirra laga. Ennfremur til almennra sjónarmiða um ábyrgð á göllum á grundvelli ábyrgðaryfirlýsinga. Um dráttarvexti er vísað til vaxtalaga, nr. 25/1987 og laga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður og lagarök aðalstefnda og gagnstefnanda. Aðalstefndi krefst sýknu af riftunar- og skaðabótakröfu aðalstefnanda. Byggir hann málstað sinn á því að því sé mótmælt að vél í bát aðalstefnanda hafi verið seld með 3ja ára ábyrgð. Aðalstefndi hafi boðið aðalstefnanda að gera við hann 3ja ára viðhaldssamning með því efni sem lýst sé í fréttabréfi á dskj. nr. 19. Þar komi skilmerkilega fram að viðhaldssamningur sé grundvöllur 3ja ára ábyrgðar. Aðalstefnandi hafi kosið að gera ekki samning við aðalstefnda enda aðalstefnandi fagmaður á sviði véla. Staðhæfingar aðalstefnanda um 3ja ára viðhaldssamning og ábyrgð séu því vísvitandi rangar. Engir slíkir gallar hafi verið á hinu selda. Jafnvel þó svo þeir teldust hafa verið til staðar gætu þeir aldrei talist grundvöllur undir riftun sökum tómlætis af hálfu aðalstefnanda. Aðalstefnanda hafi borið að kvarta strax við aðalstefnda um leið og tilefni hafi verið til og eigi síðar en innan árs frá því kaupin hafi gerst, sbr. 54. gr. kaupalaga, nr. 39/1922. Aðalstefnanda hljóti að hafa verið kunnugt um hina tilgreindu galla þá þegar við afhendingu vélarinnar og annars þess sem aðalstefnandi hafi keypt í bátinn í nóvember 2000. Engin kvörtun hafi komið frá aðalstefnanda fyrr en með bréfi lögmanns hans í mars 2002. Hafi þá verið meira en ár liðið frá afhendingu hins selda. Þegar af þeirri ástæðu komi málsástæður aðalstefnanda ekki til álita, hvort heldur er sem grundvöllur riftunar eða skaðabóta. Aðalstefndi taki fram að hann hafi á engan hátt komið að hönnun bátsins. Aðalstefnandi, sem sé fagmaður á sviði véla, hafi tekið ákvörðun um að kaupa umrædda vél að fengnum upplýsingum um hana úr sölubæklingi aðalstefnda þar sem skýrt hafi komið fram að hún hafi verið ætluð í skemmtibáta. Lýsingar aðalstefnanda til aðalstefnda á byggingu bátsins hafi verð þess efnis að vélin myndi henta í hann. Hins vegar hafi komið á daginn að byggingu bátsins hafi verið hagað með allt öðrum hætti en aðalstefnandi hafi lýst fyrir aðalstefnda. Þannig hafi aðalstefnda verið ókunnugt um að byggt yrði undir skrúfu bátsins, en það þyngi bátinn verulega og hafi áhrif á vélarstærð. Aðalstefndi hafi aðeins komið fram sem seljandi vélarinnar og þeirra hluta sem aðalstefnandi hafi óskað eftir að kaupa. Hafa beri í huga að aðalstefnandi hafi ekki þegið ráðgjöf aðalstefnda um að setja 100 ampera alternator í bátinn, eins og aðalstefndi hafi boðið í tilboði sínu, heldur hafi aðalstefnandi kosið að setja í bátinn 175 ampera alternator. Aðalstefnandi geti því á engan hátt byggt á því að einhver sérstök ráðgjafarskylda hafi myndast hjá aðalstefnda gagnvart aðalstefnanda í þessum viðskiptum enda hvoru tveggja að aðalstefnandi var fagmaður með reynslu af vélsmiðjurekstri um árabil, auk þess sem hönnun bátsins hafi verið óviðkomandi aðalstefnda. Að því er skrúfu bátsins varði þá hafi smíði hennar verið framkvæmd af viðurkenndum framleiðanda, á grundvelli upplýsinga sem aðalstefnandi hafi látið aðalstefnda í té. Hafi smíði skrúfunnar markast alfarið af hönnun bátsins en ekki öfugt, svo sem rétt hefði verið til að tryggja samræmi. Taka beri fram að aðalstefnandi hafi lýst bátnum sem fullplanandi. Á teikningu er hann hafi lagt fram til Siglingastofnunar 21. og 29. janúar 2001 komi fram, að stór og mikill hælbúnaður sé í bátnum sem hafi gert útreikninga á skrúfubúnaði bátsins marklausa. Slit í skrúfu helgist því af álagi því sem fylgi of litlu skrúfuplássi. Taki aðalstefndi fram að mælingar hafi strax í upphafi sýnt að tæringarálag yrði á skrúfunni við þessar aðstæður og hafi þær mælingar verið aðgengilegar aðalstefnanda. Sérstaklega sé mótmælt staðhæfingum aðalstefnanda um tilvist munnlegs samkomulags milli aðila um eitt og annað sem tilgreint sé í stefnu og að munnlegar kvartanir hafi komið frá aðalstefnanda fyrir mars 2002. Aðalstefndi hafni því að vélarbilun í maí 2001 hafi orsakast af ástæðum sem aðalstefndi eða framleiðandi vélarinnar beri ábyrgð á. Telji aðalstefndi algerlega ósannað að tjónið megi alfarið rekja til atvika sem aðalstefndi beri ábyrgð á. Yfirmatsmenn staðfesti í skýrslu sinni að líklegasta orsök bilunar vélarinnar sé að tregða hafi myndast við sjóinntak og þ.a.l. hafi sjódælan ekki náð að draga sjó og skemmst við það. Hitaálag hafi komið á vélina og skapað hitamun sem hafi valdið því að sog-, útblásturs- eða eldsneytisloki hafi brotnað og farið í brunahólfið með þeim afleiðingum að stimpill hafi lamið bútnum í strokklokið og brotið vélina. Tregða við sjóinntakið hafi verið á ábyrgð aðalstefnanda. Hafi honum borið að gæta þess að sjóinntakið væri jafnan frítt og engir aðskotahlutir færu í það og stífluðu, eins og raunin hafi orðið. Hefði aðalstefnandi sýnt af sér eðlilega aðgæslu hefði auðveldlega mátt afstýra tjóninu. Í ljósi alls þessa sé ljóst að aðalstefndi hafi ekki vanefnt samning um vélina. Aðalstefndi byggi á því að ábyrgð framleiðanda á vélinni hafi fallið niður vegna skorts á viðhaldi. Í leiðbeiningabók fyrir vélina og viðhaldsáætlun, sbr. dskj. nr. 57, sbr. og 58 og 60, sé mælt fyrir um tilhögun viðhalds. Þar komi m.a. fram að skipta skuli í fyrsta skipti um olíusíur eftir 50 klukkustundir. Það hafi aðalstefnandi ekki gert. Viðhaldsleysið hafi valdið því að óhreinindi hafi safnast upp í vélinni sem hafi getað leitt til tjóns á vél, s.s. forþjöppu, legum o.fl. Þetta sé sérstaklega mikilvægt í nýjum vélum þar sem óhreinindi hafi getað verið í vélinni úr framleiðslu. Af þeim ástæðum sé framleiðsluábyrgð aðalstefnda fallin niður. Vilji aðalstefndi árétta að í yfirmatsgerð lýsi matsmenn að þar sem brotin úr slíf, stimplum og keilu útblástursloka séu ekki til staðar, sé erfitt að meta með fullri vissu hverjar séu ástæður bilana í vélinni. Aðalstefnandi beri halla af því að téðir hlutir séu ekki til staðar, eðli máls samkvæmt, enda byggi hann á því vélin, í hans vörslum, hafi bilað af ástæðum sem aðalstefndi beri ábyrgð á. Sönnunarbyrðin sé því hjá aðalstefnanda. Yfirlýsing matsmanna staðfesti að óyggjandi sönnun verði ekki við komið um það hverjar hafi verið orsakir bilunarinnar. Þar af leiðandi verði að sýkna aðalstefnda af riftunarkröfunni. Því sé eindregið mótmælt að aðalstefndi hafi viðurkennt bótaskyldu sína. Í kjölfar tjónsins hafi aðalstefndi aflað, að beiðni aðalstefnanda, nýrrar vélar fyrir aðalstefnanda og skyldi ákvörðun um ábyrgð bíða skoðunar á eldri vélinni og afstöðu framleiðanda til tjónsins. Í kjölfar skoðunar á vélinni hafi aðalstefndi hafnað bótaskyldu og gert kröfu um að aðalstefnandi myndi greiða fyrir nýju vélina að fullu. Telji dómurinn, þrátt fyrir framangreint, að óyggjandi sönnun sé fram komin um að vélin hafi verið svo gölluð að riftunarréttur hafi stofnast, þá byggi aðalstefndi sýknukröfu á því að aðalstefnandi hafi móttekið samskonar vél frá aðalstefnda og aðalstefndi teljist því hafa efnt samning fyrir sitt leyti. Með viðtöku síðari vélarinnar hafi aðalstefnandi firrt sig rétti til að bera fyrir sig riftun ef ástæða bilunar fyrri vélarinnar hafi verið galli sem aðalstefndi beri ábyrgð á. Ekkert liggi fyrir í málinu um að síðari vélin hafi verið haldin göllum, hvað þá stórfelldum göllum, að varði riftun. Þá byggi aðalstefndi á því að aðalstefndi hafi í samningum aðila um hina umþrættu vél og fylgihluti undanskilið sig allri ábyrgð á óbeinu tjóni. Sé ábyrgð aðalstefnda alfarið bundin við það beina fjártjón sem rakið verði til atvika sem framleiðandi beri ábyrgð á. Um slík atvik sé hins vegar ekki um að ræða í málinu. Verði tjón aðalstefnanda, að því marki sem um tjón sé að ræða, því alfarið rakið til meðferðar aðalstefnanda á vélinni og sé því mótmælt að vélin hafi verið haldin göllum eða að um afhendingardrátt hafi verið að ræða sem aðalstefndi beri ábyrgð á. Ágreiningslaust sé með aðilum að kaup hafi tekist í maí 2000. Af þeim ástæðum gildi lög nr. 39/1922 um lögskipti aðila. Endurgreiðslukröfu aðalstefnanda sé mótmælt. Krefjist aðalstefnandi endurgreiðslu á 3.000.000 krónum á þeim grunni að þá fjárhæð hafi hann greitt inn á kaupverð vélarinnar. Þessi staðhæfing sé röng. Af þeim 3.000.000 króna sem aðalstefnandi hafi greitt aðalstefnda á grundvelli samnings þeirra hafi um 1.818.000 krónur farið til greiðslu á fjölmörgum íhlutum í bátinn sem ekki varði vélina, sbr. tilboð aðalstefnda og tilgreining á reikningum. Í raun hafi því um 1.180.000 krónur greiðst inn á kaupverð sjálfrar vélarinnar. Komi til endurgreiðsluskyldu beri að leggja þá tölu til grundvallar, þó svo taka verði tillit til að aðalstefnandi hafi haft fyrri vélina til notkunar um tiltekið skeið og síðari vélina hafi hann haft til notkunar frá í júní 2001. Verði að reikna aðalstefnda endurgjald fyrir þá notkun aðalstefnanda. Byggt sé á því að aðalstefnandi hafi ekki orðið fyrir rekstrartjóni sem rekja megi til aðalstefnda. Hafa beri í huga að skilyrði þess að aðalstefndi verði gerður ábyrgur fyrir óbeinu rekstrartjóni aðalstefnanda sé, auk þess sem sýnt sé fram á að tjón sé til staðar, að aðalstefnandi hafi ekki getað afstýrt tjóni með því að grípa til eðlilegra varnaraðgerða og tjónið sé sennileg og eðlileg afleiðing af hinni ætluðu vanefnd. Byggt sé á því að tjón aðalstefnanda hafi verið verulegra lægra en matsgerð gefi tilefni til að álykta. Sé ekki unnt að byggja á matsgerð Ragnars Árnasonar við ákvörðun tjóns. Hið ætlaða tjón eigi að hafa orðið vegna veiðitaps á fiskveiðiárunum 2000/2001, 2001/2002 og 2002/2003. Ljóst sé af gögnum málsins að aðalstefnandi hafi ekki verið í stakk búinn til að nýta sér bátinn til veiða nema síðari hluta fiskveiðiársins 2000/2001, sbr. yfirlýsing Guðgeirs Svavarssonar bátasmiðs á dskj. nr. 24, um að smíði á bát aðalstefnanda hafi seinkað vegna atvika sem hafi verið aðalstefnda óviðkomandi, sbr. nú staðhæfingu í dskj. nr. 24 um að tafir á afhendingu bátsins hafi frestast um 8 til 10 vikur, þar sem bátasmiðurinn hafi þurft að ljúka við smíði á Maron AK-20 áður en hann hafi getað tekið til við að smíða Mumma ÍS-535. Þá liggi fyrir að aðalstefnandi hafi tekið bát á leigu hluta fiskveiðiársins 2002/2003, þ.e. tímabilið 1. nóvember 2002 til 1. apríl 2003, sbr. dskj. nr. 31. Óumdeilt sé að aðalstefnandi hafi ekki tekið bát á leigu fiskveiðiárið 2000/2001, eftir að hann hafi talið að hin nýja vél sem aðalstefndi hafi látið honum í té, hafi ekki virkað sem skyldi, né 2001/2002, svo sem honum hafi verið unnt og honum borið að gera til þess að tryggja sér aflareynslu og tilheyrandi aflatekjur. Aðalstefnandi, sem reki Vélsmiðju Suðureyrar ehf., sbr. dskj. nr. 72, hafi kosið að reka hana frekar en að standa í útgerð þar til í árslok 2002, er hann hafi tekið téðan bát á leigu. Ótvírætt sé að aðalstefnanda hafi verið hægt um vik að kaupa aðra vél í bátinn enda fjölmargir framleiðendur og seljendur að hentugum vélum í bátinn ef hann hafi talið hina nýju vél, sem hann hafi fengið frá aðalstefnda, ekki starfa eðlilega. Sé til þess að líta að aðalstefnandi hafi einungis greitt lítinn hluta kaupverðsins til aðalstefnda og hefði því þannig getað nýtt sér aflaréttindi sín að fullu með slíkum aðgerðum. Með því að kaupa ekki nýja vél eða leigja bát hafi aðalstefnandi átt einn sök á hinu ætlaða tjóni og verði aðalstefndi ekki sóttur um greiðslu slíks óbeins fjártjóns. Tjón sökum þess að báti á vegum aðalstefnanda hafi ekki verið haldið út til veiða svo langtímum skiptir teljist ekki vera sennileg afleiðing af hinum ætlaða vélagalla og verði því ekki sótt til aðalstefnda. Matsgerð fyrir hinu fjárhagslega tjóni sé haldin verulegum annmörkum. Í fyrsta lagi sé ljóst að hún raski þeim málsgrundvelli sem aðalstefnandi byggi á í stefnu. Þá byggi hún á viðmiðunargrunni sem sé algerlega ósambærilegur við starfsgrunn aðalstefnanda, þar sem aðalstefnandi stundi útgerð í hjáverkum en sé í aðalstarfi sem vélvirki og eigandi Vélsmiðju Suðureyrar ehf. Grundvöllur aflamissis vegna vélavandkvæða á árinu 2000/2001 sé sagður vera mánuðirnir nóvember 2000 til mars 2001 og svo 4. maí til 5. júní 2001. Ranglega sé staðhæft í matsgerð að Mummi ÍS hafi komið inn í flotann haustið 2000. Hið rétta sé að báturinn hafi orðið sjófær í febrúar 2001. Þá hafi ekki verið tekið mið af rekstri Glettings ÍS-525, en nær hafi verið að leiða ætlað tjón út frá rekstrarsögu hans í stað þess að einblína á óskyldan rekstur. Í öðru lagi hafi ekki verið tekið tillit til fjármagnskostnaðar eða skattgreiðslna við ákvörðun hagnaðar. Í þriðja lagi hafi ekki verið tekið tillit til tekna sem aðalstefnandi hafi aflað sér með leigukvóta og í rekstri Vélsmiðju Suðureyrar ehf. á hinum ætlaða tjónstíma. Í matsgerð komi skýrlega fram að þann hluta krókaaflahlutdeildar fiskveiðiárið 2000/2001 hafi aðalstefnandi leigt frá sér. Sömuleiðis hafi aðalstefnandi leigt frá sér kvóta árin 2001/2002 og 2002/2003. Sú ákvörðun hafi ekkert haft með ætlaðar vanefndir aðalstefnda að gera. Í fimmta lagi hafi ekki verið tekið tillit til þess að aðalstefnandi hafi verið laus undan kostnaði við veiðar og laus undan almennri hættu sem fylgi sjósókn, m.t.t. bilana og þess háttar. Matsgerðin sé reiknikúnstir sem byggi á óvísum grunni, full af fyrirvörum og yfirlýsingum um ótraust viðmið og fari fjarri að hún sé áreiðanlegt gagn um ætlað raunverulegt tjón aðalstefnanda þegar tekið sé tillit til skyldu hans um að takmarka tjón, kenningar um sennilega afleiðingu og annarra ástæðna sem skipti máli við orsök og afleiðingar tjóns. Loks sé byggt á því, verði talið sannað að afhendingardráttur á vélbúnaði og tafir á úthaldi bátsins í 10 vikur verði taldar sannaðar, séu á ábyrgð aðalstefnda, þá leiði það ekki til annarrar bótaábyrgðar en þeirrar sem beinlínis leiði af töfum frá veiðum á þessum tveimur tímabilum, þ.e. frá miðjum janúar til miðs febrúar og frá byrjun maí til 5. júní 2001. Ætlað tjón af völdum afhendingardráttar á vélbúnaði eða tafa frá veiðum vegna vélarbrotsins á árinu 2001 komi ekki til álita á fiskveiðiárunum 2001/2002 og 2002/2003 á grundvelli sjónarmiða um að takmarka tjón og sennilega afleiðingu. Í gagnsök reisir gagnstefnandi kröfur sínar á reikningi vegna sölu á vél til gagnstefnda og vinnu gagnstefnda til handa á árinu 2001. Vélin hafi verið afhent gagnstefnda 31. maí 2001 og hafi gagnstefnandi séð um niðursetningu hennar í bátinn Mumma ÍS, ásamt annarri vinnu um borð í skipinu. Þá hafi gagnstefnandi greitt fyrir flugfrakt fyrir vöruna frá Ítalíu til Íslands. Séu liðir sundurliðaðir í reikningi. Skuld samkvæmt reikningi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir. Niðurstaða: Viðskipti aðila um kaup á vél af gerðinni Iveco 8361 SRM 40 áttu sér stað á miðju ári 2000. Núgildandi lög um lausafjárkaup nr. 50/2000 öðluðust gildi 1. júlí 2001. Viðskiptin áttu sér því stað í gildistíð eldri laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, sem verða grundvöllur úrlausnar málsins. Málatilbúnaður og kröfugerð aðalstefnanda byggir á því að vél sem aðalstefnandi keypti af aðalstefnda á grundvelli sölutilboðs aðalstefnda frá 16. maí 2000 hafi verið haldin tilteknum göllum. Svo sem áður var rakið eru gallarnir að mati aðalstefnanda þeir að lengd vélarinnar hafi verið lengri en áskilið hafi verið í samningi aðila, að upphengja sem átt hafi að fylgja vélinni hafi ekki verið afgreidd, að skrúfa hafi hvorki verið af réttri stærð né gerð, að spíral fyrir heitt vatn hafi vantað í kabyssu, að rafmagnstúpa hafi reynst vera of stór, að alternator hafi verið af óhentugri gerð, að þrýstimæla á forþjöppu og gír hafi vantað, að slöngur á gír og reimar hafi vantað og loks að vélin hafi brotnað eftir 400 vinnustunda álag. Aðalstefndi viðurkenndi í bréfi 21. mars 2002 að upphengja hafi ekki verið afgreidd með vélinni og að kostnaður vegna hennar yrði bakfærður sem næmi þeirri fjárhæð er aðalstefnandi gerir kröfu um. Þá var lýst yfir í sama bréfi að þrýstimælir fyrir forþjöppu og gír hafi heldur ekki verið afgreiddur. Yrði tilboðsandvirði þeirra einnig bakfært. Um lengd vélar, gerð skrúfu, spíral, rafmagnshitatúpu, alternator, slöngur á gír og reimar á vél gildir, að ekki verður dregið í efa að öll þessi atriði skiptu aðalstefnanda máli og hafa án nokkurs vafa valdið honum vandkvæðum. Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 39/1922 skal kaupandi skýra seljanda frá, án ástæðulauss dráttar, telji hann söluhlut ábótavant. Samkvæmt 54. gr. laganna getur kaupandi, ári eftir að hann fékk söluhlut afhentan, eigi borið fyrir sig að söluhlut hafi verið ábótavant. Aðalstefnandi fékk umrædda vél afhenta í október 2000 samkvæmt málatilbúnaði aðalstefnda en í nóvember 2000 samkvæmt málatilbúnaði aðalstefnanda. Henni var í kjölfarið komið fyrir í bát aðalstefnanda og var hann prufukeyrður í febrúar 2001. Þó svo talið yrði að aðalstefnandi hafi komið á framfæri athugasemdum við aðalstefnda vegna vankanta á vélinni við afhendingu eða við prufukeyrslu, svo sem hann heldur sjálfur fram, liggur í ljósi afstöðu aðalstefnda ekki fyrir hvers eðlis þær hafi nákvæmlega verið í tengslum við hvert þeirra atriða sem hér að ofan eru rakin. Liggur ekki annað fyrir en að aðalstefnandi hafi fyrst í bréfi 13. mars 2002 formlega kvartað um hvert þessara atriða með þeim hætti er hér er byggt á. Í ljósi ákvæða 54. gr. laga nr. 39/1922 og þess að ekki liggur fyrir að aðalstefndi hafi haft í frammi svik við sölu vélarinnar, verður talið að aðalstefnandi geti ekki lengur borið fyrir sig þá vankanta við vélina sem tilgreindir eru hér að framan. Er þá einnig til þess að líta að sum umkvörtunarefnin, svo sem slöngur á gír og reimar á vélar, eru óveruleg atriði í þeim viðskiptum sem áttu sér stað. Ekki liggur fyrir samningur um spíral eða rafmagnstúpu og því ósannað að aðalstefndi hafi ábyrgst að afhenda aðalstefnanda þá hluti í samræmi við það sem aðalstefnanda byggir á. Þá liggur ekki fyrir að alternator hafi verið gallaður, heldur hafi hann einfaldlega hentað við aðrar aðstæður en í tilviki aðalstefnanda. Aðalstefnandi er vélvirkjameistari að mennt og var því í lófa lagið að leita strax eftir því að skipt yrði um alternator. Ekki liggur heldur fyrir að skrúfa hafi verið gölluð. Er hún úr efni því sem sölutilboð aðalstefnda frá 16. maí 2000 tilgreinir. Er lagt til grundvallar að við kaup á henni hafi upplýsingar er aðalstefnandi lét aðalstefnda í té verið notaðar, svo sem aðalstefnandi hefur viðurkennt. Báturinn var þá í smíðum. Er ekki annað fram komið en að skrúfan hafi verið smíðuð hjá viðurkenndum framleiðanda á sínu sviði. Við þessar aðstæður ber aðalstefnandi áhættu af því ef gerð hennar hentaði ekki í þann bát sem sjósettur var í febrúar 2001. Loks er hér að nefna að sjálft sölutilboð aðalstefnda tilgreinir ekki sérstaklega lengd á vél. Var lengd vélarinnar því ekki sérstaklega áskilin í samningi aðila. Var aðalstefnanda í lófa lagið að kvarta undan þessu við aðalstefnda um leið og honum varð ljós lengd vélarinnar. Fyrir dóminum er fyrst og fremst að leysa úr hvort vél sú er brotnaði í veiðiferðinni 3. maí 2001 hafi verið haldin göllum í skilningi laga nr. 39/1922, en málflutningur aðila fyrir dóminum hefur að verulegu leyti beinst að þessu atriði. Aðalstefnandi fór þess á leit að dómkvaddir yrðu matsmenn til að leggja mat á þetta atriði. Eftir að niðurstöður matsmanna lágu fyrir fór aðalstefndi þess á leit að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að leggja mat á sama atriði. Þessu til viðbótar hlutaðist aðalstefndi til um að afla álits Iðntæknistofnunar á þessu atriði. Liggur það álit frammi í málinu á dskj. nr. 55. Matsgerðir dómkvaddra matsmanna á grundvelli IX. kafla laga nr. 91/1991 hafa ríkt sönnunargildi í einkamáli, en þar er mælt fyrir um hvernig álits verði aflað á sérhæfðum atriðum. Þegar svo háttar til að matsgerða hefur verið aflað leiðir það til þess að álitsgerðir, sem aflað hefur verið einhliða af hálfu annars málsaðila, hafa minna vægi en ella. Leiðir þetta til þess að álitsgerð Iðntæknistofnunar hefur takmarkaða þýðingu við úrlausn málsins. Undirmatsgerð frá 15. september 2002 tilgreinir að ástæða þess að vélin hafi brotnað 3. maí 2001 hafi verið sú að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að loki í strokkloki hafi brotnað er vélin hafi verið undir miklu álagi, sem hafi leitt til þess að stimpill, sílinder og blokk hafi brotnað í ótal parta. Í undirmatsgerðinni er tekið fram að vélin hafi verið skoðuð lauslega. Starfsmönnum Vélsmiðjunnar Þryms hf. hafi verið falið að taka undan pönnu og taka strokklok af svo skoða mætti betur ástand vélar. Síðan hafi verið ekið til Suðureyrar. Fram kom í framburði undirmatsmanns fyrir dóminum að ekki hafi verið unnt að taka tillit til bilaðrar sjódælu í sambandi við galla á vél þar sem eingöngu hafi verið við myndir af hjólinu að styðjast. Þá kom fram að vélin hafi verið opnuð af starfsmönnum Vélsmiðjunnar Þryms hf. að matsmönnum fjarstöddum. Verður ekki af undirmatsgerð ótvírætt séð með hvaða hætti brot úr slíf, stimpli eða keilu hafi verið til staðar við skoðun á vélinni. Verður að telja ofangreind atriði rýra nokkuð undirmatsgerðina. Yfirmatsgerð kveður hins vega á um að erfitt sé að meta með fullri vissu hverjar hafi verið ástæður bilunarinnar. Er tekið fram að tilvist brota úr slíf, stimplum og keilu hefði getað varpað ljósi á orsök og afleiðingu skemmda ef hægt hefði verið að setja saman efsta hluta slífar. Magnús Þór Jónsson yfirmatsmaður staðfesti þá niðurstöðu matsgerðarinnar fyrir dóminum að erfitt væri að fullyrða hver hafi verið ástæða þess að vélin hafi brotnað. Í yfirmatsgerð setja yfirmatsmenn fram líklega orsök bilunarinnar. Telja þeir líklegast að högg hafi valdið skaðanum. Það að vélin hafi gengið köld í hægagangi og að sjódæla hafi ekki verið með fulla virkni þegar vélin hafi verið sett á snúningshraða geti hafa valdið því að strokkloksþéttir hafi gefið sig. Jafnframt hafi óþéttur eldsneytisloki getað valdið bruna sem hafi myndað óeðlilega þrýstibylgju sem bæði hafi getað sprengt slífina eða eyðilagt strokkloksþéttið. Að mati dómsins leiða ofangreindar niðurstöður matsmanna ekki ótvírætt í ljós hvort umrædd vél hafi verið gölluð í skilningi laga nr. 39/1922 sem hafi verið orsök þess að hún brotnaði í veiðiferðinni 3. maí. Verður að telja að niðurstöður úr yfirmatsgerð veiti fremur vísbendingu um að ófullnægjandi kæling á vélinni hafi átt stóran þátt í biluninni, en fyrir liggur að dæluhjól í sjódælu hafði mjög litla virkni. Um þá virkni dæluhjólsins verður aðalstefnda ekki um kennt. Í skýrslu Iðntæknistofnunar á dskj. nr. 55, sem rituð hefur verið 19. júní 2003, kemur fram að Iðntæknistofnun hafi óskað eftir því að Vélsmiðjan Þrymur hf. myndi senda brot af ventli, stimpli og slífarbrotum úr vélinni. Hvorki ventilhaus, né brot af stimpli eða slíf hafi borist. Pétur Jónasson frá Vélsmiðjunni Þrym hf. bar hér fyrir dómi að slífin hafi sennilega einfaldlega verið orðin að sandi og salla og hlutir ef til vill farið forgörðum í framhaldi af undirmati. Þegar til þessara atriða er litið verður að mati dómsins engum sérstaklega um kennt að þau brot sem yfirmatsmenn telja að kynnu að hafa varpað betur ljósi á hvað komið hafi fyrir vélina, hafi ekki verið til staðar við skoðun. Í því ljósi, og þar sem ekki er unnt að fullyrða að tilvist þessara hluta hefði leitt til eindreginnar niðurstöðu yfirmatsmanna, verður aðalstefndi ekki látinn bera halla af því að brot úr slíf, stimplum eða keilu útblástursloka voru ekki til staðar þegar yfirmatsmenn mátu vélina. Það er grundvallarregla að sá sem fullyrðir að söluhlutur sé gallaður þarf að leiða gallann í ljós. Þegar til þessa er litið er það niðurstaða dómsins að aðalstefnanda hafi ekki tekist sönnun þess að vélin Iveco 8361 SRM 40, sem aðalstefndi afhenti aðalstefnanda á grundvelli sölutilboðs frá 16. maí 2000, hafi verið gölluð í skilningi laga nr. 39/1922. Aðalstefnandi byggir að auki á því að vél sú sem aðalstefndi hafi afhent aðalstefnanda í byrjun júní 2001 hafi einnig verið haldin göllum í skilningi laga nr. 39/1922. Vélin hafi alltaf gengið köld í hægagangi. Hafi aðalstefndi reynt að finna lausn á því vandamáli, en ekki úr ræst. Eftir 500 vinnustundir hafi vélin verið farin að missa afl og túrbína verið búin að bila í tvígang. Í undirmatsgerð kemur fram að helstu ,,gallar” á vél séu að hún gangi óeðlilega köld í tómagangi. Er rakið hvernig kælikerfi vélarinnar hafi verið háttað, hvaða endurbætur hafi verið gerðar á því og hvaða atriði þurfi að hafa í huga í þeim efnum. Er velt upp sem spurningu hvort óeðlilega mikið slit, sem virðist koma fram í fóðringum í túrbínu vélar, stafi af völdum hita á kælivatni. Í yfirmatsgerð kemur fram að gerðar hafi verið mælingar á hitastigi vélar. Vélin hafi ekki náð að snúast á fullum snúningi. Vakin er athygli á því að athuga þurfi slit í túrbínu á nýju vélinni. Ekkert frekar er tilgreint í matsgerðum um að hvaða marki nýja vélin hafi verið haldin göllum. Þegar litið er til þeirra atriða sem þar eru tilgreind er það niðurstaða dómsins að með því sé með engu móti slegið föstu að nýja vélin hafi verið haldin galla, og virðist undirmatsgerð miða við að breyttur vatnshitalás hafi hækkað hitastig vélar undir litlu álagi. Þá verður ekki fram hjá því litið að Pétur Jónasson frá Vélsmiðjunni Þrym hf., sem annaðist niðursetningu vélarinnar og eitthvert frekara viðhald, hefur staðhæft að hann viti ekki til þess að neitt hafi verið að nýju vélinni. Kom það fram bæði í skýrslutöku hér fyrir dómi, sem og í bréfi frá 22. mars 2002 er lagt hefur verið fram sem dskj. nr. 86. Í ljósi þess sem áður sagði um sönnun er það niðurstaða dómsins að aðalstefnanda hafi ekki heldur tekist sönnun þess að vél sú sem aðalstefndi afhenti honum í byrjun júní 2001 hafi verið haldin galla í skilningi laga nr. 39/1922. Verður næst fyrir að leysa úr því álitaefni hvort um afhendingardrátt hafi verið að ræða af hálfu aðalstefnda á þeirri vél sem aðalstefndi afhenti aðalstefnanda í lok árs 2000. Í málinu liggur fyrir sölutilboð aðalstefnda sem dagsett er 16. maí 2000. Ekki liggur frammi í málinu skriflegt samþykki þessa sölutilboðs. Aðalstefnandi byggir á því að samningur hafi komist á í maí 2000 með því að aðalstefnandi hafi munnlega tilkynnt aðalstefnda að hann tæki sölutilboðinu. Aðalstefndi byggir á því í greinargerð að samningar hafi tekist í maí 2000. Er það gert þrátt fyrir að í bréfi lögmanns aðalstefnda frá 21. mars 2002 sé því haldið fram að samkomulag um viðskipti hafi komist á 16. júní 2000 þegar aðalstefnandi hafi samþykkt sölutilboðið frá 16. maí 2000. Í ljósi málatilbúnaðar í greinargerð aðalstefnda verður lagt til grundvallar að samningur með aðilum hafi komist á í lok maí 2000. Í sölutilboði aðalstefnda á dskj. nr. 81 er kveðið á um að afgreiðslutími sé 3 til 8 vikur. Aðalstefndi heldur því fram að vélin hafi verið tilbúin til afhendingar í byrjun október 2000. Af hálfu aðalstefnda hafi verið krafist greiðslu, enda ekki samið um sérstakan greiðslufrest. Aðalstefnanda hafi skort fé og hafi því ekki orðið af afhendingunni. Í því skyni að liðka fyrir málinu hafi aðalstefndi fallist á að afhenda vélina gegn 1.000.000 króna greiðslu við afhendingu. Eftirstöðvar yrðu greiddar í kjölfar prufukeyrslu á vélinni. Aðalstefnandi hafi hins vegar ekki getað greitt umrædda 1.000.000 krónur. Þann 17. nóvember 2000 hafi vélbúnaðurinn verið afhentur aðalstefnanda út á loforð um greiðslu á 1.000.000 króna. Aðalstefnandi heldur því hins vegar fram að aðalstefnandi hafi fengið vélina afhenta 14. nóvember 2000. Samið hafi verið svo um að aðalstefnandi myndi greiða fyrir vélina eftir að hún yrði sett niður í bátinn og hann orðinn veðhæfur. Í nefndu sölutilboði er kveðið á um að greiðsluskilmálar séu samkomulag. Almenn regla er að vara er greidd við afhendingu og þjónusta þegar þjónusta er innt af hendi. Sá sem heldur því fram að samið hafi verið um annars konar greiðslufyrirkomulag, þ.á m. greiðslufrest, ber sönnunarbyrgði fyrir því að svo sé. Gegn mótmælum aðalstefnda hefur aðalstefnandi ekki tekist að sýna fram á að samið hafi verið svo um að honum hafi fyrst borið að greiða fyrir vélina eftir að hún hafi verið komin í bátinn og hann orðinn veðhæfur. Þá er til þess að líta að sá starfsmaður aðalstefnda sem annaðist viðskiptin við aðalstefnanda hefur fullyrt að aðalstefnandi hafi ekki getað greitt fyrir vélina er hún hafi verið tilbúin til afgreiðslu 15. október 2000. Verður í ljósi þess lagt til grundvallar niðurstöðu að vélin hafi verið reiðubúin til afhendingar um miðjan október 2000. Ef miðað er við að afhending vélarinnar hafi mátt dragast í 8 vikur, átti aðalstefndi að afhenda vélina í 30. viku ársins. Hún var hins vegar samkvæmt áðursögðu afhent í 41. viku. Var dráttur á afhendingu vélarinnar því í 11 vikur, eða í tæpa 3 mánuði. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 39/1922 verður kaupandi að skýra seljanda frá án óþarfa tafar ef hann ætlar að neyta réttar síns út af drættinum, hafi seldur hlutur verið afhentur eftir að afhendingarfrestur var liðinn og hluturinn kominn í hendur kaupanda. Ætli kaupandi sér að neyta réttar síns til að rifta kaupin verður hann að skýra seljanda frá því án óþarfa tafar, ella missir hann rétt sinn. Samkvæmt áðursögðu var fyrri vélin reiðubúin til afhendingar í október 2000. Ekki verður annað séð af því sem fram er komið í málinu en að aðalstefnandi hafi fyrst kvartað undan afhendingardrætti aðalstefnda, með þeim hætti að réttarverkanir ætti að hafa, í bréfi lögmanns aðalstefnanda 13. mars 2002. Voru þá hart nær eitt og hálft ár liðið frá afhendingu. Eru það óþarfar tafir í skilningi 27. gr. laga nr. 39/1922. Getur aðalstefnandi því eigi neytt úrræða laga nr. 39/1922 vegna afhendingardráttarins. Samkvæmt öllu framansögðu verður aðalstefndi sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda í aðalsök. Í gagnsök hefur gagnstefnandi uppi kröfu um greiðslu söluverðs fyrir síðari vélina, sem afhent var gagnstefnda í júní 2001, ásamt kostnaði við flugfrakt frá Ítalíu, niðursetningu í bát gagnstefnda, auk plastvinnu. Er krafan reist á reikningi, sem ber með sér að út hafi verið gefinn 28. janúar 2004. Varnir gagnstefnda í gagnsök byggja fyrst og fremst á því að vél sú sem reikningurinn hafi verið gefinn út vegna hafi verið gölluð. Því hefur þegar verið hafnað hér að framan. Þá byggir gagnstefndi á því að enginn samningur hafi verið gerður um síðari vélina. Þeirri málsástæðu gagnstefnda er einnig hafnað þar sem samningur um vélina komst í síðasta lagi á þegar vélin var móttekin af hálfu gagnstefnda í júní 2001. Þá ber gagnstefndi fyrir sig að 36. gr. samningalaga eigi við um viðskiptin þar sem ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju sé af hálfu gagnstefnanda að bera hugsanlegan samning fyrir sig. Svo sem atvik þessa máls þróuðust er ljóst að bæði gagnstefndi og gagnstefnandi gengu út frá því á sínum tíma að fyrri vélin, sem afhent var gagnstefnda í lok árs 2000, hafi verið gölluð. Á þeim grundvelli hlutaðist gagnstefnandi til um að útvega nýja vél í bát gagnstefnda. Í ljósi reynslu gagnstefnda af fyrri vélinni verður að telja hverfandi líkur á að hann hefði fest kaup á nýrri samskonar vél, hefði honum verið ljóst við móttöku á þeirri síðari að fyrri vélin væri ekki gölluð. Hefur gagnstefnandi sýnt málstað gagnstefnda skilning að þessu leyti, en fram kemur í niðurlagi bréfs lögmanns gagnstefnanda frá 21. mars 2002 að fyrirsvarsmenn gagnstefnanda gætu hugsað sér að taka upp samninga við gagnstefnda um að kaup á síðari vélinni gengju til baka. Þá hefur gagnstefndi einnig haldið því fram að gagnstefnandi hafi litið á fyrri vélina sem sína eign og m.a. tekið hluti af henni til að nota annars staðar. Þessu hefur ekki verið mótmælt af hálfu gagnstefnanda. Á þessum grundvelli er það mat dómsins að ósanngjarnt sé í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 að gagnstefnda verði einnig gert að greiða fullt verð fyrir síðari vélina. Með vísan til þessa ákvæðis verður því samningi um kaup á síðari vélinni vikið til hliðar í heild sinni. Verður gagnstefndi því sýknaður af kröfum gagnstefnanda. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Af hálfu aðalstefnanda flutti málið Eiríkur Elís Þorláksson héraðsdómslögmaður en af hálfu gagnstefnanda Hróbjartur Jónatansson hæstaréttar­lög­maður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari, sem dómsformaður og meðdómsmennirnir Emil Ragnarsson verkfræðingur og Sigurður Ringsted verkfræðingur. Mál þetta fékk dómsformaður til meðferðar 29. nóvember 2006. Aðalstefndi, Vélasalan ehf., er sýkn af kröfum aðalstefnanda, Guðmundar Karvels Pálssonar. Gagnstefndi, Guðmundur Karvel Pálsson, er sýkn af kröfum gagnstefnanda, Vélasölunnar ehf. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings­þóknun lögmanns hans, 1.500.000 krónur.
Mál nr. 186/2013
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að felld yrði úr gildi árangurslaus kyrrsetningargerð sem sýslumaðurinn í Reykjavík hafði framkvæmt hjá X að beiðni tollstjóra. Kæra X barst ekki héraðsdómi fyrr en að liðnum kærufresti og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2013, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi árangurslaus kyrrsetningargerð sýslumannsins í Reykjavík 18. október 2012 í máli nr. K-33/2012. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind kyrrsetningargerð verði felld úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Að kröfu sóknaraðila framkvæmdi sýslumaðurinn í Reykjavík árangurslausa kyrrsetningargerð hjá varnaraðila 18. október 2012, en gerðarinnar var krafist til tryggingar væntanlegri skattkröfu á hendur honum vegna ætlaðra brota gegn lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Með bréfi 24. sama mánaðar var þess krafist á grundvelli 9. mgr. 113. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að héraðsdómur felldi hina árangurslausu kyrrsetningu úr gildi. Þeirri kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 6. mgr. 113. gr. laga nr. 90/2003, sbr. lög nr. 23/2010 og lög nr. 24/2011, er heimilt að krefjast kyrrsetningar hjá skattaðila og öðrum þeim, sem rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi samkvæmt 109. gr. laganna beinist að, til tryggingar greiðslu væntanlegrar skattkröfu, fésektar og sakarkostnaðar í málum er sæta rannsókn hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að nánar tilgreindum skilyrðum fullnægðum. Í 9. mgr. sömu greinar kemur fram að leggja má fyrir héraðsdóm ágreining um lögmæti kyrrsetningargerðar með sama hætti og greinir í 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008. Heimild til að kæra slíkan úrskurð til Hæstaréttar er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008, sbr. dóm Hæstaréttar 21. júní 2010 í máli nr. 372/2010. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 er kærufrestur þrír sólarhringar frá því að kærandi fékk vitneskju um úrskurðinn. Mætt var af hálfu varnaraðila við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 22. febrúar 2013. Kærufrestur var því liðinn þegar kæran barst héraðsdómi 7. mars sama ár. Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Krafa sóknaraðila um kærumálskostnað á sér ekki lagastoð og verður henni hafnað. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 224/2006
Kærumál Faðerni Börn Mannerfðafræðileg rannsókn Sératkvæði
Hæstiréttur hafnaði kröfu C um að nýta mætti lífsýni úr látinni móður hans og látnum föður þeirra A og B við mannerfðafræðilega rannsókn til sönnunarfærslu í faðernismáli.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2006, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að nýta mætti lífsýni úr látinni móður hans og látnum föður sóknaraðila við mannerfðafræðilega rannsókn til sönnunarfærslu í faðernismáli, sem varnaraðili rekur á hendur sóknaraðilum. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðilar krefjast þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um fyrrgreinda rannsókn. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðilum gert að greiða kærumálskostnað. Til vara krefst hann þess að þóknun lögmanns hans vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti verði greidd úr ríkissjóði. I. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili fæddur 6. mars 1932. Móðir hans var D, fædd [...] 1905, sem lést [...] 1997. Hún gekk í hjúskap [...] 1931 við E, en hann var fæddur [...] 1902 og lést [...] 1997. Taldist E vera faðir varnaraðila á grundvelli 1. gr. laga nr. 57/1921 um afstöðu foreldra til skilgetinna barna, sem í gildi voru þegar varnaraðili fæddist. Varnaraðili leitaði 21. ágúst 2003 eftir því við Rannsóknastofu í réttarlæknisfræði að gerð yrði mannerfðafræðileg rannsókn á lífssýnum úr sér og þeim D og E til að staðreyna hvort sá síðastnefndi hafi í reynd verið faðir sinn. Samkvæmt álitsgerð rannsóknastofunnar 26. febrúar 2004 var útilokað að E væri faðir varnaraðila. Til samræmis við þetta mun hafa gengið dómur fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 2. september 2004 í máli, sem varnaraðili höfðaði til vefengingar á faðerni sínu, og var þar dæmt að E væri ekki faðir hans. Varnaraðili höfðaði mál þetta 8. desember 2004 á hendur sóknaraðilum með þeirri kröfu að þeim yrði gert að þola að faðir þeirra, F, sem fæddist [...] 1896 og lést [...] 1976, yrði dæmdur faðir varnaraðila. Var málinu beint að sóknaraðilum með stoð í reglum 10. gr. barnalaga og hafa þau krafist sýknu í því. Undir rekstri málsins krafðist varnaraðili þess að mannerfðafræðileg rannsókn yrði gerð á lífssýnum úr sér, D og F til að færa sönnur fyrir faðerni hans. Héraðsdómur féllst á þá kröfu með úrskurði 7. apríl 2005, sem sóknaraðilar kærðu til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 17. maí 2005 í máli nr. 174/2005 var kröfu varnaraðila á hinn bóginn hafnað. Í framhaldi af því óskaði hann eftir að fá að leiða fimm nafngreind vitni fyrir héraðsdóm til að færa sönnur fyrir staðhæfingum sínum um að D og F hafi átt í nánu sambandi á getnaðartíma hans. Því hafnaði héraðsdómari með úrskurði 8. september 2005. Varnaraðili kærði þann úrskurð til Hæstaréttar, sem með dómi 13. október sama ár í máli nr. 426/2005 féllst á kröfu hans um vitnaleiðslur. Að fenginni þeirri niðurstöðu voru teknar skýrslur af þremur vitnum í þinghaldi 16. desember 2005 og gaf varnaraðili síðan aðilaskýrslu 3. janúar 2006. Samkvæmt kröfu hans var tekin skýrsla af einu vitni til viðbótar 17. febrúar 2006 og loks af tveimur vitnum eftir kröfu sóknaraðila 21. sama mánaðar. Í þinghaldi 30. mars 2006 krafðist varnaraðili þess á ný að mannerfðafræðileg rannsókn yrði gerð á lífssýnum úr sér, D og F. Héraðsdómari féllst á þá kröfu með hinum kærða úrskurði. II. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 17. maí 2005 var meðal annars vísað til þess að varnaraðili neytti í málinu þeirrar heimildar, sem veitt sé barni með 1. málslið 1. mgr. 10. gr. barnalaga til að höfða dómsmál um faðerni sitt. Í slíku máli gildi sú regla samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laganna að varnaraðili þess skuli vera sá maður eða þeir, sem taldir eru hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns, en að honum eða þeim látnum megi beina máli að lögerfingjum, sem gengju barninu jafnhliða eða næst að erfðum. Síðan sagði í dóminum: „Móðir varnaraðila lést sem áður segir 1997, áratugum eftir að hann átti þess fyrst kost að höfða dómsmál um faðerni sitt. Því er ekki borið við í málinu að hún hafi nokkru sinni fyrir yfirvöldum eða dómi lýst F föður varnaraðila. Ekkert liggur fyrir í málinu af hennar hendi um að hún hafi talið svo vera. Varnaraðili hefur heldur ekkert fært fram, hvorki með gögnum frá móður sinni né öðrum, til stuðnings því að uppfyllt gæti verið það meginskilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga fyrir málsókn þessari, sem áður er getið. Er reyndar ekki staðhæft berum orðum í málatilbúnaði varnaraðila að slík atvik hafi gerst. Mannerfðafræðileg rannsókn samkvæmt 15. gr. barnalaga getur farið fram til að leita sönnunar í dómsmáli, sem rekið er um faðerni barns. Þeirri heimild verður eðli máls samkvæmt ekki beitt nema fyrir hendi séu þau grundvallarskilyrði fyrir höfðun faðernismáls, sem skortir hér á samkvæmt framansögðu. Að því virtu verður hafnað kröfu varnaraðila um að slík rannsókn verði gerð í máli þessu.“ Eftir að dómur þessi gekk hefur varnaraðili sem áður segir fengið skýrslur teknar fyrir héraðsdómi af fjórum vitnum, auk þess að gefa þar sjálfur aðilaskýrslu. Tvö af þessum vitnum voru systkinabörn móður varnaraðila, fædd 1944 og 1946, og það þriðja skólasystkin hans og jafnaldri. Fjórða vitnið, sem var fætt 1932, var í fjölskyldutengslum við E. Öll þessi vitni kváðust oft hafa heyrt rætt um að F hafi verið faðir varnaraðila, en ekkert þeirra hafði á hinn bóginn orðið vitni að því að D léti orð falla um það né greindi nokkurt þeirra frá öðrum, sem segðist hafa orðið vitni að slíku. Vegna aldurs þessara vitna gátu þau af augljósum sökum ekkert borið af eigin raun um hvort eitthvert samband hafi verið milli F og móður varnaraðila á líklegum getnaðartíma hans. Frásögn í aðilaskýrslu varnaraðila um orðaskipti hans við móður sína um þessi efni getur ekki komið hér að haldi. Sönnunarfærslan, sem nú hefur farið fram, getur því engu breytt um það, sem réði niðurstöðu í dómi Hæstaréttar 17. maí 2005, að ekkert liggur fyrir í málinu um að D hafi talið F vera föður varnaraðila, hvað þá lýst því yfir fyrir yfirvöldum eða dómi, eða að uppfyllt séu á annan hátt áðurnefnd meginskilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga fyrir málsókn varnaraðila. Að þessu virtu verður því enn hafnað kröfu varnaraðila um þá mannerfðafræðilegu rannsókn, sem um ræðir í málinu. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af kærumáli þessu. Um þóknun lögmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, C, um að mannerfðafræðileg rannsókn verði gerð á lífssýnum úr honum sjálfum, D og F. Kærumálskostnaður fellur niður. Þóknun lögmanns varnaraðila, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti, 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Ingibjargar Benediktsdóttur hæstaréttardómara Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003 getur stefnandi máls verið barnið sjálft, móðir þess eða maður sem telur sig föður barns, enda hafi barnið ekki verið feðrað. Í 3. mgr. ákvæðisins er mælt fyrir um að barnið sjálft eða móðir þess geti stefnt þeim manni eða mönnum, sem eru taldir hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns. Sé maður látinn má höfða málið á hendur lögerfingjum manns sem gengi barninu jafnhliða eða næst að erfðum. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi er varð að lögum nr. 76/2003, segir meðal annars í umfjöllun um 10. gr. þeirra: „Barnið er sett í öndvegi og talið upp fyrst í því skyni að leggja áherslu á að það eru hagsmunir þess fyrst og fremst sem marka form og efni aðildarreglnanna, eins og annarra reglna barnalaga.“ Þá er þar einnig vísað til þess að barn eigi ríka hagsmuni af því að vera feðrað. Í 10. gr. barnalaga eru barni, ekki frekar en móður, hvorki settar skorður við því hvenær það megi höfða mál til sönnunar faðerni sínu né sett skilyrði þess efnis að það verði að leiða að því einhverjar líkur við málshöfðun að ætlaður faðir hafi átt samfarir við móðurina á getnaðartíma barns. Nægir í því efni að barnið telji að svo sé. Faðernismál sæta samkvæmt 12. gr. barnalaga almennri meðferð einkamála að svo miklu leyti sem ekki er á annan veg mælt í lögunum. Í slíkum málum getur barn lagt fram sönnunargögn máli sínu til stuðnings og krafist þess að dómari ákveði með úrskurði að blóðrannsókn verði gerð á aðilum máls og ennfremur aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir, sbr. 15. gr. barnalaga. Samkvæmt 16. gr. laganna getur dómari auk þess sjálfur, ef nauðsyn þykir, aflað sönnunargagna enda hafi hann árangurslaust beint því til aðila að afla þeirra. Þegar litið er til þeirra ríku hagsmuna sem barn og afkomendur þess hafa af því að fá úr faðerni skorið er ljóst að sýna verður fram á að aðrir ríkari hagsmunir ráði því að slíkri sönnunarfærslu verði hafnað. Í máli þessu hefur ekki verið sýnt fram á slíka hagsmuni. Samkvæmt því tel ég að staðfesta beri hinn kærða úrskurð og dæma sóknaraðila til greiðslu kærumálskostnaðar. Ólafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara Með dómi réttarins 17. maí 2005 í máli nr. 174/2005 var hafnað kröfu varnaraðila um að nýta mætti lífsýni úr látinni móður hans og föður sóknaraðila við mannerfðafræðilega rannsókn til sönnunarfærslu í málinu samkvæmt 15. gr. barnalaga nr. 76/2003, en skráður faðir varnaraðila hafði á grundvelli mannerfðafræðilegrar rannsóknar útilokast sem faðir hans. Var niðurstaðan á því reist að varnaraðili hefði alls ekkert fært fram í málinu, hvorki með gögnum frá móður sinni né öðrum, til stuðnings því að uppfyllt væri það meginskilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga fyrir málsókn sem þessari, að líkur væru á að F yrði talinn hafa haft samfarir við móður varnaraðila á getnaðartíma hans. Eins og rakið er í dómi réttarins 13. október 2005 í máli nr. 426/2005 fólst í niðurstöðu fyrrnefnds dóms sú afstaða, að til þess að geta krafist hinnar lögmæltu sönnunarfærslu, sem 15. gr. barnalaga kveður á um, verði sá sem krefst viðurkenningar fyrir dómi á faðerni barns að færa fram líkur fyrir því að umræddu skilyrði fyrir málsókninni teljist fullnægt. Þá sagði í dóminum: „Með ósk sinni um vitnaleiðslur nú freistar sóknaraðili þess að færa fram í málinu gegn varnaraðilum líkur fyrir því að faðir varnaraðila kunni að hafa haft samfarir við móður hans á getnaðartímanum, sem ekki voru taldar fram komnar, þegar dómur Hæstaréttar 17. maí 2005 gekk. Í kæru til Hæstaréttar hefur sóknaraðili gert grein fyrir hvað hann telur umrædd vitni geta borið um í málinu. Ljóst er að vitnisburður þeirra um þau atriði, sem sóknaraðili nefnir, felur ekki í sér sönnun um réttmæti dómkrafna hans. Á hinn bóginn er ekki fyrirfram unnt að útiloka, eins og sönnunarstöðu er háttað í máli þessu, að umrædd vitni gætu haft einhverja þá vitneskju, að framburður þeirra nægði til að sóknaraðili teldist hafa fært þær líkur fyrir málsókn sinni, sem myndu heimila honum að krefjast sönnunarfærslu samkvæmt 15. gr. barnalaga. Eru af þessum sökum ekki næg efni til að fallast á það með héraðsdómi að vitnisburðurinn geti ekki haft þýðingu í máli aðilanna, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.“ Ég er ósammála meirihluta dómenda um að nú séu ekki uppfyllt meginskilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga til málshöfðunarinnar og skilyrði til þeirrar sönnunarfærslu sem varnaraðili krefst í málinu. Samkvæmt 10. gr. barnalaga getur stefnandi faðernismáls verið barnið sjálft, enda hafi það ekki verið feðrað. Getur barn stefnt erfingjum þess manns sem talinn er hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma þess. Ekki gilda sérstakir tímafrestir um málshöfðun. Eðli málsins samkvæmt er oft örðugt um sönnun í slíkum málum og því erfiðara sem lengri tími líður frá getnaði. Hefur dómari enda rúmar heimildir til afskipta af sönnunarfærslu og getur, ef nauðsynlegt þykir, aflað sjálfur sönnunargagna, sbr. 16. gr. barnalaga. Þá getur hann að kröfu aðila mælt fyrir um að mannerfðafræðilegar rannsóknir skuli fram fara samkvæmt 15. gr. laganna. Ræðst það meðal annars af því að úrslit máls geta haft bein réttaráhrif fyrir fleiri en aðila þess. Þetta mál snýst aðeins um rétt varnaraðila til að afla sönnunargagna, sem auðvelt er að afla, og gætu eins leitt til annarrar niðurstöðu en varnaraðili ætlar. Eins og að framan er rakið var varnaraðila með dómi réttarins 13. október 2005 heimilað að leiða tilgreind vitni. Var sú heimild veitt jafnvel þótt fyrir hafi legið að þessi vitni myndu ekki geta borið um málsatvik þannig að með framburði þeirra fengjust sönnur fyrir réttmæti dómkröfu varnaraðila. Nokkur vitnanna bera að almælt hafi verið innan fjölskyldu F og fjölskyldu varnaraðila að F væri faðir varnaraðila. Er þessi framburður þannig til stuðnings fullyrðingum varnaraðila í þessa veru, en staðfest hefur verið með dómi að varnaraðili var rangfeðraður. Samkvæmt framanrituðu hefur varnaraðili uppfyllt þau skilyrði sem sett eru til að umkrafin sönnunarfærsla fari fram og tel ég að staðfesta beri hinn kærða úrskurð og dæma sóknaraðila til greiðslu kærumálskostnaðar.
Mál nr. 408/2004
Kærumál Bráðabirgðaforsjá Börn Umgengni
K og M deildu um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða og umgengni við þau. Með vísan til matsgerðar dómkvadds manns þar sem fram kom að forsjárhæfni K væri stórlega ábótavant en að M væri hæfur til að fara með forsjá barnanna var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að M færi með forsjánna á meðan á rekstri málsins stæði. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um umgengnisrétt K við börnin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2004, þar sem skorið var úr ágreiningi aðilanna um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða og umgengni við þau. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu varnaraðila um bráðabirgðaforsjá barnanna Til vara krefst hann þess að umgengni samkvæmt úrskurði héraðsdóms verði breytt þannig að stúlkurnar dvelji hjá sóknaraðila frá kl. 12 24. desember 2004 til hádegis daginn eftir og frá kl. 12 28. sama mánaðar til hádegis 1. janúar 2005 og þær dvelji hjá sóknaraðila frá kl. 12 laugardag fyrir páska til kl. 18 á annan dag páska. Þá krefst hún að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði liggur fyrir matsgerð dómkvadds manns. Þar kemur fram að forsjárhæfni sóknaraðila sé stórlega ábótavant en að varnaraðili sé hæfur til að fara með forsjá barnanna. Með vísan til þessa er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að varnaraðili fari með forsjá barnanna á meðan á rekstri málsins stendur. Þá er ekki ástæða til að breyta niðurstöðu héraðsdóms um umgengnisrétt sóknaraðila við þau. Samkvæmt framanrituðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 69/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. febrúar 2005 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 22/2008
Brot gegn valdstjórninni Skilorðsrof
G var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa hótað lögreglumanni líkamsmeiðingum og slegið hann með krepptum hnefanum í vinstri vanga og eyra. Með brotinu rauf hann skilorð dóms þar sem hann hlaut fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í samræmi við 60. gr. almennra hegningarlaga var sá dómur tekinn upp og bæði málin dæmd í einu lagi, sbr. 77. gr. sömu laga. Að þessu virtu var refsing G ákveðin fangelsi í níu mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð og skilorðsbundin. Með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Gunnar Róbert Guðjónsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 261.986 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 2. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 22. desember 2006 á hendur Gunnari Róbert Guðjónssyni, kt. 270383-5219, Sjávargötu 11, Álftanesi, fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 13. ágúst 2006, á akbrautinni við Suðurfell í Reykjavík, hótað lögreglumanninum A lífláti og líkamsmeiðingum, því næst slegið A með krepptum hnefa í vinstri vanga og eyra með þeim afleiðingum að hann hlaut mar og yfirborðsáverka á eyra og loks slegið hann ítrekað í vinstri hlið líkamans. Er þetta talið varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 101/1976 og lög nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Aðfaranótt sunnudagsins 13. ágúst 2005 kl. 03.12 stöðvaði lögregla bifreiðina xx-xxx við Suðurfell í Reykjavík til að athuga ástand og ökuréttindi ökumanns. Í lögreglubifreið voru lögreglumennirnir A og B. Fór A og ræddi við ökumann bifreiðarinnar xx-xxx, C. Gunnar Róbert Guðjónsson, ákærði í máli þessu, var farþegi í framsæti bifreiðarinnar. Kemur fram í frumskýrslu lögreglu að C hafi gert sig líklegan til að aka af stað og A því tekið lykla úr kveikjulás bifreiðarinnar og skipað honum að stíga út úr bifreiðinni. Hafi ökumaður verið mjög æstur og í annarlegu ástandi og því verið ákveðið að færa hann í handjárn. Hafi hann veitt mótþróa og því verið haldið þétt upp við lögreglubifreiðina. Á meðan á þessu stóð hafi ökumaður skallað nokkrum sinnum í vinstri hliðarrúðu lögreglubifreiðar­innar, milli þess sem hann hafi látið ókvæðisorð dynja á lögreglumönnum. Ákærði hafi orðið æstur þegar ökumaðurinn var handtekinn og farið út úr bifreiðinni og að lögreglubifreiðinni þar sem ökumanni var haldið. Hafi lögreglumaðurinn A þá farið til móts við ákærða og reynt að róa hann niður. Ákærði hafi verið með hótanir í garð lögreglunnar og ógnandi í framkomu. Hafi hann gert sig líklegan til að ráðast á lögreglumanninn, sem hafi skipað honum að róa sig niður og fara aftur inn í bifreiðina. Hafi ákærði ekki sinnt þessu heldur farið þétt upp að lögreglumanninum og sýnt ógnandi tilburði. Hafi lögreglumaðurinn A því tekið upp lögreglukylfu sína og skipað ákærða að stíga til baka og róa sig niður. Ákærði hafi verið með ítrekaðar hótanir í garð lögreglumannsins og lýst yfir að hann ætlaði að berja hann og drepa ef hann gerði sig líklegan til að beita kylfunni. Hafi lögreglumaðurinn þá slíðrað kylfuna. Ákærði hafi þá slegið snögglega með krepptum hnefa hægri handar til lögreglumannsins og höggið komið við eyrað á vinstri vanga A. Í frumskýrslu er tekið fram að „Höggið var þungt og greinilega til þess ætlað að valda lögreglumanninum skaða. Gunnar fylgdi högginu á eftir með því að ráðast á [lögreglumanninn] og slá til hans ítrekað. ...lentu höggin m.a. í vinstri upphandlegg og líkama. Gunnar var yfirbugaður og settur í lögreglutök og lagður í götuna.“ Ákærði var í framhaldi benslaður á fótum. Var ökumaður einnig lagður á götuna og þeir báðir fluttir með lögreglubifreið á lögreglustöð. Í málinu liggur frammi læknisvottorð Elísabetar Benedikz sérfræðings á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, dagsett 9. október 2006, vegna komu A á slysadeild 13. ágúst 2006 kl. 04.42. Þar segir að A hafi þurft að hafa afskipti af æstum manni sem hafi endað með því að sá hafi komið höggi á vinstra eyra A. A hafi sagst finna fyrir miklum eymslum í eyranu. Fram kemur að eyrað hafi verið örlítið rautt og ,,þreifieymsli" umhverfis það aftan til og framan. A hafi hlotið yfirborðsáverka, mar yfir vinstra eyra. A lagði fram kæru á hendur ákærða 17. ágúst 2006. Tekin var lögregluskýrsla af ákærða síðdegis 13. ágúst 2006 eftir dvöl hans í fangageymslu. Kvaðst hann ekki muna eftir að hafa kýlt lögreglumann og kvaðst hafa hlýtt fyrirmælum lögreglu nóttina áður. Hann kvaðst hafa róast þegar lögreglumaðurinn hafi verið rólegur. Hafi allt í einu verið gripið í ákærða aftan frá og hann ekki vitað hver það var. Hafi hann barist um til að losa sig og kvað líklegt að lögreglumaðurinn fyrir framan hann hafi fengið högg í sig við átökin. Tók ákærði fram að hann myndi óglöggt eftir þessu fyrr en hann var kominn í götuna. Orðrétt segir: „Gunnar er spurður hvort hann hafi haft í hótunum við lögreglumennina. Hann kvaðst ekki muna það. Hann tók hins vegar fram að hann hafi verið ósáttur við meðferðina á þeim og því hafi hann hugsanlega sagt eitthvað án þess að muna það nákvæmlega... Samkvæmt skýrslu lögreglu kemur fram að Gunnar hafi hótað að drepa lögreglumanninn ef hann gerði sig líklegan til að beita kylfunni. Gunnar er beðinn um skýringar á þessu. Gunnar kveðst ekki hafa sagt það við hann heldur hafi hann sagt það við lögreglumanninn sem hélt honum í tökum á jörðinni.“ Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að lögreglumenn hafi stöðvað hann og C við akstur í Suðurfelli. C hafi farið úr bifreiðinni og lögreglumennirnir handtekið hann og verið með læti við það. Hafi C ekki streist á móti. Þetta hafi tekið nokkra stund. Ákærði hafi farið að skipta sér af handtökunni. Hafi hann sett fótinn út úr bifreiðinni og spurt hvort lögreglumennirnir þyrftu að vera svona harkalegir. Lögreglumaðurinn A hafi þá gengið að ákærða með höndina á kylfunni eins og hann ætlaði að draga hana úr slíðri. Hann hafi verið dálítið ógnandi, bent í átt að ákærða á ögrandi máta og sagt honum að hafa sig hægan. Ákærði kvaðst ekki hafa tekið þessu vel og beðið lögreglumanninn, ef til vill án þess að nota rétta orðbragðið, um að ögra sér ekki. Ákærði kvaðst hafa sagt við lögreglumanninn að hann skyldi ekki ota að sér þessu priki, þá myndi hann lemja lögreglumanninn, eða eitthvað slíkt. Hafi lögreglumaðurinn þá tekið höndina af kylfunni og ákærði róast við það. Hafi hann næst ætlað að snúa sér við og fara inn í bílinn en þá hafi verið gripið í hann aftan frá og hann tekinn hálstaki. Hafi ákærði ekki vitað hver það var sem tók í hann og ekki séð þann mann koma. Ákærði kvaðst hafa reynt aða losa sig, ærslast og baðað út höndunum. Kvaðst ákærði giska á að þá hafi lögreglumaðurinn A fengið í sig högg, vegna þess að hann hafi aldrei slegið í áttina að honum viljandi. Þegar ákærði hafi áttað sig á að sá sem hélt honum væri lögreglumaður hafi hann róast. Ákærði kvað það aldrei hafa verið ásetning sinn að kýla lögreglumanninn og kvaðst ekki hafa veitt neinum högg áður en ráðist var á hann. Lögreglumennirnir hafi þegar hér var komið verið orðnir æstir og þeir handjárnað ákærða á mjög harkalegan máta. Hafi þeir sett á hann fótbensli svo harkalega að hann hafi farið að gráta, enda með gamla áverka á ökklum og bólginn. Hafi ákærði legið á götunni og lögreglumennirnir verið farnir að meiða hann mikið. Hafi hann þá verið með munnsöfnuð. Ákærði kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað hann hafi sagt. Ákærði kvaðst hafa drukkið tvo til þrjá bjóra um kvöldið og kvaðst ekki hafa fundið fyrir miklum áfengisáhrifum. Lögreglumaðurinn A bar að þegar hann og lögreglumaðurinn B hafi verið að handjárna ökumanninn C hafi hann verið mjög æstur. Hafi ákærði þá einnig orðið æstur, staðið upp og ætlað að nálgast þá. A kvaðst hafa farið á móti ákærða og reynt að róa hann niður, dregið upp lögreglukylfuna og ítrekað við ákærða að róa sig og færa sig aftur á bak. Ákærði hafi verið að nálgast hann mjög mikið þannig að hann hafi sett hendurnar fyrir sig til að tryggja fjarlægðina á milli þeirra. A kvað ákærða hafa orðið enn meira æstan við þetta og sagst mundu láta af æsingnum ef A legði frá sér kylfuna. Hafi ákærði sagt við hann að leggja frá sér þetta prik og hótað að drepa og berja hann. A kvaðst ekki muna nákvæmlega orðalag ákærða en þetta hafi falist í orðum hans. Hafi A lagt kylfuna frá sér og ákærði róast tímabundið, en svo aftur orðið æstur. Hafi A þá aftur tryggt fjarlægðina á milli þeirra og reynt að fá ákærða til að róa sig niður. Ákærði hafi þá fyrirvaralaust stokkið til og kýlt A í andlitið. Við það hafi A ætlað að reyna að yfirbuga ákærða til að handtaka hann. Ákærði hafi þá kýlt A í síðuna, en það högg hafi þó ekki verið alvarlegt. Hafi þetta gengið svona þar til B lögreglumaður hafi komið til aðstoðar og hjálpað A að yfirbuga ákærða. B hafi verið upp við lögreglubifreiðina og um það bil fimm metrum frá þegar ákærði hafi slegið A. B hafi ekki komið að orðaskiptunum fyrr en eftir að ákærði var búinn að kýla A. Ákærði hafi virst vera mjög ölvaður og æstur. Ákærða hafi verið haldið við handtökuna en hann hafi verið mjög æstur. Hafi hann verið með garg og læti en A kvaðst ekki muna nákvæmlega eftir orðalaginu. Ökumaður bifreiðarinnar hafi verið farinn að gráta og A farið að tala við hann en B átt við ákærða. A kvaðst ekki muna eftir að ákærði hafi farið að gráta. B lögreglumaður var ásamt A við eftirlit umrætt kvöld. Kvaðst B, ásamt A lögreglumanni, hafa handjárnað ökumanninn, C. Hafi C verið mjög æstur og farið að skalla lögreglubifreiðina. Hafi það orðið til þess að ákærða varð einnig æstur og komið út úr bifreiðinni. B kvaðst hafa staðið við lögreglubifreiðina með ökumanninn á meðan A hafi farið til að ræða við ákærða og reyna að róa hann niður. Ákærði hafi verið mjög æstur og ógnandi og A tekið upp kylfuna. Hafi hann haldið kylfunni niður með hliðinni en ákærði orðið ennþá æstari við það og byrjað að öskra á hann og segja honum að leggja frá sér prikið. Hafi A eftir skamma stund sett hana aftur í slíðrið. B kvað það næsta sem hann hafi séð hafa verið að ákærði sló lögreglumanninn utan undir, eiginlega upp úr þurru. B kvaðst hafa verið við hliðina á lögreglubifreiðinni þegar hann sá þetta, en lögreglubifreiðin hafi verið fyrir framan þá bifreið sem hafi verið stöðvuð. Ákærði og A hafi staðið á móts við hægra framhorn bifreiðarinnar. Átök hafi orðið á milli ákærða og A. Hafi B farið og aðstoðað A og þeir í sameiningu yfirbugað ákærða. B kvaðst ekki hafa blandast inn í þetta fyrr en hann hafi horft á ákærða lemja A, en hafa gripið í ákærða aftan frá til að ná honum niður í jörðina. B kvaðst hafa heyrt orðaskipti að takmörkuðu leyti, en kvaðst muna eftir að ákærði hafi talað um prikið. Hann kvað ákærða hafa verið að öskra á lögreglumanninn og greinilega hafa verið ósáttan. B kvaðst telja að ákærði hafi verið í annarlegu ástandi annað hvort af völdum áfengis eða vímuefna. C kvað lögreglumann hafa tekið sig út úr bifreiðinni greint sinn og hent sér á jörðina. Hafi hann fengið hnén á lögreglumanni ofan á bakið á sér. Þá hafi ákærði farið að skipta sér af. Hafi lögreglumaður tekið C upp og hent honum utan í bifreiðina. Annar lögreglumaðurinn hafi farið að ákærða og C heyrt þá rífast. Kvaðst C hafa byrjað að skalla í gluggann á bifreiðinni til að fá athygli. Hafi þá annar lögreglumaðurinn tekið í C. C kvaðst ekki hafa séð hvað var að gerast. Síðan hafi hann og ákærði báðir legið í götunni og verið fluttir á brott í sitt hvorri lögreglubifreiðinni. C kvaðst ekki hafa heyrt hvað sagt hafi verið, en hann hafi ekki hlustað á það. Þá kvaðst hann ekki hafa getað séð ákærða og lögreglumanninn. Kvaðst hann hafa staðið eitt augnablik aleinn, á meðan báðir lögreglumennirnir hafi haft afskipti af ákærða og hann þá byrjað að skalla í gluggann. Þeir hafi komið tilbaka og verið með ákærða með sér, hent þeim í götuna og næst sett þá inn í bifreiðina. Niðurstaða: Ákærða er gefið að sök að hafa hótað lögreglumanninum A lífláti og líkamsmeiðingum, því næst hafa slegið hann með krepptum hnefa með þeim afleiðingum er í ákæru greinir og loks slegið hann ítrekað í vinstri hlið líkamans. Með samhljóða framburði tveggja lögreglumanna er fram komin lögfull sönnun um að ákærði hafi slegið lögreglumanninn A með krepptum hnefa í vinstri vanga og eyra. Þær afleiðingar er ákæra tilgreinir eru í samræmi við læknisvottorð, en A leitaði á slysadeild í beinu framhaldi af atburðum. Ákærði hefur viðurkennt að hafa hrópað ókvæðisorð að lögreglumanninum A og m.a. hótað honum að hann myndi ,,lemja” hann. Með vísan til þess og framburðar A hefur ákærði orðið sannur að því að hafa hótað lögreglumanninum líkamsmeiðingum. Ákærða er að auki gefið að sök að hafa ítrekað slegið í vinstri hlið líkama A. Lögreglumaðurinn B bar ekki með afdráttarlausum hætti um það og hefur ákærði neitað að svo hafi verið. Er því einungis framburði lögreglumannsins A til að dreifa um það atriði, en A vill reyndar ekki gera mikið úr þessum höggum. Verður ákærði ekki sakfelldur fyrir að hafa slegið A ítrekað í vinstri hlið líkamans. Með vísan til þessa verður ákærði sakfelldur fyrir hótun og að hafa slegið lögreglumann við skyldustörf. Slík háttsemi er brot gegn valdstjórninni. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn 106. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er fæddur í mars 1983. Ákærði var 21. desember 2005 sakfelldur fyrir líkamsárás og dæmdur í fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi í þrjú ár. Héraðsdómurinn var staðfestur í Hæstarétti 21. september 2006. Ákærði var dæmdur 12. apríl 2006 til greiðslu sektar fyrir umferðarlagabrot, fíkniefnalagabrot og brot gegn almennum hegningarlögum. Hinn 4. desember 2006 gekkst ákærði undir sátt fyrir umferðarlagabrot. Sakaferill ákærða, þó nokkur sé, hefur að öðru leyti ekki áhrif á ákvörðun refsingar. Með broti því sem ákærði er nú fundinn sekur um rauf hann skilorð dómsins frá 21. desember 2005. Samkvæmt 1. mgr. 60. gr. laga nr. 19/1940 ber að taka upp refsingu samkvæmt dóminum og gera ákærða refsingu í einu lagi vegna beggja málanna. Til þess er að líta að um hegningarauka er að ræða við sáttirnar 31. ágúst 2006 og 4. desember 2006. Verður refsing ákærða því ákveðin með hliðsjón af 78. gr. laga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til alvarleika brotsins, en ákærði réðst að lögreglumanni við skyldustörf. Þá verður litið til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 418/2006. Loks verður litið til þess að ákærði hefur áður verið sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í níu mánuði. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti og málsvarnar­laun skipaðs verjanda, að viðbættum virðisaukaskatti, með þeim hætti er í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Ragna Bjarnadóttir fulltrúi ríkissaksóknara. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Gunnar Róbert Guðjónsson, sæti fangelsi í níu mánuði. Ákærði greiði 122.500 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 96.800 krónur.
Mál nr. 283/2014
Skaðabætur Börn Umferðarlög
S krafði Y um bætur vegna slyss sem hann hafði orðið fyrir er Y hljóp yfir götu, sem S var að hjóla niður, og í veg fyrir S. Í dómi héraðsdóms kom meðal annars fram að S hefði ekki sýnt næga aðgæslu og þá sérstöku tillitssemi sem sýna bæri börnum samkvæmt ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, enda hefði hann haft svigrúm til að láta Y vita af ferðum sínum mun fyrr en hann gerði greint sinn. Þá yrði að telja að S hefði getað stöðvað hjólið eða í öllu falli dregið úr hraða þess áður en hann og Y rákust saman. Að öðru leyti hefði S ekki tekist að sýna fram á að Y hefði sýnt af sér saknæma háttsemi og var hann því sýknaður. Í dómi Hæstaréttar var niðurstaða héraðsdóms staðfest og tekið fram í því sambandi að þær aðstæður, sem blöstu við S þegar hann kom hjólandi niður götuna, sem var í íbúðahverfi, hefðu krafist þess að S sýndi sérstaka árvekni. Takmarkaðra gagna nyti við um aðdragandann að slysinu en S bæri í samræmi við almennar reglur sönnunarbyrðina fyrir því að Y bæri bótaábyrgð. Væri við mat á þeirri ábyrgð til þess að líta að Y hefði verið 11 ára þegar slysið varð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. febrúar 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 23. janúar síðastliðinn, er höfðað 24. júní 2013. Stefnandi er Sigurður Ívar Sigurjónsson, [...],[...]. Stefndu eru Elín María Nielsen f.h. ólögráða sonar, Yngva Freys Óðinssonar, [...],[...] og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík til réttargæslu. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í slysi við Brekkuás í Hafnarfirði 24. september 2010. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar, en til vara að sök verði skipt þannig að skaðabótaskylda stefnda verði aðeins viðurkennd að hluta til, komi til þess að skaðabótaskylda stefnda verði viðurkennd, en stefnandi beri tjón sitt sjálfur að öðru leyti vegna eigin sakar. Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefnda sem gerir ekki aðrar kröfur í málinu en um greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda. I Þann 24. september 2010 varð það slys á akbrautinni Brekkuási í Hafnarfirði að stefnandi, sem var á reiðhjóli og stefndi, sem var fótgangandi, rákust saman með þeim afleiðingum að stefnandi féll af hjólinu og slasaðist. Brekkuás liggur í nokkuð miklum halla þar sem slysið varð. Í umrætt sinn hjólaði stefnandi niður brekkuna á hægri akrein. Stefndi gekk upp brekkuna sömu megin á móti umferð alveg upp við rennustein. Á vinstri akrein var vörubifreið á leið upp (suður) Brekkuás. Í tilkynningu stefnanda um slysið til Sjúkratrygginga Íslands 4. október 2010 segir að stefnandi hafi verið á leið í vinnu hjólandi. Hann hafi verið nýbúinn að beygja niður Brekkuás þegar hann sjái sér á hægri hönd dreng sem gangi á götunni við rennustein á móti umferð. Á móti stefnanda hafi vörubíll komið akandi upp brekkuna og þegar drengurinn hafi séð vörubílinn hafi hann ætlað sér að fara yfir götuna áður en bílinn keyrði framhjá. Þá segir orðrétt: „Þá hleypur strákurinn beint á framhjólið á hjólinu mínu áður en hann nær að líta upp til vinstri og sjá mig koma niður brekkuna. Það vildi okkur báðum til happs að ég er ekki á mikilli ferð kannski 5 – 10 km/klst. Ég reyni að bremsa og sveigja framhjá, en lendi í samstuði við strákinn.“ Við slysið stöðvaði bílstjóri vörubifreiðina og aðstoðaði stefnanda með hjólið heim til hans. Stefnandi leitaði í kjölfarið á slysadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, þar sem hann var greindur með tognun og ofreynslu á axlarhyrnu- og viðbeinslið og mar á hægri öxl og upphandlegg. Kemur þetta fram í læknisvottorði Herberts Arnarssonar sérfræðings 12. október 2010. Á slysdegi voru foreldrar stefnda með fjölskyldutryggingu í gildi hjá réttargæslustefnda en hluti af þeirri tryggingu var ábyrgðartrygging. Með bréfi 28. september 2011 óskaði stefnandi eftir því að réttargæslustefndi viðurkenndi bótaskyldu úr ábyrgðartryggingunni vegna slyssins, en stefndi var meðvátryggður samkvæmt tryggingunni. Með bréfi 29. mars 2012 hafnaði réttargæslustefndi bótaskyldu vegna slyssins þar sem hann taldi að slysið væri ekki að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda eða annarra atvika sem stefndi bæri skaðabótaábyrgð á. Stefnandi sætti sig ekki við afstöðu réttargæslustefnda og skaut málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum með bréfi 4. júní 2012. Nefndin féllst á það 10. júlí 2012 að stefnandi ætti rétt á bótum úr ábyrgðarlið fjölskyldutryggingar foreldra stefnda. Með bréfi 18. júlí 2012 tilkynnti réttargæslustefndi að félagið hygðist ekki una úrskurði nefndarinnar. Með matsbeiðni 16. október 2012 óskaði stefnandi eftir mati Sigurðar Thorlacius, heila- og taugaskurðlæknis, á varanlegum afleiðingum slyssins. Í matsgerð hans 10. desember 2012 segir að í slysinu hafi stefnandi hlotið liðhlaup í hægri axlarhyrnulið, það er liðnum á milli viðbeins og herðablaðs í hægri öxl. Hafi hann haft mikil einkenni eftir það, allt þar til hann hafi gengist undir aðgerð 21. júní 2011. Dregið hafi úr verkjum eftir aðgerðina og styrkur hafi aukist. Vegna mikilla óþæginda af festibúnaði í öxlinni hafi hann verið fjarlægður með skurðaðgerð 18. október 2011. Varanlegar afleiðingar séu viðvarandi óþægindi og eymsli, álagsverkir og lítillega skert hreyfigeta í hægri öxlinni og jafnframt verkir í brjóstbaki. Var stefnandi metinn til 8% varanlegrar læknisfræðilegrar örorku. Þá var tímabundin örorka hans metin 100% frá slysdegi til 30. september 2010 og í kjölfar skurðaðgerða 100% frá 21. júní til 21. júlí 2011 og frá 18.-25. október 2011. II Stefnandi kveðst byggja á því að stefndi beri fulla skaðabótaábyrgð á því slysi sem stefnandi varð fyrir 24. september 2010 samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni, og skaðabótalögum, einkum I. kafla laganna, og því eigi stefnandi fullan skaðabótarétt vegna þess tjóns er hann varð fyrir vegna slyssins. Þar með sé slysið bótaskylt úr ábyrgðarlið fjölskyldutryggingar stefnda og foreldra hans, sem í gildi var hjá réttargæslustefnda á slysdegi. Skaðabótaábyrgð sé fyrst og fremst á því byggð að slysið hafi verið afleiðing saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi með háttsemi sinni og aðgæsluleysi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og með því meðal annars brotið skráðar reglur sem gildi um umferð fótgangandi vegfarenda við akbrautir. Framangreint hafi leitt til þess að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni. Byggt sé á því að stefnandi hafi sannanlega sýnt af sér alla þá aðgæslu sem hafi mátt krefjast af honum og sé því ekki um hans eigin sök að ræða. Stefnandi kveðst vísa til 2. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 um orðskýringar er skipti máli, einkum skilgreininga á akbraut, gangstétt, reiðhjóli og vegfaranda. Í umferðarlögum sé reiðhjól skilgreint sem ökutæki. Óumdeilt sé að stefndi hafi hlaupið yfir götuna í umrætt sinn án þess að gæta að umferð frá vinstri. Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum hafi samþykkt fullan bótarétt stefnanda úr ábyrgðarlið fjölskyldutryggingar stefnda. Byggi stefnandi á því að úrskurður nefndarinnar sé vel rökstuddur og niðurstaðan skýr. Því beri að taka fullt mið af niðurstöðunni og forsendum hennar í máli þessu. Þá byggi stefnandi á því að stefndi og réttargæslustefndi hafi ekki stutt staðhæfingar sínar um að úrskurðurinn sé ekki réttur með gögnum af nokkru tagi. Hafi réttargæslustefndi látið nægja að vísa til framburðar stefnda hjá lögmönnum réttargæslustefnda. Byggt sé á því að það hafi enga þýðingu fyrir úrslit málsins þótt stefndi hafi á síðari stigum þess dregið til baka fyrri lýsingu sína á atvikum málsins. Allt að einu hafi háttsemi hans verið saknæm, hvort sem hann hafi litið til vinstri eða ekki. Í fyrsta lagi vegna þess að háttsemi hans, það er að hlaupa í veg fyrir stefnanda, beri þess merki að hann hafi ekki litið til vinstri. Það sé fyrsta rökrétta ályktunin sem hægt sé að draga af atburðarrás sem þessari, þar sem stefndi hlaupi beint á framhjól reiðhjóls sem aki í akstursstefnu þvert á þá gönguleið sem stefndi hugðist fara. Í öðru lagi vegna þess, að jafnvel þótt stefndi hafi mögulega litið til vinstri og hafi hlaupið yfir götuna þrátt fyrir þá sýn sem hafi mátt blasa við honum þá feli sú háttsemi engu að síður í sér gáleysi, ef ekki stórkostlegt gáleysi. Hafi raunin verið þessi hefði stefnda ekki getað dulist nálægð stefnanda við hann og sú hætta sem það myndi fela í sér að hlaupa yfir götuna á þessari stundu. Byggt sé á því að háttsemi stefnda í umrætt sinn hafi falið í sér brot á reglum umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 11. gr. og 1. og 2. mgr. 12. gr. Í 1. mgr. 4. gr. laganna segir að vegfarandi skuli sýna tillitssemi og varúð svo að eigi leiði til hættu eða valdi tjóni eða óþægindum, og þannig að eigi trufli eða tefji umferð að óþörfu. Hann skuli og sýna þeim, sem búi eða staddir séu við veg, tillitssemi. Í 1. mgr. 11. gr. sé kveðið á um að gangandi vegfarandi skuli nota gangstétt, gangstíg eða þann hluta vegar sem liggi utan akbrautar (vegöxl). Sé ekki gangstétt, gangstígur eða vegöxl meðfram vegi megi nota akbraut. Þá sé kveðið á um það í 1. og 2. mgr. 12. gr. umferðarlaga að gangandi vegfarandi, sem ætli yfir akbraut, skuli hafa sérstaka aðgát gagnvart ökutækjum sem nálgist en reiðhjól sé skilgreint sem ökutæki samkvæmt 2. gr. umferðarlaga. Þá segi að vegfarandi skuli fara yfir akbraut án óþarfrar tafar. Þegar farið sé yfir akbraut skuli nota gangbraut, sé hún nálæg. Að öðrum kosti skuli ganga þvert yfir akbraut og að jafnaði sem næst vegamótum. Stefnandi kveðst byggja á því að stefndi hafi horft niður á tærnar á sér eða á jörðina, þar til hann hafi heyrt vörubifreiðina koma. Þá hafi hann litið niður (norður) götuna, en á sama tíma hafi stefnandi nálgast stefnda að ofan (sunnan). Stefndi hafi eingöngu heyrt í vörubifreiðinni og hlaupið rakleitt af stað. Stefnandi kveðst hafa æpt á stefnda. Hafi stefndi ekki verið búinn að snúa höfðinu að stefnanda þegar stefnandi hafi neyðst til að sveigja frá stefnda og taka í handbremsuna, með þeim afleiðingum að stefnandi hafi lent saman við stefnda og kastast fram fyrir sig. Stefnandi byggi því á því að stefndi hafi aldrei litið til beggja hliða, heldur hafi hann eingöngu litið í átt að vörubifreiðinni neðar í götunni. Eins og fyrr hafi verið rakið sé þó jafnframt byggt á því að háttsemi stefnda hafi verið saknæm, hvort sem hann hafi litið til vinstri eða ekki. Byggt sé á því að foreldrar stefnda hafi upplýst stefnanda um það að stefndi hefði gefið sömu atvikalýsingu af slysinu og stefnandi, sbr. tölvupóst þeirra til stefnanda 19. september 2011. Hafi foreldrar stefnda staðfest réttmæti lýsingar stefnanda í tilkynningu til Sjúkratrygginga Íslands 4. október 2010. Eins og fyrr segi sé byggt á því að sök stefnda sé óumdeild, óháð því hvort hann breyti málsatvikalýsingu sinni á síðari stigum málsins. Þá kveðst stefnandi byggja á því að stefndi hafi verið mjög miður sín eftir slysið. Hafi stefndi og faðir hans heimsótt stefnanda eftir að hann hafi verið kominn heim af sjúkrahúsinu, gefið honum blóm og velfarnaðarkort. Stefndi hafi beðist afsökunar á óðagotinu og óskað stefnanda góðs bata. Faðir stefnda hafi tjáð stefnanda að stefndi hafi verið miður sín í skólanum þennan dag og komið snemma heim. Foreldrar stefnda hafi þurft að koma fyrr heim úr vinnu til að styðja stefnda eftir atvikið. Hafi stefndi verið í miklu ójafnvægi vegna samviskubits eftir slysið. Samkvæmt framangreindu telji stefnandi ljóst að stefndi hafi ekki uppfyllt þær skyldur sem lagðar séu á hann sem gangandi vegfaranda í umferðarlögum nr. 50/1987, einkum 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 11. gr. og 1. og 2. mgr. 12. gr. Stefndi hafi verið 11 ára á slysdegi. Byggt sé á því að óumdeilt sé að sakarreglan gildi um skaðabótaábyrgð barna. Beita beri hefðbundnum mælikvarða við sakarmatið og horfa skuli til þess hvað börn á þessum aldri megi vita. Byggt sé á því að börn á þessum aldri megi vel vita og skilja að hættulegt sé að hlaupa fyrirvaralaust yfir tvístefnuakbraut án þess að líta til beggja hliða og gæta að umferð frá vinstri og hægri. Hafi það verið stefnda til happs að reiðhjól á litlum hraða hafi komið honum á vinstri hönd en ekki vélknúið ökutæki. Byggt sé á því að stefnandi hafi verið sá sem verst hafi farið vegna slyssins, þar sem hann hafi kastast af hjólinu og lent á öxlinni, en eins og fyrr segi hafi stefndi hlaupið á framhjólið þegar hann hafi ætlað að hlaupa yfir götuna. Stefnandi kveðst byggja á því að hann hafi sannanlega sýnt af sér alla þá aðgæslu sem hafi mátt krefjast af honum. Stefnandi hafi hjólað á réttum vegarhelmingi og á mjög litlum hraða. Stefndi hafi á hinn bóginn ekki gætt að sér og hagað sér andstætt þeim athafnaskyldum sem lagðar séu á gangandi vegfarendur samkvæmt umferðarlögum. Þessu til stuðnings sé vísað til þess er fram komi í staðfestingu foreldra stefnda þar sem þau staðfesti að stefndi hafi verið sammála atvikalýsingu stefnanda er fram komi í málsatvikalýsingu í málinu og einnig í tilkynningu til Sjúkratrygginga Íslands 4. október 2010. Stefnandi kveðst ennfremur byggja á því að skýr orsakatengsl séu á milli varanlegs líkamstjóns hans og saknæmrar háttsemi stefnda. Byggt sé á því að líta verði til þess hversu auðveldlega stefndi hefði getað komið í veg fyrir slysið einfaldlega með því að gæta að sér og líta til beggja hliða. Þótt hann hafi litið til beggja hliða hafi hann engu að síður sýnt af sér gáleysi, ef ekki stórkostlegt gáleysi, með því að fara engu að síður yfir götuna. Þá byggi stefnandi á því að miðað við atvik málsins, það er að stefndi hafi hlaupið á framhjól á reiðhjóli stefnanda, þá sé ólíklegt að stefndi hafi litið til vinstri. Í raun hafi stefndi þá verið alveg upp við stefnanda og samt ákveðið að hlaupa beint á framhjól reiðhjólsins. Hafi sú verið raunin sé einsýnt að háttsemin hafi að minnsta kosti falið í sér gáleysi, ef ekki stórkostlegt gáleysi. Í öllu falli hafi háttsemin því verið saknæm og leiði til þess að skaðabótaábyrgð hafi stofnast á hendur stefnda. Af öllu framangreindu virtu telji stefnandi ljóst að stefndi beri fulla skaðabótaskyldu á því líkamstjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir í slysinu. Málsókn og kröfugerð byggist á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en stefnandi hafi mikla hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist og efni kröfu hans á hendur stefnda. Sýnt hafi verið fram á tjón stefnanda og hagsmuni með framlögðum læknisfræðilegum gögnum, þar á meðal matsgerð um varanlegt líkamstjón stefnanda. Stefndi beri fulla ábyrgð á þessari saknæmu og ólögmætu háttsemi sinni og beri á þeim grundvelli skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda en það skapi greiðsluskyldu úr ábyrgðarlið fjölskyldutryggingar stefnda sem í gildi hafi verið hjá réttargæslustefnda á slysdegi. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi um heimild til höfðunar viðurkenningarmáls til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um bótaábyrgð vísar stefnandi til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og til meginreglna vátryggingaréttar og íslensks skaðabótaréttar, einkum almennu sakarreglunnar. Þá er vísað til umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 2. gr., 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 11. gr. og 1. og 2. mgr. 12. gr. laganna. Vísað er til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum I. kafla laganna. Þá er vísað til vátryggingarskilmála fyrir F plús 4 tryggingu, nr. GH25, sem giltu frá 19. júlí 2010. Um aðild málsins er vísað til 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en varðandi fyrirsvar málsins, einkum til 1. mgr. 16. gr., 3. mgr. 17. gr. og 21. gr. Um varnarþing er vísað til ákvæða V. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. og 5. mgr. 32. gr. laganna. Varðandi málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á ákvæðum laga nr. 50/1988. III Stefndi og réttargæslustefndi hafna bótaábyrgð vegna þess atviks þegar stefnandi og stefndi skullu saman þar sem stefnandi hafi verið á leið sinni á reiðhjóli niður Brekkuás í Hafnarfirði en stefndi að fara fótgangandi yfir sömu akbraut. Byggt sé á því að atvik máls séu of óljós til að unnt sé að draga ályktun um sök stefnda. Einnig sé byggt á því að jafnvel þó að atvik máls, eins og þeim sé lýst í stefnu, væru talin sönnuð og atvikalýsing stefnanda lögð til grundvallar, þá sé ekki um sök að ræða hjá stefnda, heldur sé um að ræða óhappatilvik sem hvorugur aðila máls þessa eigi sök á, eða þá eigin sök stefnanda sjálfs á atvikinu. Ágreiningur sé um nánari atvik og sé aðdragandi atviksins illa upplýstur. Ekki hafi verið gerð lögregluskýrsla og ekki liggi fyrir framburður vitna. Stefnandi haldi því fram að stefndi hafi „hlaupið beint á framhjólið á reiðhjóli stefnanda“. Stefnandi hafi hjólað niður Brekkuás og nærtækara væri að lýsa atvikinu svo að hann hafi hjólað rakleiðis, og án þess að stöðva, á gangandi vegfaranda, það er stefnda Yngva Frey. Stefndu mótmæli því sérstaklega að lýsing stefnanda í tilkynningu hans um slysið til Sjúkratrygginga Íslands hafi sönnunargildi í málinu þar sem um einhliða lýsingu stefnanda sjálfs á atvikinu sé að ræða. Jafnframt sé því mótmælt að stefndu hafi samþykkt þessa atburðarlýsingu í einu og öllu í tölvupósti 19. september 2011 þó að þar komi fram að lýsing „stemmi við“ lýsingu stefnda frá því heilu ári fyrr. Að mati stefndu hafi þessi yfirlýsing einungis það gildi að hún sýni fram á að ekki sé ágreiningur um að atvikið hafi átt sér stað. Foreldrar stefnda hafi hvorki verið í aðstöðu til að gera athugasemdir við einstök atriði atburðarásarinnar né mögulega sök aðila á óhappinu. Stefndi hafi einungis verið 11 ára gamall þegar atvikið hafi átt sér stað. Haldi stefndu því fram að eðlilegt sé að taka tillit til ungs aldurs hans þegar hugsanleg sök hans sem aðila að umferðaróhappi sé metin. Ljóst megi vera að hæfni hans til aðgæslu í umferðinni, til að taka ákvarðanir og til að gera ráð fyrir hinu óvænta sé ekki sú sama og hjá fullorðnum vegfaranda sökum aldurs og minni reynslu í umferðinni og ekki sé hægt að gera kröfu um það. Þó að talið sé að börn á þessum aldri geti undir vissum kringumstæðum skapað sér bótaskyldu með saknæmri háttsemi, til dæmis með háskalegri hegðun í leik með öðrum börnum, þá sé því haldið fram að mjög mikið þurfi til að koma svo að lögð verði bótaábyrgð á 11 ára barn vegna minniháttar yfirsjónar í umferðinni, sama eðlis og eigi sér stað hjá fullorðnu fólki í umferðinni á hverjum degi. Stefndi telji sig hafa litið til beggja hliða áður en hann hafi haldið yfir götuna Brekkuás í umrætt sinn. Af hálfu stefnda sé því haldið fram að hann hafi verið á gangi upp Brekkuás þegar hann heyrði vörubíl nálgast. Hafi hann þá litið til beggja hliða áður en hann hafi haldið af stað yfir götuna. Sé því ekki sannað að hann hafi brotið af sér með nokkrum hætti í aðdraganda óhappsins. Þegar metin sé möguleg sök hans beri að líta til þess að ekki sé óeðlilegt að hann hafi veitt vörubifreið meiri athygli en reiðhjólamanni sem hafi farið löturhægt niður götuna og séð stefnda vel. Eðlilegt sé að gangandi vegfarendur og ekki síst börn hugsi fyrst og fremst um að verða ekki fyrir bifreið þegar farið sé yfir götu og þess þá heldur þegar um vörubifreið sé að ræða. Að mati stefndu hafi hér fyrst og fremst verið um óhapp að ræða og í öllu falli sé það ekki að rekja til sakar stefnda. Tilviljun ein hafi ráðið því að stefnandi máls þessa hafi slasast en stefndi sloppið ómeiddur frá atvikinu. Í málatilbúnaði stefnanda komi fram að hann hafi veitt stefnda athygli þar sem hann hafi gengið í vegarkantinum upp Brekkuás. Einnig komi fram að stefnandi hafi sjálfur aðeins hjólað á um 5-10 km. hraða, sem sé rétt rúmlega rösklegur gönguhraði, eða í mesta lagi hraði á við skokkandi mann. Miðað við þennan litla hraða á stefnanda og að hann hafði veitt stefnda athygli skömmu áður sé með ólíkindum að honum hafi ekki tekist að koma í veg fyrir árekstur þeirra þar sem hann hafi farið niður brekkuna. Hafi reiðhjólið verið búið eðlilegum hemlabúnaði hefði stjórnandi þess átt að geta stöðvað það auðveldlega á svona litlum hraða og nánast um leið og hann hafi orðið drengsins var á leið yfir götuna. Stefndu haldi því fram að verði ekki talið að um óhappatilvik hafi verið að ræða verði atvikið rakið til sakar stefnanda sjálfs, fullorðins manns sem hafi farið mjög hægt niður götu og veitt 11 ára dreng í vegarkanti athygli, en hafi þó ekki tekist að afstýra árekstri þeirra. Hann hefði tvímælalaust átt að hafa varann á og fara nægilega hægt á reiðhjóli sínu til að valda drengnum ekki hættu þar sem hann hafi séð til stefnda í vegarkanti og vörubifreið nálgast úr gagnstæðri átt. Vísa stefndi og réttargæslustefndi til meginreglu 4. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem meðal annars komi fram sérstakar reglur um tillitssemi í garð barna í umferðinni. Einnig sé vísað til 1. mgr. 26. gr. umferðarlaga varðandi skyldu ökumanna gagnvart gangandi vegfarendum, sem og j. liðar 2. mgr. 36. gr. varðandi skyldu ökumanns til að aka hægt þegar ökutæki nálgast barn á eða við veg. Því sé haldið fram að málið sé með öllu fordæmalaust. Engin fordæmi liggi fyrir í dómum Hæstaréttar Íslands þar sem ábyrgð á líkamstjóni sé lögð á gangandi vegfaranda, aðeins 11 ára að aldri, vegna umferðaróhapps. Reglur umferðarlaga nr. 50/1987 miði fyrst og fremst að því að tryggja bótarétt þeirra sem verða fyrir tjóni sem hljótist af notkun vélknúinna skráningarskyldra ökutækja, sbr. bótareglur 88. – 89. gr. laganna. Bótaréttur vegna líkamstjóns verði ekki skertur nema að tjónþoli sé meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi samkvæmt 2. mgr. 88. gr. laganna. Vátryggingarskylda samkvæmt 91. gr. laganna sé í samræmi við þetta bundin við ábyrgðartryggingu vegna skráningarskylds vélknúins ökutækis. Ekki sé lögð á sambærileg ábyrgðartrygging vegna annarra í umferðinni sem ferðist til dæmis á reiðhjóli eða fótgangandi. Ef lögð sé skaðabótaábyrgð á fótgangandi vegfarendur vegna minni háttar yfirsjóna í umferðinni geti slík ábyrgð orðið gríðarlega íþyngjandi fyrir einstaklinga. Í mörgum tilvikum væri þá útilokað fyrir þá að greiða bætur fyrir tjón sem hlytist, til dæmis ef fótgangandi vegfaranda verði á að ganga í veg fyrir bifreið sem aki út af vegi. Fram til þessa séu bótakröfur sem þessar óþekktar, enda ekki gert ráð fyrir þeim í umferðarlögum, ella hefði þurft að lögbjóða ábyrgðartryggingar allra í umferðinni, einnig þeirra sem ferðast fótgangandi. Því sé haldið fram að nái krafa stefnanda fram að ganga í þessu máli muni það skapa óþolandi óvissu fyrir börn, foreldra þeirra og aðra gangandi vegfarendur um það hvort og hvenær þeir geti talist bótaskyldir vegna óhappa í umferðinni, þegar minniháttar yfirsjón hafi átt sér stað sem leitt hafi til muna- eða líkamstjóns. Ekki sé talið rétt að líta til þess við sakarmat að stefndi sé meðvátryggður í ábyrgðarlið Fjölskyldutryggingar hjá réttargæslustefnda. Verði það látið leiða til strangara sakarmats en ella hjá 11 ára vegfaranda geti slíkt fordæmi hæglega komið niður á öðrum sem ekki njóti vátryggingaverndar. Ekki sé eðlilegt að niðurstaða mála ráðist af því hvort meintur tjónvaldur sé vátryggður eða ekki. Það myndi beinlínis valda því að tilvist ábyrgðartryggingar ein og sér leiddi til bótaskyldu. Þar með yrði staða viðkomandi verri við það að kaupa ábyrgðartryggingu, enda beri vátryggingartaki ákveðnar skyldur samkvæmt vátryggingarsamningi og beri til dæmis tiltekna eigin áhættu af hverju tjóni. Bent sé á eðli og tilgang ábyrgðartrygginga, sem sé að greiða skaðabætur fyrir vátryggðan hafi hann bakað sér skaðabótaábyrgð, að því leyti sem tjónþoli eigi ekki að bera tjón sitt sjálfur vegna meðsakar eða meðábyrgðar. Í stefnu sé byggt á því að stefndi hafi verið mjög miður sín eftir slysið. Sé nefnt í því sambandi að stefndi og faðir hans hafi heimsótt stefnanda eftir að hann hafi komið heim af sjúkrahúsi og fært honum blóm og velfarnaðarkort. Virðist stefnandi telja að þetta bendi til einhvers konar viðurkenningar á sök stefnda á atvikinu. Þessu hafni stefndi sem þýðingarlausu, enda sitt hvað að sýna almenna kurteisi eða viðurkenna sök sem leiði til skaðabótaábyrgðar. Stefndi og réttargæslustefndi krefjast aðallega greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sú krafa er gerð til vara að málskostnaður verði látinn niður falla samkvæmt heimild í ákvæði 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá er vísað til meginreglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, skaðabótalaga nr. 50/1993 og umferðarlaga nr. 50/1987. IV Í máli þessu er deilt um það hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni því sem stefnandi varð fyrir í slysi á akbrautinni Brekkuási í Hafnarfirði 24. september 2010. Aðilar málsins gáfu skýrslur fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Dómari fór á vettvang við aðalmeðferðina ásamt aðilum og lögmönnum þeirra og skoðaði aðstæður þar sem slysið varð. Upplýst var að umhverfi akbrautarinnar hefði verið ófrágengið þegar slysið varð og engar gangstéttir við götuna. Dómkrafa stefnanda er byggð á því að stefndi hafi með háttsemi sinni og aðgæsluleysi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og brotið skráðar reglur sem gilda um umferð gangandi vegfaranda við akbrautir. Hafi það leitt til þess að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni. Þessu hafna stefndi og réttargæslustefndi. Í 2. gr. laga umferðarlaga nr. 50/1987 eru reiðhjól skilgreind sem ökutæki. Þær umferðarreglur gilda fyrir gangandi vegfarendur að þeim er skylt að nota gangstétt, gangstíg eða þann hluta vegar sem liggur utan akbrautar. Þó má nota akbraut ef hvorki gangstétt né gangstígur er meðfram vegi. Skal þá að jafnaði gengið við vinstri vegarbrún í gönguátt. Kemur þetta fram í 1. mgr. 11. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í 1. og 2. mgr. mgr. 12. gr. laganna segir meðal annars að gangandi vegfarandi, sem ætli yfir akbraut skuli hafa sérstaka aðgát gagnvart ökutækjum sem nálgast. Ganga skal þvert yfir akbraut. Um reglur fyrir alla umferð segir í 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga að vegfarandi skuli sýna tillitssemi og varúð svo eigi leiði til hættu eða valdi tjóni eða óþægindum og þannig að eigi trufli eða tefji umferð að óþörfu. Þá skal vegfarandi sýna þeim sem búa eða eru staddir við veg tillitssemi. Í 2. mgr. 4. gr. laganna segir að sýna skuli börnum sérstaka tillitsemi. Þá hafa lögin að geyma ákvæði um sérstakar skyldur gagnvart gangandi vegfarendum það er að ökumaður sem mætir eða ekur fram hjá gangandi vegfaranda skal gefa honum nægan tíma til að víkja til hliðar og veita honum nægilegt rými á veginum sbr. 1. mgr. 26. gr. umferðarlaga. Þá hvílir sú sérstaka skylda á ökumanni að aka nægilega hægt miðað við aðstæður þegar ökutæki nálgast barn á eða við veg, sbr. j. lið 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi lýsti atvikum fyrir dómi á þann veg að hann hefði verið hjólandi á leið til vinnu rétt rúmlega átta að morgni umræddan dag. Hann kvaðst muna það að hann hefði ekki stigið petala hjólsins niður brekkuna heldur látið sig renna niður akbrautina. Hann hafi séð stefnda ganga eftir götubrúninni á móti sér við götubrúnina hægra megin. Kvaðst stefnandi hafa fært sig á miðja akreinina, látið sig renna áfram niður götuna og fylgst með stefnda. Hafi stefndi horft niður á tærnar á sér en engin hætta hafi verið fyrir hendi vegna þess að stefnandi hafi fært sig fjær stefnda til að skapa ekki hættu þegar hann hjólaði fram hjá honum. Þá kveðst stefnandi hafa séð vörubíl koma upp Brekkuásinn á móti sér. Kvaðst stefnandi hafa litið á vörubílinn en þegar hann hafi verið að hjóla fram hjá stefnda hafi hann séð að stefndi hafi litið niður götuna og tekið svo skyndiákvörðun um að hlaupa yfir áður en hann snéri höfðinu í átt að stefnanda. Stefndi hafi séð vörubílinn og hlaupið út á götuna til þess að komast yfir götuna áður en vörubíllinn kæmi. Hafi stefndi þá hlaupið beint á framdekkið á hjóli stefnanda. Stefnandi hafi kallað til stefnda og snúið framdekkinu til að forða árekstri, en við að taka í handbremsuna og snúa dekkinu þversum hafi hann fallið fram fyrir sig. Stefnandi kvaðst halda að stefndi hafi dottið líka þegar þeir rákust saman. Stefnandi kvaðst ekki gera sér grein fyrir hraða hjólsins þegar slysið varð en hafi talið hraðan vera 5-10 km/klst. en alls ekki meira en 20 km/klst. Ekki hafi verið hraðamælir á hjólinu. Stefnandi kvaðst hafa verið 1½ til 2 metra frá stefnda þegar hann hafi hlaupið af stað og ekki haft tíma til að sveigja frá eða stöðva hjólið þegar stefndi hafi hlaupið á hjólið. Þá kom fram hjá stefnanda að hann hefði haft óskert útsýni niður akbrautina. Hann hefði ekki áttað sig á aldri drengsins en séð gangandi vegfaranda og haft varann á, fært sig fjær og fylgst með honum. Stefnandi kvaðst vera vanur hjólreiðum. Stefndi greindi frá því fyrir dómi að hann hefði verið á leiðinni í skólann þegar vörubíllinn kom upp brekkuna. Stefndi kvaðst hafa gengið upp götuna og hefði því verið búinn að horfa í þá átt sem stefnandi kom úr en hefði ekki séð hann. Þegar hann hafi séð vörubílinn koma hafi hann ætlað að ganga yfir götuna og verða á undan bílnum. Stefndi hafi þá heyrt stefnanda hrópa og við það hafi hann „farið í panik“ og ætlað að hlaupa eins og fætur toga yfir götuna en þá hafi þeir skollið saman. Kvaðst stefndi hafa fundið fyrir stefnanda rekast á sig og séð hann detta. Vörubíllinn hafi verið í talsverðri fjarlægð en stansað og hafi bílstjórinn komið til að aðstoða stefnanda. Stefndi kvaðst ekki hafa vitað hvað hann ætti að gera en stefnandi hafi sagt honum að fara í skólann og hafi hann gert það. Stefndi kvaðst aðspurður ekki hafa verið að horfa á fæturna á sér rétt áður en slysið varð, heldur upp götuna án þess þó að sjá til ferða stefnanda. Hann hafi verið með alla sína athygli á vörubílnum þegar hann hafi farið yfir götuna og ekki séð stefnanda fyrr en hann datt. Hann hafi verið lagður af stað yfir götuna þegar hann hafi heyrt óp. Við það að heyra ópin frá stefnanda hafi hann ætlað að flýta sér enn meira yfir götuna. Hann hafi litið upp götuna og til hægri áður en hann hafi farið yfir. Hann hafi þá fundið fyrir örlitlu höggi og séð stefnanda detta beint fyrir framan sig. Ljóst er að aðdragandinn að slysi því sem stefnandi varð fyrir 24. september 2010 og atvik málsins eru að ýmsu leyti óljós. Skiptir þá mestu máli að óupplýst er á hvaða hraða stefnandi var þegar slysið varð. Framburður stefnanda um þetta atriði er ekki á einn veg. Þá liggur fyrir að vitni voru ekki að atvikum og engin rannsókn var gerð í kjölfar slyssins, hvorki á vettvangi né á reiðhjóli því stefnandi var á í umrætt sinn. Bílstjóri vörubifreiðarinnar sem ók upp Brekkuás þegar slysið varð og kom stefnanda til aðstoðar kom ekki fyrir dóminn. Ekki er við annað að styðjast um atvikin en tilkynningu stefnanda til Sjúkratrygginga Íslands og framburð aðila fyrir dómi. Í tilkynningu stefnanda um slysið til Sjúkratrygginga Íslands 4. október 2010 segir að hraði hjólsins hafi ekki verið á mikill, kannski 5 – 10 km/klst. Þá segir orðrétt: „Ég reyni að bremsa og sveigja framhjá, en lendi í samstuði við strákinn. Ég flýg framfyrir mig og lendi illa á hægri öxl.“ Fyrir dómi greindi stefnandi frá því að hann hafi látið sig renna á reiðhjólinu niður Brekkuás. Hann hafi séð til ferða stefnda, fylgst með ferðum hans upp götuna og gert ráðstafanir með því að færa sig nær miðlínu akreinarinnar. Í máli stefnanda kom fram að hann hefði ekki gert sér grein fyrir hraða hjólsins, en á að giska hefði hraðinn verið 5-10 km/klst., ekki meira en 20 km/klst. „Þetta er einhvers staðar 10-20 km/klst.“ Samkvæmt framburði stefnda fyrir dómi varð hann ekki var við stefnanda þegar hann hafi gengið upp götuna. Hann hafi orðið vörubílsins var og ætlað að vera á undan honum yfir götuna en þá heyrt stefnanda hrópa. Hafi viðbrögð hans þá verið að hlaupa yfir götuna en þá hafi hann skollið beint á stefnanda. Bar stefndi að hann hefði gætt að umferð frá vinstri en ekki orðið var við hjólið fyrr en það skall á honum. Ekki er deilt um það að stefndi gekk upp akbrautina Brekkuás alveg við rennustein og var þá við vinstri vegarbrún á móti akstursstefnu, en hægra megin séð frá stefnanda sem kom hjólandi niður sömu akrein. Þykir stefndi hafa með því fylgt fyrirmælum í 1. mgr. 11. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 en eins og fram er komið var umhverfi akbrautarinnar ófrágengið þegar slysið varð og engar gangstéttir við akbrautina. Stefndi heldur því fram að hann hafi gætt að umferð frá báðum hliðum áður en hann hafi ætlað yfir akbrautina. Hann ber einnig að hann hafi aldrei séð til ferða stefnanda en heyrt hann hrópa í sama mund og hann hafi fengið hjólið á sig. Hafi atvikin verið á þann veg sem stefndi lýsir verður honum ekki gefið að sök gáleysi þrátt fyrir að hafa ákveðið að hlaupa út á akbrautina til að vera á undan bílnum, enda kemur fleira til eins og nú verður rakið. Miðað þá lýsingu sem stefnandi gaf á aðstæðum við Brekkuás í umrætt sinn liggur fyrir að hann hafði ótakmarkað útsýni niður götuna, varð var við stefnda og fylgdist með honum. Lýsti stefnandi því fyrir dómi að stefndi hefði horft niður á tærnar á sér allt þar til hann hafi heyrt í vörubifreiðinni sem ók upp götuna, þá tekið „skyndiákvörðun“, hlaupið út á götuna og þá beint á framdekk hjólsins með áðurgreindum afleiðingum. Samkvæmt þessari lýsingu stefnanda var honum eða mátti vera kunnugt um það að stefndi hafði ekki veitt honum neina athygli þegar fjarlægðin á milli þeirra var þó ekki nema 1 ½ til 2 metrar. Þrátt fyrir þetta og þá staðreynd að athygli stefnda hafði beinst að vörubílnum sem stefndi heyrði í, gerði stefnandi ekki neinn reka að því að láta stefnanda, sem var augljóslega annars hugar samkvæmt lýsingu stefnanda sjálfs, vita af því að hann væri einnig þar á ferð fyrr en í sömu mund og þeir skella saman, en samkvæmt lýsingu stefnanda kallaði hann til stefnda í sömu mund og hann hljóp á framdekk hjólsins. Er það mat dómsins að við þessar aðstæður verði ekki talið að stefnandi hafi sýnt næga aðgæslu og ekki þá sérstöku tillitssemi sem sýna skal börnum, sbr. ákvæði 1. og 2. mgr. 4. gr., 1. mgr. 26. gr. og j. lið 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, enda verður ekki hjá því komist að álykta sem svo að stefnandi hafi haft svigrúm til þess að láta stefnda vita af ferðum sínum mun fyrr en hann gerði. Það gerði stefnandi þó ekki og verður að bera hallan af því. Í öllu falli er það mat dómsins að stefnanda mátti vera það ljóst að hætta gat verið á ferð þegar stefndi hafði ekki veitt honum neina athygli. Ekki er upplýst nákvæmlega á hvaða hraða reiðhjólið var á leiðinni niður Brekkuás en miðað við þá lýsingu stefnanda að hann hafi fært sig að miðlínu akreinar og að fjarlægð á milli hjólsins og stefnda hafi verið á bilinu 1 ½ til 2 metrar þegar stefndi hafi hlaupið út á götuna og „á framgaffal hjólsins“ þykir verða að ganga út frá því að hraði hjólsins hafi verið meiri en stefnandi gefur upp. Hafi hraði hjólsins verið 5 - 10 km/klst. eins og stefnandi greinir frá í tilkynningu sinni til Sjúkratrygginga Íslands þykja atvik málsins eins og þeim er lýst af stefnanda benda til þess að hann hefði getað stöðvað hjólið eða að minnsta kosti dregið mjög úr hraða þess áður en stefnandi og stefndi rákust saman og án þess að missa jafnvægið og detta enda var stefnandi vanur hjólreiðum frá barnsaldri. Samkvæmt því sem rakið er að framan er að mati dómsins ósannað að stefndi hafi hlaupið út á akbrautina án þess að sýna næga aðgæslu og gæta að umferð frá vinstri. Þykir stefnandi þannig ekki hafa sýnt fram á að stefndi hafi hegðað sér með saknæmum hætti í umrætt sinn, þannig að leiði til þess að skaðabótaábyrgð hafi stofnast á hendur honum. Stefnandi þykir á hinn bóginn ekki hafa sýnt þá aðgæslu sem honum bar í umrætt sinn og þykir að öllu framangreindu virtu verða að bera tjón sitt að öllu leyti sjálfur. Kröfu stefnanda um að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í slysi 24. september 2010 er því hafnað. Að þessu virtu og öllu því sem að framan er rakið kemur varakrafa stefnda um að sök verði skipt ekki til álita. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Kröfu réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., um að stefnandi greiði félaginu málskostnað er hafnað. Ósk Óskarsdóttir héraðsdómslögmaður flutti málið fyrir stefnanda en Rúrik Vignir Vatnarsson héraðsdómslögmaður fyrir stefnda og réttargæslustefnda. Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Stefndi, Yngvi Freyr Óðinsson, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Sigurðar Ívars Sigurjónssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 2/2013
Vinnuslys Líkamstjón Orsakatengsl
A krafði Í hf. um bætur vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir við vinnu sína hjá Í hf. þegar á hana féllu pakkar sem hún var að losa af bögglagrind. Talið var að slysið mætti rekja til óhappatilviljunar og einnig að nokkru til aðgæsluleysis A. Var því ekki fallist á það með A að óhappið yrði rakið til þess að Í hf. hefði vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerðar nr. 499/1944, með því að bögglagrindin hefði verið hlaðin þannig að hætta stafaði af henni fyrir þann sem kæmi til með að losa hana, né að slysið yrði rakið til óforsvaranlegs og saknæms frágangs starfsmanna Í hf. á umræddri grind. Var Í hf. því sýknað af bótakröfu A. Þá var V hf. einnig sýknað af kröfu A um greiðslu úr slysatryggingu launþega, þar sem A hafði ekki tekist að sanna að líkamstjón hennar mætti rekja til slyssins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Gunnlaugur Claessen og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. janúar 2013. Hún krefst þess aðallega að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda aðalstefnda, Íslandspósts hf., vegna líkamstjóns sem hún hlaut í vinnuslysi 15. nóvember 2007 hjá félaginu. Til vara krefst hún þess að viðurkenndur verði með dómi réttur hennar til bóta úr launþegatryggingu Íslandspósts hf., hjá varastefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., vegna framangreinds líkamstjóns. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðalstefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna atviksins 15. nóvember 2007 og að málskostnaður verði látinn niður falla. Varastefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur jafnframt stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti að því er varðar aðalkröfu sína. I Að morgni fimmtudagsins 15. nóvember 2007 var áfrýjandi við vinnu sína hjá aðalstefnda að losa bögglapóst úr grind á hjólum, er kassi féll af grindinni ofan á öxl hennar. Í vottorði B læknis á Heilbrigðisstofnuninni […], sem hún leitaði til samdægurs, kemur fram að hún hafi ekki verið með einkenni um alvarlega áverka, heldur bentu einkenni til að hún hefði marist á vöðvum. Í vottorðinu segir jafnframt að dofatilfinning sem hún hafi haft fyrst á eftir, stafaði líklegast af því að höggið hefði haft áhrif á taugarnar sem ganga niður í handlegginn. Í málinu er fram komið að tilkynning stefnda til Vinnueftirlitsins var undirrituð af starfsmanni stefnda, C, 16. nóvember 2007, sem kvaðst hafa sent hana til starfsmanns í starfsmannahaldi stefnda. Venjan væri að sá starfsmaður sæi um að senda slíkar tilkynningar til Vinnueftirlitsins. Fyrir liggur að Vinnueftirlitið rannsakaði ekki slysið, en ekki er ljóst af hvaða sökum það var. Áfrýjandi var frá vinnu frá slysdegi til mánudagsins 19. nóvember 2007. Í vottorði fyrrnefnds læknis kemur fram að áfrýjandi hafi ekki leitað aftur til heilsugæslunnar vegna einkenna sem gætu tengst slysinu fyrr en 5. ágúst 2010 og sé engar upplýsingar að finna í sjúkraskrá um að hún hafi leitað annað vegna þessara einkenna á því tímabili. Áfrýjandi boðaði forföll frá vinnu deginum áður og gaf þá skýringu að hún hefði runnið til á gólfi við skúringar og fengið hnykk á bakið. Hún kom ekki aftur til vinnu hjá stefnda og sagði starfi sínu lausu 30. nóvember 2010. Með matsbeiðni 23. maí 2011 óskaði áfrýjandi einhliða eftir því að metnar yrðu afleiðingar slyssins. Voru matsmennirnir D lögfræðingur og E læknir og sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum fengnir til matsins, sem taka skyldi til tímabundinnar örorku og varanlegs miska. Samkvæmt mati þeirra 11. mars 2012 voru batahvörf talin vera 15. febrúar 2008 og var þá aðallega miðað við hjöðnun á mari og tognunareinkennum í öxl. Varanlegur miski áfrýjanda var metinn 15 stig. II Eins og að framan er rakið er ekki upplýst hvers vegna Vinnueftirlitið rannsakaði ekki tildrög slyss og aðstæður á slysstað í samræmi við 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Án tillits til þess er í málinu nægilega upplýst með framburði áfrýjanda sjálfrar, sem fær stoð í vætti þeirra C og F, um aðstæður á vettvangi og atvik að slysinu. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu aðalstefnda, af kröfu áfrýjanda. Áfrýjandi hefur byggt varakröfu sína um viðurkenningu á rétti hennar til bóta úr slysatryggingu aðalstefnda hjá varastefnda, á því að um að sé að ræða slys í skilningi 2. mgr. 1. gr. vátryggingarskilmála varastefnda, en óumdeilt er að stefnandi var tryggð slíkri slysatryggingu launþega þegar hún varð fyrir slysinu. Í málinu hefur verið lagður fram hluti sjúkraskrár áfrýjanda. Af henni verður ráðið að hún leitaði margoft til læknis á tímabilinu frá slysdegi 15. nóvember 2007 til miðs árs 2010, en á þeim tíma verður ekki séð að hún hafi kvartað undan verk á axlarsvæði. Í göngudeildarnótu læknis á heilsugæslu […] 5. ágúst 2010 var skráð að áfrýjandi hefði runnið til og fengið hnykk á bakið og haft þar mikinn verk. Ekkert er þar skráð um verki í öxl. Í göngudeildarnótu Sjúkrahúss […] 6. september 2011 var skráð að hún hafi tveimur eða þremur árum fyrr fengið kassa ofan á hægri öxl og verið lengi að jafna sig af verk fram í hægri hendi, en hún hafi náð sér af því. Í læknisvottorði G 6. maí 2011, þar sem haft er eftir áfrýjanda, segir að daglegt líf hennar hafi gengið ágætlega þar til í ágúst 2010, er henni hafi skrikað fótur og hún runnið til. Eftir það leitaði áfrýjandi einnig til H og læknanna I og J og gáfu þeir út vottorð um einkenni, ástand og meðferð áfrýjanda. Enginn þessara sérfræðinga skoðaði áfrýjanda í kjölfar slyssins í nóvember 2007 og öxl hennar var fyrst segulómuð um þremur og hálfu ári eftir slysið, 13. maí 2011. Vottorð ofangreindra um einkenni áfrýjanda og niðurstöður segulómunar geta ekki, þegar önnur gögn málsins eru virt, rennt nægilegum stoðum undir að áfrýjandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við slys það sem mál þetta er sprottið af. Með hliðsjón af ofangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður einnig staðfest niðurstaða hans um sýknu af kröfu á hendur varastefnda og málskostnað í héraði. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 6. september 2012, er höfðað af A, […], með stefnu áritaðri um birtingu 21. Október 2011, á hendur Íslandspósti hf., Pósthússtræti 5, Reykjavík og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda hins stefnda félags, Íslandspósts hf., vegna líkamstjóns stefnanda á hálsi og hægri öxl, sem stefnandi hlaut í vinnuslysi, 15. Nóvember 2007, er hún starfaði hjá Íslandspósti hf. Til vara krefst stefnandi þess, að viðurkenndur verði með dómi, réttur stefnanda á bótum úr launþegatryggingu Íslandspósts hf., hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., vegna líkamstjóns hennar á hálsi og hægri öxl, sem hún hlaut í vinnuslysi, 15. Nóvember 2007, er hún starfaði hjá Íslandspósti hf. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts. Af hálfu stefnda, Íslandspósts hf., er þess aðallega krafist, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess, að verða aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna atviksins 15. Nóvember 2007 og að málskostnaður verði látinn niður falla. Af hálfu stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., er þess krafist, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar, en réttargæslustefndi tekur undir málatilbúnað og málsástæður stefnda, Íslandspósts hf. I. Stefnandi kveður málavexti vera þá að hinn 15. Nóvember 2007 hafi tveir þungir pakkar fallið ofan á stefnanda þegar hún var við vinnu sína hjá stefnda, Íslandspósti hf., í útibúi félagsins á […]. Hún hafi verið að losa pakka af bögglagrind þegar pakkarnir losnuðu af grindinni með þeim afleiðingum að þeir féllu ofan á hana og hafi annar pakkinn lent á axlarsvæði stefnanda. Stefndi fullyrðir hins vegar að pakkarnir hafi ekki báðir lent á stefnanda heldur hafi annar pakkinn lent við fætur stefnanda og F, þáverandi starfsmanns stefnanda. Stefnandi leitaði til Heilbrigðisstofnunar […] samdægurs en í göngudeildarnótu þaðan kemur fram að stefnandi hafi hlotið mar á vöðvum við óhappið. Daginn eftir, þ.e. 16. nóvember 2007, tilkynnti stefndi um slys stefnanda til Vinnueftirlits ríkisins. Umrætt óhapp varð á fimmtudegi en stefnandi mætti aftur til starfa næsta mánudag. Hinn 5. ágúst 2010 boðaði stefnandi forföll frá vinnu og gaf þá skýringu að henni hefði skrikað fótur og fengið hnykk á bakið við skúringar á pósthúsinu daginn áður. Eftir þetta kveðst stefnandi hafa verið óvinnufær vegna verkja í hálsi, hægri öxl, hægri handlegg og baki. Stefnandi sneri ekki aftur til vinnu hjá stefnda og sagði síðan upp starfi sínu hjá stefnda 30. nóvember 2010. Upp frá þessu fór stefnandi í fjögur skipti til H osteopata. Þá leitaði stefnandi einnig til G taugalæknis, I bæklunarlæknis, L bæklunarsérfræðings og J sérfræðings. Stefndi, Íslandspóstur hf., hefur hafnað skaðabótaskyldu. Þá hefur hið stefnda félag, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafnað bótaskyldu úr slysatryggingu launþega með vísan til 1. mgr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. II. Stefnandi byggir á því að varanlegt líkamstjón hennar sé sannanleg afleiðing vinnuslyss, sem hún hafi orðið fyrir 15. nóvember 2007, við störf sín hjá stefnda, Íslandspósti hf. Stefnandi vísar til þess að sjúkraskrá sín staðfesti áverka þá, sem hún hafi orðið fyrir í umræddu slysi, og að læknisvottorð og önnur gögn sýni fram á að stefnandi hafi í raun orðið fyrir varanlegu líkamstjóni. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. 13. gr., 37. gr. og 42. gr. laganna. Þá hafi stefndi vanrækt skyldur sínar samkvæmt reglugerð nr. 499/1994, um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, sem sett var með heimild í 38. gr. sömu laga. Beri stefndi ábyrgð á því að vinnustaður sé þannig úr garði gerður að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar. Stefnda beri að haga vinnu og framkvæmd hennar þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar. Stefnandi vísar til þess að hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., komi fram að bögglagrindurnar séu fluttar með flutningabílum frá Reykjavík og að ekki sé óeðlilegt að bögglarnir hafi færst til í grindunum við flutning. Stefnandi byggir á því að flutningur þessi sé eðlilegur hluti af starfsemi stefnda og að ofangreind slys eigi ekki að geta átt sér stað, séu bögglagrindurnar rétt hlaðnar og ekki ofhlaðnar. Stefnda sé fullkunnugt um að útbúa þurfi grindurnar fyrir flutning þannig að bögglarnir færist ekki til og skapi þannig hættu fyrir starfsmenn sem opni grindurnar. Atvik sem þessi geti á engan hátt talist ófyrirsjáanleg, heldur hafi stefndi átt að haga vinnuaðstöðu og framkvæmd vinnu þannig, að tekið væri mið af hættunni og við henni brugðist. Atvik málsins sýni glögglega að sú hafi ekki verið raunin. Bögglagrindin, sem stefnandi hafi unnið við, hafi verið hlaðin þannig að hætta hafi stafað af henni fyrir þann, sem vann við að losa hana, en á því gáleysi beri stefndi, Íslandspóstur hf., ábyrgð. Stefnandi byggir á því, að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sé vangæslu þegar þeir hlóðu bögglum í umrædda grind. Grindin hafi verið ofhlaðin og bögglarnir hafi ekki verið nægilega vel skorðaðir í grindinni, sem hafi orðið til þess að þeir hrundu úr grindinni og ofan á stefnanda þegar hún skar plast utan af grindinni. Hefðu starfsmenn stefnda gætt fyllilega að því að bögglarnir hefðu verið vel skorðaðir þannig að ekki hefði verið hlaðið upp fyrir grindurnar, hefði slysið ekki orðið. Teljist það vangæsla að setja svo þunga bókapakka efst á staflann á grindinni, þar sem ekkert viðnám hafi verið fyrir kassana og ekkert hafi haldið við þá eftir að plastið hafði verið tekið utan af. Stefnandi bendir á að hún hafi framkvæmt verk sitt í samræmi við venjubundna aðferð en hún hefði starfað hjá stefnda í tæplega fjögur ár og hafi samstarfskona hennar, F, vitnað um að stefnandi hefði beitt venjubundnum vinnubrögðum við starf sitt umrætt sinn. Stefndi beri vinnuveitandaábyrgð á starfsmönnum sínum og vangæslu þeirra við störf sín þegar af henni hljótist líkamstjón. Einu mögulegu orsakir slyssins sé því að rekja til vinnutilhögunar, sem stefndi beri ábyrgð á, og beri jafnframt skaðabótaábyrgð á gagnvart stefnanda. Þá vísar stefnandi til þess að greina verði á milli skyldna sem hvíli á atvinnurekanda annars vegar og starfsmönnum hins vegar. Frumskyldan samkvæmt lögum nr. 46/1980 liggi hjá atvinnurekanda og beri hann því ábyrgð á afleiðingum vegna vanrækslu að þessu leyti. Slík ábyrgð væri að engu höfð, ef lögð væri svo þungbær skylda á starfsmenn að hafa frumkvæði að öryggisráðstöfunum sem atvinnurekanda standi næst að viðhafa. Fái þetta stoð í 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE sem og í dómi EFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/10 þar sem segi að skyldur starfsmanna á sviði öryggis og hollustu við vinnu sína skuli ekki hafa áhrif á meginregluna um ábyrgð vinnuveitanda. Stefnandi hafi ekki vanrækt skyldur sínar sem starfsmaður með þeim hætti að það hafi haft meðvirkandi áhrif á tjónvaldandi atburðarrás. Ljóst sé að hægt hefði verið að koma í veg fyrir umræddan tjónsatburð með því að gera viðeigandi ráðstafanir, sem hefðu tryggt öryggi og aðbúnað á vinnustaðnum, líkt og stefnda hafi borið skylda til að gera samkvæmt lögum nr. 46/1980. Þá byggir stefnandi á því, að hún hafi fyrst orðið þess áskynja að líkamstjón hennar væri varanlegt eftir að hún hafði fengið hnykk á líkamann við skúringar í vinnu sinni hjá stefnda hinn 4. ágúst 2010. Stefnandi hafi snúið aftur til vinnu sinnar þremur dögum eftir vinnuslysið 15. nóvember 2007 og hafi starfað hjá stefnda allt þar til 4. ágúst 2010. Þá hafi stefnandi tekið sér veikindafrí og hafi svo neyðst til þess að hætta störfum frá og með 1. desember 2010 vegna verkja. Stefnandi hafi því verið við störf frá því að hún lenti í vinnuslysinu 15. nóvember 2007 og ekki verið ljóst að líkamstjón hennar væri varanlegt. Varanlegar afleiðingar slyssins hafi síðan verið staðfestar við skoðun hjá læknum dagana 6. og 7. apríl 2011. Stefnandi byggir varakröfu sína á því, að um sé að ræða slys í skilningi 2. mgr. 1. gr. vátryggingaskilmála félagsins. Atburðurinn hafi bæði verið skyndilegur og utanaðkomandi, auk þess sem hann hafi sannanlega átt sér stað án vilja stefnanda. Þá vísar stefnandi til þess, að hún hafi tilkynnt um atvik þau, sem krafa hennar sé reist á, sbr. 1. mgr. 22. gr. vátryggingaskilmála og 1. mgr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Hefði stefnandi ekki getað tilkynnt kröfu sína um bætur úr launþegatryggingunni fyrr en henni varð ljóst að hún hefði orðið fyrir varanlegu líkamstjóni, enda sé varanlegt líkamstjón grundvöllur kröfu hennar. Hafi ofangreindur ársfrestur fyrst byrjað að líða þegar stefnanda gat verið ljóst að hún hefði hlotið varanlegar líkamlegar afleiðingar í slysinu. Þá vísar stefnandi til þess, að tilkynning hennar hafi borist hinu stefnda félagi, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., innan þess frests sem greini í vátryggingaskilmálum og ofangreindum lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Orðalag 1. mgr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 og 1. mgr. 22. gr. vátryggingaskilmálans sé ekki á þann veg, að tímamarkið sé bundið við vátryggingaatburð, heldur atvik sem krafa verði reist á. Verði því að miða við það tímamark þegar vátryggður fékk vitneskju um að líkamstjón hans væri varanlegt. Krafa um bætur úr launþegatryggingu vegna varanlegra afleiðinga vinnuslyss geti ekki orðið til fyrr en sýnt þykir að til staðar séu varanlegar afleiðingar. Fyrr hafi stefnandi ekki getað tilkynnt tryggingafélaginu um líkamstjón sitt. Enn fremur byggir stefnandi á að við túlkun vátryggingarsamninga beri að skýra allan vafa vátryggðum í hag. Vinnuveitandi stefnanda hafi tilkynnt tjónið 16. nóvember 2007 til Vinnueftirlits ríkisins og sé ólíklegt að tjónið hafi þá ekki einnig verið tilkynnt til stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf. Loks byggir stefnandi í öllum tilvikum á því að slysið hafi ekki verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins í samræmi við 79. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og því beri hið stefnda félag alla sönnunarbyrði í máli þessu varðandi þau atvik sem óljós kunna að þykja varðandi slysaatburðinn sjálfan. Stefnandi styður aðalkröfu sína við sakarregluna, regluna um vinnuveitandaábyrgð, regluna um nafnlaus mistök og regluna um uppsöfnuð mistök. Um lagarök vísar stefnandi til 13. gr., 37. gr. og 42. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sem og til 79. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til 7. gr. og 10. gr. reglugerðar nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Þá skírskotar stefnandi einnig til viðauka I. í reglugerð nr. 920/2006. Jafnframt vísar stefnandi til tilskipunar 89/391/EBE, sbr. 3. mgr. 5. gr. Þá byggir stefnandi á skilyrðisreglu skaðabótaréttar. Stefnandi byggir varakröfu sína á 1. gr. og 1. mgr. 22. gr. vátryggingaskilmála stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf. Þá byggir stefnandi á 1. mgr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Enn fremur skírskotar stefnandi til laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980 og grundvallarreglna um kjarasamninga. III. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því, að ósannað sé að tjón stefnanda megi rekja til saknæmrar háttsemi stefnda, Íslandspósts hf., eða starfsmanna hans, saknæms frágangs á umræddri bögglagrind eða annarra atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Stefndi mótmælir sem röngum og ósönnuðum málsástæðum stefnanda um að meint varanlegt heilsufarslegt tjón stefnanda sé sannarleg afleiðing af óhappinu, sem hún varð fyrir 15. nóvember 2007, sem rekja megi til óforsvaranlegs og saknæms frágangs á umræddri bögglagrind, sem hafi verið á ábyrgð stefnda. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns en hafi ekki sannað að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Um ábyrgð stefnda fari samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar ásamt reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Stefndi byggir á því, að ósannað sé að slysið sé að rekja til atvika sem hann beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Verði slysið ekki rakið til ófullnægjandi leiðsagnar eða vinnuaðstöðu stefnanda, gáleysis starfsmanna eða stjórnenda stefnda eða brots á þeim skyldum sem á stefnda hvíla samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og reglum sem settar eru með stoð í þeim lögum. Stefndi telur verulegan vafa leika á því, hvort slysið hafi borið að með þeim hætti sem stefnandi lýsi. Stefnandi kveðst hafa verið að skera plast af grind, sem sé um 170 - 180 cm á hæð og opnist að ofanverðu, og kveður grindina hafa verið hlaðna bögglum. Stefndi bendir á, að miðað við þau mál, sem stefnandi gefi upp á bögglagrindinni sé ljóst, að um hafi verið að ræða stóra grind með hurðum, sbr. framlagðar myndir. Sú málsatvikalýsing styðjist einnig við framlagðar yfirlýsingar F, samstarfsmanns stefnanda, og C yfirmanns stefnanda. Stefndi heldur því fram, að þegar bögglum sé raðað eða staflað á stórar grindur sé aldrei sett plast utan um þá eða grindina, enda sé það talið óþarft þar sem þessar grindur séu útbúnar með tveimur rimlahurðum og lokaðar allan hringinn. Á hinn bóginn séu litlar grindur jafnan pakkaðar inn í plast af starfsmönnum þess pósthúss, sem þær komi frá, til að varna því að bögglar falli af þeim, enda ein hlið þeirra opin. Stefndi telji því rangt með farið í stefnu þegar stefnandi haldi því fram að hún hafi verið að skera plast utan af stórri bögglagrind þegar slysið hafi orðið, þar sem þær hafi ekki verið umvafðar plasti. Þá vísar stefndi til þess að þessi frásögn stefnanda af slysinu gangi í berhögg við frásögn F, sem minnist í yfirlýsingu sinni ekki á að stefnandi hafi þurft að skera plast utan af grindinni heldur kveður hún stefnanda hafa opnað grindina. Að sögn F, sem unnið hafi að verkinu með stefnanda umrætt sinn, hafi ekkert verið athugavert við bögglagrindina eða losun hennar. Þá komi einnig fram í yfirlýsingu C að grindin hefði ekki verið óvanaleg á neinn hátt. Stefnandi hafi ekki borið sig rétt að við verk sitt við losun grindarinnar og ekki gætt að því að styðja við þá böggla,sem kynnu að hafa verið óstöðugir eða færst til eftir flutninginn. Hún hafi því ekki sýnt þá aðgæslu, sem ætlast hefði mátt til af henni, og hafi ekki gætt að sér með fullnægjandi hætti. Fallist dómurinn á frásögn stefnanda um að hún hafi verið að opna stóra grind, sem hafi verið pökkuð inn í plast, og hafi hagað verkinu þannig að hún hafi byrjað að skera plastið af grindinni að ofanverðu og síðan sest á hækjur sínar til að skera plastið af grindinni neðst, þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki farið eftir réttu og viðurkenndu verklagi við losun grindarinnar. Starfsmönnum stefnda sé kennt að losa grindurnar jafnóðum og plast sé skorið utan af þeim eða hurðir opnaðar og að byrja að ofanverðu. Þannig eigi þeir við losun böggla af litlum grindum, sem hafa verið pakkaðar inn í plast, að byrja að skera plastið af grindinni að ofanverðu og styðja um leið við þá böggla sem þar séu og helst taka þá af grindinni, áður en plastið sé skorið neðst af grindinni og þeir bögglar teknir af. Stefndi byggir á því, að stefnandi hafi í engu farið eftir þessu þegar óhappið varð og vísar stefndi til þess að stefnandi kveðst hafa setið á hækjum sér og skorið plast neðst af grindinni þegar kassarnir hafi fallið á hana. Stefnanda, sem hafi á slysdegi verið reyndur og þaulvanur starfsmaður stefnda, hafi mátt vera það augljóst að með slíku athæfi hafi hún sýnt af sér stórkostlegt kæruleysi, enda hafi henni verið fullkunnugt um að grindin hafi þá enn verið fullhlaðin, auk þess sem þá hafi ekkert lengur varnað bögglunum að falla af grindinni, þar sem hún hafi ekki stutt við þá. Einnig hafi stefnanda vart geta dulist hversu hlaðin grindin hafi verið er hún hafðist handa við losun hennar. Stefnandi hafi með aðgæsluleysi sínu breytt tiltölulega einföldu og hættulausu verki í hættulegt verk og með því hafi hún sett sjálfa sig og aðra samstarfsmenn í hættu. Stefndi bendir á, að ávallt beri að gæta fyllstu varúðar við losun böggla hvort sem er af litlum sem stórum grindum, enda hafi það verið brýnt fyrir öllum starfsmönnum stefnda þegar í upphafi starfs þeirra að bögglar geti færst úr stað á grindunum, enda séu þeir fluttir um langan veg. Starfsmönnum stefnda sem vinni við losun grinda, beri því ávallt að gera ráð fyrir því að bögglarnir kunni að hafa færst úr stað á grindunum. Þá mótmælir stefndi harðlega fullyrðingum stefnanda þess efnis að stefnda hafi borið að tryggja að gengið hefði verið frá grindum og bögglum staflað á þær með þeim hætti að þeir færðust ekki úr stað en að öðrum kosti bæri að meta það stefnda til vanrækslu. Eðli málsins samkvæmt sé stefnda ómögulegt að ábyrgjast slíkt, enda sé ekki á hans valdi að tryggja að bögglar færist ekki úr stað við flutning, sama hversu vandlega og vel sé gengið frá þeim á grindurnar. Þá telur stefndi að ef slík skylda hvíldi á starfsmönnum stefnda, sem önnuðust hleðslu umræddra grinda, þá væri hún bæði ósanngjörn og alltof þungbær. Mun nær væri að leggja ríkari aðgæsluskyldu á þá starfsmenn sem ynnu við losun grinda að sýna varúð við verkið hverju sinni og að gera ávallt ráð fyrir því að einhverjir bögglar kunni að vera illa skorðaðir eftir flutning þeirra um langan veg og því líklegir til að falla af grind um leið og búið væri að opna hurð á henni eða skera plast utan af henni. Stefndi byggir á því, að um einfalt verk hafi verið að ræða og þá hafi bæði sjónarvottur að slysinu og yfirmaður stefnanda lýst því yfir að ekkert athugavert hafi verið við grindina sem stefnandi hafi verið að losa. Stefndi mótmælir því fullyrðingu stefnanda, um að grindin hafi verið ofhlaðin umrætt sinn sem rangri og ósannaðri, enda styðjist hún ekki við frásögn F, sem hafi verið eini sjónarvotturinn að slysinu. Stefndi hafnar því jafnframt að starfsmenn hans hafi sýnt af sér vangæslu við hleðslu eða flutning umræddrar grindar […] á […]. Lýsingar stefnanda þess efnis að hún hafi verið búin að losa plastið efst og hafi verið að skera það neðst af grindinni, án þess að hún hafi stutt við eða tekið þá böggla af grindinni sem hún kveður hafa verið ofan á grindinni og því grindin augljóslega verið ofhlaðin, sýni, svo hafið sé yfir allan vafa, að stefnandi hafi ekki sýnt þá tilhlýðilegu aðgæslu sem ætlast hafi mátt til af henni. Stefnanda hafi mátt vera það augljóst, að hafi bögglar verið ofan á grindinni þannig að hvorki hurð grindarinnar né plast utan um þá hafi varnað því að þeir féllu af, hafi hún átt að fjarlægja þá af grindinni um leið og hún hafi skar plastið af þeim, eða áður en hún hafi haldið áfram að skera afganginn af plastinu utan af grindinni. Stefndi telur því ljóst að orsök slyssins hafi verið sú að stefnandi hafi ekki tekið þá böggla af grindinni sem hafi verið efst á henni eða stutt við þá meðan hún skar plastið neðst af grindinni en henni hafi borið samkvæmt réttu verklagi að losa bögglana af grindinni jafnóðum og umbúðir voru losaðar utan af þeim eða hurðir opnaðar sem vörnuðu því að þeir féllu af henni. Stefnandi hafi því sýnt af sér vítavert kæruleysi og ekki borið sig rétt að við verkið í umrætt sinn. Enda liggi fyrir að stefnandi hafi ekki fjarlægt neina böggla af grindinni er slysið varð en hún kveðst hafa setið á hækjum sér eða á gólfinu og skorið plastið neðst af grindinni þegar kassarnir féllu á hana. Slysið verði því ekki að neinu leyti rakið til saknæms frágangs starfsmanna stefnda á bögglum á grindinni eða grindarinnar sjálfrar þannig að hætta hafi getað stafað af fyrir þann aðila, sem hafi komið til með að losa grindina. Þá vísar stefndi til þess að atburðurinn hafi ekki verið í neinum tengslum við vinnustaðinn sjálfan eða meintan skort á fullnægjandi aðbúnaði og öryggi starfsmanna á vinnustaðnum. Þannig verði slysið ekki rakið til skorts á öryggisráðstöfunum, sem hvíli á atvinnurekanda að viðhafa, heldur til aðgæsluleysis stefnanda, sem hafi ekki fylgt viðurkenndu verklagi í umrætt sinn. Stefndi hafnar því alfarið að hafa vanrækt skyldur sínar og/eða að hafa gerst brotlegur gegn ákvæðum 13., 37. og 42. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, ákvæðum reglna nr. 499/1999, um öryggi og hollustu þegar byrðar séu handleiknar, og 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu í öðru lagi á því, að stefnandi verði að bera tjón sitt að fullu sjálfur vegna eigin sakar. Stefnanda, sem hóf fyrst störf hjá stefnda í janúar 2004 og bjó því yfir mikilli starfsreynslu þegar óhappið varð í nóvember 2007, hafi mátt vera ljóst hvernig frágangi og flutningi böggla hafi verið háttað hjá stefnda. Stefnandi hafi því átt að gera viðeigandi ráðstafanir við losun bögglapósts af grindum, miðað við aðstæður hverju sinni. Bögglapósturinn komi með flutningabílum frá Reykjavík og gengið sé þannig frá bögglum að þeim sé raðað á grindur. Starfsmenn stefnda í Reykjavík reyni ávallt að ganga frá bögglapósti með þeim hætti að bögglunum sé raðað og staflað á grindurnar með þeim hætti að þeir séu vel skorðaðir til að stuðla að sem minnstri hreyfingu á þeim í grindum við flutning í póstbílum milli staða. Bögglagrindurnar séu oft fluttar um langa leið í mismunandi færð og því sé ekki óeðlilegt að bögglar hafi getað færst til í grindum við flutning þeirra. Starfsmönnum stefnda beri því ávallt að gera viðeigandi ráðstafanir þegar bögglarnir séu teknir af grindunum, þ. á m. með því að styðja við þá við losun grindanna. Stefndi byggir á því að þó að starfsmenn hans vandi sig við hleðslu grinda, þá verði aldrei unnt að koma í veg fyrir að bögglar færist eitthvað úr stað á grindunum við flutning þeirra út á land. Því sé eðli málsins samkvæmt sanngjarnt að þeir starfsmenn stefnda sem vinna við losun grinda gangi út frá því sem vísu að bögglar hafi að öllum líkindum hreyfst eitthvað úr stað og sýni því ýtrustu varkárni við losun grindanna. Stefndi telur því að slys stefnanda sé að rekja til óhappatilviks og/eða aðgæsluleysis stefnanda. Stefnandi hafi með engum hætti sýnt fram á að stefndi og/eða starfsmenn hans hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við frágang og hleðslu umræddrar grindar eða röðun þeirra böggla sem á henni hafi verið. Frásögn sjónarvottsins, F, renni endanlegum stoðum undir þá afstöðu stefnda. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu í þriðja lagi á því, að það sé með öllu ósannað að orsakatengsl séu milli þess heilsutjóns, sem stefnandi kveðst búa við í dag, og óhappsins sem stefnandi hafi orðið fyrir 15. nóvember 2007. Ekkert liggi fyrir í málinu sem staðfesti að stefnandi hafi orðið fyrir (varanlegu) líkamlegu heilsutjóni eftir umrætt slys. Þvert á móti verði ekki annað ráðið af athöfnum stefnanda og gögnum málsins en að stefnandi hafi einungis hlotið mar á vöðva. Þá komi fram í yfirlýsingu C, þáverandi yfirmanns stefnanda, að stefnandi hafi mætt aftur til vinnu einungis tveimur virkum dögum eftir slysið, eða mánudaginn 19. nóvember 2007, og verið að fullu vinnufær þar til hún hafi fengið hnykk á bakið 4. ágúst 2010. Að sögn C hafi stefnandi aldrei haft orð á því að hún hafi fundið fyrir eftirköstum eftir slysið eða að hún hafi búið við líkamleg einkenni eða heilsutjón vegna þess. Þá komi fram í læknisvottorði B, dagsettu 13. maí 2011, að stefnandi hafi ekki leitað til Heilbrigðisstofnunar […] vegna einkenna sem hafi getað tengst þessu slysi í tæp þrjú ár, eða frá því að hún hafi leitað þangað á slysdegi 15. nóvember 2007 og þar til hún hafi komið þangað eftir að hafa fengið hnykk á bakið 5. ágúst 2010. Jafnframt segi í vottorðinu að samkvæmt sjúkraskrá stefnanda hafi hún heldur ekki leitað annað vegna einkenna, sem tengst gætu slysinu á framangreindu tímabili, svo sem til annarra heilbrigðisstofnana eða heilbrigðisstarfsmanna. Í þessu sambandi bendir stefndi á að samkvæmt framangreindu séu fullyrðingar stefnanda, sem hafðar séu eftir henni í læknisvottorði G, um að hún hafi verið í eftirliti hjá Heilbrigðisstofnun […] vegna einkenna af völdum slyssins ekki réttar, enda komi fram í framangreindu vottorði læknisins að hann hafi engin gögn haft undir höndum sem staðfesti þessa frásögn stefnanda. Stefndi telur því ljóst, með hliðsjón af gögnum málsins, að stefnandi hafi hvorki leitað sér læknisaðstoðar í tæp þrjú ár vegna þeirra einkenna sem hún kveðst hafa byrjað að þjást af þegar eftir slysið 15. nóvember 2007, né hafi hún sagt yfirmanni sínum frá meintum einkennum. Þá mótmælir stefndi sem röngum læknisvottorðum I um þetta atriði en þar sé því slegið föstu að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í óhappinu 15. nóvember 2007. Stefndi telur að meint orsakatengsl milli slyssins 2007 og þeirra líkamlegu einkenna, sem stefnandi kveður nú hrjá sig, séu með öllu ósönnuð. Í vottorðinu, sem sé dagsett 18. maí 2011, sé meðal annars haft eftir stefnanda að hún hafi verið við góða heilsu um ævina. Í niðurlagi vottorðsins komi fram álit læknisins, sem sé alfarið byggt á einhliða frásögnum stefnanda og hafi því ekkert sönnunargildi í málinu, að því leyti sem þau njóti ekki stuðnings í öðrum læknisfræðilegum gögnum málsins. Stefndi bendir máli sínu til stuðnings á að framangreint álit læknisins gangi í berhögg við það, sem komi fram í göngudeildarnótu L, bæklunarlæknis, dagsettri 6. september 2010, þar sem segi að stefnandi hafi jafnað sig af verk fram í hægri hendi sem hún hafi fengið eftir slysið 15. nóvember 2007. Í sömu göngudeildarnótu segi einnig að þegar stefnandi hafi verið um tvítugt, hafi hún fengið tak í bakið. Þá komi fram í samskiptaseðli M læknis, dagsettum 5. ágúst 2010, sem hafi skoðað stefnanda eftir að hún hafi fengið hnykk á bakið í ágúst 2010, að stefnandi hafi fengið þursabit um tvítugsaldurinn og að hún hafi líkt einkennum sínum við þau sem hún hafi haft þá. Sé því röng sú fullyrðing að stefnandi hafi ekki kennt sér meins fyrir slysið. Stefndi vísar einnig til þess að í samskiptaseðli N, dagsettum 5. ágúst 2010, sé haft eftir stefnanda að hún hafi getað gengið eftir að hafa skrikað fótur við ræstingar 4. ágúst 2010 en þegar hún hafi beygt sig fram daginn eftir þá hafi hún fengið mjög slæmt tak í bakið og nánast fest sig. Í læknisvottorði G, dagsettu 6. maí 2011, sé haft eftir stefnanda lýsing á framangreindum atburði sem sé í stórum dráttum eins. Að mati stefnda séu þessar lýsingar stefnanda enn ein sönnun þess að orsakatengsl milli slyssins 15. nóvember 2007 og þess varanlega líkamstjóns, sem stefnandi kveðst búa við í dag, séu með öllu ósönnuð. Stefnandi gæti allt eins hafa orðið fyrir hinu meinta heilsutjóni þegar hún hafi beygt sig fram að morgni dags 5. ágúst 2010. Stefndi vísar í greinargerð stefnanda, sem hún sendi G, en samkvæmt henni sé ljóst að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni er hún beygði sig fram þegar hún var stödd á heimili sínu 5. ágúst 2010 en ekki við slysið sem hún hafi orðið fyrir við vinnu sína hjá stefnda í nóvember 2007. Þá mótmælir stefndi því sem komi fram í læknisvottorði I, dagsettu 27. október 2011, þar sem segi að stefnandi hafi þjáðst af verkjum í hægri öxl eftir slysið í nóvember 2007. Ekkert í málinu staðfesti þessa fullyrðingu stefnanda. Hafi stefnandi í raun verið kvalin af verkjum í hægri öxl, sæti furðu að hún hafi beðið í tæp þrjú ár með að leita sér læknisaðstoðar vegna þess. Þótt stefnandi hafi undirgengist þrýstingslosandi liðspeglunaraðgerð 14. júní 2011 og segist ekki hafa kennt sér meins í öxlinni fyrir umrætt slys 2007, hafi slík yfirlýsing stefnanda ekkert sönnunargildi, enda sé einungis um einhliða frásögn stefnanda að ræða. Hvergi sé heldur minnst á það í sjúkraskrá stefnanda að hún hafi þjáðst af klemmueinkennum í öxlinni eftir slysið 2007 eða að slík einkenni hafi farið versnandi. Þá telur stefndi að líta beri til þess að I hafi ekki skoðað stefnanda fyrr en 7. apríl 2011 eða þremur og hálfu ári eftir slysið 15. nóvember 2007 og rúmum átta mánuðum eftir að stefnandi hafði fengið hnykk á bakið í ágúst 2010. Ekki verði ráðið af vottorði læknisins að stefnandi hafi minnst einu orði á síðarnefnda óhappið við hann og það heilsutjón sem það hafi haft í för með sér. Þannig víki læknirinn í engu að síðara óhappinu í umfjöllun sinni um heilsufar stefnanda, heldur slái því föstu að það heilsutjón, sem stefnandi kveðst þjást af, megi að öllu leyti rekja til slyssins sem hún hafi orðið fyrir 15. nóvember 2007. Virðist læknirinn líta svo á að ástæðu þess að stefnandi hafi hætt störfum hjá stefnda megi rekja til þess varanlega líkamstjóns sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir í síðarnefnda slysinu. Þá segi í niðurlagi framangreinds læknisvottorðs I að læknirinn telji að axlarklemman, sem stefnandi kveðst hafa byrjað að þjást af eftir slysið í nóvember 2007, hafi komið fram smátt og smátt eftir umrætt slys. Að mati stefnda hafi umrædd læknisvottorð I ekkert sönnunargildi um þetta atriði, enda byggist þau alfarið á endursögn einhliða frásagnar stefnanda sem fái ekki stuðning í öðrum gögnum málsins en þeim, sem hér að framan greini. Stefndi bendir einnig á, að frásagnir stefndu af því hvernig hún hafi fengið núverandi einkenni beri ekki saman. Þannig haldi stefnandi því fram í stefnu að hún hafi fengið hnykk á bakið er hún hafi hrasað við ræstingar 5. ágúst 2010. Í læknisvottorði G, dagsettu 6. maí 2011, sé á hinn bóginn haft eftir stefnanda og tekið upp úr greinargerð hennar til læknisins, að hún hafi ekki kennt sér meins er henni hafi skrikað fótur við ræstingar framangreindan dag, heldur hafi einkenni hennar komið fram við það að hún hafi beygt sig fram á heimili sínu daginn eftir. Stefndi byggir varakröfu sína á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til óhappatilviks eða gáleysis hennar sjálfrar og því verði stefnandi að bera tjón sitt að hluta sjálf vegna eigin sakar. Þá séu með öllu ósönnuð orsakatengsl á milli óþæginda, sem stefnandi kveðst nú búa við, og þess óhapps sem stefnandi hafi orðið fyrir 15. nóvember 2007. Stefndi lítur svo á að stefnandi verði, líkt og aðrir starfsmenn, að sýna tilhlýðilega aðgæslu og ítrustu varúð við losun böggla af grindum og gera viðeigandi ráðstafanir við verkið sem taki meðal annars mið af aðstæðum hverju sinni. Þannig hafi stefnandi mátt vera fullljóst að hún hafi aldrei getað gengið út frá því að starfsmönnum stefnda hafi verið unnt að ganga frá hleðslu böggla á grind með þeim hætti að þeir hafi ekki getað haggast úr stað við flutninginn. Þannig sé óraunhæft að ætla að bögglarnir hafi ekki getað hreyfst úr stað á grindinni við flutning um langa vegu, sama hversu kyrfilega og vel þeir hafi verið skorðaðir á grindunum í upphafi. Þvert á móti hafi stefnanda borið að fara eftir réttu og viðurkenndu verklagi við losun grinda og hafi átt að styðja við böggla eftir því sem þörf hafi reynst á hverju sinni, auk þess að fara að öllu með gát að öðru leyti við verkið. Þá telur stefndi að stefnandi hafi sýnt af sér vítavert kæruleysi með því að hafa sest á hækjur sér þegar hún vann að losun grindarinnar umrætt sinn, enda hefði henni ekki getað dulist að grindin var fullhlaðin og hafði ekki verið affermd að neinu leyti. Varðandi eigin sök stefnanda, vísist til þeirra röksemda sem hafi verið raktar að framan til stuðnings aðalkröfu. Hið stefnda félag, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., byggir sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi glatað rétti sínum til bóta úr slysatryggingu launþega fyrir tómlæti. Stefnandi hafi ekki gert kröfu um bætur til stefnda innan árs frá því að hann fékk vitneskju um atvik þau sem hún sé reist á, svo sem áskilið sé í 124. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Samkvæmt læknisvottorði B, dagsettu 13. maí 2011, hafi stefnandi til læknis strax eftir slysið 15. nóvember 2007 og fengið þá greiningu að hún hefði marist á vöðvum. Stefnandi hefði síðan ekki leitað til læknis út af meintum líkamlegum einkennum, sem hún kveður hafa byrjað að hrjá sig eftir framangreint slys, fyrr en tæpum þremur árum síðar, þ.e. 5. ágúst 2010, en þá hafi meðal annars legið fyrir að stefnandi hafi, fyrr þann sama dag, fengið hnykk á bakið eða tak í það við það að beygja sig fram fyrir sig heima hjá sér. Ekki liggi fyrir í málinu nein gögn, sem sýni fram á að stefnandi hafi leitað læknisaðstoðar vegna umræddra meintra einkenna á framangreindu tímabili, og þá hafi það aldrei komið fram í samskiptum stefnanda við þáverandi yfirmann sinn hjá stefnda að hún hafi haft einhver einkenni eða byggi við heilsutjón eftir slysið í nóvember 2007. Ekki hafi verið sýnt fram á að stefnandi hafi hlotið taugaskaða eða annað tjón sem rekja megi til slyssins og sem geti skýrt núverandi einkenni tjónþola. Stefndi vísar í því sambandi til göngudeildarnótu L, bæklunarlæknis, dagsettrar 6. september 2010, en þar komi fram að taugaskoðun á stefnanda hafi reynst eðlileg. Vegna gruns stefnanda um að hún hefði fengið brjósklos eða mænuskaða, hefði verið gerð segulómun af hrygg hennar á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri en sú rannsókn hafi einungis leitt í ljós að stefnandi var með „vægar aldurstengdar breytingar í hálshryggnum.“ Stefndi byggir á því að hafi stefnandi hlotið líkamstjón í slysinu 15. nóvember 2007, hljóti henni að hafa verið orðið kunnugt um það mun fyrr heldur en haldið sé fram í stefnu þar sem segi að stefnanda hafi fyrst orðið ljóst að líkamstjón hennar var varanlegt vegna framangreinds slyss, eftir að hún hafi fengið hnykk á bakið í ágúst 2010. Vísar stefndi þessu til stuðnings til frásagnar stefnanda í greinargerð, sem höfð er eftir henni í læknisvottorði G, dagsettu 6. maí 2011. Fullyrðingum stefnanda í greinargerð þess efnis að henni hafi fyrst orðið kunnugt um þessi atvik þegar hún hafði lent í óhappinu í ágúst 2010 sé því alfarið hafnað og þeim mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Af lýsingum stefnanda sé ljóst að meint einkenni hafi verið byrjuð að hrjá hana þegar eftir að hún varð fyrir óhappinu í nóvember 2007 en hún kveður þau hafa haft talsverð áhrif á daglegt líf hennar. Að þessu virtu telur stefndi ljóst að frestur stefnanda til að gera kröfu um bætur úr slysatryggingu launþega hjá stefnda hafi byrjað að líða sama dag og slysið varð hinn 15. nóvember 2007 eða í síðasta lagi nokkrum vikum eða mánuðum síðar. Því sé hafið yfir allan vafa að stefnandi var búin að fyrirgera rétti sínum fyrir tómlæti, sbr. 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, þegar hún hafi fyrst haft uppi kröfu um bætur úr slysatryggingu launþega þremur og hálfu árið eftir slysið með bréfi lögmanns stefnanda 2. mars 2011. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að orsakatengsl séu með öllu ósönnuð á milli meints heilsutjóns stefnanda og atburðarins 15. nóvember 2007. Vísist í því sambandi einnig til þeirra röksemda sem færðar séu fram til stuðnings aðalkröfunni. Um lagarök vísa stefndu, Íslandspóstur hf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, óhappatilviljun, gáleysi, orsakatengsl og sennilega afleiðingu og eigin sakar tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Einnig er vísað til laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og til ákvæða reglna nr. 499/1994, um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Málskostnaðarkrafa stefndu er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Jafnframt vísar stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., til laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, auk vátryggingarskilmála um slysatryggingu launþega. VI. Óumdeilt er að hinn 15. nóvember 2007 varð óhapp þegar tveir bögglar af bögglagrind, sem stefnandi sem starfsmaður stefnda, Íslandspósts hf., vann við að losa, féllu niður og annar þeirra lenti á öxl stefnanda. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefndi, Íslandspóstur hf., hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, en bögglagrindin hefði verið hlaðin þannig að hætta stafaði af henni fyrir þann sem kæmi til með að losa hana. Óhappið megi því rekja til óforsvaranlegs og saknæms frágangs starfsmanna stefnda á grindinni. Stefndi, Íslandspóstur hf., byggir aðalkröfu sína um sýknu meðal annars á því, að ósannað sé að tjón stefnanda megi rekja til saknæmrar háttsemi stefnda eða starfsmanna hans, saknæms frágangs á umræddri bögglagrind eða annarra atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Varakröfu sína um að hann verði einungis dæmdur skaðabótaskyldur að hluta, byggir stefndi á því að tjón stefnanda megi að mestu leyti rekja til óhappatilviks eða gáleysis stefnanda sjálfs og því verði hann að bera tjón sitt að hluta sjálfur vegna eigin sakar. Þá sé ósönnuð orsakatengsl milli óhappsins og líðanar stefnanda nú. Stefnandi byggir varakröfu sína á hendur stefnda, Almennum-tryggingum hf., um viðurkenningu á rétti til bóta úr launþegatryggingu stefnda, Íslandspósts hf., hjá tryggingarfélaginu á því að um hafi verið að ræða slys í skilningi 2. mgr. 1. gr. vátryggingarskilmála félagsins. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi glatað rétti sínum til bótanna fyrir tómlæti. Stefnandi hafi ekki gert kröfu um bætur til stefnda innan árs frá því að hann fékk vitneskju um atvik þau sem hún sé reist á, svo sem áskilið sé í 124. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína jafnframt á því, að orsakatengsl milli ætlaðs heilsutjóns stefnanda og umrædds atviks 15. nóvember 2007 séu með öllu ósönnuð. Í stefnu er því lýst að um hafi verið að ræða bögglagrind sem sé um 170-180 cm há og opnist að framanverðu. Grindin hafi verið full af pökkum og umvafin plasti. Í greinargerðinni gera stefndu grein fyrir þeim tveim tegundum grinda sem notaðar eru undir böggla. Annars vegar eru stórar grindur sem útbúnar eru með tveimur rimlahurðum og lokaðar allar hringinn. Hins vegar er um að ræða litlar grindur sem eru jafnan pakkaðar inn í plast til að varna því að bögglar falli af þeim. Í greinargerðinni bendir stefndi á að miðað við þau mál, sem að stefnandi gefi upp á grindinni, sé ljóst að um hafi verið að ræða stóra grind. Sé aldrei sett plast utan um stórar grindur þar sem þær séu lokaðar allan hringinn. Við aðalmeðferð málsins leiðrétti stefnandi lýsingu sína á grindinni og sagði að um hefði verið að ræða litla grind og að hún hefði verið vafin inn í plast. Vitnin, F og C, staðfestu í skýrslum sínum að um hefði verið að ræða litla grind og kvað C hana vera um 150 cm háa. C, stöðvarstjóri á […], var yfirmaður stefnanda þegar umrædd atvik urðu á árinu 2007. Bar hún fyrir dómi að viðurkennt verklag við losun grindanna væri að skera eða klippa plast af grindinni efst og niður að miðju grindarinnar og taka síðan þá böggla sem þar væru. Síðan væri haldið áfram að losa plastið alla leið niður og afgangurinn af bögglunum tekinn. Kvað hún þessa aðferð ávallt vera notaða og sagði að öllum nýjum starfsmönnum væri kennt að losa grindurnar með þessum hætti. F var að störfum með stefnanda umræddan dag. Kvaðst hún hafa verið að kveikja á tölvunni og verið staðsett um það bil 2-3 metra frá stefnanda þegar óhappið átti sér stað. Hún hafi síðan snúið sér að stefnanda og grindinni og séð þá kassana á hreyfingu. F bar fyrir dóminum að ekkert hefði verið frábrugðið við grindina eða hvernig bögglunum hefði verið komið fyrir á henni. Þá kvað hún grindurnar ævinlega losaðar með þeim hætti að byrjað væri að skera eða klippa plastið efst og niður að miðju grindarinnar. Væri grindin full af bögglum, kæmi ekki til greina að taka allt plastið af í einu, heldur væru efstu bögglarnir alltaf teknir af fyrst og síðan væri haldið áfram að klippa plastið. Það væri einungis ef grindin væri hálf sem til álita kæmi að taka allt plastið af í einu. Fyrir liggur að stefnandi hafði unnið hjá stefnda í fjögur ár þegar umrætt óhapp varð og að á þeim tíma hafði hún m.a. unnið við losun grinda. Ekki verður annað séð en að það verk, sem stefnandi vann umrætt sinn, þ.e. að losa böggla úr bögglagrind, sé tiltölulega einfaldur starfi sem ekki þurfi sérstaka kunnáttu til að leysa af hendi. Stefnandi kveðst hafa verið að skera plastið að ofanverðu og niður eftir grindinni og hafi hún setið á hækjum sér þegar bögglar féllu á hana. Stefnandi kveður grindina hafa verið fulla af bögglum umrætt sinn og því verður að telja að stefnanda hefði ekki átt að dyljast að sýna þurfti aðgát þegar bögglarnir voru losaðir. Í ljósi vættis F, samstarfskonu stefnanda, verður að telja að rétt verklag hefði falist í því að losa bögglana af grindinni grindurnar jafnóðum og plastið, sem skorðaði þá, var skorið utan af þeim eða í það minnsta að styðja við þá böggla sem efstir voru. Samkvæmt framburði stefnanda sjálfrar gerði hún hvorugt. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar verður sá, sem krefst skaðabóta, að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni, auk þess sem hann ber sönnunarbyrðina fyrir því hver atvikin að baki tjóninu voru. Þá ber honum að sanna að orsakatengsl séu milli tjóns hans og atvika. Sönnunarbyrðin hvílir á tjónþola og verður ekki vikið frá þessari almennu reglu nema í undantekningartilvikum. Í þessu máli ber stefnanda því að sanna tjón sitt og jafnframt að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi, Íslandspóstur hf. eða starfsmenn hans, beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Af gögnum málsins og framburði F, sem var eini sjónarvotturinn að óhappinu, verður ekki annað ráðið en að ekkert hafi verið athugavert við bögglagrindina sem stefnandi vann við umrætt sinn. Þá hafi aðstæður að öðru leyti ekki verið með þeim hætti að þær ógnuðu öryggi starfsmanna. Kom fram í vætti vitnanna, C og F, að sú aðferð, sem stefnandi beitti við að ná plastinu af bögglagrindinni umrætt sinn, þ.e. að skera plastið alveg niður áður en efstu bögglarnir hefðu verið teknir af, hefði ekki verið í samræmi við viðurkennd vinnubrögð þegar um fullhlaðna bögglagrind væri að ræða. Báru bæði vitnin um að starfsmönnum væru kennd rétt vinnubrögð við losun grindanna. Að þessu virtu verður að telja sannað að umrædd atvik þegar böggull féll af bögglagrind á öxl stefnanda verði rakið til óhappatilviljunar og einnig að nokkru til aðgæsluleysis stefnanda, sem stefnda verður ekki gefið að sök. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að óhappið verði rakið til þess að stefndi, Íslandspóstur hf., hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og reglugerð nr. 499/1994, um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, með því að bögglagrindin hafi verið hlaðin þannig að hætta stafaði af henni fyrir þann sem kæmi til með að losa hana, né að það verði rakið til óforsvaranlegs og saknæms frágangs starfsmanna stefnda á umræddri grind. Í ljósi framangreinds verður ekki séð að neinu hefði breytt að Vinnueftirlitið var ekki kallað á staðinn í kjölfar umrædds atviks. Að öllu framangreindu virtu verður, þegar af þessari ástæðu, að sýkna stefnda, Íslandspóst hf., af aðalkröfu stefnanda. Stefnandi byggir varakröfu sína á því, að um sé að ræða slys í skilningi 2. mgr. 1. gr. vátryggingaskilmála stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf. Óumdeilt er að stefnandi var tryggð slysatryggingu launþega hjá stefnda þegar hún varð fyrir hinu umdeilda óhappi. Í 1. gr. skilmála tryggingarinnar kemur fram að með orðinu „slys“ sé átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð, sem valdi meiðslum á líkama vátryggðs og gerist sannanlega án vilja hans. Í vottorði B, dagsettu 13. maí 2011, kemur fram að stefnandi leitaði til Heilbrigðisstofnunar […] á slysdegi. Hún hafi ekki verið með einkenni um alvarlega áverka, heldur hafi einkennin bent til þess að hún hefði marist á vöðvum. Þá kemur fram að stefnandi hafi ekki leitað til Heilbrigðisstofnunar […] vegna einkenna, sem hafi getað tengst umræddu óhappi, frá því hún leitaði þangað á slysdegi 15. nóvember 2007 og þar til hún kom aftur á stofnunina eftir að hafa fengið hnykk á bakið 4. ágúst 2010. Jafnframt kemur fram að samkvæmt sjúkraskrá séu ekki upplýsingar um að stefnandi hafi leitað annað vegna einkenna sem tengst gætu óhappinu á framangreindu tímabili. Hinn 6. september 2010 fór stefnandi í skoðun hjá L bæklunarsérfræðingi á Heilbrigðisstofnun […]. Í göngudeildarnótu sérfræðingsins kemur fram að stefnandi hafi greint honum frá óhappinu 15. nóvember 2007 og að hún hafi lýst því að við það hafi hún fengið verk fram í höndina sem hún hefði svo náð sér af. Þá hafi hún greint frá því að henni hefði skrikað fótur við skúringar um það bil mánuði áður og hefði hún runnið til í hálku og fengið hnykk á brjóst/hálshrygg. Hún hafi síðan vaknað með verkina, sem hún hefði fengið eftir óhappið 2007, dofa og verk í mjóbakinu. Niðurstaða taugaskoðunar sýndi að stefnandi hafði minni kraft í vöðvum hægri útlima en vinstri og þá hafði stefnandi öðruvísi skynjun í hægra handarbaki en vinstra. Var stefnandi send í segulómun vegna gruns um mænuskaða eða brjósklos en allt hefði komið eðlilega út. G læknir skoðaði stefnanda 6. apríl 2011. Vegna gruns um taugaskaða út frá hálsi, framkvæmdi G vöðvaafrit og taugaleiðingarannsókn en niðurstaða þeirrar rannsóknar benti til þess að allt væri eðlilegt. Álit læknisins var að stefnandi væri með slæma tognun í hnakkafestum, hnakka- og herðavöðvum en ekki tókst að sýna fram á að þessi einkenni væru vegna taugaskaða. Í læknisvottorði G, dagsettu 6. maí 2011, er vísað til greinargerðar, sem stefnandi sendi honum, þar sem hún segir m.a. að daglegt líf hennar hafi gengið ágætlega þar til í ágúst 2010 þegar hún hafi verið að skúra og skrikað fótur og runnið til í bleytunni. Það hafi svo verið morguninn eftir þegar hún beygði sig niður sem allt hafi farið „í lás.“ Handleggurinn hafi dofnað og hún hafi fundið stingandi verk í hálsi og niður í bak. Upp frá því hefði hún verið misslæm til heilsunnar en aldrei góð. I bæklunarlæknir skoðaði stefnanda 7. apríl 2011. Í vottorði hans, dagsettu 18. maí 2011, er því slegið föstu að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við óhappið 15. nóvember 2007. Hún hafi hlotið maráverka á hægra axlarsvæði og tognun á hálsvöðvanum hægra megin. Þá segir að hún hafi ekki fundið fyrir bata lengi og ekki sé við því að búast að hún verði betri með tímanum þar sem þrjú ár séu liðin frá slysinu. Í vottorði sama læknis, dagsettu 27. október 2011, er það talið líklegt að axlarklemma, sem stefnandi kvaðst þjást af, hafi komið til eftir óhappið 15. nóvember 2007. Eins og áður segir ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að það heilsutjón, sem hún kveðst nú búa við, sé að rekja til óhappsins 15. nóvember 2007. Ljóst þykir að stefnandi hafi ekki verið óvinnufær eftir umrætt óhapp, þar sem hún mætti til vinnu fjórum dögum eftir óhappið. Þá er ekki að sjá af gögnum málsins að stefnandi hafi leitað til Heilbrigðisstofnunar […] vegna einkenna sem tengst gætu óhappinu í tæp þrjú ár, þ.e. frá því hún kom þangað á slysdegi 15. nóvember 2007 og þar til hún leitaði aftur á stofnunina eftir að hafa fengið hnykk á bakið 5. ágúst 2010. Þá báru vitnin, C og F, bæði á þann veg að stefnandi hefði tekið upp fyrri störf þegar hún mætti aftur til vinnu sinnar 19. nóvember 2007 en vitnið, F, minnti að stefnandi hefði talað um að hún væri eitthvað aum. Tók hún jafnframt fram að þær stefnandi umgengjust töluvert en stefnandi hefði ekki rætt um afleiðingar óhappsins í nóvember 2007 fyrr en eftir atvikið 2010. Þegar til alls framanritaðs er litið þykir ekki verða fullyrt að stefnandi hafi orðið fyrir því líkamstjóni, sem hún gerir kröfu um bætur fyrir, þegar umrætt óhapp varð 15. nóvember 2007. Með vísan til framlagðra gagna málsins er enda ekki útilokað að hún hafi orðið fyrir tjóni þegar henni skrikaði fótur við skúringar í ágústbyrjun 2010. Í vottorði I, dagsettu 18. maí 2011, er því slegið föstu að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við óhappið 15. nóvember 2007. Stefndu hafa mótmælt sönnunargildi vottorðsins um að stefnandi hafi þjáðst af verkjum í hægri öxl eftir óhappið 2007, enda sé ekkert fram komið í málinu sem staðfesti þessa fullyrðingu. Fyrir liggur að I skoðaði stefnanda ekki fyrr en þremur og hálfu ári eftir óhappið og einnig eftir að stefnanda hafði skrikað fótur við skúringar. Þá fær þetta álit I ekki beina stoð í öðrum gögnum málsins og virðist það jafnvel ganga gegn því sem kemur fram í áðurnefndri göngudeildarnótu L læknis, dagsettri 6. september 2010, þar sem fram kemur að stefnandi hefði náð sér af verk í hendinni sem hún hafði fengið við óhappið. Önnur vottorð, sem liggja frammi í málinu, renna ekki nægilegum stoðum undir það að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við umrætt óhapp. Framlög matsgerð D lögfræðings og E læknis, sem stefndu hafa mótmælt og sem aflað var einhliða af hálfu stefnanda undir rekstri málsins, þykir í ljósi framangreinds ekki breyta þeirri niðurstöðu. Að öllu framangreindu virtu er það því mat dómsins að ósönnuð séu orsakatengsl milli þess varanlega tjóns, sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir, og óhappsins 15. nóvember 2007. Þegar af þeirri ástæðu, ber að sýkna stefnda, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., af varakröfu stefnanda. Eftir atvikum málsins og með vísan til ákvæða 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Íslandspóstur hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 1/2019
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður Landsréttar, þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta nánar tilgreindu nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Hæstiréttur taldi bresta heimild til kæru úrskurðarins og vísaði málinu því frá Hæstarétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Karl Axelsson og Viðar Már Matthíasson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 5. janúar 2019, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 3. janúar 2019, þar semstaðfestur var úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. desember 2018, en meðhonum var staðfest ákvörðun sóknaraðila 18. sama mánaðar um að varnaraðilisætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 3.mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur, tilvara að hann verði felldur úr gildi, en að því frágengnu að nálgunarbanninuverði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðumverjanda sínum. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað „kæru til Hæstaréttar verði vísað frá“, en til vara að hinn kærði úrskurðurverði staðfestur.Með dómi Hæstaréttar 14. október2011 í máli nr. 557/2011 var komist að þeirri niðurstöðu að í lögum nr. 85/2011væri ekki að finna sérstaka kæruheimild og að hinn kærði úrskurður, umbrottvísun af heimili og nálgunarbann, félli ekki undir neina af kæruheimildumþágildandi 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af því tilefni varmeð lögum nr. 39/2012, um breytingu á lögum nr. 85/2011, mælt fyrir um í fyrrimálslið 3. mgr. 15. gr. þeirra að kæra mætti til æðri dóms úrskurð dómara umhvort lagt yrði á nálgunarbann eða um brottvísun af heimili, svo og úrskurð semgengi í máli um slíka kröfu, ef hann gæti sætt kæru eftir almennum reglum 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Þá sagði í 2. málslið greinarinnar að um kærugiltu sömu reglur og um kæru úrskurðar héraðsdómara samkvæmt lögum um meðferðsakamála. Með 72. gr. laga nr. 117/2016, um breytingu á ýmsum lögum vegnastofnunar millidómstigs, sem öðlaðist gildi 1. janúar 2018, sbr. 90. gr.laganna, var kveðið á um þá breytingu á 2. málslið 3. mgr. 15. gr. laga nr.85/2011 að um kæru til Landsréttar og Hæstaréttar giltu sömu reglur og um kæruúrskurðar héraðsdómara samkvæmt lögum nr. 88/2008. Í almennum athugasemdum meðfrumvarpi því, er varð að fyrrgreindum lögum nr. 117/2016, kemur fram að ílögum nr. 49/2016, um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum ummeðferð sakamála (millidómstig), hafi verið tekið af skarið um að kæruheimildirtil Landsréttar í sakamálum yrðu þær sömu og áður til Hæstaréttar, en aðkæruheimildir til Hæstaréttar yrðu hins vegar mjög takmarkaðar eða aðeins þærsem taldar væru upp í 1. mgr. 68. gr. laganna, sem yrði 1. mgr. 211. gr. lagaum meðferð sakamála. Þá segir að í frumvarpinu sé að finna breytingar á ákvæðumfjögurra tilgreindra laga, sem lúti að því að um kærur á úrskurði Landsréttargildi ákvæði XXXII. kafla laga um meðferð sakamála, eins og sá kafli munihljóða eftir gildistöku laga nr. 49/2016. Af þessum ákvæðum leiði að aðeinsþeir úrskurðir Landsréttar, sem taldir eru upp í a. - d. liðum 1. mgr. 211. gr.laga um meðferð sakamála, eins og greinin muni hljóða eftir gildistöku laga nr.49/2016, séu kæranlegir til Hæstaréttar. Um 72. gr. laganna segir íathugasemdum með ákvæðinu að það þarfnist ekki skýringa. Sem fyrr greinir er í fyrrimálslið 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 kveðið á um kæru til æðri dóms. Ísíðari málslið 3. mgr. greinarinnar er, eins og henni var breytt með 72. gr.laga nr. 117/2016, einungis mælt fyrir um að um kæru til Landsréttar ogHæstaréttar gildi sömu reglur og um kæru úrskurðar héraðsdómara samkvæmt lögumum meðferð sakamála, en ekki kveðið sérstaklega á um kæruheimild tilHæstaréttar.Í a., b., c. og d. liðum 1. mgr.211. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 68. gr. laga nr. 49/2016, sem öðlaðist gildi 1.janúar 2018, er mælt fyrir um kæruheimildir úrskurða Landsréttar tilHæstaréttar. Samkvæmt a. lið er unnt að kæra frávísun eða niðurfellingu máls aðhluta eða öllu leyti og eftir b. lið sætir úrskurður um hvort dómari íLandsrétti víki sæti í máli kæru. Þá er kveðið á um það í c. lið greinarinnarað unnt sé að kæra úrskurð um réttarfarssekt fyrir Landsrétti og í d. lið aðúrskurður um skyldu vitnis samkvæmt 119. gr. laga nr. 88/2008 sé kæranlegur.Samkvæmt framansögðu erukæruheimildir úrskurða Landsréttar til Hæstaréttar tæmandi taldar í 1. mgr.211. gr. laga nr. 88/2008. Af því leiðir að heimild brestur til kæru í máliþessu og verður því þar af leiðandi vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaður verður ekkidæmdur.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður Landsréttar 3.janúar 2019.Landsréttardómararnir ÁsmundurHelgason, Hervör Þorvaldsdóttir og Ragnheiður Harðardóttir kveða upp úrskurð í máliþessu. Málsmeðferð og dómkröfur aðilaVarnaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 22. desember 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. janúar 2019. Kærður erúrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra 21. desember 2018, í málinu nr. [...], þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert aðsæta nánar tilgreindu nálgunarbanni.Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011, um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili. Til vara krefst varnaraðili þess að nálgunarbanninuverði markaður skemmri tími.2Varnaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið. Til vara krefst varnaraðili þess að nálgunarbanninu verði markaður skemmritími. Þá krefst hann þóknunar tilhanda skipuðum verjanda sínum. 3Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Niðurstaða4Samkvæmt a-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 er heimilt að beita nálgunarbanni efrökstuddur grunur leikur á að sakborningur hafi framið refsivert brot eðaraskað á annan hátt friði brotaþola. Að virtum gögnum málsins er fullnægt þessuskilyrði til að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni. Þá verður ekkitalið sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti,sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.5Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Landsrétti, sem ákveðin er að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir, greiðist úr ríkissjóðisamkvæmt 38. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011. Úrskurðarorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila,Sunnu Axelsdóttur lögmanns, fyrir Landsrétti, 186.000 krónur, greiðist úrríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. desember 2018Lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra hefur krafist þess aðhéraðsdómur Norðurlands eystra staðfesti ákvörðun lögreglustjóra frá 18.desember sl., þess efnis að X, kt. [...], [...], sæti nálgunarbanni við A, kt. [...]í fjóra mánuði, þannig að lagt sé bann við því að hann komi á eða í námunda viðdvalarstað hennar að [...] á [...]. Bann þetta afmarkist við 25 metra radíusumhverfis framangreindan dvalarstað hennar, mælt frá miðju íbúðar eða húss.Jafnframt sé lagt bann við því að varnaraðili setji sig í samband viðbrotaþola, nálgist hana á almannafæri, á vinnustað hennar eða hafi samskiptivið hana í síma, tölvu eða á annan hátt gegn vilja hennar.Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu lögreglustjóra verðihafnað, en til vara að banninu verði markaður skemmri tími. Þá er krafistþóknunar til handa skipuðum verjanda.Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að varnaraðili og brotaþolihafi kynnst fyrir um tveimur og hálfu ári. Brotaþoli hafi þá búið erlendis ensamband þeirra þróast þannig að hún hafi fljótt flutt til Íslands og þau giftsig. Þau hafi, þar til nýverið, búið saman í húsi varnaraðila. Eftir að upp kom mál sem varðaði ætlað ofbeldi og hótanirvarnaraðila gegn brotaþola 15. september sl. hafi varnaraðili flutt tímabundiðaf heimili þeirra að [...] en svo snúið til baka. Varnaraðili hafi fljótlegaaftur byrjað að hóta henni og smána. Hann hafi ákveðið að selja húsið að [...]og hótað henni lífláti myndi hún ekki skrifa undir pappíra þar að lútandi. Hannhafi einnig krafist þess að hún undirritaði skjöl um skilnað þar sem húnafsalaði sér eignum en hún hafi neitað því. Varnaraðili hafi loks rekið hana útog hún þá flutt að núverandi heimili sínu. Varnaraðili hafi þó fljótt haftsamband aftur til að fá hana aftur til sín. Hann hafi m.a. veitt henni eftirför þegar hún var á heimleið frákirkju og kallað til hennar hótanir og smánað hana, ítrekað komið á vinnustaðhennar og veitt henni eftirför þegar hún var á heimleið eftir vinnu, og bæðikallað til hennar niðrandi orð og hrint henni þannig að hún hafi fallið framfyrir sig og höfuð hennar skollið í jörðina. Hann hafi lýst því yfir að hannvildi ekki vilja lifa án hennar, en síðan einnig að ef hann fengi ekki allanpeninginn þeirra þá „væri út um hana“, sem hún hafi skilið sem líflátshótun. Þáhafi hann bæði hótað henni að ef hún haldi skilnaðinum til streitu muni hanndrepa hana og að hann ætli að flytja inn til hennar þegar búið væri að afhendanýjum eigendum húsið þar sem þau bjuggu. Þá kvaðst hún hafa orðið fyrir miklusímaónæði af hálfu varnaraðila. Hún hafi lýst því að hún óttaðist mjög umöryggi sitt, sérstaklega í kjölfar þess að hún hafi aftur leitað til lögreglu. Lögreglustjóri hefur lagt fram lögregluskýrslur ogdagbókarfærslur vegna fyrri afskipta af heimili varnaraðila og brotaþola, semog læknisvottorð. Brotaþoli hringdi eftir aðstoð lögreglu 13. maí 2017 vegnaárásar af hálfu varnaraðila. Þegar komið var á vettvang sat brotaþoli grátandiupp við vegg og hélt um höfuð sér og lýsti því að varnaraðili hafi rifið í hárhennar og hent henni í gólfið þannig að höfuð hennar hafi skollið í. Þá hafihann sparkað í höfuð hennar og hótað henni lífláti. Samkvæmt vottorði B læknisleitaði brotaþoli á bráðamóttöku í fylgd lögreglu sama dag. Hún var þá í mikluuppnámi og grét, með hraðan hjartslátt og hækkaðan blóðþrýsting. Hún hafðimikil eymsl aftan til í hnakka, í hársverði beggja vegna, og með dreift mar uppeftir upphandleggjum, fingrafarabletti, marbletti og klór.Lögregla var í þrígang kölluð til vegna tilkynninga frá aðilumsem höfðu áhyggjur af ólátum frá heimili varnaraðila og brotaþola, 21. október,13. nóvember og 26. nóvember 2017. Í þau skipti lýsti brotaþoli ekki ofbeldi afhálfu varnaraðila fyrir lögreglu.Þann 15. mars 2018 hringdi brotaþoli í neyðarlínu en ekkertheyrðist nema öskur, grátur og skruðningar. Lögregla fór á staðinn. Þá lábrotaþoli grátandi á gólfinu og hélt um bak sitt. Lögregla fylgdi henni ábráðamóttöku. Í vottorði C læknis kemur fram að brotaþoli hafi lýst því aðvarnaraðili hafi ráðist á hana. Hann hafi rifið hálsmál skyrtu hennar og slitiðhálsmen, sparkað með hné í kvið hennar og hrint henni í gólfið og niður stiga.Hún hafi náð að hringja í neyðarlínuna. Brotaþoli hafi grátið og sjáanlegaverið stirð í hreyfingum og verkjuð í mjóbaki. Á báðum handleggjum hafi veriðum 4 cm. roðasvæði sem líkist mari. Samkvæmt vottorði D læknis leitaði hún aðnýju til læknis 19. mars vegna sama atviks, og kvartaði undan verkjum ílendarhygg og höfði og svefnleysi. Hún óskaði einnig aðstoðar við að flytja fráeiginmanni sínum og var vísað til sálfræðings heilsugæslunnar.Eins og að framan greinir leitaði brotaþoli til lögreglu 18.september sl. vegna atvika 15. september 2018. Þá hafi verið mikil læti ívarnaraðila og hann m.a. lýst því hvernig hann gæti drepið hana. Hann hafifarið út, en um kvöldið hafi hann byrjað aftur og þá hótað henni með stórumeldhúshnífi og lýst því hvernig hann ætlaði að skera hana. Hún hafi verið mjöghrædd og farið út þegar færi gafst. Hann hafi verið búinn að taka síma hennarog hún gengið að lögreglustöðinni. Þegar á reyndi hafi hún ekki þorað inn ogsnúið aftur heim. Varnaraðili hafi þá verið sofnaður og hún farið inn í svefnherbergiog sett rúm fyrir dyrnar þannig að hann kæmist ekki inn til hennar. Hann hafihótað henni að nýju að morgni og hún fór út af heimilinu að morgni 16.september sl. Hún fékk tímabundið húsaskjól og lögreglustjóri ákvað aðvarnaraðili skyldi sæta nálgunarbanni við brotaþola. Héraðsdómur hafnaðistaðfestingu þess banns og brotaþola flutti fljótt aftur á sameiginlegt heimilihennar og varnaraðila. Lögreglustjóri kveðst byggja ákvörðun sína á gögnum vegnagruns um refsiverð brot varnaraðili gegn brotaþola 17. desember sl. Fyrir liggirökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið brot sem varði m.a. við 1. mgr.217. gr., 233. gr. b. og 1. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga og hætta séá að hann muni raska friði brotaþola. Það sé mat lögreglustjóra að friðhelgibrotaþola verði ekki tryggð með öðrum og vægari hætti en með nálgunarbanni.Varnaraðili kveður frásögn brotaþola um atburði 17. desembersl. ósanna. NiðurstaðaSamkvæmt 4. gr.laga nr. 85/2011 er heimilt að beitanálgunarbanni annars vegar ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafiframið refsivert brot eða raskað friði brotaþola á annan hátt eða hins vegar efhætta er á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola. Mál það er varða ætluð brot varnaraðila 17. desember sl. erekki fullrannsakað. Lögregla hefur ítrekað haft afskipti af varnaraðila ogbrotaþola en ekkert fyrri mála hefur leitt til útgáfu ákæru. Hins vegar liggureinnig fyrir að brotaþoli er flutt af heimili varnaraðila, skilnaðarmál þeirraer til meðferðar hjá sýslumanni og þau hafa bæði lögmenn til aðstoðar viðfjárskipti. Því verður ekki séð að varnaraðili hafi ríka hagsmuni af því aðhafa nokkurt samband við brotaþola gegn vilja hennar. Nálgunarbann felur þvíekki í sér mikla skerðingu á réttindum varnaraðila. Verður ákvörðun lögreglustjóraþví staðfest, utan það að ekki þykir ástæða til að marka nálgunarbanninu lengritíma en tvo mánuði.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Sunnu Axelsdótturlögmanns, 182.900 krónur, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laganr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Júlíar Óskar Antonsdóttur lögmanns 161.200 krónur,greiðist einnig úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts.Halldór Björnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐStaðfest er ákvörðun lögreglustjórans á Norðurlandi eystra frá18. desember sl., þess efnis að X, kt. [...],[...],[...], sæti nálgunarbannivið A, kt. [...], þannig að lagt sé bann við því að hann komi á eða í námundavið dvalarstað hennar að [...] á [...]. Bann þetta afmarkist við 25 metraradíus umhverfis framangreindan dvalarstað hennar, mælt frá miðju íbúðar eðahúss. Jafnframt er lagt bann við því að varnaraðili setji sig í samband viðbrotaþola, nálgist hana á almannafæri, á vinnustað hennar eða hafi samskiptivið hana í síma, tölvu eða á annan hátt. Bann þetta gildi í tvo mánuði.Þóknanir skipaðsverjanda varnaraðila, Sunnu Axelsdóttur lögmanns, 182.900 krónur og skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Júlíar Óskar Antonsdóttur lögmanns, 161.200 krónur,greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 163/2006
Bifreið Líkamsmeiðing af gáleysi Kröfugerð
H var ákærður fyrir að hafa ekið á vörubíl sínum gegn rauðu ljósi á gatnamótum með þeim afleiðingum að hann lenti í árekstri við strætisvagn. Ökumaður strætisvagnsins slasaðist alvarlega við áreksturinn. Með vísan til framburðar vitna taldist sannað að H hefði ekið inn á gatnamótin gegn rauðu ljósi og varðaði brot hans við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í héraði var refsing H ákveðin 60 daga skilorðsbundið fangelsi og var sú refsiákvörðun staðfest fyrir Hæstarétti. Hæstiréttur sýknaði hins vegar H af broti gegn vátryggingarskyldu þar sem ekki var sannað að ábyrgðartrygging bifreiðar hans hafi ekki verið í gildi þegar slysið varð. Í greinargerð ákæruvaldsins til Hæstaréttar var ekki gerð krafa um að H yrði sviptur ökurétti. Segir í dómi Hæstaréttar að ekki verði dæmdar aðrar kröfur á hendur ákærða en þær sem ákæruvaldið gerir og verði H þegar af þeirri ástæðu ekki dæmd svipting ökuréttar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. mars 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Í áfrýjunarstefnu krafðist ákæruvaldið þyngingar á refsingu, bæði fangelsis og fésektar, og enn frekari sviptingar ökuréttar. Í greinargerð ákæruvalds fyrir Hæstarétti var krafist þyngingar á refsingu, sem ákveðin var í héraðsdómi, bæði til fangelsis og fésektar. Þar var hins vegar ekki minnst á kröfu um sviptingu ökuréttar. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kvað ákæruvaldið að haldið væri við þá kröfu en láðst hafi að geta hennar í greinargerðinni. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. I. Ákærði hefur neitað að hafa ekið gegn rauðu ljósi yfir gatnamót Kringlumýrarbrautar, Suðurlandsbrautar og Laugavegar umrætt sitt, eins og honum er gefið að sök í I. kafla ákæru. Hann sagði fyrir dómi að hann hafi séð grænt ljós loga á götuvita vinstra megin við sig er hann ók vörubifreiðinni „niðurúr“, en ekki veitt því athygli að umferðarljósin við gatnamótin hægra megin við hann voru ótengd. Hann hafi séð til ferðar strætisvagnsins vestur Suðurlandsbrautina og hafi vagninn hægt á sér. Þegar hann ók inn á gatnamótin hafi athygli hans beinst að manni sem var við vinnu þar. Þótt ákærði hafi mótmælt því að hann hafi ekið gegn rauðu ljósi verður ekki ráðið af framburði hans að hann hafi veitt stöðu umferðarljósanna sérstaka athygli um það leyti sem hann ók inn á gatnamótin. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er sannað að ákærði ók gegn rauðu ljósi inn á gatnamótin með þeim afleiðingum sem þar er nánar lýst. Eru brot hans réttilega heimfærð til refsiákvæða í héraðsdómi. II. Ákærða er gefið að sök brot gegn vátryggingarskyldu með því að hafa sem eigandi og umráðamaður vörubifreiðarinnar, notað hana svo sem greinir í I. kafla ákæru eftir að lögboðin ábyrgðar- og slysatrygging hennar hafi fallið úr gildi 4. maí 2005. Vátryggingafélag Íslands hf., sendi ákærða bréf 4. maí 2005 þar sem honum var tilkynnt að vegna vanskila á iðgjaldi lögboðinnar ábyrgðartryggingar væri vátrygging áðurnefndrar vörubifreiðar fallin úr gildi. Í bréfinu segir að tilkynning um þetta hafi verið send til Umferðarstofu. Í málflutningi fyrir Hæstarétti byggði verjandi ákærða á að umrædd uppsögn tryggingafélagsins hafi ekki verið komin í gildi er áreksturinn átti sér stað þar sem skilyrði 16. gr. skilmála félagsins um lögboðna ábyrgðartryggingu ökutækja hafi ekki verið uppfyllt. Í ákvæðinu er fjallað um heimild „félagsins til uppsagnar á vátryggingarsamningi“. Segir þar að félagið hafi „heimild til að segja vátryggingarsamningi upp, ef vátryggingartaki og/eða vátryggður, hefur ítrekað stórkostlega vanrækt skyldur sínar gagnvart félaginu.“ Skal félagið þá senda vátryggingartaka tilkynningu þar að lútandi á sannanlegan hátt og gera honum grein fyrir afleiðingum uppsagnarinnar. Síðan segir: „Jafnframt skal félagið tilkynna lögreglustjóra þessa ákvörðun og ber félagið áfram ábyrgð gagnvart þriðja manni á sérhverju tjóni, þar til fjórar vikur eru liðnar frá því að lögreglustjóri fékk tilkynningu þessa, nema önnur fullnægjandi vátrygging hafi verið keypt.“ Óumdeilt er að ákærða barst með sannanlegum hætti fyrrgreint bréf frá Vátryggingafélagi Íslands hf. þess efnis að ábyrgðartrygging vörubifreiðarinnar væri fallin úr gildi. Hins vegar liggja í þessu máli ekki fyrir fullnægjandi gögn um að ákærði hafi „ítrekað stórkostlega vanrækt skyldur sínar“ gagnvart vátryggingarfélaginu, en slík vanræksla er samkvæmt skilmálunum skilyrði þess að félaginu sé heimilt að segja ábyrgðartryggingunni upp. Ekki hafa heldur verið lögð fram gögn af hálfu ákæruvaldsins, sem færa sönnur á að félagið hafi tilkynnt lögreglustjóra um þá ákvörðun að segja upp ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar, svo sem skylt er samkvæmt 16. gr. skilmálanna. Samkvæmt framansögðu er því ekki sannað í málinu að lögboðin ábyrgðartrygging bifreiðarinnar hafi verið fallin úr gildi þegar umferðarslysið varð. Verður ákærði því sýknaður af broti samkvæmt II. kafla ákæru. III. Samkvæmt 155. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal ákæruvaldið við áfrýjun opinbers máls skila greinargerð til Hæstaréttar. Í a. lið 2. mgr. er kveðið svo á að þar skuli koma fram hvers ákæruvaldið krefjist fyrir Hæstarétti. Samkvæmt b. lið 2. mgr. skal ennfremur koma fram í greinargerðinni hvort málsaðili felli sig við lýsingu málsatvika í héraðsdómi og röksemdir fyrir niðurstöðu, en ef svo sé ekki skuli getið á stuttan og gagnorðan hátt í hverjum atriðum hann sé ósammála og hvernig hann rökstyðji í meginatriðum kröfur um breytingu á niðurstöðum héraðsdóms. Svo sem fyrr var greint, lýsti ákæruvaldið kröfum sínum svo í greinargerð til Hæstaréttar 21. september 2006 að „refsing ákærða sem ákveðin var í hinum áfrýjaða héraðsdómi verði þyngd, bæði til fangelsis og fésektar.“ Hins vegar er ekki nefnd sú krafa sem fram hafði komið í áfrýjunarstefnu ákæruvalds 9. mars 2006, að málinu væri einnig áfrýjað „til enn frekari sviptingar ökuréttar“. Í greinargerðinni er hvergi vikið að kröfu um sviptingu ökuréttar hvorki til staðfestingar eða þyngingar og heldur ekki að rökstuðningi fyrir slíkri kröfu. Við meðferð opinberra mála verða ekki dæmdar aðrar kröfur á hendur ákærða en þær sem ákæruvaldið gerir. Af eðli máls leiðir, að ákæruvaldið getur fallið frá eða dregið úr kröfum sem áður hafa verið gerðar og verða þá ekki aðrar kröfur dæmdar en þær sem eftir standa. Með því að nefna ekki í greinargerðinni til Hæstaréttar kröfu um sviptingu ökuréttar ákærða og með hliðsjón af skýru orðalagi kröfugerðar ákæruvalds þar, verður hún ekki skilin á annan veg en þann að fallið hafi verið frá slíkri kröfu í málinu. Mátti ákærði treysta því að krafan yrði ekki tekin upp á ný síðar. Verður honum þegar af þessari ástæðu ekki dæmd svipting ökuréttar. IV. Ákærði ók stórri vörubifreið með áföstum krana á nokkurri ferð gegn rauðu ljósi inn á fjölfarin gatnamót. Fram er komið að bílstjóri strætisvagnsins var ekki í öryggisbelti og er því ekki loku fyrir það skotið að áverkar hans hefðu orðið minni ef svo hefði verið. Eitt umferðarljósanna var sem fyrr segir óvirkt og kann það að hafa haft þau áhrif að ákærði veitti því ekki næga athygli að rautt ljós logaði fyrir akstursstefnu hans. Akstur ákærða var allt að einu mjög vítaverður. Að þessu virtu er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um fangelsisrefsingu ákærða. Ekki eru efni til að dæma honum jafnframt sektarrefsingu. Samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og reikningi Fræðslumiðstöðvar bílgreina hf. greiddi Lögreglustjórinn í Reykjavík félaginu 634.950 krónur vegna „bíltæknirannsóknar á slysavettvangi“. Leiddi niðurstaða hennar í ljós að ekki væri unnt að rekja orsök slyssins til ástands ökutækjanna. Þótt nauðsynlegt hafi verið að kanna þau atriði sem rannsóknin laut að, meðal annars hvort öryggisbúnaður bifreiðanna hafi verið í lagi, verður ekki séð að hún hafi þurft að vera svo umfangsmikil sem raun ber vitni. Verður ekki talið réttlætanlegt að fella kostnað við þessa rannsókn á ákærða. Skal hann því greiddur úr ríkissjóði. Á áðurnefndu yfirliti og meðfylgjandi reikningum Landspítala háskólasjúkrahúss kemur fram að greiddar voru samtals 93.500 krónur fyrir fimm vottorð vegna læknisrannsókna á fjórum farþegum strætisvagnsins sem slösuðust við áreksturinn auk eins farþega sem talið var að hefði slasast en svo reyndist ekki hafa verið. Ekki þykir rétt að ákærða verði gert að greiða kostnað vegna þessara vottorða, enda lýtur sakarefnið ekki að áverkum þessara farþega. Verður kostnaður vegna vottorðanna því lagður á ríkissjóð. Hins vegar verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu kostnaðar vegna læknisvottorðs að fjárhæð 12.150 krónur staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara, samtals 171.274 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir báðum dómstigum, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði hins áfrýjaða dóms um fangelsisrefsingu ákærða, Helga P. Aðalsteinssonar, skal vera óröskuð. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sviptingu ökuréttar ákærða er fellt úr gildi. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, 171.274 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns, í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 684.750 krónur. Ákærði greiði 12.150 krónur af öðrum sakarkostnaði í héraði, sem að öðru leyti greiðist úr ríkissjóði. Ár 2006, þriðjudaginn, er á dómþingi sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 1799/2005: Ákæruvaldið (Þorsteinn Skúlason) gegn Helga Pálmari Aðalsteinssyni (Guðmundur Ágústsson hdl.), sem tekið var til dóms hinn 7. sama mánaðar, að lokinni aðalmeðferð. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 8. nóvem­ber sl. á hendur ákærða, Helga Pálmari Aðalsteinssyni, kt. 030448-2869, Furugrund 58, Kópavogi, “fyrir eftirtalin brot framin föstudaginn 19. ágúst 2005 í Reykjavík: I. Hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa á leið norður Kringlumýrarbraut ekið vörubílnum RG-675 gegn rauðu ljósi á gatnamótunum við Laugaveg og Suðurlandsbraut með þeim afleiðingum að hann lenti í árekstri við strætisvagninn ML-068, sem ekið var vestur Suðurlandsbraut, og fimm manns í vagninum meiddust, þar á meðal ökumaður hans, X, fæddur [...], sem kastaðist út úr vagninum og hlaut meiri háttar áverka á fótum svo að taka varð þá báða af neðan við hné, mar og skrapsár á öxl og áverka á mjöðm þar sem húð skemmdist mikið og fór alveg af á nokkru svæði. Telst þetta varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940 og 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987. II. Brot á vátryggingarskyldu með því að hafa sem eigandi og umráðamaður framangreindrar bifreiðar, RG-675, notað hana svo sem greinir í I. ákærulið eftir að lögboðin ábyrgðar- og slysatrygging vegna hennar féll úr gildi 4. maí 2005. Telst þetta varða við 1. mgr. 91. gr. og 1. mgr. 92. gr., sbr. 1. mgr. 93. gr. og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 32,1998 og 1. gr. laga nr. 26,2003. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44,1993.” I. kafli ákæru. Málavextir Samkvæmt frumskýrslu A lögreglumanns, dagsettri, 19. ágúst 2005, barst tilkynning kl. 9:12 um alvarlegt umferðarslys á gatnamótum Kringlumýrarbrautar, Laugavegar og Suðurlandsbrautar. Hafði árekstur orðið með vörubílnum RG-675, sem ekið hafi verið norður Kringlumýrarbraut á hægri akrein, og strætisvagninum ML-068, sem ekið var vestur Suðurlandsbraut á hægri akrein. Rákust saman hægri framhlið vörubílsins og vinstra framhorn strætisvagnsins en við það hafði vagninn snúist til hægri og kastast á gangbrautarljósavita, sem staðsettur var á umferðareyju við norðausturhorn gatnamótanna. Staurinn hafði lagst niður og ljósabúnaður hans brotnað af. Vörubíllinn hafði stöðvast á vinstri akrein Kringlumýrarbrautar um 30 m norðan við gatnamótin. Fyrir aftan stýrishús vörubílsins var áfastur krani og hafði hægri stuðningsfótur kranans brotnað og dregist með honum. Ökumaður vörubílsins, ákærði í máli þessu, sem hafði verið einn í bílnum og í öryggisbelti, reyndist ómeiddur. Ökumaður strætisvagnsins, X, hafði kastast út úr strætisvagninum við áreksturinn og lá á bakinu á hægri akrein Kringlumýrarbrautar um 27 m norðan við gatnamótin. Var hann greinilega mikið slasaður á fótum og hafði misst talsvert blóð. Virtist hann hafa dregist tæpa 22 metra eftir götunni með vörubílnum. Var hann fluttur á Landspítalann Fossvogi þar sem hann gekkst undir aðgerð. Þá voru í strætisvagninum fimm farþegar sem höfðu slasast en þó ekki alvarlega. Voru þeir fluttir með sjúkrabifreiðum á slysadeild. Í skýrslunni kemur fram að umferðarljós eru á gatnamótunum en á þessum tíma hafi staðið yfir vinna við breytingar á gatnamótunum og það gefið til kynna með greinilegum varúðarmerkjum. Vegna breytinganna var einn umferðarljósavitinn á umferðareyju við suðausturhorn gatnamótanna ótengdur, en það var einn viti af þremur sem voru fyrir akstursstefnu vörubílsins. Eftir ákærða var það haft að hann hefði ekið norður Kringlumýrarbraut á hægri akrein umrætt sinn og ætlað þá leið áfram. Hefði hann komið að gatnamótunum á grænu ljósi og því ekið viðstöðulaust áfram inn á þau á eftir annarri bifreið en ekki vissi hann á hversu miklum hraða. Hefði hann þá skyndilega séð útundan sér hvar strætisvagni hefði verið ekið áleiðis inn á gatnamótin frá Suðurlandsbraut. Hefði hann því sveigt til vinstri til að reyna að afstýra yfirvofandi árekstri en síðan fundið högg koma á vörubílinn aftan við stýrishúsið. Kvaðst hann ekki hafa náð að hemla fyrir áreksturinn. Á vettvangi voru teknar ljósmyndir sem liggja frammi í málinu sem fyrr segir og uppdráttur gerður af vettvangi. Þá liggur frammi í málinu staðfest skýrsla vegna bíltæknirannsóknar Fræðslumiðstöðvar bílgreina á vörubílnum RG-675 sem unnin var í ágúst og september 2005 að beiðni lögreglunnar í Reykjavík. Fram kemur í niðurstöðum skýrslunnar að rannsókn á ökutækinu hafi leitt í ljós að ekki væri hægt að rekja orsökina fyrir slysinu til ástands ökutækisins. Þá hafi rannsóknin ennfremur leitt í ljós að hraði þess var um 55-57 km á klukkustund þegar strætisvagninn ók fremst á hlið vörubílsins. Fram kemur þar að eigin þyngd vörubílsins er 13.590 kg. Þá liggur frammi í málinu staðfest skýrsla vegna bíltæknirannsóknar á strætisvagninum ML-068. Þar segir að hemlar ökutækisins hafi reynst ójafnir sem nam 44% á framhjólum og umfram hámark sem væri 30%. Mæld heildarhemlun hafi reynst vera 48% en lágmark 50%. Þrátt fyrir að ástand hemla í hemlaprófun hafi reynst rétt undir lágmarkskröfum sem gerðar hafi verið í skoðunarbók dómsmálaráðuneytisins, hafi rannsókn á ökutækinu leitt í ljós að ekki væri hægt að rekja orsök fyrir slysinu til ástands ökutækisins eða að ástand hemlabúnaðarins hafi komið í veg fyrir að stöðva mætti ökutækið á eðlilegum tíma og vegalengd. Af hálfu ákærða hefur verið aflað gagna frá Reykjavíkurborg um umferðar­ljósin á gatnamótunum umræddu, tímaskiptingu og samhæfingu þeirra. Þá hefur ákærði fengið B, prófessor í vélaverkfræði, til þess að svara með fræðilegri greinargerð tveimur spurningum verjandans: -ók vörubíllinn RG-675 yfir stöðvunarlínu áður en rauða ljósið kviknaði? -stöðvaði strætisvagninn ML-068 við stöðvunarlínu og tók af stað úr kyrrstöðu þegar græna ljósið kviknaði? Í greinargerðinni var auk fræðirita stuðst við vettvangsuppdrátt og rannsókn á ökutækjunum og ökurita vörubílsins svo og upplýsingar um umferðarljósin sem fyrr er getið. Niðurstaða prófessorsins er sú að sé miðað við að strætisvagninn hafi farið yfir stöðvunarlínu eftir að gult ljós kviknaði á götuvita hafi vörubíllinn farið yfir á rauðu ljósi, þannig að hann hafi verið 42 m frá stöðvunarlínu þegar rautt ljós kviknaði. Strætisvagninn hafi, samkvæmt dragförum á vettvangi, verið á 24 - 28 km hraða áður en hemlun hófst. Sé ólíklegt að vagninn hafi ekið úr kyrrstöðu frá stöðvunarlínu. Hinn 14. september var tekin lögregluskýrsla af X, bílstjóra strætisvagnsins. Kvaðst hann hafa stöðvað strætisvagninn fremst á gatnamótunum á rauðu ljósi. Hann hafi tekið fremur seint af stað og hafi sennilega verið á 10-15 km/klst hraða. Hann hafi ekki orðið var við vörubílinn fyrr en augnabliki áður en áreksturinn varð. Kvaðst hann ekki muna hvort hann hemlaði og geti ekki gert sér grein fyrir því sem gerðist næst. Þá kvaðst hann muna eftir því að einhverjir farþegar hafi hrópað upp yfir sig að vörubílnum hafi verið ekið á móti rauðu ljósi. Tekin var lögregluskýrsla af ákærða hinn 15. september sl. Greindi hann þá frá í öllum meginatriðum á sama veg og í frumskýrslu og kvaðst vera öruggur um að hann hefði farið yfir gatnamótin á grænu ljósi. Þá hefur verið lagt fram vottorð D dr. med., sérfræð­ings í bæklunarskurðlækningum, varðandi X, dags. 2. september 2005. Þar segir: “Við skoðun á slysadeild er sjúklingur vel vakandi en mjög verkjaður. Hann man vel eftir atburðinum. Ekki eru merki um innri áverka á kvið eða brjósthol en hinsvegar merki um meiriháttar áverka á báðum ganglimum þar sem stóran hluta hægri ganglims vantar upp fyrir miðjan kálfa og þar sem vinstri ganglimur er verulega skaddaður upp í ökklann.” Þá er því lýst hvernig skoðun á skurðstofu var háttað og ákvörðun um aflimun. Þar segir jafnframt: “Gerð er aðgerð í beinu framhaldi af skoðun þar sem báðir ganglimir eru aflimaðir fyrir neðan hné. Hægra megin er húð og vöðvar á utanverðunni það illa farnir að gera verður afbrigði við venjulega aflimunar­aðgerð til að geta þakið stúfinn á utanverðunni. Vinstra megin er gerð hefðbundin aflimun. Varðandi hægri öxl og mjöðm þá eru skemmdir sárkantar skornir burt og sár hreinsuð og saumuð. Í eftirmeðferð hafa enn engin veruleg vandamál komið upp. Sár virðast gróa vel en þó er ekki enn alveg útséð um hvernig fer fyrir stúfinum hægra megin. Ekki er útilokað að gera þurfi einhverjar sárhreinsanir áður en sár gróa en þetta mun koma í ljós á næstu dögum. Haft hefur verið samband við stoðtækjasmiði til að undirbúa gerð og notkun gervilima og hafa þeir þegar skoðað sjúkling. Gert er ráð fyrir að sjúklingur geti fljótlega flust yfir á endurhæfingardeildina Grensási til frekari þjálfunar og endurhæfingar.” Einnig hafa verið lögð fram læknisvottorð vegna farþega strætisvagnsins sem allir fengu aðhlynningu á slysadeild Landspítalans. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna fyrir dómi. Við þingfestingu málsins sagði ákærði ákæruna vera ranga og neitaði því að hafa ekið yfir gatnamótin á rauðu ljósi, og bera sök á slysinu sem varð. Hann kveðst hafa verið á umferðarhraða á hægri akrein og ekið yfir gatnamótin við Háaleitisbraut á grænu ljósi, sem logað hafi á götuvitanum á milli akbrautanna, að hann heldur. Þegar hann hafi ekið áfram niður eftir hafi hann séð varúðarskilti á grasinu við veginn um vegavinnu og mann að störfum. Jafnframt hafi hann séð að grænt umferðarljós var á götuvitanum gagnvart honum og því haldið áfram ferðinni. Hann hafi svo séð strætis­vagninn koma niður Suðurlandsbrautina og hægja á sér og því ekið inn á gatnamótin. Í því hafi hann séð strætisvagninn koma fyrir vélarafli inn á gatnamótin. Hafi hann furðað sig á þessu og hugsað hvort maðurinn ætlaði ekki að nema staðar. Hann hafi sveigt aðeins til vinstri undan strætisvagninum en í því hafi strætisvagninn skollið á hlið vörubílsins. Hafi þetta verið mikið högg svo að hann hallaðist á rönd og kveðst ákærði ekki hafa hemlað fyrr en hann var komin niður á öll hjólin aftur og þá hemlað eðlilega. Ákærði kveðst ekki hafa orðið var við að neitt væri athugavert við umferðarljósin þarna. Aðspurður segist hann ekki hafa veitt því athygli að götuvitinn á hægri hönd var óvirkur. Athygli hans hafi reyndar öll verið á því svæði því hann hafi verið að fylgjast með manni sem þarna var að störfum og hafði veitt athygli varúðarskiltinu sem fyrr getur. Af þeirri ástæðu hefði hann verið búinn að taka eftir strætisvagninum koma niður Suðurlandsbraut. X, ökumaður strætisvagnsins, segist hafa ekið vagninum til vesturs í umrætt sin og numið staðar við gatnamót Kringlumýrarbrautar þar sem log­aði rautt á götuvita. Hann hafi lagt af stað þegar grænt ljós kviknaði en skyndilega hafi áreksturinn orðið. Hafi hann ekki séð vörubílinn nálgast og því hafi hann ekki hemlað, enda enga ástæðu séð til þess. Sérstaklega aðspurður segist hann muna vel eftir því að hafa numið staðar við rautt ljós á götuvitanum. Hafi hann þurft að bíða í 1 – 1½ mínútu eftir því að grænt ljós kviknaði og þá hafi hann ekið af stað. Vitnið segir að bati gangi vel nú orðið. Í fyrstu hafi verið smádrep í sárunum en það hafi verið skorið burt og eftir það gangi allt betur. Vitnið, E, hefur skýrt frá því að hún hafi ekið norður Kringlumýrarbraut og ætlað að beygja inn á Laugaveg. Hafi hún numið staðar á rauðu ljósi og séð að strætisvagninn var kyrrstæður á gatnamótunum. Hún hafi svo orðið vör við það, á að giska 1 – 2 sekúndum síðar, að vörubíl hafi verið ekið fram úr henni þar sem hún var kyrrstæð og þá verið rautt ljós á götuvitanum. Hafi vörubíllinn ekið greitt inn á gatnamótin og hún furðað sig á þessu, enda séð að grænt ljós var fyrir strætisvagninum og hann lagður af stað. Hafi hún ekki séð hemlaljós kvikna á vörubílnum. Vitnið, F, hefur skýrt frá því að hann hafi verið á leið suð­ur Kringlumýrarbraut og ætlað að beygja inn á Suðurlandsbraut til þess að fara í Lágmúla. Hafi hann þá numið staðar á afreininni fyrir rauðu ljósi á götuvitanum. Hafi hann séð, á að giska 1 - 3 sekúndum og þá nær 3 sekúndum, eftir að rauða ljósið kviknaði, vörubílinn lenda á strætisvagninum, sem einnig var kominn inn á gatna­mótin. Hann geti ekki gert sér grein fyrir hraðanum á vörubílnum en áreksturinn hafi verið harður. Vitnið, G, hefur skýrt frá því að hann hafi ekið eftir vinstri akrein, um 10 metrum á eftir strætisvagninum sem ekið var á þeirri hægri. Hafi verið komið grænt ljós fyrir þeim og þeir lagðir af stað og hann þá séð vörubíl koma á fullri ferð niður brekkuna. Hafi hann farið að hugsa hvað yrði úr þessu en þá hafi orðið árekstur þegar strætisvagninn var kominn 3 – 4 metra yfir stöðvunarlínuna. Vitnið segir aðspurður að strætisvagninn hafi farið af stað úr kyrrstöðu þegar grænt ljós kom á götuvitanum en nánar aðspurður vill hann ekki fullyrða þetta. Grænt ljós hafi logað fyrir strætisvagninn þegar hann ók yfir stöðvunarlínuna og jafnframt hafi hann séð rautt ljós loga á götuvitanum fyrir vörubílnum sem hafi þá verið í brekkunni fyrir ofan gatnamótin, kannski 5 – 25 metra. Hann segist hafa tekið eftir vörubílnum þegar hann átti eftir 3 – 4 metra að gatnamótunum en nánar aðspurður segist hann ekki gera sér fulla grein fyrir þessari fjarlægð. Þegar hann sá til vörubílsins hafi strætisvagninn verið lagður af stað og vitnið einnig. Hann giskar á að vörubílnum hafi verið ekið með 60 – 80 km hraða, fullhratt að vitninu fannst. Vitnið, H, hefur skýrt frá því að hún hafi verið farþegi í strætisvagninum og setið framarlega, bílstjóramegin og við glugga. Hafi vagninn ekki verið kominn nema á litla ferð eftir að grænt ljós kviknaði fyrir honum og segist hún þá hafa séð stóran vörubíl koma aðvífandi og strætisvagninn þá nauðhemlað en áreksturinn svo orðið. Segist vitnið vera viss um það að grænt ljós hafi verið kviknað fyrir strætisvagninum þegar hann lagði af stað yfir línuna. Ekki telur vitnið að strætisvagninn hafi þurft að nema staðar heldur hafi hann verið á ferð þegar græna ljósið kviknaði. Aðspurð segir vitnið að hún geti ekki fullyrt hvort hún beinlínis sá umferðarljósin sjálf en segir svo að verið geti að hún hafi markað þetta af annarri umferð. Segir hún vörubílnum hafa verið ekið mjög hratt, eins og hann væri “úti á vegum”. Hún kveðst hafa kastast í gólfið við áreksturinn og m. a. rifbeinsbrotnað og misst meðvitund stutta stund. Vitnið, I, hefur skýrt frá því að hún hafi setið aftast í strætisvagninum. Segir hún að vagninn hafi numið staðar á rauðu umferðarljósi og þegar hann var lagður af stað hafi hún séð vörubílinn koma aðvífandi fram með öðrum bílum sem numið höfðu staðar. Hafi hann svo skollið á strætisvagninum. Ekki muni hún hvernig umferðarljósin voru þegar strætisvagninn lagði af stað. Fannst vitninu vörubílnum vera ekið hratt. Hún heldur a strætisvagninum hafi verið hemlað áður en áreksturinn varð. Kveðst hún hafa sloppið við meiðsli en þó marist eitthvað. Vitnið, J, hefur skýrt frá því að hún hafi setið hægra megin, framarlega í strætisvagninum. Hafi hún ekki fylgst með umferðinni. Henni finnst þó að vagninn hafi hægt á sér en síðan haldið áfram. Hafi svo kona hrópað og hún þá séð vörubílinn koma æðandi og var þá skammt á milli ökutækjanna. Ekki geri hún sér grein fyrir því hvort strætisvagninn hemlaði áður en áreksturinn varð. Hún kveðst hafa orðið fyrir hnjaski og bólgnað á læri og hendi. Vitnið, K, hefur skýrt frá því að hann hafi setið fremst í strætisvagninum en hann muni ekki eftir neinu varðandi slysið öðru en því að hann lá skyndilega á gólfinu í vagninum. Hann hafi marist mikið víða á líkama við þetta. Þá hafi hann fengið höfuðhögg og misst úr við það. Vitnið, L, hefur skýrt frá því að hann hafi verið á leið austur eftir Laugavegi. Hafi hann setið í bíl sínum að bíða eftir grænu ljósi og litið í kring um sig í 2 – 3 sekúndur og þá ekki fylgst með umferðarljósunum. Hann hafi séð hvar strætisvagninn beið við gatnamótin. Hann hafi svo heyrt mikinn skell og séð hvar vörubíll, sem hann hafði ekki tekið eftir áður, skoppaði niður götuna en strætis­vagninn kastaðist til hliðar og fólk í honum féll niður á gólf vagnsins. Þegar hann leit upp hafi hann séð að grænt ljós logaði fyrir honum og ekið af stað. Um það hvernig ljósin stóðu geti hann ekki annað sagt en að hann hafi verið seinn til þess að leggja af stað og bíll við hliðina verið kominn hálfur fram úr honum. Hafi hann ekki séð þegar ljósin breyttust. Vitnið, M, hefur skýrt frá því að hún hafi verið í bíl á vinstri akrein við hlið strætisvagnsins sem hafi verið kyrrstæður. Fyrir framan hana hafi verið 2 bílar og kveðst hún hafa beðið á rauðu umferðarljósi. Þegar grænt hafi kviknað hafi strætisvagninn ekki farið strax af stað heldur hikað en svo lagt af stað. Skyndilega hafi hún séð vörubílinn koma aðvífandi „frekar á mikilli ferð” með 60 – 70 km hraða, og áreksturinn þá orðið. Ekki hafi hún tekið eftir því hvort bílarnir hafi hemlað á undan árekstrinum. N lögreglumaður, kveðst hafa verið í bíl á leið í vesturátt og hafði numið staðar á gatnamótunum. Hafi hann séð að strætisvagninn lagði af stað, úr kyrrstöðu að honum sýndist, eftir að grænt ljós hafði kviknað. Hafi hann séð vörubílinn koma aðvífandi og fara inn á gatnamótin eftir að grænt ljós kviknaði fyrir strætisvagninum. Kveðst hann vera alveg viss um að vagninn hafi ekki ekið yfir stöðvunarlínu fyrr en grænt ljós hafði kviknað. Hann kveður vörubílinn hafa átt 2 - 4 bíllengdir sínar ófarnar að gatnamótunum þegar grænt ljós kviknaði fyrir strætis­vagninn. Hann segist hafa álitið hraða vörubílsins hafa verið langt yfir umferðarhraða en tekur fram að mjög erfitt sé að áætla hraða ökutækis við þessar aðstæður. Þetta viti hann af langri reynslu sinni í umferðardeild lögreglunnar. Hann kveðst hafa verið 60 – 90 metrum fyrir aftan strætisvagninn og ekki hafa tekið eftir öðrum bílum fyrir framan sig. B prófessor, hefur skýrt greinargerð þá sem hann hefur gert í málinu. Hann segir að ekki sé hægt að segja neitt um stöðu ljósanna á gatna­mótunum út frá þeirri rannsókn sem hann hefur gert, enda skorti til þess allar forsendur. Hann telur nokkuð öruggt, miðað við hemlaförin eftir strætisvagninn, að hann hefði ekki getað náð þeim hraða sem förin bendi til með því að fara úr kyrrstöðu við stöðvunarlínu. Til þess hefði hann þurft lengri spöl en frá stöðvunarlínu til þess að ná hraðanum 24 - 28 km/klst., um það bil 20 metra. Niðurstaða Ákærði neitar því að hafa ekið gegn rauðu ljósi inn á gatnamótin. Á hinn bóginn hafa strætisvagnsstjórinn og þrjú önnur vitni, sem sáu á umferðarljósin fyrir strætisvagninn, borið það að vagninum hafi ekki verið ekið inn á gatnamótin fyrr en grænt ljós hafði kviknað og tvö vitni sem sáu á umferðarljósin fyrir vörubílinn hafa borið að rautt ljós hafi logað fyrir hann þegar hann ók inn á gatnamótin. Ekki eru efni til þess að efast um áreiðanleika þessara vitna um stöðu umferðarljósanna gagnvart ökutækjunum tveimur og ekkert í málinu, annað en framburður ákærða, er í andstöðu við vætti þeirra. Telst því vera sannað að ákærði hafi ekið inn á gatnamótin gegn rauðu ljósi og með því valdið árekstrinum við strætisvagninn og meiðslunum á vagnstjóranum sem lýst er í ákæru og læknisvottorðinu um þau. Hefur ákærði orðið sekur um brot gegn þeim lagaákvæðum sem tilfærð eru í ákærunni. II. kafli ákæru. Ákærði neitar sök að því er varðar II. kafla ákærunnar. Fyrir liggur að hann var og er eigandi og umráðamaður vörubílsins RG-675. Þá liggur það einnig fyrir að hann var í vanskilum með tryggingariðgjald vegna ábyrgðar- og slysatryggingar bíls­ins hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. og að vegna þeirra vanskila hafði félagið tilkynnt honum að tryggingarnar væru felldar niður. Jafnframt var tilkynning um þetta send rafrænt til ökutækjaskrár Umferðarstofu, hvort tveggja í samræmi við 13. gr. reglugerðar um lögmæltar ökutækjatryggingar nr. 392,2003. Ákærði tók við tilkynn­ingunni í ábyrgðarpósti 13. maí sl. Ákærði kveðst hafa álitið að bíllinn væri tryggður áfram vegna þess að hann hefði gert óformlegt samkomulag við O hjá félaginu um það að iðgjaldaskuldin væri gerð upp einu sinni á ári og dráttarvextir þá felldir niður. Hann kveðst stundum hafa verið svo skuldugur við félagið að hann hafi fengið hótanir um uppboð og lögfræðinga en alltaf borgað að endingu og þá stundum með áföllnum kostnaði. Hann kveðst líta svo á að tryggingafélagið hafi ekki staðið við þetta munnlega samkomulag þegar þeir sögðu honum upp tryggingunni. Ákærði segist hirða sinn póst sjálfur en hann viðurkennir að hann hafi ekki alltaf tíma til þess að lesa bréfin frá tryggingafélaginu. Hann kveðst aðspurður ætla að hann hafi þó lesið ábyrgðarbréfið umrædda. Hann segist aðspurður hafa fengið heilablæðingu sl. vor og átt í því í nokkurn tíma. Sé það að einhverju leyti ástæða þess að hann dró það að greiða trygg­ingariðgjaldið. Hafi maður frá tryggingafélaginu hringt í sig meðan hann var á spítala sl. vor út af þessu og kveðst ákærði hafa sagt manni þessum af högum sínum. Hafi maðurinn þá sagt að þeir skyldu ekki hafa neinar áhyggjur af þessu og hann gæti gengið frá þessu seinna þegar hann hefði náð sér. Það hafi þó dregist og hann kveðst hafa verið búinn að aka bílnum í um mánaðartíma þegar slysið varð. Ákærði kveðst ekki geta fundið hjá sér bréfið um niðurfellingu vátryggingarinnar. P, tryggingastjóri hjá ökutækjatryggingu VÍS, segir það vera rangt hjá ákærða að komin hafi verið á það löng hefð í viðskiptum ákærða og félagsins að hann greiddi tryggingariðgjöld einu sinni á ári gegn afslætti, þótt gjalddagi sé á mismunandi tímum. Sé ekkert skráð um slíkt hjá félaginu en slíkt sé undantekningarlaust gert hjá innheimtu félagsins í slíkum tilvikum. Ákærði hafi hins vegar fengið afslátt hjá félaginu af iðgjaldi vegna eins af bílum hans, sem lítið sé notaður, og eins kveðst vitnið hafa samþykkt að lækka iðgjöld hjá ákærða. Niðurstaða. Vörubíll ákærða, RG-675, er vátryggingarskylt ökutæki samkvæmt 91. – 93. gr. umferðarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 93. gr. hvílir vátryggingarskyldan á eiganda eða varanlegum umráðamanni ökutækisins. Eftir að ákærði fékk tilkynningu vátrygginga­félagsins um það að vátryggingar fyrir bílinn væru felldar úr gildi var honum óheimilt að aka bílnum og með því að gera það umræddan dag, eins og lýst er í ákærunni, braut hann gegn þeim lagaákvæðum sem tilfærð eru þar. Viðurlög. Ákærði telst hafa sýnt af sér stórvítavert gáleysi þegar hann ók þungum vörubíl gegn rauðu umferðarljósi og nærri lögleyfðum hámarkshraða inn á fjölfarin gatnamót. Þetta gáleysi ákærða leiddi auk þess til stórfellds líkamstjóns fyrir X, vagnstjóra í strætisvagninum, sem varð fyrir vörubíl ákærða. Þá er það einnig sérstaklega vítavert athæfi af hálfu ákærða að aka umræddum vörubíl eftir að vátryggingafélagið hafði fellt úr gildi ábyrgðartrygginguna vegna hans. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 60 daga. Þar sem ákærði hefur ekki annað á sakaskrá sinni en öxulþungabrot árið 2002, þykir mega ákveða að fresta refsingu þessari og að hún falli niður, haldi ákærði almennt skilorð í 3 ár frá dómsuppsögu að telja. Jafnframt fangelsisrefsingunni ber að gera ákærða 300.000 króna sekt og ákveða að 20 daga fangelsi komi í stað hennar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirt­ingu. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga ber að svipta ákærða ökurétti í 3 mánuði frá dómsbirtingu að telja. Loks ber að dæma ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni hdl., 180.000 krónur í málsvarnarlaun, að meðtöldum virðisaukaskatti, og 890.000 krónur í annan sakarkostnað. 890.000 krónur í annan sakarkostnað. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði, Helgi Pálmar Aðalsteinsson, sæti fangelsi í 60 daga. Frestað er framkvæmd refsingar þessarar og fellur hún niður að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði 300.000 krónur í sekt og komi 20 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Ákærði er sviptur ökurétti í 3 mánuði frá dómsbirtingu að telja. Ákærði greiði verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni hdl., 180.000 krónur í málsvarnarlaun og 890.000 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 451/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 15. mars 2000 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald, en til vara að því verði markaður skemmri tími. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 718/2017
Kærumál Símahlerun Fjarskipti
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L um heimild til að hlusta á og hljóðrita símtöl við síma X á nánar tilgreindu tímabili, svo og heimild til að nema SMS sendingar, þar með taldar slíkar sendingar í lesanlegu formi, sem sendar væru eða mótteknar með númerinu og hlusta og hljóðrita samtöl við talhólf þess á sama tíma.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og GretaBaldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. nóvember 2017, þarsem hafnað var kröfu sóknaraðila um heimild til að hlusta á og hljóðrita símtölúr og í símtæki í umráðum varnaraðila með símanúmerið [...], frá og meðuppkvaðningu úrskurðar til og með 28. nóvember 2017, og til að nema SMS sendingar,þar með taldar slíkar sendingar í lesanlegu formi, sem sendar eru eða mótteknarmeð númerinu og hlusta og hljóðrita samtöl við talhólf þess á sama tíma. Kæruheimilder í i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilikrefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina.Af hálfu varnaraðila hefurlögmaður, sem skipaður var til að gæta hagsmuna hans, ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti.Í dómi Hæstaréttar 4. febrúar2016 í máli nr. 842/2014 er rakið að meðal málsgagna séu upptökur af símtölumog öðrum samskiptum ákærðu við aðra skömmu eftir að þeir höfðu gefið skýrsluhjá lögreglu þar sem þeir hafi haft réttarstöðu sakborninga og því verið óskyltað svara spurningum um refsiverða hegðun, sem þeim var gefin að sök, sbr. 2.mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Var komist að þeirri niðurstöðu að með því aðhlusta á símtöl ákærðu við þessar aðstæður, þótt það væri gert á grundvellidómsúrskurða, hafi verið brotið gegn rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðarsamkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. samnings umverndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu. Til rannsóknar er hjá lögregluætlað brot varnaraðila vegna innflutnings á ólöglegu fíkniefni og sætir hann núgæsluvarðhaldi. Í máli þessu eru aðstæður sambærilegar þeim, sem lýst er íframangreindum dómi Hæstarettar. Samkvæmt því verður niðurstaða hins kærðaúrskurðar staðfest. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 14. nóvember 2017.Héraðsdómi Reykjanessbarst í dag krafa lögreglustjórans á Suðurnesjum um að heimilt verði að hlustaog hljóðrita símtöl úr og í símanúmer kærða, [...], frá og með uppkvaðninguúrskurðar til og með 28. nóvember 2017, klukkan 16:00, en jafnframt sé heimiltað nema SMS-sendingar, þar með talið SMS-sendingar í lesanlegu formi, sem sendareru eða mótteknar með númerinu á sama tíma og hlusta og hljóðrita samtöl viðtalhólf framangreinds númers á sama tíma.IÍ greinargerðlögreglustjórans á Suðurnesjum kemur fram að borist hafi tilkynning fráTollgæslunni í Flugstöð Leifs Eiríkssonar (FLE), þann 31. október 2017, um aðkærði hefði verið stöðvaður á tollhliði vegna gruns um að hann hefði fíkniefnifalin innvortis. Hafi kærði verið að koma frá [...] með flugi númer [...]. Íviðræðum við tollverði og lögreglu hafi hann viðurkennt að hafa fíkniefni falininnvortis og hafi einnig viðurkennt það við lögreglu við handtöku.Kærði hafi síðan veriðfærður á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem framkvæmd var sneiðmyndataka.Reyndist kærði hafa aðskotahluti innvortis í maga og í endaþarmi og þurfti hannað gangast undir aðgerð á Landspítala Háskóla sjúkrahúsi til að fjarlægja hinmeintu fíkniefni.Lögreglustjóri kveðurrannsókn þessa máls enn í fullum gangi. Samkvæmt niðurstöðum tæknideildarlögreglustjórans á Höfuðborgarsvæðinu hafi kærði verið með 299,94 grömm afkókaíni og 61,21 gramm af Ecstasy í kviðarholi sínu við komuna til landsins. Íframhaldi af rannsókn tæknideildar hafi sýni úr ofangreindum efnum verið sendtil rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands til frekari rannsóknaog sé beðið niðurstöðu þeirrar rannsóknar.Kærði hafi haft meðferðissímtæki með símanúmerinu [...] en í símtækinuhans hafi verið samskipti við erlenda númerið [...] í gegnumsamskipaforritið Telegram. Ljóst sé af samskiptunum að aðilinn með erlendanúmerið sé íslenskur og sá sem hafi sent kærða með fíkniefnin til Íslands en sáaðili sé jafnframt bróðir barnsmóður kærða. Ekki sé ljóst hver sé aðild kærðaað innflutningum en rannsókn málsins hafi teygt anga sína utan og hafi lögregluborist upplýsingar frá Hollandi um fjölda peningasendinga milli kærða og hinsaðilans á árinu 2015 sem hafi vakið athygli yfirvalda þar í landi.Peningafærslur kærða séu til rannsóknar. Ekki hafi hins vegar tekist að hafauppi á bróður barnsmóður kærða þrátt fyrir leit en líklegt þyki að hann kunniað dvelja í Evrópu. Kærði hefur setið ígæsluvarðhaldi frá 1. nóvember sl. og gildir sá úrskurður til 15. nóvember nk.Að mati lögreglu sé afar mikilvægt að rannsaka málið betur og einkum er varðiaðdraganda ferðar kærða utan og aftur til landsins svo og tengsl ætlaðrasamverkamanna. Ekki sé heldur ljóst á þessari stundu hvort kærði og ætlaðursamverkamaður hans tengist öðrum innflutningsmálum hingað til lands áundanförnum misserum. Í málinu sé verið að rannsaka innflutning á töluverðumagni af hættulegum ávana- og fíkniefnum sem að mati lögreglu hafi verið flutthingað til lands í þeim tilgangi að selja þau til ótiltekins fjölda fólks hér álandi. Ætluð brot kærða erutalin varða við ákvæði laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 173. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og megi ætla að ef þau sönnuðust, þá mynduþau geta varðað fangelsisrefsingu allt að 12 árum. Af þessum sökum skipti miklufyrir áframhaldandi rannsókn málsins að fengin sé heimild til rannsóknaraðgerðarí samræmi við hina framlögðu kröfu svo unnt sé að rannsaka málið nánar ogupplýsa um meinta samverkamenn kærða. Þá telji lögreglustjóri jafnframt aðríkir almanna- og einkahagsmunir krefjist þess að mál þetta upplýsist. Meðvísa til framangreinds, framlagðra gagna, 81. sbr. 83. gr. laga nr. 88/2008 séþess krafist að fallist verði á hina umbeðnu kröfu og að krafan sæti meðferðfyrir dómi án þess að þolandi eða símafyrirtæki þau sem krafan beinist að verðikvödd á dómþing, sbr. 1. mgr. 103. gr., sbr. 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008.IIFyrir þingfestingumálsins féllst dómari á kröfu lögreglustjóra þess efnis að krafa hans hlytimeðferð fyrir dómi, án þess að varnaraðili eða síma- og fjarskiptafyrirtæki þausem krafan beinist að yrðu kvödd á dómþing, sbr. ákvæði 1. mgr. 103. gr. og 1.mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Með þeim skilyrðum semgreind eru í 83. gr. og 1. mgr. 84. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála erheimilt í þágu rannsóknar að leggja fyrir fjarskiptafyrirtæki að leyfa aðhlustað sé á eða tekin séu upp símtöl eða önnur fjarskipti við tiltekinn síma,tölvu eða annars konar fjarskiptatæki ellegar við síma, tölvu eða annars konarfjarskiptatæki í eigu eða umráðum tilgreinds manns, sbr. 1. mgr. 81. gr. sömulaga. Skilyrði fyrir aðgerðum samkvæmt 81. gr. er að ástæða sé til að ætla aðupplýsingar, sem skipt geta miklu fyrir rannsókn máls, fáist með þeim hætti,sbr. 1. mgr. 83. gr. laga nr. 88/2008. Þá eru framangreindum heimildum settarþröngar skorður vegna friðhelgi einkalífs manna sbr. 70. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944.Samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála er sakborningi óskylt að svara spurningum varðandi refsiverðahegðun sem honum er gefin að sök, sbr. einnig 2. mgr. 113. gr. sömu laga. Þessiréttur sakaðs manns nýtur einnig verndar samkvæmt 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Varnaraðili sætir núgæsluvarðhaldi að kröfu lögreglustjóra. Með því að heimila umræddarannsóknaraðgerð yrði lögreglu að mati dómsins gert kleift að hlíða á mögulegsamtöl sakbornings í þessu máli sem nýtur fyrrgreinds réttar, án þess að hafavitneskju um að á hann sé hlýtt en kærði hefur í skýrslutökum hjá lögregluneitað að tjá sig um þau atriði vegna ótta við aðra aðila. Ljóst er einnig aðumbeðin rannsóknaraðgerð er víðtæk og mun að öllum líkindum snerta fleiri enþann sem krafan beinist nú að.Mögulega mun umbeðinrannsóknaraðgerð skila árangri en það er alls óvíst. Að því gættu þykir ekkiuppfyllt fyrrgreint skilyrði 81. gr. laga nr. 88/2008 um að ástæða verði aðvera til að ætla að upplýsingar, sem skipt geti miklu fyrir rannsókn máls,fáist með hinni umbeðnu rannsóknaraðgerð. Enn fremur þykir hlustun á samtölsakbornings og upptaka þeirra við fyrrgreindar aðstæður, ef til kæmi, fara gegnáðurlýstum rétti hans samkvæmt lögum nr. 88/2008, 70. gr. stjórnarskrárinnar og1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og verði með vísan til þess aðhafna kröfu lögreglustjóra. Þóknun Dórisar ÓskarGuðjónsdóttur hdl., sem skipuð var til þess að gæta hagsmuna varnaraðila, sbr.2. mgr. 84. gr. laga nr. 88/2008, þykir hæfilega ákveðin svo sem íúrskurðarorði greinir.Úrskurð þennan kveður uppBogi Hjálmtýsson, héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐHafnað er kröfulögreglustjórans á Suðurnesjum um heimild til að hlusta og hljóðrita símtöl úrog í símanúmerið [...], í umráðum varnaraðila, X, frá og með uppkvaðninguúrskurðar til og með 28. nóvember 2017, og til að nema SMS-sendingar, þar meðtalið SMS-sendingar í lesanlegu formi sem sendar eru eða mótteknar með númerinuá sama tíma og hlusta og hljóðrita samtöl við talhólf framangreinds númers ásama tíma.Þóknun skipaðs talsmannsvarnaraðila, Dórisar Óskar Guðjónsdóttur hdl., er ákveðin 73.780 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 297/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsvist
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en gæsluvarðhaldstími styttur. Þá var einnig staðfestur úrskurður héraðsdóms um tilhögun á gæslu X.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Hjörtur Torfason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærðir eru tveir úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júlí 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. ágúst 1999 kl. 16, og staðfest var ákvörðun sóknaraðila um að varðhaldið yrði með þeim takmörkunum, sem heimilaðar eru í b., c. og d. lið 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Málin voru sameinuð með ákvörðun réttarins 30. júlí 1999. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og gæslan verði án takmarkana. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður á það fallist að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi. Ekki eru þó efni til þess að ákvarða því lengri tíma en til föstudagsins 6. ágúst nk. kl. 16. Úrskurður héraðsdóms um tilhögun á gæslu varnaraðila verður staðfestur. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til 6. ágúst nk. kl. 16. Úrskurður héraðsdóms um tilhögun á gæslu varnaraðila er staðfestur.
Mál nr. 262/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að B skyldi sæta gæsluvarðhaldi var staðfestur með vísan til c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 11. ágúst nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Að virtum gögnum málsins verður á það fallist að skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi eins og því er markaður tími í úrskurði héraðsdómara. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur samkvæmt 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 42/2021
Brot í nánu sambandi Heimfærsla Börn Skilorð Miskabætur
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa veist með ofbeldi að stjúpsyni sínum og tekið hann kverkataki. Í Landsrétti var háttsemin heimfærð undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við mat á því hversu alvarlegt tilvik þyrfti að vera til að falla undir 1. mgr. 218. gr. b laganna um brot í nánu sambandi bæri í máli þessu að líta til stöðu brotaþola, sem var sjö ára barn, andspænis fullorðnum manni sem brotaþoli leit á sem föður sinn. Litið var til tengsla brotaþola og ákærða og þess rofs sem hefði orðið á trúnaðarsambandi og trausti þeirra í milli vegna ofbeldis ákærða gagnvart honum. Var háttsemi ákærða virt þannig að hann hefði með alvarlegum hætti ógnað heilsu og velferð brotaþola í skilningi ákvæðisins. Í dóminum var tekið fram að 218. gr. b almennra hegningarlaga tæmdi sök gagnvart fyrrgreindum ákvæðum barnaverndarlaga. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um ákvörðun refsingar ákærða og honum gert að greiða brotaþola 600.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. september 2021. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem fjallar um brot í nánu sambandi, að refsing hans verði þyngd og niðurstaða hins áfrýjaða dóms um upptöku fíkniefna staðfest.3. Ákærði krefst aðallega sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi en að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti. Til vara krefst hann refsilækkunar og að bótafjárhæð verði lækkuð. Til þrautavara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.4. Af hálfu brotaþola er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 1.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum. Ágreiningsefni5. Ágreiningsefni málsins lýtur að því hvort háttsemi ákærða eins og henni er lýst í ákæru verður heimfærð til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga um brot í nánu sambandi sem meðal annars lýsir refsivert að ógna á alvarlegan hátt lífi, heilsu eða velferð niðja sambúðaraðila með ofbeldi, hótunum, frelsissviptingu, nauðung eða á annan hátt.6. Með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 19. nóvember 2019 var ákærða gefið að sök að hafa á heimili sínu 17. nóvember 2018 veist með ofbeldi að stjúpsyni sínum, sem þá var sjö ára, og tekið hann hálstaki með þeim afleiðingum að hann náði ekki andanum uns móðir drengsins stöðvaði hann. Var háttsemi þessi talin varða við 1. mgr. 218. gr. b og 233. gr. b almennra hegningarlaga svo og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.7. Með héraðsdómi var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Ekki var sakfellt fyrir brot gegn 233. gr. b um stórfelldar ærumeiðingar í garð nákominna þar sem því var ekki nægilega lýst í ákæru. Í dómi Landsréttar kom fram að sannað væri, gegn neitun ákærða, að hann hefði tekið brotaþola kverkataki. Á hinn bóginn taldi rétturinn ósannað að brotaþoli hefði ekki náð andanum þar til móðir hans stöðvaði ákærða. Háttsemi ákærða var heimfærð til 1. mgr. 217. gr. laganna auk fyrrgreindra ákvæða barnaverndarlaga. Að öðru leyti var staðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða, greiðslu miskabóta til brotaþola og upptöku fíkniefna. Einn dómari skilaði sératkvæði og vildi sakfella ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b laganna, þyngja refsingu hans og hækka miskabætur til brotaþola.8. Ríkissaksóknari óskaði eftir leyfi Hæstaréttar til að áfrýja dómi Landsréttar. Með ákvörðun réttarins 31. ágúst 2021 var áfrýjunarleyfi veitt á þeim grunni að úrlausn í málinu, meðal annars um beitingu 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, myndi hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Málsatvik og málsmeðferð9. Rannsókn lögreglu á atvikum málsins hófst eftir að móðir brotaþola og fyrrverandi sambýliskona ákærða lagði fram kæru á hendur honum 5. mars 2019 fyrir líkamsárás á sjö ára son hennar að morgni laugardagsins 17. nóvember 2018. Ákæra í málinu var gefin út að lokinni rannsókn 19. nóvember 2019 sem fyrr greinir. Í henni voru ákærða einnig gefin að sök hylming og fíkniefna- og vopnalagabrot í júní 2019. Ákærði var sýknaður af þeim ákærulið í héraðsdómi en þeirri niðurstöðu var ekki áfrýjað.0. Ákærði neitar sök í málinu. Fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa rifist við brotaþola og sambýliskonu sína umræddan morgun. Hann myndi ekki rifrildið nákvæmlega en ekkert ofbeldi hefði átt sér stað. Hann hefði verið í neyslu á þessum tíma en gæti ekkert sagt nákvæmlega um hvort hann hefði verið undir áhrifum þegar atvikið varð.1. Í skýrslu móður brotaþola fyrir héraðsdómi kom fram að þau mæðgin hefðu vaknað snemma þennan dag til að fara á fótboltamót en ákærði ekki verið heima. Hann hefði komið heim skömmu síðar og verið „útúrdópaður“. Hún hefði sagt brotaþola að fá sér morgunmat í eldhúsinu og verið að taka til íþróttaföt hans í þvottahúsi þegar hún heyrði ákærða kalla til brotaþola úr stofunni. Því næst hefði hún heyrt ákærða strunsa inn í eldhús og þaðan hefðu síðan heyrst einhver öskur. Hún hefði hraðað sér í eldhúsið en þar hefði ákærði haldið báðum höndum utan um háls drengsins sem sat upp við vegg í stól og ákærði öskrað á hann. Þá hefði hún reynt að rífa ákærða frá brotaþola en ekki tekist það alveg strax og áætlaði hún að liðið hefðu sex til átta sekúndur þangað til það tókst. Meðan á þessu stóð hefði brotaþoli ekki náð að gefa frá sér hljóð en haldið um hendur ákærða og reynt að losa sig. Eftir að henni tókst að losa brotaþola hefði ákærði reynt að ráðast aftur á hann en hún hefði staðið á milli þeirra og öskrað að ákærða sem hefði að lokum farið úr eldhúsinu. Hún kvaðst ekki hafa kannað hvort brotaþoli hefði verið með áverka en hann verið í áfalli og hún reynt að hugga hann. Hún hefði ætlað að vekja bróður sinn sem gisti á heimilinu en þá hefði ákærði aftur komið inn í eldhúsið mjög reiður og rekið mæðginin út. Þau hefðu síðan farið á fótboltamótið. Hún hefði haft áhyggjur af því að skilja ungar dætur sínar eftir í húsinu og þegar bróðir hennar svaraði ekki í síma hefði hún hringt í vin ákærða og beðið hann að fara á staðinn til að kanna aðstæður.2. Er atvikið varð hafði sambúð móður brotaþola og ákærða staðið í rúm tvö ár. Auk þeirra og brotaþola bjuggu á heimilinu tvær yngri systur hans. Móðir brotaþola bar að ákærði hefði aldrei fyrr lagt hendur á sig eða börnin á heimilinu en ofbeldi hans hefði aðeins verið andlegt. Vitnið hefði ekki farið með drenginn í læknisskoðun eftir atvikið vegna ótta við ákærða og um að hún kynni að missa börnin. Á þessu tímabili hefðu bæði hún og ákærði verið í neyslu en þennan morgun hefði hún ekki verið undir áhrifum. Hún hefði slitið samvistir við ákærða á jóladag 2018 er hún flúði af heimilinu og dvaldi í Kvennaathvarfinu í janúar 2019. Aðspurð um líðan drengsins eftir atvikið bar vitnið að hann ætti mjög erfitt, upplifði ákærða sem morðingja og fengi martraðir vegna atviksins og reiðiköst. Hún hefði fyrst ekki ætlað að kæra atvikið en afstaða hennar hefði síðar breyst og hún gert sér grein fyrir því að hún yrði að standa með barni sínu.3. Brotaþoli gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi 6. júní 2019. Þar kom fram að hann hefði verið að borða morgunmat á heimili sínu umræddan dag þegar ákærði hefði kallað á hann að koma inn í stofu en hann hefði ekki svarað því. Ákærði hefði þá komið reiður inn í eldhúsið og reynt að „kyrkja“ sig þannig að hann hefði gripið um háls sér með annarri hendi. Lýsti brotaþoli því að það hefði verið „fast en ég get ekki andað“. Það hefði staðið stutt en sér liðið illa. Brotaþoli sagðist hafa reynt að „gera læti“ og náð að öskra á mömmu sína sem hefði komið og stoppað ákærða. Aðspurður sagði brotaþoli að ákærði hefði verið pabbi sinn. Fram að þessu atviki hefði hann venjulega verið góður við sig og aldrei áður meitt sig.4. Fyrir dómi gáfu einnig skýrslu fjögur önnur vitni sem báru um að móðir brotaþola hefði greint þeim frá atvikinu, tveimur þeirra sama dag og það átti sér stað. Þá bar eitt vitnið, móðurbróðir brotaþola, meðal annars um breytta hegðun drengsins eftir þennan dag og ákærði hefði ekki mátt koma nálægt honum næstu daga á eftir.5. Vitni voru ekki leidd fyrir dóm í Landsrétti en við aðalmeðferð málsins þar voru spilaðar upptökur af skýrslu ákærða, brotaþola og móður hans.Löggjöf og þróun hennar6. Ákærða er gefið að sök brot í nánu sambandi samkvæmt 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga sem er svohljóðandi:Hver sem endurtekið eða á alvarlegan hátt ógnar lífi, heilsu eða velferð núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, niðja síns eða niðja núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, áa síns, eða annarra sem búa með honum á heimili eða eru í hans umsjá, með ofbeldi, hótunum, frelsissviptingu, nauðung eða á annan hátt, skal sæta fangelsi allt að 6 árum.Í 2. mgr. 218. gr. b segir:Ef brot er stórfellt getur það varðað fangelsi allt að 16 árum. Við mat á grófleika verknaðar skal sérstaklega líta til þess hvort þolandi hafi beðið stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hlotist af. Enn fremur ber að líta til þess hvort brot hafi verið framið á sérstaklega sársaukafullan eða meiðandi hátt, hafi staðið yfir í langan tíma eða hvort gerandi hafi misnotað freklega yfirburðastöðu sína gagnvart þolanda.7. Greininni var bætt við almenn hegningarlög með lögum nr. 23/2016. Með þeim voru gerðar ýmsar breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga til þess að unnt væri að fullgilda samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi frá 11. maí 2011, einnig nefndur Istanbúlsamningurinn, og varð Ísland aðili að honum 26. apríl 2018. Í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 23/2016 er tekið fram að þótt fullgilding samningsins kallaði ekki á setningu sérstaks refsiákvæðis um ofbeldi í nánum samböndum væri slíkt ákvæði mjög í anda samningsins og til þess fallið að ná markmiðum hans. Væri einnig alþekkt að þolendur ofbeldis í nánum samböndum væru fyrst og fremst konur og börn. 8. Í þeim kafla í greinargerð frumvarpsins sem ber heitið „Ofbeldi í nánum samböndum (heimilisofbeldi)“ er ítarlega rakin þróun íslenskrar refsilöggjafar um það efni, markmið með setningu sérstaks refsiákvæðis þar um og löggjafarþróun á Norðurlöndum. Þar kemur meðal annars fram að í störfum sérstakra nefnda sem dómsmálaráðherra skipaði á tíunda áratug liðinnar aldar og í skýrslum ráðherra um efnið til Alþingis frá maí 1998 hafi verið gerðar tillögur um hvernig skilgreina ætti heimilisofbeldi og fjallað um meðferð heimilisofbeldismála hjá lögreglu og í dómskerfinu. Í kjölfarið hafi komið til skoðunar hvort lýsa ætti heimilisofbeldi sem sérstökum refsinæmum verknaði í almennum hegningarlögum eða styðjast áfram við hin almennu líkamsmeiðingarákvæði 217. og 218. gr. laganna. Varð niðurstaðan þá að ekki stæðu viðhlítandi lagaleg eða refsipólitísk rök til þess að lögfesta sérrefsiákvæði um heimilisofbeldi. Engu að síður hefði verið talið nauðsynlegt að íslensk refsilöggjöf endurspeglaði með skýrari hætti að brot gegn nákomnum hefðu sérstöðu. Í þessu skyni hafi verið sett lög nr. 27/2006 sem bættu við sérstöku refsiþyngingarákvæði, 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, þess efnis að það skuli að jafnaði tekið til greina til þyngingar refsingu hafi verknaður beinst að karli, konu eða barni sem eru nákomin geranda og tengsl þeirra þykja hafa aukið á grófleika verknaðarins. Með lögum nr. 27/2006 var 233. gr. b einnig bætt við lögin til að auka refsivernd gegn stórfelldum ærumeiðingum innan fjölskyldna.9. Í almennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laga nr. 23/2016 er rakið hvernig afstaða löggjafans til sérrefsiákvæðis um ofbeldi í nánum samböndum og heimilisofbeldi hafi breyst og sterk refsipólitísk og samfélagsleg rök standi nú til þess að setja sérstakt ákvæði um efnið. Mikilvægt sé að löggjafinn viðurkenni sérstöðu slíkra brota og að heimilisofbeldi sé ekki einkamál fjölskyldna heldur varði samfélagið allt. Tryggja þurfi þeim sem búa við alvarlegt eða endurtekið ofbeldi af hálfu nákominna meiri og beinskeyttari réttarvernd. Líta þurfi til tengsla þolanda og geranda og þess rofs á trúnaðarsambandi og trausti þeirra á milli sem í háttseminni felist. Þá sé eitt af markmiðum slíks ákvæðis að auka réttarvernd barna sem búi við ofbeldi á heimilum. Ákvæðið verndi þannig öll börn sem eru í þeirri aðstöðu að lífi þeirra, heilsu eða velferð er ógnað hvort sem athafnirnar sem beitt er til að skapa ógnina beinast beinlínis gegn þeim sjálfum eða þeirra nánustu. 20. Enn fremur er því lýst að fyrirmynd ákvæðis frumvarpsins um ofbeldi í nánum samböndum sé sótt til hliðstæðra greina norsku hegningarlaganna sem er að finna í 282. og 283. gr. þeirra laga en hin síðarnefnda fjallar um stórfellt brot. Líkt og á við um norsku ákvæðin sé það meginmarkmið ákvæðisins að leggja áherslu á það ógnarástand sem þessi tegund ofbeldis geti skapað og þá langvarandi andlegu þjáningu sem því geti fylgt. Því sé þannig fyrst og fremst ætlað að ná yfir háttsemi sem staðið hafi yfir í lengri eða skemmri tíma þótt því yrði jafnframt beitt um einstök alvarleg tilvik.21. Í athugasemdum með 4. gr. frumvarpsins, sem varð að 218. gr. b, er varpað frekara ljósi á hvaða háttsemi falli undir verknaðarlýsingu 1. mgr. hennar svo og hvað felist í stórfelldu broti samkvæmt 2. mgr. Með 1. mgr. sé lögð áhersla á að ofbeldi í nánum samböndum feli ekki einungis í sér samansafn einstakra tilvika heldur megi virða slíka háttsemi sem eina heild. Ítrekað er að meginmarkmið ákvæðisins sé að ná til endurtekinnar eða alvarlegrar háttsemi. Ekki sé þó útilokað að einstakt brot geti fallið undir ákvæðið nái það tilteknu alvarleikastigi. Minni háttar brot sem ekki næðu því stigi gætu eftir sem áður varðað við vægari refsiákvæði eins og 1. mgr. 217. gr. laganna. Áréttað er það markmið ákvæðisins að auka vernd barna sem búa við ofbeldi. Þá er tekið fram að refsinæmi sé ekki bundið við verknað sem þegar geti falið í sér refsiverða háttsemi samkvæmt almennum hegningarlögum heldur taki það jafnframt til þess ef lífi, heilsu eða velferð þolanda er ógnað á annan hátt sem ekki feli í sér sjálfstæða refsiverða háttsemi samkvæmt gildandi lögum. 22. Í athugasemdum frumvarpsins er lýst atriðum sem leiði til þess að brot samkvæmt 1. mgr. greinarinnar teljist stórfellt þannig að það falli undir 2. mgr. hennar en það skuli ráðast af grófleika brotsins. Tekið er fram að við mat þar að lútandi skuli sérstaklega litið til þess hvort stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hefur hlotist af. Loks er í niðurlagi skýringa á ákvæðinu sem varð að 218. gr. b ráðgert að hinu nýja ákvæði verði að jafnaði beitt einu og sér en ekki samhliða öðrum ákvæðum almennra hegningarlaga, svo sem 1. mgr. 217., 218., 225. eða 233. gr. Ekki sé þó útilokað að ákvæðinu verði beitt samhliða öðrum ákvæðum sem mæli fyrir um hærri refsimörk eða varða kynferðisbrot svo sem 194. gr. laganna.NiðurstaðaKrafa um sýknu 23. Aðalkrafa ákærða um sýknu byggist á því að hann hafi ekki beitt brotaþola ofbeldi og viðhaft þá háttsemi sem lýst er í ákæru. Hann bendir jafnframt á að óljóst sé í hinum áfrýjaða dómi hvort hann hafi verið sakfelldur fyrir hálstak, eins og honum er gefið að sök í ákæru, þar sem Landsréttur sakfelldi hann fyrir að taka brotaþola kverkataki.24. Orðið „hálstak“ sem tilgreint er í ákæru skírskotar samkvæmt almennri málvenju til þess að tekið sé um háls einstaklings. Verður að skilja orðið „kverkatak“ þannig að gripið sé með berum höndum eða hendi um háls annars manns en þannig var háttsemi ákærða nánar lýst í framburði brotaþola og móður hans. Samkvæmt framangreindu er þessi lýsing sakarefnis í ákæru nægilega skýr og voru sakargiftirnar svo ljósar að ákærði gat tekið afstöðu til þeirra og haldið uppi vörnum, sbr. c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði þannig ótvírætt dæmdur fyrir hegðun sem honum var gefin að sök í ákæru í samræmi við áskilnað 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.25. Með dómi héraðsdóms var talið að lögfull sönnun væri fram komin um að ákærði hefði gerst sekur um þá háttsemi sem lýst var í þessum ákærulið. Var sú niðurstaða reist á mati á trúverðugleika framburðar brotaþola og móður hans með stoð í vitnisburði nafngreinds manns sem móðirin hringdi í eftir atvikið. Í hinum áfrýjaða dómi var einnig talið sannað að ákærði hefði tekið brotaþola kverkataki með vísan til þess að framburður brotaþola væri trúverðugur og fengi stuðning í framburði vitna, einkum móður hans. Á hinn bóginn var talið ósannað að brotaþoli hefði ekki náð andanum uns móðir hans stöðvaði ákærða svo sem greinir í ákæru.26. Samkvæmt 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008 getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu áfrýjaðs dóms um sönnunargildi munnlegs framburðar, sbr. einnig til hliðsjónar dóm réttarins 16. desember 2021 í máli nr. 31/2021. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um sönnunarmat er því lagt til grundvallar að sú háttsemi ákærða að taka brotaþola kverkataki með ofbeldi teljist sönnuð. Heimfærsla til refsiákvæða27. Í rökstuðningi fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms var við skýringu 218. gr. b almennra hegningarlaga um brot í nánu sambandi vísað til lögskýringargagna með 1. mgr. ákvæðisins og bent á að því væri fyrst og fremst ætlað að ná yfir háttsemi sem staðið hefði yfir í lengri eða skemmri tíma en yrði þó beitt um einstök alvarleg tilvik. Taldi Landsréttur að við mat á því hvort tilvik næði slíku alvarleikastigi mætti hafa hliðsjón af 2. og 3. málslið 2. mgr. greinarinnar. Í málinu væri ákært fyrir eitt atvik og hefði ákæruvaldið ekkert fært fram um að verknaðurinn hefði á alvarlegan hátt ógnað heilsu eða velferð brotaþola. Yrði háttsemi ákærða því ekki heimfærð til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga heldur 1. mgr. 217. gr. laganna um líkamsárás. Til stuðnings heimfærslu til refsiákvæðis var til hliðsjónar vísað til fyrri dómaframkvæmdar Landsréttar, einkum dóma frá 7. júní 2019 í máli nr. 616/2018 og 18. júní 2020 í máli nr. 196/2019. 28. Ótvírætt er að náið samband var milli ákærða og brotaþola í skilningi 1. mgr. 218. gr. b þar sem sérstaklega er vísað til niðja sambúðaraðila. Við mat á því hversu alvarlegt tilvik þurfi að vera til að falla undir ákvæðið ber í máli þessu að líta til stöðu brotaþola, sem var sjö ára barn, andspænis fullorðnum manni sem brotaþoli leit á sem föður sinn. Svo sem fram kemur í lögskýringargögnum var skýr vilji löggjafans við setningu þessa refsiákvæðis að auka vernd barna sem eru í þeirri aðstöðu að lífi þeirra, heilsu eða velferð sé ógnað. Við úrlausn um heimfærslu brotsins til refsiákvæða ber einnig að líta til tengsla brotaþola og ákærða og þess rofs sem varð á trúnaðarsambandi og trausti þeirra í milli vegna ofbeldis ákærða gagnvart honum. 29. Í ljósi ungs aldurs brotaþola verður einnig litið til varnarleysis hans og þeirrar yfirburðastöðu sem ákærði hafði gagnvart honum. Þau ummæli í lögskýringargögnum að minni háttar brot sem ekki nái því alvarleikastigi að falla undir 1. mgr. 218. gr. b geti varðað við vægari refsiákvæði eins og 1. mgr. 217. gr. laganna ber ekki að skilja svo að minni háttar líkamsárás falli af þeirri ástæðu einni ekki undir 218. gr. b. Þannig verður að meta hvert tilvik í ljósi allra atvika, með heildstæðum hætti og með hliðsjón af tilgangi refsiákvæðis um brot í nánu sambandi. Eykur það á alvarleika brotsins að ofbeldi ákærða beindist að barni en ekki fullorðnum einstaklingi. Það var einnig til þess fallið að vera sérlega ógnvekjandi fyrir brotaþola en eins og áður segir taldi hann pabba sinn vera að kyrkja sig. Þannig greina atvik þessa máls sig frá þeim málum sem vísað var til í hinum áfrýjaða dómi þar sem háttsemi ákærða í einu tilviki gagnvart fullorðnum einstaklingi var heimfærð til 1. mgr. 217. gr. laganna. Er sú skýring, að minni kröfur séu gerðar til alvarleika háttsemi þegar barn á í hlut, í samræmi við framkvæmd hinna norsku refsiákvæða um brot í nánu sambandi sem voru höfð að fyrirmynd við setningu 218. gr. b og fjallað var um í lögskýringargögnum.30. Verður háttsemi ákærða virt þannig að hann hafi með alvarlegum hætti ógnað heilsu og velferð brotaþola þegar hann veittist með ofbeldi að honum og tók hann kverkataki. Jafnvel þótt ósannað teljist, samkvæmt hinum áfrýjaða dómi, að brotaþoli hafi ekki getað andað meðan á því stóð var brot ákærða fullframið við þessa atlögu hans. Hefur ekki þýðingu í því sambandi að ekki liggi fyrir vottorð um áverka sem brotaþoli hlaut af kverkatakinu en ljóst er af skýrslum vitna að drengurinn varð fyrir miklu andlegu áfalli við atlöguna. Verður jafnframt hafnað þeim sjónarmiðum sem koma fram í hinum áfrýjaða dómi að meta skuli grófleika verknaðar með hliðsjón af 2. mgr. greinarinnar, þar sem fjallað er um stórfellt brot í nánu sambandi, en ákæra í málinu lýtur ekki að því ákvæði. Samkvæmt öllu framangreindu hefur ákærði gerst sekur um brot á 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.31. Svo sem fram kemur í lögskýringargögnum er gert ráð fyrir að 218. gr. b verði að jafnaði beitt einni og sér en ekki samhliða öðrum ákvæðum almennra hegningarlaga sem mæla fyrir um lægri refsingu en ekki sé hins vegar útilokað að ákvæðinu verði beitt samhliða öðrum ákvæðum sem mæla fyrir um hærri refsimörk. Er til þess að líta að 218. gr. b er sérákvæði um ofbeldi gagnvart börnum og öðrum í nánu sambandi með hærri refsimörk en refsiákvæði 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga sem ákærða er einnig gefið að sök í ákæru að hafa brotið. Ákvæðið tæmir því sök gagnvart framangreindum ákvæðum barnaverndarlaga og verður háttsemi ákærða því ekki jafnframt heimfærð til þeirra.Ákvörðun refsingar, miskabóta og sakarkostnaðar32. Að teknu tilliti til þess að ákæruvaldið krafðist staðfestingar refsingar ákærða við áfrýjun héraðsdóms til Landsréttar verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um ákvörðun refsingar hans, sbr. 208. gr. og 1. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008. 33. Ákvæði um upptöku fíkniefna í héraðsdómi, sem staðfest var í hinum áfrýjaða dómi, skal vera óraskað.34. Með háttsemi sinni sýndi ákærði algert skeytingarleysi gagnvart varnarlausu barni og ógnaði á alvarlegan hátt heilsu og velferð brotaþola sem varð fyrir miklu áfalli við atlögu hans. Verða miskabætur til brotaþola ákveðnar 600.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir.35. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verða staðfest. Rétt er að áfrýjunarkostnaður fyrir Hæstarétti verði felldur á ríkissjóð með vísan til 2. mgr. 238. gr. laga nr. 88/2008. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda og réttargæslumanns verða ákveðin, að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfu.Ákærði, X, greiði brotaþola, A, 600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. nóvember 2018 til 22. september 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Allur áfrýjunarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Gunnars Inga Jóhannssonar lögmanns, 744.000 krónur, svo og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Sögu Ýrar Jónsdóttur, 248.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=1f232401-3882-42fa-90fd-0f2072169e51&verdictid=ea5c8313-6acf-4955-bceb-94ccf875997e
Mál nr. 68/2005
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
U leitaði eftir dómi þess efnis að felld yrði úr gildi sú ákvörðun sýslumanns að beina því til U að sækja um leyfi fyrir tilteknum dansleikjum og kvöldvökum um verslunarmannahelgi og krefja hann um 500.000 krónur í löggæslukostnað. Þá krafðist U þess einnig að Í yrði dæmt til að greiða sér 500.000 krónur. Talið var að U hefði lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um síðarnefndu kröfuna en ekki hafi verið þörf á að gera jafnframt fyrrnefnda viðurkenningarkröfu. Var því úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2005, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í A-lið kröfugerðar sinnar leitar sóknaraðili eftir dómi þess efnis að felld verði úr gildi sú ákvörðun sýslumannsins á Ísafirði 22. júlí 2003 að beina því til sóknaraðila að sækja um leyfi fyrir kvöldvöku og dansleik 1. ágúst 2003 og fyrir dansleikjum 2. og 3. sama mánaðar og krefja hann um 500.000 krónur í löggæslukostnað. Í B-lið krefst hann þess að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér 500.000 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili skýrir svo frá að hann hafi ekki talið sér skylt að sækja um áðurnefnt leyfi. Engu að síður hafi hann gert það að lokum þar eð hann hafi ekki átt annarra kosta völ til að koma í veg fyrir að ríkir hagsmunir hans myndu skaðast. Að kröfu sýslumannsins hafi sóknaraðili jafnframt greitt tiltekna fjárhæð í löggæslukostnað með fyrirvara um endurgreiðslu. Sóknaraðili hefur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um þann hluta kröfugerðar sinnar, sem greinir í B-lið að framan. Var ekki þörf á að gera jafnframt þá viðurkenningarkröfu, sem höfð er uppi í A-lið. Verður hinn kærði úrskurður samkvæmt því felldur úr gildi að hluta og lagt fyrir héraðsdómara að taka til efnisúrlausnar kröfu sóknaraðila um endurgreiðslu löggæslukostnaðar að fjárhæð 500.00 krónur, sem honum var gert að greiða. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar B- og C-liði kröfugerðar sóknaraðila, Ungmennafélags Íslands, og lagt fyrir héraðsdómara að taka þann hluta málsins til efnisúrlausnar. Úrskurður héraðsdóms er að öðru leyti staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 151/2009
Kærumál Lögræði Sjálfræðissvipting
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði sviptur sjálfræði í tvö ár á grundvelli a. og b. liðar 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2009, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá er þess krafist að skipuðum talsmanni hennar verði dæmd þóknun vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti ásamt kærumálskostnaði. Fallist er á með héraðsdómi að skilyrði séu til að svipta sóknaraðila sjálfræði í tvö ár frá 20. mars 2009 með heimild í a. og b. lið 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðili, A, er sviptur sjálfræði í tvö ár frá 20. mars 2009. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 124.500 krónur handa hvoru, greiðist úr ríkissjóði. Með beiðni, dagsettri 14. janúar 2009, hefur B, kt. [...], [...], Mosfellsbæ, krafist þess að sonur hennar, A, kt. [...], með lögheimili að [...], Reykjavík, sem nú dvelst á réttargeðdeildinni á Sogni, verði sviptur lögræði ótímabundið með vísan til a- og b-liða 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Um aðild sóknaraðila vísast til a-liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga. Við meðferð málsins fyrir dómi hafði sóknaraðili uppi varakröfu um að varnaraðili verði sviptur sjálfræði ótímabundið, verði ekki fallist á aðalkröfu um lögræðissviptingu. Varnaraðili mótmælir kröfunni. Í kröfu sóknaraðila er rakið að varnaraðili hafi til fjölda ára átt við geðræn vandamál að stríða, auk alvarlegs fíkniefnavanda. Hafi hann margsinnis vistast á geðdeildum og meðferðarheimilum, átt viðkomu á flestum geðdeildum og fíkniefnameðferðarheimilum. Hann hafi verið sviptur sjálfræði tímabundið í eitt ár með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. september 2005. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2008 í málinu nr. S-966/2008 hafi varnaraðili verið sakfelldur fyrir rán og hótunarbrot. Hafi hann verið dæmdur til að sæta fangelsi í 3 ár og skyldi hann taka út refsingu sína á stofnun samkvæmt 2. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Hafi varnaraðili verið vistaður á réttargeðdeildinni á Sogni frá því í apríl 2008, er hann sat í gæsluvarðhaldi vegna málsins. Erfiðlega hafi gengið að ná samvinnu milli varnaraðila og lækna hans á Sogni og hafi hann neitað allri meðferð. Telji sóknaraðili nauðsynlegt að svipta varnaraðila lögræði svo að hægt verði að veita honum meðferð. Krafist sé ótímabundinnar lögræðissviptingar þar sem vægari úrræði, þar með talið tímabundin sjálfræðissvipting, hafi verið fullreynd. Meðal gagna málsins er skýrsla C geðlæknis um geðrannsókn, dagsett 2. apríl 2007, sem unnin var í tengslum við lögreglurannsókn vegna meints nauðungar- og hótunarbrots sem varnaraðili hafði orðið uppvís að. Í skýrslunni kemur fram að varnaraðili greinist með aðsóknargeðklofa og fjöllyfjafíkn, auk langvarandi vírus lifrarbólgu. Varnaraðili hafi frá árinu 2001 legið 14 sinnum á ýmsum deildum geðsviðs Landspítala. Hann hafi strítt við mikla vímuefnafíkn frá unga aldri. Hann hafi einnig á tímabilum verið mjög sturlaður, haft ofheyrnir, misskynjanir, ofskynjanir og ranghugmyndir. Lengst af hafi hann verið í mikilli afneitun gagnvart alvarlegum geðrofseinkennum. Var niðurstaða geðheilbrigðisrannsóknarinnar sú að varnaraðili hefði verið haldinn alvarlegum geðrofssjúkdómi á verknaðarstundinni og því alls ófær á þeim tíma að stjórna gerðum sínum, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. Kemur fram í greinargerð sóknaraðila að fallið hafi verið frá saksókn í málinu. Meðal gagna málsins eru endurrit nefnds dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. 966/2008 og skýrsla D geðlæknis um geðrannsókn, dagsett 1. júlí 2008, sem unnin var í tengslum við meðferð þess máls. Var niðurstaða geðrannsóknar sú að ákærði hefði ekki verið ósakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga þegar hann framdi brotin. Hins vegar væri ólíklegt að refsing bæri árangur, sbr. 16. gr. laganna. Í skýrslunni voru færð rök fyrir því að vista skuli varnaraðila á meðferðarstofnun, til dæmis réttargeðdeildinni á Sogni. Með slíkri vistun mætti koma á skýrri meðferðaráætlun vegna fíknivanda varnaraðila með virkri meðferð og reglulegu mati geðlæknis. Þessi leið myndi jafnframt tryggja meðferðarheldni. Í framburði læknisins fyrir dómi við aðalmeðferð málsins kom fram að meðferð þar sem tekið væri á mikilli hvatvísi ákærða og vímufíkn hans á stofnun eins og réttargeðdeildinni á Sogni og eftirmeðferð á Krýsuvíkurheimilinu gæti verið mjög gagnleg fyrir hann. Mætti hugsa sér að meðferðartíminn yrði um það bil tvö ár alls og það komið undir ákvörðun lækna hvenær varnaraðili færi af Sogni til Krýsuvíkur. Niðurstaða dómsins var sú að varnaraðili hefði verið sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga þegar hann framdi brotin sem ákært var fyrir í málinu. Aftur á móti hefði glögglega verið leitt í ljós með geðrannsókn D geðlæknis og skýrslu hans fyrir dómi að ákærði hefði, vegna gríðarlegrar og langvarandi vímufíknar, dómgreindarleysis, ístöðuleysis og hvatvísi, verið svo andlega miður sín og truflaður á þessum tíma að 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga þætti eiga við um ástand hans. Þótti dóminum ekkert standa í vegi fyrir því að ákærða yrði gerð refsing í málinu og að hann yrði látinn afplána hana á stofnun sem uppfyllti skilyrði 2. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Eftir að sú lagagrein hefði tekið gildi hefði orðið til í landinu stofnun sem uppfyllti þetta skilyrði, réttargeðdeildin að Sogni í Ölfusi. D kom fyrir dóminn sem vitni og áréttaði niðurstöður sínar í nefndri geðrannsókn vegna refsimálsins. Vitnið kvað varnaraðila þarfnast langtíma meðferðar vegna vímufíknar, sem gæti farið fram á meðferðarheimilinu í Krýsuvík. Meðal gagna málsins er vottorð E, geðlæknis á réttargeðdeildinni að Sogni, dagsett 17. febrúar 2009, þar sem kemur fram að varnaraðili hafi staðfastlega hafnað reglulegri lyfjameðferð, jafnvel þótt þörfin á slíku sé stundum greinileg. Til greina komi að varnaraðili fari til framhaldsmeðferðar á Krýsuvíkurheimilinu í a.m.k. sex mánuði. E kom fyrir dóminn sem vitni og bar að varnaraðili þarfnaðist greinilega læknismeðferðar. Hefði hann hafnað meðferð fyrst eftir komu að Sogni, en það hefði þó breyst mikið til batnaðar. Sótt hefði verið um dvöl fyrir varnaraðila á meðferðarheimilinu í Krýsuvík. Vitnið kvaðst telja nauðsynlegt að mögulegt væri að grípa inn í með einhverjum þvingunarúrræðum ef til þess kæmi að varnaraðili sinnti ekki læknismeðferð. Varnaraðili talaði máli sínu fyrir dóminum. Hann kvaðst vinna eftir AA-sporunum jafnhliða meðferð á Sogni. Þá upplýsti varnaraðili að hann væri eignalaus og að einu tekjur hans væru bætur frá Tryggingastofnun ríkisins sem næmu um 40.000 krónum á mánuði. Niðurstaða. Af hálfu varnaraðila hefur verið á það bent að dómari geti vísað málinu frá dómi ex officio þar sem það sé höfðað á röngu varnarþingi, en varnaraðili dveljist að Sogni í Ölfusi og hefði átt að reka málið í þeirri þinghá. Samkvæmt 9. gr. lögræðislaga er meginreglan sú að krafa um sviptingu lögræðis skal borin upp við héraðsdómara í þinghá þar sem varnaraðili á lögheimili. Ef varnaraðili hefur fastan dvalarstað í annarri þinghá en þar sem lögheimili hans er skal þó bera fram kröfu í þeirri þinghá. Segir í greinargerð með frumvarpi um þetta ákvæði að ljóst megi vera að oft muni maður sem krafist er að verði sviptur lögræði dveljast á sjúkrahúsi eða dvalarheimili. Þegar þannig hagi til sé augsýnilega heppilegra að reka málið í þeirri þinghá þar sem varnaraðili hefur fastan dvalarstað ef hann er annar en þar sem lögheimili hans er. Verður ekki talið að það varði frávísun málsins þótt það hafi verið höfðað í þinghá þar sem varnaraðili á lögheimili, enda verður ekki séð að vandkvæði hafi hlotist af því og sætti það ekki andmælum af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðili verði sviptur lögræði ótímabundið. Viðhlítandi rök hafa ekki verið færð fyrir því að varnaraðili sé ekki fær um að ráða fé sínu og er kröfu um að hann verði sviptur fjárræði því hafnað. Varnaraðili afplánar nú refsidóm á réttargeðdeildinni á Sogni og mun fyrirhugað að hann fái inni á vistheimili til meðferðar vegna vímufíknar. Afplánun refsidómsins hefur í för með sér að frjálsræði varnaraðila er skert, en þýðir hins vegar ekki að hann ráði ekki persónulegum högum sínum að öðru leyti. Við svo búið verður varnaraðila ekki gert að sæta læknismeðferð gegn vilja sínum. Af fyrirliggjandi læknisfræðilegum gögnum og vætti geðlæknanna D og E hefur verið sýnt fram á að varnaraðili sé, vegna alvarlegs geðsjúkdóms og vímufíknar, ófær um að ráða högum sínum sjálfur í skilningi a- og b-liðar 4. gr. lögræðislaga, þannig að ekki verði tryggt að hann muni hlíta nauðsynlegri læknismeðferð. Því þykir augljós hætta á að meðferð varnaraðila fari úr skorðum og að einkenni geðsjúkdóms hans magnist. Verður varnaraðili sviptur sjálfræði til að tryggja megi að hann njóti læknismeðferðar við sjúkdómi sínum. Er svipting sjálfræðis miðuð við tvö ár frá uppkvaðningu úrskurðar þessa, eða til 20. mars 2011, en sama dag lýkur afplánun refsidómsins samkvæmt dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga ber að dæma málskostnað 223.306 krónur úr ríkissjóði, þar með talið þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Þyríar Steingrímsdóttur héraðsdómslögmanns, og skipaðs verjanda, Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur til hvors um sig. Þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Harðardóttir settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Varnaraðili, A, er sviptur sjálfræði í tvö ár. Málskostnaður, 223.306 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talið þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Þyríar Steingrímsdóttur héraðsdómslögmanns, og skipaðs verjanda, Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur til hvors um sig.
Mál nr. 117/2009
Sjómaður Aðild Slysatrygging Skaðabótamál Lögvarðir hagsmunir Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
R krafðist þess að viðurkennt yrði að S hf. og V hf. bæru skaðabótaskyldu vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir um borð í m/s Helgafelli. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 væri heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hefði aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið væri úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður um lögvarða hagsmuni hefði verið skýrður svo í dómum Hæstaréttar að sá sem höfðaði mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu yrði að leiða nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans fælist og hver tengsl þess væru við atvik máls. Talið var að R hefði ekki í stefnu leitt líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni né lýst í hverju það tjón fælist eða hvert væri samband þess við atvik málsins. Var málatilbúnaður hans ekki í samræmi við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2009. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndu beri skaðabótaskyldu vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir um borð í m/s Helgafelli 11. nóvember 2006. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi höfðar mál þetta til viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna vinnuslyss. Málið höfðar hann á hendur stefnda Samskipum hf. og reisir kröfu sína á því að hann hafi verið starfsmaður félagsins og við störf um borð í skipi þess m/s Helgafelli er slysið varð. Beri því félagið hlutlæga skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hann hafi orðið fyrir í slysinu. Í greinargerð stefndu í héraði kemur fram að áfrýjandi hafi ekki verið starfsmaður stefnda Samskipa hf. á slysdegi, heldur hafi skipið þá verið gert út af félaginu Sp/f Samskipum sem sé skráð í Færeyjum. Stefndi Samskip hf. hefur ekki krafist sýknu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi beinir einnig kröfu sinni um viðurkenningu á skaðabótaskyldu gegn stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf. Kveður hann þennan stefnda greiðsluskyldan á grundvelli slysatryggingar sjómanna. Kemur fram í héraðsstefnu að krafan á hendur félaginu sé reist á lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og aðild þess sé reist á 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og 44. og 45. gr. laga nr. 30/2004. Þessi ákvæði laga nr. 30/2004 heimila tjónþola að beina kröfu sinni að vátryggingafélagi, sem veitt hefur þeim, er skaðabótakrafa beinist gegn, ábyrgðartryggingu. Krafa sú, sem áfrýjandi hefur uppi í málinu er til viðurkenningar á skaðabótaskyldu. Getur hann, eins og greinir að framan, beint þeirri kröfu að stefnda Samskipum hf. Vátrygging sú, sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. veitti stefnda Samskipum hf. er slysatrygging og verður aðild stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. því ekki reist á 44. gr. eða 45. gr. laga nr. 30/2004. Áfrýjandi getur sem vátryggður samkvæmt slysatryggingunni beint kröfu að stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., en sú krafa er ekki skaðabótakrafa, heldur krafa reist á vátryggingarsamningi. Þessi stefndi hefur ekki reist varnir sínar á því að kröfu sé ranglega beint að sér. Samkvæmt þessu beinist krafa áfrýjanda að báðum stefndu. II Áfrýjandi heldur því fram að hann hafi orðið fyrir slysi við störf sín um borð í m/s Helgafelli tilgreindan dag. Hann hafi þá hlotið meiðsli á vinstri öxl sem leitt hafi til þess að hann hafi gengist undir aðgerð á öxlinni 9. maí 2007. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo, að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Í stefnu er ekki að því vikið í hverju tjón áfrýjanda vegna ætlaðs slyss felist. Þar kemur fram að áfrýjandi hafi ekki verið forfallaður frá vinnu vegna slyssins fyrr en hann gekkst undir aðgerðina 9. maí 2007. Þá er óumdeilt að hann naut forfallalauna frá vinnuveitanda sínum þann tíma, sem hann var frá vinnu vegna aðgerðarinnar og að loknu því tímabili hafi hann horfið til fyrra starfs síns um borð. Í stefnu er ekki gerð grein fyrir því hvort ætlað líkamstjón áfrýjanda hafi varanlegar afleiðingar. Þar er heldur ekki að því vikið hvort áfrýjandi hafi orðið fyrir annars konar tjóni er leitt hafi af ætluðu slysi. Áfrýjandi hefur því í stefnu hvorki leitt líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni né lýst í hverju það tjón felist eða hvert sé samband þess við atvik máls. Ekki er nægilegt að yfir hafi verið lýst af hans hálfu fyrir Hæstarétti að tjónið felist í varanlegum afleiðingum vegna meiðslanna og sjúkrakostnaði. Er málatilbúnaður áfrýjanda að þessu leyti því ekki í samræmi við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og verður því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu frá héraðsdómi. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu hvorum um sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera ómerkur og málinu vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi, Róbert Scobie, greiði stefndu, Samskipum hf. og Vátryggingafélagi Íslands hf., málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 250.000 krónur til hvors um sig. Mál þetta, sem dómtekið var 26. nóvember sl., er höfðað með stefnu birtri 12. nóvember 2007 Stefnandi er Róbert Scobie, Heiðarbrún 46, Hveragerði. Stefndi Samskip hf., Kjalarvogi 7-15, Reykjavík og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru: A) Að viðurkennt verði að stefndu beri skaðabótaskyldu vegna vinnuslyss er stefnandi varð fyrir um borð í M/s Helgafelli þann 11. nóvember 2006. B) Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði gert skylt að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Málavextir, málsástæður og lagarök: Stefnandi er matsveinn á flutningaskipinu M/s Helgafelli sem gert er út af Samskipum hf. Stefnandi lýsir atvikum þannig að hinn 11. nóvember 2006 hafi hann verið við störf um borð í Helgafelli þar sem skipið hafi verið á siglingu úti á sjó í nokkurri brælu. Stefnandi hafi verið að ganga frá eftir kvöldverð og verið á leið niður stiga sem liggi að kæligeymslu. Þegar stefnandi hafi verið neðst í stiganum hafi hann kastast til sökum veltings og fallið allharkalega á vinstri öxl og upphandlegg. Við fallið hafi hann hlotið áverka á vinstri öxl og átt í kjölfarið erfitt með hreyfingar á vinstri öxlinni. Stefnandi hafi haldið vinnu sinni áfram þrátt fyrir slysið og slæma verki og þrátt fyrir það að hann ætti erfitt með að beita vinstri hendinni með góðu móti við vinnuna. Stefnandi hafi verið einn á ferð niður stigann umrætt sinn og því ekki önnur vitni verið að slysinu. Stefnandi hafi látið Sigþór Guðnason yfirstýrimann á Helgafelli vita af slysinu nokkru eftir sjóferðina og jafnframt afhent honum blað sem hann hefði skrifað á lýsingu á atvikinu. Hann hafi sagt stefnanda að hann myndi gera ráðstafanir til að skrá slysið eins og reglur geri ráð fyrir og taldi stefnandi sig þar með hafa gert þær ráðstafanir sem til þurfti til að tryggja að slysið yrði skráð og tilkynnt. Þegar stefnandi hafi fundið að áverkarnir eftir slysið væru þrálátir og ekki virst ætla að lagast hafi hann gengið í að kanna hvort slysið hefði ekki örugglega veríð skráð í skipsdagbók Helgafells. Hafi þá komið í ljós að láðst hefði að skrá slysið með fullnægjandi hætti þegar stefnandi hefði tilkynnt um það. Hafi upplýsingar um slysið því fyrst verið færðar í skipsdagbók um tveimur mánuðum eftir slysið eða þegar í ljós kom við eftirgrennslan stefnanda að gleymst hefði að skrá það þegar upplýsingar um það lágu fyrir frá stefnanda strax í kjölfar þess þann 11. nóvember 2006. Þrátt fyrir skráningar- og tilkynningarskyldu í 6. gr. laga nr. 68/2000 um rannsókn sjóslysa, virðist sem skipstjóri hafi látið undir höfuð leggjast að tilkynna um slysið til Tryggingastofnunar ríkisins. Í janúar 2007 hafi stefnandi leitað til Kjartans Magnússonar, trúnaðarlæknis Samskipa, vegna þrálátra verkja og erfiðleika með hreyfingar í vinstri öxl. Trúnaðarlæknirinn hafi vísað stefnanda áfram til Ágústs Kárasonar, sérfræðings, sem skoðað hafi stefnanda hinn 17. apríl 2007. Við skoðun sérfræðingsins hafi komið í ljós slíkir áverkar á vinstri öxl að gera hafi þurft aðgerð á öxlinni til að lagfæra þá. Aðgerðin hafi verið framkvæmd hinn 9. maí 2007 þar sem meðal annars hafi þurft að hefla af og saga um 1 sentimetra af enda viðbeins auk þess sem fleira hafi þurft að lagfæra. Stefnandi hafi verið óvinnufær með öllu í sex vikur í kjölfar aðgerðarinnar. Eftir aðgerðina hafi stefnandi gengið reglulega til sjúkraþjálfara í endurhæfingarskyni samkvæmt tilvísun læknis. Stefnandi hafi rætt um slysið við samstarfsmenn sína á Helgafelli strax í kjölfar þess auk þess sem samstarfsmönnum hans hafi vart getað dulist að hann var með verkjum og hafi átt í erfiðleikum með að beita vinstri hendinni á eðlilegan hátt vegna þess. Stefnandi hafi rætt atvikið meðal annars við Þorstein Hjálmarsson, vélstjóra á Helgafellinu, sem staðfest hafi að stefnandi hafi sagst ekki geta lyft annarri hendinni eftir að slysið hafi átt sér stað og að stefnandi hafi sagt honum frá því að hann hafi dottið í stiganum niður í kæligeymsluna. Stefnandi hafi með bréfi, dags. 8. júní 2007, óskað eftir því við stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., að viðurkennd yrði bótaskylda félagsins á grundvelli slysatryggingar vegna vinnuslyss stefnanda um borð í Helgafelli hinn 11. nóvember 2006. Félagið hafi í bréfi til stefnanda, dags. 28. júní 2007, tilkynnt að það hygðist afla upplýsinga um atvikið hjá vátryggingatakanum áður en félagið tæki afstöðu til bótaskyldu sinnar. Með bréfi til stefnanda, dags. 13. júlí 2007, hafi Vátryggingafélag Íslands hafnað bótaskyldu vegna slyssins á þeim forsendum að ekki hafi verið sýnt fram á að bótaskylt slys hafi átt sér stað. Stefnandi höfðar mál þetta þar sem vátryggingafélag útgerðar M/s Helgafells hefur neitað að samþykkja bótaskyldu vegna slyss sem stefnandi varð fyrir víð vinnu sína um borð í skipinu. Samkvæmt hinni hlutlægu bótareglu sem lögfest er í 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 beri útgerðarmaður ábyrgð á kröfum vegna lífs- eða líkamstjóns starfsmanna sem ráðnir eru í skiprúm hjá honum, hafi slys borið að höndum er hlutaðeigandi var staddur á skipi eða vann í tengslum við rekstur skips, enda þótt tjónið verði hvorki rakið til bilunar á tækjum eða ónógra öryggisráðstafana né yfirsjónar þeirra er starfa í þágu skips. Ljóst er að þegar umrætt slys varð um borð í M/s Helgafelli hafi stefnandi verð starfsmaður stefnda, Samskipa, og sannanlega verið við vinnu sína um borð. Verði því að telja að stefndi, Samskip, beri á grundvelli hinnar víðtæku hlutlægu bótareglu siglingalaganna fulla ábyrgð á tjóni því sem stefnandi varð fyrir í slysinu. Stefnandi bendir á að engum vafa sé undirorpið að slysið hafi orðið um borð í skipi stefnda, Samskipa. Stefnandi hafi leitað til læknis strax og honum hafi orðið ljóst hve þrálátir og alvarlegir áverkarnir reyndust. Auk þess hafi stefnandi tilkynnt stýrimanni um borð í Helgafelli um slysið í kjölfar þess og afhenti honum blað með lýsingu á atvikum þess. Þá hafi stefnandi rætt um slysið við aðra skipverja auk þess sem ekki hafi farið á milli mála að hann hafi verið með verki í öxlinni og átt erfitt með að beita vinstri hendinni við vinnu sína um borð eftir slysið. Stefndu verði einnig að bera hallann af öllum hugsanlegum sönnunarskorti í þessu samhengi þar sem yfirmanni um borð í skipi stefnda láðist að skrá umrætt slys í skipsdagbók strax og hann hafi fengið um það vitneskju frá stefnanda. Stefnandi hafi fyrir sitt leyti reynt að upplýsa málið og fylgja því eftir af fremsta megni. Frekari skylda til sönnunar verði ekki lögð á stefnanda. Kröfum sínum beinir stefnandi að útgerðarfélagi M/s Helgafells og tryggingafélagi þess, eins og rakið er í kröfugerð. Stefnda, Samskipum hf, er stefnt til viðurkenningar á skaðabótaskyldu félagsins vegna umrædds vinnuslyss er stefnandi varð fyrir sem starfsmaður stefnda. Stefnda, Vátryggingafélagi íslands hf., er stefnt á grundvelli laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, er tóku gildi 1. janúar 2006. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða siglingalaga nr. 34/1985, einkum hinnar hlutlægu ábyrgðarreglu 1, mgr. 172. gr. laganna er varðar ábyrgð útgerðarmanns á líkamstjóni starfsmanna hans. Þá er einnig byggt á almennum reglum skaðabótaréttar. Einnig er vísað til ákvæða laga um rannsóknir sjóslysa nr. 68/2000 að því er varðar skráningar- og Um aðild Vátryggingafélags Íslands hf. er vísað til bótaskyldu félagsins á grundvelli lögboðinnar slysatryggingar sbr. 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sem og til 44. - 45. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Um málskostnaðarkröfu vísast til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði, með síðari breytingum. Varðandi varnarþing er vísað til 1. mgr., 33. gr. og einnig 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á þeirri forsendu að ekki sé sannað að bótaskylt atvik hafi átt sér stað þann 11. nóvember 2006 eins og stefnandi heldur fram. Af þeim sökum sé ekki um að ræða bótaskyldu úr slysatryggingu sjómanna sem Sp/f Berg shipping var með í gildi fyrir sína sjómenn hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Hið meinta atvik eigi að hafa gerst hinn 11. nóvember 2006 og hafi þá verið í gildi skilmálar nr. SS 25, sem tekið hafi gildi 1. janúar 2006. Samkvæmt ákvæði 3. gr. almenna hluta skilmálanna greiðir stefndi VÍS bætur vegna slysa. Með slysi sé átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem valdi meiðslum á líkama þess sem vátryggður er og gerist án vilja hans. Sönnunarbyrðin fyrir því að stefnandi hafi orðið fyrir slysi í skilningi skilmálana og vátryggingaréttarins hvíli á stefnanda sjálfum. Það hvíli því á stefnanda að tryggja sér sönnun um að bótaskylt atvik hafi átt sér stað og það er mat stefndu að sú sönnun hafi ekki tekist. Stefndu hafna því að stefnandi hafi sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir slysi hinn 11. nóvember 2007. Engin vitni hafi verið að hinu meinta slysi stefnanda. Stefnandi hafi ekki tilkynnt slysið til yfirstýrimanns eða skipstjóra eins og honum hafi borið að gera. Tilkynning stefnanda til Sigþórs Guðnasonar, sem var ekki um borð í Helgarfelli er hið meinta atvik á að hafa átt sér stað, nokkrum dögum eftir hið meinta slys sé ekki fullnægjandi sönnun um að slys hafi orðið. Stefnandi hafi haldið vinnu sinni áfram eins og ekkert hefði í skorist eftir að atvikið eigi að hafa orðið. Stefnandi Hafi tekið næsta túr á eftir sem byrjað hafi þann 16. nóvember 2006. Þá hafi stefnandi ekki leitað til læknis er hann kom í land hinn 29. nóvember 2006. Vinnuveitandi stefnanda hafi sent hann í reglubundna læknisskoðun hinn 31. janúar 2007 og þá fyrst hafi stefnandi nefnt atvikið við lækni sem í framhaldinu hafi sent hann til Ágústs Kárasonar bæklunarlæknis. Sú staðreynd að stefnandi hafi þurft að undirgangast aðgerð á öxl nokkrum mánuðum eftir að hinn meinti vátryggingaatburður eigi að hafa gerst sé ekki sönnun um að stefnandi hafi lent í slysi um borð í M/s Helgarfelli hinn 11. nóvember 2006. Stefnandi hafi ekki farið til læknis er hann kom í land í lok nóvember 2006. Það hafi ekki verið fyrr en stefnandi fór í reglubundna læknisskoðun sem vinnuveitandi hans hafi sent hann í um lok janúar 2007 að hann hafi minnst á verki í öxl við lækni. Aðgerð sú sem stefnandi hafi undirgengist hjá Ágústi Kárasyni á árinu 2007 sé aðgerð sem fjöldamargir einstaklingar undirgangist á hverju ári. Þetta tiltekna axlarmein geti komið til án þess að einstaklingar lendi í slysi eða fái einhvers konar áverka á öxlina. Þessi aðgerð sé því ekki sönnun um að stefnandi hafi lent í slysi um borð í Helgarfelli hinn 11. nóvember 2006. Stefnandi hafi ekki verið starfsmaður Samskipa hf. á slysdegi heldur sé skipið Helgarfell gert út af Sp/f Samskipum sem sé félag sem skráð sé í Færeyjum. Þessi tilhögun hafi þau áhrif að stefnandi sé ekki slysatryggður skv. III. kafla laga nr. 117/1993 um almannatryggingar. Af þeim sökum hafi ekki hvílt tilkynningarskylda á skipstjóra Helgafellsins til Tryggingastofnunar ríkisins. Það sé ótvíræð meginregla í vátryggingarétti og skaðabótarétti að það sé tjónþola að sanna að vátryggingaratburður hafi átt sér stað til að eiga rétt til bóta úr slysatryggingum. Með vísan til þess sem að ofan greini telji stefndu að slík sönnun hafi ekki tekist. Beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Krafa um málskostnað byggir á 129. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök vísast til meginreglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 Vitnið Steingrímur Sigurgeirsson sem var skipstjóri á Helgafelli í sjóferð þeirri er stefnandi kveðst hafa slasast í, bar að hann hefði enga vitneskju haft um atvik það er stefnandi ber fyrir sig fyrr en löngu eftir að ferðin var farin. Vitnið Sveinn Sæmundsson sem var yfirstýrimaður á Helgafelli í umræddri ferð bar að hann hafi ekki vitað um atvikið fyrr en einum eða tveimur túrum eftir ferðina. Hafi Sigþór Guðnason látið vitnið vita og afhent vitninu skýrslu sem stefnandi hefði skrifað og færði vitnið efni hennar í dagbók skipsins og gerði skýrslu um slysið. Hann sagði að það hefði verið bræla á heimleiðinni. Vitnið Sigþór Hilmar Guðnason yfirstýrimaður á Helgafelli sagði að stefnandi hefði komið til sín með miða þar sem stefnandi hefði skrifað atvik meints slyss og bað vitnið Svein Sæmundsson um að færa lýsinguna í leiðarbók skipsins og gera svonefnda ISM skýrslu um slysið. Vitnið var ekki í umræddri ferð og var það eftir ferðina sem stefnandi kom með miðann til vitnisins. Vitnið Þorsteinn Ingi Hjámarson yfirvélstjóri minnti að stefnandi hefði talað við sig og í umræddri ferð og sagst hafa dottið í stiga og hafi stefnandi sagt að hann gæti ekki lyft annarri hendinni. Hann hafi rætt um það við stefnanda að ef einhver slasaðist bæri að gera um það skýrslu. Hann kvað stefnanda hafa áttað vita að tilkynna bæri öll slys til yfirstýrimanns. Vitnið Helena Óskarsdóttir, eiginkona stefnanda, kvað stefnanda hafa hringt til sín og sagst hafa dottið og að hann ætti erfitt með svefn vegna sársauka við að bylta sér. Engin vitni voru að því að atviki því er stefnandi ber fyrir sig að orðið hafi í umræddri sjóferð hinn 11. nóvember 2006 um borð í skipinu Helgafelli. Þá kemur fram í framburðum vitna að stefnandi hafðist ekki handa um að tilkynna slysið fyrr en allnokkru eftir að atvikið átti að hafa gerst. Verður ekki á það fallist með stefnanda að sýnt sé fram á það hér að umrætt slys hafi orðið né heldur að afleiðingar þess séu slíkar sem hann heldur fram. Er því ekki sýnt fram á að stefndu séu bótaskyldir gagnvart honum vegna slyss svo sem hann heldur fram hér. Verða stefndu því sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. .
Mál nr. 284/2008
Kynferðisbrot Lagaskil Miskabætur Sératkvæði
S var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa tvisvar sinnum haft samræði eða önnur kynferðismök við stúlku sem gat ekki spornað við verknaðnum vegna andlegra annmarka og líkamlegrar fötlunar, sbr. 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. S viðurkenndi að hafa haft kynferðismök við stúlkuna en kvaðst ekki hafa notfært sér andlega annmarka og líkamlega fötlun hennar, enda hafi hann ekki gert sér grein fyrir því að hún væri þroskahömluð. Talið var að S hafi ekki getað dulist að stúlkan ætti við andlega annmarka að stríða og ákærði hafi vegna yfirburða sinna notfært sér andlega annmarka hennar. Ekkert var talið fram komið um að S hafi notfært sér líkamlega fötlun stúlkunnar. Þegar ákærði framdi brot sín var í gildi 196. gr. almennra hegningarlaga sem nú er 2. mgr. 194. gr. eins og henni var breytt með 3. gr. laga nr. 61/2007. Með síðast töldu lögunum var kveðið á um lágmark fangelsisrefsingar og hámarksrefsing þyngd til muna. Talið var að sú lagabreyting gæti ekki haft áhrif á refsingu S í málinu. Var refsing S ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Þá var S dæmdur til að greiða stúlkunni miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. maí 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu ákærða, refsing hans verði þyngd og honum gert að greiða A 1.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar málsmeðferðar, til vara að hann verði sýknaður af kröfu ákæruvaldsins en að refsing verði milduð ella. Hann krefst þess jafnframt að fyrrgreindri fjárkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún sæti lækkun og vextir fyrst dæmdir frá uppsögu dóms þessa. I Engin haldbær rök leiða til þess að aðalkrafa ákærða verði tekin til greina. Svo sem greinir í héraðsdómi hefur ákærði viðurkennt að hafa haft þau kynferðismök við A sem talin voru sönnuð í forsendum dómsins. Ákærði reisir hins vegar sýknukröfu sína á því að hann hafi ekki notfært sér andlega annmarka hennar og líkamlega fötlun til þessara maka, enda hafi hann ekki gert sér grein fyrir því að hún væri þroskahömluð. Þau hafi verið með vilja stúlkunnar og hann því ekki brotið gegn kynfrelsi hennar. Ákærði bar fyrir héraðsdómi að hann hafi leyst af sem bifreiðarstjóri fyrir Ferðaþjónustu fatlaðra í nóvembermánuði 2006 og ekið á hverjum miðvikudegi, og því ekið A frá heimili hennar á morgnana líklega fjórum eða fimm sinnum, enda voru fimm miðvikudagar í þessum mánuði. Honum hafi verið ljóst að hún væri líkamlega fötluð með verulega skerta hreyfigetu en í samræðum þeirra hafi hún talað opinskátt um sitt einkalíf og hvernig hana „langaði til að upplifa meira og svona fara út á lífið“, en hvorki getað það né mátt vegna fötlunar sinnar. Samræður þeirra hafi þróast í að hún hafi talað opinskátt um löngun sína til kynlífs og síðan leitt til þeirra kynferðismaka sem mál þetta fjallar um, eftir að hafa ekið henni og hinum krökkunum í tvö eða þrjú skipti. Sálfræðingur, sérfróður á sviði fötlunar, var í tilefni máls þessa fenginn til að kanna þroska stúlkunnar og heilbrigðisástand. Hann taldi fötlun hennar fjölþætta, alvarlega og sýnilega og að stúlkan væri með vitsmunaþroska á við 8 til 9 ára barn og öll rökhugsun og ályktunarhæfni hennar eftir því. Umsjónarkennari stúlkunnar bar fyrir héraðsdómi að hún væri á sérstakri námsbraut fyrir mjög þroskahömluð börn og hún væri „svona á miðstigi, 12 ára myndi ég segja námslega.“ Héraðsdómur, skipaður þremur dómurum, komst að þeirri niðurstöðu að virtum gögnum og framburði í málinu og eftir að hafa séð og heyrt stúlkuna bera vitni, að ákærða hafi ekki getað dulist að hún ætti við andlega annmarka að stríða. Önnur gögn sem liggja fyrir draga ekki úr gildi þessarar ályktunar. Verður því talið að þegar til kynferðismaka þeirra dró, eins og ákærði hefur lýst, hafi hann vegna yfirburða sinna notfært sér andlega annmarka hennar til þess að hafa við hana mökin. Ekkert er fram komið að til þessa hafi hann notfært sér hennar líkamlegu fötlun. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. II Þegar ákærði framdi brot sín var enn í gildi 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem ákærði er sakfelldur fyrir að hafa brotið, sbr. nú 2. mgr. 194. gr. laganna, eins og ákvæðinu var breytt með 3. gr. laga nr. 61/2007. Með síðarnefndu lögunum var breytt nokkrum ákvæðum í XXII. kafla almennra hegningarlaga, sem fjallar um kynferðisbrot. Um ákvörðun refsingar ákærða verður litið til þess að almennt hafa refsingar fyrir kynferðisbrot verið að þyngjast í dómum Hæstaréttar á síðustu árum. Það á einnig við um brot gegn áðurgildandi 196. gr. almennra hegningarlaga. Refsingar fyrir slík brot hafa í dómum réttarins hækkað á rúmum áratug frá því að vera almennt 6 til 9 mánaða fangelsi í fangelsi 12 til 15 mánuði og í einstaka alvarlegum tilvikum 18 mánaða fangelsi. Brotin, sem ákærði er nú sakfelldur fyrir, voru sem fyrr greinir framin fyrir gildistöku laga nr. 61/2007, en með þeim var kveðið á um lágmark fangelsisrefsingar fyrir slík brot og hámarksrefsing fyrir þau þyngd til muna. Getur sú lagabreyting engin áhrif haft á refsingu ákærða í þessu máli, sbr. 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er sakfelldur fyrir að brjóta í tvö skipti gegn A, þar sem tilvikin voru þó misjafnlega alvarleg, hann játaði háttsemi sína hreinskilningslega og hefur ekki áður gerst sekur um refsiverð brot. Að öllu virtu er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Ekki eru forsendur til að skilorðsbinda refsinguna. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað, auk málsvarnarlauna og þóknunar réttargæslumanns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Sveinbjörn R. Auðunsson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 553.554 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Hjördísar E. Harðardóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Ingibjargar Benediktsdóttur Við erum sammála meiri hluta dómenda um annað en refsingu og miskabætur. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 2. apríl sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 19. desember 2007 á hendur Sveinbirni R. Auðunssyni, [...], Reykjavík, fyrir nauðgun, með því að hafa, í eftirfarandi tilvikum haft samræði eða önnur kynferðismök við A og við það notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðnum sökum andlegra annmarka og líkamlegrar fötlunar: 1. Í nóvember 2006, í bifreið á leið frá [...] að [...] í Reykjavík, sett fingur í leggöng hennar. 2. Miðvikudaginn 29. nóvember 2006, í bifreið sem ákærði hafði lagt á bifreiðastæði við [...]skóla við [...] í Reykjavík, haft munnmök við hana og fengið hana til að hafa munnmök við sig og sett getnaðarlim sinn inn í eða upp að kynfærum hennar og viðhaft samfarahreyfingar. Er þetta talið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007, sbr. áður 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A, kt. [...], er krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. nóvember 2006 til greiðsludags. Einnig er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól miskabóta á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta, í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001. Verjandi ákærða krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af ákæru og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakrafa verði þá lækkuð verulega. Þá krefst hann þess að málsvarnarlaun verði ákvörðuð að mati dómsins og að þau verði greidd úr ríkissjóði. I. Miðvikudaginn 13. desember 2006 lagði B fram kæru hjá lögreglunni í Reykjavík vegna kynferðisbrots gagnvart dóttur sinni, A, sem hún hefði orðið fyrir að morgni miðvikudagsins 29. nóvember sama ár á milli kl. 08.00 og 08.20. Er í kæruskýrslu haft eftir B að umræddan morgun hafi C, kennari A í [...]skóla, hringt í D, móður stúlkunnar, og beðið hana um að koma í skólann þar sem stúlkan hefði lent í atviki er varðaði bílstjóra Ferðaþjónustu fatlaðra sem hefði ekið henni í skólann þá um morguninn. Hafi þau hjónin farið á fund kennarans og hún þá sagt þeim frá hryllilegri upplifun stúlkunnar af samskiptum við manninn. Kvaðst B ekki treysta sér til að hafa eftir það sem þar hefði komið fram en að þau foreldrarnir hefðu eftir fundinn farið með stúlkuna til skoðunar á neyðarmóttöku á Landspítala-háskólasjúkrahúsi. Er og haft eftir B að A sé fötluð eftir bílslys sem hún hafi lent í á árinu 2001. Hafi hún þá hlotið alvarlega höfuðáverka, framheilaskaða. Ætti stúlkan því til að vera hömlulaus og væri skammtímaminni hennar misjafnlega gott. Þá væri hún hreyfihömluð og gæti ekki gengið óstudd. Styddist hún við göngugrind og þyrfti á köflum að nota hjólastól. II. Tekin var skýrsla af A hjá Héraðsdómi Reykjavíkur 28. desember 2006 í samræmi við a-lið 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Enda þótt tímasetningar hjá vitninu og lýsingar hennar á kynferðislegum samskiptum hennar og ákærða séu ekki í öllum tilvikum nákvæmar, og jafnvel að hluta til mótsagnakenndar, sýnist kjarninn í lýsingu hennar vera sá að þau ákærði hafi í tvígang haft kynferðismök. Hafi ákærði annars vegar stungið hendinni undir buxnastreng hennar og sett fingur inn í kynfærin þegar hún sat við hlið hans í framsæti þjónustubifreiðar fatlaðra er ákærði ók. Hafi ákærði þá verið að aka henni ásamt fleirum í skólann. Í hinu tilvikinu hafi ákærði ekið með hana á stað skammt frá skólanum, eftir að hafa látið aðra nemendur út hjá skólanum. Hafi hann aðstoðað hana við að komast aftar í bifreiðina og haft þar samfarir við hana um leggöng, haft við hana munnmök og fengið hana til að hafa munnmök við sig. Lýsir hún seinna atvikinu nánar svo að ákærði hafi fyrst aðstoðað aðra nemendur út úr bifreiðinni hjá skólanum en hún sjálf hafi beðið eftir að ákærði kæmi með göngugrindina fyrir hana en það hafi ekki orðið. Þess í stað hafi hann ekið með hana á annan stað. Þar hafi hann spurt hana: „Eigum við að gera þetta?“ og hún þá svarað: „Ef þú vilt.“ Hafi hún skilið þetta svo að ákærði væri að spyrja hvort þau ættu að ríða. Hafi hún þá orðið hrædd. Hann hafi svo tekið buxurnar niður um hana, farið sjálfur úr buxunum og síðan stungið typpinu inn í hana. Kvaðst hún hafa ætlað að segja nei, hættu, en ekki getað það þar sem hún hefði ekki getað andað. Þyrfti hún að geta andað til að geta talað. Þá hefði hún ekki getað ýtt honum frá sér vegna þess hversu þungur hann var. Kvaðst hún hafa fundið til í klofinu þegar ákærði setti typpið inn í hana. Hún hefði svo spurt hann hvort hún ætti ekki að fara í skólann og hann þá hætt, girt buxurnar upp um sig og hana og ekið henni í skólann. Kvaðst hún aðspurð ekki hafa tekið eftir að ákærði hefði haft sáðlát. Þá lýsti stúlkan því jafnframt að ákærði hefði, í þetta sama skipti, sleikt kynfæri hennar og hún „tottað hann“ en lýsingar hennar voru nokkuð á reiki um hvort það hefði gerst á undan eða á eftir því að hann hafði við hana samfarir. Lýsingar stúlkunnar á aðdraganda þessara atvika og afstöðu hennar til þeirra eru nokkuð óljósar. Kemur oftar en einu sinni fram í frásögn hennar að ákærði hafi nauðgað henni þegar þau höfðu kynmök. Þá segir hún einnig að ákærði hafi átt hugmyndina að því en að aðdragandinn hefði verið sá að hún hefði sagt: „Langar þér að ríða mér?“ Hann hefði þá svarað eitthvað í þá áttina: „Come on“. Þá hefði hún sagt að hún væri að bjóða honum þetta. Þetta hefði byrjað í gríni en hann hefði ekki skilið það þannig því hann hefði sagt: „Við gerum þetta á morgun“ og hún þá svarað: „Ókey“. Þá lýsir hún því að þau hafi rætt um smokka með eftirfarandi hætti: Kvaðst hún fyrst hafa sagt: „Ætlar þú ekki að kaupa smokk“? Og þegar hann hefði svarað því neitandi hefði hún sagt: „Ókey þá ríð ég þér ekki“. Þá lýsti hún aðdraganda þess að hún hóf munnmök við hann þannig að hún hefði spurt hann: „Bíddu viltu að ég totti þig eða...“ og hann þá svarað: „Já ef þú ert til í það“. Hafi hún þá svarað: „Já ókey“. Er stúlkan gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins kannaðist hún við að þau ákærði hefðu verið búin að ræða nokkuð um kynlíf áður en eitthvað meira gerðist á milli þeirra, þar á meðal hefði hún sagt honum að hún hefði þá ekki stundað kynlíf mjög lengi. Hefði hún þá setið fram í hjá honum. Það hefði hins vegar verið það eina sem að hennar mati gæti hafa gefið honum til kynna að hún vildi eitthvert kynlíf með honum, enda væri hann miklu eldri en hún. Spurð hvort ákærði hefði beitt hana einhverju líkamlegu ofbeldi sagðist stúlkan hafa sagt við ákærða: „Stopp, Stopp. Á, þetta er vont. Þá bara hélt hann áfram.“ Er hún var spurð um hvað ákærði hefði þá verið að gera svaraði hún: „Taka mig í rass.“ Sagðist hún ekki hafa treyst sér til að nefna þetta er skýrsla var tekin af henni í fyrra skiptið, því svo stutt hafi þá verið liðið frá atburðinum. Þá sagði hún að ákærði hefði strax, og án nokkurs aðdraganda, byrjað að „putta“ hana og að það hefði gerst í hvert skipti sem hann ók henni í skólann. III. Samkvæmt fyrirliggjandi lögregluskýrslum var ákærði fyrst yfirheyrður um kæruatriðið 18. desember 2006 og síðan aftur hinn 8. júní 2007. Játaði hann strax að hafa haft kynferðismök við A í tvö skipti þegar hann leysti af sem bílstjóri hjá Ferðaþjónustu fatlaðra. Hefði það verið með fullu samþykki hennar. Kvaðst hann hafa kynnst stúlkunni er hann ók henni í skólann alla miðvikudagsmorgna í nóvember það ár. Hefði hún sóst eftir að fá að sitja í framsætinu hjá honum en hin börnin, sem hann ók þessa daga og hefðu verið mismikið þroskaheft, hefðu setið aftur í. Ákærði sagði fyrra atvikið hafa átt sér stað annaðhvort þriðjudaginn 7. eða 14. nóvember. Hefði hann þá komið í skólann til að sækja þar nemanda og hefði A þá óskað eftir að fá far heim til sín. Er hann hafði fengið staðfestingu á að hann mætti aka henni heim hefði hún sest í framsæti bifreiðarinnar. Hefði hún þá rætt opinskátt við sig um kynlíf og loks spurt hvort hann hefði prófað munnmök. Þá hefði hún ítrekað lýst því yfir að hún væri, eins og hún hefði kallað það, „á þörfinni“. Hefði hún sagt við hann að hana langaði mikið að prófa munnmök og í framhaldi spurt hvort hann væri tilbúinn að lifa kynlífi með henni. Hann hefði ekki svarað þeirri spurningu beint játandi en sagt að það væri bæði flókið og erfitt. Að því hefði komið í umræðunni að hann hefði spurt hana hvað hún myndi gera ef hann káfaði á henni og hún þá svarað að það væri í lagi. Hefði hann í framhaldi sett hönd sína inn undir buxur hennar og stungið einum fingri upp í kynfærin. Ákærði lýsti seinna atvikinu þannig að miðvikudagsmorguninn 29. nóvember hefði hann ekið A og öðrum krökkum í skólann. Hefði A setið í framsætinu hjá honum en hin börnin, sem öll hefðu verið mikið andlega fötluð, setið aftur í. Á leiðinni hefði stúlkan beðið hann um að hitta sig eftir skólann en hann þá svarað að það væri ekki hægt. Hins vegar hefði hann sagt henni að eftir að hann væri búin að koma hinum krökkunum í skólann hefði hann smá tíma lausan. Hefðu þau því ákveðið í sameiningu að hún sæti eftir þegar hinir krakkarnir færu út við skólann. Er þau hafi verið eftir ein í bifreiðinni hefði hann ekið norðar á bílastæðið við [...]skóla. Er þangað var komið hefði stúlkan fært hendur sínar yfir á kynfæri hans. Kvaðst ákærði þá hafa tekið buxur sínar niður á mið læri og stúlkan þá beygt sig niður og haft við hann munnmök sem staðið hefðu í um eina mínútu. Því næst hefði hann aðstoðað hana út úr bifreiðinni og aftur inn í hana, um hliðardyr fyrir aftan, og hún þar lagst á bakið á bekkinn fyrir aftan framsætið. Kvaðst ákærði hafa losað tölur og rennilás á buxum hennar og hún svo lyft rassinum þannig að hann gæti tekið niður um hana buxur og nærbuxur. Hefðu samskipti þeirra að mestu verið án orðaskipta. Hann hefði næst sleikt kynfæri hennar en áður hefði hún verið búin að segja honum að hún vildi það. Loks hefði hann nuddað lim sínum við kynfæri hennar en hann hefði ekki viljað hafa við hana samfarir þar sem hann hefði ekki haft verjur á sér. Nefndi hann í því sambandi að stúlkan hefði spurt hann hvort hann færi ekki í apótek og keypti verjur en hann þá sagst ekki hafa tíma til þess. Lýsti ákærði framhaldinu svo að hann hefði fljótlega fengið spennufall þar sem hann hefði þá áttað sig á því að þessi samskipti þeirra væru ekki við hæfi. Er ákærði var nánar spurður út í þetta skýrði hann það svo að hann hefði þarna farið að hugsa til þess að með þessu væri hann að halda fram hjá konu sinni. Einnig hefði honum fundist að þessi hegðun hans væri ekki við hæfi, annars vegar með tilliti til starfs hans og hins vegar ungs aldurs stúlkunnar og mikils aldursmunar á þeim. Fötlun hennar hefði ekki haft þar neitt að segja. Sagði ákærði stúlkuna hafa lýst yfir ánægju yfir því sem fram fór og engum mótmælum hreyft á neinu stigi. Hefði hann ekið henni í skólann eftir þetta og vel farið á með þeim. Er skýrsla var tekin af ákærða fyrir dómi viðurkenndi hann að hafa viðhaft þær kynlífsathafnir með A sem lýst er í liðum 1 og 2 í ákæru og að framan greinir, en neitaði þó sök á þeim grundvelli að hann hefði ekki notfært sér andlega og líkamlega annmarka hennar til að koma fram vilja sínum. Þá kvaðst hann ekki hafa sett lim sinn inn í kynfæri stúlkunnar heldur hafi hann einungis sett hann upp að kynfærum hennar og tók jafnframt fram að engri nauðung hefði verið beitt af hans hálfu. Kvaðst ákærði hafa hitt stúlkuna alla miðvikudagsmorgna í nóvember 2006 en hann hefði þá verið nýbyrjaður sem afleysingarmaður hjá Ferðaþjónustu fatlaðra. Hefði hann ekki fengið neinar aðrar upplýsingar um andlega hagi stúlkunnar en að hún þyrfti göngugrind og aðstoð við að komast í og úr bifreiðinni. Sagði hann að sér hefði ekki verið ljóst á þessum tíma að A ætti við þroskahömlun að stríða. Hún hefði komið sér fyrir sjónir sem opinn persónuleiki, ófeimin, og notaði orðaforða eins og jafnaldrar hennar, en væri málhölt vegna líkamlegrar fötlunar. Þá hefði hann ekki vitað að hún sótti nám í sérkennslu. Spurður um samskipti sín við stúlkuna kvað hann þau fyrst hafa rætt saman um einkalíf hennar og hversu ósátt hún væri með að vera háð aðstoð foreldra sinna og annarra í sínu daglega lífi. Hefði hún talað um að hana langaði til að upplifa hluti sem stúlkur á hennar aldri væru að gera. Hefði hann þá fengið ákveðna samúð með stúlkunni vegna aðstæðna hennar. Hefðu samskipti þeirra þróast þannig að eftir að hafa ekið henni í tvö til þrjú skipti í skólann hefðu samtöl þeirra, að frumkvæði stúlkunnar, aðallega snúist um kynlíf. Beðinn um að greina frá aðdraganda atviksins sem tilgreint er í ákærulið 1 lýsti ákærði því mjög á sama veg og hann gerði í skýrslum sínum hjá lögreglu og að framan hefur verið lýst og kvað hann þá lýsingu að öllu leyti vera rétta. Hefði hann í greint sinn verið að aka stúlkunni einni heim til sín þegar hún hefði farið að ræða um kynlíf. Hefði hún spurt hann hvað hann hefði prófað og sjálf hefði hún upplýst hvað hana langaði til að gera. Eftir að hún hefði sagt honum frá því að hún hefði verið áreitt kynferðislega af bílstjóra hefði hann spurt hana hvernig hún myndi upplifa það ef hann myndi snerta hana og hún þá sagt að það væri æðislegt. Þá hefði hún einnig talað um að hún vildi eiga við hann kynferðismök, bæði þennan dag þegar hann ók henni heim og eins þegar hann ók henni í skólann síðar, og hefði hún þá lagt mikla áherslu á að þau myndu nota getnaðarvarnir. Aðspurður hvort hann hefði beitt þvingunum til að ná fram vilja sínu neitaði hann því. Ákærði lýsti atvikinu í ákærulið 2 og aðdraganda þess mjög á sama veg og hann gerði hjá lögreglu og áður hefur verið lýst og staðfesti hann að sá framburður væri réttur. Kvaðst hann hafa ekið stúlkunni ásamt fleiri krökkum í skólann. Hefði hann skilað hinum krökkunum af sér en síðan ekið með stúlkuna afsíðis. Hann kvaðst ekki hafa átt frumkvæðið að munnmökunum þar sem hún hefði byrjað á því að setja hendur sínar á milli fóta hans. Sagðist hann ekki hafa sett lim sinn inn í kynfæri stúlkunnar heldur einungis upp að þeim, enda hefði hann fengið spennufall þegar hann hefði hugsað til þess að þessi samskipti þeirra væru ekki við hæfi. IV. Meðal rannsóknargagna eru upptökur úr eftirlitsmyndavélum [...]skóla frá 29. nóvember 2006. Má þar sjá að bifreið Ferðaþjónustu fatlaðra er ekið að skólanum kl. 07.50 þann morgun og fólki þá hleypt út. Bifreiðinni er síðan aftur ekið að skólanum kl. 08.12 og þá hleypt út einstaklingi í göngugrind. Í málinu liggur fyrir skýrsla Jóhönnu Jónasdóttur læknis, um skoðun á stúlkunni á neyðarmóttöku, sem hún staðfesti fyrir dómi. Kemur fram í skýrslunni að við skoðun á kynfærum stúlkunnar hafi ekkert verið hægt að sjá sem sannaði eða afsannaði að samfarir hefðu átt sér stað. Í vitnisburði sínum fyrir dómi kvaðst hún hafa verið hissa á því að stúlkan hefði ekki virst vera í neinu uppnámi við komuna. Hefði hún greint mjög frjálslega og glaðlega frá atvikum og talað mjög hispurslaust um kynferðislega hluti. Sagði vitnið minnisstætt að stúlkan hefði greint frá því að hún og bílstjórinn hefðu verið búin að ákveða þetta nokkrum dögum áður. Þá hefði hún ekki nefnt að henni hefði verið nauðgað eða hún beitt valdi. Við rannsókn tæknideildar lögreglu á þeim sýnum sem safnað var á neyðarmóttöku fundust engin lífsýni sem nothæf gátu talist til kennslagreiningar. Fyrir liggur í málinu niðurstaða sameiginlegrar athugunar þriggja sérfræðinga Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, þeirra Sólveigar Sigurðardóttur barnalæknis, Katrínar Einarsdóttur sálfræðings og Maríu Játvarðardóttur félagsráðgjafa, dags. 10. mars 2005, ásamt sérstakri skýrslu hvers þeirra fyrir sig. Kemur fram í hinni sameiginlegu athugun að A hafi orðið fyrir bíl í september 2001 og hlotið alvarlega höfuðáverka og brot á hægri lærlegg. Hún sé með spastísk einkenni í útlimum og „ataxíu“. Eigi hún svolítið erfitt með máltjáningu og sé með skerta sjón á hægra auga. Hafi hún fengið flog í kjölfar höfuðáverkans og sé á flogalyfjameðferð. Þá segir svo: „Frammistaða A á mállegum hluta greindarprófs er eins og áður á stigi lágrar meðalgreindar. Frammistaðan á verklegum hluta greindarprófs mælist nú ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar.“ Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst vitnið Sólveig Sigurðardóttir hafa verið fengin til að gera þverfaglega athugun og læknisfræðilegt greindarmat á stúlkunni árið 2003 og 2005 vegna þeirrar fötlunar sem hún hlaut eftir bílslysið. Vitnið gat þess að stúlkan væri með alvarlega heilalömun, ætti erfitt með allar fínhreyfingar og hreyfingu almennt, vegna alvarlegs heilaskaða. Þá væri hún greindarskert og sýndi mikið hömluleysi og tilfinningalega vanlíðan. Vitnið gat þess að þekkt einkenni framheilaskaða væru m.a. hömluleysi, skert innsæi og dómgreind. Taldi hún aðspurð að hömluleysi í kynlífi gæti vel verið afleiðing af framheilaskaða. Borið var undir vitnið það sem fram kemur í framangreindum niðurstöðum athugunarinnar frá 10. mars 2005 að frammistaða stúlkunnar á mállegum hluta greindarprófs sé á stigi lágrar meðalgreindar en í verklegum hluta ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Taldi vitnið að greindarprófið hefði ekki gefið tilefni til að greina hana með þroskahömlun þar sem munnleg greindarvísitala hefði mælst yfir meðalmörkum. Hins vegar væri stúlkan ekki með hreina meðalgreind og ætti við mikla námserfiðleika að stríða. Í skýrslu sinni fyrir dómi lýsti vitnið Katrín Einarsdóttir því að A hefði einkenni um framheilaskaða sem fælu meðal annars í sér skerðingu á vitsmunaþroska, hömluleysi, hvatvísi og erfiðleika með minni. Spurð um hvort stúlkan væri haldin þroskahömlun taldi hún að svo væri ekki þar eð munnleg greindarvísitala væri yfir viðmiðunarmörkum hvað það varðar. Vitnið María Játvarðardóttir félagsráðgjafi staðfesti fyrir dómi skýrslu sína þar sem hún lýsir félagslegum högum stúlkunnar. Kemur þar meðal annars fram að stúlkan gangi með göngugrind og þurfi mikla aðstoð í daglegu lífi, þar á meðal mikla sérkennslu. Sagði vitnið félagslega stöðu stúlkunnar hafa breyst mikið eftir slysið en áður hefði hún verið heilbrigð og dugleg stúlka. Nú þyrfti hún hins vegar mikla aðstoð og ætti við mikla örðugleika að stríða auk félagslegra vandamála. Í greinargerð sem dr. Tryggvi Sigurðsson sálfræðingur skrifaði, vegna athugunar hans á þroska og heilbrigðisástandi A í tengslum við mál þetta, kemur eftirfarandi fram í kaflanum Samantekt og álit: „Almennur vitsmunaþroski á stigi vægrar þroskahömlunar (Mild mental retardation), auk víðtækra erfiðleika í aðlögunarfærni. A uppfyllir því greiningarviðmið fyrir þroskahömlun, bæði hvað varðar skerðingu á vitsmunaþroska og marktæka erfiðleika í aðlögunarfærni. Stúlkan er auk þess hreyfihömluð og málhömluð. Fötlun hennar er því fjölþætt, alvarleg og sýnileg. Erfiðleikar koma fram í líðan og hegðun hjá A. Hún er kvíðin og döpur, hvatvís í hegðun og sýnir margvísleg einkenni athyglisbrests og ofvirkni. Tilfinningalegir erfiðleikar hafa að sögn foreldra farið vaxandi eftir meint kynferðisbrot í nóvember 2006. A lýsir auk þess alvarlegum ótta og kvíða frá þessum tíma. Ekki leikur á því vafi, að meint kynferðisbrot hefur haft alvarleg og víðtæk áhrif á A. Skerðing á vitsmunaþroska hefur einnig gert henni erfiðara fyrir en ella að vinna úr þessu áfalli. Fötlun A veldur því að auðvelt er að misnota traust hennar. Hún á til dæmis erfitt með að átta sig á félagslegum aðstæðum, er barnsleg í hegðun og viðmóti og leiðitöm. Við mat á afleiðingum meints kynferðisbrots fyrir A þarf að hafa í huga hve augljós fötlun hennar er meintum geranda og afleiðingar alvarlegar.“ Við skýrslugjöf sína fyrir dómi staðfesti Tryggvi Sigurðsson framangreinda greinargerð. Sagði hann A eiga við að stríða alvarlega fjölfötlun enda þótt hún hefði vissulega ákveðna styrkleika fram yfir þá einstaklinga sem væru með meðfædda þroskahömlun. Varðandi það hvort stúlkan virkaði sem þroskaheft eða þroskahömluð kvað vitnið fötlun hennar ákaflega augljósa. Hún væri með vitsmunaþroska á við 8-9 ára barn og öll rökhugsun og ályktunarhæfni væri á því stigi. Sagði vitnið að í þau fimm skipti sem hann hefði hitt stúlkuna hefði hún verið skelfd og liðið afskaplega illa þegar hún tjáði sig um tildrög máls þessa. Kvað hann þetta hafa aukið mjög á andlega erfiðleika hennar, sem t.d. kæmi fram í djúpstæðri vanlíðan og miklum grátköstum. Vitnið var spurt út í framangreindan framburð vitnanna Sólveigar Sigurðardóttur og Katrínar Einarsdóttur um að stúlkan væri ekki haldin þroskahömlun þar sem munnleg greind hennar samkvæmt niðurstöðum athugunarinnar frá 10. mars 2005 væri yfir meðalmörkum. Greindi hann frá því að fram til ársins 2006 hefði verið notast við óstöðluð greindarpróf fyrir börn og unglinga við mat á þroskahömlun. Þessi próf hafi almennt gefið hærri stig í greindarvísitölu og það skýri af hverju stúlkan hafi þá ekki fallið undir viðmið fyrir þroskahömlun. Staðfesti hann að samkvæmt nýlegu mati sínu, sem framkvæmt hefði verið með nýrri próftækni, uppfyllti stúlkan öll viðmið þroskahömlunar. Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur kom fyrir dóminn og staðfesti vottorð, dags. 28. febrúar 2008, sem hún vann í tilefni máls þessa. Segir í vottorðinu meðal annars svo: „A er fjölfötluð stúlka á 19. ári. Hún hefur á umliðnum árum sótt viðtöl til undirritaðs sálfræðings í Barnahúsi vegna þriggja kynferðisbrota sem kærð voru til lögreglu á árunum 2005, 2006 og 2007 og er vottorð þetta gert að beiðni Ríkissaksóknara vegna hins síðastnefnda. A sótti fimm viðtöl til undirritaðs sálfræðings í kjölfar þess máls sem nú er til meðferðar. Í viðtölunum kom fram að líðan stúlkunnar sveiflaðist nokkuð. Lýsti hún líðan sinni með þeim orðum að hún væri með „sting í hjartanu“ en slíkar lýsingar eru algengar meðal ungra barna. Telpan hefur ekki nú, fremur en áður forsendur til að verjast atlögu af því tagi sem hér er til umfjöllunar. Ekki er þess að vænta að fyrri lífsreynsla hennar við svipaðar aðstæður hafi bætt forsendur hennar til að bregðast við aðstæðum nú, enda er atvikið óvenjulegt og til þess fallið að koma hverjum sem er í opna skjöldu. Telpan glímir við margvíslega vanlíðan vegna hins kynferðislega ofbeldis. Hún á erfitt með að gera grein fyrir líðan sinni en fram kemur þó að henni finnst hún bjargarlaus og lýsir hún jafnframt kvíða og depurð. Þá kemur fram í áherslum hennar að hún sé ráðvillt og gerir hún sér að einhverju leyti grein fyrir varnarleysi sínu. Ætla má að atvikið sem hér um ræðir hafi valdið henni miklum ótta og ráðaleysi þar sem það gerðist í aðstæðum þar sem stúlkan fékk engum vörnum við komið heldur var ofurseld aðstæðum sem fatlaður farþegi þjónustu sem henni hafði verið sagt að væri að fullu treystandi. Vegna fötlunar stúlkunnar eru forsendur hennar til að vinna úr lífsreynslunni takmarkaðar og ætla má að miski sá sem hún hefur hlotið sé varanlegur.“ Kom fram hjá Vigdísi, í skýrslu hennar fyrir dómi, að stúlkan hefði tvímælalaust orðið fyrir andlegu áfalli vegna reynslu sinnar með ákærða, enda þótt ætla yrði að hún upplifði ekki þau samskipti á sama hátt og heilbrigður einstaklingur. Þá taldi vitnið og að hömluleysi A gagnvart kynlífi gæti tengst þeim atburðum sem hún hefði upplifað og orðið fyrir en hömluleysi væri einnig algeng afleiðing framheilaskaða. Kvaðst hún hafa merkt að þráhyggja stúlkunnar gagnvart kynlífi hefði ágerst eftir bæði tilvikin. Aðspurð kvaðst vitnið telja að venjulegum einstaklingi hefði ekki átt að geta dulist að stúlkan væri ekki heilbrigð þar sem fötlun hennar væri afar augljós og að sá sem heyrði hana tala hlyti fljótt að átta sig á að hún væri greindarskert. V. Vitnið B kvaðst hafa orðið var við þá tilhneigingu hjá dóttur sinni að vilja þóknast öðrum. Hún væri leiðitöm og legði mikið traust á fólk sem hún umgengist. Taldi hann að engum gæti dulist að A væri þroskaheft, t.d. væri hún hreyfihömluð og stæði ekki jafnfætis jafnöldrum sínum í hugsun og atferli. Þá taldi hann ólíklegt að stúlkan myndi berjast á móti ef hún væri hrædd og gert væri gegn vilja hennar. Vitnið, D, sagði dóttur sína ekki vera sjálfri sér líka eftir umrætt bílslys. Hún hefði verið fjörugur krakki, mjög félagslynd, og átt marga vini. Þá hefði hún verið góður námsmaður, með níu og tíu í öllum fögum. Í dag hefði hún hins vegar slæmt skammtímaminni og sýndi af sér mikið hömluleysi sem þó hefði lagast. Hún væri haldin flogaveiki og ætti erfitt með allar fínhreyfingar og hreyfingu almennt. Þá væri hún mjög döpur og tæki þunglyndislyf. Vitnið greindi frá því að skólanámið gengi erfiðlega sökum slæms minnis og skorts á einbeitingu. Hún væri því í sérkennslu og í einstaklingsmiðuðu námi. Spurð um andlegt ástand stúlkunnar og hvernig hún kæmi fólki fyrir sjónir sagði vitnið að hún héldi að fólk ætti að sjá að hún hefði ekki þroska í samræmi við aldur. Sagði vitnið líðan og hegðun stúlkunnar hafa breyst eftir atvikin með ákærða. Henni hefði liðið illa og verið grátgjörn. Einnig hefði hún orðið hræðslugjörn og átt erfitt með að treysta fólki. Hefði hún þannig átt erfitt með að fara aftur í bílinn og treysta bílstjórunum. C, sérkennari í [...]skóla, skýrði frá því að A stundaði þar nám á starfsbraut sem væri fyrir mjög þroskahamlaða krakka. Sagðist hún kenna nemendum sem væru með þroska eins og 4 til 12 ára börn og taldi hún A vera námslega á við 12 ára barn. Hún væri áhrifagjörn, hömlulaus og haldin þráhyggju varðandi kynlíf. Varðandi seinna atvikið með ákærða kvað hún stúlkuna hafa komið til sín sama dag og það gerðist. Hefði stúlkan skýrt sér frá því að hún hefði frá leyndarmáli að segja sem móðir hennar mætti ekki frétta af. Hún hefði síðan lýst því, án þess að vera niðurdregin, að hún hefði „tottað“ ákærða. Hefði vitnið þá spurt stúlkuna hvernig hún héldi að kærasti hennar myndi taka þessu og útskýrt fyrir henni að þetta væri framhjáhald. Hefði stúlkan þá fyrst orðið niðurdregin þegar henni hafi orðið ljóst að hún gæti misst kærasta sinn. Stuttu síðar þennan sama dag hefði stúlkan svo sagst hafa sofið hjá ákærða. Hefði henni þá sýnilega liðið mjög illa en vanlíðanin að mestu verið vegna kærastans. Vitnið kvaðst vita að hún hefði sagt kærastanum að henni hefði verið nauðgað en hún hefði hins vegar ekki notað orðið nauðgun í samtölum við sig. Aðspurð taldi vitnið að engum ætti að dyljast að stúlkan væri þroskaheft. Þá kom og fram hjá vitninu að þau börn sem kæmu með A í skólann í bifreið Ferðaþjónustu fatlaðra væru öll þroskaheft. Börn sem eingöngu væru hreyfihömluð kæmu á öðrum tímum. VI. Niðurstaða. Ákærði hefur viðurkennt fyrir dómi að hafa haft þau kynferðismök við A sem lýst er í liðum 1 og 2 í ákæru, að því þó undanskildu að hann kveðst ekki hafa sett lim sinn inn í kynfæri stúlkunnar heldur einungis upp að þeim. Ákærði neitar þó sök á þeim grundvelli að hann hafi ekki notfært sér andlega annmarka hennar og líkamlega fötlun til að koma fram vilja sínum. Telst sannað, með framburði ákærða, framburði A og öðrum gögnum málsins, að ákærði hafi haft þau kynmök við stúlkuna sem lýst er ákæruliðum 1 og 2, að því þó undanskildu að ekki þykir sannað, gegn eindreginni neitun ákærða, og með hliðsjón af skýrslu Jóhönnu Jónasdóttur, læknis á neyðarmóttöku, að ákærði hafi sett getnaðarlim sinn inn í kynfæri hennar. Eins og að framan hefur verið lýst lenti A í alvarlegu bílslysi þegar hún var 12 ára gömul og hlaut við það örkuml, þar á meðal alvarlegan heilaskaða. Verður af fyrirliggjandi gögnum og vitnisburði ráðið að afleiðingar þessa hafi meðal annars orðið hreyfihömlun, greindarskerðing, erfiðleikar í máltjáningu og hegðunarerfiðleikar, þar á meðal hömluleysi. Hreyfir hún sig með aðstoð göngugrindar eða í hjólastól. Raktar hafa verið niðurstöður og vætti sérfræðinga sem haft hafa A til meðhöndlunar og greiningar. Vitnið dr. Tryggvi Sigurðsson sálfræðingur, sem fenginn var sérstaklega til að athuga þroska stúlkunnar og heilbrigðisástand í tilefni máls þessa, taldi fötlun hennar ákaflega augljósa og að hún væri með vitsmunaþroska eins 8-9 ára barn. Öll rökhugsun og ályktunarhæfni væri á því stigi. Vitnið Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur bar að venjulegum einstaklingi hefði ekki átt að geta dulist að stúlkan væri haldin líkamlegum og andlegum annmörkum. Þá taldi vitnið C, umsjónarkennari stúlkunnar, að engum ætti að dyljast að stúlkan væri þroskaheft og á svipaðan veg báru D og B, foreldrar stúlkunnar, fyrir dómi. Loks lýstu þær Katrín Einarsdóttir sálfræðingur og Sólveig Sigurðardóttir barnalæknir afleiðingum heilaskaðans á stúlkuna sem kæmi meðal annars fram í greindarskerðingu, hömluleysi, skertu innsæi og dómgreind. Lýstu þær báðar niðurstöðum þeirrar athugunar sem gerð var á stúlkunni á árinu 2005 hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, en þar kom fram að frammistaða A á mállegum hluta greindarprófs væri á stigi lágrar meðalgreindar en frammistaða hennar á verklegum hluta greindarprófs væri ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Töldu þær hins vegar, með hliðsjón af því að munnleg greindarvísitala hennar væri yfir viðmiðunarmörkum, að stúlkan teldist ekki með þroskahömlun. Þegar framangreind gögn og vitnaframburðir eru metnir og vegnir saman telur dómurinn að hafa verði í huga vitnisburð dr. Tryggva Sigurðssonar sálfræðings varðandi það að fram til ársins 2006 hefði verið notast við óstöðluð greindarpróf fyrir börn og unglinga við mat á þroskahömlun sem almennt hafi gefið hærri stig í greindarvísitölu. Taldi hann þessa endurbættu aðferðafræði skýra af hverju stúlkan hefði ekki verið talin falla undir viðmið fyrir þroskahömlun við athugunina á árinu 2005. Staðfesti hann að samkvæmt nýlegu mati sínu, sem framkvæmt hefði verið með nýrri próftækni, uppfyllti stúlkan öll viðmið þroskahömlunar. Auk framangreinds ber hér og að hafa í huga þann framburð ákærða að hann hafi verið búinn að ræða nokkuð við stúlkuna áður en kynmök hans við stúlkuna áttu sér stað og að fram er komið, meðal annars með framburði ákærða sjálfs og vitnisburði C, að hin börnin sem hann flutti í skólann ásamt stúlkunni hafi öll verið meira eða minna þroskaheft. Staðfesti C einnig að þroskahefti hópurinn hefði allur komið á sama tíma en þau börn sem eingöngu voru hreyfihömluð hefðu komið á öðrum tímum. Þegar allt framangreint er virt, og eftir að hafa séð og heyrt stúlkuna bera vitni, telur dómurinn að ákærða hafi ekki getað dulist að A ætti við andlega annmarka að stríða. Verður að telja fram komna sönnun fyrir því að hann hafi notfært sér þessa annmarka til að hafa við hana þau kynferðismök sem að framan greinir. Að þessu athuguðu verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði hefur verið sakfelldur fyrir að hafa í tvígang brotið gegn persónu- og kynfrelsi 17 ára þroska- og hreyfihamlaðrar stúlku sem honum var trúað fyrir sem afleysingarbílstjóra hjá Ferðaþjónustu fatlaðra. Hins vegar horfir til nokkurrar refsimildunar að ákærði hefur játað að hafa haft þau kynmök við stúlkuna sem hann hefur verið sakfelldur fyrir og upplýst greiðlega um málavöxtu. Eftir að brot ákærðu voru framin hefur refsilöggjöf breyst og ber því í samræmi við ákvæði 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga að dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu.Þó er ekki heimilt að dæma þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum sem í gildi voru þegar brot ákærða voru framin. Brot gegn 196. gr. almennra hegningarlaga, sem í gildi var þegar brot ákærðu var framið, varðaði fangelsi allt að 6 árum og ekki var kveðið á um lágmarksrefsingu.Brot gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, eins og henni hefur verið breytt, varðar nú fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Með hliðsjón af dómaframkvæmd að því er varðaði brot gegn 196. gr. laganna, og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár. Margrét Gunnlaugsdóttir héraðsdómslögmaður hefur krafist miskabóta f.h. brotaþola að fjárhæð 1.000.000 króna auk vaxta og réttargæsluþóknunar að mati dómsins í samræmi við tímaskráningarskýrslu. Um rökstuðning fyrir kröfunni er vísað til sakarefnis máls þessa og atvikalýsingar eins og þar kemur fram. Um lagarök er vísað til XX. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, um vaxtakröfu til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og um málskostnað til 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur hefur í vottorði sínu og fyrir dómi lýst andlegum erfiðleikum brotaþola eftir hin kærðu tilvik. Þá kemur fram í vottorði dr. Tryggva Sigurðssonar sálfræðings að brot ákærða hafi haft alvarleg og víðtæk áhrif á stúlkuna og að skerðing á vitsmunaþroska geri henni erfiðara fyrir en ella að vinna úr þessu áfalli. Með hliðsjón af því, og jafnframt með skírskotun til þess að slíkur atburður hlýtur almennt að vera til þess fallinn að valda þeim sem fyrir verður sálrænum erfiðleikum, þykir rétt að dæma ákærða til að greiða brotaþola miskabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 800.000 krónur auk vaxta eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærði greiði útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara, 89.574 krónur. Þá greiði ákærði og málsvarnar- og réttargæslulaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 572.700 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur héraðsdómslögmanns, 223.104 krónur, sem ákvarðast hvort tveggja með virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði Elsu Kjartansdóttur saksóknara. Dóm þennan kveða upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari sem dómsformaður og meðdómendurnir Guðjón St. Marteinsson og Jón Finnbjörnsson héraðsdómarar. D ó m s o r ð: Ákærði, Sveinbjörn R. Auðunsson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði A 800.000 krónur auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. nóvember 2006 til 8. júlí 2007 en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, 885.378 krónur, þar með talin málsvarnar- og réttargæslulaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 572.700 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur héraðsdómslögmanns, 223.104 krónur.
Mál nr. 532/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 27. ágúst 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. ágúst 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. september2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að farbanni verði beitt í staðgæsluvarðhalds eða sér gert að halda sig innan ákveðins svæðis, en að þvífrágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Í hinum kærða úrskurði er frá þvígreint að varnaraðili hafi verið ökumaður bifreiðar sem kom hingað til landsmeð ferjunni [...] að morgni 24. ágúst 2017. Þar er því jafnframt lýst aðbifreiðinni hafi verið ekið til Reykjavíkur meðan lögregla fylgdist með ferðumhennar og samskiptum varnaraðila við aðra. Samkvæmt skýrslum lögreglu lagði hannbifreiðinni fyrst á bílastæði við [...] hótel þar sem hann beið í umklukkustund uns annarri bifreið var ekið inn á stæðið. Farþegi úr þeirri bifreiðsettist inn í bifreið varnaraðila og var bifreiðunum síðan ekið að gistiheimiliað [...] þar sem varnaraðili gisti um nóttina ásamt Y og Z. Snemma morguninneftir, 25. ágúst 2017, óku þeir tveir síðastnefndu svo bifreiðinni, sem varnaraðilihafði komið með til landsins, um borgina og loks inn í bílskúr við gatnamót [...]og [...] þar sem þeir voru báðir handteknir. Í kjölfarið var Þ tekinn höndum áflótta af vettvangi. Skömmu síðar var varnaraðili handtekinn á gistiheimilinu.Í greinargerð sóknaraðila tilHæstaréttar er tekið fram að í bifreiðinni, sem varnaraðili kom með tillandsins, hafi fundist 1310 ml af amfetamínbasa. Þá hafi meira óþekkt magn afsama efni lekið úr bifreiðinni þar sem gat hafi verið á brúsanum sem efniðfannst í. Samkvæmt framansögðu liggur fyrirrökstuddur grunur um að varnaraðili hafi brotið gegn 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Sökum þess og að öðru leyti með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar er fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr.98. gr. laga nr. 88/2008 til að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald og látahann jafnframt sæta einangrun þann tíma sem þar greinir. Verður úrskurðurinnþví staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 25.ágúst 2017. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess fyrir dóminum í dag aðX, fæddur [...] 1986, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 8. september 2017 kl. 16. Þá er þess krafist að kærða verði gertað sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú tilrannsóknar innflutning á fíkniefnum hingað til lands. Lögreglu hafi boristupplýsingar um að grunur léki á að í [...] bifreiðinni [...] væru falinfíkniefni, en bifreiðin hafi verið um borð í ferjunni [...] á leið hingað tillands. Ökumaður bifreiðarinnar hafi verið X. Ferjan hafi komið hingað til landsfrá Danmörku að morgni fimmtudagsins [...] ágúst. Við skoðun á bifreiðinni hafikomið í ljós froðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagnibifreiðarinnar. Við frekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljósað um væri að ræða amfetamínvökva. Með heimild HéraðsdómsReykjaness hafi lögreglan m.a. komið fyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinniog fylgt henni eftir þar sem henni hafi verið ekið áleiðis til Reykjavíkur. X hafikomið til Reykjavíkur seint á fimmtudagskvöldi og lögregla fylgst með ferðumhans. X hafi átt í samskiptumvið óþekkta aðila á leiðinni. Er hann hafi komið til Reykjavíkur hafi hann lagtbifreiðinni við [...] hótelið og hitt þar aðila. Þeir hafi rætt saman í annarribifreið í dágóða stund. Í morgun hafi X svo verið handtekinn ásamt tveimuröðrum aðilum þar sem þeir hafi verið staðsettir inn í bílskúr við[...] íReykjavík, en bifreiðinni sem innihélt fíkniefnin hafi verið ekið þangað inn. Rannsókn málsins sé nú áfrumstigi. Alls hafi fjórir aðilar verið handteknir í tengslum viðinnflutninginn. Í ljósi ofangreinds er það mat lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu að kærði sé undir rökstuddum grun um aðild að innflutningi ámiklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé að fíkniefnin hafiverið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi og er það grunur lögreglu aðfleiri aðilar tengist málinu. Telur lögregla því brýna nauðsyn á því að kærðisæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, á þessu stigi máls þar sem ljóst sé að efkærði gangi laus þá geti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn eðaþeir sett sig í samband við hann. Þá geti kærði einnig komið undan gögnum meðsönnunargildi sem lögreglan hafi ekki lagt hald á nú þegar.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008, og b-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömulaga, er þess krafist að krafan nái framað ganga eins og hún er sett fram. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærðiundir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni af sterkumfíkniefnum og getur meint brot varðað fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er áfrumstigi og virðist umfangsmikil. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hanntorveldað rannsókn málsins, s.s. með því að koma sönnunargögnum undan eða hafasamband við samseka. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr.99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfurlögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærða, X,er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. september 2017, kl.16:00. Kærðiskal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 600/2017
Ráðningarsamningur Vinnulaun
Z höfðaði mál gegn F ehf. til heimtu launa sem hún taldi sig eiga inni hjá félaginu. Í ráðningarsamningi milli Z og F ehf. var kveðið á um tiltekið tímakaup og var útreikningur kröfu Z byggður á tímaskráningum hennar sjálfrar. F ehf. hélt því fram í málinu að skráningin væri röng og vinnuframlag Z samkvæmt skráningunni ósannað. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að tímaskráningar Z væru handskráðar samtímaheimildir. Hefði F ehf. ekki lagt fram neina aðra tímaskráningu en honum hefði verið í lófa lagið að tryggja sér sönnun um vinnuframlag Z með því að skrá vinnu hennar með stimpilklukku eða yfirfara tímaskráningu hennar jafnóðum. Yrði því að leggja tímaskráningu Z til grundvallar við úrlausn málsins enda ekki við annað að styðjast og ekkert fram komið sem rýrði trúverðugleika þeirrar skráningar. Var F ehf. því gert að greiða Z umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Ingimundur Einarsson héraðsdómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. september 2017. Hann krefstaðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að fjárhæð kröfunnar verði lækkuð.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, en viðákvörðun hans er tekið tillit til þess að mál þetta hefur verið rekið samhliðaöðru samkynja máli.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ferðaþjónusta og sumarhúsehf., greiði stefndu, Zsuzsanna Aleksic, 500.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Suðurlands fimmtudaginn 22. júní 2017 Mál þetta, sem tekið var til dóms 14.júní 2017 er höfðað með stefnu birtri 14. júní 2016. Stefnandi er Zsuzsanna Alekisic, kt.[...], Ungverjalandi. Stefndi er Ferðaþjónusta og sumarhúsehf., kt. 711001-2630, Hörgslandi 1, Kirkjubæjarklaustri. Fyrirsvarsmaðurstefnda er Ragnar B. Johansen, kt. [...], stjórnarmaður, Hörgslandi 1,Kirkjubæjarklaustri. Dómkröfur stefnanda eru að stefndiverði dæmdur til greiðslu skuldar samtals að fjárhæð 1.849.809 kr. meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 167.988 kr. frá 1. apríl2015 til 1. maí 2015, af 416.272 kr. frá þeim degi til 1. júní 2015, af1.122.331 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2015, af 1.763.093 kr. frá þeim degitil 1. ágúst 2015 og loks af 1.849.809 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þáer krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk álagser nemi virðisaukaskatti af honum úr hendi stefnda. Endanlegar dómkröfur stefnda eru aðhann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en þær ella lækkaðar verulega. Þákrefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Upphaflega gerði stefndi kröfuum skuldajöfnuð skv. 28. gr. laga nr. 91/1991 en frá því var fallið viðaðalmeðferð. Við endurflutning vildi stefndi endurvekja þá kröfu. Við aðalmeðferð gaf stefnandiskýrslu, sem og áður greindur fyrirsvarsmaður stefnda. Þá gáfu vitnaskýrslur GyorgyEvetovics fyrrverandi starfsmaður stefnda og stefnandi í sambærilegu máli gegnstefnda, Guðrún Elín Pálsdóttir formaður Verkalýðsfélags Suðurlands, Þorvaldur Kári Þorsteinsson endurskoðandistefnda, Sveinbjörn Sveinsson fyrrum starfsmaður stefnda, og Tamita LoiseOlayvar fósturdóttir fyrirsvarsmanns stefnda. Fyrir uppkvaðningu dóms var gætt 1.mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir Stefndi rekur ferðaþjónustu og varstefnandi, sem er ungverskur ríkisborgari, starfsmaður hjá honum hluta ársins2015. Aðilar eru sammála um að starfið hafi byrjað í lok mars eða seinni hlutaþess mánaðar og lokið í júlí sama ár. Fram hefur verið lagt afrit afráðningarsamningi milli aðila, gerður á eyðublaði frá Vinnumálastofnun. Segirþar að stefnandi sé ráðinn til starfa hjá stefnda með starfsheitið verkamaður,í fullt 100% starf og dagvinnu. Skuli laun fara samkvæmt kjarasamningi oggreiðist 1.380 kr. á tímann. Laun skuli greidd mánaðarlega. Segir jafnframt aðráðningartími sé tímabundinn, en ekkert segir þó um hvenær ráðningu skuliljúka. Þá segir um áunnin réttindi skv. kjarasamningi að þau miðist við fyrriráðningu 20. mars 2015. Greiða skuli í Lífeyrissjóð Rangæinga og erVerkalýðsfélag Suðurlands tilgreint sem stéttarfélag. Ráðningarsamningurinn erdagsettur 20. júní 2015. Þá hefur líka verið lagður framráðningarsamningur milli aðila, bæði á íslensku og ensku. Eru báðar útgáfurnaródagsettar og virðast heimatilbúnar, en ekki gerðar á sérstöku eyðublaði. Íensku útgáfunni, sem er undirrituð af báðum aðilum, segir að mánaðarlaun séu376.614 kr. og 1.380 kr. á dagvinnutímann, en 2.484 kr. fyrir eftirvinnutíma.Fullt dagsverk sé reiknað áður en komi til þess að eftirvinna sé reiknuð.Starfsmaðurinn taki á sig að kaupa mat fyrir 25.000 kr. á mánuði og teljist þaðtil launa. Ef starfsmaðurinn kaupi meira en fyrir 25.000 kr. á mánuði þá greiðihann það sjálfur. Dagvinnutími sé frá kl. 07.00 til 18:00 en ekki meira en 8stundir á dag og sé ein stund til hádegisverðar. Starfsmaðurinn hafi fríagistingu, rafmagn, morgunmat og kvöldmat ef hann vinni og aðstoði íveitingastað. Starfsmaðurinn hafi óskað eftir að hætta starfinu 24. júlí 2015og skipti ekki máli hvort hann hafi unnið uppsagnarfrest. Í íslensku útgáfunnisegir ámóta auk þess að frítt húsnæði og rafmagn teljist til launa. Er þessiútgáfa aðeins undirrituð af stefnda, en undir er samkomulag um starfslok þarsem segir að samstarfsmaður hennar hafi ákveðið að hætta störfum 24. júlí 2015og hafi unnið uppsagnarfrest skv. samkomulagi og er það undirritað afstefnanda. Er í samningi þessum hvorki vísað til kjarasamnings néverkalýðsfélags og ekkert segir um hvert starfið er. Fyrir liggur að eftir starfslokleitaði stefnandi til Verkalýðsfélags Suðurlands og hafði uppi athugasemdir umlaunagreiðslur til sín. Í framhaldi af því krafði verkalýðsfélagið stefnda umógreidd laun stefnanda með bréfi 22. september 2015 og var krafan 1.830.504 kr. Stefndi hefur hafnað greiðsluskyldu. Í málinu hefur verið lagt fram ífrumriti handskrifað yfirlit stefnanda sjálfrar yfir unnar stundir sínar áhverjum degi frá 20. mars 2015 til 24. júlí 2015 þegar hún lauk störfum. Erukröfur stefnanda og útreikningur þeirra byggðar á skjali þessu. Ekki liggurfyrir í málinu önnur skráning á vinnu stefnanda. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi kveðst byggja ákjarasamningi Starfsgreinasambands Íslands vegna Vlf. Suðurlands m.a. ogSamtaka atvinnulífsins vegna vinnu starfsfólks í veitinga- og gistihúsum oghliðstæðri starfsemi sem hún kveður marka grundvöll ráðningarsambands aðila ogréttar stefnanda til endurgjalds fyrir vinnu sína í þágu stefnda. Kveður stefnandi að nefndurkjarasamningur eigi við um þau störf sem stefnandi hafi innt af hendi og hafiþví að geyma þau lágmarkskjör sem um þau gildi, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 umstarfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda og 7. gr. laga umstéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938. Þá byggir stefnandi og á því aðallan óskýrleika á inntaki ráðningarsamnings aðila beri að túlka stefnanda íhag sbr. gr. 1.15 í kjarasamningi, sbr. auglýsingu nr. 503 frá 1997 umgildistöku tilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/533/EBE um skyldu vinnuveitandatil að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, enláti atvinnurekandi það undir höfuð leggjast beri hann hallann af skorti ásönnun í því efni. Jafnframt kveðst stefnandi reisakröfu sína á meginreglu samningaréttar um skyldu til efnda gerðra samninga.Gerður hafi verið skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda í lok júní 2015og hafi samningurinn verið gerður á eyðublað Vinnumálastofnunar. Þar hafi veriðsamið um að kaup og kjör stefnanda skyldu vera í samræmi við nefndan kjarasamningStarfsgreinasambands Íslands vegna Vlf. Suðurlands enda hafi stefnandi veriðráðinn í starf verkamanns og með félagsaðild í Vlf. Suðurlands og sé stefndibundinn af þeim kjörum sem þar hafi verið samið um. Í því samhengi byggirstefnandi sérstaklega á því að sá samningur sem stefndi hafi útbúið sjálfur oggert stefnanda að undirrita við starfslok, þann 24. júlí 2017, sé ógildur og aðengu hafandi. Þar sé um að ræða eftirágerning sem stefndi hafi knúið stefnandatil að rita undir en ella fengi hann ekki uppgjör launa við starfslok. Þannighafi stefnanda verið þröngvað til að rita undir samning um lakari kjör enupphaflegur samningur hafi gert ráð fyrir og sem hafi verið forsenda ráðningarstefnanda, sem hafi komið hingað gagngert til að sinna vinnu hjá stefnda. Eðlimáls samkvæmt hafi stefnanda ekki verið unnt að starfa í samræmi við hinnsíðari samning þar sem hún hafi þá þegar innt af hendi þá vinnuskyldu sem hennihafi verið ætlað og raunar langt umfram það. Því verði ekki breytt fyrir liðinntíma. Síðari samningurinn milli aðila sem gerður hafi verið í tilefnistarfsloka stefnanda verði því ekki lagður til grundvallar samningssambandiaðila og beri því að víkja honum í heild, eða að því marki sem hann séóhagstæður stefnanda, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga enda bersýnlega ósanngjarnt að halda honum upp á stefnanda. Þá byggir stefnandi auk þess á þvíað sá samningur sé ógildur með vísan til 31. gr. laga nr. 7/1936, stefnandihafi verið háður stefnda með þeim hætti að henni hafi verið allar bjargirbannaðar nema fá laun sín greidd úr hendi hans við starfslok, stefnandi hafihaft húsnæði á vegum stefnda og staðið því veglaus í raun í framandi landi.Stefndi hafi þannig haft öll ráð stefnanda í hendi sér, auk þess sem stefnandihafi ekki þekkt til þeirra reglna vinnuréttar sem gildi hérlendis. Stefnandi hafi unnið í fullu starfiog vel það. Samkvæmt ráðningarsamningi hafi henni borið að vinna regluleganvinnudag og beri því að reikna henni laun samkvæmt því. Í því felist að hennihafi borið að fá mánaðarlaun en ekki tímakaupsvinnu þar sem stefnda sé tækt aðhaga málum svo hann leggi mat á talningu vinnustunda og hagnýtiútreikningsviðmið fyrir full laun, 172 stundir, sbr. gr. 1.7 í kjarasamningiáður en til álita komi greiðsla yfirvinnulauna. Slík framsetning sé röng og íósamræmi við ákvæði kjarasamnings og feli auk þess í sér mikla hættu ámisnotkun. Stefnanda beri með réttu dagvinnulaun fyrir vinnuframlag ádagvinnutíma og yfirvinnulaun fyrir vinnu sem unnin sé utan þess tímabils, sbr.2. kafla kjarasamnings. Samkvæmt gr. 2.1.1 sé dagvinnutímabil frá kl. 8-17mánudaga til föstudaga, en upphaf dagvinnu skuli greina í ráðningarsamningi.Það hafi ekki verið gert í tilviki stefnanda en við útreikninga stéttarfélagsinshafi verið við það miðað að dagvinna hæfist við upphaf tímaskráningar stefnandaog lyki kl. 17:00 en þá tæki við yfirvinnutímabil á degi hverjum. Takiútreikningar stéttarfélagsins á kröfu stefnanda mið af þessu. Stefnandi hafisjálf haldið utan um tíma sína, sbr. framlögð handskrifuð yfirlit, en enginstimpilklukka hafi verið á staðnum. Stefndi hafi hvorki mótmælt tímaskráningumstefnanda þrátt fyrir áskoranir þar um né lagt fram aðra tímaskráningu og beriþví að miða við skáningu stefnanda í þessu efni. Umlaunkröfu vegna marsmánaðar 2015. Í mars 2015 hafi stefnandi unnið frá20.-31. mánaðarins án þess að fá frídag. Stefnandi hafi sjálf haldið utan umvinnutíma sinn og samkvæmt því hafi hún unnið alls 110 vinnustundir á þessum 12dögum. Þar af hafi 59,5 stundir fallið á tímabil dagvinnu en 51 stund áyfirvinnutímabili og miðist útreikningur stéttarfélagsins við það. Stefnandi hafifengið greiddar 1.380 kr. á tímann í dagvinnu og 2.484 kr. í yfirvinnu úr hendistefnda sbr. ráðningarsamning þar um og launaseðil og séu það þær fjárhæðirlauna sem útreikningurinn byggi á enda hafi stefndi viðurkennt í verki að þaðskyldi vera kaupgjald stefnanda. Í samræmi við ofangreint skyldu réttlaun stefnanda fyrir dagvinnu í mars vera 82.110 kr. en 126.684 fyrir vinnuunna á yfirvinnutímabili. Þá skyldi stefnandi hafa 4.140 kr. vegna skerðingar álágmarkshvíld sbr. gr. 2.4 í kjarasamningi sbr. og 53. gr. laga nr. 46/1980 umaðbúnað öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum. Skv. gr. 2.4 kjarasamnings skulihaga vinnutíma þannig að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags,fái starfsmaður a.m.k. 11 klst. samfellda hvíld. Verði því við komið skulidagleg hvíld ná til tímabilsins milli kl. 23:00 til kl. 06:00. Séu starfsmennbeðnir um að mæta til vinnu áður en 11 klst. hvíld er náð sé heimilt að frestahvíldinni og veita síðar, þannig að frítökuréttur, 1 ½ klst (dagvinna) safnistupp fyrir hverja klst. sem hvíldin skerðist. Í öllum tilvikum sé óheimilt aðskerða átta klst. hvíld. Í mars 2015 hafi stefnandi ekki náð 11 stundahvíldartíma aðfaranótt föstudagsins 27. mars og heldur ekki aðfararnóttmánudagsins 30. mars. Annars vegar hafi 0,5 stundir upp á hvíldina og hinsvegar 1,5 tíma, eða samtals 2 tíma sem margfaldað með 1,5 geri 3 tíma ífrítökurétt á dagvinnukaupi sem stefnda hafi borið að gera upp við stefnanda.Þar sem misbrestur hafi verið á því sé krafist leiðréttingar á því. Kveður stefnandi að laun fyrir marsskv. framansögðu hefðu því átt að nema 212.934 kr. Á þá fjárhæð hafi borið aðreikna orlof 10, 17% skv. gr. 5.1 í kjarasamningi eða 21.655 kr. Að því virtu hafistefnda borið að greiða stefnanda alls 234.589 kr. fyrir mars en hann hafi hinsvegar aðeins greitt 66.591 kr. Vanti því alls 167.998 kr. upp á rétt launastefnanda fyrir marsmánuð og sé krafist leiðréttingar á því. Kröfur stefnanda um leiðréttingar álaunum fyrir aðra mánuði byggi á sömu ákvæðum kjarasamningsins og hér hafiverið gerð grein fyrir eftir atvikum og sé til þeirra vísað í öllum tilvikum. Um launakröfu vegna aprílmánaðar 2015. Stefnandi kveðst hafa unnið alladaga aprílmánaðar 2015, en þar af 173 stundir í dagvinnu og skyldi fyrir þávinnu hafa 238.740 kr. Í aprílmánuði hafi stefnandi unnið áskírdag, fimmtudaginn 2. apríl, föstudaginn langa, 3. apríl, páskadag, 5.apríl, annan í páskum, mánudaginn 6. apríl og sumardaginn fyrsta fimmtudaginn23. apríl. Samkvæmt gr. 2.3 í kjarasamningi skuli allir þessir dagar verafrídagar launafólks. Beri því að greiða dagvinnulaun fyrir þessa daga fallifrídagur á virkan dag, sbr. gr. 1.10 kjarasamnings. Sé unnið á frídegi beri aðauki að greiða yfirvinnukaup fyrir unninn tíma, nema skírdag og páskadag en þádaga beri að greiða sérstakt stórhátíðarkaup ofan á dagvinnulaun fyrir vinnuþessa daga, sbr. gr. 1.8.2. Við útreikning á kröfu stefnanda hafi verið tekiðtillit til þessa eftir atvikum þannig að auk dagvinnulauna dagana 2., 6. og 23.apríl séu stefnanda reiknaðar samtals 25,5 stundir í yfirvinnu vegna vinnu þádaga. Þá séu stefnanda reiknuð laun fyrir 8 dagvinnustundir auk 7 stunda á stórhátíðarkaupivegna vinnu föstudaginn langa og 7 stundir á stórhátíðarkaupi vegna vinnu ápáskadag. Þá hafi stefnandi ekki náðlágmarkshvíld í sex skipti í aprílmánuði. Hafi vantað samanlagt 9 stundir upp álágmarkshvíld stefnanda þann mánuð. Því hafi borið að reikna stefnandafrítökurétt 9x1,5 eða sem nemi 13,5 stundum vegna þessa. Það hafi ekki verið gertog sé því gerð krafa um greiðslu frítökuréttar vegna apríl sem nemi 18.630 kr. Í samræmi við ofangreint skyldu réttlaun stefnanda fyrir apríl vera 238.740 kr. fyrir vinnu unna á dagvinnutímabilien 269.514 fyrir yfirvinnu og 40.329 kr. í stórhátíðarkaup. Þá hafi stefnandi áttað fá greiddar 18.630 kr. vegna skerðingar á lágmarkshvíld (frítökuréttur).Samtals hafi laun stefnanda fyrir apríl því átt að nema 567.213 kr. og á þáfjárhæð hafi borið að reikna orlof 10,17% eða 57.686 kr. Alls hafi því stefnda boriðað greiða stefnanda 624.898 kr. fyrir vinnu í apríl en hann hafi aðeins greitt376.614 kr. Vanti því alls 248.284 kr. upp á rétt laun stefnanda þann mánuð og sékrafist leiðréttingar á því. Umlaunakröfu vegna maímánaðar 2015. Stefnandi kveðst hafa fengið fríþann 1. maí en unnið alla aðra daga mánaðarins. Fyrir það vinnuframlag skyldigreiða henni sem nemi 155,5 stundum í dagvinnu, 242 stundir á yfirvinnulaunumog 13,5 stundir á stórhátíðarkaupi vegna vinnu í þann tíma á hvítasunnudag,sbr. gr. 2.3 í kjarasamningi. Vinnutími stefnanda í maí hafi orðiðtil þess að lágmarkshvíld hennar hafi ítrekað verið skert, en stefnandi hafi ekkinotið lágmarkshvíldar einn einasta dag í þeim mánuði. Hafi vantaði alls 59,5stundir uppá í þeim efnum í maí og það x 1,5 veiti stefnanda rétt tilfrítökuréttar sem nemi 89,25 stundum á dagvinnukaupi. Í samræmi við ofangreint skyldu réttlaun stefnanda fyrir maí vera 214.590 kr. fyrir vinnu unna á dagvinnutímabilien 601.128 fyrir yfirvinnu og 43.847 í stórhátíðarkaup. Þá skyldi stefnandihafa 123.165 kr. vegna skerðingar á lágmarkshvíld. Laun stefnanda fyrir maískv. framansögðu hefðu því átt að nema 982.730 kr. Á þá fjárhæð hafi borið aðreikna orlof 10,17%, 99.944 kr. Að því virtu hafi stefnda borið að greiðastefnanda alls 1.082.673 kr. fyrir vinnu í maí en hafi aðeins greitt 376.614kr. Vanti því 706.059 kr. upp á rétt laun stefnanda þann mánuð og sé krafist leiðréttingará því. Umlaunakröfu vegna júnímánaðar 2015. Stefnandi kveðst hafa fengið fríþann 17. júní en unnið alla aðra daga mánaðarins. Fyrir það vinnuframlag skyldigreiða henni sem nemi 145 stundum í dagvinnu og 224 stundir áyfirvinnulaunum. Lágmarkshvíld stefnanda í júní hafi sættskerðingu á hverjum degi, en samtals hafi vantað 81 stund uppá í þeim efnum íjúní sem x 1,5 veiti stefnanda rétt til frítökuréttar sem nemi 121,5 stundum ádagvinnukaupi. Í samræmi við ofangreint skyldu réttlaun stefnanda fyrir júní vera 200.100 kr. fyrir vinnu unna á dagvinnutímabilien 556.416 fyrir yfirvinnu. Þá skyldi stefnandi hafa 167.670 kr. vegnaskerðingar á lágmarkshvíld. Laun stefnanda fyrir júní skv. framansögðu hefðuþví átt að nema 924.186 kr. Á þá fjárhæð hafi borið að reikna orlof 10,17%,93.990 kr. Að því virtu hafi stefnda borið að greiða stefnanda alls 1.018.176kr. fyrir vinnu í júní en hafi aðeins greitt 376.614 kr. Vanti því 641.562 kr.upp á rétt laun stefnanda þann mánuð og sé krafist leiðréttingar á því. Umlaunakröfu vegna júlímánaðar 2015. Stefnandi kveðst hafa unnið frá 1.til 21. júlí í þágu stefnda en þá hafi orðið samkomulag um starfslok hennar.Stefnandi hafi fengið frí dagana 14. og 15. júlí en unnið aðra daga áfyrrgreindu tímabili. Vinnuframlag hennar þann tíma hafi verið þannig að fyrirþað beri að greiða 89,5 stundir í dagvinnu og 95 stundir á yfirvinnulaunum.Lágmarkshvíld stefnanda í júlí hafi sætt skerðingu þannig að upp á hana hafi vantaðá tímabilinu frá 1. til 4. júlí samtals 9 stundir sem x 1,5 veiti stefnandarétt til frítökuréttar sem nemi 13,5 stundum á dagvinnukaupi. Í samræmi við ofangreint skyldu réttlaun stefnanda fyrir júlí vera 123.510 kr. fyrir vinnu unna á dagvinnutímabilien 235.980 fyrir yfirvinnu. Þá skyldi stefnandi hafa 18.630 kr. vegnaskerðingar á lágmarkshvíld. Laun stefnanda fyrir júlí skv. framansögðu hefðuþví átt að nema 378.120 kr. Á þá fjárhæð hafi borið að reikna orlof 10,17%,38.455 kr. Þá hafi stefnda ennfremur borið,skv. gr. 1.5 í kjarasamningi að gera upp við stefnanda áunninn rétt til orlofs-og desemberuppbótar við starfslok. Full desemberuppbót með gjalddaga endranær2015 skyldi nema 78.000 kr. Fullt starf í því sambandi teljist vera 45 vikur enáunna desemberuppbót beri að gera upp við starfslok verði þau fyrir gjalddaga,sbr. gr. 1.4.1 í kjarasamningi. Stefnandi hafi unnið 17 vikur hjá stefnda erstarfslok hafi orðið og hafi því borið að greiða 17/45 uppbótarinnar eða 29.467kr. og sé krafist leiðréttingar á því. Á sama hátt hafi stefnda borið aðgreiða stefnanda orlofsuppbót við starfslok, sbr. gr. 1.4.2 í kjarasamningi.Við útreikning hennar hafi verið við það miðað að full orlofsuppbót meðgjalddaga endranær 1. júní 2015 hefði numið 42.000 kr. og reiknist þvístefnanda 6/45 þeirrar fjárhæðar í orlofsuppbót fyrir tímabilið frá 20. marstil 30. apríl, eða 5.598 kr. og því til viðbótar 11/45 orlofsuppbótar meðgjalddaga árið 2016 sem þá skyldi nema 44.500 kr. Af þeirri fjárhæð hafistefnandi við starfslok unnið sér rétt til greiðslu 10.879 kr. Samtals hafistefnda því borið að greiða stefnanda 16.477 kr. í uppgjör orlofsuppbótar viðstarfslok, sem ekki hafi verið gert og sé krafist leiðréttingar á því. Að ofansögðu virtu megi ljóst veraað stefnda hafi borið að greiða stefnanda alls 462.519 kr. fyrir vinnu í júlíen hafi aðeins greitt 376.614 kr. Vanti því 85.905 kr. upp á rétt launstefnanda fyrir júlí og sé krafist leiðréttingar á því. Kveðst stefnandi mótmæla fullyrðingumstefnda um að stefnandi hafi fengið greidd margföld verkamannalaun fyrir vinnusína og notið hlunninda í starfi, sem röngum og ósönnuðum. Þvert á móti hafi vantaðverulega upp á laun stefnanda sé litið til lágmarkskjara samkvæmt gildandikjarasamningum og lögum, m.a. hvað varðar lágmarkshvíldartíma. Í þessu efni berisérstaklega að vekja athygli á því að stefndi hafi reiknað stefnanda til tekna25.000 kr. vegna fæðis sem hann hafi einnig dregið af launum hennar. Hafi veriðlitið til þeirra greiðslna sem launa við kröfugerð þessa þrátt fyrir að stefndabæri að sjá stefnanda fyrir endurgjaldslausu fæði í vinnutíma, sbr. gr. 4.5.1 íkjarasamningi. Það að stefndi hafi látið stefnanda húsnæði í té hafi ekki stafaðaf öðru en þörf stefnda fyrir nærveru stefnanda allan sólarhringinn, að húnværi til taks. Að auki hafi aldrei verið um það samið milli aðila að stefnandihefði kostnað sem kæmi launum hennar til frádráttar af því að gista í húsnæði ávegum stefnda. Hefði það legið fyrir fyrirfram hefði stefnanda verði tækt aðtaka afstöðu til þess hvort hún sætti sig við slík kjör en jafnframt gefiðhenni tækifæri til þess kanna möguleika á öðru húsnæði í hentugri fjarlægð svostefnanda væri tækt að hafa næði í þeim mæli að lögboðinni lágmarkshvíld yrðimögulega náð. Kröfugerð stefnanda sé því í öllum atriðum hógvær og aðeins ísamræmi við lágmarkskjör og sé í þvísambandi vísað til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks ogskyldutryggingu lífeyrisréttinda sbr. 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélögog vinnudeilur. Um lagarök kveðst stefnandi vísa tilmeginreglna samningaréttar um skyldu til efnda samninga og vinnuréttar umréttar efndir ráðningarsamninga. Þá sé og vísað til laga nr. 55/1980, laga nr.28/1938 um greiðslu verkkaups, laga nr. 30/1987 um orlof og laga nr. 80/1938 umstéttarfélög og vinnudeilur. Ennfremur laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi oghollustuhætti á vinnustöðum. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styðjast viðIII. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við130. gr. l. nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðstvið lög nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri þvínauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæðurog lagarök stefnda Af greinargerð stefnda verður ráðiðað hann telji kröfur stefnanda rangar og ósannaðar. Kröfum hafi verið beint aðhonum af hálfu Verkalýðsfélags Suðurlands vegna stefnanda á fyrri stigum, ánþess að þeim fylgdu gögn og útreikningar. Engin tilraun hafi verið gerð til aðupplýsa stefnda um rök fyrir hinum miklu kröfum sem fram hafi verið settar áhendur honum heldur greiðslu krafist. Stefndi mótmælir sem órökstuddum,ósönnuðum og röngum framlögðum tímaskriftum stefnanda sem hafi verið settarfram löngu eftir starfslok hans. Séu þærstaðlausir stafir, ósannaðir og að engu hafandi. Vegna þessa vísar stefndi tilsamantektar endurskoðanda síns, sem jafnframt hafi annast bókhald félagsins,launauppgjör ofl. Samantektin feli í sér upplýsingar úr bókhaldi um starfseminaog mönnun á þeim tíma sem stefnandi hafi verið við störf hjá stefnda. Stefndikveður þessa samantekt skýra vel þann óraunveruleika sem í kröfum stefnandafelist. Illa og ólæsilegar tímaskriftirstefnanda, fyrst kynntar stefnda með framlagningu stefnu, gangi algjörlega áskjön við þessar upplýsingar sem teknarséu að mestu úr bókhaldi stefnda um umfang og eðlirekstursins á þeim tíma sem um ræði sem ogstarfsumhverfi og starfsskiptingu starfsmanna og skýri í leiðinni hversvegna stefnandi hafi valið þau starfskjör sem um hafi samist. Horft á starfslýsinguendurskoðandans og umfang verka og starfssamninga sé ljóst að stefnandi hafiekki verið illa haldinn með mánaðarlaun og vinnuskylda og vinnutími augljóslegaalltaf verið undir umsömdum tímafjölda eins og stefndi hafi ætlað. Með auknumumsvifum þegar hafi vorað, sem raunar hafi verið minni en oft áður hjá stefndaþað árið, hafi komið fleira fólk til starfa þannig að álag á starfsfólk semfyrir var hafi ekki vaxið svo neinu næmi. Að halda öðru fram sé ekki réttog framkomnar tímaskriftir séu út úröllu korti, rangar og algjörlega ósannaðar enda sé framsetning þeirra,fyrirvaralaust og seint og um síðir, afar ótrúverðug. Stefndi kveðst telja uppgjör sittvið stefnanda fullkomlega löglegt og tæmandi enda hafi aðilar samið með þessumhætti og gert upp sín á milli án athugasemda eða fyrirvara alla mánuðina semstarfssamningarnir hafi varað, en svo hafi stefnandi birst með milligönguVerkalýðsfélags Suðurlands og lögmannstofu þess félags, til að hafa uppifáránlegar kröfur án þess að reyna í neinu að afla sér upplýsinga og skýringafrá forsvarsmanni stefnda. Ráðningarsamningur aðila sé í málinubæði á íslensku og ensku og vísar þá stefndi til þess ráðningarsamnings semgerður var fyrir starfslok stefnanda. Upphaflega hafi samningur aðila miðastvið unnar vinnustundir þannig að laun væru kr. 1.380.- á dagvinnustund, en kr.2.484.- á yfirvinnustund. Tímakaup sem hafi verið töluvert yfir ákvæðumlámarkslauna kjarasamnings Verkalýðsfélags Suðurlands eða StarfsgreinasambandsÍslands og mánaðarlaun þannig kr. 376. 614.- Í ráðningarsamningnum komi þessartímakaupsviðmiðanir fram. Þar sé jafnframt tiltekið að atvinnuveitandi taki aðsér að kaupa fæði fyrir launþegann að upphæð kr. 25.000.- á mánuði, semreiknist til launa. Jafnframt segi þar; „Ef atvinnurekandi borgar meira enþetta í fæði skal farið með það á sama hátt“.Þá segi efnislega í hinni ensku útgáfu að launþegar séu undanþegnirgreiðslu fyrir húsnæði, rafmagn, morgunverð og kvöldverð ef þeir vinni oghjálpi til á matsölustaðnum. Fram sé komið að matsölustaðurinnhafi ekki verið ekki í rekstri fyrr en í lok maí utan morgunverðar og það munistarfsmenn hafa nýtt sér, þ.m.t. stefnandi, ásamt með aðgengi til næringar ávegum stefnda á öðrum tímum, þannig að íraun muni stefnandi að mestu hafa fengið bæði fæði og húsnæði úr hendi stefndaauk launauppbótarinnar, 25.000.- kr ámánuði, sem hafi gengið til stefnanda og hún að mestu eða öllu farið ítóbakskaup og aðrar sérþarfir fyrir stefnanda sem stefndi hafi annast, eitthvaðsem ekki hafi verið stefnda að leggja stefnanda til. Með þessum ráðningarsamningi aðila,sem stefndi telji á allan máta löglegan, hafi stefnanda verið tryggðar fastarlaunageiðslur, að mestu með fullu fæði og húsnæði allt eins og stefnandi hafióskað eftir og sætt sig við og umsamdar vinnustundir þar á bak við hafi stefnditalið rúmast vel á móti þeim verkefnum sem stefnanda hafi verið ætlað að sinnaog sinnt, auk þess sem frítt húsnæði ofl. hafi tekið mið af íhlaupavinnu íveitingahúsi sem lengst af hafi þó ekki reynt á og síðan hlutfallslega lítið,enda ekki opnað fyrr en í lok maí. Með vísan til þessa telur stefndi, fari svoað honum verði að einhverju leyti gertað greiða kröfur stefnanda, að launaígildi þessi séu með því niður fallin ogáskilur hann sér þá, sbr. dómkröfu að reikna þessi fríðindi stefnanda til verðs og skuldajafna andvirðiþeirra á móti slíkum kröfum stefnanda. Um ráðningarsamning á eyðublaðiVinnumálastofnunar, sem dagsettur er 20. júní 2015, kveður stefndi að hann hafiverið gerður þegar langt hafi verið liðið á starfstíma stefnanda hjá stefnda.Væntanlega sé orsök þessa seinagangi um að kenna en ekkert í þeim samningibreyti því sem aðilar hafi áður um samið. Alveg frá fyrsta launaseðli fyrirfebrúar 2015 hafi stefnandi verið kominn með íslenska kennitölu og öll laun og launatengdgjöld hennar hafi jafnóðum verið gerð upp með tilskildum hætti. Kveðst stefndi gera kröfu um aðverða sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að dæmdar kröfurstefnanda á hendur stefnda verðilækkaðar verulega enda eigi a.m.k. stærsti hluti þeirra ekki við rök aðstyðjast, kröfurnar séu of seint fram komnar, illa unnar og ósannaðar. Hvernig sem málalok verði kveðststefndi árétta kröfu sína um málskostnað sér til handa enda séu kröfurstefnanda og málaferli þessi með eindæmum og borin uppi, með nokkru offorsi, afVerkalýðsfélagi starfssvæðisins sem einhverskonar prófmál um hversu langt verði komist í kröfugerð.Stefnandi kveðst telja að auðvelt hefði verið fyrir verkalýsfélagið, fyrst þaðhafi tekið að sér málið með þessum hætti, að afla þeirra upplýsinga sem til hafi þurft svo línur íágreiningsefninu skýrðust og óbreytt niðurstaða eða einhver leiðrétting, efrétt teldist, fengi komist að án mikils kostnaðar. Óásættanlegt sé að aðilar með hálfgildingssjálftökurétt eins og verkalýðsfélög komist upp með að setja mál á spil meðþessum hætti og bera ekki ábyrgð á þeim kostnaði sem af hljótist sér í lagiþegar í hlut eiga óþekktir erlendir aðilar svo sem hér sé. Stefndi vísar máli sínu tilstuðnings til meginreglna samningsréttar sem og vinnuréttar auk annarra þeirralaga og ákvæða sem umstarfssamninga og starfskjör fjalla. Þávísar stefndi til ákvæða laga nr. 91/1991 og um málskostnað til 130. gr.laganna. Forsendurog niðurstaða Í máli þessu krefur stefnandi stefndaum ógreidd laun sem hann kveðst eiga inni hjá stefnda. Hefur stefndi mótmæltþessu og kveður ekkert ógreitt af launum stefnanda. Hefur stefnandi gert rækilega greinfyrir útreikningi kröfu sinnar og tímaskráningum sínum, sem útreikningurinnbyggir á, en ekki er fyrir að fara öðrum tímaskráningum um vinnu stefnanda hjástefnda. Er óumdeilt tímagjaldið 1.380 kr. átímann í dagvinnu og 2.484 í eftirvinnu. Kjör stefnanda koma fram áráðningarsamningi á eyðublaði frá Vinnumálastofnun, en undir þannráðningarsamning var ritað af hálfu beggja samningsaðila. Segir þar að um sé aðræða fullt 100% starf verkamanns og vísað um kjör til kjarasamnings og tekiðfram að stéttarfélag sé Verkalýðsfélag Suðurlands. Seinniráðningarsamningurinn, sem að ofan greinir, var útbúinn við starfslok stefnandaog var ekki með honum unnt að breyta ráðningargjörum stefnanda afturvirkt.Verður alfarið byggt á fyrri ráðningarsamningnum við úrlausn málsins að þvíleyti sem ráðningarsamningarnir eru ekki samhljóða. Í greinargerð sinni byggir stefndi áþví að eftir starfslok stefnanda hafi stefndi ekki heyrt frekar frá stefnandafyrr en með bréfi Verkalýðsfélags Suðurlands, þar sem hafðar hafi verið uppiórökstuddar kröfur, en á seinni stigum hafi verið vísað til tímaskrár stefnandasjálfs. Ekki getur það orðið til þess að fría stefnda af kröfum stefnandahvernig bréfaskriftir þessar voru milli Verkalýðsfélags Suðurlands og stefnda,enda getur réttur stefnanda til ógreiddra launa ekki ráðist af efnibréfaskriftanna. Stefndi hefur mótmælt tímaskráningumstefnanda sem röngum og ósönnuðum. Að mati dómsins er þó ekki við annað aðstyðjast í þeim efnum. Tímaskráningar stefnanda eru handfærðarsamtímaheimildir, en stefndi hefur ekki lagt fram neina aðra tímaskráningu enhann hafði þó öll færi á því að skrá vinnu stefnanda s.s. með stimpilklukku ogeða með því að fá hjá stefnanda tímaskráningu jafnóðum. Yfirlit endurskoðandastefnda, sem unnið er upp úr frásögnum stefnda sjálfs, getur ekki breytt þessuen ekki hafði endurskoðandinn sjálfstæða vitneskju um vinnutíma stefnanda. Þáhefur tímaskráningum stefnanda ekki verið hnekkt með framlögðum gögnum eðaskýrslum sem gefnar voru við aðalmeðferð, en þar er annars vegar um að ræðaóljósar frásagnir fósturdóttur fyrirsvarsmanns stefnda og hins vegar fyrrverandistarfsmanns stefnda, en hvorugt þeirra hafði tímaskráningu starfsmanna meðhöndum. Verður við úrlausn málsins byggt á tímaskráningum stefnanda sjálfs endaekki við annað að styðjast og ekkert sérstakt fram komið í málinu sem rýritrúverðugleika þeirrar skráningar. Rétt er að nefna að hinar handfærðutímaskráningar eru fjarri því að vera ólæsilegar. Í greinargerð stefnda er ekki byggtá því að rangur kjarasamningur hafi verið notaður við útreikning krafnastefnanda eða að tölulegur útreikningur sé rangur miðað við gefnar forsendur. Í greinargerð stefnda er vísað tilþess að stefndi hafi greitt eða tekið að sér að kaupa fæði fyrir stefnda fyrir25.000 kr. á mánuði. Engu getur þetta breytt um niðurstöðu málsins en framhefur komið, m.a. í framburði vitnisins Guðrúnar Elínar Pálsdóttur formannsVerkalýðsfélags Suðurlands, sem annaðist útreikning á kröfu stefnanda, að tekiðer tillit til þessa við kröfugerð stefnanda. Þá hefur stefndi vísað til þess aðstefnandi hafi tekið athugasemdalaust við launum sínum og ekki haftathugasemdir við uppgjör við starfslok. Fram hefur hins vegar komið að nokkurágreiningur hafi verið milli stefnanda og stefnda, en einkum hafi það þó veriðvegna frídaga sem stefnanda hafi þótt á skorta. Að mati dómsins er ekki hald íþessum vörnum, en fyrir liggur að stefnandi er erlendur maður sem hefur ekkirækilega þekkingu á reglum íslensks vinnuréttar og var mikill aðstöðumunur áaðilum að þessu leyti, en fram hefur komið að strax eftir starfslok óskaðistefnandi liðsinnis við að rétta sinn hlut gagnvart stefnda. Ekki hefur stefndi fært fram aðrarmálsástæður sem geti orðið til þess að sýkna hann af kröfum stefnanda. Eins ogað framan greinir vildi stefndi við endurflutning málsins endurvekja kröfu sínaum skuldajöfnuð, en hann hafði við aðalmeðferð fallið frá því að hafa uppigagnkröfu til skuldajafnaðar skv. 28. gr. laga nr. 91/1991. Viðendurflutninginn afhenti lögmaður stefnda dóminum til hliðsjónar handskrifaðblað til nánari tölulegrar útskýringar á skuldajafnaðarkröfu sinni. Af hálfustefnanda var því hafnað að krafa þessi kæmist að í málinu. Með hliðsjón af þvíað stefndi féll við aðalmeðferð frá skuldajafnaðarkröfu sinni verður henni ekkisinnt frekar, en rétt er þó að geta þess að telja verður að hvort heldur sem erþá hafi ekki verið gerð nein grein fyrir henni fyrr en allt of seint og geturhún því alls ekki komið til álita. Verður því stefndi dæmdur til aðgreiða stefnanda hina umkröfu fjárhæð með dráttarvöxtum eins og krafist er, enengin sérstök mótmæli eða málsástæður eru hafðar uppi af hálfu stefnda gegndráttarvaxtakröfum stefnanda. Rétt er að stefndi greiði stefnandamálskostnað og er hann hæfilega ákveðinn kr. 1.136.538 og hefur þá verið litiðtil skyldu til greiðslu virðisaukaskatts. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Ferðaþjónusta og sumarhúsehf., greiði stefnanda, Zsuzsanna Aleksic, 1.849.809 kr. með dráttarvöxtum skv.1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 167.988 kr. frá 1. apríl 2015 til 1. maí2015, af 416.272 kr. frá þeim degi til 1. júní 2015, af 1.122.331 kr. frá þeimdegi til 1. júlí 2015, af 1.763.093 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og loksaf 1.849.809 kr. frá þeim degi til greiðsludags.Stefndigreiði stefnanda 1.136.538 kr. í málskostnað.
Mál nr. 571/2002
Kærumál Sönnunarfærsla Aðild Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti að hluta
Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari þeim þætti í beiðni L sem laut að því að skýrsla yrði tekin af sóknaraðilanum G, en tók til greina beiðni L samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 um skýrslutökur af öðrum sóknaraðilum og tveimur öðrum nafngreindum mönnum. Mál hafði ekki verið höfðað um sakarefnið. Ljóst var að úrskurður, þar sem fallist væri á beiðni um slíka sönnunarfærslu, sætti ekki kæru. Var málinu vísað að þessu leyti sjálfkrafa frá Hæstarétti. Á hinn bóginn naut L heimildar til að kæra niðurstöðu héraðsdóms um að sóknaraðilinn G yrði ekki kvaddur fyrir dóm til skýrslugjafar. Var það talið leiða af lögum um meðferð einkamála, að skýrsla yrði ekki tekin samkvæmt fyrrnefndum kafla laganna fyrir dómi af þeim, sem fyrirsjáanlega yrði aðili að væntanlegu dómsmáli, svo sem stóð á um G. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar þannig staðfest að því er varðaði kæru L.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. desember 2002, þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um að skýrslur yrðu teknar fyrir dómi af sóknaraðilum, öðrum en Gunnari B. Guðmundssyni, án þess að varnaraðili hafi áður höfðað mál. Um kæruheimild vísa sóknaraðilar til b. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þeir krefjast þess að beiðni varnaraðila verði hafnað og honum gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 12. desember 2002. Hann krefst þess að fellt verði úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að sóknaraðilinn Gunnar B. Guðmundsson verði ekki kvaddur fyrir dóm. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði leitaði varnaraðili með beiðni 28. nóvember 2002 eftir því við Héraðsdóm Suðurlands að þar yrðu teknar skýrslur af sóknaraðilum og tveimur öðrum nafngreindum mönnum vegna sakarefnis, sem nánar var lýst í beiðninni, án þess að mál hafi enn verið höfðað um það. Studdi varnaraðili beiðni sína við ákvæði XII. kafla laga nr. 91/1991. Sóknaraðilar mótmæltu beiðni varnaraðila án þess að séð verði að héraðsdómari hafi þó áður tilkynnt þeim úr hópi sóknaraðila, sem ætla megi af málatilbúnaði varnaraðila að kunni að geta orðið gagnaðilar hans að væntanlegu dómsmáli, um fyrirhugað þinghald, þar sem beiðnin yrði tekin fyrir, sbr. síðari málslið 4. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991. Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari þeim þætti í beiðni varnaraðila, sem laut að því að skýrsla yrði tekin af sóknaraðilanum Gunnari, en tók beiðnina að öðru leyti til greina. Samkvæmt f. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara, þar sem synjað er um heimild til að afla sönnunargagna án þess að mál hafi áður verið höfðað. Er ljóst af þessu að úrskurður, þar sem fallist er á beiðni um slíka sönnunarfærslu, sætir ekki kæru, og fær þar engu breytt ákvæði b. liðar 1. mgr. sömu lagagreinar, sem sóknaraðilar vísa eins og áður segir til sem kæruheimildar. Með því að heimild brestur þannig til kæru sóknaraðila, sem auk alls annars var óþörf að því er varðar aðild sóknaraðilans Gunnars að henni, verður málinu vísað að þessu leyti sjálfkrafa frá Hæstarétti. Eftir framangreindum f. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 nýtur varnaraðili heimildar til kæru sinnar til að fá hrundið niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að sóknaraðilinn Gunnar verði ekki kvaddur fyrir dóm til skýrslugjafar. Samkvæmt 2. mgr. 78. gr. sömu laga bar varnaraðila í beiðni sinni til héraðsdóms um öflun sönnunargagna að greina skýrlega frá því hverja aðra sú gagnaöflun gæti varðað að lögum. Á því varð verulegur misbrestur í beiðni varnaraðila, sem getur þó engu varðað um afdrif úrskurðar héraðsdómara að því leyti, sem heimild brestur samkvæmt áðursögðu til að kæra hann til Hæstaréttar. Hvað sem því líður getur ekki orkað tvímælis af málatilbúnaði varnaraðila að sóknaraðilinn Gunnar hlyti meðal annarra að verða gagnaðili hans að máli, ef til þess kæmi að það yrði höfðað um sakarefnið, eða eftir atvikum fyrirsvarsmaður gagnaðila. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 eru heimildir XII. kafla laganna til að afla sönnunargagna án málshöfðunar bundnar við öflun matsgerða dómkvaddra manna, framburðar vitna, skjala og annarra sýnilegra sönnunargagna. Leiðir af þessu að skýrsla verður ekki tekin samkvæmt þessum heimildum fyrir dómi af þeim, sem fyrirsjáanlega yrði aðili að væntanlegu dómsmáli. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar þannig staðfest að því er varðar kæru varnaraðila. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Málinu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar kæru sóknaraðila, Gunnars B. Guðmundssonar, Péturs Alans Guðmundssonar, Símonar Sigurðar Sigurpálssonar, Guðmundar Júlíussonar, Halldórs Kristjáns Stefánssonar, Árna Haukssonar, Smára Hilmarssonar og Einars Sveinbjörnssonar. Hinn kærði úrskurður er staðfestur að því er varðar kæru varnaraðila, Landsafls hf. Kærumálskostnaður fellur niður. I. Með bréfi, mótteknu af dómnum hinn 28. nóvember sl., óskaði sóknaraðili eftir því að fram færi sönnunarfærsla fyrir dómnum samkvæmt 77. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Var óskað eftir því að varnaraðilar gæfu skýrslur fyrir dómi, auk tveggja annarra aðila. Dómari féllst á beiðnina og ofangrendir aðilar voru boðaðir til skýrslugjafar síðar í dag. Með bréfi mótteknu af dómnum sl. föstudag kröfðust varnaraðilar þess að „úrskurðað verði um lagaskilyrði beiðnar” sóknaraðila um hvort vitnaleiðslur skuli fram fara. Að loknum munnlegum málflutningi um ágreininginn fyrr í dag var málið tekið til úrskurðar. II. Sóknaraðili lýsir grundvelli beiðnar sinnar um vitnaleiðslur svo að hann hafi í upphafi nóvembermánaðar óskað eftir því við Fasteignasöluna Árborgir, Selfossi, að leitað yrði hófana um hentugar byggingarlóðir á Selfossi fyrir uppbyggingu á verslunarhúsnæði í nokkuð stórum stíl. Fljótlega hafi sjónir manna beinst að tveimur lóðum við Eyraveg er hentað hafi getað fyrir það verkefni sem í bígerð hafi verið. Annars vegar hafi verið um að ræða lóð nr. 34 við Eyraveg, en hins vegar lóð nr. 36 við sama veg. Sóknaraðili kveður að eigendum lóðanna hafi verið gert kauptilboð hinn 18. nóvember sl., en endanlegir samningar um kaup á lóðinni nr. 36 hafi tekist hinn 22. nóvember sl. Þá kveður sóknaraðili að hinn 21. nóvember sl. hafi einn varnaraðila, Gunnar B. Guðmundsson, fyrir hönd eigenda lóðarinnar nr. 34, gert sóknaraðila gagntilboð þar sem sú lóð hafi verið boðin til sölu á kr. 26.500.000 með nánar tilgreindum skilmálum. Gagntilboðið hafi verið útbúið á skrifstofu KMPG, Selfossi, af einum varnaraðila, Einari Sveinbjörnssyni, endurskoðanda. Að kveldi 23. nóvember sl. hafi Guðjón Ægir Sigurjónsson og Óskar Sigurðsson, héraðsdómslögmenn og starfsmenn fasteignasölunnar Árborga, tilkynnt að gagntilboðshafinn hefði samþykkt tilboðið. Staðið hefði verið að því með þeim hætti að lögmennirnir hafi skrifað samþykki sitt eigin hendi undir gagntilboðið og farið með á heimili Gunnars B. Guðmundssonar hinn 23. nóvember sl. Þá hafi Gunnar hins vegar neitað að taka við skjalinu þrátt fyrir að bindandi samningur hefði komist á að mati sóknaraðila. Þá kveður sóknaraðili að svo virðist sem hinn 24. nóvember sl. hafi lóðinni nr. 36 við Eyraveg verið afsalað til Miðdals, sem sé einkahlutafélag í eigu Húsasmiðjunnar hf. Afsalsgjafinn í því tilviki hafi verið einkahlutafélagið Eyravegur 34-36. Áðurnefndur Gunnar sé stjórnarformaður þess félags en stofnendur þess þeir einstaklingar sem átt hafi áðurnefnda lóð með honum. Sóknaraðili heldur því fram að svo virðist sem lóðin nr. 36 hafi verið seld tvisvar og að Gunnar B. Guðmundsson hafi ekki gefið sóknaraðila aðrar skýringar en þær að sameigendur hans hafi „borið hann ofurliði.” Þá segir sóknaraðili að hvorki Gunnar B. Guðmundsson né sameigendur hans hafi svarað símskeyti er þeim hafi verið sent hinn 25. nóvember sl. varðandi frágang kaupa. Við flutning málsins benti lögmaður varnaraðila á að eðli málsins samkvæmt skiptu málavextir litlu máli nema sem varði beinlínis rökstuðning fyrir vitnaleiðslum, en hann kvaðst vilja mótmæla málavaxtalýsingu sóknaraðila. III. Sóknaraðili heldur því fram að í ljósi þeirra gagna sem reynt hafi verið að fá þinglýst af hálfu Gunnars B. Guðmundssonar og sameiganda hans að lóð nr. 36 við Eyraveg þá virðist liggja fyrir að þeir séu að reyna að koma sér undan samningi sem gerður hafi verið við sóknaraðila. Sóknaraðili kveðst þurfa að afla sér sönnunar um málsatvik, þ.e. hvernig standi á því að Gunnar B. Guðmundsson hafi, sem fulltrúi eigenda og samkvæmt yfirlýstu umboði eigenda, gert tilboð um að selja eign sem hann nú beri fyrir sig að hann hafi ekki haft umboð til að ráðstafa. Sóknaraðili segir nauðsynlegt að upplýsa um aðdraganda þess að Gunnar hafi hafnað fyrsta tilboði sóknaraðila, upplýsa um gerð gagntilboðsins og með hvaða hætti það hafi verið borið undir meðeigendur Gunnars. Þá byggir sóknaraðili á því að upplýsa þurfi um atvik varðandi tilkomu meints eignarhalds Eyravegs 34-36 ehf. að áðurnefndri lóð, svo og tildrög þess að það félag hafi afsalað lóðinni til þriðja aðila án þess að geta í nokkru við sóknaraðila um meintan heimildar- eða umboðsskort Gunnars B. Guðmundssonar, stjórnarformanns félagsins. Að síðustu reisir sóknaraðili beiðni sína á því að upplýsa þurfi um vitneskju forsvarsmanna einkahlutafélagsins Miðdals ehf. um viðskiptin, sem áður hafi átt sér stað um lóðina, með tilliti til grandsemi í skilningi fjármunaréttar, og með hvaða skilmálum þeir hafi fest kaup á lóðinni með tilliti til þeirrar bótakröfu sem hugsanlega hafi stofnast til handa sóknaraðila. Um lagarök vísar sóknaraðili til 2. mgr. 77. gr. if. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en sóknaraðili kveðst eiga lögvarða hagsmuni af málinu og að þær upplýsingar sem fram komi í skýrslutökum muni að öllum líkindum ráða niðurstöðu um það hvort sóknaraðili láti verða af málshöfðun. Þá heldur sóknaraðili því fram að upplýsinganna verði ekki aflað tryggilega með öðrum hætti. Að lokum kom fram hjá sóknaraðila við flutning málsins að hann væri ekki að lýsa málavöxtum á þann veg að líta bæri til ákvæða 3. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þá benti lögmaður sóknaraðila á að krafa varnaraðila væri orðuð á þann veg að þeir væru í raun að krefja álits um lögfræðilegt efni á þann veg að væri í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Varnaraðilar reisa kröfu sína á því að ekki séu lagaskilyrði til að taka til greina kröfu sóknaraðila um skýrslugjafir fyrir dómi. Varnaraðilar benda á að samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sé aðila heimilt að afla sönnunar um atvik ef hætta sé á að kostur hans til að færa sönnur um atvik fari forgörðum eða ef ætla megi að það verði verulega erfiðara síðar. Í 2. málslið sömu málsgreinar sé vísað til þess að aðili geti jafnframt leitað sönnunar um atvik er varði lögvarða hagsmuni hans og ráðið geti niðurstöðu um, hvort hann láti verða af málshöfðun vegna þeirra, að fullnægðum sömu skilyrðum og lýst sé í 1. málslið. Að mati varnaraðila beri framlögð beiðni sóknaraðila ekki annað með sér en að sóknaraðila sé ekki ljóst hvort það hafi raunverulega lögvarða hagsmuni að vitnaleiðslum og eftirfarandi málsókn. Af þessum sökum feli rekstur vitnamálsins í sér tilraun sóknarðila til að fá leyst úr lögspurningu. Slík málaleitan sé í beinni andstöðu við ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og beri því þegar af þeirri ástæðu að vísa beiðni sóknaraðila frá. Þá kveða varnaraðilar sóknarðila ekki hafa fært nein rök til stuðnings beiðni sinni er fullnægi áskilnaði ákvæða 77. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Líta beri til þess að beiðni sóknaraðila sé eingöngu rökstudd með vísan til þess að sóknaraðili hafi lögvarða hagsmuni af vitnaleiðslunum og að sóknaraðili muni að öllum líkindum láta verða af málshöfðun ef tilteknar upplýsingar komi fram. Varnaraðilar benda á að í 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sé sérstaklega tiltekið að sá sem óski vitnaleiðslna samkvæmt 2. gr. 77. gr. sömu laga skuli rökstyðja sérstaklega hvers vegna sönnunarfærsla þoli ekki bið. Engan slíkan rökstuðning sé að finna í beiðni sóknaraðila. Að mati varnaraðila sé því einsýnt að hvorugu þeirra skilyrða sem lýst sé í 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sé fullnægt. Í fyrsta lagi hafi sóknaraðili á engan hátt sýnt fram á að hætta sé á að sönnunargögn fari forgörðum og í öðru lagi hafi engin rök verið leidd að því að erfiðara verði síðar að afla sömu sönnunargagna, hvort sem það verði gert fyrir dómi með venjulegri málshöfðun eða með öðrum hætti. Í máli þessu hagi ekki öðruvísi til en í hverju öðru ágreiningsmáli, sem hugsanlega geti endað með málsókn. Fráleitt sé að ætla að hver sem er geti lagt beiðni fyrir dóm og krafist þess að viðkomandi aðilar, sem þeir hafi átt í ágreiningi við, verði leiddir fyrir dóm til þess að gefa þar skýrslu, um hver þau atriði sem viðkomandi aðili óskar, til þess að auðvelda viðkomandi ákvarðanatöku um málshöfðun. Varnaraðilar benda því á að ef sóknaraðili telji að réttur hafi verið á sér brotin sé því með lögum heimilt að höfða mál á hendur viðkomandi aðilum. Við það tækifæri gefist sóknaraðila kostur á að leiða aðila og vitni fyrir dóm og spyrja viðkomandi spjörunum úr. Þá vilja varnaraðilar vekja sérstaka athygli á því að framangreind lagaheimild virðist gera ráð fyrir því að aðrir eigi aðild að meðferð málsins en sá sem biðji um vitnaleiðslur. Þannig sé einsýnt að ekki verði lagðar aðrar spurnginar fyrir vitnin en þær sem sóknaraðili hafi hug á. Framangreint sé til þess fallið að móta afstöðu viðkomandi vitna og skapa ójafnvægi aðila á milli í dómsmáli, sem kunni að vera höfðað í kjölfar vitnaleiðsla. Loks kveða varnaraðilar vandséð hvaða aðild sóknaraðili eigi að þessu vitnamáli. Þess sé hvergi getið í tilvitnuðu þinglýstu gagntilboði að sóknaraðili eigi aðild að hugsanlegum ágreiningi við hin boðuðu vitni. Í umræddu skjali komi aðeins fram að ónefndur viðskiptavinur fasteignasölu hafi gert tilboð. Þess sjái hvergi stað að sóknaraðili sé þessi viðskiptavinur og engin skjöl þar að lútandi hafi verið lögð fram, hvorki er varði aðild né heldur heimildir starfsmanna fasteignasölunnar til þess að undirrita skjöl í umboði hins ónefnda viðskiptavinar eða sóknaraðila. V. Álit dómsins. Af hálfu sóknaraðila hefur verið lögð fram yfirlýsing frá fasteignasölunni Árborgum er staðfestir að sóknaraðili hafi verið sá viðskiptavinur er gert hafi kauptilboð í lóðina Eyraveg 34, Selfossi. Verður því talið nægilega upplýst að sóknaraðili eigi aðild að þessu máli. Þrátt fyrir mótmæli sóknaraðila eru mótmæli varnaraðila tæk til meðferðar dómsins, með skírskotun til 3. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Sóknaraðili hefur sérstaklega vísað til 2. málsliðar 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, til stuðnings beiðni sinni um vitnaleiðslur, en varnaraðili hefur haldið því fram að ekki beri að greina á milli málsliða ákvæðisins hvað varðar skilyrði fyrir því að vitnaleiðslur skuli fram fara, heldur þurfi skilyrði þau sem tiltekin eru í 1. málslið ákvæðisins einnig að vera uppfyllt svo unnt sé að fallast á umbeðnar vitnaleiðslur. Í títtnefndri 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, segir: „Nú er hætta á að kostur fari forgörðum á því að afla sönnunar um atvik sem varðar lögvarða hagsmuni aðila eða að það verði verulega erfiðara síðar, og er honum þá heimilt að leita sönnunar um atvikið fyrir dómi með vitnaleiðslu eða öflun skjals eða annars sýnilegs sönnunargagns þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu í tengslum við atvikið í dómsmáli. Aðila er með sama hætti heimilt að leita sönnunar fyrir dómi um atvik sem varða lögvarða hagsmuni hans og geta ráðið niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðun vegna þeirra.” Ákvæði þetta heimilar undantekningu frá meginreglunni um milliliðalausa málsmeðferð. Þegar litið er til orðalags ákvæðisins er ljóst að beiðni um öflun sönnunar fyrir dómi áður en mál er höfðað þarf að uppfylla mismunandi skilyrði eftir því hver ástæða liggur að baki slíkri beiðni. Sést það meðal annars á því að skilyrðið um lögvarða hagsmuni er tiltekið sérstaklega bæði í 1. og 2. málslið ákvæðisins. Þá er einnig nefnt að uppfylli beiðni skilyrði 2. málsliðar ákvæðisins skal sönnunar fyrir dómi hins vegar vera leitað „með sama hætti” og getið er um í 1. málslið ákvæðisins, þ.e. með vitnaleiðslu eða öflun skjals eða annarrs sýnilegs sönnunargagns. Tvenns konar skilyrði eru tiltekin í 2. málslið 2. mgr. 77. gr. fyrir að heimila vitnaleiðslur. Annars vegar að atvik sem leita má sönnunar fyrir dómi þurfa að varða lögvarða hagsmuni aðila. Hins vegar að atvik þau sem leitað er sönnunar við þurfa að geta ráðið niðurstöðu um hvort aðili láti verða af málshöfðun. Kemur þá til skoðunar hvort beiðni sóknaraðila uppfylli þessi skilyrði. Eins og áður er rakið verður að telja nægilega fram komið að sóknaraðili hafi verið sá aðili sem gert hafi tilboð í hina umþrættu lóð nr. 36 við Eyraveg. Sóknaraðili segir tilboðinu hafa verið tekið en af hálfu varnaraðila er því haldið fram að sala hafi ekki átt sér stað til sóknaraðila. Er því fallist á það með sóknaraðila að hann hafi að því lögvarða hagsmuni að afla fyrir dómi upplýsinga um hvaða atvik hafi leitt til þess að honum beri ekki að líta svo á að samningur hafi komist á um kaup hans á fasteigninni. Þá er fallist á það með sóknaraðila að þær upplýsingar geti eðli málsins samkvæmt ráðið niðurstöðu um hvort sóknaraðili láti verða af málshöfðun í kjölfarið. Eins og sóknaraðili lýsir málsatvikum og samkvæmt yfirlýsingu lögmanns sóknaraðila fyrir dómi má nú þegar telja fullvíst að Gunnar B. Guðmundsson verði aðili máls en ekki vitni, komi til málshöfðunar af hálfu sóknaraðila í kjölfar vitnaleiðslna. Ákvæði 2. mgr. 77. gr. fjallar ekki berum orðum um skyldur aðila til að gefa skýrslur fyrir dómi, enda liggur það í hlutarins eðli þar sem mál hefur ekki verið höfðað gegn tilteknum aðila þegar sönnunarfærsla fer fram samkvæmt ákvæðinu. Hins vegar er framangreint ákvæði, um heimild til vitnaleiðslna, undantekningarákvæði frá meginreglum um vitnaleiðslur fyrir dómi og verður það ekki túlkað rýmra en samkvæmt orðanna hljóðan. Þá eru skyldur málsaðila til að gefa skýrslu fyrir dómi í veigamiklum atriðum aðrar en skyldur vitna, og nægir í þessu sambandi sérstaklega að nefna ákvæði 2. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Verður ákvæði 2. mgr. 77. gr. laganna því túlkað þannig að Gunnar B. Guðmundsson sé undanskilinn því að þurfa að gefa skýrslu fyrir dómi. Samkvæmt framanrituðu skulu fram fara umbeðnar skýrslutökur fyrir dómi, að öðru leyti en því að Gunnar B. Guðmundsson, skal ekki gefa skýrslu fyrir dómi. Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Fallist er á beiðni sóknaraðila, Landsafls hf., um að skýrslutökur fyrir dómi skuli fram fara, að öðru leyti en því að Gunnar B. Guðmundsson skal ekki gefa skýrslu fyrir dómi.
Mál nr. 264/2006
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Ákæruvald Kröfugerð
F framkvæmdastjóri N ehf. og A stjórnarformaður sama félags voru sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 með því að hafa ekki staðið réttilega skil á 17.863.609 krónum í virðisaukaskatt og 21.852.701 krónu í staðgreiðslu opinberra gjalda. Greitt hafði verið inn á skuldir félagsins og kom því til álita hvort staðin hefði verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðanna í skilningi 2. málsl. greinanna, eins og þeim var breytt með lögum nr. 134/2005, þannig að fyrirmæli þeirra um fésektarlágmark ætti ekki við. Af þeim 17.863.609 krónum sem ákæran laut að vegna vanskila á virðisaukaskatti töldust 11.333.359 krónur greiddar að fullu eða verulegu leyti. Af þeim 21.852.701 krónu sem ákæran laut að vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda töldust 7.598.464 krónur greiddar að fullu eða verulegu leyti. Fyrir héraðsdómi lá yfirlýsing tollstjóra um að unnt hefði verið að lýsa í þrotabú N ehf. forgangskröfu vegna fjárnáms tollstjórans 13. ágúst 2002 í tilgreindar eignir N ehf. Það var hins vegar ekki gert. Í fylgiskjali Á í greinargerð sinni til Hæstaréttar var gengið út frá því að jafna skyldi til greiðslu þeirri fjárhæð sem hefði fengist greidd við skiptin ef kröfunni hefði verið lýst sem forgangskröfu. Hefði þannig allur vangreiddur virðisaukaskatti og stærsti hluti hinna vangreiddu staðgreiðslu opinberra gjalda F og A fengist greiddur. Við munnlegan flutnings málsins fyrir Hæstarétti kom fyrst fram, að fjárnámið hefði verið fallið niður á þeim tíma er bú N ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta, sbr. 60. gr. laga nr. 90/1989. Krafðist Á þess því að refsing F og A væri ákveðin án tillits til fjárnámsins og líklegra áhrifa þess. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að ekki beri að jafnaði að taka tillit til þess hversu skilvirk innheimta opinberra gjalda hafi verið þegar við ákvörðun refsinga er metið hversu mikið af skuldum virðisaukaskatts eða staðgreiðslu opinberra gjalda hafi verið til skila haldið. Hins vegar verði eins og atvikum er háttað að líta til þeirrar afstöðu sem fram kom hjá Á í greinargerð þess til Hæstaréttar. Tilgangur 2. mgr. og 3. mgr. 155. gr. laga nr. 19/1991 sé að tryggja að málatilbúnaður aðila sé eins skýr og kostur er og að þeim sé unnt að átta sig á málatilbúnað gagnaðilans. Sérstaklega sé mikilvægt að málatilbúnaður Á sé svo skýr að tryggt sé að ákærðu hafi tækifæri til að undirbúa vörn sína með fullnægjandi hætti. Með hliðsjón af þessu var Á talið bundið af málatilbúnaði sínum í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti og fylgiskjölum með henni. Ekki var talið eins og atvikum var háttað að brot F og A yrði talin meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Voru A og F hvor um sig dæmdir til að greiða 3.240.000 krónur í sekt en sæta ella fangelsi í 76 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 28. apríl 2006 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu hafa ekki lýst yfir áfrýjun. Í greinargerð til Hæstaréttar krefjast þeir þess engu að síður aðallega að refsing þeirra verði felld niður eða milduð verulega, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. I. Ríkislögreglustjóri gaf út ákæru 20. janúar 2005 á hendur ákærðu, Frey Aðalgeirssyni sem framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins Norður-stáls og Auðuni Svafari Guðmundssyni sem stjórnarformanni sama félags, fyrir að hafa ekki staðið tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti félagsins fyrir tímabilin janúar til febrúar 2001, mars til apríl, maí til júní og september til október sama ár og janúar til febrúar 2002, samtals 17.863.609 krónur. Þá var þeim gefið að sök að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins, á tímabilunum frá janúar til og með júlí 2001, nóvember og desember sama ár, janúar til og með apríl og júní 2002 og febrúar og mars 2003, samtals 21.852.701 krónu. Ekki var fyrir héraðsdómi ágreiningur um að þeim fjárhæðum sem í ákæru greinir hafði ekki verið skilað á eindaga og játuðu ákærðu brot sín fyrir héraðsdómi. Voru þeir á grundvelli gagna málsins og játninga sinna sakfelldir samkvæmt ákæru og brot þeirra heimfærð undir þau refsiákvæði er þar greindi. Beindust athugasemdir ákærðu í héraði eingöngu að því hvaða áhrif greiðslur á hluta vanskilanna eftir eindaga gjaldanna hefðu á refsiákvörðun og hvernig virða skyldi það við ákvörðun viðurlaga að kröfu samkvæmt tilgreindu fjárnámi hafði ekki af hálfu tollstjórans í Reykjavík verið lýst sem forgangskröfu í þrotabú Norður-stáls ehf. Áttu þau álitamál að hluta rót að rekja til óvissu um hvernig skýra bæri lög nr. 134/2005 um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 með áorðnum breytingum, sem nýlega höfðu tekið gildi er héraðsdómur gekk. II. Ágreiningslaust er að virðisaukaskattskuld Norður-stáls ehf. vegna tímabilanna janúar til febrúar, mars til apríl og maí til júní 2001 var að fullu greidd eftir eindaga, en áður en ákæra var gefin út. Álagsgreiðslu vegna framangreindra tímabila verður í samræmi við fordæmi Hæstaréttar ráðstafað upp í elstu skuld, sem er skuld vegna tímabilsins september til október 2001. Samkvæmt yfirliti saksóknara nemur álagsgreiðslan samtals 1.082.217 krónum. Það er meira en þriðjungur af 2.928.149 króna skuld vegna tímabilsins september til október 2001, sem telst því samkvæmt fordæmum Hæstaréttar greidd að verulegu leyti. Á hinn bóginn hafa einungis verið greiddar 1.500.000 krónur upp í 6.530.251 krónu virðisaukaskattskuld vegna tímabilsins janúar til febrúar 2002 og telst hún því ekki greidd að verulegu leyti. Samkvæmt þessu teljast samtals 11.333.359 krónur vera vegna greiðslutímabila sem greidd eru að fullu eða verulegu leyti af þeim 17.863.609 krónum sem ákæra laut að vegna vanskila á virðisaukaskatti. Skuld Norður-stáls ehf. vegna staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins vegna tímabilanna nóvember og desember 2001 og tímabilanna janúar og júní 2002 var að fullu greidd eftir eindaga en fyrir útgáfu ákæru. Álagi vegna þessara tímabila, samtals 528.086 krónum, að viðbættri staðgreiðsla vegna launa ákærðu sjálfra á þessum tímabilum, samtals 477.024 krónum, verður samkvæmt fordæmum Hæstaréttar ráðstafað upp í elstu skuld, sem er skuld vegna tímabilsins janúar 2001, sem telst þá greidd að verulegu leyti. Samkvæmt þessu teljast samtals 7.598.464 krónur vera vegna greiðslutímabila sem greidd eru að fullu eða verulegu leyti af þeirri 21.852.701 krónu, sem ákært var fyrir vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda. III. Að kröfu tollstjórans í Reykjavík var 13. ágúst 2002 gert fjárnám í kröfu Norður-stáls ehf. til greiðslu samkvæmt nánar tilgreindum kaupsamningi og í nánar tilgreindri kröfu félagsins, sem bæði var tryggð með veði í fasteign og sjálfskuldarábyrgð þriðja manns. Var fjárnám þetta gert til tryggingar kröfu tollstjóra á hendur félaginu vegna skattskulda þess. Meðal þeirra skulda félagsins var höfuðstóll alls þess vangreidda virðisaukaskatts, sem ákæra í máli þessu varðar, og höfuðstóll þeirrar vangreiddu staðgreiðslu opinberra gjalda vegna áranna 2001 og 2002, sem ákæran tekur til. Bú Norður-stáls ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2003. Ekkert fékkst greitt upp í kröfu tollstjórans við gjaldþrotaskiptin. Fyrir héraðsdómi lá yfirlýsing tollstjóra um að unnt hefði verið að lýsa í þrotabúið forgangskröfu vegna fyrrgreinds fjárnáms. Greiðsla sem þannig hefði fengist úr skiptunum hefði gengið til greiðslu virðisaukaskatts félagsins og mátti af fylgiskjali með yfirlýsingunni ráða að sú greiðsla hefði numið 6.038.974 krónum. Tók héraðsdómur tillit til þessa við úrlausn sína um ákvörðun refsingar ákærðu. Héraðsdómi var áfrýjað af hálfu ákæruvalds, sem krefst eins og að framan greinir, að refsing ákærðu verði þyngd. Af greinargerð ákæruvalds til Hæstaréttar verður þó ekki dregin sú ályktun að af þess hálfu sé gerð athugasemd við það að héraðsdómur tók við ákvörðun refsingar tillit til hugsanlegra áhrifa fjárnámsins á greiðslu skattskuldar Norður-stáls ehf. Er raunar í fylgiskjali ákæruvalds með greinargerðinni gengið út frá því að jafna skuli til greiðslu þeirri fjárhæð sem tollstjóri taldi samkvæmt framansögðu að hefði fengist greidd við skiptin ef kröfu samkvæmt fjárnáminu hefði verið lýst sem forgangskröfu í þrotabúið. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð yfirlýsing tollstjórans í Reykjavík 14. febrúar 2007 þess efnis að hefði kröfu samkvæmt fjárnáminu 13. ágúst 2002 verið lýst í þrotabúið sem forgangskröfu hefðu eftirstöðvar allra þeirra skattskulda sem fjárnámið tók til fengist greiddar. Fjárnámið tók, samkvæmt því sem að framan er rakið, til allra þeirra vanskila sem ákært er fyrir í máli þessu ef undan er skilin staðgreiðsla opinberra gjalda vegna tímabilanna febrúar og mars 2003, samtals 1.318.865 krónur. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu ákæruvalds að ekki hefði verið gerð krafa af hálfu tollstjóra um nauðungarsölu á grundvelli fjárnámsins 13. ágúst 2002. Fjárnámið hefði því fallið sjálfkrafa niður að liðnu ári frá því að það var gert, sbr. 60. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Það hafi því verið niður fallið er bú Norður-stáls ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 5. desember 2003. Ráðagerðir um hvað kynni að hafa greiðst upp í skattskuldir Norður-stáls ehf. vegna forgangs fjárnámsins við skiptin væru því á misskilningi byggðar. Bæri því að ákveða refsingu ákærða án tillits til fjárnámsins og líklegra áhrifa þess. IV. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, eins og þessum ákvæðum var breytt með lögum nr. 134/2005, á fésektalágmark samkvæmt þessum greinum ekki við ef brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindum skatti enda hafi verið staðið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar. Þegar þessum ákvæðum er beitt verður almennt einungis litið til þess sem raunverulega hefur verið greitt af viðkomandi gjöldum. Verður því að jafnaði ekki talið að taka beri tillit þess hversu skilvirk innheimta opinberra gjalda hefur verið þegar við ákvörðun refsinga er metið hversu miklu af skuldum virðisaukaskatts eða staðgreiðslu opinberra gjalda hefur verið til skila haldið. Eins og atvikum er háttað verður þó að líta til þeirrar afstöðu, sem að framan er rakin og fram kom hjá ákæruvaldi í greinargerð þess til Hæstaréttar. Áður en málið var flutt fyrir Hæstarétti kom samkvæmt framansögðu í ljós að það var á misskilningi byggt að fjárnámið 13. ágúst 2002 hafi verið í gildi við gjaldþrot Norður-stáls ehf. og þar með að unnt hefði verið að lýsa forgangskröfu í búið á grundvelli þess. Ákærðu varð eigi ljóst fyrr en við málflutning fyrir Hæstarétti að málatilbúnaður ákæruvaldsins varðandi ofangreint atriði hafði breyst vegna þessa og að ákæruvaldið liti nú svo á að fjárnámið 13. ágúst 2002 hefði engin áhrif við mat á því hve mikið hefði greiðst af skattkröfunum. Samkvæmt 2. mgr. 155. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber málsaðila að leggja greinargerð fyrir Hæstarétt þar sem meðal annars komi fram hvers hann krefjist fyrir Hæstarétti, hvort hann felli sig við lýsingu málsatvika í héraðsdómi og röksemdir fyrir niðurstöðu, athugasemdir við málatilbúnað gagnaðila ef þeirra er þörf og hvort hann hyggist leggja fram ný gögn fyrir Hæstarétti. Í 3. mgr. sömu greinar segir að málsaðilum sé heimilt að leggja fram frekari gögn fyrir Hæstarétt en þau skulu afhent skrifstofu réttarins og kynnt gagnaðila ekki síðar en einni viku fyrir flutnings málsins. Tilgangur framangreindra lagaákvæða er að tryggja að málatilbúnaður aðila sé eins skýr og kostur er og að þeim sé unnt að átta sig á málatilbúnaði gagnaðilans. Er sérstaklega mikilvægt að málatilbúnaður ákæruvaldsins sé svo skýr að tryggt sé að ákærðu hafi tækifæri til að undirbúa vörn sína með fullnægjandi hætti. Með hliðsjón af tilgangi ofangreindra lagaákvæða verður talið að ákæruvaldið sé bundið af málatilbúnaði sínum í greinargerð fyrir Hæstarétti og fylgiskjölum með henni. Verður því við úrlausn málsins að leggja til grundvallar að því sem greiðst hefði, ef kröfu samkvæmt fjárnáminu hefði verið lýst sem slíkri í búið og hún reynst hafa forgang við skiptin, verði að jafna til greiðslu á þeim vanskilum er ákæran varðar. Verður því, vegna afstöðu ákæruvalds í greinargerð til Hæstaréttar, við ákvörðun refsingar ákærðu að meta það svo að staðið hafi verið skil á öllum vangreiddum virðisaukaskatti samkvæmt ákæru og allri staðgreiðslu opinberra gjalda vegna áranna 2001 og 2002. Ógreidd sé hins vegar staðgreiðsla opinberra gjalda vegna tímabilanna febrúar og mars 2003, samtals 1.318.865. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hvorum ákærða um sig gert að greiða sekt að fjárhæð 3.240.000 krónur innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæta ella fangelsi í 76 daga. Ekki verður talið eins og atvikum er háttað að brot ákærðu verði talin meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærðu því ekki ákveðin fangelsisrefsing. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Með vísan til 2. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður áfrýjunarkostnaður málsins felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Auðunn Svafar Guðmundsson og Freyr Aðalgeirsson, greiði hvor um sig 3.240.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 76 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti, Hilmars Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2006. Árið 2006, föstudaginn, er á dómþingi, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Guðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-133/2005: Ákæruvaldið gegn Auðunni Svavari Guðmundssyni og Frey Aðalgeirssyni en málið var dómtekið 17. febrúar s l. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 20. janúar 2005 á hendur: ,,Auðunni Svafari Guðmundssyni, kennitala 170871-5459, Sævarlandi 4, Reykjavík og Frey Aðalgeirssyni, kennitala 170471-4669, Kóngsbakka 12, Reykjavík, fyrir eftirtalin skatta– og hegningarlagabrot í sameiningu, ákærða Frey sem framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins Norður-stáls, kt. 470797-2239 og ákærða Auðunni Svafari sem formanni stjórnar sama félags: I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Með því að hafa eigi staðið Tollstjóranum í Reykjavík, í samræmi við það sem lög áskilja, skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í nafni einkahlutafélagsins á árunum 2001 og 2002, samtals að fjárhæð kr. 17.863.609,- sem sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Árið 2001 Jan. – feb. kr. 678.230 Mars- apríl. kr. 3.603.578 Maí- júní kr. 4.123.401 Sept.- okt. kr. 2.928.149 kr. 11.133.358 Árið 2002 Jan. – feb. kr. 6.530.251 kr. 6.530.251 Samtals: kr. 17.863.609 Telst þetta varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. II: Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Með því að hafa eigi staðið Tollstjóranum í Reykjavík, í samræmi við það sem lög áskilja, skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins á árunum 2001, 2002 og 2003, samtals að fjárhæð 21.852.701, sem sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Árið 2001 Janúar kr. 1.460.881 Febrúar kr. 1.636.069 Mars kr. 1.914.295 Apríl kr. 1.489.392 Maí kr. 1.440.317 Júní kr. 1.285.434 Júlí kr. 1.174.207 Nóvember kr. 1.701.271 Desember kr. 1.723.675 kr. 13.825.541 Árið 2002 Janúar kr. 1.110.801 Febrúar kr. 1.118.520 Mars kr. 1.568.499 Apríl kr. 1.308.639 Júní kr. 1.601.836. kr. 6.708.295 Árið 2003 Febrúar kr. 733.810 Mars kr. 585.055 kr. 1.318.865 Samtals: kr. 21.852.701 Telst þetta varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45, 1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Verjandi beggja ákærðu krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og málsvarnarlauna að mati dómsins. Hinn 15. júní 2004 lagði skattrannsóknarstjóri ríkisins fram kæru á hendur ákærðu máls þessa vegna háttsemi sem lýst er í ákærunni. Sætti málið eftir það lögreglurannsókn og við skýrslustökur af ákærðu hjá lögreglunni höfðu þeir ekki athugasemdir fram að færa vegna fjárhæða sem í ákærunni greinir. Fyrir dómi kvað ákærði Auðunn ekki vera ágreining um fjárhæðir samkvæmt ákærunni. Hann bar á sama veg hjá lögreglunni og staðfesti þann framburð fyrir dóminum. Ákærði lýsti stofnun Norður-stáls og rekstri félagsins uns gjaldþrot varð. Greindi hann frá ástæðum þess að félagið varð gjaldþrota en þar hafi tapaðar kröfur vegið þungt. Hann kvað hafa verið reynt að semja við alla lánadrottna félagsins og einnig skattayfirvöld, allt í því skyni að bjarga rekstri félagsins. Ákærði Freyr kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri Norður-stáls á þessum tíma. Hann bar efnislega á sama veg og meðákærði, Auðunn, og kvað ekki ágreining um fjárhæðir samkvæmt ákærunni. Ákærði bar hins vegar að verulegur hluti fjárhæða samkvæmt ákærunni hafi verið greiddur þótt eftir eindaga væri. Ákærði hafði áður borið á sama veg hjá lögreglunni og staðfesti þann framburð sinn fyrir dómi. Hann lýsti rekstri Norður-stáls og ástæðum gjaldþrots félagsins sem einkum verði raktar til tapaðra krafna vegna viðskiptavina sem ekki stóðu í skilum við félagið. Hvorugur ákærðu hefur fram að færa athugasemdir við fjárhæðir samkvæmt ákærunni. Byggjast mótbárur beggja og verjanda þeirra fyrst og fremst á því hvaða áhrif greiðslur eftir lögboðna eindaga skuli hafa og hvernig virða skuli fjárhæð sem ekki var nægilega lýst í þrotabúi Norður-stáls, eins síðar verður vikið að. Að þessu virtu þykir ekki þörf á því að rekja málavexti frekar og þykir mega vísa til ákærunnar um lýsingu þeirra. Niðurstaða: Sannað er með skýlausri játningu beggja ákærðu fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að þeir hafi gerst sekir um háttsemi þá sem í ákæru greinir og eru brot þeirra þar rétt færð til refsiákvæða, en ákærði Freyr ber refsiábyrgð sem framkvæmdastjóri og ákærði Auðunn Svafar sem stjórnarformaður Norður-stáls eins og lýst er í ákærunni. Eftir útgáfu ákæru tóku gildi lög nr. 134/2005 er varða breytingar á lögum um virðisaukaskatt og á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og ber jafnframt að vísa til þeirra laga vegna sakarefnis sem lýst er í báðum ákæruliðum en þeim lögum verður beitt hér, sbr. meginreglu 2. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, Auðunn Svafar, hlaut sektardóm fyrir umferðarlagabrot á árinu 2001. Ákærði, Freyr, hefur ekki áður sætt refsingu. Refsing ákærðu er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðu greiddu verulegar fjárhæðir eftir lögboðinn eindaga eins og síðar verður vikið að. Þykir refsing hvors ákærða um sig hæfilega ákvörðuð fangelsi í 2 mánuði en rétt þykir að fresta fullnustu refsingar hvors um sig skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsing hvors um sig niður að þeim tíma liðnum haldi viðkomandi almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Samkvæmt I. kafla ákæru var ekki staðið skil á 17.863.609 krónum í samræmi við það sem lög áskilja. Fyrir liggur að heildargreiðsla eftir eindaga greiðslutímabila sem í ákæru greinir var 13.151.918 krónur og er vangoldinn virðisaukaskattur því 7.958.400 krónur. Í bréfi tollstjórans í Reykjavík dagsettu 25. janúar 2006 til ríkislögreglustjóra er svofelldur kafli: ,,Að beiðni fulltrúa ríkislögreglustjóra staðfestist hér með að unnt hefði verið að lýsa í þrotabú Norður-stáls ehf. forgangskröfum vegna fjárnáms í lausafé dags. 13. ágúst 2002. Sú greiðsla sem þannig hefði fengist úr skiptum þrotabúsins hefði verið ráðstafað upp í virðisaukaskattskuld sem að baki fjárnáminu lá eins og hún stóð í tekjubókhaldskerfi tollstjóraembættisins þegar kröfulýsing í búið var gerð.“ Í fylgiskjali með bréfi þessu er sundurliðun á greiðslum tengdum fjárnáminu. Þar segir að lýsa hefði mátt forgangskröfu (aðfaraveð) 6.038.974 krónum. Samkvæmt fyrrgreindu bréfi tollstjóra hefði þeirri fjárhæð sem fengist hefði úr þrotabúinu verið ráðstafað upp í virðisaukaskattsskuld þá sem lá að baki fjárnáminu. Þykir eftir atvikum rétt að láta ákærðu njóta þessa og draga þessa fjárhæð frá vanskilunum enda verða mistökin við kröfulýsinguna ekki rakin til þeirra. Samkvæmt þessu eru vanskil virðisaukaskatts 1.919.426 krónur. Samkvæmt lögum nr. 134/2005 um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum um virðisaukaskatt var fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/ 1988 numið úr gildi enda hafi verið staðið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur miklar. Ljóst er af því sem að framan var rakið að ákærðu hafi staðið skil á verulegum hluta virðisaukaskattsins. Eiga því við undirstöðurök laga nr. 134/2005 sem lágu til grundvallar framangreindri lagabreytingu og á því ekki við, eins og á stendur, að beita fésektarlágmarki sem kveðið er á um í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Samkvæmt II. kafla ákæru var ekki staðið skil á 21.852.701 krónu í samræmi við það sem lög áskilja. Fyrir liggur að heildargreiðsla eftir eindaga greiðslutímabila sem hér um ræðir var 7.790.377 krónur og er vangoldin staðgreiðsla því 15.501.401 króna. Eitt helsta tilefni breytingarinnar sem varð með lögum nr. 134/2005 var sú að bæði þótti ósanngjarnt og sætti mikilli gagnrýni að ekki væri unnt að taka tillit til greiðslna eftir eindaga er sektir voru dæmdar. Þótt ákærðu hafi aðeins greitt hluta vangoldinnar staðgreiðslu, þykja undirstöðurök laga nr. 134/2005 hníga í þá átt að meta greiðslur ákærðu eftir eindaga þannig að um málsbætur í skilningi laganna sé að ræða. Í samræmi við þetta verða greiðslur eftir eindaga dregnar frá vanskilunum. Verða vanskilin þá 15.501.401 króna. Það er mat dómsins, er málsbætur ákærðu eru virtar, að eftir atvikum sé rétt að víkja frá fésektarlágmarki sem kveðið er á um í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Samanlögð vanskil samkvæmt báðum köflum ákæru eru 17.420.827 krónur. Eins og rakið var er vikið frá fésektarlágmarki vegna beggja ákæruliða og eru heildarvanskil ákærðu samkvæmt ofanrituðu grundvöllur sektarfjárhæðarinnar. Í samræmi við dómvenju verðum hvorum hinna ákærðu um sig gert að greiða jafn háa fjársekt sem að öllu ofanrituðu virtu þykir hæfilega ákvörðuð 8.711.000 krónur í ríkissjóð. Í samræmi við dómaframkvæmd skal vararefsing hvors um sig vera fangelsi í þrjá mánuði greiði hvor um sig ekki sektina innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærðu greiði óskipt 373.500 krónur í málsvarnarlaun til Þórðar Þórðarsonar héraðsdómslögmanns. Við ákvörðun málsvarnarauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Málið hefur einkum dregist vegna tímafrekrar gagnaöflunar. Björn Þorvaldsson, fulltrúi ríkislögreglustjóra, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu, Auðunn Svafar Guðmundsson og Freyr Aðalgeirsson, sæti hvor um sig fangelsi í 2 mánuði en fresta skal fullnustu refsivistarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsing hvors um sig niður að þeim tíma liðnum haldi hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði hvor um sig 8.711.000 króna sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað sektarinnar greiði viðkomandi ekki sektina innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærðu greiði óskipt 373.500 krónur í málsvarnarlaun til Þórðar Þórðarsonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 634/2007
Kærumál Framsal Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms, um að staðfesta ákvörðun dómsmálaráðherra frá 13. nóvember 2007 um að framselja X til Litháen, var staðfestur.
Sóknaraðili segir að Hæstiréttur hafi með dómi sínum metið hvort skilyrði framsals voru uppfyllt þegar ákvörðun var tekin upphaflega. Því breyti það engu um niðurstöðu þessa máls þótt undinn hafi verið að því bráður bugur að ljúka málum þeim sem voru til meðferðar á hendur kæranda. Dómur Hæstaréttar standi óhaggaður þrátt fyrir það. Því telur sóknaraðili að dómsmálaráðuneytið hafi engar lagalegar forsendur haft til þess að taka að nýju ákvörðun um það hvort framselja ætti hann til Litháen samkvæmt beiðni þarlendra yfirvalda. Telji dómurinn að dómsmálaráðuneytinu hafi verið heimilt að taka ákvörðunina að nýju, byggir sóknaraðili á því að skilyrði laga nr. 13/1984, um framsal sakamanna, séu ekki uppfyllt að því er varðar alvarleika brots sem honum er gefið að sök. Sóknaraðila sé gefið að sök að hafa brotist inn í fimm skipti í félagi við aðra og stolið raftækjum og ýmsu smálegu að verðmæti samtals 8840 lt., sem nemi u.þ.b. 230.000. kr., en hvergi í gögnum litháískra yfirvalda sé gerð nánari grein fyrir því hvort talið sé að þáttur hans í brotunum sé stór eða smávægilegur. Sóknaraðili segir að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 þurfi brot að varða a.m.k. eins árs fangelsi hér á landi svo að framsal komi til greina. Sóknaraðili telur að þau brot sem liggi til grundvallar kröfu yfirvalda í Litháen séu svo smávægileg að þau uppfylli ekki skilyrði þessarar greinar. Í úrskurði ráðuneytisins sé vísað til þess að brotin myndu hér á landi varða við 244. gr. almennra hegningarlaga, en hámarksrefsing eftir þeirri grein sé 6 ára fangelsi. Á þessum forsendum komist ráðuneytið að þeirri niðurstöðu að framselja eigi kæranda. Sóknaraðili telur að ekki sé eðlilegt að miða við refsihámark eftir ákvæði 244. gr. enda rúmist innan ákvæðisins margir gerningar og misalvarlegir. Sóknaraðili telur að 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 leggi íslenskum yfirvöldum og dómstólum þá skyldu á herðar að meta það brot sem einstaklingi er gefið að sök og hvaða refsingu sá einstaklingur myndi hljóta hefði málið komið fyrir íslenska dómstóla. Þegar í umræddri grein sé vísað til íslenskra laga, telur sóknaraðili að augljóslega sé átt við íslensk lög í heild, íslenskar réttarheimildir. Það séu ekki aðeins sett lög sem vísað sé til heldur einnig venjur og fordæmi svo eitthvað sé nefnt. Á Íslandi gildi sú meginregla að það séu dómstólar sem ákveði refsingar. Þegar leita beri að refsingu samkvæmt íslenskum lögum verði því ekki hjá því komist að skoða niðurstöður dómstóla í sambærilegum málum. Ef skoðaðir séu allir dómar á vefsíðu Hæstaréttar þar sem ákært er fyrir brot gegn 244. gr. hegningarlaga séu þeir alls 51 talsins. Í aðeins 17 þeirra hafi ákærðu verið dæmdir í 12 mánaða fangelsi eða meira og í öllum þeim tilfellum hafi ýmist verið um að ræða eitt af eftirtöldu: Að samhliða hafi verið ákært fyrir alvarlegri brot sem tæmdu sök, svo sem fíkniefnabrot, ofbeldisbrot eða kynferðisbrot. Ákærðu höfðu rofið skilorð eða skilyrði reynslulausnar. Ákærðu áttu langan sakaferil að baki, en sóknaraðili hafi hreinan sakaferil, bæði hér á landi sem og í Litháen. Sóknaraðili segir að eftir standi að Hæstiréttur hafi, frá því að hann fór að birta dóma sína á vefnum, engan dæmt í árs fangelsi eða meira fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga, nema annað og meira komi til en þjófnaðarbrotið eitt og sér. Af nýlegum dómum héraðsdóms, þar sem ákært var fyrir þjófnaðarbrot sem að nokkru geti talist sambærileg við brot sóknaraðila, er bent á dóma héraðsdóms í málum nr. S-901/2007 og S-512/2007. Í fyrra málinu hafi ákærði hlotið 4 mánaða fangelsi fyrir 9 brot, en með brotunum hafi hann rofið skilorð. Í síðara málinu hafi ákærði hlotið 6 mánaða fangelsisdóm, skilorðsbundinn fyrir þjófnað á raftækjum að verðmæti 180.000 kr., en ákærði hefði tvívegis áður hlotið dóma fyrir þjófnað. Í ljósi þessa telur sóknaraðili að skoða þurfi orðalagið í 1. mgr. 3. gr. sem er svohljóðandi: ,,Framsal á manni er aðeins heimilt ef verknaður eða sambærilegur verknaður getur varðað fangelsi í meira en 1 ár samkvæmt íslenskum lögum.“ Þegar skoðaðar séu niðurstöður dómstóla í málum þar sem ákært hafi verið fyrir sambærileg brot og sóknaraðila séu gefin að sök verði ljóst að brot hans geti ekki varðað meira en eins árs fangelsi. Ef íslenskur dómstóll myndi taka upp á því að dæma einstakling í stöðu sóknaraðila í meira en eins árs fangelsi gengi sú niðurstaða í fullkomið berhögg við meginreglur réttarríkisins. Það sé algjörlega óhugsandi að þess konar niðurstaða fengist fyrir dómstóli hérlendis. Þá ítrekar sóknaraðili þá afstöðu að ef vilji löggjafans við setningu framsalslaganna hafi staðið til þess að við mat á skilyrðum framsals yrði miðað við refsihámark eftir íslenskum hegningarlögum, þá hafi löggjafanum verið í lófa lagið að orða ákvæðið einmitt með þeim hætti. Það hafi ekki verið gert og allan vafa um inntak ákvæðisins, verði óhjákvæmilega að túlka sóknaraðila í hag. Jafnframt telur sóknaraðili að hafa verði í huga að framsal sé mjög íþyngjandi aðgerð gagnvart sökuðum manni, sérstaklega í ljósi þess að hvorki hafi verið gefin út ákæra í máli hans né þáttur hans í meintum brotum upplýstur. Því telur hann ljóst að ekki sé unnt að byggja jafn íþyngjandi aðgerð og hér um ræðir, á jafn óskýrri lagaheimild. Um kæruheimild er vísað til 14. gr. laga nr. 13/1984, sbr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. III. Af hálfu varnaraðila er vísað til greinargerðar ríkissaksóknara, dags. 17. október sl., sem lögð var fram í Héraðsdómi Reykjavíkur í fyrra málinu, þar sem ákvörðun dómsmálaráðherra frá 8. október sl. um framsal sóknaraðila var staðfest. Varnaraðili segir að úrskurður héraðsdóms hafi verið kærður til Hæstaréttar þar sem meirihluti dómsins hafi hinn 12. nóvember sl. komist að þeirri niðurstöðu að skilja ætti 10. gr. laga nr. 13/1984 svo að óheimilt væri að framselja sóknaraðila þar sem fram kæmi í gögnum málsins að til meðferðar væru hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu fjögur mál vegna ætlaðra brota hans hér á landi. Þeim málum hafi verið lokið með viðurlagaákvörðun Héraðsdóms Reykjaness hinn 9. nóvember sl. Ekkert mál sé því nú til meðferðar hjá lögreglu vegna sóknaraðila. Á grundvelli þessa hafi dómsmálaráðherra tekið á ný ákvörðun um framsal sóknaraðila til Litháen. Varnaraðili telur að skilyrðum laga nr. 13/1984 til framsals sé fullnægt. Þá liggi fyrir samkvæmt framansögðu að sóknaraðili eigi ekkert mál til meðferðar hjá lögreglu hér á landi. Vegna þess sem fram kemur í dómi Hæstaréttar segir varnaraðili að ótvírætt sé að ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 vísi til refsiramma hlutaðeigandi lagaákvæðis, sbr. orðalagið „fangelsi í meira en 1 ár lögum samkvæmt“. Í athugasemdum í greinargerð með ákvæðinu segi jafnframt að takmörkun greinarinnar á framsali miðist við að afbrotið svari til verknaðar sem „samkvæmt íslenskum lögum“ geti varðað fangelsi í meira en 1 ár. Ákvæðið sé reist á 1. mgr. 2. gr. Evrópusamnings um framsal sakamanna, sem sé svohljóðandi: „Verða skal við framsalsbeiðni þegar um er að ræða afbrot sem að lögum þess aðila sem framsals beiðist og þess aðila sem framsalsbeiðni er beint til geta varðað frelsissviptingu eða öryggisráðstöfun í eitt ár eða þyngri refsingu. Þegar fangelsisrefsing hefur verið dæmd eða öryggisráðstöfun ákvörðuð á landsvæði þess aðila sem framsals beiðist, skal refsingin eða öryggisráðstöfun ákvörðuð á landssvæði þess aðila sem framsals beiðist, skal refsingin eða öryggisráðstöfun vera fjórir mánuðir hið minnsta.“ Ákvæði 1. tölul. 3. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 sé í samræmi við þetta, en þar sé það skilyrði sett að framsal til fullnustu refsidóms sé aðeins heimilt ef refsing samkvæmt dómi sé minnst 4 mánaða fangelsi. Um dómaframkvæmd að þessu leyti er vísað til dóms Hæstaréttar frá 25. febrúar 2005 í máli nr. 65/2005. IV. Í dómi Hæstaréttar 12. nóvember 2007 í málinu nr. 569/2007 kom fram að til meðferðar væru hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu fjögur mál vegna ætlaðra brota sóknaraðila hér á landi. Um væri að ræða þjófnað, eignaspjöll, umferðarlagabrot og fíkniefnalagabrot. Þótti málatilbúnaður íslenska ríkisins vera með þeim hætti að hann gæti aldrei leitt til þeirrar niðurstöðu sem það krafðist. Af þeirri ástæðu var felld úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra frá 8. október sl., um framsal sóknaraðila, en jafnframt tekið fram að ekki þyrfti að taka afstöðu til álitaefnis um skýringu á 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984, en sóknaraðili hafði meðal annars teflt fram þeim rökum að um skilyrði fyrir framsali samkvæmt því ákvæði bæri ekki að miða við refsiramma heldur þyrftu dómstólar að meta hvaða refsingu honum yrði gert að sæta að íslenskum lögum fyrir þau tilgreindu brot sem framsalskrafa væri reist á. Fyrir liggur að sóknaraðili gekkst hinn 9. nóvember 2007 undir viðurlaga­ákvörðun í Héraðsdómi Reykjaness fyrir þjófnað, eignaspjöll og umferðarlagabrot. Upplýsingar um þessa afgreiðslu málsins munu hafa borist ríkissaksóknara 12. nóvember 2007 og degi síðar tók dómsmálaráðherra á ný ákvörðun um að framselja skyldi sóknaraðila til Litháen. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með sóknaraðila að dómsmálaráðherra hafi verið óheimilt að taka nýja ákvörðun um að framselja skyldi sóknaraðila. Ákvæði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 er annars efnis en 10. gr. laganna, sem Hæstiréttur vísaði til í dómi 12. nóvember sl. Samkvæmt ákvæði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 er almennt skilyrði framsals að verknaður geti varðað fangelsi í meira en 1 ár „samkvæmt íslenskum lögum.“ Þá er í greinargerð með ákvæðinu vísað til þess að það sé byggt á 2. gr. Evrópusamnings um framsal sakamanna. Í greinargerð með lögum nr. 13/1984 segir að framsalsskyldan samkvæmt 2. gr. Evrópusamningsins sé „bundin við ákveðinn refsiramma”. Einnig er til þess að líta að í dómi Hæstaréttar 25. febrúar 2005 í máli nr. 65/2005 þótti ekki ástæða til að hnekkja ákvörðun um framsal á manni sem voru gefin að sök auðgunarbrot í Sviss að andvirði 10.000 svissneskra franka, sem eru um 600.000 íslenskar krónur að núvirði. Að öllu þessu virtu verður samkvæmt orðalagi 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 og lögskýringargögnum um efni ákvæðisins að líta svo á að uppfyllt séu skilyrði um framsal á sóknaraðila. Verður því fallist á kröfu varnaraðila um að staðfesta ákvörðun dómsmálaráðherra frá 13. nóvember 2007, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þóknun réttargæslumanns sóknaraðila, Stefáns Boga Sveinssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 100.000 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Ákvörðun dómsmálaráðherra frá 13. nóvember 2007, um að framselja sóknar­aðila, X, til Litháen, er staðfest. Þóknun réttargæslumanns sóknaraðila, Stefáns Boga Sveinssonar héraðsdóms­lögmanns, 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 326/2006
Landamerki
Deilt var um hvar merki sameiginlegs lands Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness væru í Stapafelli, en útlit fjallsins er nú mjög breytt vegna malartöku frá því að landamerkjabréf voru gerð. Samkvæmt landamerkjabréfum fyrir landið og aðrar jarðir sem liggja umhverfis fjallið var Stapafell hornpunktur fyrir aðliggjandi jarðir. Í aðalkröfu L var miðað við að tvö merki væru í fjallinu. Ekki var fallist á það og meðal annars vísað til þess að það landamerkjabréf, sem krafan var byggð á, hefði ekki að geyma lýsingu á þeirri línu sem L taldi vera á milli punktanna tveggja, auk þess sem aðeins væri miðað við einn stað í fjallinu í öðrum landamerkjabréfum. Í varakröfu L var miðað við að punkturinn væri þar sem verið hefði hæsti hnjúkur í fjallinu austan Stapafellsgjár. Í forsendum Hæstaréttar var vísað til þess að í lýsingu verkfræðingsins Z, sem kannaði á árinu 1953 hvar á fjallinu lönd jarða mættust, væri augljóslega vísað til kennileitis vestan Stapafellsgjár. Hefðu síðari mælingar á því hvar þetta kennileiti hefði verið leitt til þeirrar niðurstöðu að það hefði verið á norðausturhluta meginfjallsins vestan gjár. Þá hefði kennileiti líkt því, sem landamerkjabréf og lýsing Z vísuðu til, ekki sést frá sumum þeirra jarða, sem landamerkjabréfin taka til, hefði það verið staðsett á fjallinu austan gjár. Auk þess yrði ráðið af ljósmyndum að einungis hluti fjallsins austan Stapafellsgjár hefði sést úr Ytri-Njarðvík, en meginfjallið skyggt á það að öðru leyti. Tekið var fram að ekki réði úrslitum þótt í landamerkjabréfi fyrir Ytra-Njarðvíkurhverfi og Vatnsnes væri vísað til hæstu þúfu á austurhluta fjallsins, enda ekki tekið fram að þúfan væri austan Stapafellsgjár og fjallið legið í norðaustur og suðvestur. Var samkvæmt því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að miða skyldi merki við punkt þar sem Stapafell var hæst áður en malartekja hófst þar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Stefndu Sólveig og Sigurlaug hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 17. apríl 2007. I. Í málinu er deilt um hvar merki sameiginlegs lands Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness eru í Stapafelli á Reykjanesi, en í héraðsdómi er tekið upp orðalag í landamerkjabréfum fyrir það land og aðrar jarðir, sem liggja umhverfis fjallið. Í öllum tilvikum er Stapafell hornpunktur fyrir aðliggjandi jarðir og er í einstökum landmerkjabréfum lýst tilgreindum stað í fjallinu þótt notuð séu mismunandi nöfn eða orð fyrir þann stað, sem miðað er við. Í tilviki Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness heldur aðaláfrýjandi fram að landamerkjabréf fyrir það lýsi tveimur stöðum í fjallinu, það er „hæðsta hnjúk á austurenda Stapafells“ og „Stapafellshnjúk“ og að landamerkjalínan liggi frá öðrum í hinn. Í landamerkjabréfum fyrir aðrar jarðir er ótvírætt að aðeins er miðað við einn stað í fjallinu. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að landamerkjabréf Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness beri að skýra á þann veg að þar sé lýst einum stað í Stapafelli en ekki tveimur. Eru bréfin að því leyti eins og landamerkjabréf fyrir aðrar jarðir, þar sem tilgreindum stað í fjallinu er lýst sem hornmarki. Kemur aðalkrafa aðaláfrýjanda samkvæmt þessu ekki til frekari álita í málinu. II. Aðaláfrýjandi hefur gert varakröfu fyrir Hæstarétti, sem felur í sér að landamerkjapunktur Ytra-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness í Stapafelli verði ákveðinn þar sem verið hafi hæsti hnjúkur í fjallinu austan Stapafellsgjár og þaðan liggi landamerkjalínan í Kirkjuvogsklofninga. Landamerki, sem yrðu þannig ákveðin, falla innan aðalkröfu aðaláfrýjanda og kemur varakrafa hans til úrlausnar í málinu. Í héraðsdómi er lýst aðstæðum á Stapafelli, sem eru nú gjörbreyttar frá því áðurnefnd landamerkjabréf voru gerð. Mjög mikil malartekja hefur farið þar fram allt frá árinu 1953, sem leitt hefur til þess að öll kennileiti eru horfin og fjallið lækkað um tugi metra. Er nú svo komið að einungis lítill hluti þess er enn óhreyfður. Í málinu nýtur hins vegar við uppdrátta af Stapafelli og umhverfi þess og loftmynda, einkum frá seinni árum, auk þess sem ljósmyndir, teknar 1942 og 1943 frá Ytri-Njarðvík, sýna útlínur fjallsins að hluta áður en því var raskað. Þá hafa verið lagðar fyrir Hæstarétt loftljósmyndir frá árinu 1945, sem einnig sýna Stapafell í upprunalegri mynd. Fjallið liggur í stefnu norðaustur og suðvestur og klauf Stapafellsgjá efri hlutann í sundur eftir fjallinu endilöngu. Þar mótar nú aðeins óljóst fyrir gjánni. Hún sést hins vegar glöggt á þeim loftljósmyndum, sem lagðar hafa verið fyrir Hæstarétt. Þær sýna jafnframt að mun stærri hluti fjallsins lá vestan og norðan við gjána en handan hennar. Þá er óumdeilt að fjallið var einnig mun hærra norðvestan við gjána en suðaustan hennar. Verður ráðið af gögnum málsins að hæstu punktar á fyrrnefnda hlutanum hafi verið í 110 til 120 metra hæð, en suðaustan gjár hafi hæð fjallsins einungis náð 75 til 80 metrum. Þá liggur fyrir að á árinu 1953 fól gagnáfrýjandinn íslenska ríkið Zóphóníasi Pálssyni verkfræðingi að kanna nánar hvar á Stapafelli lönd jarða mættust, en fyrir dyrum stóð að hefja vinnslu malarefna úr fjallinu. Er í héraðsdómi tekin upp lýsing Zóphóníasar á staðháttum þegar komið var upp á fjallið. Sagði hann meðal annars að þar hafi verið nærri láréttur, rennisléttur melur og að eina sjáanlega mishæðin hafi verið stuttur klapparhryggur, um einn metri á hæð, sem nokkur sandur hafði safnast að, en uppi á klöppinni hafi verið allstór grasi vaxin þúfa. Enga vörðu eða mishæð hafi hins vegar verið að sjá vestast á fjallinu. Hann hafi haft hornamæli meðferðis og mælt afstöðuna til nokkurra kennileita svo unnt yrði að setja þessa þúfu inn á kort. Mælingar, sem gerðar hafa verið á því hvar það kennileiti var, sem Zóphónías Pálsson lýsti, hafa leitt til þeirrar niðurstöðu að það hafi verið á norðausturhluta meginfjallsins vestan gjár. Verður að skilja málatilbúnað aðaláfrýjanda svo að ekki sé vefengt að hnitasetning samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms sýni þann punkt á fjallinu, sem Zóphónías lýsti. Mælingin fellur saman við lýsingu hans sjálfs á aðstæðum, en hann kvað þúfuna vera á austurhluta fjallsins og nærri þeim stað þar sem fjallið var hæst. Augljóslega var þar vísað á stað vestan Stapafellsgjár. Lýsing hans er skýr og afdráttarlaus og er ekkert fram komið, sem dregið getur úr gildi hennar. Ekki nýtur við annarra heimilda um staðhætti ef undan er skilin lýsing Guðmundar A. Finnbogasonar frá 1972, en hann var fulltrúi landeigenda í Ytri-Njarðvík á fundi sem haldinn var að þeirra frumkvæði um landamerki í Stapafelli og við vettvangsgöngu á fjallið, sem þá þegar hafði verið raskað verulega. Þar fjallar hann um „þúfuna“ á Stapafelli með þeim hætti að hún hafi verið austan við gjána. Um það voru fulltrúar annarra landeigenda honum ósammála, svo sem hermt er í frásögn af nefndum fundi og vettvangsgöngu. Lýsing Guðmundar gefur hins vegar enga vísbendingu um annað en að hann hafi talið einungis eina þúfu geta hafa verið kennileiti á fjallinu. Í héraðsdómi er tekið upp orðalag í landamerkjabréfum jarða, sem land eiga í Stapafell, en merkjum er þar gjarnan lýst svo að miðað sé við þúfu eða vörðu á fjallinu. Kennileitið, sem Zóphónías Pálsson lýsti, var á meginfjallinu þar sem það sást úr öllum áttum og virðist öðrum slíkum ekki hafa verið til að dreifa. Sú aðferð er alþekkt í landamerkjabréfum að miða mörk jarða við sýnileg og augljós einkenni í landslagi, sem skera sig úr og sjást langt að. Kennileiti líkt því, sem landamerkjabréf og lýsing Zóphóníasar vísa til, hefði ekki sést frá sumum þeirra jarða, sem landamerkjabréfin taka til, hefði það verið staðsett á fjallinu austan gjár. Þá verður ráðið af ljósmyndum frá 1942 og 1943, sem áður var getið, að einungis hluti fjallsins austan Stapafellsfjár hafi sést úr Ytri-Njarðvík, en meginfjallið skyggt á það að öðru leyti. Kennileitið, sem áður er lýst, var á norðausturhluta fjallsins. Getur engum úrslitum ráðið þótt í landamerkjabréfi fyrir Ytra-Njarðvíkurhverfi og Vatnsnes sé vísað til hæstu þúfu á austurhluta fjallsins, en þar segir ekki að þúfan sé austan Stapafellsgjár. Eftir rannsókn sína og vettvangsferð gerði Zóphónías Pálsson uppdrátt af Stapafelli og nágrenni 1955, sem sýnir hornmark allra jarða í Stapafellsþúfu á norðausturhluta fjallsins. Þá hefur aðaláfrýjandi lagt fram ljósmynd af Stapafelli frá árinu 1953 sem sýnir að þá þegar hófst mikil efnistaka ofan af fjallinu. Eins og málið liggur fyrir hlýtur einstökum landeigendum í Ytri-Njarðvík og síðar aðaláfrýjanda að hafa verið fullljóst að rétti til efnistöku var frá upphafi stýrt miðað við landamerki, sem aðrir eigendur fjallsins gengu út frá í samræmi við niðurstöðu Zóphóníasar. Engu að síður sáu þeir ekki ástæðu til að aðhafast fyrr en 1972 þegar sá fundur var haldinn, sem áður var getið, þar sem gagnstæðum sjónarmiðum var lýst. Enn leið langur tími þar til aðaláfrýjandi hreyfði málinu næst við gagnáfrýjandann íslenska ríkið á árinu 2000 og höfðaði loks málið 2005. Var landeigendum og síðar aðaláfrýjanda þó í lófa lagið að aðhafast fyrr og áður en kennileitum var spillt og hefur tómlæti þeirra þannig með öðru stuðlað að því að um aðstæður á Stapafelli áður en efnisvinnsla hófst er ekki við annað að styðjast en lýsingu Zóphóníasar Pálssonar. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans staðfest, þar á meðal um málskostnað. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Landeigendur Ytra-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnesi sf., greiði gagnáfrýjandanum íslenska ríkinu 500.000 krónur og gagnáfrýjendunum Hermanni Kristjánssyni, Jörundi Kristjánssyni, Valgerði Ólafsdóttur, Gylfa A. Pálssyni, Maríu Ester Kjeld, Hönnu Kjeld, Kristbjörgu Kjeld, Matthíasi Kjeld, Benedikt Jónssyni, Guðrúnu Jónsdóttur og Margréti Agnesi Jónsdóttur og stefnda Landeigendafélagi Járngerðarstaða og Hópstorfu 40.000 krónur hverjum í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóm Reykjaness 16. mars 2006. Mál þetta var þingfest 27. apríl 2005 og tekið til dóms 2. mars sl. Aðalstefnandi er Landeigendafélag Ytra-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnesi sf., Hólagötu 15, Njarðvík. Í aðalsök eru stefndu Landeigendafélag Járngerðarstaða og Hópstorfu, Baugholti 1, Keflavík vegna Járngerðarstaða í Grindavík og Hóps I og III, Grindavík. Íslenska ríkinu er stefnt í aðalsök vegna Húsatófta í Grindavík og Hafna í Reykjanesbæ. Þá er Sólveigu Eggertsdóttur, Kleppsvegi 64, Reykjavík og Sigurlaugu Eggertsdóttur, Kópavogsbraut 1b, Kópavogi, stefnt vegna Innri-Njarðvíkur I og II í Reykjanesbæ. Hermanni Kristjánssyni, Illugagötu 46, Vestamannaeyjum, Jörundi Kristjánssyni, Hringbraut 136 í Keflavík og Valgerði Ólafsdóttur, Kóngsbakka 2, Reykjavík er stefnt í aðalsök vegna Stapakots vestra í Reykjanesbæ. Þá eru ennfremur stefndu í aðalsök Gylfi A. Pálsson, Tjarnargötu 10, Reykjanesbæ, María Esther Kjeld, Bjarkargötu 10, Reykjavík, Hanna Kjeld, Fagrabergi 20, Hafnarfirði, Kristbjörg Kjeld, Flókagötu 58, Reykjavík, Matthías Kjeld, Dalsbyggð 19, Garðabæ, Benedikt Jónsson, Baugholti 23, Reykjanesbæ, Guðrún Jónsdóttir, Skaftahlíð 30, Reykjavík og Margrét Agnes Jónsdóttir, Skerplugötu 2, Reykjavík, öll vegna Tjarnar­kots í Reykjanesbæ. Aðalstefndi, íslenska ríkið, hefur höfðað gagnsök gegn öllum ofangreindum. Í aðalsök gerir aðalstefnandi þá kröfu að draga eigi landamörk hins sameiginlega lands Ytra-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnesi á Stapafelli gagnvart að­liggjandi jörðum á þann hátt að þau skuli liggja frá línu, sem dregin er frá Vogshól (punktur A), hnit 327825, 387654 Ísnet 93 og þaðan upp í Stapafellsgjá (punktur B), hnit 327960, 384732 Ísnet 93 og síðan úr Stapafellsgjá í austur enda Stapafells (punktur C), hnit 327313, 383061 Ísnet 93 og þaðan í Stapafellshnjúk (punktur D), hnit 326846, 382987, sem er vestan megin við gjána, sem sker Stapafell og fari þaðan í beina línu í Kirkjuvogsklofninga (punktur E), hnit 325731, 386161 og þaðan í Þrívörður (punktur F) hnit 324672, 388298. Aðalstefndi krefst þess að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi þeirra aðalstefndu sem hafa uppi varnir í málinu samkvæmt mati dómsins. Ekki eru gerðar málskostnaðarkröfur á hendur þeim aðalstefndu sem samþykkja kröfugerð aðalstefnanda fyrir dómi eða með útivist. Gagnstefnandi, íslenska ríkið, krefst sýknu í aðalsök en gerir þær dómkröfur í gagnsök að viðurkennt verði að landamerki jarða sem liggja að Stapafelli mætist á fjallinu með hniti 327114, 383160 Ísnet 93. Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Gagnstefndi, Landeigendafélag Y-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnsesi sf., krefst sýknu af kröfu gagnstefnanda í gagnsök. Aðalstefndi, Landeigendafélag Járngerðarstaða og Hópstorfu, gerir þær dóm­kröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda í aðalsök og að aðal­stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Í gagnsök fellst aðal­stefndi, Landeigendafélag Járngerðarstaða og Hópstorfu, á dómkröfur gagn­stefnanda. Aðalstefndu Hermann Kristjánsson, Jörundur Kristjánsson og Valgerður Ólafsdóttir, vegna Stapakots vestra, svo og Gylfi A. Pálsson, María Ester Kjeld, Hanna Kjeld, Kristbjörg Kjeld, Matthías Kjeld, Benedikt Jónsson, Guðrún Jóns­dóttir og Margrét Agnes Jónsdóttir vegna Tjarnarkots gera öll þær kröfur að þau verði alfarið sýknuð af kröfum aðalstefnanda í aðalsök. Þau fallast hins vegar á kröfur gagnstefnanda í gagnsök. Málskostnaðar er krafist af þeirra hálfu úr hendi aðalstefnanda. Aðalstefndu Sólveig Eggertsdóttir og Sigurlaug Eggertsdóttir vegna Innri-Njarðvíkur I og II, Reykjanesbæ hafa ekki látið málið til sín taka þar sem útivist varð af þeirra hálfu við þingfestingu málsins. Aðalsök og gagnsök voru sameinuð og málið rekið sem eitt mál. I. Frá því fyrir lögtöku landamerkjalaga árið1882 hefur Stapafell á Reykjanesi verið hornpunktur milli jarðanna sem að því liggja, Húsatófta, Hafna, Járngerðarstaða, Hóps, Ytri-Njarðvíkurtorfu og Innri Njarðvíkurtorfu. Í máli þessu er deilt um hvar á Stapafelli þessi hornpunktur sé staðsettur og eins hvort þeir séu einn eða tveir. Efnistaka hófst í Stapafelli 1953 í tengslum við framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og hefur efnistaka haldið áfram allt til þessa dags. Hefur fjallinu verið raskað það mikið að flest kennileiti eru horfin og fjallið lækkað um tugi metra. Af lýsingum og gamalli loftmynd sem tekin var 1947 má þó gera sér grein fyrir að gjá gekk í gegnum fjallið og skipti því í tvo helminga. Í landamerkjalýsingum er ýmist talað um umræddan skurðpunkt sem hæsta hnjúk á austurenda Stapafells, Stapafellshnjúk, þúfu á Stapafelli, Stapafellsþúfu, þúfu á innri enda Stapafells eða vörðu á Stapafelli. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að punktarnir séu tveir á sitthvorum hluta Stapafells eins og það leit út áður en efnistaka hófst. Er kröfugerð aðalstefnanda miðuð við það. Af hálfu stefndu og gagnstefnanda er því mótmælt og haldið fram að ofangreind örnefni og kennileiti séu í raun eini og sami staðurinn á Stapafelli. II. Í málinu hafa verið lögð fram landamerkjabréf og önnur heimildarskjöl. Verður efni þeirra nú rakið að því leyti sem hér skiptir máli. Merki Hafnahrepps voru samkvæmt lýsingu Vilhjálms Hinriks Ívarssonar sem skráð var fyrir Örnefnastofnun 1977-1978: „Þaðan lágu mörkin suðvestur að suðri í Steindrang. Hann er nú horfinn, en það var grjótþúst, er stóð nálægt því sem er nú varnargirðingarhliðið, sem er næst suðvestan Ásenda, en þeir eru í Njarðvíkurhreppi. Frá Steindrang er línan í stóran, klofinn klapparhól, sem er nærri beinni stefnu í Stapafellsþúfu á Stapafelli. Ekki sér hennar merki lengur, því búið er að nema burtu fellið – nær ofan til miðs – og aka því til flugvallargerðar.... Úr Stapafellsþúfu liggja mörkin um miðjar Súlur, næsta fell fyrir sunnan, nokkuð hátt með þremur hnjúkum, ...“ Samkvæmt merkjalýsingu 4. september 1889 milli Kirkjuvogs og Grindavíkurhrepps skulu merki vera: „Frá veginum úr miðri „Haugsvörðugjá“ og þaðan beina stefnu í þúfuna, sem er á innri endanum í Stapafelli. Í milli Kirkjuvogs og Njarðvíkur eru þessi landamerki: Frá áðurnefndri þúfu á innri enda Stapafells, þaðan beina stefnu í svonefndan Stóra-Klofning, úr Stóra-Klofning í Steindrang, úr Steindrang í Háaleitisþúfu. Þann 5. febrúar 1954 var gert samkomulag um merki milli Húsatófta í Grindavík og Kirkjuvogshverfisjarða í Hafnarhreppi. Þau skulu vera lína: „úr Haugum á norðvesturbarmi Haugsvörðugjár beina stefnu á Stapfellsþúfu á norðausturenda Stapafells. ...“ Landamerkjabréf Húsatófta er frá 1. júní 1889 og lýsir merkjum m.a. á þennan veg: „ ... og svo sjónhending norður hraun í norðvestur-norður takmarkalínuna úr Sýrfelli og sunnan í Sandfell, Súlur og í Þúfu á Stapafelli, sem aðskilur Húsatóftaland frá löndnum Hafna og Njarðvíkna. Austnorðaustur landamerki milli Húsatófta og Járngerðarstaða frá sjó, og svo úr Bjarnagjá í Þúfu á Stapafelli.“ Landamerkjabréf Járngerðarstaða er frá 19. október 1823 og lýsir merkjum m.a. á þennan veg: „Að vestan ... frá Markhól við sjóinn beina stefnu í Stapafellsþúfu, þaðan í Arnarstein fyrir ofan Snorrastaðavatnsgjá, úr Arnarsteini í þúfuna á Skógafelli-litla, ...“ Landamerkjabréf Hóps er frá 8. júní 1889 og lýsir m.a. merkjum þannig: „ ... þaðan sem sjónhending ræður á hæðsta hnúk [á] Stóra-Skógfelli, þaðan á hæsta hnjúk á Litla-Skógfelli, þar á móts við landamerki jarðarinnar Járngerðarstaða. Þar eð óglöggt hefur verið að ákveða glögg heiðarlandamerki milli jarða þessara, þá hefur eigandi jarðarinnar Járngerðarstaða, ... samþykkt að jörðin Hóp skyldi bera hér eftir óátalið 1/5 af öllu heiðarlandi þessara jarða, sem er rétt hlutfall samanborið við „forngildu“ beggja jarðanna.“ Lýsing merkja Innra-Njarðvíkurhverfis og Voga frá 25. júní 1889: „Úr miðri innri Skoru á Stapa, beina línu í Arnarklett svokallaðan, sem stendur í hrauninu fyrir ofan Vatnsgjá, úr Arnarkletti beina línu suður í vörðu, sem er á Stapafelli, úr Stapafelli í Stapafellsgjá, þaðan beina línu í Vogshól, úr Vogshól beina línu í vörðu, sem stendur á svonefndum Grænás ...“ Lýsing merkja milli Ytra- Njarðvíkuhverfis og Vatnsness er frá 20. september 1889: „Landamerki á millum Ytra- og Innra Njarðvíkurhverfis eru úr miðju Merkiskeri, beint í Grænás, þaðan beint í Vogshól, þaðan upp í Stapafellsgjá og þaðan í hæsta hnjúk á austurenda Stapafells. Úr Stapafellshnjúk beina línu í Kirkjuvogsklofninga, þaðan í Þrívörður ...“ Önnur merkjalýsing var gerð 20. maí 1922 og er hún nákvæmlega eins. Þann 18. október 2003 var rituð yfirlýsing um samkomulag milli stefnanda og eigenda Innri-Njarðvíkur og Tjarnarkots um eftirfarandi merki milli jarðanna: „Að óskipt land jarðanna Innri-Njarðvíkur, Tjarnarkots og Stapakots liggi allt austan línu, sem dregin er úr Vogshól ( hnit: 327825, 387854 Ísnet 93), og þaðan í Stapafellsgjá (hnit: 327960, 384732 Ísnet 93) og þaðan í Hæstahnjúk á austurenda Stapafells (hnit: 327313, 383061 Ísnet 93). Vestan þessarar línu liggur óskipt land Landeigenda Ytri-Njarðvíkurhverfis m/Vatnsnesi.“ Undir þessar yfirlýsingu var ritað af hálfu landeigenda Ytra-Njarðvíkurhverfis m/Vatnsnesi og ennfremur rituðu undir eigendur Innri-Njarðvíkur og Stapakots, en ekki eigendur Tjarnarkots. III. Lagðar hafa verið fram álitsgerðir nokkurra aðila sem komið hafa að málinu. Zóphónías Pálsson verkfræðingur fór á fjallið 1953. Segir meðal annars í greinargerð hans frá 26. júní 2000: „Árið 1953 stóð til að ráðast í allmiklar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli sem kröfðust mikils fyllingarefnis, og höfðu forráðamenn varnarmála fengið augastað á Stapafelli í því sjónarmiði. Á korti því sem herforingja­ráðið danska hafði gert af þessu svæði árið 1908, er sýnt að þrír hreppar eigi land upp í fjallið og er skurðpunktur þeirra á vesturenda fjallsins. Hins vegar bentu landamerkjalýsingar þeirra fimm jarða sem land eiga í fjallið til þess að þessi punktur væri frekar á austurenda þess. Forráðamenn varnarmála báðu því mig að kanna þetta nánar. Ég var mér því úti um landamerkjalýsingar þeirra jarða sem um ræðir, þ.e. fyrir Ytri-Njarðvík, Innri-Njarðvík, Járngerðarstaði og Hóp, Húsatóftir og Hafnir, og hélt á vettvangskönnun ásamt aðstoðarmanni mínum, Friðjóni Júlíussyni. Enginn vegur var þá kominn, og engu var enn farið að raska á fjallinu. Þegar upp á fjallið var komið sýndi það sig, að þarna var nærri láréttur rennisléttur melur svo til gróðurlaus. Eina mishæðin sem sjáanleg var þarna uppi var stuttur klapparhryggur, eða það sem jarðfræðingar kalla „gang“. Var hann aðeins um meter á hæð, um hálfan meter á breidd, en nokkra metra á lengd. Nokkur sandur hafði safnast þarna að, og upp á klöppinni var allstór grasi vaksin þúfa. Enga vörðu né mishæð var hinsvegar að sjá á vesturenda fjallsins, þar sem kort dananna gerði ráð fyrir landamerkja­skurðpunktinum. Ég hafði hornamæli meðferðis, og mældi afstöðu til nokkurra kennileita, svo hægt væri að staðsetja þessa þúfu inn á kort, og eins væri hægt að mæla þennan stað út síðar, þó þúfan og klöppin sem hún stóð á væri horfin. Ég fór nú að líta nánar á landamerkjalýsingarnar. Í lýsingu á landamerkjum Ytri-Njarðvíkur og Vatnsness frá 17. marts 1882 [Rétt 20. september 1889] segir svo: „Landamerki á milli Ytra- og Innra hverfis eru úr miðju Merkiskeri beint í Grænás þaðan beint í Vogshól, þaðan upp í Stapafellsgjá og þaðan í hæðsta hnjúk á austurenda Stapafells. Úr Stapafellshnjúk beina línu í Kirkjuvogsklofninga, þaðan í Þrívörður,“ o.s. frv. Þarna er beinlínis tekið fram að hornpunktur Ytri-Njarðvíkur á Stapafelli sé „hæðsti hnúkur á austurenda Stapafells.“ Síðan segir: „úr Stapafellshnjúk beina línu í Kirkjuvogs­klofninga.“ Þetta benti eindregið til þess að hornpunktur Ytri-Njarðvíkurlands, væri þessi eini klapparhnúkur, sem var á austurenda fjallsins og að kort dananna sem sýndi þennan hornpunkt á vesturenda fjallsins, væri rangt. Landamerkjalýsing Járngerðarstaða segir mörk jarðarinnar liggja frá „Markhól við sjó beina stefnu í Stapafellsþúfu, þaðan í Arnarstein fyrir ofan Snorrastaðavatnsgjá.“ Þann 2. ágúst 1972 er haldinn fundur hjá lögreglustjóranum á Keflavíkur­flugvelli og voru þar mættir fulltrúar landeigenda úr syðri hreppum Gullbringusýslu. Tilefni fundarins var að Guðmundur Finnbogason frá Hvoli í Innri-Njarðvík hafði kært til lögreglustjóra að búið væri að raska gömlum landamerkjapunkti á Stapafelli. Á þessum fundi lagði Guðmundur fram greinargerð um Stapafellsþúfu þar sem segir meðal annars: „Stapafell, eins og það var og hét frá náttúrunnar hendi, var að rótinni til og upp fyrir miðjar hlíðar samstætt fell, en að ofan tvískipt, að vestanverðu mikið hærra, næstum alveg gróðurlaust upp hlíðarnar, sandmelur og grjótskriður, mjókkandi upp og þar efst nokkuð hár klettadrangur. Að austanverðu þar frá kom dalur, Stapafellsdalur, er lá, sem næst frá norðri til suðurs á milli fellhnúkanna. Stapafellsdalurinn var að mestu gróinn lyngmóum með smá meldrögum og mosaflákum í og með. Eystri fellshnúkurinn var mun mikið lægri en sá vestari. Hann var frá rótum að norðan og austan og nær alla leið upp vaxinn grasgróðri og lyngbörðum, mosatrefjum með moldar og leirskriðum í milli. Þar uppi var svipaður gróður á breiðu svæði. Upp á þessum eystri hnúk Stapafells var Stapafellsþúfan staðsett og var það á austurbrúninni, aðeins norðan til við miðja austur hlíðina á fellinu. Þúfan var grasi- og lyngigróinn hóll, upp á honum miðjum var hlaðin grjótvarða, sem var fyrir röskum þrjátíu árum ca. 3-4 fet á hæð, þá fallin að nokkru að ofan. Það mun hafa verið 1925, eða fyrir 47 árum, að ég kom fyrst upp á Stapafellsþúfu. Það var í vorsmalamennsku með fjáreigendum úr I-Njarðvíkurhverfi. Þeir, sem þá komu með mér þar upp, voru þeir, Andrés Grímsson í Ólafsvelli, Kristinn Jónsson í Akri og Finnbogi Guðmundsson, faðir minn, í Tjarnarkoti. Við vorum góða stund í fögru veðri þar uppi, og er mér það enn í fersku minni, er þeir félagar sýndu mér og sögðu um staði og örnefni er þaðan sáust. Andrés, sem var þeirra lang elztur og mjög vel kunnugur öllum landamerkjum og örnefnum, sýni mér landamerkjalínu Grindvíkinga og Njarðvíkinga, er hann sagði, að lægju frá Stapafellsþúfu, þar sem við sátum og beina línu í Arnarklett, en Arnarklettur er skammt upp í suðaustur frá Snorrastaðatjörnum, er liggja skammt ofan til við Háabjalla í landi Vogamanna. Þetta var í fyrsta skipti, sem ég kom þar upp, en seinna kom ég oft upp á Stapafellsþúfu meðan hún var allt fram fyrir 1940. Andrés í Ólafsvelli var fæddur í I-Njarðvíkurhverfi. Hann hafði sína vissu um Stapafellsþúfu frá þeim mönnum, er hann smalaði með sem unglingur. Voru þeir sumir hverjir fæddir um og fyrir 1820 og uppaldir þar í hverfi. Höfðu þeir sína vitneskju frá sínum næstu á undan o.s.fr. Eins og var um Magnús Magnússon, bónda í Hólmfastskoti. Hann ólst upp með Andrési í I-Njarðvík og var nokkrum árum eldri en hann. Ég kom með Magnúsi upp á Stapafellsþúfuna. Hann var ekki í neinum vafa, fremur en aðrir, um tilveru hennar á þessum stað. Fyrir nokkrum árum fékk ég fregnir um, að til væri landamerkjakort, er sýndi landamæri Grindavíkur, Hafna og Njarðvíkur. Á þeim uppdrætti var Stapafellsþúfan uppteiknuð, sem landamerkjapunktur. Ég hafði grun um að þetta landamerkjakort sýndi ekki hinn rétta stað Stapafellsþúfunnar. Ég var einnig þess áskynja, að merkingar á landi höfðu verið framkvæmdar samkvæmt þessu korti. Þar mátti sjá áberandi frávik frá þeirri línu, er lá úr Stapafellsþúfu í Arnarklett. Því gerði ég það til enn frekari staðfestingar á því, sem hér hefur verið sagt að fara á fund nokkurra manna úr Höfnum og af Miðnesi, er smöluðu kringum Stapafell, sumir vor og haust í marga áratugi, og bað þá um að segja mér, hvar Stapafellsþúfan hafi verið. Þeir voru allir á einu máli um þann sama stað, er hér hefur verið frá sagt, og sögðust þeir vera tilbúnir, hvenær sem er að undirskrifa það.“ Gagnstefnandi fékk Gunnar F. Guðmundsson sagnfræðing til þess að gefa álit sitt og segir meðal annars í álitsgerð hans: „Að athuguðu máli sýnist mér skynsamlegast að álykta að landamerkjabréf Ytri-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness (undirritað 20. sept. 1889 og þinglesið 16. júní 1890) sé að formi til í samræmi við aðrar hliðstæðar heimildir og víki ekki frá þeirri meginreglu í landamerkjalýsingum að einn punktur taki við af öðrum jafnvel þótt lítils háttar ósamræmi í orðalagi geti vakið grunsemdir um annað. Enn fremur hefur mátt búast við að Stapafellshnjúkur væri staðsettur með líkum hætti og hæsti hnjúkurinn á austurenda Stapafells ef um tvö kennileiti væri að ræða (t.d.: „Stapafellshnjúk á vesturenda Stapafells beina línu í Kirkjuvogsklofninga...“) Þetta hefði verið þeim mun nauðsynlegra ef Stapafellshnjúkur var lítt þekkt örnefni fyrr á tímum eins og álykta má af því að það kemur ekki fyrir í örnefnaskrá Ara Gíslasonar.“ Sigurgeir Skúlason landfræðingur setti landamerki inn á kort það sem aðalstefnandi byggir kröfur sínar á. Í ódagsettri greinargerð hans og Kristmundar B. Hannessonar segir meðal annars: „Í landamerkjabréfi Innra Njarðvíkurhverfis og Ytri Njarðvíkurhverfis m/Vatnsnesi frá 20. september 1889, nr. 178 segir: „þaðan beint í Vogshól, þaðan upp í Stapafellsgjá og þaðan í hæðsta hnjúk á austurenda Stapafells“. Það er rétt að þessi lýsing er mjög skýr. Fellið liggur suðvestur-norðaustur og má segja að á því séu fjögur horn sem liggja í höfuðáttirnar. Stapafellsgjá gengur í gegnum fellið til suðvesturs og klýfur það. Á því horni sem skagar í austur „austan gjár“ hlýtur sá punktur að vera sem er á austurenda Stapafells en ekki á norður horni þess eins og Zóphónías telur vera. Í landamerkjabréfi dags. 20. maí 1922, nr. 61 fyrir sömu jarðir, er sama lýsing endurtekin og undirrituð af öllum eigendum Ytri-Njarðvíkurhverfis m/Vatnsnesi, Innri-Njarðvíkurhverfis, Kirkjuvogstorfunnar í Höfnum og fyrir Keflavíkurlandar­eignina. Það er ólíklegt að allir þessir menn hafi ruglast á höfuðáttunum og líka þeir sem á undan þeim fóru. Þó menn hafi ekki verið með áttaviðmiðanir alveg nákvæmar eins og Gunnar F. Guðmundsson telur þá getur ekki verið vafi á því þarna hvað var austurendi fellsins þegar komið er upp á Stapafellsgjána. Eins getur annað vart staðist en að menn hafi gengið á merkin og lýst þeim samkvæmt því enda lágu þarna leiðir milli byggðarlaga svo ekki hefur það átt að valda erfiðleikum að ganga á merkin þarna. Þegar gengið er á merkin og komið er upp í Stapafellsgjá, sem ekki er ágreiningur um hvar er, og horft er á Stapafell þaðan er ekki hægt að villast á því hvað er austurendi fellsins. Þaðan er horft á endann á fellinu og þaðan séð er punktur Zóphóníasar, sem er vestan gjárinnar sem klýfur fellið, á vestari hluta Stapafells en ekki austari og eru frekar líkur á að menn sem gerðu landamerkjalýsinguna hefðu talið þann stað sem Zóphónías velur sem landamerkjapunkt, vera á vestri hluta fellsins en ekki á austari enda þess. ... Ekki virðist vera vafi á punktinum á austurenda Stapafells og að hann er á austurendanum en ekki norðurendanum eins og Zóphónías setti hann inn. Danir settur hreppamarkalínuna öðruvísi niður en hún er talin vera í dag. Þeir hefðu ekki sett línuna svona niður án þesss að hafa góðar heimildir fyrir því enda kom Bjarni Sæmundsson, fiskifræðingur þar mjög við sögu og hlýtur hann að teljast góð heimild. Miðað við hreppamarkalínu Dana í gegnum Stapafell styður línan það að í fellinu séu tveir landamerkjapunktar fyrir Ytri Njarðvíkur, annar á austurenda Stapafells og hinn á hæsta hnúk fellsins en hreppamarkalínan kemur á austurenda fellsins og beit í hæsta hnúk fellsins og þaðan áfram í Kirkjuvogsklofninga. ... Þetta bendir allt til þess að punktarnir í landamörkum Ytri-Njarðvíkur í Stapafelli séu tveir.“ Í greinargerð Zóphóníusar Pálssonar 26. september 2002 segir meðal annars: „Það hefur valdið nokkrum heilabrotum af hverju merkjalýsing Ytri-Njarðvíkur segir að merkjapunktur þeirrar jarðar á fjallinu sé skilgreindur sem, „hæsti hnjúkur á austurenda Stapafells“. Skýringin virðist vera sú, að eftir fjallinu næstum því miðju, gengur dæld, eða dalur, frá suðvestri til norðausturs. Norðvestari hluti fjallsins er þó nokkuð meiri um sig en sá suðeystri, en einkum er norðvestri hluti fjallsins töluvert hærri en sá suðeystri, og samkvæmt amerískum kortum, sem voru gerð áður en farið var að taka efni ofan af fjallinu, sýnir norðvestari hlutann ná upp allt að 121 m hæð, meðan suðeystri hlutinn náði aðeins um 80 m hæð. Frá norð norðvestri séð skyggir norðvestri hluti fjallsins á þann suðeystri, svo hann sést tæplega úr þeirri átt (t.d. frá Klofningi). Einhverjum Njarðvíkingnum sem leit á fjallið úr þeirri átt, hefur því sýnst, 1813, að hæsti hnjúkurinn á fjallinu væri á austurenda þess, þar sem það leit þannig út frá honum séð, og sá hefur fært það í letur, sem síðan hefur haldist. Nú var Stapinn eða berggangurinn, sem fjallið er sennilega kennt við, mjög nálægt hæðsta hnjúknum, og þúfan, sú eina sem sjáanleg var uppi í fjallinu í mars 1953, og varðan á Stapafelli sem nefnd er í sumum landamerkjalýsingunum, hlýtur að vera þessi eini bergstapi sem þar var að finna, því vörðu eða vörðubrot, var hvergi að sjá árið 1953. Þar sem bergstapinn, og hrafnaþúfan á honum gaf mun skýrari afmörkun en hæðsti hnjúkurinn, eða Stapafellshnjúkur, þótti mér sjálfsagt 1953 að miða við bergstapann og þúfuna, enda staðfesti einn ágætur bóndi úr Höfnum, að Stapafellsþúfan væri af öllum Hafnabændum talin sú viðurkennda landamerkjavarða á fjallinu. Það kemur einnig greinilega fram á bréfi, sem Njarðvíkingurinn Guðmundur A. Finnbogason ritaði sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli, 31. júlí 1972. Hann segir: „Stapafellsþúfan var og er mikilvægur landamerkjapunktur á landamærum Grindavíkur, Hafna og Njarðvíkur landareigna.“ Lýsir Guðmundur Stapafelli og Stapafellsþúfu, sem hann segir hafa verið vel þekkta meðal bænda í Njarðvík. Tilefni bréfs Guðmundar var hinsvegar, að kæra að búið væri að fjarlægja Stapafellsþúfuna, og lækka fjallið heilmikið, en síðan hafði verið settur stöpull, með stöng og fána. Taldi Guðmundur merki þetta sett af handahófi og krafðist þess að það yrði fært á sinn rétta stað, þar sem Stapafellsþúfan stóð. Sýslumaður (lögreglustjórinn), á Keflavíkurflugvelli boðaði af þessu tilefni eftirtalda á sinn fund 3. ágúst 1972. ... Leiða má hugann að því, að hverjir sem upphaflega ákváðu að þessar landareignir skyldu eiga land í fjallið Stapafell, hafa að sjálfsögðu valið þann punkt í fjallinu sem sést vel úr öllum áttum og getur verið óumdeilanlegur, þ.e. hæðsta hnjúkinn á fjallinu og þegar svo vel vill til að rétt við hæðsta hnjúkinn er bergstapi, sá eini sem sker sig úr uppi á fjallinu er eðlilegt að nota hann og hrafnaþúfu þá sem uppi á honum er til skilgreiningar. Hinsvegar er illskiljanlegt hvernig Danirnir fundu upp á því að sýna þennan markapunkt á vesturenda fjallsins, miðað við allar þær landamerkjalýsingar sem fyrir lágu.“ IV. Aðalstefnandi byggir á landamerkjabréfum Innri-Njarðvíkurhverfis og Ytri-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnesi sem beri saman mörkin milli jarðanna frá Vogshól, þaðan upp í Stapafellsgjá og þaðan í hæsta hnjúkinn á austurenda Stapafells. Þessi lýsing sé talin mjög skýr þar sem fellið liggi suðvestur-norðaustur og megi því segja að á því séu fjögur horn sem liggi í höfuðáttirnar. Stapafellsgjá gangi í gegnum fellið til suðvesturs og kljúfi það. Á því horni sem skagi í austur hljóti sá punktur að vera sem sé á austurenda Stapafells en ekki á norðurhorni þess eins og sumir hafi talið. Landamerkjabréf frá 20. maí 1922 fyrir sömu jarðir séu á sömu lund og sama lýsing endurtekin og undirrituð af öllum eigendum Ytri-Njarðvíkurhverfis m/Vatnsnesi, Innri-Njarðvíkurhverfis, Kirkjuvogstorfum í Höfnum og eigendur Keflavíkurlandar­eigna. Telur aðalstefnandi að þessir eigendur hafi haft höfuðáttirnar á hreinu. Þegar gengið sé á merkin og komið upp í Stapafellsgjá, sem ekki sé ágreiningur um hvar sé, og horft á Stapafell þaðan, sé ekki unnt að villast á því hvað sé austurendi fellsins. Þaðan sé horft á endann á fellinu og þaðan séð sé merkja­punktur, sem Zóphónías Pálsson hafi teiknað á uppdrátt, á vestari hluta Stapafells en ekki þeim austari. Í landamerkjabréfi Voga og Innri-Njarðvíkurhverfis segi svo: „Beina línu suður í vörðu sem er á Stapafelli, úr Stapafelli í Stapafellsgjá.“ Þessi lýsing styðji það að punkturinn sé á austurenda Stapafells því ef punkturinn væri á norðurendanum þyrfti landamerkjalínan fyrst að fara yfir Stapafellsgjána til að komast í þann punkt og síðan til baka í gjána sem sé mjög óeðlileg tilhögun. Í landamerkjabréfi Húsatófta í Grindavík sé fyrst lýst landamörkum milli Húsatófta að vestan og Hafna þar til komið sé í Stapafell. Þá sé talað um þúfu sem aðskilji land Húsatófta frá löndum Hafna og Njarðvíkna. Síðan sé lýst mörkum milli Húsatófta að austan og Járngerðarstaða frá sjó og í þúfu frá Stapafelli. Ef þetta væri saman þúfan sé undarlegt að í fyrri hluta lýsingarinnar sé sagt að hún aðskilji lönd Húsatófta, Hafna og Njarðvíka en ekki sé talað um Járngerðarstaði. Í seinni lýsingunni sé svo aðeins talað um Húsatóftir og Járngerðarstaði. Þetta bendi sterklega til þess að um tvo staði séð að ræða á Stapafelli. Í örnefnaskrá yfir Kirkjuvog í Höfnum, sem Ari Gíslason hafi skráð eftir Gunnlaugi Jósefssyni, Guðmundi Samúelssyni, Þorsteini Bjarnasyni og Hinriki Ívarssyni, hafi hann eftir þeim að Stapafellið sé að mjög litlu leyti í landi Hafna. Hreppamarkalína Dana í gegnum Stapafell styðji það að í fellinu séu tveir landamerkjapunktar fyrir Ytri-Njarðvíkur. V. Gagnastefnandi byggir á því að kennileitin Stapafellsþúfa, Stapafellshnjúkur, varða á Stapafelli og austurendi Stapafells sé í raun einn og sami punkturinn sem myndi hornmörk jarða aðila þessa máls. Hnitpunktar þeir sem í dómkröfum gagnstefnanda greini séu fundnir með aðstoð Landforms ehf. og Verkfræðistofu Suðurlands ehf. en hæðarlínum Stapafells úr kortum frá 1908, 1947, 1980 og 1989 hafi verið varpað með stafrænum hætti á loftmynd frá Loftmyndum ehf. Kortin hafi verið fengin frá Landmælingum Íslands en þau séu unnin úr eldri loftmyndum. Þessi vinna hafi óumdeilanlega leitt í ljós hvar hæðsti punktur Stapafells hafi verið áður en jarðrask á fjallinu hafi hafist. Gagnstefnandi telur málsástæður og rök aðalstefnanda í andstöðu við fyrirliggjandi landamerkjalýsingar og landfræðilegar staðreyndir. Í því sambandi bendir gagnstefnandi á að hvergi í öllum þeim landamerkjabréfum sem liggi frammi í málinu sé lýsing á þeirri línu sem eigi að vera á milli þessara tveggja meintu punkta á Stapafelli. Slíkt dragi mjög úr staðhæfingum aðalstefnanda þar sem það tíðkist ekki við lýsingu landamerkja að enda lýsingu á einum punkti og halda síðan áfram á þeim næsta án þess að gerð sé grein fyrir því hvernig landamerkin liggi milli þessara punkta. Ef um tvo punkta hefði verið að ræða á Stapafelli hefði lýsingin hljóðað um landamerki „úr hæsta hnjúk á austurenda Stapafells, í Stapafellshnjúk á vesturenda Stapafells.“ Slík lýsing sé hins vegar ekki í hinum skýru landamerkjabréfum sem liggi frammi í málinu. Ályktun aðalstefnanda í stefnu sé jafnframt í ósamræmi við öll önnur landamerkjabréf aðliggjandi jarða. Hvergi í þeim landamerkjabréfum sé að finna lýsingu þess efnis að um tvo sjálfstæða punkta á Stapafelli sé að ræða. Þvert á móti gefi öll landamerkjabréfin eindregið til kynna að punkturinn sé aðeins einn. Þessi skilningur á framlögðum landamerkjabréfum komi heim og saman við lýsingu Zóphóníasar Pálssonar á aðstæðum á Stapafelli árið 1953. Eina kennileitið sem tækt sé til nota sem hornpunkt landamerkja sé þúfan sem staðsett hafi verið á efsta hnjúk fjallsins sem Zóphónías hafi lýst. Þessi þúfa sé jafnframt eini punkturinn á fjallinu sem sést hafi úr öllum áttum. Gagnstefnandi styðji kröfu sína við þennan punkt. Þá telur gagnstefnandi að ekki sé hægt að túlka „hæsta hnjúk á austurenda Stapafells“ og „Stapafellshnjúk “ sem tvö aðskilin kennileiti. Yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að átt sé við sama kennileitið. Almenn málvitund hnígi og til sömu niðurstöðu. Gagnstefnandi bendir á að í landamerkjalögum frá 17. mars 1882 hafi verið lögð skylda á landeigendur að halda við og skrásetja landamerki jarða sinna. Samkvæmt 3. gr. laganna hafi landeigendi átt að sýna hverjum þeim, sem land áttu til móts við hann, lýsinguna og fá samþykki þeirra fyrir henni. Þessa merkjalýsingu hafi átt að afhenda sýslumanni til þinglesturs á manntalsþingi. Áður en slíkt var gert hafi þó verið lögð sú skylda á sýslumann að grennslast eftir hvort landeigandi hafi ekki uppfyllt skyldur sínar. Samkvæmt þessu telur gagnstefnandi ljóst að landamerki jarða sem liggja að Ytra-Njarðvíkurhverfi með Vatnsnesi, sem öll lýsi einum punkti á Stapafelli, hafi öll verið samþykkt af fyrrum eigendum Ytri-Njarðvíkurhverfis með Vatnsnesi. Fyrri rétthafar landsins hafi því viðurkennt landamerki Hafna og Húsa­tófta miðað við að hornpunkturinn sé aðeins einn á Stapafelli. Aðalstefnandi geti ekki öðlast ríkari rétt en fyrri eigendur hvað þetta varðar. Í þessu sambandi bendir gagnstefnandi ennfremur á að Franz Siemsen, sýslumaður í Gullbringu- og Kjósasýslu frá 1886 til 1899, hafi unnið meiri hluta þeirra landamerkjabréfa sem liggi frammi í málinu. Það auki verulega sönnunargildi og trúverðugleika bréfanna varðandi full­yrðingar gagnstefnanda. Gagnstefnandi telur varhugavert hjá aðalstefnanda að byggja mál sitt nær eingöngu á landakorti Herforingjaráðs Dana frá 1908. Fræðimenn hafi gagnrýnt kort Dananna fyrir óvandaða meðferð á örnefnum Íslands sökum tungumálaörðugleika. Kortin hafi ennfremur verið gerð í öðrum tilgangi. Ástæða þess að Danirnir minnist á vesturenda Stapafells sé fyrst og fremst sú að þeir töldu þar hæsta punkt fjallsins vera, 113 metrar, en ekki vegna þess að þar hafi verið hreppamarkapunktur. Gagnstefnandi heldur því fram að landamerkjapunktur aðalstefnanda, merktur C, sé ekki og hafi aldrei verið hæsti hnjúkur á austurenda Stapafells. Eins og framlögð dómskjöl sýni sé þessi punktur í 75 til 80 metra hæð en þar hafi ekki jarðrask átt sér stað ennþá. Þegar horft sé til Stapafells frá Ytri-Njarðvík sé útilokað að punktur C hafi sést vegna þess að hann hafi þá verið í hvarfi við hæsta punkt Stapafells sem hafi verið 111 metra hár. Punktur í dómkröfum gagnstefnanda sé því hinn eini mögulegi hæsti hnjúkur á austurenda Stapafells. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar einnig á tómlæti. Í því sambandi bendir gagnstefnandi á að árið 1972 hafi einn landeiganda í Ytri-Njarðvíkurhverfi, Guðmundur A. Finnbogason, kært það að búið hafi verið að fjarlægja Stapafellsþúfuna. Skýrslur hafi verið teknar og gengið á vettvang í framhaldi af því. Þar sem þúfan sjálf hafi verið fjarlægð hafi verið lagt fyrir framkvæmdaraðila að reisa landamerkjastöpul á þeim stað er Zóphónías Pálsson hafi mælt út Stapafellsþúfuna árið 1953. Engir frekari eftirmálar hafi orðið vegna kærunnar en ekki sé vitað til þess að þessi stöpull hafi verið reistur. Dómkröfur gagnstefnanda miðist hins vegar við að landamerki jarða sem liggja að Stapafelli mætist á þeim stað sem reisa átti stöpulinn. Aðalstefnandi hafi átt að hefjast handa við málshöfðun árið 1972 og sé hann því búinn að fyrirgera rétti sínum til að hafa uppi kröfur í málinu vegna tómlætis síns. Gagnstefnandi byggir kröfu sína einnig á 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Gagnstefnandi hafi eignast jörðina Hafnir árið 1948 og jörðina Húsatóftir árið 1955. Skilyrði hefðarlaga séu því augljóstlega uppfyllt. Við kaup beggja jarðanna hafi aðilar verið í góðri trú um landamerki jarðanna og hafi gagnstefnandi frá þeim tíma ráðstafað og hagnýtt sér hið umdeilda landsvæði undir efnisnámur án athugasemda og mótmæla gagnstefnda. Því sé ljóst að gagnstefnandi hafi unnið eignarrétt fyrir hefð á landsvæði því sem liggi milli kröfulínu aðalstefnanda og kröfulínu gagnstefnanda. VI. Frá því fyrir lögtöku landamerkjalaga 1882 hefur Stapafell á Reykjanesi verið hornpunktur jarðanna sem að því liggja. Að sunnan og austan Húsatóftir, Hóp og Járngerðarstaðir, að vestan Hafnir en að norðan lönd Ytri-Njarðvíkurtorfu og Innri-Njarðvíkurtorfu. Í málinu er deilt um hvar á Stapafelli umrætt hornmerki sé og eins hvort þau séu eitt eða fleiri. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að merkin séu tvö en aðrir aðilar málsins telja að landamerki mætist í einum skurðpunkti á Stapafelli. Efnistaka hófst úr Stapafelli 1953 og hefur haldið áfram æ síðan. Flest kennileiti eru nú horfin af fellinu og það hefur verið lækkað um tugi metra. Tvær lýsingar eru af fellinu eins og það var áður en byrjað var að raska því og er þeirra getið hér að framan. Þá hefur verið lögð fram í málinu loftmynd af fellinu sem tekin var 1947. Gjá, sem getið er um í lýsingu og sést á loftmyndinni, skiptir fellinu í tvo hluta. Gjáin sést varla lengur því svo mjög eru allar aðstæður breyttar frá því sem áður var. Landamerkjalýsingar eru raktar hér að framan. Í þeim er hornmerki á Stapafelli ýmist tilgreind sem þúfa á Stapafelli, Stapafellsþúfan, hæsti hnjúkur á austurenda Stapafells, Stapafellshnjúkur eða varða á Stapafelli. 1. Aðilar deila um hvort hornmerkið sé eitt eða tvö á Stapafelli. Landamerkjabréf Ytri-Njarðvíkurhverfis og Vatnsness frá 20. september 1889 var samið á grundvelli landamerkjalaga frá 1882. Það var samþykkt af þeim er hlut áttu að máli og síðan þinglýst eins og skylt var. Landamerkjabréfið styðst við eldri landamerkjalýsingu frá 30. október 1813 og nánast sama lýsing færð inn í landamerkjabók 20. maí 1922. Í landamerkjabréfinu frá 20. september 1889 segir að landamerki á milli ytra og innra hverfis séu „ ... úr miðju Merkiskeri, beint í Grænás, þaðan beint í Vogshól, þaðan upp í Stapafellsgjá og þaðan í hæsta hnjúk á austurenda Stapafells. 2. Úr Stapafellshnjúk beina línu í Kirkjuvogsklofninga.“ Dómurinn telur að þetta landamerkjabréf, en aðalstefnandi byggir málatilbúnað sinn á því, sé að formi til í samræmi við aðrar hliðstæðar heimildir og víki ekki frá þeirri meginreglu í landamerkjalýsingu að einn punktur taki við af öðrum. Hvergi er lýsing á þeirri línu sem aðalstefnandi telur vera milli merkis á hæsta hnjúk á austurenda Stapafells í Stapafellshnjúk vestan við gjá. Hvergi í öðrum landamerkjalýsingum, sem lagðar hafa verið fram í málinu, er að finna lýsingu á því að merkin séu tvö á Stapafelli. Þvert á móti geta landamerkjabréfin aðeins um eitt merki. Herforingjaráðskortið frá 1908 hefur ekki sama gildi um landamerki milli jarða eða hreppa enda gert í öðrum tilgangi. Sama á við um örnefnaskrá sem getur aðeins verið heimild til hliðsjónar. Þessi niðurstaða fær einnig nokkra stoð í lýsingu Zóphóníusar Pálssonar sem gekk á Stapafell 1953. Lýsti hann fjallinu sem nærri láréttum rennisléttum mel er upp var komið. Eina mishæðin sem sjáanleg var þarna uppi var stuttur klapparhryggur með þúfu á. Kemur fram í lýsingu Zóphóníusar að hann hafi enga vörðu eða mishæð séð á vesturenda fjallsins þar sem kort Dananna geri ráð fyrir landamerkjaskurð­punktinum. Dómurinn telur því ekki unnt að túlka „hæst hnjúk á austurenda Stapafells“ og „Stapafellshnjúk “ sem tvö aðskilin kennileiti. Verður talið að hornpunkturinn sé aðeins einn enda hnígur almenn málvitund einnig til þeirrar niðurstöðu. 2. Deilt er um hvar þessi punktur sé á fjallinu. Stapafell var upp fyrir miðjar hlíðar samstætt fell en að ofan tvískipt. Dalur eða gjá lá í gegn milli fellhnjúkanna. Vesturhluti fellsins var mun hærri en sá austari. Samkvæmt amerískum kortum sem voru gerð áður en farið var að taka ofan af fjallinu náði norðvestari hlutinn allt að 121 metra hæð meðan suðeystri hlutinn náði aðeins um 80 metra hæð. Eins og áður sagði gekk Zóphónías Pálsson á fjallið 1953 og lýsti klapparhrygg með þúfu á en þessi berggangur hafi verið mjög nálægt hæsta hnjúk Stapafells og hafi hann sést úr öllum áttum. Í lýsingu Zóphóníusar segir að þetta hafi verið eina kennileitið á Stapafelli og skorið sig úr uppi á fellinu. Það er því skoðun dómsins að eins og málið liggur fyrir beri að ákvarða mörkin í sem bestu samræmi við málsgögn í heild. Þegar gögnin eru virt þykir eðlilegast að miða við að skurðpunkturinn sé aðeins einn og hann sé þar sem Stapafell var hæst, á Stapafellshnjúk. Verður talið að þar mætist landamerki þeirra jarða sem lönd eiga að Stapafelli. Kröfugerð gagnstefnanda miðast við hnitpunkt sem fundin var með aðstoð Landforms ehf. og Verkfræðistofu Suðurlands ehf. en hæðarlínum Stapafells úr kortum frá 1908, 1947, 1980 og 1989 var varpað með stafrænum hætti á loftmynd frá Loftmyndum ehf. Kortin voru fengin frá Landmælingum Íslands en þau eru unnin meðal annars úr eldri loftmyndum. Verður fallist á með gagnstefnanda að þannig hafi verið fundinn hæsti punktur Stapafells eins og hann var áður en jarðrask hófst á fjallinu. 3. Deilt er um hvort markalínan liggi í Stapafellsgjá eða beint úr Vogshól í Stapafellshnjúk. Krafa aðalstefnanda lítur að því að draga eigi línuna frá Vogshóli í nyrðri enda Stapafellsgjár og þaðan í Stapafell. Aðrir aðilar málsins, sem sett hafa fram kröfur, telja að miða eigi við beina línu frá Vogshól í Stapafell. Aðalstefndu, eigendur Tjarnarkots og Stapakots, hafa sérstaklega mótmælt þessum kröfum aðalstefnanda enda varðar þessi krafa eingöngu hagsmuni þeirra, þ.e. mörkin milli Ytri – og Innri –Njarðvíkur. Þegar bændur á Reykjanesi fóru að eignast ábýlisjarðir sínar sjálfir og fengu þeim afsalað frá konungi og Skálholtsstól tóku þeir að huga að landamerkjum meira en áður hafði verið og gangast fyrir því að skjalfesta þau. Landamerki Njarðvíkurjarðanna voru skjalfest 1813 en þann 30. október það ár komu bændur í Njarðvík og Kirkjuvogi saman fyrir sáttanefnd og gerðu með sér samkomulag. Í sáttargjörðinni segir að merkjalínan liggi úr Grænás „ ... þaðan beint í Vogshól og þaðan í Stapafellsgjá hvað Ytrinjarðvíkur bændur láta sér og fullkomlega lynda.“ Þann 25. júní 1889 undirrituðu eigendur jarða í Ytra- og Innra- Njarðvíkurhverfi landamerkjabréf þar sem landamerkjum milli hverfanna er lýst þannig að línan liggi í Stapafellsgjá. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að allir þeir sem hagsmuni hafi átt að gæta hafi undirritað þetta landamerkjabréf og hefur því ekki verið mótmælt af hálfu þeirra sem stefnt er vegna Tjarnarkots og Stapakots. Í landamerkjabréfi 20. maí 1922 er einnig sagt að línan liggi frá Vogshóli í Stapafellsgjá. Segir jafnframt að landamerkin séu samkvæmt landamerkjabréfi frá 30. október 1813 sem hafi verið samþykkt og undirritað af öllum landeigendum Ytri- og Innri-Njarðvík og Kirkjuvogseigendum. Landamerkjabréfið frá 1922 er og undirritað af öllum jarðeigendum í Innri- Njarðvík Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing frá 18. október 2003 sem undirrituð er af eigendum Stapakots þar sem fram kemur m.a. að markalínan liggi í Stapafellsgjá. Samkvæmt framansögðu verður talið að núverandi eigendur Stapakots og Tjarnarkots séu bundnir af framangreindum yfirlýsingum fyrrverandi eigenda jarða í Innri-Njarðvík. Verður litið svo á að þeir hafi samþykkt að merkjalínan fari í Stapafellsgjá en ekki beint úr Vogshól í Stapafell. Niðurstaða málsins í heild verður því sú að landamörk Ytri-Njarðvíkur með Vatnsnesi gagnvart aðliggjandi jörðum skulu liggja samkvæmt línu sem dregin er frá Vogshól (hnit 327825, 387654 Ísnet 93), þaðan í Stapafellsgjá (hnit 327960, 384732 Ísnet 93) og síðan úr Stapafellsgjá í Stapafell þar sem landamerki allra jarða er liggja að Stapafelli mætast á fjallinu með hnit 327114, 383160 Ísnet 93, þaðan í beina línu í Kirkjuvogsklofninga (hnit 325731, 386161) og þaðan í Þrívörður (hnit 324672, 388298). Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli aðila. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Einari G. Péturssyni dr. phil og Kristjáni Torfasyni lögfræðingi. DÓMSORÐ: Landamerki milli Járngerðarstaða, Hóps I og II, Húsatófta, Hafna, jarða í Ytri- Njarðvík og Innri-Njarðvík skulu skulu liggja samkvæmt línu sem dregin er frá Vogshól (hnit 327825, 387654 Ísnet 93), þaðan í Stapafellsgjá (hnit 327960, 384732 Ísnet 93) og síðan úr Stapafellsgjá í Stapafell þar sem landamerki allra jarða er liggja að Stapafelli mætast á fjallinu með hnit 327114, 383160 Ísnet 93, þaðan í beina línu í Kirkjuvogsklofninga (hnit 325731, 386161) og þaðan í Þrívörður (hnit 324672, 388298). Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 428/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. september 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. október nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að ákærða X verði á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans í héraði en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 2. október næstkomandi klukkan 16 vegna brota sem talin eru varða við 1. mgr. 155. gr., 247. gr., 248. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 73. gr. tékkalaga nr. 94/1933 og 44. gr. og 45 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í kröfunni kemur fram að ákærði sæti nú gæsluvarðhaldi til klukkan 16 í dag á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands uppkveðnum 26. ágúst síðastliðinn. Ákærða var veitt reynslulausn af tæplega sex ára eftirstöðvum sautján ára fangelsisdóms í júní 2001. Með ákæru, dagsettri 10. maí síðastliðinn, höfðaði lögreglustjórinn í Reykjavík opinbert mál á hendur ákærða hér fyrir dómi vegna þrettán brota sem talin eru hafa verið framin á tímabilinu frá nóvember 2001 fram í apríl 2002. Er ákærða þar meðal annars gefið að sök að hafa með auðgunarbrotum og skjalafalsi náð og reynt að ná til sín verðmætum að andvirði um 2.350.000 krónur. Málið var þingfest 27. maí síðastliðinn og aðalmeðferð hófst 20. ágúst síðastliðinn en lauk ekki vegna fjarveru nokkurra vitna sem nauðsynlegt þótti að kæmu fyrir dóminn. Framhaldsaðalmeðferð átti að ljúka 5. þessa mánaðar en var frestað til 11. sama mánaðar vegna veikinda verjanda ákærða. Ákærði hefur játað aðild að flestum þessara brota en fram er komið í málinu að brotin voru framin til að fjármagna fíkniefnakaup. Með vísan til framanritaðs og rannsóknargagna málsins má ætla að ákærði muni halda áfram brotum meðan máli hans er ekki lokið. Er því fallist á að fullnægt sé skilyrðum gæsluvarðhalds yfir ákærða samkvæmt c-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður krafa lögreglustjóra tekin greina eins og hún er fram sett svo sem nánar greinir í úrskurðarorði. Helgi I. Jónsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Ákærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 2. október 2002 klukkan 16.
Mál nr. 597/2009
Kærumál Útivist Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
J kærði úrskurð héraðsdóms um að veita G frest til að skila greinargerð í máli sem hann höfðaði gegn honum. Talið var að héraðsdómara hafi borið að taka málið til dóms í þeim búningi sem það hafi verið þegar þingsókn hafi fallið niður af hálfu G, sbr. 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2009, þar sem varnaraðila var veittur frestur til 20. október 2009 kl. 10 til að skila greinargerð í máli, sem sóknaraðili höfðaði gegn honum. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Hann krefst þess einnig að málið „verði dómtekið í héraði í samræmi við 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála“. Jafnframt krefst hann þess „að Hæstiréttur ógildi úrskurð ... frá 9. júlí 2009“ og „að rétturinn dæmi kærða til að endurgreiða til kæranda málskostnað vegna kærumáls nr. 433/2009, kr. 100.000, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. september 2009 til greiðsludags.“ Til vara krefst sóknaraðili þess „að málið verði í héraði endurupptekið frá og með þinghaldi 6. júlí sl.“ en að því frágengnu „frá þingfestingu.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður verði látinn falla niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili höfðaði mál þetta 25. júní 2009. Krafðist hann þess aðallega að viðurkenndur yrði eignarréttur sinn að fasteigninni „Hróarsholt 2, spilda, Flóahreppi“ fasteignanúmer 186-037, en til vara að tveimur þriðju hlutum hennar og að því frágengnu einum þriðja hluta. Hann hafði uppi margvíslegar aðrar kröfur, meðal annars kröfu um að stefnu í málinu yrði þinglýst á fasteignina. Málið var þingfest 30. júní 2009 og var þá sótt þing af hálfu varnaraðila, sem mótmælti kröfunni um þinglýsingu. Dómari ákvað að málið yrði tekið fyrir 6. júlí 2009 „til þess að gefa stefnanda og lögmanni stefnda kost á að tjá sig um þessa kröfu stefnanda.“ Þann dag sótti sóknaraðili þing og er bókað að dómari gæti leiðbeiningarskyldu sinnar, en sóknaraðili er ólöglærður. Af hálfu varnaraðila var ekki sótt þing. Bókað var í þingbók að krafa sóknaraðila um þinglýsingu yrði tekin til úrskurðar og úrskurður kveðinn upp 9. júlí 2009. Síðan er bókað: „Stefnandi leitar eftir afstöðu dómsins til þess hvort taka megi málið til dóms. Dómari féllst ekki á það en bókað var í þingbók í síðasta þinghaldi að málið væri tekið fyrir í dag til að gefa málsaðilum kost á að tjá sig um kröfu stefnanda um þinglýsingu stefnu. Útivist stefnda yrði að túlka þannig að ekki væri haldið uppi frekari vörnum um þá kröfu. Stefnandi krefst þess engu að síður að málið verði dómtekið en gerir ekki kröfu um að dómari taki frekari afstöðu til þess í þinghaldinu.“ Málið var aftur tekið fyrir 9. sama mánaðar og þá kveðinn upp úrskurður þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um þinglýsingu stefnu. Sóknaraðili sótti sjálfur þing og er þrívegis bókað í þinghaldinu að dómari gæti leiðbeiningarskyldu sinnar. Af hálfu varnaraðila var ekki sótt þing, en ekki verður ráðið af gögnum málsins að hann hafi verið boðaður til þinghaldsins. Málinu var frestað með vísan til 1. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 til næsta reglulegs dómþings 1. september 2009. Síðan er bókað: „Stefnandi ítrekar kröfu um að málið verði dómtekið vegna útivistar stefnda. Dómari hafnar því með vísan til framangreindrar lagagreinar. Stefnandi óskar eftir að dómari kveði upp úrskurð um kröfu hans um að málið verði dómtekið. Dómari telur að nægjanlegt sé að taka ákvörðun um kröfu stefnanda og vísar til þess sem áður er fram komið. Stefnandi ítrekar að útivist hafi orðið af hálfu stefnda í málinu.“ Úrskurður héraðsdóms 9. júlí 2009 var kærður til Hæstaréttar, sem staðfesti að hafna bæri kröfu sóknaraðila um að þinglýsa stefnu í málinu á umrædda fasteign með dómi 31. ágúst 2009 í máli nr. 433/2009. Í dómi Hæstaréttar er tekið fram að líta verði svo á að í kröfu sóknaraðila um dómtöku málsins hafi falist mótmæli við því að varnaraðila yrði veittur frestur til að skila greinargerð í málinu. Hafi héraðsdómara borið að kveða upp úrskurð um hvort fresta ætti málinu. Það hafi hann ekki gert heldur hafnað því með ákvörðun að taka skyldi málið til dóms. Væri réttmæti þeirrar ákvörðunar ekki til úrlausnar í dóminum. Þegar málið var næst tekið fyrir í héraðsdómi 1. september 2009 sótti sóknaraðili þing. Þá var þing sótt af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili mótmælti að varnaraðila yrði leyfð þingsókn sökum útivistar og krafðist þess að afstaða yrði tekin án tafar til þessarar kröfu. Lögmaður varnaraðila mótmælti þessu. Héraðsdómari ákvað að fresta málinu til 18. sama mánaðar en þá gæfist aðilum kostur á að tjá sig um þessa kröfu. Í þinghaldi þann dag ítrekuðu aðilar fyrri afstöðu sína. Héraðsdómari ákvað síðan með vísan til fyrrnefnds dóm Hæstaréttar að taka til úrskurðar kröfu sóknaraðila um að málið yrði dómtekið vegna útivistar varnaraðila. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila hafnað og varnaraðila veittur frestur til að skila greinargerð í málinu. II Samkvæmt 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. sömu greinar, skal mál tekið til dóms í þeim búningi sem það er ef stefndi sækir ekki þing við fyrirtöku máls eftir þingfestingu þess og hann hefur ekki lagt fram greinargerð. Verður ákvæðið ekki skilið svo að það taki ekki til þinghalds sem boðað er í því skyni að gefa aðilum kost á að tjá sig um afmarkaða þætti í kröfugerð stefnanda, svo sem kröfu um þinglýsingu stefnu. Bar héraðsdómara því að taka málið til dóms í þeim búningi sem það var þegar þingsókn féll niður af hálfu varnaraðila 6. júlí 2009. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Krafa sóknaraðila um að málið verði dómtekið er málsástæða fyrir kröfu hans um að hinn kærði úrskurður verði úr gildi felldur og verður henni því vísað frá Hæstarétti. Engar heimildir eru í lögum til að beina öðrum kröfum sóknaraðila til Hæstaréttar og er þeim einnig vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur. Öðrum kröfum sóknaraðila, Jakobs Adolfs Traustasonar, en þeirri er lýtur að ógildingu hins kærða úrskurðar er vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili, Gísli Guðfinnsson, greiði sóknaraðila samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Mál þetta sem höfðað var 25. júní s.l., var tekið til úrskurðar 18. september s.l. um kröfu stefnanda um að málið yrði dómtekið á grundvelli 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi er Jakob Adolf Traustason en stefndi er Gísli Guðfinnsson. Í stefnu er þess m.a. krafist að dómurinn úrskurði svo fljótt sem verða megi að stefnu málsins eða útdrætti úr henni megi þinglýsa á fasteignina Hróarsholt 2 spildu, Flóa-hreppi, landsnúmer 186-037, með vísan til 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Af hálfu stefnda var þessari kröfu mótmælt og var kveðinn upp úrskurður um ágreininginn 9. júlí s.l., þar sem kröfunni var hafnað. Við þingfestinguna var málinu frestað til 6. júlí sl. til að gefa málsaðilum kost á að gera grein fyrir kröfum sínum í þeim þætti málsins er varðaði kröfu um þinglýsingu stefnu. Af hálfu stefnda var þá ekki sótt þing og var málið tekið til úrskurðar varðandi kröfu stefnanda um að stefnu mætti þinglýsa á fasteignina. Stefnandi óskaði jafnframt eftir því að málið yrði dómtekið. Dómurinn hafnaði því með vísan til þess að sú fyrirtaka í málinu hefði aðeins verið til að fjalla um þann þátt málsins er snýr að kröfu um þinglýsingu stefnu. Samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð einkamála á stefnandi rétt á hæfilegum fresti til að taka afstöðu til krafna stefnanda ef hann hefur sótt þing við þingfestingu málsins. Á dómþingi 9. júlí, eftir að kveðinn hafði verið upp úrskurður varðandi kröfu um þinglýsingu stefnu, er eftirfarandi bókað: „Málinu er frestað samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 til næsta reglulega dómþings Héraðsdóms Reykjavíkur sem haldið verður 1. september 2009 kl. 9:30 í dómsal 102. Dómari gætti leiðbeiningarskyldu og brýndi fyrir stefnanda hverju það varði falli þingsókn niður. Stefnandi ítrekar kröfu um að málið verði dómtekið vegna útivistar stefnda. Dómari hafnar því með vísan til framangreindrar lagagreinar. Stefnandi óskar eftir að dómari kveði upp úrskurð um kröfu hans um að málið verði dómtekið. Dómari telur að nægjanlegt sé að taka ákvörðun um kröfu stefnanda og vísar til þess sem áður er fram komið. Stefnandi ítrekar að útivist hafi orðið af hálfu stefnda í málinu.“ Stefnandi kærði ekki ákvörðun þessa til Hæstaréttar. Hann kærði hins vegar ofangreindan úrskurð um synjun kröfu um þinglýsingu stefnu í málinu. Hæstiréttur kvað þann 31. ágúst 2009 upp dóm í því máli og staðfesti niðurstöðu héraðsdóms, en tók ekki afstöðu til kröfu stefnanda um dómtöku málsins. Í dóminum segir m.a.: „Líta verður svo á að í kröfu sóknaraðila um dómtöku málsins hafi falist mótmæli við því að varnaraðila yrði veittur frestur til að skila greinargerð í málinu. Bar héraðsdómara að kveða upp úrskurð um hvort fresta ætti málinu sbr. h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Hann gerði það ekki heldur hafnaði því með ákvörðun að málið skyldi dómtaka. Er réttmæti þeirrar ákvörðunar ekki til úrlausnar hér sbr. 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991.“ Á reglulegu dómþingi 1. september s.l. mótmælti stefnandi því að stefnda væri leyfð þingsókn sökum útivistar hans á fyrri stigum málsins og krafðist þess að tekin yrði afstaða til krafna hans. Af hálfu stefnda var framkomnum kröfum mótmælt, en málinu frestað til fyrirtöku til þess að gefa aðilum kost á að tjá sig um þessa kröfu stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína um dómtöku málsins á því að ekki hafi verið mætt af hálfu stefnda þegar fjallað var um kröfu hans um þinglýsingu stefnu og heldur ekki þegar úrskurður var kveðinn upp um þá kröfu. Stefnandi hefur vísað til 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings kröfum sínum. Stefndi mótmælir því að málið verði dómtekið og krefst þess að málið fari í áfram­haldandi meðferð og honum verði veittur frestur til að skila greinargerð í málinu. Stefndi vísar til stuðnings kröfum sínum til bókunar í þingbók málsins í þinghaldi 9. júlí s.l. Það liggur fyrir að ekki var mætt af hálfu stefnda þegar fjalla átti um kröfu stefnanda um þinglýsingu stefnu þann 6. júlí, en sú fyrirtaka hafði verið ákveðin við þingfestingu málsins sem mætt var til af hálfu stefnda. Af bókun í þingbók þann dag er helst að skilja að stefnandi hafi krafist bæði dómtöku málsins og einnig að tekin yrði til úrskurðar krafa hans um þinglýsingu stefnu. Ekki verður séð af gögnum málsins að stefndi hafi verið boðaður til þinghalds 9. júlí þegar kveða skyldi upp úrskurð um kröfu stefnanda um þinglýsingu og eru því ekki efni til að líta á fjarveru hans í því þinghaldi, sem útivist í skilningi 1. sbr. 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991. Verður það því niðurstaða þessa hluta málsins, að eins og hér háttar til verði að synja um dómtöku málsins á þessu stigi þess og veita stefnda frest til að skila greinargerð í málinu á reglulegu dómþingi þriðjudaginn 20. október n.k. kl. 10 í dómsal 102. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Stefnda er veittur frestur til að skila greinargerð í málinu til 20. október 2009 kl. 10.
Mál nr. 786/2016
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Kæra X til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I.Jónsson og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 23. nóvember 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. nóvember 2016 klukkan 16 og einangrunmeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðará dómþingi 23. nóvember 2016 var bókað eftir varnaraðila, að viðstöddumverjanda hans, að hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað íþingbók í hvaða skyni kært væri eins og áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr.88/2008. Úr þessum annmarka var ekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms.Breytir þar engu þótt varnaraðili hafi skilað greinargerð til Hæstaréttar semhefur að geyma röksemdir hans fyrir kröfunni. Samkvæmt þessu verður að vísamálinu frá Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. nóvember 2016.Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess fyrir dóminum ídag, að X fæddur [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allttil miðvikudagsins 30. nóvember kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærði sætieinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Krafan er reist á a-c lið 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Meint brot kærða er talið varðavið 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans áSuðurnesjum kemur fram að til rannsóknar sé hjá lögreglunni á Suðurnesjumrán sem framið var í [...],Reykjanesbæ, 15. nóvember 2016 um kl. 18:47. Maður hafi komið inn í [...], ógnað starfsfólki meðhnífi, krafðist þess að fá [...] og peninga og yfirgefið verslunina þegar orðið hafði verið við kröfumhans. Brotið sé talið varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Lögreglan hafi þegar hafið eftirgrennslan eftiraðilanum samkvæmt lýsingu frá starfsfólki [...]. Við næsta hús eða við [...] hafi ábílastæði þar fundist svartur trefill sem talin er hafa getað dottið af kærða.Lögreglan hafi leitað til annara lögregluembætta og óskað eftir vitnum afatburðinum í fjölmiðlum. Lögregluembættið á [...]hafi sett sig í samband þar sem þeir höfðu haft afskipti af kærða þann9. nóvember sl. Þar hafi kærði framið vopnað rán í [...] og veriðhandtekin og úrskurðaður í gæsluvarðhald í kjölfarið sbr. úrskurður nr. R-[...]/2016, tilmánudagsins 14. nóvember og í farbann til 12. desember 2016. Að auki hafi Lögreglustjórinná [...] haft samband þar sem þeir hafikærða grunaðan um samskonar rán í tveimur tilvikum. Kærði sem sé [...]ríkisborgari tali ekki íslensku. En í öllum þessum málum, þ.e. hjá lögreglunniá [...], og [...] sé það sameiginlegt að vitnilýsa því að kærði talaði [...]. Þá segir að í ljós hafi kom að ímálinu á [...] að að kærði hafi verið með íslenskri stúlku sem hafi sagst vera kærastahans. A, kt. [...], kvaðst hafa kynnst kærða á netinu og í kjölfarið hafi hann komið hingaðtil lands og hún ætlað að sýna honum landið. A hafi borið kennsl á kærða ámyndbandsupptöku sem lögreglan [...] bar undir hana. Lögregla hafi farið að heimili A í [...] þar semkærði hafi fundist. Hafi kærði verið handtekinn í kjölfar, grunaður um rán, ogfærður á lögreglustöðina við Hringbraut þar sem hann hafi verið vistaður. Einnig segir í greinargerðinni aðkærði hafi verið yfirheyrður af lögreglu tvisvar sinnum og neiti hann alfariðað tjá sig um það sem hann sé sakaður um. Það sem kærði hafi tjáð sig um sé aðmati lögreglu afar ótrúverðugt og í hrópandi ósamræmi við það sem önnur vitnisegi. Að auki hafi kærði haft í hótunum við lögreglumenn sem tóku af honumframburðarskýrslu. A hafi einnig verið yfirheyrð vegna málsins tvisvar sinnum.Þegar föt sem fundust ekki langt frá ránstaðnum hafi verið borin undir hana,kvað hún þau vera föt kærða. Vísast nánar til gagna málsins.Fyrir liggi nokkuð umfangsmiklar rannsóknaraðgerðir lögreglu til að upplýsanánar um framangreind atriði. Hafi þegar verið haft samband viðlöggæsluyfirvöld annar staðar á landinu vegna málsins. Þá vinni lögregla nú aðþví að rannsaka þá muni sem kærði á, þ.á.m. snjallsíma. Þyki það sem fram hefurkomið við rannsóknina eindregið benda til þess að kærði hafi verið að verki. Fram hafikomið upplýsingar um að kærði hafi verið eða sé haldinn fíkniefnafíkn ogreynslan sýni að veruleg hætta sé á að fólk í þeirri stöðu haldi áfram brotum ámeðan málunum sé ekki lokið. Verið sé aðrannsaka vopnað rán í [...] sem hafði í för með sér umtalsvert fjártjón lögaðilahér á landi. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið og með vísan tilgagna málsins telur lögreglustjóri fram kominn rökstuddan grun um að kærði hafimeð háttsemi sinni gerst sekur um brot á 252. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sem við liggi allt að 16 ára fangelsi og telur lögreglustjóri að brotkærða muni ekki hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundna refsingu, verðihann fundinn sekur af slíku broti. Af framansögðu telur lögreglustjórinauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til rannsóknar hjálögreglu. Megi einsýnt ætla að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafaáhrif á samseka eða vitni. Auk þessa megi telja að mikil hætta sé á að kærðimuni reyna að komast úr landi eða leynast og koma sér þannig undan málsókn eðafullnustu refsingar, gangi hann laus. Aðmati lögreglustjóra er ekki völ á vægari úrræðum til að tryggja þá hagsmuni semí húfi eru. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, a-b- og c- liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 252. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmunaog hættu á áframhaldandi brotum kærða standa til þess að kærða verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30.nóvember kl. 16:00. Þess er einnig krafist að kærða verði gert að sætaeinangrun, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, ámeðan gæsluvarðhaldi stendur með vísan til framangreindra rannsóknarhagsmuna.Eins og að framan er rakið er fyrirliggjandifrekari öflun upplýsinga í tengslum við framangreind tilvik svo. Er eðli slíkraupplýsinga þess eðlis að auðvelt er að spilla þeim. Af þeim sökum telurlögreglustjóri nauðsynlegt að kærða verði gert að sæta einangrun á meðangæsluvarðhaldi stendur. Kærði mótmælir kröfunni en tilvara krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þámótmælir hann kröfunni um einangrun. Telur kærði að rannsókn málsins sé nánastlokið og muni það engu breyta fyrir rannsóknina hvort kærði sé laus eða ekki. Rökstuddurgrunur er komin fram um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við og að ætla megi að enn sé hætta á að ákærði munihalda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna eða hafi áhrif árannsókn málsins. Þá er kærði erlendur ríkisborgari, ekki búsettur hér á landiog er því fallist á með lögreglustjóra að skilyrði a-c liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/ 2008 séuuppfyllt. Er krafa um gæsluvarðahald því tekin til greina eins og nánar greinirí úrskurðarorði en ekki þykja efni til að marka varðhaldinu skemmri tíma enkrafist er. Þá skal kærði sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði,X, skal sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 30. nóvember nk. kl. 16:00.Kærði sætieinangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 32/2002
Ábyrgð Skipstrand. Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Í krafðist greiðslu úr hendi S vegna kostnaðar sem Í hafði greitt í kjölfar strands flutningaskipsins Víkartinds í mars 1997, en S hafði tekið að sér svokallaða P&I tryggingu vegna rekstrar skipsins. Hafnað var þeim mótbárum S sem reistar voru á því að Í hafi ekki sett fram kröfur innan tímamarka þeirrar ábyrgðaryfirlýsingar sem S hafði undirritað og Í reisti kröfu sína á. Þá var talið að orðalag yfirlýsingarinnar væri víðtækara en svo að hún einskorðaðist við björgunarkostnað í skilningi laga nr. 42/1926 um skipströnd og vogrek, líkt og S hafði haldið fram. Að mati dómsins var kostnaður vegna geymslugjalda af ósóttum farmi sem Eimskipafélagið hafði annast að beiðni sýslumannsins á Hvolsvelli í kjölfar strandsins, talinn vera á ábyrgð S hvort sem litið væri til ákvæða laga nr. 42/1926 eða ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Varð því ekki fallist á þá almennu viðbáru S að skuldbinding hans tæki ekki til geymslugjalda. Hins vegar naut ekki við gagna í málinu um geymslutíma hverrar vörusendingar fyrir sig og upplýsingar þótti skorta um hvenær telja hafi mátt tímabært að farga eða leita nauðungarsölu á einstökum sendingum. Að þessu virtu þótti málið að þessu leyti svo vanreifað af hendi Í að kröfu hans um geymslugjöld varð að vísa sjálfkrafa frá héraðsdómi. Krafa Í um endurgreiðslu kostnaðar sem Í hafði greitt Sorpu vegna förgunar skemmdra vörusendinga þótti ekki studd viðhlítandi gögnum og var því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Þá var krafa Í um endurgreiðslu á kostnaði sem greiddur hafði verið fyrirtækinu Könnun fyrir „losun gáma og forskoðun“ tekin til greina en starfsmenn fyrirtækisins höfðu verið kallaðir til með vitneskju íslenskra stjórnvalda. Var S ekki talinn hafa sýnt fram á að þau útgjöld Í yrðu ekki talinn eðlilegur kostnaður stjórnvalda vegna strandsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2002 og krefst þess nú að stefnda verði gert að greiða sér 9.446.981 krónu auk dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá 1. maí 2000 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi til greiðsludags dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Einnig krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Flutningaskipið Víkartindur, eign Atalanta Schiffahrtsgesellschaft GmbH & Co. í Hamborg, strandaði á leið til Íslands 5. mars 1997 á Háfsfjöru austan Þjórsár. Allar vörur í skipinu voru fluttar á vegum Hf. Eimskipafélags Íslands, sem hafði það til ráðstöfunar í skjóli tímabundins farmsamnings við eiganda þess. Endanlegur ákvörðunarstaður flestra vörusendinga, sem voru um borð í skipinu, mun hafa verið íslensk höfn. Ekki tókst að bjarga skipinu af strandstað og rak mikið brak úr því og farmi þess á land. Svo sem síðar verður nánar vikið að var farmur, sem bjargað var af fjörum og úr skipinu, fluttur til Reykjavíkur. Stefndi, sem er gagnkvæmt vátryggingafélag skipseigenda, hafði tekið að sér ábyrgðartryggingu (svonefnda Protection & Indemnity–vátryggingu) vegna rekstrar skipsins. Eftir strandið kom stefndi fram fyrir hönd skipseiganda gagnvart íslenskum yfirvöldum og Hf. Eimskipafélagi Íslands. Sýslumaðurinn á Hvolsvelli gerði strax ráðstafanir til að tryggja öryggi skips og farms eftir því sem kostur var. Jafnframt greip hann til annarra aðgerða, sem taldar voru nauðsynlegar vegna strandsins. Samkvæmt greinargerð sýslumanns 10. mars 1997 lá fljótlega fyrir að vátryggjandi skipsins og aðrir, sem hagsmuna áttu að gæta vegna þess og farmsins, hygðust grípa til björgunarráðstafana. Svo sem greinir í héraðsdómi segir í skýrslu sýslumanns að hann hafi óskað þess að „viðkomandi aðilar ábyrgist greiðslu alls kostnaðar sem hljótast mun af björgunaraðgerðum þ.m.t. löggæslukostnaðar, eins og skylt er skv. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 42/1926“ um skipströnd og vogrek. Einnig vísaði sýslumaður í skýrslunni til ábyrgðar, sem hvíldi á lögreglustjóra eftir 3. mgr. 7. gr. sömu laga og að farmur og skipið væru að veði til tryggingar öllum kostnaði, er af strandi leiddi, sbr. 20. gr. laganna. Alllangur tími leið þar til tókst að koma á samningum á grundvelli laga nr. 42/1926 um viðunandi tryggingar og aðgerðir til björgunar. Hinn 9. apríl 1997 undirritaði stefndi ábyrgðaryfirlýsingu til handa sýslumanninum á Hvolsvelli. Í héraðsdómi er rakið aðalefni yfirlýsingarinnar eins og hún hljóðar í þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Svo sem fram kemur þar ábyrgðist stefndi gagnvart sýslumanninum á Hvolsvelli að eigandi Víkartinds „virði lagalega skyldu sína til þess að greiða kostnað íslenskra stjórnvalda vegna strands fyrrnefnds skips.“ Í enskri gerð yfirlýsingarinnar er hið síðastnefnda orðað þannig: „guarantee ... the honouring by the owner of ms „Vikartindur“ of its legal duty to pay the costs of Icelandic Authorities caused by the grounding of the above mentioned vessel.“ Síðar í yfirlýsingunni segir að stefndi samþykki að endurgreiða til sýslumannsins kostnað, allt að 30.000.000 krónur, sem nánar tilgreind íslensk stjórnvöld kunna að verða fyrir vegna strandsins og fjarlægingar farms og braks við suðurströnd Íslands. Er krafa áfrýjanda reist á því að hann sé skuldbundinn á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar þessarar. Ágreiningslaust er að enski texti yfirlýsingarinnar sé rétt þýddur á íslensku í öllum atriðum, sem máli skipta. Áfrýjandi vísar einnig til samnings, sem eigandi Víkartinds gerði við sýslumanninn 30. maí 1997 um björgunaraðgerðir, þar sem meðal annars kemur fram, að þegar farmi og gámum hafi verið bjargað úr skipinu skuli afhenda þá Hf. Eimskipafélagi Íslands til vörslu fyrir hönd sýslumanns og góssið skuli síðan án tafar flutt á athafnasvæði félagins í Reykjavík. Ennfremur segir í samningnum að sýslumaður skuli sjá um samfellda vöktun allan sólarhringinn á strandstað gegn sanngjörnu gjaldi, sem eigandi skipsins greiði. Þá eru í samningnum ákvæði um meðferð farms eftir björgun og skilyrði fyrir því að farmur og gámar verði afhentir eigendum. Loks er kveðið svo á, að ef eigandi farms eða gáma úr skipinu óski ekki afhendingar, skuli góssinu ráðstafað með opinberu uppboði í samræmi við íslensk lög. Áfrýjandi byggir á því að allar kröfur hans hafi í síðasta lagi verið settar fram við stefnda 21. desember 1998. Þá ritaði sýslumaðurinn á Hvolsvelli bréf til lögmanns, sem frá upphafi hefur verið umboðsmaður stefnda hér á landi varðandi málefni vegna strands Víkartinds 5. mars 1997. Í bréfinu kemur meðal annars fram að sýslumaður sendir lögmanninum frumrit reiknings Hf. Eimskipafélags Íslands frá 11. nóvember 1998 að fjárhæð 4.707.628 krónur og reiknings Sorpu bs. að fjárhæð 1.226.650 krónur og segist vænta þess að „reikningum þessum verði komið út úr heiminum svo fljótt sem unnt er.“ Telja verður að í þessu orðalagi hafi falist nægilega skýr krafa um greiðslu. Þykir sýslumaður því með bréfinu hafa gert stefnda fullljóst fyrir lok ábyrgðartímans 9. apríl 1999 að hann myndi gera ábyrgðina gildandi. Einnig bendir áfrýjandi á að reikningi Könnunar ehf. að fjárhæð 1.108.806 krónur, sem var meðal kostnaðar, er áfrýjandi greiddi Hf. Eimskipafélagi Íslands, hafi verið komið á framfæri þegar hinn 19. nóvember 1997. Reikningur þessi var umdeildur, en umboðsmanni stefnda hér á landi mátti á þessum tíma vera ljóst að sýslumaður taldi að stefnda bæri að greiða reikninginn. Verður síðar gerð nánari grein fyrir efni og tilurð þessa reiknings Könnunar ehf. Þótt nákvæm greinargerð um kröfur sýslumanns vegna áfrýjanda hafi ekki komið fram fyrr en eftir að stefndi fékk bréfið frá 21. desember 1998 getur það ekki leitt til þess að réttur áfrýjanda falli niður, enda hlaut stefnda að vera kunnugt um að hann yrði krafinn um kostnaðinn á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingarinnar frá 9. apríl 1997. Er því hafnað þeim mótbárum stefnda, sem reistar eru á því að áfrýjandi hafi ekki sett kröfur fram í tæka tíð. Ekki er heldur fallist á þau rök stefnda að skýra beri ábyrgðaryfirlýsinguna svo að réttur áfrýjanda til endurgreiðslu sé háður því að sýslumaður hafi lagt út hinn umdeilda kostnað innan tveggja ára gildistíma yfirlýsingarinnar. Að þessu virtu gerist ekki þörf á að taka afstöðu til röksemda varðandi tímamörk, sem tengjast því hvenær hreinsun braks af fjörum lauk. III. Höfuðstóll kröfu áfrýjanda að fjárhæð 9.446.981 króna er tvíþættur. Í fyrsta lagi er krafist endurgreiðslu á kostnaði, sem sýslumaðurinn á Hvolsvelli greiddi Hf. Eimskipafélagi Íslands 17. apríl 2000 að fjárhæð 7.708.035 krónur. Í þessari fjárhæð felast bæði geymslugjöld vegna farms, sem félagið annaðist í kjölfar strandsins, en ekki var sóttur af eigendum eða viðtakendum hans og kostnaður vegna losunar gáma og skoðunar á vöru samkvæmt áðurnefndum reikningi Könnunar ehf. Í öðru lagi krefst áfrýjandi endurgreiðslu á 1.738.946 krónum, sem sýslumaðurinn greiddi Sorpu bs. 25. apríl 2000 vegna förgunar skemmdra vörusendinga. Í fjárhæðum þessum eru innifaldir dráttarvextir og innheimtu- og málskostnaður lögmanna Hf. Eimskipafélags Íslands og Sorpu bs. Fyrir Hæstarétti var því lýst yfir að ekki væri tölulegur ágreiningur í málinu. Stefndi hefur mótmælt kröfum áfrýjanda meðal annars með þeim rökum að útgjöld vegna skoðunar farms, geymslugjalda og förgunar geti ekki talist björgunarkostnaður í skilningi laga nr. 42/1926 og af þeim sökum falli útgjöldin ekki undir ábyrgð stefnda eftir ábyrgðaryfirlýsingunni 9. apríl 1997. Hvað sem líður skýringu á lögum nr. 42/1926 er á það að líta að orðalag yfirlýsingarinnar er víðtækara en svo að hún einskorðist við björgunarkostnað í þeirri þröngu merkingu, sem haldið er fram af stefnda, en í yfirlýsingunni felst eins og áður er komið fram að stefndi ábyrgist að skipseigendur virði lagalega skyldu sína til að greiða kostnað íslenskra stjórnvalda vegna strands Víkartinds. Teljast útgjöld vegna réttmætra aðgerða á vegum sýslumanns í því skyni að tryggja varðveislu farms og örugga ráðstöfun hans til réttra aðila eftir brottflutning af strandstað tvímælalaust til kostnaðar vegna strandsins, sem stefndi ber ábyrgð á eftir ábyrgðaryfirlýsingunni. Verður því ekki fallist á framangreind rök stefnda. Stefndi hefur einnig bent á til stuðnings máli sínu, að umræddur kostnaður komi ekki til niðurjöfnunar eftir reglum um sameiginlegt sjótjón. Þeirri viðbáru verður að vísa á bug, þar sem skilyrði þeirra reglna fyrir skyldu til að greiða sjótjónsframlag eru ekki þau sömu og skilyrði greiðsluskyldu stefnda á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar hans. Verður nú nánar vikið að einstökum liðum í kröfu áfrýjanda. IV. Í mars og apríl 1997 óskaði sýslumaðurinn á Hvolsvelli þess að Hf. Eimskipafélag Íslands annaðist vörslur alls góss, sem félli til úr Víkartindi eftir strandið. Einnig mæltist sýslumaður til að félagið tæki að sér í umboði hans flutning farmsins af Háfsfjöru til Reykjavíkur og varðveitti þær þar, sbr. bréf sýslumanns 11. mars og 8. apríl 1997. Varð félagið við þessum tilmælum. Telja verður að sýslumaður hafi haft heimild til þessa samkvæmt meginreglum laga nr. 42/1926, sbr. meðal annars 7. og 8. gr. þeirra. Verður og talið að þessar ráðstafanir sýslumanns hafi verið eðlilegar í ljósi allra aðstæðna, en á þeim tíma höfðu engir samningar náðst við þann, sem ábyrgð bar á strandinu. Í framangreindum björgunarsamningi 30. maí 1997 var sú skipan staðfest að Eimskipafélagið sæi um þessa þætti björgunaraðgerða og umönnun farms í beinu framhaldi af þeim, eins og áður var vikið að. Kostnaður vegna geymslugjalda af ósóttum farmi, sem félagið annaðist að beiðni sýslumannsins í kjölfar strandsins, er því á ábyrgð stefnda hvort sem litið er til ákvæða laga nr. 42/1926, sbr. einkum 2. mgr. 7. gr. þeirra, eða ábyrgðaryfirlýsingarinnar 9. apríl 1997, sbr. björgunarsamninginn 30. maí 1997. Verður því ekki fallist á þá almennu viðbáru stefnda að skuldbinding hans taki ekki til geymslugjalda. Öðru máli kann að gegna hvort krafa til endurgreiðslu á slíkum kostnaði geti lækkað eða fallið niður, t.d. á grundvelli reglna um skyldu kröfuhafa til að draga úr tjóni. Upphaflegur höfuðstóll geymslugjaldakröfu Hf. Eimskipafélags Íslands nam 7.071.083 krónum samkvæmt reikningi 22. september 1998. Frá honum dró félagið samtals 2.363.455 krónur samkvæmt tveimur kreditnótum dagsettum sama dag. Eftir málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti felast í nótum þessum endurgreiðslur vegna geymslugjalda af vörum, sem viðtakendur sóttu og greiddu þess vegna geymslugjöld af til Eimskipafélagsins. Höfuðstóll kröfu félagsins fyrir geymslu ósóttra vara nam því 4.707.628 krónum nettó. Samkvæmt skrá, sem fylgdi reikningnum, virðist hér vera um að ræða 75 vörusendingar. Skráin ber með sér geymslukostnað hverrar sendingar fyrir sig og er samtala kostnaðarins 7.071.083 krónur, sem er sama fjárhæð og upphaflegur höfuðstóll reikningsins 22. september 1998. Af skránni verður ekki séð hvað af einstökum sendingum varð að loknum geymslutíma hjá Hf. Eimskipafélagi Íslands. Þó er ljóst af því, sem áður greinir um frádrátt vegna kostnaðar af sóttum vörum, að einhverjar af vörusendingum þessum komust í hendur réttra viðtakenda. Öðrum sendingum virðist ýmist hafa verið fargað eða þær seldar nauðungarsölu á uppboðum, sem sýslumaðurinn í Reykjavík hélt 13. júní 1998 og 15. maí 1999. Stefndi mótmælir kröfulið þessum með vísun til þess að látið hafi verið hjá líða að halda til streitu kröfu á hendur viðtakendum ósótts farms um að þeir greiddu geymslukostnað. Auk þess hafi orðið óeðlilegur dráttur á að bjóða vörurnar upp og hafi það leitt til lengri geymslutíma og aukins geymslukostnaðar. Málsgögn um tilkynningar eða áskoranir frá Eimskipafélaginu og sýslumanninum á Hvolsvelli til eigenda ósóttra vörusendinga eru óglögg og ófullnægjandi. Sama á við um aðgerðir, er kunna að hafa verið gerðar til að innheimta hin umdeildu geymslugjöld hjá viðtakendum varnings, sem ekki var vitjað. Í málinu nýtur ekki við gagna um geymslutíma hverrar vörusendingar fyrir sig og upplýsingar skortir um hvenær telja mátti tímabært að farga eða leita nauðungarsölu á einstökum sendingum. Að þessu virtu er málið að þessu leyti svo vanreifað af hendi áfrýjanda að vísa verður kröfu hans um geymslugjöld sjálfkrafa frá héraðsdómi. 2. Förgunarkostnaður Sorpu bs. Krafa vegna kostnaðar við förgun vöru úr skipinu styðst við reikning Sorpu bs. 31. október 1998 að fjárhæð 1.226.650 krónur vegna förgunar í maí 1998. Reikninginn greiddi sýslumaður 25. apríl 2000 með dráttarvöxtum og innheimtuþóknun eða alls 1.738.946 krónum. Stefndi mótmælir þessum kröfulið meðal annars með vísun til seinagangs við innheimtutilraunir og þess að þau mistök hafi orðið, að ekki hafi verið sundurgreindur kostnaður vegna förgunar einstakra vörusendinga. Þessi mistök hafi girt fyrir að unnt væri að endurkrefja kostnaðinn hjá einstökum farmeigendum, sem hafi verið hinir réttu greiðendur. Auk þess hafi tafir á ráðstöfun viðkvæms farms, svo sem matvöru, leitt til þess að eyða hafi þurft ýmsum vörum, sem ella hefði mátt selja og komast þannig hjá eyðingar- og geymslukostnaði. Tollstjórinn í Reykjavík annaðist skipulag förgunar skemmdrar vöru, sbr. 7. mgr. 111. gr. tollalaga nr. 55/1987. Áfrýjandi kveður matvöru, sem ekki var talin hæf til neyslu, hafa verið eytt undir eftirliti tollvarða. Hafi förgunin að mestu farið fram í lok maí og byrjun júní 1998. Á fyrrnefndum reikningi Sorpu bs. 31. október 1998 eru taldar þessar vörur, sem fargað var: Timbur, grófur úrgangur, blandaður úrgangur A, blandaður úrgangur B, „farmur 8000 kg í Álfsnes“ og „Eftirlitssk. úrg. ódælanlegur.“ Reikningnum fylgir sundurliðun, sem tekur til 32 vörusendinga, sem virðist hafa verið eytt verið á tímabilinu frá 6. til 29. maí 1998. Frekari sundurgreiningar nýtur ekki við og eigi er greint frá viðtakendum vörusendinganna. Af málsskjölum verður ráðið að nokkurs seinlætis hafi gætt um að ráðstafa ónýtum, heilsuspillandi eða hættulegum farmi, en heimildir um það eru engan veginn fullnægjandi. Ekki liggur fyrir í málinu vitneskja um geymslutíma hverrar vörusendingar um sig og heimildir vantar um hvenær tímabært var að eyða einstökum sendingum. Eru því gögn um hinn umdeilda förgunarkostnað að nokkru sama marki brennd og upplýsingar um geymslukostnað. Ennfremur skortir fullnægjandi greinargerð um ráðstafanir til fá viðtakendur ónýts varnings eða varnings, sem lá undir skemmdum, til að sækja hann og eftir atvikum að krefja viðtakendur um greiðslu förgunarkostnaðar. Samkvæmt því, sem hér hefur verið rakið, er þessi liður í dómkröfu áfrýjanda ekki studdur viðhlítandi gögnum og verður kröfunni um förgunarkostnað því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. 3. Kostnaður Könnunar ehf. Krafa um endurgreiðslu á kostnaði, sem greiddur var Könnun ehf., á stoð í reikningi félagsins til Hf. Eimskipafélags Íslands 30. júlí 1997 að fjárhæð 1.108.806 krónur. Þessi kostnaður Könnunar ehf. var meðal þess, sem sýslumaðurinn á Hvolsvelli greiddi Hf. Eimskipafélagi Íslands 17. apríl 2000 eins og áður var rakið. Reikningur Könnunar ehf. er fyrir vinnu félagsins „við losun gáma og forskoðun“ á vöru, sem losuð var úr þeim í apríl og maí 1997, en afhending vörusendinga til viðtakenda mun hafa byrjað skömmu eftir að losun skipsins hófst um miðjan apríl 1997. Í reikningnum segir og að gámarnir hafi verið losaðir í Sundahöfn á vörusvæði Hf. Eimskipafélags Íslands „eftir því sem gámar bárust austan frá Háfsfjöru eftir strand“ Víkartinds. Um verkefni Könnunar ehf. vegna strandsins liggur fyrir bréf félagsins til sýslumannsins á Hvolsvelli 5. desember 1997. Þar segir meðal annars: „Eimskip bað um að við hefðum mann á Háfsfjöru allan tímann sem þar var unnið og að auki á öðrum tímum ef um breytingu væri að ræða á skipi, farmi eða veðri. ... Í öðru lagi bað Eimskip um að maður eða menn frá Könnun yrðu staðsettir í Sundahöfn þegar varningur færi að berast frá Háfsfjöru og viðstaddir þegar gámar væru tæmdir og varningi komið í öruggt skjól. Í þriðja lagi bað Garðar Briem hdl. okkur um að meta og þá með eigendum og tollvörðum, eftir atvikum, alla vöru sem verið væri að leysa út og fylla út þar til gert eyðublað (Guarantee) með þeirri tölu ... sem við teldum vera raunhæft CIF verð eftir mismunandi hrakninga. Þessu verki er enn ekki lokið, því alltaf öðru hvoru berst beiðni um mat á vöru, sem verið er að leysa út. Í fjórða lagi bað Eimskip okkur um að skrifa stutta skýrslu á ensku um hverja sendingu fyrir sig, sem við og gerðum og erum enn að, eftir því sem varan er leyst út.“ Að verkefnum Könnunar ehf. er einnig vikið í bréfi Hf. Eimskipafélags Íslands til sýslumanns 11. maí 1999. Kemur þar fram að starfsmenn Könnunar ehf. hafi þegar nokkuð var liðið frá strandinu annast skoðun á strandgóssi í Sundahöfn. Í málinu liggja fyrir nokkrir aðrir reikningar fyrir vinnu Könnunar ehf. Annars vegar fjórir reikningar samtals að fjárhæð 1.782.902 krónur fyrir viðveru og þjónustu félagsins í apríl, maí, júní og júlí 1997 „vegna mats á vörum úr Víkartindi, sem fluttar voru af strandstað til Reykjavíkur“. Leggja verður til grundvallar að þessir reikningar séu fyrir þjónustu, sem Könnun ehf. telur í bréfinu 5. desember 1997 að veitt hafi verið við mat „með eigendum og tollvörðum“ að beiðni umboðsmanns stefnda. Hins vegar er reikningur að fjárhæð 33.239 krónur vegna sýnatöku og mælingar á olíu úr Víkartindi í október 1997. Þessa fimm reikninga greiddi stefndi og deila málsaðilar ekki um þá. Auk þess er komið fram að Hf. Eimskipafélag Íslands greiddi Könnun ehf. fyrir ýmis verk, sem sýslumaður var ekki krafinn um greiðslu fyrir. Af þessu og öðrum málsgögnum er sýnt að Könnun ehf. sinnti margþættum verkefnum í kjölfar strandsins. Starfsmenn Könnunar ehf. voru kallaðir til með vitneskju íslenskra stjórnvalda vegna hins sérstaka ástands, sem upp kom vegna strandsins og nauðsynlegra ráðstafana í framhaldi af því, meðal annars sundurgreiningar á heilum, skemmdum og ónýtum varningi. Verður að ætla að athugun á umfangi og eðli skemmda á farminum hafi krafist vinnu, sem var mun meiri en verið hefði, ef skipið hefði verið affermt á venjulegan hátt á umsömdum ákvörðunarstað. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að útgjöld áfrýjanda vegna vinnu „við losun gáma og forskoðun“ á vörum, sem Könnun ehf. fékk greiðslu fyrir vegna apríl og maí 1997 samkvæmt áðurnefndum reikningi að fjárhæð 1.108.806 krónur, verði ekki talinn eðlilegur kostnaður stjórnvalda vegna strandsins. Ræður hér ekki úrslitum að vinna starfsmanna Könnunar ehf. kann að einhverju leyti að hafa nýst öðrum, en leitt er í ljós samkvæmt framansögðu að Könnun ehf. beindi kröfum vegna annars kostnaðar að stefnda og Hf. Eimskipafélagi Íslands og fékk hann greiddan. Verður því tekin til greina krafa áfrýjanda vegna umrædds reiknings Könnunar ehf. að fjárhæð 1.108.806 krónur. V. Sýslumaðurinn á Hvolsvelli greiddi Hf. Eimskipafélagi Íslands kostnað Könnunar ehf. með 1.108.806 krónum 17. apríl 2000 ásamt geymslukostnaði að fjárhæð 7.071.083 krónur eða alls 8.179.889 krónur að viðbættum dráttarvöxtum og innheimtukostnaði samtals að fjárhæð 2.023.992 krónur, en að frádregnum „afslætti” samkvæmt framangreindum kreditnótum að fjárhæð 2.363.455 krónur og afslætti að fjárhæð 132.391 krónu eða samtals 2.495.846 krónum. Nam heildargreiðsla sýslumannsins því 7.708.035 krónum eins og fram kemur í III. kafla. Engar skýringar hafa verið gefnar á síðastgreindum afslætti og ekki hefur verið gerð grein fyrir hvernig dráttarvextir og innheimtukostnaður skiptist á þá tvo kröfuliði, sem felast í höfuðstólnum 8.179.889 krónum. Að svo vöxnu máli þykir rétt að dæma stefnda til að greiða áfrýjanda kröfu hans vegna þjónustu Könnunar ehf. að fjárhæð 1.108.806 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 1. maí 2000 eins og nánar segir í dómsorði. Rétt er að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi greiði áfrýjanda 1.108.806 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá 1. maí 2000 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi til greiðsludags dráttarvöxtum eftir 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2001. Mál þetta var höfðað 8. september 2000 og dómtekið 5. þ.m. Stefnandi er íslenska ríkið og höfðar dóms- og kirkjumálaráðherra málið fyrir hönd þess. Stefndi er Standard Steamship Owners P&I Association Europe Ltd., St. Katharine´s Way, London, Englandi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.730.585 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara verulegrar lækkunar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar. I Þann 5. mars 1997 strandaði flutningaskipið m/s Vikartindur á Háfsfjöru í Rangárvallasýslu. Skipið var í eigu þýska skipafélagsins Atalanta Schiffahrts Gesellschaft mbH en á tímaleigu á vegum Hf. Eimskipafélags Íslands (hér á eftir nefnt Eimskipafélagið). Stefndi var ábyrgðartryggjandi (P&I klúbbur) skipsins. Á strandstað lá skipið nánast á hliðinni og vissi mót hafi. Féllu margir gámar af þilfarinu og þurfti m.a. að banna um tíma umferð um Þykkvabæjar- og Háfsfjörur meðan björgunarsveitir söfnuðu saman hættulegum efnum. Í greinargerð sýslumanns Rangárvallasýslu vegna strandsins, dags. 10. mars 1997, segir að frá því er óviðkomandi umferð inn á svæðið hafi verið bönnuð að morgni 7. mars hafi ástand verið viðunandi og góður vinnufriður á strandstað til björgunaraðgerða. Frá upphafi hafi legið fyrir að Eimskipafélagið og/eða trygginga­félag skipsins myndu ætla að gera eigin ráðstafanir til að bjarga farmi skipsins. Lögreglustjóri hafi því óskað eftir því við Garðar Briem hrl., lögmann útgerðar skipsins og vátryggjanda, að viðkomandi aðilar ábyrgðist greiðslu alls kostnaðar sem hljótast muni af björgunaraðgerðum, þ.m.t. löggæslukostnaðar, eins og skylt sé samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga um skipströnd og vogrek nr. 42/1926. Þar sem sú trygging hafi enn ekki verið sett líti lögreglustjóri svo á að farmur skipsins sé enn á ábyrgð sinni, sbr. 3. mgr. 7. gr. sömu laga. Jafnframt sé farmurinn og skipið að veði framar öllum öðrum höftum, sem á þeim kunni að hvíla, til tryggingar öllum þeim kostnaði, sem af strandi leiði og áfallinn sé vegna beinna afleiðinga af því, sbr. 20. gr. laga nr. 42/1926. Þó hafi verið látið óátalið að Eimskipafélagið flytti nokkra gáma, sem skolað hafi á land á strandstað, til Reykjavíkur enda sé enn svo stór hluti farmsins um borð að nægi til greiðslu alls kostnaðar. Gámar þessir hafi verið skoðaðir og innsiglaðir af tollvörðum, sem hafi verið á vakt á strandstað alla daga frá og með 6. mars, í samræmi við ákvæði 15. gr. laga nr. 42/1926. Í bréfi sýslumanns Rangárvallasýslu 11. mars 1997 til Eimskipafélagsins er vísað til ábyrgðar lögreglustjóra samkvæmt lögum nr. 42/1926. Þá segir að með því að munnlega hafi svo um samist að félagið taki við vörslum á þegar brottfluttu góssi úr skipinu sé þess farið á leit að það annist vörslur alls þess góss sem til falli úr strandi m/s Vikartinds í Reykjavík. Á fundi 24. mars 1997, þar sem mætt var af hálfu sýslumanns Rangárvalla­sýslu, dómsmálaráðuneytis, umhverfisráðuneytis, Hollustuverndar og útgerðar og vátryggjanda m/s Vikartinds, voru gerð drög að samkomulagi sem miðaði að því m.a. að stefndi tæki að sér björgun farms og skips og hreinsun rusls sem rekja mætti til strandsins Í bréfi Eimskipafélagsins 2. apríl 1997 til sýslumanns Rangárvallasýslu segir að þar sem eigendur og/eða vátryggjendur m/s Vikartinds muni ekki hafa gengið formlega frá samningi við sýslumannsembættið á grundvelli 7. gr laga nr. 42/1926 um yfirtöku björgunar á skipi og góssi sé málið enn í höndum embættisins. Félagið fer þess á leit við sýslumannsembættið að það tryggi að afhending farms fari ekki fram fyrr en móttakandi hafi sýnt fram á eignarrétt sinn yfir vörunni og að félagið hafi fengið farmgjöld og annan áfallinn kostnað í tengslum við vöruna að fullu greiddan. Þá er minnt á að Eimskipafélagið eigi ýmist eða hafi á leigu langflesta gáma, sem með skipinu hafi verið, og því sé óheimilt að ráðstafa þeim án heimildar þess. Með bréfi sýslumanns Rangárvallasýslu 8. apríl 1997 til Eimskipafélagsins eru sett fram þau eindregnu tilmæli að félagið taki að sér, í umboði hans sem lögreglustjóra, flutning vörunnar af Háfsfjöru til Reykjavíkur, vörslur hennar þar og samstarf um þær aðgerðir sem fram þurfi að fara. Í bréfinu segir að afstaða embættisins, samkvæmt 1. mgr. 20. gr., sbr. 7. gr., laga nr. 42/1926 og 2. mgr. 156. gr. laga nr. 34/1985, sé sú að vara í vörslum Eimskipafélagsins verði ekki afhent farmeigendum fyrr en sett hafi verið full trygging af hálfu eiganda vörunnar eða vátryggjanda vegna hugsanlegrar hlutdeildar í kostnaði við björgun og hugsanlegrar niðurjöfnunar sjótjóns. Sýslumanni Rangárvallasýslu var afhent ábyrgðaryfirlýsing stefnda, undirrituð 9. apríl 1997 af forstjóra hans, sem er að meginefni svohljóðandi, í þýðingu löggilts skjalaþýðanda, að “við ábyrgjumst gagnvart sýslumanni Rangárvallasýslu að eigandi MS Vikartinds virði lagalega skyldu sína til þess að greiða kostnað íslenskra stjórnvalda vegna strands fyrrgreinds skips. Íslensk stjórnvöld þau, sem ábyrgð þessi á við um, er lögreglan, tollurinn, heilbrigðis- og mengunareftirlit, og önnur stjórnvöld ríkis eða sveitarfélaga sem koma beint að málefnum skipsins, og verktakar sem starfa á vegum stjórnvalda þessara. Upphæð ábyrgðar þessarar er kr. 30 milljónir og hér með samþykkjum við að endurgreiða til sýslumanns Rangárvallasýslu allt að fyrrgreindri upphæð, þ.e. kostnað sem fyrrgreind stjórnvöld kunna að verða fyrir vegna strandsins og fjarlægingar farms og braks við suðurstrendur Íslands. Skv. samningi milli eiganda MS Vikartinds og sýslumanns Rangárvallasýslu, sem undirritaður var á fundi á Hvolsvelli þann 24. mars, skal kostnaður þessi greiðast eigi síðar en sjö dögum eftir að eigendum er gerð grein fyrir honum í gegnum lögfræðing okkar á Íslandi, Garðar Briem. Sýslumaður skal leggja fram reikninga með kröfu sinni sem staðfestir hafa verið af yfirmanni viðkomandi stjórnvalds. Upphæð ábyrgðar þessarar má endurskoða innan 30 daga frá undirritun og á sérhverjum tíma sem báðir aðilar samþykkja að slík endurskoðun verði gerð. Við útgáfu yfirlýsingar Hollustuverndar ríkisins að lokið hafi verið, á ásættanlegan hátt og í samræmi við íslensk lög, að fjarlægja brak úr MS Vikartindi, sem borist hefur til strandar á starfssvæði Heilbrigðiseftirlits Suðurlands, fellur ábyrgð þessi úr gildi, eða eigi síðar en tveimur árum eftir dagsetningu hennar. Ágreining, sem rísa kann vegna túlkunar á þessari ábyrgðaryfirlýsingu, skal færa til úrlausnar hjá íslenskum dómstólum eða til þess bærra íslenskra stjórnvalda, skv. íslenskum lögum. Komi til ágreinings samþykkjum við að við getum eigi haldið eftir greiðslum til sýslumanns Rangárvallasýslu. . .” Losun skipsins hófst um miðjan apríl 1997 og var farmurinn fluttur í vörugeymslur Eimskipafélagsins í Sundahöfn. Að frumkvæði sýslumanns og vegna framlags til björgunarkostnaðar var hver vörusending skoðuð af Könnun ehf. Samningur var gerður 30. maí 1997 um björgunaraðgerðir varðandi m/s Vikartind milli sýslumanns Rangárvallasýslu og eigenda skipsins. Í 3. gr. hans segir að eigendur samþykki að sjá um losun/björgun alls farms/gáma úr m/s Vikartindi. Þegar farmurinn/gámarnir hafi verið teknir frá borði skipsins skuli afhenda þá Eimskipafélaginu til vörslu f.h. sýslumanns Rangárvallasýslu og skuli farmur­inn/gámarnir strax fluttir á athafnasvæði félagsins í Reykjavík. Í 4. gr. segir að eigendum farms/gáma um borð í m/s Vikartindi sé heimilt að hafa samband við Eimskipafélagið varðandi afhendingu farms í þeirra hendur gegn afhendingu bankaábyrgðar og/eða geymslufjár sem skuli nema 60% af cif verðmæti vörunnar. Í 6. gr. segir að óski eigandi farms/gáma úr m/s Vikartindi eigi afhendingar (þrátt fyrir að tilkynningar hafi verið sendar samkvæmt 4. gr. samningsins) skuli farmi/gámum ráðstafað með opinberu uppboði í samræmi við íslensk lög og afrakstur sölunnar renna til sýslumanns Rangárvallasýslu og síðan til niðurjöfnunarmanns sjótjóns. Í bréfi Garðars Briem hdl. 11. júní 1997 til sýslumanns Rangárvallasýslu greinir frá því að Eimskipafélagið hafi ekki sinnt óskum um samningaviðræður, hvorki fyrir né eftir undirritun framangreinds samkomulag og hunsað samnings­uppkast sem sent hafi verið. Bent er á að tímabært sé að senda tilkynningar í samræmi við 6. gr. samkomulagsins til móttakenda farms, þ.e.a.s. bera fram ósk um að þeir sæki vöruna og tilkynna þeim jafnframt að verði hún ekki leyst út verði hún seld á nauðungaruppboði. Frá því greinir í bréfi lögmanns Eimskipafélagsins 11. júní 1997 til sýslumanns Rangárvallasýslu að þjónusta félagsins hafi verið veitt sýslumannsembættinu m.a. á grundvelli laga nr. 42/1926. Framangreindur samningur sé félaginu óviðkomandi og er ítrekað að embættið sé ábyrgt fyrir öllum kostnaði sem fallinn sé á þá vöru úr m/s Vikartindi sem sé í vörslu félagsins í umboði sýslumanns. Í bréfi sýslumanns Rangárvallasýslu 19. júní 1997 til Garðars Briem hdl. segir að sá kostnaður, sem til hafi fallið vegna flutnings farms úr m/s Vikartindi svo og vegna geymslu farmsins frá því tímamarki er skipið strandaði og þar til samningur um framkvæmd björgunar skipsins var gerður þ. 30. maí 1997, sé á ábyrgð sýslumanns­embættisins gagnvart Eimskipafélaginu, sbr. ákvæði laga nr. 42/1926. Tryggingar þær, sem eigendur farms í skipinu hafi þurft að setja til að geta leyst vörur sínar til síns, standi hins vegar til tryggingar kostnaði embættisins. Sá kostnaður, sem til falli vegna geymslu og flutnings farms úr m/s Vikartindi frá og með 30. maí 1997, sé gagnvart Eimskipafélaginu algjörlega á ábyrgð umbjóðenda lögmannsins, sbr. ákvæði laga nr. 42/1926 og samning um framkvæmd björgunar frá 30. maí 1997. Í lok bréfsins er hvatt til viðræðna lögmannsins og fulltrúa Eimskipafélagsins. Í stefnu greinir frá því að ekki hafi orðið af samningum en eftir að fallist hafi verið á kröfu útgerðarinnar um að geymslugjöld yrðu framvegis innheimt hjá móttakendum farms megi segja að friður hafi komist á. Í bréfi sýslumanns Rangárvallasýslu 19. september 1997 til Garðars Briem hdl. segir að embættið hafi þ. 22. ágúst s.á. greitt Eimskipafélaginu af geymslufé þrjá reikninga frá 26. júní 1997, samtals að fjárhæð 6.082.803 krónur, vegna geymslu- og vöruafgreiðslugjalda. Um bráðabirgðaráðstöfun hafi verið að ræða þar sem greiða beri greinda fjárhæð af geymslu-/tryggingafé, sett íslenskum stjórnvöldum að upphæð 30 milljónir króna. Var óskað eftir endurgreiðslu fjárhæðarinnar til ráðstöfunar vegna niðurjöfnunar sjótjóna. Með bréfi Garðars Briem hdl. 16. júlí 1997 til tollstjórans í Reykjavík var leitað eftir því að hann krefðist nauðungarsölu samkvæmt 4. mgr. 111. gr. laga nr. 55/1987 á varningi úr m/s Vikartindi, sem eigendur hefðu hvorki vitjað né leyst út í geymslum í Sundahöfn í Reykjavík, og þá áður en lögmæltur ársfrestur væri liðinn. Í svarbréfi tollstjórans, dags. 27. nóvember 1997, segir að embætti hans geti ekki fallist á erindi lögmannsins. Jafnframt liggi fyrir af hálfu sýslumanns Rangár­valla­sýslu að hann telji sig ekki hafa heimildir samkvæmt lögum nr. 42/1926 til þess að krefjast uppboðs á umræddum vörum. Embættið muni hins vegar stuðla að því að varningurinn verði seldur eins fljótt og hægt verði eftir að ársfrestur verði liðinn. Uppboð á vegum tollstjórans í Reykjavík fór fram 18. júní 1998. Allmargar vörusendingar voru þó ekki boðnar upp vegna þess að opinber gjöld höfðu verið greidd af þeim. Nær allur sá farmur sem var eftir var seldur á uppboði 15. maí 1999 að frumkvæði sýslumanns Rangárvallasýslu á grundvelli laga um skipströnd og vogrek nr. 42/1926. II Í málinu krefur stefnandi stefnda um endurgreiðslu reikninga, sem sýslumaður Rangárvallasýslu innti af hendi, til Eimskipafélagsins vegna reikninga útgefinna af félaginu og Könnun ehf., Sorpu og Efnamóttökunni hf. Í bréfi lögmanns til sýslumanns Rangárvallasýslu, dags. 11. maí 1999, segir að honum hafi verið falið af Eimskipafélaginu að innheimta tvo reikninga á hendur sýslumanni; annan, dags. 25. september 1998, að upphæð 7.071.083 krónur vegna geymslugjalda fyrir ósóttar vörur úr Vikartindi, hinn að upphæð 1.108.806 krónur vegna eftirlits Könnunar ehf. í tengslum við tollafgreiðslu vöru úr Vikartindi og er dagsetning hans 30. júlí 1997. Í innheimtubréfinu segir að óumdeilt sé að heimildir sýslumanns varðandi afskipti af farminum byggist á lögum um skipströnd og vogrek nr. 42/1926. Einnig sé óumdeilt að björgun og meðferð hans hafi verið í höndum sýslumanns þegar hann hafi sent Eimskipafélaginu beiðni þ. 11. mars og 8. apríl 1997 um að það annaðist geymslu alls þess farms sem kynni að bjargast úr Vikartindi. Með bréfi Eimskipafélagsins, dags. 17. mars 1997, hafi félagið tekið að sér geymslu á farminum á grundvelli þeirra skilmála sem þar sé vísað til. Sýslumaður hafi ekki gert athugasemdir við það, sem fram komi í framangreindu bréfi, og heimilað flutning á farminum í Sundahöfn þar sem Eimskipafélagið hafi tekið við honum til geymslu í umboði sýslumanns. Fram kemur að upphaflegur reikningur vegna geymslugjalda hafi fyrir mistök hljóðað um 17.470.098 krónur en nýr reikningur, að upphæð 7.071.083 krónur dags. 22. september 1998, hafi verið sendur sýslumanni. Tekið er fram að til frádráttar reikningnum komi tveir kreditreikningar, báðir dags. 22. september 1998, annar að upphæð 1.843.023 krónur og hinn að upphæð 520.432 krónur, og sé þar um að ræða leiðréttingu á reikningi, dags. 26. júní 1997 (að upphæð 6.082.803 krónur), sem sýslumaður hafi þegar greitt. Reikningur Könnunar ehf., dags. 30. júlí 1997, á hendur Eimskipafélaginu er vegna losunar gáma og forskoðunar framkvæmdrar á vörum úr þeim á vörusvæði Eimskipafélagsins í Sundahöfn í apríl og maí 1997. Í innheimtubréfinu segir að í fyrstu hafi starfsmenn ríkistollstjóra séð um þessa skoðun. Fljótlega hafi komið í ljós að hann hafi ekki haft mannskap til að vera við tæmingu gámanna og framkvæma vöruskoðunina og hafi mál skipast á þann veg að Eimskipafélagið hafi beðið Könnun ehf. að sjá um hana enda hafi hlutverk félagsins verið að sjá til þess í umboði sýslumanns að farið yrði að lögum við meðferð á vörunum í samráði við ríkistollstjóra. Segir í bréfinu að “Eimskip greiddi að lokum reikning Könnunar hf. fyrir þessi störf og er með framangreindum reikningi að endurkrefja sýslumann um þann kostnað.” Greiðslu reiknings Könnunar ehf. er neitað með bréfi sýslumanns Rangár­vallasýslu 9. desember 1997 til Eimskipafélagsins. Í bréfi sýslumanns til Garðars Briem hdl. 24. mars 1998 er leitað svars sem fyrst um kröfuna. Höfnun sýslumanns á greiðslu reikningsins er ítrekuð í bréfi hans til Eimskipafélagsins 14. september 1998. Að auki er þar mótmælt frekari reikningum vegna geymslugjalda en legið hafi fyrir í júlí 1997 (þ.e. 6.082.803 krónur). Með bréfi 21. desember 1998 sendi sýslumaður Rangárvallasýslu Garðari Briem hdl. frumrit þessara reikninga: Sorpa, dags. 31. október 1998, að upphæð 1.226.650 krónur vegna förgunar úr Vikartindi í maí 1998, Heilbrigðiseftirlit Suðurlands 4.867 krónur og Eimskipafélagið, dags. 11. nóvember 1998, 4.707.628 krónur (7.071.083 kr. – 520.432 kr. – 1.843.023 kr.). Um reikning Eimskipafélagsins er tekið fram að sjónarmið niðurjöfnunarmanns sjótjóns um að ekki beri að greiða hann að fullu sé embættinu óviðkomandi og segir í niðurlagi bréfsins að þess sé vænst að reikningunum verði komið út úr heiminum svo fljótt sem unnt sé. Með bréfi sýslumanns 30. desember 1998 til lögmanns Eimskipafélagsins er reikningi Könnunar ehf. enn andmælt. Með bréfi, dags. 4. mars 1999, til lögmanns Eimskipafélagsins gerir Garðar Briem hdl. grein fyrir þeirri afstöðu sinni að neita að greiða reikning Könnunar ehf. og reikning Eimskipafélagsins vegna geymslugjalda. Í bréfi lögmanns Eimskipafélagsins til sýslumanns Rangárvallasýslu 25. júní 1999 er um það vísað til samkomulags embættisins og félagsins þ. 12. maí 1999 og fundar þ. 31. s.m. að óumdeilt sé að sýslumanni beri að greiða Eimskipafélaginu reikninga fyrir geymslu­gjöldum vegna ósóttra vara úr Vikartindi og kostnað Könnunar ehf. vegna eftirlits í tengslum við tolleftirlit vöru úr skipinu. Í símbréfi sýslumanns Rangárvallasýslu, sem sent var Eimskipafélaginu 31. janúar 1999, segir að ætlunin sé að senda eigendum varnings, sem sé talinn ónýtur, bréf um að þeir verði þá þegar að sækja varninginn og láta farga honum á eigin kostnað en að öðrum kosti verði varningnum fargað og þeim sendur reikningur vegna förgunarkostnaðar. Hvað varðar þann varning, sem talinn hafi verið söluhæfur, þurfi að senda móttakendum áskorun um að sækja vöruna og greiða af henni geymslu­kostnað jafnfram því sem þeir verði að leggja fram tryggingu með sama hætti og aðrir vörueigendur hafi gert. Verði varan ekki sótt verði hún boðin upp án frekari fyrirvara. Þá liggur frammi í málinu afrit bréfs sýslumanns til viðtakanda vöru úr Vikartindi sem er sögð liggja enn ósótt í vörslum Eimskipafélagsins. Skorað er á viðtakandann að fjarlægja vöruna úr geymslum fyrir 1. mars 1999 og greiða geymslugjald. Að öðrum kosti muni förgun fara fram og hann verða krafinn um þann kostnað sem af því hljótist ásamt áföllnum geymslukostnaði. Sýslumaður Rangárvallasýslu greinir Sorpu frá því í bréfi 17. febrúar 1999 að embættið telji sér ekki skylt að greiða reikning fyrirtækisins. Í bréfi sýslumanns til Sorpu 19. mars 1999 segir að um allnokkuð skeið hafi staðið þref um það hverjum beri að greiða reikninginn og er fyrirtækið beðið um að sýna biðlund enn um sinn. Hver sem niðurstaðan verði sé ljóst að gera verði tilraun til að innheimta kostnað hjá móttakendum vörunnar. Frammi liggja beiðnir Eimskipafélagsins, dags. 25. og 28. maí 1999, um förgun vörusendinga undir tolleftirliti og skuli kostnaður, sem af förguninni leiði, innheimtur hjá sýslumanninum á Hvolsvelli. Efnamóttakan hf. annaðist eyðingu efnavöru. Reikningar fyrirtækisins á hendur sýslumanni eru dagsettir 31. maí 1999. Sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu greiddi reikninga Eimskipafélagsins vegna geymslugjalda svo og vegna kostnaðar Könnunar ehf. 17. apríl 2000 með 7.708.035 krónum, og 25. apríl 2000 greiddi hann reikning Sorpu með 1.738.946 krónum og eftirstöðvar reikninga Efnamóttökunnar hf. 920.436 krónur en áður höfðu verið greiddar 363.168 krónur eða samtals 1.283.604 krónur. Í bréfi sýslumannsins í Rangárvallasýslu til Garðars Briem hdl. 1. júní 1999 segir að hann eigi engra annarra kosta völ til þess að ljúka Vikartindsmálinu, eins og lögmanninum eigi að hafa verið ljóst sl. sex mánuði, en að kalla eftir því að ábyrgðin, sem tryggingafélag skipsins lagði fram, dags. 9. apríl 1997, verði gerð virk. Grundvöllur sé fyrir málshöfðun á hendur umbjóðendum lögmannsins virði þeir ekki ákvæði ábyrgðarinnar en þar sé skýrt kveðið á um að þeir getið ekki haldið eftir greiðslum í tilvikum ágreinings. III Stefnandi reisir kröfu sína á því að stefndi sé bundinn við ábyrgðaryfirlýsingu frá 9. apríl 1997 og beri því að greiða sér 10.730.585 krónur sem sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu hafi þurft fyrir hönd íslenskra yfirvalda að leggja út vegna geymslu og ráðstöfunar á farmi m/s Vikartinds. Yfirlýsingin kveði afdráttarlaust á um að stefnda sé skylt að inna af hendi greiðslu jafnvel þótt ágreiningur sé um réttmæti kröfu. Krafa stefnanda er þannig sundurliðuð: 1. Geymslureikningur Eimskipafélagsins og reikningur Könnunar ehf., samtals að upphæð 7.708.035 krónur. Með samkomulagi stefnanda við þýska útgerð Vikartinds og stefnda 30. maí 1997 hafi orðið að samkomulagi milli allra málsaðila að geyma skyldi allan farm Vikartinds hjá Eimskipum. Stefndi hafi hins vegar neitað að greiða geymslugjöld vegna ósótts farms, sem síðar hafi orðið að ráðstafa með opinberu uppboði, og þess farms sem hafi orðið að eyða. Könnun ehf. hafi að beiðni Eimskipafélagsins annast ásamt tollvörðum opnun gáma og tjónaskoðun, bæði í Háfsfjöru og á athafnasvæði Eimskipa. 2. Reikningur Sorpu að upphæð 1.738.946 krónur. Fyrirtækið sé sá aðili á höfuðborgarsvæðinu, sem annist móttöku og förgun sorps, og hafi tollstjórinn í Reykjavík, sem annast hafi skipulag förgunar í umboði sýslumannsins í Reykjavík, eðlilega ákveðið að það annaðist förgunina. 3. Reikningur Efnamóttökunnar hf. að upphæð 1.283.604 krónur fyrir eyðingu efnavöru úr m/s Vikartindi. Á því er byggt að túlka beri ábyrgðaryfirlýsingu stefnda frá 9. apríl 1997 með hliðsjón af samningi eigenda Vikartinds og málsaðila frá 30. maí s.á. Hann geri ráð fyrir ákveðinni aðferðafræði við ráðstöfun farms úr Vikartindi og jafnframt hafi verið gert ráð fyrir því að sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu kynni að þurfa að leggja í kostnað vegna farmsins o.fl. Ábyrgðaryfirlýsingin hafi átt að tryggja greiðslu alls þess kostnaðar, án annarra skilyrða en þess að hún rynni út í síðasta lagi tveimur árum eftir útgáfu. Allur kostnaður sýslumannsins í Rangárvallasýslu hafi fallið til innan þeirra tímamarka. IV Málsástæður stefnda fyrir aðalkröfu sinni eru þær sem hér verða raktar: 1) Gildistími ábyrgðaryfirlýsingar stefnda. Meginmálsástæða er að hafna beri kröfum stefnanda, sem séu hafðar uppi á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar stefnda frá 9. apríl 1997, þar sem ábyrgðin hafi verið fallin niður þegar þær voru bornar fram. Þá fyrst, er sýslumaður hafi lagt út fé til greiðslu kostnaðar, hafi hann getað öðlast rétt til endurkröfu gagnvart stefnda. Ekki skipti máli við hvort tímamark ábyrgðaryfirlýsingarinnar sé miðað; bæði hafi verið liðin þegar skilyrðið var uppfyllt, þ.e. lokið hafi verið við hreinsun fjara á fullnægjandi hátt samkvæmt kröfum heilbrigðisyfirvalda þ. 24. júní 1998 og tveggja ára gildistími hafi runnið út 9. apríl 1999. Aðild stefnda að björgunarsamningi breyti hér engu því að ábyrgðaryfirlýsingin sé grundvöllur ábyrgðar stefnda. 2) Krafa um endurgreiðslu kostnaðar Eimskipafélagsins vegna geymslu farms. Á því er byggt að um aðildarskort sé að ræða. Öll geymslugjöld sem á hafi fallið hafi verið kræf gagnvart hverjum og einum eiganda farmsendinga. Til þeirra beri að vísa kröfum og kostnaðurinn geti ekki verið kræfur gagnvart stefnda á grundvelli laga um skipströnd og vogrek eða þess björgunarsamnings sem aðilar hafi undirritað. Einnig er á því byggt að stefndi eigi gagnkröfu um skaðabætur, jafnháa endurgreiðslukröfu stefnanda, vegna rangra ákvarðana í sambandi við ráðstöfun farmsins. Sýslumaður hafi ekki orðið við ítrekuðum áskorunum fulltrúa útgerðar skipsins um að selja farminn á uppboði sumarið 1997 á grundvelli fullkominnar heimildar laga nr. 42/1926. Seinagangur af hálfu tollstjóra og sýslumanns hafi síðan valdið því að uppboðsferli var ekki lokið fyrr en 15. maí 1999. 3) Krafa um endurgreiðslu kostnaðar Könnunar ehf. Öll sú þjónusta, sem Eimskipafélagið hafi krafið um á grundvelli þessa reiknings, hafi verið í þágu þess sjálfs eða vegna aðstoðar við tollstjóraembættið í Reykjavík. Útgerð skipsins hafi hins vegar greitt fimm reikninga, samtals að upphæð 1.816.141 króna, sem séu allir sprottnir af björgun farmsins, skoðun ástands hans og mati á verðmæti hverrar vörusendingar til niðurjöfnunar. 4) Endurgreiðsla reikninga Sorpu og Efnamóttökunnar ehf. Á því er byggt að réttir greiðendur séu eigendur vörusendinga. Þá er á það bent að sundurgreining kostnaðar vegna sérhverrar vörusendingar hafi ekki átt sér stað vegna mistaka og því sé endurkrafa gagnvart farmeigendum óframkvæmanleg. Rök stefnda fyrir varakröfu sinni eru þau að verði talið að kröfur þær, sem krafist er að verði endurgreiddar, hafi verið bornar fram að réttum hætti innan tímamarka beri stefnandi ábyrgð á ákvörðunum, framkvæmdum og framkvæmdaleysi yfirvalda sem hafi leitt til verulegs óþarfa aukakostnaðar auk þess sem kostnaður hafi ekki verið krafinn hjá réttum greiðendum. V Málið er höfðað á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar stefnda sem kveður á um endurgreiðslu allt að þrátíu milljónum króna að fullnægðum tilteknum skilyrðum. Ákvæði hennar um lok gildistíma ábyrgðar eru skýr og ótvíræð. Er eigi fallist á að túlka beri þau með hliðsjón af samningi frá 30. maí 1997 um björgunaraðgerðir varðandi m/s Vikartinds milli sýslumanns Rangárvallasýslu og eigenda skipsins þegar af þeirri ástæðu að hann hefur ekki að geyma ákvæði sem efnið varða. Ákvæði ábyrgðaryfirlýsingar þess efnis að stefndi geti ekki haldið eftir greiðslum komi til ágreinings verður ekki skilið á þann veg að með því sé girt fyrir andmæli á grundvelli þess að kröfugerð falli utan gildistíma ábyrgðar enda yrði ákvæði, sem að því lýtur, að öðrum kosti þýðingarlaust. Í málinu liggur frammi ódagsett yfirlýsing Heimis Hafsteinssonar oddvita, f.h. sveitarstjórnar Djúpárhrepps, og Matthíasar Garðarssonar, f.h. Heilbrigðiseftirlits Suðurlands, þess efnis að eigendur flutningaskipsins Vikartinds hafi fullnægt skyldum sínum hvað varðar hreinsun rusls sem borist hafi á land í Djúpárhreppi í kjölfar strands skipsins á Háfsfjöru. Vitnið Matthías Garðarsson, framkvæmdastjóri Heilbrigðis­eftirlits Suðurlands, staðfesti efni yfirlýsingarinnar. Hann kvað tilmæli hafa borist um að framkvæma skoðun, afgreiðslu erindisins hafi verið hraðað og yfir­lýsingin gefin fljótlega. Frammi liggur símbréf Garðars Briem hdl, dags. 22. júní 1998, til Matthíasar þar sem hann biður um “yfirlýsingu frá ykkur eftir lokaskoðun sem væntanlega fer fram í vikulokin.” Þá liggur frammi ljósrit bréfs lögmannsins, dags. 7. júlí 1998, til ráðuneytisstjóra umhverfismálaráðuneytisins þar sem vísað er í hjálagða yfirlýsingu oddvita Djúpárhrepps og yfirmanns Heilbrigðiseftirlits Suður­lands þess efnis að hreinsun rusls í Djúpárhreppi í kjölfar strands Vikartinds sé lokið á fullnægjandi hátt. Við það verður miðað að gildistími ábyrgðar stefnda samkvæmt yfirlýsingu hans frá 9. apríl 1997 hafi runnið út 7. júlí 1998 og hvað sem öðru líður eigi síðar en 9. apríl 1999. Hann var því löngu liðinn er sýslumaður greiddi umstefnda reikninga, 17. og 25. apríl 2000, sem krafist er að verði endurgreiddir, en ekki verður séð að krafan hafi verið uppi höfð fyrr en með höfðun málsins. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 700.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Standard Steamship Owners P&I Association Europe Ltd., er sýknaður af kröfum stefnanda, íslenska ríkisins. Stefnandi greiði stefnda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 769/2017
Kærumál Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kærður var sá hluti dóms héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi einum ákærulið í ákæru í máli Á gegn X þar sem verknaðarlýsingu brots var ekki að finna í ákæruliðnum, sbr. c. liður 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 6. desember 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 11. sama mánaðar. Kærðurer sá hluti dóms Héraðsdóms Vesturlands 4. desember 2017 þar sem ákærulið2 í máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í a.lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilikrefst þess að ákvæði dómsins um að vísa ákæruliðnum frá dómi verði fellt úrgildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka hann til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar áframangreindu ákvæði hins kærða dóms og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfestákvæði hans um að vísa framangreindum ákærulið frá dómi.Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin þóknun verjanda varnaraðila, sem ákveðin verður að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Staðfest er ákvæðihéraðsdóms um frávísun máls þessa að hluta.Kærumálskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda varnaraðila, TómasarJónssonar hæstaréttarlögmanns, 248.000 krónur.Dómur HéraðsdómsVesturlands 4. desember 2017.I.Mál þetta er höfðað með ákæru lögreglustjórans áVesturlandi, dags. 27. apríl 2017, á hendur X, kt. [...], [...], [...], og Ykt. [...], [...], Reykjavík. Málið var dómtekið 6. nóvember 2017. Í ákæruskjalisegir að málið sé höfðað gegn ákærðu fyrir eftirtalin umferðarlagabrot: Á hendur báðum ákærðu með því að ákærði X ók bifreiðinni [...] ([...]) þriðju­daginn 15. nóvember 2016 á [...] við [...] í Borgar­byggð án þess að nota ökuritaskífu eða ökumanns­kort. Brot ákærðu varða viðd. lið 1. mgr., sbr. 2. mgr. 44. gr. a, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðar­laga nr.50/1987, sbr. 3. mgr. 29. gr., sbr. 24. gr., 26. gr. og 27. gr., sbr. 55. gr.reglu­gerðar nr. 605/2010.Á hendur ákærða X með því að hafa, á sama stað og tíma og getið er í ákærulið 1, flutt 39 umframfarþega, eða 41 farþega alls, í bifreiðinni [...] ([...]) þegar leyfilegur farþegafjöldi var tveir farþegar skv. skráningu bifreiðarinnar. Brot ákærða varðar við 2. mgr. 73.gr. sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.Á hendur ákærða X með því að hafa, á sama stað og tíma og getið er í ákærulið 1, ekið bifreiðinni [...] ([...]) óleyfilega breiðri, en bifreiðin mældist 3,30 m á breidd, en mesta leyfilega breidd til aksturs, án undanþágu, á vegi er 2,55 m. Brotákærða varðar við 1. mgr. 75. gr. sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr.50/1987, sbr. 7. gr., sbr. 17. gr. reglugerðar nr. 155/2007.Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og tilgreiðslu alls sakarkostnaðar.Ákærði X krefst þess aðallega að hannverði sýknaður af ákærulið 1 og 2. Tilvara krefst hann þess að ákvörðun um refsingu verði frestað, en að öðrum kostiverði honum gerð svo væg refsing sem lög leyfa. Þá krefst ákærði þess aðsakarkostnaður, þ. á m. málsvarnarlaun verjanda, verði að öllu leyti felldur áríkissjóð. Forsvarsmaðurákærða Y krefst þess aðallega að fyrirtækið verði sýknað afkröfum ákæruvaldsins. Til vara krefst hann þess að ákvörðun um refsingu verðifrestað, en að öðrum kosti verði refsing ákveðin svo væg sem lög leyfa. Þákrefst ákærði þess að sakarkostnaður, þ. á m. málsvarnarlaun verjanda, verði aðöllu leyti felldur á ríkissjóð. II.Samkvæmt frumskýrslu lögreglu er upphaf máls þessa það aðbifreið með erlendu skráningarmerki, [...], var ekið frá bifreiðastæði, nærriþjónustumiðstöðinni í [...], til vinstri inn á [...], um [...] og til hægri inná [...], þar sem lögreglumenn stöðvuðu akstur bifreiðarinnar og ræddu viðökumanninn. Segir í skýrslunni að við skoðun á skráningarskírteini bifreiðarinnarhafi komið í ljós að hún væri einungis skráð fyrir ökumann og tvo farþega, envið skoðun á stöðvunarstað hafi reynst vera 41 farþegi í bifreiðinni. Einnighafi verið gerð mæling á breidd bifreiðarinnar á vettvangi og hún reynst vera3,30 m, en engin undanþága hafi verið fyrir akstrinum í almennri umferð. Þáhafi ekki verið ökuritaskífa í ökurita bifreiðarinnar og ökumaðurbifreiðarinnar, ákærði X, talið að hann þyrfti ekki að nota ökuritaskífu meðtilliti til vegalengdar akstursleiðarinnar frá [...] að [...] í [...]. Ákærðahafi svo verið fylgt á bifreiðinni frá stöðvunarstað að þjónustumiðstöðinni í[...]. Í skýrslu lögreglu er og tiltekið að hinn 20. september 2016hafi framangreind bifreið verið forskráð og þá fengið fastanúmerið [...]. Þáhafi bifreiðin farið í endurskoðun hinn 18. nóvember sama ár vegna skráningarog hafi hún frá og með þeim degi verið skráð fyrir 51 farþega. III.Skýrslur fyrir dómiÁkærði X kvaðst umrætt sinn hafa verið á leiðinni meðferðamenn frá [...] upp á [...] í skipulagðri jöklaferð. Kvað hann ferðirnarvera seldar fyrirfram. Fólk annaðhvort panti á netinu eða mæti á staðinn ogbóki sig í ferðirnar, sem það greiði þá fyrir. Kom fram hjá honum að íbifreiðinni hefði verið ökuriti. Bifreiðin hefði verið á erlendumskráningarnúmerum, en ákærði kvaðst ekki hafa sjálfur athugað skráninguna áhenni. Þá hefði honum ekki verið kunnugt um það hver hefði tekið þá ákvörðun aðnota ekki ökuritaskífu eða ökumannskort í bifreiðinni umrætt sinn. Sjálfurkvaðst ákærði ekki hafa talið að slíkt væri nauðsynlegt. Samkvæmt lögum þyrftiekki að vera ökuritaskífa í bílum sem ækju reglubundnar ferðir innan 50 kmradíuss. Þá teldi hann að bifreiðin mætti flytja 49 farþega, en hann minnti aðí umrætt sinn hefði verið 41 farþegi í henni. Nægilegt pláss hefði verið fyrirþá alla og sæti með öryggisbelti fyrir hvern og einn. Vitnið A, framkvæmdarstjóri ákærða Y, sagði umrædda bifreiðhafa verið keypta fullbúna frá Bretlandi, en henni hefði verið breytt þar ísamræmi við óskir fyrirtækisins. Starfsmaður þess, B, hefði haft yfirumsjón meðskráningu bifreiðarinnar. Hún hefði verið skoðuð og öllum gögnum skilað inn tilSamgöngustofu nokkrum mánuðum áður en lögreglan stöðvaði aksturinn umrætt sinn,en einungis hefði verið beðið eftir lokastaðfestingu vegna skráningarinnar.Bifreiðin hefði verið á breskum númerum þar til þeir hefðu getað innleyst þauíslensku. Fram kom hjá vitninu að leiðin frá [...], upp á [...] og til bakaværi 46 til 48 km löng. Ferðirnar hefðu verið bókaðar og seldar á netinu, hjáferðarskrifstofum og fleirum, og tiltekinn fjöldi sæta í boði í hvert sinn.Þegar umrædd ferð var farin kvaðst vitnið ekki hafa haft vitneskju um þaðhversu marga farþega mætti flytja með ökutækinu samkvæmt skráningu þess, þarsem hann hefði ekki verið inni í öllum smáatriðum varðandi skráninguna. Hannhefði hins vegar ekki óttast um öryggi farþeganna í ferðinni, enda vitað aðbúið væri að fara með bifreiðina í skoðun og staðfesta að hún væri í lagi.Nægilegt pláss hefði verið fyrir alla farþegana og fullnægjandi öryggisbúnaðurtil staðar, þar á meðal öryggisbelti í öllum sætum. Ökuriti hefði verið íbifreiðinni en ekki ökuskífa. Hann kvaðst hafa kynnt sér reglugerðina þar um ogút frá þeim forsendum hefðu starfsmenn félagsins ákveðið að ekki yrðu notaðarskífur í ferðunum upp á [...]. Aðspurður kvað hann ökutækið hafa komið svonabreitt til landsins, m.a. vegna dekkjanna, og að lítið væri hægt að bregðastvið því. Talið væri nauðsynlegt öryggisins vegna að ökutæki þessi væru breið ogá stórum dekkjum vegna erfiðra aðstæðna uppi á jökli. Vegna þessa hefðiyfirleitt annar bíll ekið á undan með blikkandi ljós þar til reglugerðinnihefði að þessu leyti verið breytt í janúar 2017, en frá gildistöku hennar sélöglegt að aka svona breiðum bíl með farþega umrædda leið. Vitnið B, starfsmaður ákærða Y bar að búið hefði verið aðskoða ökutækið þegar lögregla stöðvaði akstur þess 15. nóvember 2016.Starfsmenn fyrirtækisins hefðu lagt mikið á sig til þess að uppfylltar væruítrustu öryggiskröfur samkvæmt reglugerð um hópferðabifreiðar við smíðibifreiðarinnar. Afgreiðsla málsins hjá Samgöngustofu hefði síðan tekiðþrjá mánuði því að starfsmenn hennar hefðu þurft ákveðnar upplýsingar til aðgeta afgreitt það. Sagði vitnið að vegna mikilla anna hefði verið nauðsynlegt aðmæta því með því að koma bifreiðinni í notkun. Starfsmenn fyrirtækisins hefðuverið í mjög góðu sambandi við starfsmenn skoðunarstöðvarinnar Frumherja, semhefðu ráðlagt þeim m.a. um fjölda sæta og nauðsynlegt pláss fyrir farþegana.Hefðu þeir og spurt þá hvort hægt væri að taka bifreiðina í hópferðaskoðun,þótt Samgöngustofa væri ekki búin að afgreiða endanlega forskráningu hennar, oghefðu þeir fallist á það. Engar athugasemdir hefðu verið gerðar í þeirriskoðun, eins og staðfest sé í skoðunarvottorðinu. Ökutækið hefði verið í fullrinotkun á breskum númerum og verið tryggt bæði á breskum og íslenskumforskrárnúmerum. Þá sagði hann að bifreiðin hefði einnig farið í hópferðaskoðuneftir 15. nóvember 2016 og að engar athugasemdir hefðu þá heldur verið gerðar.Þegar sú skoðun hefði verið framkvæmd hefðu engar breytingar verið gerðar ábifreiðinni frá því að lögreglan stöðvaði akstur hennar hinn 15. nóvember. Kvaðstvitnið telja að ökutækið hefði ekki verið vanbúið þegar það var stöðvað. Þaðhefði frekar verið ofbúið miðað við reglugerðir og lög í landinu. Hefðifyrirtækið lagt mikinn metnað í að bifreiðin væri búin umfram kröfur þar semstarfsemin fari fram við mjög erfiðar aðstæður uppi á [...]. Vitnið C, véltæknifræðingur og fyrrverandi starfsmaður hinsákærða félags, bar fyrir dómi að hann hefði komið sem ráðgjafi að smíðiumræddrar bifreiðar til að tryggja að smíðin uppfyllti kröfur um öryggisstaðlasamkvæmt reglugerð um hópbifreiðar. Eftir að ökutækið hafi verið komið tilÍslands hefði hann komið að útreikningum á því að ökutækið stæðist kröfur umfullnægjandi styrk og að húsið, sem hefði verið smíðað ofan á það, uppfylltiákveðin skilyrði samkvæmt reglugerð. Hefði Samgöngustofa óskað eftir þessumútreikningum. Kvaðst hann telja að í nóvember 2016 hefði ökutækið uppfylltallar öryggiskröfur, allt frá því að það kom til landsins. Vitnið D, deildarstjóri hjá Samgöngustofu, staðfesti bréfSamgöngustofu, dags. 30. mars 2017, vegna fyrirspurnar lögreglustjórans áVesturlandi um umrædda bifreið.E lögreglumaður bar fyrir dómi að borist hefðinafnlaus ábending vegna aksturs umræddrar bifreiðar og lögreglumenn því farið ávettvang til að kanna málið. Hefðu þeir hitt starfsmenn fyrirtækisins í gamla [...]og brýnt fyrir þeim að nota ekki bifreiðina til farþegaflutninga, þar sem húnværi ekki skráð fyrir farþega. Daginn eftir hefði hann sjálfur hringt í B ogbrýnt þetta fyrir honum. B hefði lýst því að afgreiðsla málsins hefði tafisthjá Samgöngustofu og hefði hann verið ósáttur við það. Vitnið kvaðst hins vegarhafa brýnt fyrir honum að nota ekki ökutækið og tekið af allan vafa um það.Síðan hefði önnur tilkynning borist um akstur bifreiðarinnar og lögreglan þáfarið í umræddar aðgerðir. Aðspurt kvaðst vitnið hafa talið að B væri íforsvari fyrir fyrirtækið. Gengið hefði verið frá bókun í dagbók lögreglunnarum að farið hefði verið á staðinn og talað við B, en sú bókun liggi ekki fyrirí málinu þar sem hún sé með annað málsnúmer. IV.NiðurstaðaÁkæruliður 1Í þessumákærulið er báðum ákærðu gefið að sök að hafa brotið gegn umferðarlögum með þvíað ákærði X hafi ekið tilgreindri bifreið án þess að hafa notað ökuritaskífueða ökumannskort. Er háttsemi ákærðu talin brot á ákvæðum d-liðar 1.mgr., sbr. 2. mgr., 44. gr. a, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðar­laga nr. 50/1987,sbr. 3. mgr. 29. gr., sbr. 24. gr., 26. gr. og 27. gr., sbr. 55. gr. reglu­gerðarnr. 605/2010 um aksturs- of hvíldartíma ökumanna, notkun ökurita og eftirlit. Með d-lið1. mgr. 44. gr. umferðarlaga er ráðherra veitt heimild til að setja reglur,m.a. um ökurita, þar sem kveðið sé á um skyldu til notkunar ökurita. Þá er í 2.mgr. tiltekið að ökumaður og flytjandi skuli sjá til þess að ökuriti sé notaðurog að fylgt sé reglum um notkun hans og um varðveislu gagna sem varða aksturs-og hvíldartíma ökumanns.Framangreindheimild til setningar reglna um ökurita var fyrst nýtt með útgáfu reglugerðarnr. 661/2006, en framangreind reglugerð nr. 605/2010 leysti hana af hólmi. Ítilvitnuðu ákv. 3. mgr. 29. gr. hennar er kveðið á um það að ökumaður skulinota, eftir því sem við á, ökuritaskífu eða ökumannskort við akstur og skv. 24.gr. skal bifreið sem reglugerðin nær til búin ökurita.Þráttfyrir að báðir ákærðu neiti sök í málinu hafa þeir ekki borið brigður á aðverknaðarlýsing þessa liðar ákærunnar sé rétt. Þeir reisa hins vegar málsvörnsína einkum á því að hin tilgreinda háttsemi hafi verið þeim refsilaus þar semakstur bifreiðarinnar í greint sinn hafi fallið undir undanþáguákvæði a-liðar3. gr. reglugerðar nr. 605/2010, um að reglugerðin taki ekki til flutninga ávegum með bifreið sem notuð sé til farþegaflutninga í reglubundnum ferðum, séleiðin ekki lengri en 50 km. Vísa þeir til þess að bifreiðin hafi verið aðflytja farþega fyrir ákærða Y frá [...] að [...] í [...]. Ferðin hafi veriðhluti af reglubundnum ferðum félagsins þessa leið, sem farnar séu daglega yfirvetrartímann, kl. 10.00, 12.30 og 15.00, frá [...], upp [...] og síðan [...].Sé vegalengdin aðra leiðina 23 km og vegalengd báðar leiðir því 46 km. Samkvæmtþví hafi ekki verið skylt að nota ökurita eða ökumannskort í umræddri ferð.Af hálfuákæruvaldsins er því hins vegar haldið fram að við skýringu á því hvað felistannars vegar í orðunum „reglubundnum ferðum“ og hins vegar „leiðin ekki lengrien 50 km“ verði að horfa til þeirra skilgreininga sem fram koma í reglugerðumráðsins (EBE) nr. 3820/85, um samhæfingutiltekinnar löggjafar á sviði félagsmála er varðar flutninga á vegum, og nr.117/66, um setningu sameiginlegra reglna um farþegaflutninga milli landa meðlangferða- og áætlunarbifreiðum. Þannig verði að túlka þessi orð á þann veg að undirákvæðið geti einungis fallið almenningssamgöngur, s.s. reglubundnar ferðirstrætisvagna Reykjavíkur í þéttbýli. Viðskýringu á merkingu framangreindra orða ákv. 3. gr. reglugerðar nr. 605/2010,sem er ráðandi við ákvörðun á því til hvaða bifreiða reglugerðin nær, en ekkier þó vísað til í ákæru, verður að hafa í huga að það er almenn regla íslensksréttar að refsiákvæði beri að skýra þröngt og að allan vafa um það hvortrefsiákvæði taki til háttsemi eigi að meta ákærða í hag. Fallast verður á þaðmeð ákærðu að þegar hin tilgreindu orð a-liðar 3. gr. eru skýrð samkvæmtorðanna hljóðan, og þegar einnig er horft til annarra ákvæða tilvitnaðrar reglugerðar, verður áengan hátt með vissu ráðið að akstur bifreiðarinnar [...] ([...]) í greint sinnfalli undir hið tilvitnaða undanþáguákvæði 3. gr. eða ekki. Hefði löggjafanumþó verið í lófa lagið annaðhvort að haga orðalagi sjálfs ákvæðisins meðnákvæmari hætti eða að skýra hin tilgreindu orð frekar í sérstökuskilgreiningarákvæði reglugerðarinnar í 4. gr. Með hliðsjón af framangreindu,og þar sem ekki verða taldar neinu breyta í þessu tilliti þær óljósuskilgreiningar sem ákæruvaldið vitnar til og fram koma í framangreindum reglumráðsins (EBE) nr. 3820/85 og nr. 117/66, verða ákærðu sýknaðir af þeimsökum sem þeir eru bornir í þessum ákærulið.Ákæruliður2Í þessum lið ákæru erákærða X gefið að sök að hafa flutt 39 umframfarþega, eða 41 farþega alls, íumræddri bifreið þegar leyfilegur farþegafjöldi hafi verið tveir farþegarsamkvæmt skráningu bifreiðarinnar. Er ákærði með þessu talinn hafa brotið gegn2. mgr. 73. gr. umferðarlaga, en þar segir að farþega megi eigi flytja svomarga eða á þann hátt að valdi þeim eða öðrum hættu. Samkvæmtc-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal í ákæru greinasvo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, heiti brots aðlögum og aðra skilgreiningu á því. Verður ákæra að leggja fullnægjandigrundvöll að máli, þannig að fella megi dóm á það samkvæmt því sem í hennisegir, enda verður ákærði ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá sem í ákærugreinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laganna. Ljóst er að ekki verður tekin afstaðatil sektar ákærða eða sýknu nema því aðeins að fjallað sé um þann þáttverknaðarlýsingar 2. mgr. 73. gr. umferðarlaganna sem lýtur að því hvort ákærðihafi með flutningi farþeganna í greint sinn „valdið þeim eða öðrum hættu.“ Meðþví að slíka lýsingu er ekki að finna í verknaðarlýsingu brots ákærða í ákæruverður ekki hjá því komist að vísa þessum lið ákærunnar frá dómi.Ákæruliður3Ákærðijátaði sök við þingfestingu málsins vegna þessa ákæruliðar. Þar sem játningákærða samræmist gögnum málsins að öðru leyti verður hann sakfelldur vegnaþeirra brota sem þar er lýst og réttilega eru tilfærð til refsiákvæða.Refsingog málskostnaðurSamkvæmtþví sem að framan hefur verið rakið hafa báðir ákærðu verið sýknaðir afákærulið 1, ákærulið 2 verið vísað frá dómi, en ákærði X sakfelldur í samræmivið játningu hans vegna ákæruliðar 3. Að því virtu verður ákærða X gert aðgreiða 25.000 krónur í sekt til ríkissjóðs, sem honum ber að greiða innanfjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæta ella fangelsi í tvo daga.Rétt þykir, með hliðsjón af 218. gr.laga um meðferð sakamála og niðurstöðu málsins, að málsvarnarlaun ogferðakostnaður skipaðra verjenda ákærðu greiðist að öllu leyti úr ríkissjóði.Þykir hann hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir.Ásgeir Magnússon dómstjóri kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Vísað er frá dómi lið 2 í ákæru lögreglustjórans áVesturlandi 27. apríl 2017.Ákærði X greiði 25.000 króna sekt til ríkissjóðs ogkomi tveggja daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innanfjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins.Ákærðu X og Y eru sýknaðir af kröfum ákæruvaldsinssamkvæmt ákærulið 1.Málsvarnarlaun Þorvaldar Haukssonarhdl., verjanda ákærða X, að fjárhæð 1.500.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.Málsvarnarlaun Þóris Skarphéðinssonar hdl., verjanda ákærða Xað fjárhæð 900.000 krónur, og 18.940 króna ferðakostnaður verjandans, greiðistúr ríkissjóði.
Mál nr. 400/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til 22. júlí 2011 klukkan 16, en þó eigi lengur en þar til dómur gengur í máli hans. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 23. apríl 2011, nú síðast samkvæmt dómi Hæstaréttar 30. maí 2011 í máli nr. 337/2011, þar sem staðfestur var úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2011 um gæsluvarðhald til 24. júní sama ár. Þar var talið að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 væri fullnægt og var dómurinn reistur á því lagaákvæði. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur ákæra nú verið gefin út á hendur varnaraðila vegna þeirra ætluðu brota, sem hafa legið gæsluvarðhaldsvist hans til grundvallar, og mun aðalmeðferð málsins vera fyrirhuguð 7. og 8. júlí 2011. Ekkert hefur komið fram í málinu sem breytir því mati sem lá fyrrgreindum dómi Hæstaréttar til grundvallar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 361/2010
Kærumál Þinghald Sératkvæði
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. H krafðist, sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands, úrskurðar um lokun þinghalds, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í Hæstarétti var talið að samkvæmt almennum reglum réttarfars yrði sá sem krefst úrskurðar samkvæmt framangreindu lagaákvæði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Yrði lýsing H ekki skilin á annan hátt en þann að hún léti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefði á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars geti slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Halla Gunnarsdóttir, Flókagötu 16, Reykjavík, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010, þar sem þinghöldum í málinu nr. S-394/2010 var lokað. Um kæruheimild vísar kærandi til b. liðar 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hún krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að þinghöld í málinu verði opin, en til vara að lokun þinghalda nái aðeins til skýrslugjafar vitna í málinu. Sóknar- og varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls í málinu, sbr. 1. mgr. 155. gr. laga nr. 88/2008, að þinghald til þingfestingar þess yrði lokað. Í því þinghaldi 2. júní 2010 var bókað með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 10. gr. sömu laga, að þinghaldið skyldi vera lokað svo og öll þinghöld í málinu eftir það. Við þingfestinguna voru lögð fram ýmis skjöl, meðal annars ákæra og skjalaskrá ásamt fylgigögnum. Þá var lagt fram bréf kæranda 28. maí 2010 þar sem hún krafðist þess að ,,formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-394/2010, svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirrituð fyrrgreinda kröfu fram sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands...“ Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknar- og varnaraðilar höfðu tjáð sig um kröfu kæranda. Í kæru til Hæstaréttar kveðst kærandi byggja aðild sína á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2010 og gerir hún í greinargerð til Hæstaréttar grein fyrir henni með sama hætti og í framangreindu bréfi til héraðsdóms. Í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um heimild dómara til að ákveða að þinghöld í máli skuli vera lokuð. Segir þar að sá sem ekki sætti sig við ákvörðun dómara geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum. Talið verður samkvæmt almennum reglum réttarfars að sá sem krefst úrskurðar dómara samkvæmt framangreindu lagaákvæði verði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Kærandi hefur látið við það sitja að lýsa hagsmunum sínum af málinu með þeirri almennu lýsingu á sjálfri sér sem að framan greinir. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en þann að hún láti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefur á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars getur slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli samkvæmt b. lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur hæstaréttardómara Ég er ósammála túlkun meirihluta dómenda á þeim lagarökum sem varða aðild kæranda að máli þessu. Í 3. málslið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir: „Sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara getur krafist þess að hann kveði upp úrskurð um það hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum.“ Efnislega verður ákvæði þetta rakið til laga nr. 36/1999 þar sem breytt var 8. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Miðuðu breytingar þær sem þá voru gerðar einkum að því að bæta réttarstöðu brotaþola. Í athugasemdum við 10. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2008 er vísað til þessarar breytingar og tekið fram að sá möguleiki að krefjast úrskurðar dómara um ákvörðun varðandi það hvort þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum, og eftir atvikum að kæra slíkan úrskurð, hafi ekki aðeins nýst brotaþola, heldur einnig öðrum svo sem fréttamönnum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000. Skýra verður þetta fordæmi Hæstaréttar þannig, að réttindin einskorðist ekki við ákæruvald, ákærða eða þolendur við rekstur sakamáls og er það í samræmi við orðalag ákvæðisins „sá sem sættir sig ekki við“. Í íslenskum rétti hefur á hinn bóginn ekki verið viðurkennd sú regla að almenningur geti átt aðild að dómsmálum og er orðalag þetta ekki svo afdráttarlaust að talið verið að með því hafi sú veigamikla breyting verið gerð að innleiða almenna aðild að dómsmálum. Það er grundvallarregla að þinghöld í dómsmálum séu opin, en lög leyfa undantekningar þar frá. Kærandi máls þessa krafðist formlegs úrskurðar um ákvörðun dómara um að loka þinghaldi með vísan til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og vísaði til framangreinds fordæmis Hæstaréttar þar sem kæra blaðamanns um sambærilegt ágreiningsefni fékk efnislega umfjöllun. Setur kærandi kröfu sína fram sem „borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands“. Eins og að framan greinir verður ekki fallist á það að almennur borgari sem slíkur geti átt aðild að kröfunni, á hinn bóginn getur blaðamaður átt það í krafti þeirrar skyldu sinnar að upplýsa almenning um meðferð og framgang dómsmála. Með svipuðum rökum tel ég að ef efni máls varðar samfélagslega hagsmuni sem tilgreindir hópar eða félagasamtök láta sérstaklega til sín taka, þá séu þeir ekki síður en hinn almenni blaðamaður í þeirri stöðu að þeir eigi að hafa möguleika á að fá úr því skorið hvort þinghald í máli sem snýst um slíka hagsmuni verði lokað. Leiði ég þetta af hinu víða orðalagi lagaákvæðisins og tilgangi löggjafans sem birtist í framagreindum athugasemdum. Femínistafélag Íslands hlýtur að teljast hagmunaaðili í þessum skilningi þegar um er að ræða dómsmál um vændiskaup. Leggja verður til grundvallar að kærandi sé blaðamaður þó að hún tilgreini ekki sérstakan fréttamiðil og að hún sé talskona Femínistafélags Íslands. Ég tel að sem slík geti hún átt aðild að máli þessu og að kæra hennar eigi að fá efnislega umfjöllun hjá réttinum. Þar sem meirihluti dómsins hefur vísað málinu frá Hæstarétti er hins vegar ekki tilefni til að fjalla um efnisþátt þess. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur2. júní 2010. Í málinu er ákærða gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi og er það talið varða við 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Við útgáfu fyrirkalls ákvað dómarinn að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað. Hann byggði þá ákvörðun á a og d liðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í upphafi nefndrar lagagreinar kemur fram að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði, en í greininni eru undantekningar frá meginreglunni sem miða að því að vernda sakborninga, brotaþola, vandamenn þeirra, vitni eða aðra sem málið varða. Halla Gunnarsdóttir, sem krafist hefur þess að þinghaldið verði opið, byggir kröfu sína á því að framangreindar undantekningar eigi ekki við í þessu máli fremur en öðrum og nefnir sem dæmi líkamsárásamál og fíkniefnamál. Telur hún að kaupendur vændis eigi ekki að njóta meiri friðhelgi en aðrir meintir brotamenn. Í þessu máli er fjallað um viðkvæm málefni ákærða og stúlkunnar sem hann er sakaður um að hafa keypt vændi af og eiga því nefndar undantekningar í 10. gr. sakamálalaganna við í málinu. Kröfu Höllu Gunnarsdóttur er því hafnað og skulu þinghöld í málinu vera lokuð, sbr. 2. mgr. 10. gr. sakamálalaganna. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Þinghöld í málinu nr. S-394/2010 skulu vera lokuð.
Mál nr. 661/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfesturvar úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellia. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun ámeðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttirog Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2014 sembarst réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. október2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins13. október 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og til þrautavara aðvarnaraðila verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 586/2017
Fasteign Byggingarréttur Kvöð
Ágreiningur aðila laut að réttindum yfir bílastæðum í bílastæðishúsi á lóð að Borgartúni 19 í Reykjavík, en bílastæðishúsið var í sameign eigenda fasteignanna að Borgartúni 19, 21 og 21a. Með hliðsjón af kaupsamningi frá árinu 2002, viðauka við hann og þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu var talið að H ehf. hefði ekki á hendi nokkurn eignarrétt að fasteignunum að Borgartúni 21 og 21a eða réttindum, sem kynnu í sameign að fylgja þeim og fasteigninni Borgartúni 19 sem var í eigu A hf. Þá var litið svo á að H ehf. ætti enga aðild að ætlaðri kröfu um skaðabætur úr hendi A hf. fyrir að hafa tekið undir sig til afnota hluta af bílastæðishúsinu, sem hann hefði ekki notið réttmætrar heimildar til. Var A hf. því sýknað af kröfum H ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Gunnlaugur Claessen fyrrverandihæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. september 2017.Hann krefst þess að viðurkennt verði aðallega að hann sé „eigandi að 62bílastæðum af samtals 100 í óskiptri sameign með Arion banka hf., sem tilstaðar eru í bílastæðishúsi á lóðinni nr. 19 við Borgartún í Reykjavík“, tilvara að við nýtingu áfrýjanda á byggingarrétti á lóðinni að Borgartúni 21 og21a verði stefnda skylt að afhenda 62 bílastæði í bílastæðishúsinu, en að þvífrágengnu að við nýtingu byggingarréttarins verði stefnda skylt að afhenda áfrýjandaöll bílastæði í bílastæðishúsinu, sem séu „umfram kröfu um bílastæði fyrir þaðbyggingarmagn sem á hverjum tíma er fyrir á lóðinni Borgartún 19.“ Að öðrumkosti krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega211.807.190 krónur, en til vara 153.217.085 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. september 2015til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur, en jafnframt vísað frá Hæstarétti annarri varakröfu áfrýjanda umviðurkenningu, sem greinir hér að framan. Þá krefst stefndi málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IÍ málatilbúnaði áfrýjanda erþví lýst að Höfðaborg ehf. hafi á árunum 2000 til 2003 staðið að byggingu húsaá lóðum að Borgartúni 19, 21 og 21a í Reykjavík, þar á meðal bílastæðishúss. Samkvæmtsamrunaáætlun 15. júní 2004 hafi Höfðaborg ehf. runnið saman við Holtasel ehf.miðað við 31. desember 2003 undir nafni áfrýjanda, sem hafi tekið við réttindumfyrrnefnda félagsins og skyldum.Höfðaborg ehf. gerði samkvæmt gögnum málsinskaupsamning 26. febrúar 2002 við Fasteignafélagið Stoðir hf., þar semsíðarnefnda félagið keypti alla fasteignina Borgartún 21 ásamt „tilheyrandihlutdeild í bílastæðahúsi“ og hluta af fasteigninni Borgartúni 21a. Ísamningnum var meðal annars ákvæði undir fyrirsögninni: „Nýting ábyggingarétti“, þar sem sagði eftirfarandi: „Hinni seldu eign tilheyrir ónýtturbyggingaréttur sem fylgir eigninni og verður eign kaupanda. Þrátt fyrireignarhald kaupanda á byggingaréttinum er seljanda einum heimilt að nýtaumræddan rétt eins og nánar greinir í viðauka með kaupsamningi þessum.“ Afviðaukanum, sem vísað var til og einnig var gerður 26. febrúar 2002, verðurráðið að byggingarréttur þessi hafi snúið að fasteigninni Borgartúni 21 ogsagði í viðaukanum að hann væri gerður til að lýsa skilningi samningsaðila „áhagnýtingu byggingarréttar, sem tilheyrir hinni seldu eign“. Um þennan réttsagði meðal annars eftirfarandi í viðaukanum: „Þrátt fyrir að eignarhald fylgihinni seldu eign er seljanda einum heimilt að nýta umræddan rétt með þeimskilyrðum sem greinir í viðauka þessum ... Kjósi seljandi að hagnýta sérónýttan byggingarrétt skal tryggt að bygging og frágangur verði í samræmi og íjafngóðu lagi og fasteignin er nú ... Seljandi annast um fjármögnun nýbyggingarog skal kaupandi heimila veðsetningar á byggingarhlutanum vegna þess fyrir sittleyti. Seljandi annast einnig um útleigu nýbyggingarinnar til íslenska ríkisinseða annars mjög trausts leigjanda til a.m.k. 15 ára og yrði í leigusamningum miðaðvið svipað fyrirkomulag og gert er nú í hinni seldu fasteign, þ.m.t. umskiptingu viðhalds milli leigutaka og leigusala ... Nýting byggingarréttarþessa er háð því að seljandi verði a.m.k. að verulegu leyti í eigu sama aðilaog nú er, eða aðila náskyldra honum. Framkvæmdaraðili má vera annað félag íeigu sömu aðila ... Kaupandi skal hafa kaupskyldu og kauprétt á nýbyggingunniog yfirtekur hann þá áhvílandi lán, enda breytist ákvæði þeirra ekki viðskuldskeytingu. Kaupverð skal reikna út frá heildartekjum vegna útleigunýbyggingarinnar ... eins og nánar greinir í töflu í 6. gr.“ Á grundvellikaupsamningsins, sem að framan var getið, gaf Höfðaborg ehf. út afsal 11. mars2003 til Fasteignafélagsins Stoða hf. fyrir fasteigninni Borgartúni 21 og hlutafasteignarinnar að Borgartúni 21a, en ekki var vikið þar að byggingarrétti ítengslum við þær.Eignaskiptayfirlýsing vargerð um fasteignirnar að Borgartúni 21 og 21a, sem var dagsett 29. janúar 2003en virðist hafa verið undirrituð 19. maí sama ár. Að henni stóðuFasteignafélagið Stoðir hf. vegna Borgartúns 21 og Borgarból ehf. vegnaBorgartúns 21a, auk þess sem hún var árituð af Höfðaborg ehf. vegna Borgartúns19. Í upphafi yfirlýsingarinnar var þess getið að hún kæmi í stað eldrieignaskiptayfirlýsingar frá 2. ágúst 2002 og fæli meðal annars í sér aðbyggingarréttur, sem áður hafi verið í sameign, yrði „að skilgreindri séreign“.Í yfirlýsingunni var kveðið á um að fasteignirnar greindust í fjóra hluta, ífyrsta lagi nr. 02.0101, sem væri 3.155,4 m2 verslunar- ogskrifstofuhús að Borgartúni 21a, í öðru lagi nr. 04.0101, sem væri 306,4 m2þjónustuhús að Borgartúni 21, í þriðja lagi nr. 06.0101, sem væri 8.722,4 m2skrifstofuhús að Borgartúni 21, og í fjórða lagi nr. 07, sem væri 5.430,4 m2bílastæðishús, en það væri á tveimur hæðum með kjallara. Um byggingarrétt varsvofellt ákvæði: „Byggingaréttur sem, að uppfylltum skilyrðumbyggingaryfirvalda, þegar og ef leyfi verður veitt til nýtingar, er hér meðskilgreindur sem hluti eignar 06.0101. Byggingarétturinn er réttur til aðbyggja hús og/eða stækka núverandi hús á lóðinni Borgartún 21-21a. Viðkomandirétthafi hefur rétt til allra þeirra bílastæða á lóðinni Borgartún 21-21a semekki hafa verið ráðstafað vegna krafna um fjölda bílastæða vegna þessbyggingamagns sem fyrir er á lóðinni þegar byggingarétturinn verður nýttur.Byggingarétturinn hefur einnig rétt á bílastæðum í sameiginlegu bílastæðishúsimeð eignum á lóðinni Borgartún 19, ákvæði um þetta verður þinglýst á eigninaBorgartún 19. Byggingarétturinn nær til þeirra bílastæða sem eru umfram kröfurum bílastæði fyrir það byggingamagn sem fyrir er á lóðinni Borgartún 19. Þaubílastæði sem eru umfram skulu eingöngu reiknast í sameiginlegu bílastæðishúsimeð Borgartúni 21-21a. Nýting þessa réttar hefur áhrif til stækkunar á umfangibyggingaréttarins, en er háð samþykki byggingayfirvalda þegar byggingarétturinnverður nýttur. Eigendur eignarinnar Borgartún 19 staðfesta með undirritun sinnibyggingarétt til nýtingar á bílastæðum í sameiginlegu bílastæðishúsi.“ Þá var íyfirlýsingunni kveðið á um að bílastæðishúsið væri „í sameign eignanna þriggjaog væntanlegs byggingaréttar.“ Í húsinu væru alls 226 stæði, en til grundvallar„skiptingu bílastæða á eignirnar er notuð flatarmálstærð eignanna með fyrirvaraum væntanlega stærð sérskilgreinds byggingaréttar“ og réðist jafnframt afþeirri skiptingu „eignahlutfall einstakra eigna í matshluta 07.“Eignaskiptayfirlýsingunni var þinglýst 19. desember 2003.Höfðaborg ehf. gerðijafnframt yfirlýsingu, að því er virðist 18. maí 2003, um svohljóðandi kvöð áfasteigninni Borgartúni 19: „Öll bílastæði í bílastæðishúsi á lóðunumBorgartúni 19 og 21-21a, sem eru á hverjum tíma umfram kröfur vegnabyggingarmagns á lóðunum skulu tilheyra eign 06.0101 á lóðinni Borgartún21-21a.“ Yfirlýsing þessi var afhent til þinglýsingar 19. maí 2003. Af ókunnumástæðum var hún ekki innfærð í fasteignabók fyrr en 22. mars 2004, en áður entil þess kom hafði annað eintak af skjalinu verið afhent til þinglýsingar 19.desember 2003 og innfært í fasteignabók 22. sama mánaðar.Kaupþing banki hf. gerðiHöfðaborg ehf. tilboð 22. maí 2003 um kaup á fasteigninni Borgartúni 19. Ítilboðinu kom meðal annars fram að hús á lóðinni væri ófullgert og væritilboðið gert á þeirri forsendu að tilboðsgjafinn og Eykt hf., sem nefnt varmóðurfélag Höfðaborgar ehf., næðu að gera verksamning um framkvæmdir til aðljúka gerð hússins, sem skyldi afhent 1. nóvember 2003. Í tilboðinu var tekiðfram að tilboðsgjafinn áskildi sér rétt til „að fela öðru félagi að koma framsem kaupandi við kaupsamning“, en hann skyldi þó ábyrgjast efndir kaupanna. Þávar einnig áskilið að fasteignin yrði „kvaða- og veðbandalaus á afhendingardegiað öðru leyti en greinir um kvaðir í lóðarleigusamningi og virðisaukaskattskvöðsem tilboðshafi greiðir og afléttir af eigninni fyrir afhendingu.“ Tilboð þettavar áritað af Höfðaborg ehf. um samþykki. Í málinu liggur ekki fyrirkaupsamningur á grundvelli tilboðsins, en á hinn bóginn afsal, sem Höfðaborgehf. gaf út fyrir fasteigninni 9. janúar 2004 til Fasteignafélagsins Stoða hf.,sem virðist þannig hafa komið í stað Kaupþings banka hf. sem kaupandi. Í afsalinusagði meðal annars: „Veðbókarvottorð liggur frammi við afsalsgerð og hefurkaupandi kynnt sér það og ekkert fundið athugavert. Kaupanda er kunnugt um kvöðvegna bílastæða.“ Fasteignafélagið gaf síðan út afsal fyrir fasteigninni tilKaupþings banka hf. 31. maí 2005, en þar var einskis getið um kvaðir á henni. Báðumafsölunum, sem hér um ræðir, var þinglýst.Í málinu liggur fyriróundirritaður og ódagsettur verksamningur milli Kaupþings banka hf. og Eyktarehf. um gerð viðbyggingar við hús þess fyrrnefnda að Borgartúni 19 á grundvellitilboðs þess síðarnefnda frá 1. september 2005. Átti viðbygging þessi að vera áfjórum hæðum ásamt „tveimur bílakjöllurum“ og skyldi hún fullgerð 1. júní 2006.Ekki liggur annað fyrir en að mannvirki samkvæmt þessum samningi hafi veriðreist, en ekki var þar vikið að atriðum varðandi bílastæðishúsið, sem um ræddií fyrrgreindri eignaskiptayfirlýsingu sem þinglýst var 19. desember 2003.Af gögnum málsins verðurráðið að snemma árs 2007 hafi risið ágreiningur milli áfrýjanda og Kaupþingsbanka hf. um réttindi yfir bílastæðishúsinu. Í því sambandi lýsti áfrýjandiþeirri skoðun í bréfi 23. maí 2007 að samkvæmt fyrrnefndri yfirlýsingu um kvöðá fasteigninni Borgartúni 19 skyldu „þau bílastæði sem ekki þurfi að nota tilað fullnægja því byggingarmagni sem er á lóðinni Borgartúni 19 við gerðkvaðarinnar ... eftirleiðis einungis tengjast þeim byggingarrétti sem viðkemurlóðinni Borgartún 21-21a.“ Þessari skoðun hafnaði Kaupþing banki hf. í bréfi13. júlí sama ár með vísan til þess að réttur eiganda fasteignarinnar að Borgartúni21 til stæða í bílastæðishúsinu á grundvelli byggingarréttar gæti aðeins náðtil þess fjölda stæða, sem ekki þyrfti að nýta til að uppfylla kröfurReykjavíkurborgar um nauðsynlegan fjölda bílastæða með húsunum að Borgartúni19, 21 og 21a á þeim tíma sem byggingarrétturinn kynni að verða nýttur. Vegnaþessa ágreinings fékk áfrýjandi dómkvadda menn 9. nóvember 2007 til þess annarsvegar að staðreyna hversu mörg bílastæði „í bílastæðishúsinu við húsið nr. 19við Borgartún“ hafi verið umfram þann fjölda, sem Reykjavíkurborg hafi gertkröfu um gagnvart lóðarhafa „miðað við það byggingarmagn sem heimilað hafðiverið að byggja á lóðinni á árunum 2000 til 2003“, og hins vegar hvert væriverðmæti þeirra bílastæða. Í matsgerð 30. september 2008 lýstu matsmenn því aðá árinu 2003 hafi verið annars vegar 43 bílastæði utanhúss á lóðinni aðBorgartúni 19 og hins vegar 100 stæði í þeim hluta bílastæðishússins, sem lægiá þeirri lóð. Miðað við svonefnt byggingarmagn á lóðinni á árinu 2003 hafieftir reglum Reykjavíkurborgar þurft að hafa 81 bílastæði til að mæta þörf ástæðum vegna hússins þar, en samkvæmt því hafi stæðin á lóðinni verið 62 fleirien þurft hefði. Þá töldu matsmenn að leggja yrði til grundvallar að verðmætihvers bílastæðis væri 2.000.000 krónur.Áfrýjandi gaf út afsal 21.janúar 2008 til Lillý Invest ehf. fyrir bílastæðishúsi „á lóðunum við Borgartún19 og 21-21a eignarhluta 06.0101“, en afsali þessu virðist ekki hafa veriðþinglýst. Fjármálaeftirlitið neytti 9. októbersama ár heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki,sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingibanka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í framhaldi afþví var ýmsum réttindum og skyldum Kaupþings banka hf. ráðstafað með ákvörðunFjármálaeftirlitsins til nýs banka, sem nú ber heiti stefnda, og er óumdeilt aðmeðal þeirra hafi verið fasteignin að Borgartúni 19. Lillý Invest ehf. höfðaðimál gegn stefnda 14. maí 2009 og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði aðfélagið væri „eigandi að 62 bílastæðum sem til staðar eru í bílageymsluhlutanumsem liggur á lóð hússins nr. 19 við Borgartún“, en til vara að stefnda yrðigert að greiða sér 286.750.000 krónur „í bætur vegna sömu bílastæða“. Stefndivar sýknaður af þessum kröfum með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2011,sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 16. maí 2012 í máli nr. 590/2011. Íframhaldi af því var svofelld áritun færð á fyrrgreint afsal frá 21. janúar2008: „Aðilar þessa afsals hafa ákveðið að ómerkja ákvæði þess þannig að staðanmilli aðila verði eins og það hafi aldrei verið útbúið. Fjárhagslegu uppgjörivegna þessa er lokið og á þá hvorugur aðila kröfu á hinn vegna þess.“Áfrýjandihöfðaði mál þetta á hendur stefnda 4. september 2015 og gerði sömu kröfur oghann hefur nú uppi fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu, að frátöldu því aðönnur varakrafa áfrýjanda um viðurkenningu, sem fyrr var getið, hefur fyrstverið höfð uppi hér fyrir dómi. Samkvæmt gögnum málsins er stefndi enn eigandiað fasteigninni Borgartúni 19, en fasteignirnar að Borgartúni 21 og 21a munu núí heild vera í eigu félagsins LF1 ehf.IIMeð samningnum, semHöfðaborg ehf. og Fasteignafélagið Stoðir hf. gerðu 26. febrúar 2002, keyptisíðarnefnda félagið meðal annars alla fasteignina að Borgartúni 21 og var semfyrr segir tekið þar fram að eigninni „tilheyrir ónýttur byggingaréttur“, semyrði eign kaupandans. Þá var þess getið í eignaskiptayfirlýsingunni, sem varþinglýst 19. desember 2003, að byggingarréttur þessi væri „skilgreindur semhluti eignar 06.0101“ í fasteigninni Borgartúni 21, sem þá var enn í eigu FasteignafélagsinsStoða hf. en mun nú tilheyra LF1 ehf. Í yfirlýsingunni var einnig tilgreint aðbyggingarrétturinn, sem um ræddi, væri „réttur til að byggja hús og/eða stækkanúverandi hús á lóðinni Borgartún 21-21a.“Í kaupsamningnum frá 26.febrúar 2002 og fyrrgreindum viðauka, sem var gerður við hann sama dag, vareins og áður segir tekið fram að Höfðaborg ehf., nú áfrýjanda, væri einumheimilt að nýta þennan byggingarrétt. Þótt verulega sé óljóst af þessumheimildum hvert nánara inntak þessara réttinda áfrýjanda hafi átt að vera getaengin tvímæli leikið á því að hann hefur ekki á þessum grunni á hendi nokkurneignarrétt að fasteignunum að Borgartúni 21 og 21a eða réttindum, sem kunna ísameign að fylgja þeim og fasteigninni Borgartúni 19. Verður þar með hafnaðaðalkröfu áfrýjanda. Ef til þess kæmi í framtíðinni að áfrýjandi fengi að nýta byggingarréttmyndi hann heldur ekki án frekari samnings við eiganda eignarhluta nr. 06.0101í fasteigninni Borgartúni 21 öðlast við það eignarrétt að mannvirki, sem skeyttyrði við þá fasteign, eða heimild til að kalla eftir gæðum úr hendi annarra tilað fella undir hana. Þá er til þess að líta að samkvæmteignaskiptayfirlýsingunni, sem var þinglýst 19. desember 2003, erbílastæðishúsið, sem um ræðir í málinu, í sameign eigenda fasteignanna aðBorgartúni 19, 21 og 21a. Þótt svo virðist sem ráðgert hafi verið íyfirlýsingunni að eigandi nýs mannvirkis, sem til yrði með hagnýtingubyggingarréttarins, myndi einnig fá hlutdeild í þeirri sameign leiðir afframansögðu að sú hlutdeild félli til eiganda eignarhluta nr. 06.0101 ífasteigninni að Borgartúni 21 eða þess, sem hann kynni með samningi að ráðstafaviðskeytingu við eignina til. Áfrýjandi getur því með engu móti átt aðild aðætlaðri kröfu um skaðabætur úr hendi stefnda fyrir að hafa tekið undir sig tilafnota hluta af bílastæðishúsinu, sem hann hafi ekki notið réttmætrar heimildartil. Samkvæmt þessu öllu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknustefnda af kröfum áfrýjanda, en í því ljósi gerist þess ekki þörf að takafrekari afstöðu til kröfu stefnda um að málinu verði að hluta vísað fráHæstarétti.Ákvæði héraðsdóms ummálskostnað verður látið standa óraskað. Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Holtasel ehf., greiði stefnda, Arion bankahf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní2017. I.Málþetta sem var höfðað með stefnu birtri 4. september 2015, var dómtekið 14. júní2017. Stefnandi er Holtasel ehf.,Stórhöfða 34-40, Reykjavík, en stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19,Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnandi sé eigandi að 62bílastæðum af samtals 100 í óskiptri sameign með stefnda Arion banka hf., semtil staðar eru í bílastæðahúsi á lóðinni nr. 19 við Borgartún í Reykjavík,hlutur merktur 020101 og fastanúmer 225-7474. Til vara að viðurkennt verði með dómi að við nýtingu stefnanda ábyggingarrétti á lóðinni við Borgartún 21 og 21a sé stefnda skylt að afhendastefnanda 62 bílastæði í bílastæðahúsi á lóðinni Borgatúni 19, Reykjavík,hlutur merktur 020101 og fastanúmer 225-7474. Til þrautavara nr. 1 erþess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda í skaðabætur211.807.190 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 8. september 2015 til greiðsludags. Til þrautavara nr. 2 er þess krafist aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda í skaðabætur 153.217.085 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 8. september 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda, auk málskostnaðar. II. Ímáli þessu er deilt um rétt stefnanda á 62 bílastæðum sem til staðar eru íbílageymsluhlutanum sem liggur að lóð hússins nr. 19 við Borgartún í Reykjavík. Málsatvik eru þau að Höfðaborgehf. (nú Holtasel ehf., sbr. samruna hinn 31. desember 2003, undir nafni Holtasels ehf.) stóð fyrir bygginguog endurbótum á húsum á lóðunum við Borgatún 19 og 21-21a á árunum 2000-2003.Auk skrifstofubygginga var byggt bílageymsluhús á lóðunum. Þann 26. febrúar 2002 gerðuFasteignafélagið Stoðir hf. og Höfðaborg ehf. með sér kaupsamning um kaup þessfyrrnefnda á allri fasteigninni Borgartúni 21, merktri sem matshluti 06-0101hjá Fasteignamati ríkisins, ásamt lóðarréttindum og tilheyrandi hlutdeild íbílastæðahúsi. Enn fremur var með sama samningi keyptur hluti af fasteigninniBorgartúni 21a, merktur sem matshluti 04 101 sem er bakhús og bónstöð. Eignaskiptayfirlýsing var gerðfyrir fasteignirnar Borgartún 21-21a, og var henni þinglýst á eignirnar ídesember árið 2003. Þar segir svo: Byggingaréttursem, að uppfylltum skilyrðum byggingaryfirvalda, þegar og ef leyfi verður veitttil nýtingar, er hér með skilgreindur sem hluti eignar 06 0101.Byggingarétturinn er réttur til að byggja hús og/eða stækka núverandi hús álóðinni Borgartún 21-21a. Viðkomandi rétthafi hefur rétt til allra þeirrabílastæða á lóðinni Borgartún 21-21a sem ekki hafa verið ráðstafað vegna krafnaum fjölda bílastæða vegna þess byggingamagns sem fyrir er á lóðinni þegarbyggingarétturinn verður nýttur. Byggingarétturinn hefur einnig rétt ábílastæðum í sameiginlegu bílastæðishúsi með eignum á lóðinni Borgartún 19,ákvæði um þetta verður þinglýst á eignina Borgartún 19. Byggingarétturinn nærtil þeirra bílastæða sem eru umfram kröfur um bílastæði fyrir það byggingamagnsem fyrir er á lóðinni Borgartún 19. Þau bílastæði sem eru umfram skulueingöngu reiknast í sameiginlegu bílastæðahúsi með Borgartúni 21-21a. Nýtingþessa réttar hefur áhrif til stækkunar á umfangi byggingaréttarins, en er háðsamþykki byggingaryfirvalda þegar byggingarétturinn verður nýttur. Eigendureignarinnar Borgartún 19 staðfesta með undirritun sinni byggingarétt tilnýtingar á bílastæðum í sameiginlegu bílastæðahúsi. Í eignaskiptayfirlýsingunniundir liðnum „Sameign“ segir svo: Matshluti 07, 5420,4 m2 bílageymsluhús er í sameign eignanna þriggja ogvæntanlegs byggingaréttar. Heildar fjöldi bílastæða í bílageymslunni er 226.Til grundvallar skiptingu bílastæða á eignirnar er notuð flatamálstærð eignannameð fyrirvara um væntanlega stærð skilgreinds byggingaréttar. Sú skiptingmyndar jafnframt eignahlutfall einstakra eigna í matshluta 07. Með afsali, dags. 11. mars 2003,afsalaði Höfðaborg ehf. til Fasteignafélagsins Stoða hf. byggingunum nr. 21ásamt „tilheyrandi hlutdeild í bílastæðahúsi“ og nr. 21a við Borgartún, sbr.kaupsamning þar um frá 26. febrúar 2002. Í 3. gr. kaupsamningsins segir svo: „Hinni seldu eign tilheyrirónýttur byggingarréttur sem fylgir eigninni og verður eign kaupanda. Þráttfyrir eignarhald kaupanda á byggingarréttinum er seljanda einum heimilt að nýtaumræddan rétt eins og nánari greinir í viðauka með kaupsamningi þessum“. Í 1. gr. fyrrgreinds viðaukasegir svo: „Þrátt fyrir að eignarhald fylgi hinni seldu eign er seljanda einumheimilt að nýta umræddan rétt með þeim skilyrðum sem greinir í viðauka þessum.“Í 3. gr. viðaukans kom fram að seljandi, Höfðaborg ehf., annaðist um fjármögnunnýbyggingarinnar og að kaupandi skyldi heimila veðsetningar í því sambandi ábyggingarhlutanum. Í 5. gr. viðaukans var mælt fyrir um kaupskyldu og kaupréttkaupanda á nýbyggingunni. Samkvæmt sérstakri kvöð, semþinglýst var á fasteignina að Borgartúni 19 19. maí 2003 segir svo: „Öllbílastæði í bílastæðahúsi á lóðunum Borgartúni 19 og 21-21a, sem eru á hverjumtíma umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum, skulu tilheyra eign 06- 0101á lóðinni Borgartún 21-21a.“ Þá er í kvöðinni vísað til sérstaks kafla íeignaskiptayfirlýsingunni frá 29. janúar 2003 í því sambandi. Með afsali, dags. 9. janúar2004, afsalaði Höfðaborg ehf. síðan fasteigninni að Borgartúni 19 einnig tilFasteignafélagsins Stoða hf. Í því afsali sem var þinglýst hinn 19. janúar2003, kom fram að kaupanda væri kunnugt um kvöð vegna bílastæða. Með afsali, dags. 31. maí 2005,afsalaði Fasteignafélagið Stoðir hf. fasteigninni að Borgartúni 19 tilKaupþings banka hf., en stefndi tók við réttindum og skyldum þess banka meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008. Í afsalinu segir nánar aðum sé að ræða skrifstofur og bílastæðahús. Í afsalinu er ekki getið sérstaklegaum fyrrgreinda kvöð vegna bílastæða. Samkvæmt kaupsamningum, dags.30. janúar 2007 keypti Kaupþing banki hf. fasteignina að Borgartúni 17. Sóttibankinn um heimild Reykjavíkurborgar til að fá að rífa fasteignina aðBorgartúni 17 og sameina lóðirnar við Borgartún 17 og 19 í eina lóð og var húneftir sameininguna nefnd Borgartún 19. Í framhaldi af sameiningunnisótti bankinn um heimild til stækkunar þeirrar byggingar sem var á lóðinni nr.19 og fékk hann samþykkt aukið byggingarmagn um 4.870,1 m2. Var sú aukning háðþví að til væru bílastæði fyrir þessum viðbótarfermetrum í samræmi við reglurReykjavíkurborgar. Með bréfi, lögmanns stefnanda,dags. 23. maí 2007, til Kaupþings banka hf. gerði stefnandi tilkall tilbílastæða í bílageymsluhúsi á lóð Borgartúns 19 og 21 og áskildi sér rétt tilað dómkveðja matsmenn til að meta verðmæti þeirra. Í svarbréfi lögmannsbankans, dags. 13. júlí 2007, var þeim kröfum hafnað og ekki talið aðgrundvöllur væri fyrir því að fram færu viðræður milli aðila um bótakröfur. Samkvæmt beiðni lögmanns stefnanda voru dómkvaddir matsmenn 9. nóvember2007 í Héraðsdómi Reykjavíkur til þess að kveða á um fjölda og meta verðmætibílastæða í bílastæðahúsinu við Borgartún 19 og verðmæti byggingarréttar viðBorgartún 21 til 21a í tengslum við þau bílastæði, eins og nánar greinir ímatsbeiðni. Samkvæmt matsgerð, dags. 30. september 2008, var niðurstaðamatsmanna varðandi fjölda bílastæða sú að 62 bílastæði gengu af íbílastæðahlutanum sem liggur á lóð hússins nr. 19 við Borgartún. Kröfur stefnanda í málinu eru byggðar á greindri matsgerð. Með afsali, dags. 21. janúar2008, keypti Lilly Invest ehf., af Holtaseli ehf. eignarhluta 06-0101 íbílageymsluhúsi á lóðunum við Borgartún 19 og 21-21a. Með stefnu birtri fyrir NýjaKaupþingi banka hf. forvera stefnda, dags. 14. maí 2009, höfðaði Lilly investehf. dómsmál á hendur Nýja Kaupþingi banka hf. og Landic Property hf. tilréttargæslu. Gerði stefnandi Lilly invest ehf. þá kröfu að viðurkennt yrði aðLilly invest væri eigandi 62 bílastæða í bílageymslu á lóð Borgartúns 19. Tilvara krafðist Lilly invest skaðabóta vegna stæðanna að fjárhæð 286.750.000 kr. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur,dags. 15. júní 2011, var stefndi, sýknaður af kröfum stefnanda, Lilly investmeð svohljóðandi rökstuðningi: Samkvæmt framansögðu er ljóst aðréttur til bílastæða var í órofa tengslum við byggingarrétt eignarinnar 06-0101 á lóðinni Borgartún 21-21a. Var þar og miðað við þau stæði sem á hverjumtíma eru umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum, þegar/ef byggingarrétturyrði nýttur. Í máli þessu krefst stefnandi viðurkenningar á því að hann séeigandi að 62 bílastæðum sem til staðar séu í bílageymsluhlutanum sem liggur álóð hússins nr. 19 við Borgartún í Reykjavík. Sú tilgreining á fjölda bílastæðaer byggð á matsgerð dómkvaddra matsmanna, en enginn tilgreindur fjöldibílastæða var tiltekinn eða undanskilinn er Kaupþing banki hf. eignaðistBorgartún 19, sbr. afsal dags. 31. maí 2005. Aðild stefnanda að málinu er byggðá óþinglýstu afsali, dags. 21. janúar 2008, en samkvæmt því keypti hann afHoltaseli ehf. (áður Höfðaborg ehf.) eignarhluta 06- 0101 í bílageymsluhúsi álóðunum við Borgartún 19 og 21-21a. Ekki verður séð að kaup þessi veitistefnanda sjálfstæðan rétt til umframbílastæða í bílageymsluhúsinu, ef um þaðværi að ræða, þar sem sá réttur helst í hendur við byggingarréttinn, semstefnandi hvorki á né hefur heimild til að nýta. Verður því fallist á meðstefnda að sýkna beri hann af kröfum stefnanda í málinu með vísan til 2. mgr.16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Lilly invest ehf. áfrýjaðidóminum og með dómi Hæstaréttar Íslands, hinn 16. maí 2012, í máli nr.590/2011, var dómur Héraðsdóms Reykjavíkur staðfestur með vísan til forsendna. Eftir dóm Hæstaréttar Íslandsárituðu forsvarsmenn Lilly invest ehf. og stefnanda fyrrgreint afsal á millifélaganna um að það væri ómerkt. III. . Helstu málsástæður og lagarökstefnandaStefnanditekur fram að aðalkrafa hans lúti að því að viðurkenndur verði réttur hans til62 bifreiðastæða í óskiptri sameign með stefnanda. Tekur stefnandi fram að enginumsókn verði lögð fyrir byggingaryfirvöld um aukinn byggingarrétt fyrr en úrhafi verið skorið um bílastæðin, en það sé mikilvægt atriði til þess að unntverði að leggja inn umsókn um aukinn byggingarrétt og að fá þann réttsamþykktan. Stefnandi byggir á því að hannhafi byggt og átt allt bílastæðahúsið sem væri á lóðunum 19, 21 og 21a viðBorgartún. Hann hafi byggt bílastæðahúsið á sama tíma og hann byggði Borgartún21 sem hafi verið löngu áður en seinni hluti Borgartúns 19 var byggður, þar semnotast hafi verið við umframstæðin. Þegar Borgartún 21 hafi veriðreist, hafi því byggingarmagni sem lóðin leyfði ekki verið náð. Það hafi þvífrá upphafi legið fyrir að síðar yrði óskað leyfis til að stækka húsið. Afþessum sökum hafi öll bílastæðin í bílastæðahúsinu verið undanskilin sembyggingarmagn fyrir húsin nr. 19 og 21 við Borgartún þörfnuðust ekki, þegarstefnandi seldi þær eignir. Bílastæðahúsið hafi þannig verið í óskiptri sameignallra húsanna og fjöldi bílastæða fyrir hvert hús ekki skilgreindur. Vísarstefnandi í þessu sambandi til 3. gr. eignaskiptayfirlýsingarinnar þar semfjallað er um sameign. Vísar stefnandi til þess að mikill kostnaður hafi fylgtbyggingu bílastæðahússins. Stefnandi telur kvöðina áBorgatúni 19, sem þinglýst var á eignina hinn 22. desember 2003, skýra og aðhún tiltaki nákvæmlega hvaða magn bifreiðastæða skuli fylgja Borgartúni 19 oghverjum afgangsbílastæðin skuli tilheyra. Telur stefnandi að samkvæmt henni náibyggingarrétturinn til þeirra bílastæða eru séu umfram kröfu um bílastæði fyrirþað byggingarmagn sem fyrir var á lóðinni Borgartúni 19 þegar kvöðinni varþinglýst. Telur stefnandi að kaupandiBorgartúns 19 hafi ekki fengið fleiri bílastæði með í kaupunum en í kvöðinni sélýst og hafi ekki getað haft væntingar til annars. Þó að fjöldi þeirra hafiekki verið tiltekinn þar hafi alltaf verið hægt að sjá fjöldann út úr öðrumgögnum, m.a. þeim byggingargögnum sem frá byggingarfulltrúa hafi komið vegnabygginganna. Stefnandi telur að þegar stefndiákvað að sameina lóðirnar nr. 17 og 19 við Borgartún hafi hann enga heimildhaft til að framvísa sem sinni eign 62 bílastæðum sem voru undanskilin meðkvöðinni. Stefndi mótmælir því sem rönguog ósönnuðu að stefnandi hafi keypt umframbílastæðin. Stefnandi bendir á að enginumsókn af hans hálfu verði lögð fyrir byggingaryfirvöld um aukinn byggingarréttfyrr en skorið hefur verið úr um bílastæðin en það sé mikilvæg forsenda þess aðhægt verði að leggja inn umsókn og fá byggingarrétt samþykktan. Varakrafa stefnanda lýtur að því að eigi síðar en við nýtingustefnanda á byggingarréttinum eða þegar umsókn þess efnis verði lögð fyrirbyggingaryfirvöld, skuli stefndi afhenda stefnanda 62 bílastæði sem eru íbílastæðahúsi á lóðunum við Borgartún 19 og 21-21a. Vísar stefnandi til 3. gr.kaupsamnings og viðauka við hann frá 26. febrúar 2002. Vísar stefnandi einnigtil Héraðsdóms Reykjavíkur sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar í máli nr.590/2011, þar sem fram komi að réttur til bílastæða hafi verið í órofa tengslumvið byggingarrétt á lóðinni Borgartún 21-21a og að réttur til umframbílastæða íbílageymsluhúsinu haldist í hendur við byggingarréttinn sem stefnandi hafi einnheimild til að nýta. Þrautavarakrafa stefnanda nr. 1, að fjárhæð 211.807.190 kr., erskaðabótakrafa sem geri ráð fyrir að stefndi bæti stefnanda það tjón sem hannverður fyrir við það að bílastæðin í bílastæðahúsinu tilheyri honum ekkilengur. Stefnandi byggir kröfuna á því að hann hafi byggt bílastæðahúsið fyrirháar fjárhæðir og haldið eftir handa sjálfum sér, á grundvellibyggingarréttarins, öllum umframbílastæðum en stefndi hafi framvísað þeim tilReykjavíkurborgar og þau séu honum því ekki lengur í hendi. Því hafi stefnandiorðið fyrir miklu fjárhagslegu tjóni. Stefnandi telur að stefndi hafi meðólögmætum hætti hagnast á kostnað stefnanda með því að ráðstafa bílastæðunum íbílastæðahúsinu vegna viðbyggingar á lóðinni við Borgartún 19. Stefnandi vísar einnig til 36.gr. samningalaga þar sem það væri bersýnilega ósanngjarnt ef stefndi gætifengið 62 bílastæði án þess að greiða fyrir þau, en um verulega fjármuni sé aðræða hvort sem metið yrði út frá þrautavarakröfu 1 eða þrautavarakröfu 2 í máliþessu. Með þeim hætti kom stefndi sér hjá því að byggja bílastæði á lóðinni, enkostnaður við það sé metinn í þrautavarakröfu 1, 211.807.190 krónur og til varaí þrautavarakröfu 2, 153.217.085 krónur sem sé sá kostnaður sem greiða þarfReykjavíkurborg til að losna undan kvöðum um bílastæði. Stefnandi áréttar að mikil ásóknsé í bílastæði á svæðinu og því skerðist möguleikar til útleigu áatvinnuhúsnæði verulega og leigufjárhæðir lækki til muna ef ekki er aðgengi aðbílastæðum. Næsta bílastæðahús á vegum Reykjavíkurborgar sé á svokölluðum „Stjörnubíósreit“þangað væri hægt að vísa leigutökum að húsnæði í Borgartúni 21. Vart þarf aðtaka það fram að slíkt dregur til muna úr verðmæti byggingarréttar. Reykjavíkurborg gefi út verðskráyfir gjald fyrir hvert bílastæði. Var sú fjárhæð 2.297.478 krónur í janúar 2014fyrir hvert bílastæði í þeim borgarhluta þar sem Borgartúnið er. Sú fjárhæðuppfærð með byggingarvísitölu í janúar 2014, sem er 596,3 og 641,4 eins og húner í september 2015, er 2.471.243 krónur fyrir hvert bílastæði. Heildarfjárhæðinfyrir 62 bílastæði er 153.217.085krónur sem greiða þurfi til borgarinnar. 2. Helstu málsástæður og lagarökstefndaStefnditelur í fyrsta lagi að Höfðaborg ehf., hafi hvorki haldið eftir byggingarréttiné rétti til bílastæða við söluna á Borgartúni 21-21a. Stefnandi virðist hafaætlað að halda rétti til að nýta frekari byggingarrétt á lóðinni ef einhverntíma yrði leyft að byggja frekar á lóðinni. Í kaupsamningi FasteignafélagsinsStoða hf., (síðar Landic Property hf.) og Höfðaborgar ehf., 26. febrúar 2002,komi þetta fram. Samkvæmt þessu hafi kaupandi, Stoðir hf., eignaðist allanbyggingarrétt á lóðinni. Seljandi hafi haldið eftir heimild til að nýta slíkanrétt ef leyft yrði að nýta hann að uppfylltum skilyrðum. Í öðru lagi hafi framangreindumkaupsamningi og viðauka við hann ekki verið þinglýst. Eingöngu afsali varþinglýst. Í afsalinu komi hins vegar ekkert fram um rétt stefnanda til að nýtamögulegan byggingarrétt á lóðinni. Hinn meinti réttur sé því ekki þinglesinn.Síðari eigendum, hvað þá síðari eigendum annarra eigna í nágrenninu, s.s. einsog stefnda, sem er eigandi Borgartúns 19, hafi því ekki mátt vera kunnugt umefni kaupsamningsins eða viðaukans og séu þeir ekki bundnir af efni hans.Núverandi eigendur Borgartúns 21 og 21a eigi því báðir byggingarréttinn og hafiunnið rétt af stefnanda til að nýta hann fyrir traustfang, nema stefnandi getisannað að núverandi eigandi eða þeir sem hann leiðir rétt sinn frá hafi vitaðaf því að stefnandi ætti nýtingarréttinn. Stefnandi hafi því tapað nýtingarréttibyggingarréttarins til núverandi eigenda Borgartúns 21 og 21a. Mögulegurnýtingarréttur bílastæða á lóðunum fylgi þeim rétti eins og þegar hafi verðstaðfest með dómi Hæstaréttar. Í þriðja lagi, óháð því hvereigi byggingarréttinn að lóðinni Borgartún 21 og 21a eða nýtingarrétt að honum,nái umræddur réttur eingöngu til þess að nýta bílastæði sem séu á hverjum tímaumfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum. Sérstakri kvöð um þetta hafiverið þinglýst á fasteignina að Borgartúni 19 hinn 22. desember 2003. Krafa eigandabyggingarréttarins, hver svo sem hann sé, geti því aldrei náð lengra en framkomi í yfirlýsingunni gagnvart eiganda Borgartúns 19, þ.e. til að nýtaumframbílastæði á lóðinni nr. 19 eins og þau eru á hverjum tíma ef leyfi fæsttil að byggja frekar á lóðinni. Ef engin stæði eru umfram, þegar og ef slíktleyfi fæst, á eigandi/handhafi byggingarréttarins engan rétt til að nýta stæðií bílastæðahúsinu. Í fjórða lagi verði umræddurréttur ekki virkur fyrr en eigandi byggingarréttarins hefur fengiðbyggingarleyfi fyrir hinum aukna byggingarrétti og lokið við bygginguviðbyggingar, enda sé umræddur réttur ekki staðfestur fyrr en þá og umræddureignarhluti ekki til fyrr en hann hefur verið byggður. Í fimmta lagi, óháð því hver ereigandi byggingarréttarins eða nýtingarréttarins, og óháð því hvort leyfi fæsttil að nýta hann, þá á eign 06.0101, á lóðinni Borgartúni 21-21a, enn réttgagnvart Borgartúni 19, skv. hinni þinglesnu yfirlýsingu, til að nýta öllbílastæði í bílastæðahúsi á lóðunum Borgartúni 19 og 21-21a, sem eru á hverjumtíma umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum. Stefndi telur nánar að stefnandieigi hvorki byggingarrétt að Borgartúni 21-21a, né réttinn til að nýta hann.Þinglesinn eigandi fasteignanna sé Lf1 ehf. Stefnandi sé því ekki réttur aðilimálsins og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda þegar af þeirriástæðu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Fasteignafélagið Stoðir hf.,(síðar Landic Property hf.) keypti eignirnar Borgartún 21 og 21a af Höfðaborgehf. með kaupsamningi 26. febrúar 2002. FasteignafélagiðStoðir varð að Landic Property hf. Fluttist eignin að Borgartúni 21 frá þvífélagi til Stoða fasteigna ehf. með skiptingu félagsins 4. desember 2007.Stoðir fasteignir ehf. urðu að Landic Ísland ehf. Það félag seldi Sætúni 8 ehf.eignirnar með kaupsamningi 2. október 2008. Í þeim samningi er tekið fram aðhinu selda fylgi öll hlunnindi, réttindi og skyldur. Í samningnum er ekki neinnfyrirvari um hinn meinta byggingarrétt. Sætún 8 ehf. varð að Landfestum ehf.Með skiptingu á því félagi, Landfestum ehf., fluttust eignirnar til núverandieiganda LF1 ehf. þann 21. desember 2009. Stefndi tekur fram að hvergi ískjölum vegna greindra eignatilfærslna sé minnst á að rétturinn til að nýta byggingarréttinntilheyri öðrum en eiganda Borgartúns 21. Þar sem framangreindum kaupsamningieða viðauka hans hafi ekki verið þinglýst á Borgartún 21, bindi þessi hlutikaupsamningsins ekki núverandi eigendur nema þeir hafi vitað af þessum réttifyrrverandi eiganda, þ.e. Höfðaborgar ehf. Við skoðun á opinberum skrámverði ekki séð að sömu aðilar og komu að gerð kaupsamningsins á milliHöfðaborgar ehf. og Fasteignafélagsins Stoða hf. þann 26. febrúar 2002 og gerðafsalsins þann 11. mars 2003, hafi komið að seinni löggerningum um sölu áeigninni. Sá samningur sem einkum þarf að skoða í því efni er samningurinn ámilli Landic Ísland ehf. og Sætúns 8 ehf. frá 2. október 2008. Samkvæmt upplýsingum fráhlutafélagaskrá voru Tryggvi Jónsson, Þórarinn Sveinsson og Guðmundur OddurVíðisson stjórnarmenn Fasteignafélagsins Stoða hf. þegar samningurinn ogafsalið voru gerð árið 2002 og 2003. Framkvæmdastjóri félagsins á þeim tíma varJónas Þorvaldsson. Þegar samningurinn var gerður á milli Landic Ísland ehf. ogSætúns 8 ehf. (sem varð að Landfestum ehf.) þann 2. október 2008 vorustjórnarmenn í Sætúni 8 ehf. þeir Jakob Bjarnason og Helgi Sigurðsson.Framkvæmdastjóri félagsins var Henry Þór Granz. Með vísan til framangreindsverði ekki séð að stjórnarmenn í greindum félögum eða framkvæmdastjórar hafiverið þeir sömu árið 2003 og 2008 þegar umræddir kaupsamningar voru gerðir. Þarsem réttindunum hafi ekki verið þinglýst og ekki sé um sömu aðila að ræða séréttur stefnanda til að nýta byggingarréttin fallinn niður skv. 6. málsl. 1.mgr. 15. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Stefndi telur, óháð eignarhaldiá byggingarrétti á lóðinni Borgartúni 21 og 21a eða nýtingarrétti að honum, aðumræddur réttur nái eingöngu til þess að nýta bílastæði sem eru á hverjum tímaumfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum. Sérstakri kvöð um það varþinglýst á fasteignina að Borgartúni 19 eins og rakið hefur verið. Krafa eigandabyggingarréttarins, hver svo sem hann er, geti því aldrei náð lengra en framkomi í yfirlýsingunni gagnvart eiganda Borgartúns 19, þ.e. til að nýtaumframbílastæði á lóðinni nr. 19 eins og þau eru á hverjum tíma. Ef engin stæðieru umfram er enginn réttur til að nýta stæði. Í því felst hins vegar hvorkiréttur til eignar tiltekins fjölda stæða eða réttur til afhendingar tiltekinsfjölda stæða. Af þeirri ástæðu verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda afviðurkenningarkröfum um sameignarréttindi eða nýtingarréttar á ákveðnum fjöldabílastæða. Raunar sé sá þáttur krafna sem snýr að fjölda bílastæða sem hanntelur sig eiga algjörlega vanreifaður. Stefndi mótmælir því að miðaberi við byggingarmagn á þeim tíma sem kvöðinni var þinglýst, enda sé meðskýrum hætti kveðið á um að taka beri mið af ástandinu á hverjum tíma sem getiverið breytilegt. Þar sem rétturinn til nýtingarumframstæða á hverjum tíma standi enn gagnvart eiganda byggingarréttarins, skv.hinni þinglesnu yfirlýsingu, verði stefnda heldur ekki gert að greiða bæturenda hafi ekkert tjón orðið. Því beri að sýkna stefnda af skaðabótakröfumstefnanda. Af þessu leiðir að óháðeignarhaldi byggingarréttar eða tilvist byggingarréttarins yfirleitt beri aðsýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi telur að hinn meintiréttur til afnota af bílastæðum byggi á því að til staðar sé byggingarréttur álóðinni Borgartúni 21-21a. Réttur til að byggja við fasteign verði aðeinsreistur á samþykktu deiliskipulagi, sbr. 37. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.Ekkert deiliskipulag sé til af lóðunum nr. 21-21a við Borgartún sem heimilar aðbyggja við eignirnar. Í annan stað verði slíkur rétturað byggja á samþykktum byggingaráformum (samþykktum teikningum) og samþykktubyggingarleyfi skv. 9. og 12. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010. Hvorkibyggingaráform né leyfi fyrir slíkum framkvæmdum hafi verið samþykkt. Réttindistefnanda til að nýta umrædd bílastæði séu því, óháð öllu öðru, ekki orðin til. Áður en fyrir liggurdeiliskipulag, byggingaráform hafa verið samþykkt eða byggingarleyfi gefið út,sé óljóst hvaða kröfur verði gerðar um fjölda bílastæða fyrir frekarabyggingarmagni á lóðinni Borgartúni 21-21a, verði á annað borð veitt leyfi tilað byggja meira á lóðinni. Allt eins sé mögulegt að ekki verði gerð krafa umfjölgun bílastæða jafnvel þó að frekari byggingar verði leyfðar. Stefndi mótmælir því að matsgerðúr eldra dómsmáli sem virðist byggja á ástandi árið 2003 verði lögð tilgrundvallar. Forsendur þess mats séu ekki réttar. Þá hafi reglur og áherslurReykjavíkurborgar í bílastæðamálum breyst verulega frá árinu 2003 og frá því aðþað mat var gert eins og fram komi m.a. í nýju aðalskipulagi Reykjavíkurborgar.Bílastæðakröfur fyrir mögulega viðbyggingu á lóðinni nr. 21-21a liggi ekkifyrir fyrr en tekin hafi verið afstaða til þess í deiliskipulagi og fallist ábyggingaráform. Kröfum um fjölda bílastæða og um verðmæti þeirra er því mótmæltsem ósönnuðum. Stefndi tekur fram að Eykt ehf.hafi byggt viðbyggingar á lóðinni nr. 19 (áður 17-19) við Borgartún. Kaupþingsamþykkti tilboð Eyktar ehf. í uppsteypu þann 2. september 2005. Eykt ehf. hafiverið í eigu og stjórnað af sömu aðilum og eigi og stjórni stefnanda.Stjórnendum og eigendum stefnanda og þ.m.t. stefnanda, var staðan ljós þegarárið 2005 og ekki seinna en þann 2. september 2005. Stefndi hefur því sýnt afsér verulegt tómlæti við að fylgja eftir hinum meintu kröfum sínum. Verður afþeirri ástæðu að telja þær fallnar niður fyrir tómlæti. Auk framangreindsverður að telja kröfurnar fyrndar skv. ákvæðum fyrningarlaga nr. 150/2007, sbr.2., 3., 9. og 24. gr. og fyrningarlögum nr. 14/1905, sbr. 1., 3., 4., og 11.gr. þeirra laga. Stefndi tekur einnig fram aðsamkvæmt 22. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, sé óheimilt að ráðstafabílskúrum til annarra en eigenda fjöleignarhúss. Þá tekur stefndi fram aðsamkvæmt kauptilboði í fasteignina Borgartún 19, hinn 22. maí 2003, skuldbattstefnandi sig til að afhenda Kaupþingi banka hf. eignina kvaða- ogveðbandslausa. Verði umrædd kvöð um bílastæði skilin eins og stefnandi byggir ásé hún í andstöðu við þetta skilyrði í kaupsamningi aðila. Hún hafi því ekkigildi á milli aðila og beri stefnanda að aflétta henni. Stefndi telur að stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að afnotaréttur einhverra stæða hafi verið undanskilinnvið söluna eða að kaupverð hafi ekki endurspeglað kaup þeirra. Stefnandiviðurkennir raunar sjálfur, í umfjöllun um varakröfu sína, að hann eigi ekkibyggingarréttinn. Það er óumdeilt. Stefnandi geti því ekki átt bílastæðin ísameign með stefnda, svo sem aðalkrafa hans geri ráð fyrir. Það leiði, auk allsframangreinds, til þess að sýkna verði stefnda af aðalkröfu stefnanda. Stefndi mótmælir fullyrðingum umað stefnandi geti ekki lagt fram umsókn til byggingaryfirvalda vegnaviðbyggingar fyrr en skorið hafi verið úr ágreiningi um bílastæðin.Raunverulegar ástæður þess að stefnandi geti ekki lagt fram umsókn umbyggingarréttinn séu einkum þær að stefnandi eigi ekki umræddan rétt auk þesssem rétturinn til viðbyggingar á lóðinni liggi ekki fyrir í deiliskipulagi ogþví sé óvíst að leyfi fáist til að nýta hann. Jafnvel þó að stefnandi ættiumræddan rétt liggi ekki fyrir samþykki meðlóðarhafa. Óháð niðurstöðu varðandieignarhald/nýtingarrétt og tilvist hins meinta byggingarréttar beri að sýknastefnda af varakröfu stefnanda. Í varakröfu stefnanda felst einhvers konarkrafa um sérafnota- og ráðstöfunarrétt á bílastæðunum. Slíkan rétt á stefnandiekki enda er hann ekki eigandi byggingarréttarins né annarrar eignar á lóðinni.Stefnandi verði það ekki heldur þó að hann fái heimild til að nýta umræddanbyggingarrétt. Eigandi Borgartúns 21-21a verður alltaf eigandiframkvæmdarinnar. Réttindi stefnanda geti því að hámarki falist í því að vísa tiltiltekins fjölda stæða við byggingarleyfisumsókn þannig að hægt sé að sýna framá að heildarbílastæðafjöldi á lóð sé nægilegur til að uppfylla bílastæðakröfusem þá verður gerð, hver sem hún verður. Stefnandi eigi því ekki rétt tilafhendingar stæða eða sérafnotaréttar af tilteknum stæðum. Því verði að sýknastefnda af varakröfu stefnanda. Allar framangreindar málsástæðurstefnda, fyrir sýknu af aðal- og varakröfu stefnanda, leiða jafnframt til þessað sýkna ber stefnda af þrautavarakröfum stefnanda nr. 1 og 2 um skaðabætur. Óháð ágreiningi umeignarhald/nýtingarrétt verði að sýkna stefnda af þrautavarakröfum stefnandaenda hafi ekkert tjón orðið. Stefnandi hafi ekki látið reyna á þann rétt sinnað nýta hinn umdeilda byggingarrétt, hvorki með tillögu um deiliskipulag nébyggingarleyfisumsókn. Stefndi mótmælir því að hafaauðgast á óréttmætan hátt eða samið á þann veg að ósanngjarnt þyki.Þrautavarakröfur stefnanda geti ekki byggt á reglum um óréttmæta auðgun enda sésérstaklega tekið fram að þrautavarakröfurnar séu skaðabótakröfur. Málsástæðaum óréttmæta auðgun getur ekki verið forsenda skaðabóta enda er grundvöllurslíkrar kröfu allt annar. Þá getur 36. gr. samningalaga heldur ekki veriðmálsástæða að baki skaðabótakröfu. Að minnsta kosti er ljóst að báðar þessarmálsástæður eru verulega vanreifaðar og því verður ekki á þeim byggt tilstuðnings kröfum stefnanda. Stefndi mótmælir fjárhæðþrautavarakrafna stefnanda og að byggt verði á fyrirliggjandi matsgerð.Sérstaklega er því mótmælt að stefnandi geti uppreiknað greinda matsgerð miðaðvið hækkun á byggingarvísitölu. Jafnframt er því mótmælt að reglurReykjavíkurborgar um bílastæðagjald verði notaðar til viðmiðunar. Stefndi mótmælirdráttarvaxtakröfum og upphafstíma dráttarvaxta. IV. NiðurstaðaMeðkaupsamningi, dags. 26. febrúar 2002, keypti Fasteignafélagið Stoðir hf. afHöfðaborg ehf. alla fasteignina Borgartún 21, Reykjavík, sem merkt er semmatshluti 06-0101, ásamt lóðarréttindum og tilheyrandi hlutdeild íbílastæðahúsi. Með sama samningi var einnig keyptur hluti fasteignarinnarBorgartúns 21a, Reykjavík, matshluti 04 0101. Í 3. gr. kaupsamningsins meðfyrirsögninni „Nýting á byggingarétti“ segir svo: „Hinni seldu eign tilheyrirónýttur byggingaréttur sem fylgir eigninni og verður eign kaupanda. Þrátt fyrireignarhald kaupanda á byggingaréttinum er seljanda einum heimilt að nýtaumræddan rétt eins og nánari greinir í viðauka með kaupsamningi þessum.“ Í viðaukanum lýstu aðilar yfirskilningi sínum á hagnýtingu byggingarréttarins sem tilheyrði Borgartúni 21. Í1. gr. viðaukans var tiltekið að þrátt fyrir að eignarhald fylgdi hinni seldueign „er seljanda einum heimilt að nýta umræddan rétt með þeim skilyrðum semgreinir í viðauka þessum“. Í því sambandi var m.a. mælt fyrir um í 3. gr.viðaukans að seljandi, Höfðaborg ehf., annaðist um fjármögnun nýbyggingarinnarog að kaupandi skyldi heimila veðsetningar í því sambandi á byggingarhlutanum.Í 5. gr. viðaukans var mælt fyrir um kaupskyldu og kauprétt kaupanda ánýbyggingunni. Samkvæmt þessu seldi Höfðaborgehf. (nú stefnandi Holtasel ehf.) Fasteignafélaginu Stoðum hf. byggingarréttinná lóðinni en hélt eftir rétti til að nýta byggingarréttinn. Í því fólst rétturtil að reisa nýbygginguna. Gerð var eignaskipayfirlýsingfyrir fasteignirnar Borgartún 21-21a. og henni þinglýst á þær eignir í desember2003. Í henni segir að sérstakur ónotaður byggingarréttur tilheyri eignarhluta06-0101, þ.e. réttur til að byggja hús og/eða stækka núverandi hús á lóðinniBorgartúni 21-21a þegar og ef leyfi verður veitt til nýtingar. Einnig segirsvo: „Viðkomandi rétthafi hefur rétt til allra þeirra bílastæða á lóðinniBorgartún 21-21a sem ekki [hefur] verið ráðstafað vegna krafna um fjöldabílastæða vegna þess byggingarmagns sem fyrir er á lóðinni þegarbyggingarétturinn verður nýttur. Byggingarétturinn hefur einnig rétt ábílastæðum í sameiginlegu bílastæðahúsi með eignum á lóðinni Borgartún 19,ákvæði um þetta verður þinglýst á eignina Borgartún 19. Byggingarétturinn nærtil þeirra bílastæða sem eru umfram kröfur um bílastæði fyrir það byggingamagnsem fyrir er á lóðinni Borgartún 19. Þau bílastæði sem eru umfram skulueingöngu reiknast í sameiginlegu bílastæðahúsi með Borgartúni 21-21a. Nýtingþessa réttar hefur áhrif til stækkunar á umfangi byggingaréttarins, en er háðsamþykki byggingaryfirvalda þegar byggingarétturinn verður nýttur.“ Undireignaskiptayfirlýsinguna rituðu eigendur Borgartúns 21-21a og eigandiBorgartúns 19, Höfðaborg ehf. Hinn 22. desember 2003 varþinglýst svohljóðandi kvöð á eignina Borgartún 19: „Öll bílastæði íbílastæðahúsi á lóðunum Borgartúni 19 og 21-21a, sem eru á hverjum tíma umframkröfur vegna byggingarmagns á lóðunum skulu tilheyra eign 06.0101 á lóðinniBorgartún 21-21A.“ Stefnandi reisir aðalkröfu sínaá því að hann sé eigandi að þeim 62 bílastæðum sem til staðar séu íbílageymsluhlutanum sem liggur að lóð hússins nr. 19 við Borgartún í Reykjavík.Sá fjöldi bílastæða er byggður á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Þau voru ónotuðá þeim tíma þegar stefnandi seldi fasteignirnar Borgartún 21-21a á árinu 2003og þegar áðurgreindri kvöð var þinglýst á fasteignina Borgartún 19 á árinu2003. Telur stefnandi að stefndi hafi því ekki haft neina heimild til aðframvísa sem sinni eign 62 bílastæðum sem undanskilin voru með kvöðinni, þegarhann ákvað að sameina lóðirnar nr. 17 og 19 við Borgartún. Fyrir liggur að stefndi ereigandi fasteignarinnar að Borgartúni 19. Einnig liggur fyrir að hann hefur núþegar nýtt a.m.k. hluta þeirra bílastæða í bílastæðahúsinu sem um er deilt ímáli þessu í tengslum við byggingarframkvæmdir á lóðinni að Borgartúni 19. Samkvæmt orðalagi fyrrgreindrarkvaðar frá 22. desember 2003, sem hefur einnig að geyma efnieignarskiptayfirlýsingarinnar, er ljóst að rétturinn til umframbílastæða íbílastæðahúsinu tilheyrir byggingarrétti eignarinnar 06-0101 á lóðinniBorgartúni 21-21a, en hann nær þó einungis til þeirra stæða sem eru á hverjumtíma umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum nr. 19 og 21-21a viðBorgartún. Af gögnum málsins verður ekkiséð að stefnandi eigi sjálfstæðan rétt til tiltekins fjölda umframbílastæða íbílastæðahúsinu, heldur helst sá réttur í hendur við byggingarréttinn ogbyggingarmagnið á lóðunum nr. 19 og 21-21a, eins og það er á hverjum tíma.Réttur stefnanda á hendur stefnda getur því aðeins tekið mið af þeim forsendum,en fyrir liggur að stefndi hefur þegar nýtt að minnsta kosti hluta bílastæðannaí tengslum við byggingarframkvæmdir á Borgartúni 19 eins og áður segir. Þá er hafnað almennummálatilbúnaði stefnanda um ógildi samninga með vísan til 36. gr. laga nr.7/1936. Samkvæmt framansögðu verður þvíað sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefndamálskostnað sem þykir hæfilega ákvarðaður 800.000 krónur. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi,Arion banki hf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Holtasels ehf., í máliþessu. Stefnandi greiði stefnda 800.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 206/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Talið var að skilyrði væru fyrir hendi til að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. apríl 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. maí 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt til að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi og þykja ekki efni til að marka því skemmri tíma en þar er gert. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með beiðni lögreglustjórans á Suðurnesjum, dagsettri í dag, er þess krafist X, fd. [...], búsettur í Póllandi, verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudags 2. maí 2008 kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjórans segir að lögreglan á Suðurnesjum hafi til rannsóknar aðild kærða að meintu stórfellu broti á lögum nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá sé kærði grunaður um brot gegn endurkomubanni til Íslands sem lagt var á hann með ákvörðun Útlendingastofnunar 20. mars 2003 og staðfest af dómsmálaráðuneytinu 21. maí það ár. Kærði hafi verið handtekinn vegna rökstudds gruns um aðild að innflutningi á umtalsverðu magni af amfetamíni en við komu til landsins með flugi frá Stokkhólmi föstudaginn 28. mars s.l. fundust í fórum samferðamanna hans, A og B, samanlagt 983 grömm af amfetamíni. Skýrslum hinna kærðu beri ekki saman um fíkniefnainnflutninginn en atriði í framburði meðkærðu, sérstaklega B, í skýrslu dags. 9. apríl s.l., þykji gefa sterka vísbendingu um að kærði hafi staðið að innflutningi fíkniefnanna, sem samferðafólk hans bar á sér. Eru þessi kærðu því talin í sameiningu hafa staðið að hinum ólöglega innflutningi fíkniefna. Rannsókn þessa máls sé ekki lokið, en búist sé við að henni ljúki fljótlega. Meðal þess sem ólokið sé að rannsaka séu tengsl aðila innbyrðis og hugsanleg tengsl aðila við aðra hugsanlega vitorðsmenn á Íslandi eða erlendis. Kærði er erlendur maður og þyki mega ætla að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast verði honum ekki gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Það magn fíkniefna, sem fannst í fórum samferðafólks kærða þykir benda til að um stórfellt brot sé að ræða sem falli undir 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað getur allt að 12 ára fangelsi. Þá er kærði einnig grunaður um brot gegn útlendingalögum, sem varðar fangelsi. Lögregla telur með vísan til ofanritaðs nauðsynlegt að kærða verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til þess að rannsókn málsins verði lokið, ákæra gefin út og dómur gengur í málinu, þó eigi lengur en til föstudagsins 2. maí 2008 kl. 16.00. Kærða var með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness dagsettum 29. mars s.l. gert að sæta gæsluvarðhaldi til kl. 16:00 í dag. Þegar litið er til framangreinds og rannsóknargagna málsins, einkum skýrslna af meðkærðu, verður að fallast á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn er ólokið og verður fallist á það með lögreglustjóra að rannsóknarhagsmunir séu enn til staðar í málinu. Þá er kærði erlendur og verður að telja hættu á að hann muni reyna að koma sér undan áður en meðferð málsins lýkur. Vegna rannsóknarhagsmuna telst farbann ekki koma til greina að svo stöddu. Að þessu virtu teljast uppfyllt skilyrði a- og b- liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 173. gr.a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma. Verður krafa lögreglustjóra því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til kl. 16.00 föstudaginn 2. maí 2008.
Mál nr. 809/2015
Hæfi dómara Vanhæfi Ómerking héraðsdóms
Hæstiréttur ómerkti héraðsdóm í sakamáli ásamt meðferð þess frá upphafi aðalmeðferðar og vísaði því heim í hérað til úrlausnar á ný, með skírskotun til þess að sérfróðan meðdómsmann í málinu brysti hæfi samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála einkum vegna ummæla og athafna á samfélagsmiðlum þar sem hann lýsti eindreginni afstöðu sinni um málefni A hf. og stjórnenda, meðal annars ákærðu Y og Z sérstaklega. Taldi Hæstiréttur óhjákvæmilegt að virtum atvikum málsins að líta svo á að umrædd tilvik gæfu tilefni til að draga með réttu í efa að meðdómsmaðurinn hefði verið óhlutdrægur í garð ákærðu við meðferð málsins í héraði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. nóvember 2015, og meðframhaldsáfrýjunarstefnu 13. sama mánaðar, af hálfu ákæruvaldsins og í samræmivið yfirlýsingar ákærðu Y, Þ og Æ um áfrýjun. Af hendi ákæruvaldsins er gerð krafa um að ákærðu X, Yog Æ verði sakfelld fyrir þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru og aðrefsing ákærðu Y, Z og Æ verði þyngd. Þá krefst ákæruvaldið þess að ákærðu Æ ogÞ verði gert að sæta upptöku samkvæmt ákæru. Ákærða X krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en tilvara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að því er hana varðar.Ákærði Y krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, tilvara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar, en að því frágengnu aðhann verði sýknaður. Ákærði Z krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, tilvara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar, að því frágengnu að hannverði sýknaður, en að öðrum kosti að refsing verði milduð. Ákærði Þ krefst sýknu af upptökukröfu ákæruvaldsins. Ákærði Æ krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, tilvara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfumverði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af þeim. A ehf. krefst þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu verðistaðfest. Þá krefst félagið þess að ákærðu Y, Z og Æ verði óskipt gert aðgreiða sér málskostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. ISérstakur saksóknari höfðaði mál þetta með ákæru 26. júní 2014. Í henni voru ákærðu borin sökum í þremur köflum. Í þeim fyrsta voruákærðu Y og X sökuð um að hafa í störfum sínum fyrir A hf., Y sem forstjóri og Xsem fjármálastjóri, gerst sek aðallega um fjárdrátt og ákærði Z, í starfi sínusem framkvæmdastjóri B, aðallega fyrir hlutdeild í fjárdrætti, með því að Xhafi, að undirlagi Y og í samráði við Z, látið millifæra 19. desember 2007,3.016.750.000 krónur af reikningi A hf. inn á reikning B hjá fyrrnefndabankanum en að undirlagi Z hafi sama fjárhæð verið færð 28. sama mánaðar áreikning ákærða Þ hjá hinum síðarnefnda. Með þessu hafi ákærðu dregið ísameiningu Þ, sem hafi að fullu verið í eigu ákærða Æ, umrædda fjármuni frá Ahf. Til vara voru þau Y og X borin sökum um umboðssvik, en með háttsemi sinni hefðuþau misnotað aðstöðu sína, í samráði og samvinnu við Z, þannig að tjón hafihlotist af. Ákærði Z var sakaður um hlutdeild í því broti. Að því frágengnu varþessum ákærða gefin að sök hylming en að því frágengnu peningaþvætti. Jafnframtvar ákærða Æ gefin að sök hylming en til vara peningaþvætti.Í öðrum kafla voru ákærðu Y og X sökuð um aðallega fjárdrátt og ákærði Zum hlutdeild í fjárdrætti með því að X hafi, að undirlagi Y og í samráði við Z,látið millifæra 30. júní 2008, 3.080.250.000 krónur af reikningi A hf. inn áreikning B hjá C hf., dótturfélagi fyrrnefnda bankans, en að undirlagi Z hafi sama fjárhæð degi síðarverið færð inn á reikning ákærða Þ hjá síðarnefnda bankanum. Með þessu hafiákærðu í sameiningu dregið Þ umrædda fjármuni frá A hf. Til vara voru þau Y og Xákærð fyrir umboðssvik vegna háttseminnar og Z fyrir hlutdeild í því broti, enhin fyrrnefndu hafi misnotað aðstöðu sína með háttseminni í samráði og samvinnuvið Z. Að því frágengnu var Z ákærður fyrir hylmingu vegna háttseminnar með þvíað hafa haldið ólöglega þeim fjármunum A hf. sem millifærðir voru með þeimhætti sem áður greinir og þannig aðstoðað Þ og þar með eiganda félagsins,ákærða Æ, við að halda ávinningi brotsins, auk þess sem háttsemi hans hafistuðlað að því að halda við afleiðingum brotsins með því að ráðstafaávinningnum fyrir hönd Þ. Að þessu frágengnu var Z ákærður fyrir peningaþvættimeð því að hafa aflað Þ og þar með eiganda þess, Æ, ávinnings af brotinu, fluttávinninginn og aðstoðað við afhendingu hans og geymslu. Æ var í þessum kaflagefin að sök, aðallega hylming með því að halda ólöglega þeim fjármunum A hf.sem millifærðir voru inn á reikning Þ, taka þátt í ávinningnum afauðgunarbrotum meðákærðu og stuðla að því að halda við hinu ólögmæta fjártjónibankans. Til vara var Æ gefið að sök peningaþvætti með því að hafa sem eigandiáðurnefnds félags tekið við og geymt ávinning af auðgunarbrotum, sem meðákærðuvoru gefin að sök, inni á bankareikningi félagsins hjá B þar sem ávinningnumvar ráðstafað fyrir hönd félagsins.Í þriðja kafla voru ákærðu Y og X gefin að sök umboðssvik, og ákærða Zhlutdeild í því broti, með því að Y og X hafi misnotað aðstöðu sína á þann háttað hún hafi, að undirlagi Y og Z, látið A hf. kaupa 20. maí 2008 af ákærða Þmeð nánar tilgreindum hætti skuldabréf, útgefin af bankanum. Þau hafi verið ísjö skuldabréfaflokkum og tveimur gjaldmiðlum, að nafnverði að viðbættum vöxtumsamtals 57.482.596 evrur og 45.378.883 Bandaríkjadalir, sem hafi verið langtyfir markaðsverði skuldabréfanna og þannig valdið A hf. fjártjóni. Með þessuhafi ákærðu komið því í kring að mismunurinn, sem samtals hafi numið2.071.868.691 krónu miðað við gengi 20. maí 2008, hafi orðið eftir hjá Þ ánþess að lögmætar viðskiptalegar forsendur hafi legið til grundvallar þessumráðstöfunum. Hafi félagið þannig hagnast með óréttmætum og ólögmætum hætti ákostnað A hf. Tjón bankans hafi numið í íslenskum krónum 1.840.862.224 hiðminnsta miðað við gengi gjaldmiðla á fyrrgreindum degi. Til vara var Z gefin aðsök hylming með því að hafa haldið ólöglega mismuninum, sem varð eftir hjá Þ,frá A hf. og þannig aðstoðað fyrrnefnda félagið og eiganda þess, ákærða Æ, viðað halda ávinningi brotsins, en auk þess stuðlað að því að halda viðafleiðingum brotsins með því að ráðstafa ávinningnum fyrir hönd félagsins. Aðþessu frágengnu var Z ákærður fyrir peningaþvætti með því að hafa aflaðfélaginu og þar með eiganda þess ávinnings af brotinu, flutt ávinninginn ogaðstoðað við afhendingu og geymslu hans. Æ var í þessum kafla borinn sökum umhylmingu með því að halda ólöglega mismuninum sem varð eftir hjá félaginu frá Ahf. og taka þátt í ávinningnum af auðgunarbroti meðákærðu og stuðla að því aðhalda við fjártjóni A hf. Til vara var Æ gefið að sök peningaþvætti með því aðhafa sem eigandi Þ tekið við og geymt ávinning af auðgunarbroti, sem meðákærðuvoru sökuð um samkvæmt framansögðu, inni á bankareikningi félagsins hjá B þarsem ávinningnum var ráðstafað fyrir hönd félagsins. IIMálið var þingfest í héraði 9. september 2014. Ákærðu neituðu öll sök.Við upphaf aðalmeðferðar 7. september 2015 upplýsti héraðsdómarinn, SímonSigvaldason, sem fram til þessa hafði farið einn með málið, að kvödd hefðuverið til setu í dóminum sem meðdómendur, Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómariog Ásgeir Brynjar Torfason lektor í fjármálum og reikningsskilum sem sérfróðurmeðdómandi. Ekki voru gerðar athugasemdir af þessu tilefni og laukaðalmeðferðinni 11. sama mánaðar og var málið þá dómtekið. Með bréfi verjandaákærða Y 30. september 2015 var gerð krafa um að hinn sérfróði meðdómandi vikisæti í málinu. Var málið endurupptekið af þessari ástæðu 6. október sama ár,flutt um kröfuna og tekið til úrskurðar af dómsformanni í framhaldinu. Af hálfuákærðu X, Z og Þ var tekið undir kröfuna um að meðdómsmaðurinn viki sæti. Afhálfu ákæruvaldsins var þess krafist að kröfunni yrði hafnað. Með úrskurði héraðsdóms 7. október 2015 var kröfunni hafnað. Dómur gekksíðan í málinu 9. október sama ár, en með honum var ákærði Y sakfelldur fyrir fjárdráttsamkvæmt fyrsta og öðrum kafla ákæru og ákærði Z sakfelldur fyrir hlutdeild ífjárdráttarbrotunum. Ákærði Y var sakfelldur fyrir umboðssvik samkvæmt þriðjakafla ákærunnar og ákærði Z fyrir hlutdeild í því broti. Ákærða X var sýknuð aföllum sakargiftum í málinu. Ákærði Æ var sakfelldur fyrir að hafa af gáleysigerst sekur um peningaþvætti en sýknaður að öðru leyti af refsikröfum.Ákærðu Y, Z og Æ voru með háttsemi þeirri, sem þeir voru sakfelldirfyrir, taldir hafa bakað A hf. fjártjón, sem þeim bæri að bæta A ehf. Var ídóminum fallist á kröfu félagsins um viðurkenningu á skaðabótaskyldu þeirragagnvart því.Að framan er lýst áfrýjun málsins og kröfum ákæruvalds og sakborninga.Svo sem þar greinir gera ákærðu Y og Z kröfu um að héraðsdómur verði ómerkturásamt meðferð málsins frá og með upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim íhérað til löglegrar meðferðar. Hæstiréttur ákvað að fram skyldi fara sérstakur málflutningur umómerkingarkröfuna 9. febrúar 2017.IIIÓmerkingarkröfu sína reisa ákærðu báðir á því að Ásgeir Brynjar Torfason,lektor, sem var sérfróður meðdómsmaður í héraði, hafi verið vanhæfur tilmeðferðar málsins, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Ákærði Y reisir kröfuna einnig á því að Fangelsismálastofnun hafisett slíkar skorður við því að hann gæti verið viðstaddur aðalmeðferð málsinsað hann þyrfti ekki við það að una, enda fari það í bága við grundvallarreglunaum réttláta málsmeðferð sem mælt sé fyrir um í 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ákærði Z reisir fyrirsitt leyti ómerkingarkröfuna einnig á þeirri röksemd að sönnunarmati héraðsdómshafi verið verulega áfátt og að sönnunargögnum hafi ekki verið gerð viðunandiskil í dóminum.Ákærði Y kveður sér hafa borist vitneskja um það, eftir að aðalmeðferðlauk, að meðdómsmaðurinn hafi margsinnis tjáð sig opinberlega um málefniíslensku bankanna, fjármálahrunið og A hf. sérstaklega. Krafan um ómerkinguhéraðsdóms sé til komin vegna þess að með ummælum sínum og afstöðu hafi hinnsérfróði meðdómsmaður verið vanhæfur til meðferðar málsins. Undir þetta ertekið af hálfu ákærða Z. Nánar tiltekið sé hinn sérfróði meðdómsmaðurstjórnarmaður í Gagnsæi, samtökum gegn spillingu. Ákærðu séu sakaðir umspillingu og þeir eigi ekki að þurfa að sæta því að einn af forvígismönnumslíkra samtaka sitji í dómi í máli þar sem sakarefnið er vaxið eins og í þessumáli. Hinn sérfróði meðdómsmaður hafi, ásamt öðrum stjórnarmanni í samtökunum,ritað grein 28. febrúar 2015 í Fréttablaðið. Þar hafi komið fram sú skoðun aðfjármálahrunið haustið 2008 sé sýnileg táknmynd spillingar í viðskiptalífinu.Fjármálahrunið sé efst í huga allra þegar rætt sé um spillingu. Einnig er bent á skrif á vefsíðufjölmiðlamannsins D 10. desember 2009. Þar komi fram að íslenskir bankar hafisvikið útlendinga og eyðilagt orðspor Íslendinga í útlöndum. Þar komi einnigfram í skrifum 22. febrúar 2011 árétting fyrri greinar um að Íslendingar eigiekki að láta orðspor óreiðumanna festast við alla Íslendinga. Með óreiðumönnumtelja ákærðu að sýnilega sé vísað til stjórnenda bankanna ,,óábyrgra útlánaseðlabankans til óreiðumannanna í gjaldþrota bönkum“. Megi ætla að þar séeinkum, og hugsanlega eingöngu, vísað til stjórnenda A hf. því sá banki [...].Þá er bent á skrif á samskiptamiðlinum Twitter um A hf. og niðurstöður dóma,meðal annars yfir ákærða Y, og komi fram ítrekaður áhugi meðdómsmannsins ogjákvæð afstaða til dóms yfir þessum ákærða og fleiri stjórnendum A hf. Bent erá önnur skrif meðdómsmannsins 7. maí 2012 á sama samskiptamiðli en þar sé tekiðundir ummæli um að eignasafn A hf. hafi ekki þolað dagsins ljós. Þá hafimeðdómsmaðurinn í þremur tilvikum látið í ljós afstöðu sína á þann hátt sem hérskipti máli. Í fyrsta lagi með því að deila ummælum á samskiptamiðlinumFacebook 26. apríl 2013, en með því taki hann undir það sem þar kemur fram umað hrærigrautur spillingar, græðgi, frændhygli og vankunnáttu hafi skapaðsvokallað hrun. Þá hafi hann í tvígang merkt við að honum líkaði ummæli á samasamskiptamiðli og þar með tekið undir ummælin. Fyrra sinnið hafi verið 2.desember 2010 en þau ummæli hafi lotið að því að starfsemi í bankakerfinu hafiverið svikastarfsemi og starfsmenn þar talið sig hafna yfir aðra og almenntsiðferði. Seinna tilvikið hafi verið 30. mars 2012, en þau ummæli hafi lotið aðþví að öllum hafi verið ljóst í byrjun október 2008 að A hf. væri á leið íþrot. Þá sé einnig neikvæð umfjöllun um lánveitingu [...]. Loks er bent á þaðsem nefnt er ,,videoblogg“ frá 4. apríl 2011, en þar komi fram ,,einstakleganeikvæð umræða um bankana og [A hf.] sérstaklega.“ Talað sé um bankabófana ogSeðlabanki Íslands gangrýndur fyrir að lána peninga ,,jafnvel til [A hf.].“Þessu til viðbótar benda ákærðu einnig á að hinn sérfróði meðdómandi hafi viðkennslustörf sín í Háskóla Íslands og á mannamótum ítrekað haldið fram skoðunum að bönkunum hafi verið stýrt af glæpamönnum. Ekki er þó með gögnum eða öðrumhætti rennt stoðum undir þessar staðhæfingar ákærða og verður því ekki frekar aðþeim vikið.Af hálfu ákæruvalds er því hafnað að hinn sérfróði meðdómsmaður hafiverið vanhæfur til meðferðar málsins. Ákæruvaldið bendir sérstaklega á aðummælin sem höfð séu eftir meðdómsmanninum verði að lesa, og hlusta á þegar þaðá við, í samhengi enda megi ráða af því að hann sé í einhverjum tilvikum aðvísa til skoðana annarra á tilteknum álitaefnum. Sem dæmi í þessu sambanditekur ákæruvaldið tilvik þegar meðdómsmaðurinn vísaði til forsvarsmannaíslensku bankanna sem ,,bankabófa“. Tilvísunin sé í svokölluðu ,,videobloggi“frá 4. apríl 2011 og í framhaldi af umræðu um Icesave og innstæðutryggingarkomi eftirfarandi fram: ,,Við getum ekki farið að breyta öllu fjármálakerfiheimsins, með þessu eina máli. Þó að sumir hafi viljað blása það upp og sagt aðþetta hafi nú verið sniðugt hjá Íslendingum, að láta bankana rúlla og ekki aðbjarga bankabókunum, bófunum, ég meina það, þetta er enn ein svona eftiráskýringin sem er gerð“. Ákæruvaldið telur að í tilvitnuðum orðummeðdómsmannsins komi skýrlega fram það sem ,,sumir hafi viljað blása ... upp“.Þetta sé, samkvæmt orðanna hljóðan, ekki sett fram sem skoðun meðdómsmannsins.Telur ákæruvaldið að mat á hæfi hans hljóti að ráðast af því hvað hann hafi íraun sagt og skrifað en ekki út frá ályktunum sem ákærðu draga af ummælunum. Ákæruvaldið bendir á að í sumum tilvikum sé um að ræða ummæli eða skrifalmenns eðlis, sem feli ekki í sér skoðanir meðdómsmannsins. Þá er á það bentað skrif hans 22. febrúar 2011 í pistli á vefsvæði D um ,,að standa í lappirnargagnvart stórveldum“ og að ,,ekki skuli greiða skuldir óreiðumanna“ feli í sérlíkingar, sem meta verði í því ljósi. Loks bendir ákæruvaldið á að þegareinhver setji merki um að honum líki efni, sem fjallað sé um á samfélagsmiðlum,þýði það fremur að sá hafi áhuga á efninu og vilji vekja athygli annarra á því,en að hann sé að lýsa því yfir að hann sé sammála því sem fjallað hafi veriðum. Ákæruvaldið bendir einnig á að þótt ríkar kröfur séu gerðar til hæfisdómara yrði gengið of langt ef litið yrði svo á að meðdómsmaðurinn ætti aðvíkja sæti. IVSvo sem fram er komið er hinn sérfróði meðdómsmaður félagi í Gagnsæi,samtökum gegn spillingu, sem stofnuð voru í september 2014, og situr þar ístjórn ásamt sex öðrum. Í samþykktum félagsins segir meðal annars að tilgangurþess sé að vinna með margvíslegum hætti gegn spillingu með því að auka þekkinguí íslensku samfélagi á einkennum og aðstæðum sem hvatt geta til spilltrarhegðunar og efla almennan skilning á afleiðingum spillingar. Félagið munistarfa í samræmi við markmið og grunngildi alþjóðlegra samtaka um sama efni ogþað muni sækja um að verða sérstök deild í þeim samtökum. Þá segir að tilgangisínum hyggist félagið ná með því að standa fyrir fræðslu, rannsóknum og opinniumræðu svo og að hvetja til gagnsærrar ákvarðanatöku í opinberri stefnumótum, stjórnunog samskiptum. Svo sem áður greinir vísar ákærði Y til skrifa meðdómsmannsins 10.desember 2009 á því sem hann segir vera vinsæla vefsíðu D. Þótt nafnmeðdómsmannsins hafi ekki komið fram sem höfundur greinarinnar verður fallist ámeð ákærða að síðari tilvísun meðdómsmannsins til greinarinnar staðfesti aðhann sé höfundur hennar. Í greininni, sem bar yfirskriftina ,,OrðsporÍslendinga“ og fjallaði almennt um það efni í kjölfar fjármálaáfalla haustið2008, sagði meðal annars: ,,Útlendingar eru ekki að leika Íslendinga grátt,heldur var því þver öfugt farið, íslenskir bankar sviku útlendingana. Hruniðvar ekki útlendingum að kenna – það er mikilvægt að horfast heiðarlega í auguvið þá staðreynd.“ Meðdómsmaðurinn vék aftur að sama efni í grein á sömu vefsíðu22. febrúar 2011. Þar fjallaði hann mest um svonefnda Icesave deilu oggagnrýndi röksemdir þeirra sem lögðust gegn samningi um greiðslu svonefndraIcesave skulda. Hann lýsti röksemdum þeirra svo, að þeir noti líkingar ,,einsog að standa í lappirnar gagnvart stórveldum og að ekki skuli greiða skuldiróreiðumanna.“ Síðar í greininni sagði hann að allir hafi áttað sig á því aðskuldina þyrfti að greiða með einhverjum hætti á endanum. ,,Alveg eins ogskuldir vegna óábyrgra útlána seðlabankans til óreiðumannanna í gjaldþrotabönkunum.“ Í lok greinarinnar sagði: ,,Nú er kominn tími til að standa ílappirnar sem ábyrg þjóð meðal þjóða og láta ekki orðspor óreiðumannannafestast við alla Íslendinga.“Þá vísar ákærði til greinar sem meðdómsmaðurinn ritaði ásamt öðrumstjórnarmanni í Gagnsæi, samtökum gegn spillingu, 28. febrúar 2015 íFréttablaðið, sem bar heitið ,,Baráttan gegn spilltu viðskiptaumhverfi“.Stærstur hluti greinarinnar var almennt um spillingu í viðskiptalífinu, um góðaog vonda stjórnarhætti fyrirtækja og baráttu gegn spillingu í viðskiptalífinu áheimsvísu. Ákærði tilfærir eftirfarandi úr upphafi greinarinnar: ,,Spilling íviðskiptalífinu getur birst með margvíslegum hætti; mútuþægni, mútum, þjófnaði,fjárkúgun, samráði, fölsun ársreikninga og svikum hvers konar.“ Í kafla ígreininni um viðbrögð og aðgerðir sagði: ,,Þó að flestum sé efst í hugafjármálahrunið 2008 þegar talað er um spillingu í viðskiptalífinu, þá voruframin afdrifarík svik í tengslum við fjármálakrísuna árið 2001, sérstaklega hjábandaríska orkusölufyrirtækinu Enron.“Ennfremur vísar ákærði til skrifa meðdómsmannsins á samskiptamiðlinumTwitter. Hann leggur fram ljósrit skjámynda af aðgangi meðdómsmannsins ásamskiptamiðlinum sem hafi komið upp þegar leitað hafi verið undir orðunum ,,[Ahf.]“ og ,,[A hf.]“. Á skjámyndunum má sjá að meðdómsmaðurinn fjallar oft ummálefni stjórnenda A hf. Þess er getið að ákæra hafi verið gefin út í tilteknumáli á hendur þeim og í nokkur skipti sagt frá sakfellingum í málum, semákæruvaldið höfðaði gegn stjórnendum bankans. Var birt mynd úr dómþingi undirrekstri sakamáls á hendur þeim og einnig mynd af ákærðu Y og Z þegar lýst varsakfellingu í máli á hendur þeim.Vísað er til þess að meðdómsmaðurinn hafi merkt við ummæli sem birtust áTwitter aðgangi Ríkisútvarpsins ohf. þar sem haft er eftir tilgreindum manniþað sem fram kom í vitnaskýrslu hans fyrir Landsdómi í máli nr. 3/2011 frá 23.apríl 2012 að hann efaðist um að A hf. hefði getað eða viljað flytja tilútlanda því þá hefði þurft að sýna eignasafn bankans sem hefði verið slæmt. Meðþessu hafi meðdómsmaðurinn lýst sig sammála ummælum vitnisins. Þá liggur fyrir að meðdómsmaðurinn deildi á svæði sínu ásamskiptamiðlinum Facebook grein sem nafngreindur maður hafði ritað ábloggsvæði miðilsins www.dv.is í apríl 2013 undir heitinu ,,Æpandiprinsippleysi“. Þar fjallaði greinarhöfundur um viðbrögð meðal annars fjölmiðlavið þeim fjármálaáföllum sem urðu haustið 2008. Eftir það hafi verið „flettofan af hverjum hroðanum á fætur öðrum, bæði í fortíð og nútíð.“ Svo sagði:,,Ef við leggjum svo skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis í púkkið, má fullyrðaað ekki sé til sú þjóð í veröldinni sem telst betur upplýst um þann hrærigrautspillingar, græðgi, frændhygli og vankunnáttu sem skóp hrunið – svo ekki sé minnstá eftirleikinn.“ Meðdómsmaðurinn segir við deilinguna að hann hafi aldrei hittgreinarhöfund en hann sé að skrifa, og það ekki í fyrsta sinn, nákvæmlega þaðsem hann sjálfur hafi verið að hugsa.Meðdómsmaðurinn merkti á svæði sitt á samskiptamiðlinum Facebook 2.desember 2010 að honum líkaði skrif D, fjölmiðlamanns, á vefnum þar sem D gerðigrein fyrir skoðunum nafngreinds manns, sem hann sagði að væri ,,þekkturfjármálaeftirlitsmaður frá Bandaríkjunum“ og telji að hugarfarið á bak viðsvikastarfsemi í bankakerfinu felist í því að menn þar hafi oftrú á hæfileikumsínum, telji sig ,,vera hafna yfir aðra og að almennt siðferði eigi ekki lengurvið um þá.“ Hann hafi einnig merkt á sama stað að honum líkaði við grein, sem Edósent hafi ritað 30. mars 2012 á vefmiðlinum www.visir.is undir titlinum,,Lánað úr litlum forða“. Í greininni var fjallað um [...] síðustu dagana fyrirfall bankans í október 2008, lánin hafi verið þrjú og samtals numið 600.000.000evra. Höfundur taldi það sérkennilega ákvörðun að veita lánin því öllum hafiátt að vera ljóst að A hf. væri á ,,leið í þrot“ þótt þá hafi ekki legið fyrirhve rýrt eignasafn bankans hafi verið í raun. Það hafi ekki verið nein von tilþess að bankinn ,,gæti lifað af gjaldþrot [F hf.] og [G hf.]. Gjaldþrot eins afstóru bönkunum þremur hlaut að fella hina tvo – og nú voru þeir þegar fallnir.“Í greininni kom fyrst og fremst fram gagnrýni á Seðlabanka Íslands ogframangreinda ákvörðun bankans, ekki síst í ljósi þess að höfundur taldigjaldeyrisforða bankans hafa verið mjög lítinn. Þá tilfærir ákærði skoðanir sem meðdómsmaðurinn setti fram á svonefndu,,videobloggi“ í viðtali við H 4. apríl 2011. Viðtalið fjallaði um Icesavemálið og fór fram í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Nefndi ákærðisérstaklega eins og að framan greinir að meðdómsmaðurinn tali um,,bankabófana“, en í viðtalinu sagði hann jafnframt: ,,Seðlabankinn var að lánapening, jafnvel til [A hf.] þarna rétt fyrir hrun. Það voru hins vegar erlendirseðlabankar og fjármálamarkaðurinn sem veittu Íslendingum ekki meira lán af þvíað það var orðið augljóst að þeir væru að fara með þetta í tóma vitleysu.“VÞátttaka meðdómsmannsins í almennu félagi eins og Gagnsæi, samtökum gegnspillingu, getur ein og sér ekki leitt til þess að hann teljist vanhæfur tilmeðferðar máls eins og þess sem hér um ræðir. Ummæli hans á vefsvæði D vorualmenns eðlis og beindust ekki sérstaklega að ákærða Y eða öðrum stjórnendum Ahf. Þýðingu þeirra fyrir hæfi meðdómsmannsins verður að meta í því samhengi semþau voru. Hið sama á við um grein þá í Fréttablaðinu, sem meðdómsmaðurinnritaði ásamt öðrum 28. febrúar 2015, enda var í henni ekki vikið sérstaklega aðA hf., stjórnendum hans eða annarra banka.Á hinn bóginn hefur meðdómsmaðurinn ítrekað á samskiptamiðlum tekið uppfréttir af dómsmálum gegn stjórnendum A hf. og birt mynd meðal annars af ákærðuY og Z við frásögn um sakfellingu þeirra í dómsmáli. Þær tilgreiningar verðaekki skildar á annan veg en þann, að meðdómsmaðurinn lýsi yfir stuðningi viðþað, sem fram kom í því efni sem hann tekur upp. Þá lýsir tal hans um,,bankabófa“ sem hann viðhafði á árinu 2011 afstöðu hans til stjórnendabankanna, þar með talið ákærðu.Atvik þau, sem ákærði Y nefnir til stuðnings kröfu sinni og rakin hafaverið, spanna langt tímabil og sýna sum hver eindregna afstöðu meðdómsmannsinstil stjórnenda bankanna, meðal annars ákærðu Y og Z sérstaklega. Ummæli ogafstaða í garð stjórnenda bankanna verður einnig að meta í ljósi almennrarafstöðu meðdómsmannsins og yfirlýstra áhugamála hans. Tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitjiekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess, eneinnig til að tryggja traust til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómaristandi að úrlausn máls í tilviki þar sem réttmæt tortryggni gæti risið umóhlutdrægni hans. Framangreind ummæli meðdómsmannsins og tilvik þar sem hannlýsir sérstaklega afstöðu sinni og lúta að A hf. og stjórnendum bankans verðursem fyrr segir að meta í ljósi almennrar afstöðu hans. Þau tilvik gefa hlutlægtséð tilefni til að draga með réttu í efa að hann hafi verið óhlutdrægur í garðákærðu við meðferð málsins, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Verðurþví að ómerkja hinn áfrýjaða dóm ásamt meðferð málsins í héraði frá upphafiaðalmeðferðar og vísa því til héraðsdóms til úrlausnar á ný. Í samræmi viðkröfur ákærðu verður áfrýjunarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talinmálsvarnarlaun verjenda, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins ogí dómsorði greinir, en í ljósi niðurstöðu málsins eru ekki efni til að dæma Aehf. málskostnað fyrir Hæstarétti úr hendi ákærðu.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur er ómerktur ásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og er þvívísað heim í hérað til úrlausnar á ný.Alluráfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunverjenda ákærðu, 1.860.000 krónur til hæstaréttarlögmannanna Harðar FelixHarðarsonar og Kristínar Edwald hvors um sig og 868.000 krónur tilhæstaréttarlögmannanna Sigurðar G. Guðjónssonar, Halldórs Þ. Birgissonar ogGríms Sigurðssonar hvers um sig. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9.október 2015.Mál þetta, sem dómtekiðvar 11. september sl., er höfðað með ákæru útgefinni af embætti sérstakssaksóknara, 26. júní 2014, gegn Y, kt. [...], með lögheimili í [...], X, kt.[...], með lögheimili í [...], Z, kt. [...], með lögheimili í [...] og Æ, kt.[...], með lögheimili í [...], fyrir brot gegn almennum hegningarlögum ogjafnframt á hendur félögunum Þ, með lögheimili í [...], I, með lögheimili í[...], J, með lögheimili í [...], K, með lögheimili í [...] og L, meðlögheimili á [...], til upptöku.Ia) Á hendur ákærðu Y, þáverandiforstjóra A hf., [...], Reykjavík, kt. [...] og X, þáverandi fjármálastjóra Ahf., aðallega fyrir fjárdrátt og á hendur ákærða Z, þáverandi framkvæmdastjóraB, [...], kt. [...], aðallega fyrir hlutdeild í fjárdrætti, með því að ákærða Xlét, að undirlagi ákærða Y og í samráði við ákærða Z, millifæra 19. desember2007, 3.016.750.000 krónur af reikningi A hf., nr. [...], inn á reikning B, nr.[...], hjá A hf., en að undirlagi ákærða Z var sama fjárhæð færð 28. desember2007, með gildisdegi 19. desember 2007, inn á reikning Þ nr. [...] hjá B. Meðþessum hætti drógu ákærðu, í sameiningu Þ, umrædda fjármuni A hf.Fjármunafærslan frá A hf. til Þ var einhliða og ekki liður í lögmætumviðskiptum eða samningum milli félagsins og A hf. eða B. Til vara á hendur ákærðuY og X fyrir umboðssvik og ákærða Z fyrir hlutdeild í umboðssvikum með því aðþau Y og X misnotuðu aðstöðu sína, með framangreindri háttsemi, í samráði ogsamvinnu við ákærða Z, þannig að tjón hlaust af fyrir A hf. Til þrautavara á hendurákærða Z fyrir hylmingu, með því að hafa haldið ólöglega þeim fjármunum A hf.sem millifærðir voru inn á reikning félagsins Þ og þannig aðstoðað Þ og þar meðeiganda þess, ákærða Æ, við að halda ávinningi brotsins. Auk þess stuðlað aðþví að halda við afleiðingum brotsins með því að ráðstafa ávinningnum fyrirhönd Þ.Til þrautaþrautavara áhendur ákærða Z fyrir peningaþvætti með því að hafa aflað Þ og þar með eigandaþess, ákærða Æ, ávinnings af brotinu, flutt ávinninginn, aðstoðað viðafhendingu og geymslu hans. b) Á hendur ákærða Æ, eina eiganda félagsins Þ, aðallegafyrir hylmingu með því að halda ólöglega þeim fjármunum A hf. sem millifærðirvoru inn á reikning Þ, taka þátt í ávinningnum af auðgunarbrotum meðákærðusamkvæmt a-lið og stuðla að því að halda við hinu ólögmæta fjártjóni A hf.Til vara á hendur ákærðaÆ fyrir peningaþvætti með því að hafa, sem eini eigandi Þ, tekið við og geymtávinning af auðgunarbrotum, sem meðákærðu eru gefin að sök samkvæmt a-lið, inniá bankareikningi félagsins hjá B þar sem ávinningnum var ráðstafað fyrir höndfélagsins. IIa) Á hendur ákærðu Y, þáverandiforstjóra A hf. og X, þáverandi fjármálastjóra A hf., aðallega fyrir fjárdráttog á hendur ákærða Z, þáverandi framkvæmdastjóra B, aðallega fyrir hlutdeild ífjárdrætti, með því að ákærða X lét, að undirlagi ákærða Y og í samráði viðákærða Z, millifæra, 30. júní 2008, 3.080.250.000 krónur af reikningi A hf.,nr. [...], inn á reikning B, nr. [...] hjá C hf., dótturfélagi A hf., en aðundirlagi ákærða Z var sama fjárhæð færð 1. júlí 2008, með gildisdegi 2. júlí2008, inn á reikning Þ, nr. [...], hjá B. Með þessum hætti drógu ákærðu ísameiningu Þ umrædda fjármuni A hf., en félagið var þá í eigu ákærða Æ.Fjármunafærslan frá A hf. til Þ var einhliða og ekki liður í lögmætumviðskiptum eða samningum milli félagsins og A hf. eða B. Til vara á hendur ákærðuY og X fyrir umboðssvik og ákærða Z fyrir hlutdeild í umboðssvikum með því aðþau Y og X, misnotuðu aðstöðu sína með framangreindri háttsemi, í samráði ogsamvinnu við ákærða Z, þannig að tjón hlaust af fyrir A hf.Til þrautavara á hendurákærða Z fyrir hylmingu, með því að hafa haldið ólöglega þeim fjármunum A hf.sem millifærðir voru inn á reikning félagsins Þ og þannig aðstoðað Þ og þar meðeiganda þess, ákærða Æ, við að halda ávinningi brotsins. Auk þess stuðlað aðþví að halda við afleiðingum brotsins með því að ráðstafa ávinningnum fyrirhönd Þ.Til þrautaþrautavara áhendur ákærða Z fyrir peningaþvætti með því að hafa aflað Þ og þar með eigandaþess, ákærða Æ, ávinnings af brotinu, flutt ávinninginn, aðstoðað viðafhendingu og geymslu hans.b) Á hendur ákærða Æ, eina eigandafélagsins Þ, aðallega fyrir hylmingu með því að halda ólöglega þeim fjármunum Ahf. sem millifærðir voru inn á reikning Þ, taka þátt í ávinningnum afauðgunarbrotum meðákærðu samkvæmt a-lið og stuðla að því að halda við hinuólögmæta fjártjóni A hf. Til vara á hendur ákærðaÆ fyrir peningaþvætti, með því að hafa, sem eigandi Þ, tekið við og geymtávinning af auðgunarbrotum, sem meðákærðu eru gefin að sök samkvæmt a-lið, inniá bankareikningi félagsins hjá B þar sem ávinningnum var ráðstafað fyrir höndfélagsins. IIIa)Áhendur ákærðu Y, þáverandi forstjóra A hf. og X, þáverandi fjármálastjóra A hf.fyrir umboðssvik og á hendur ákærða Z, þáverandi framkvæmdastjóra B aðallegafyrir hlutdeild í umboðssvikum er ákærðu Y og X misnotuðu aðstöðu sína, með þvíað ákærða X lét, að undirlagi ákærðu Y og Z, A hf. kaupa, 20. maí 2008,skuldabréf útgefin af A hf. í sjö skuldabréfaflokkum og tveimur gjaldmiðlum afÞ, á nafnverði bréfanna að viðbættum áföllnum vöxtum, samtals 57.482.596 evrurog 45.378.883 Bandaríkjadali, sem varlangt yfir markaðsverði skuldabréfanna og ollu A hf. með því fjártjóni.Uppgjörsdagur viðskiptanna var 21. maí 2008. Nánar tiltekið hafðiákærði Z, að undirlagi ákærða Y, látið B kaupa þessi sömu skuldabréf á markaðimeð miklum afföllum í apríl og maí 2008 og síðan látið B selja skuldabréfin tilÞ, á tímabilinu frá 16. apríl til 20. maí 2008, á sama verði og þau voru keypt,það er 41.719.280 evrur og 41.724.378 Bandaríkjadali. Með þessum hætti komuákærðu því í kring að mismunurinn á því verði sem A hf. greiddi fyrirskuldabréfin og því verði sem B hafði keypt og síðan selt skuldabréfin á, aðfrádregnum 0,2% kostnaði, það er 15.648.351 evra og 3.563.748 Bandaríkjadalireða samtals 2.071.868.691 króna, miðað við miðgengi umræddra gjaldmiðla 20. maí2008, varð eftir hjá Þ. Hvorki lágu lögmætar viðskiptalegar forsendur að bakiþví að A hf. keypti skuldabréfin á verði langt yfir markaðsverði né að Þ værimilliliður í viðskiptunum, en þar með hagnaðist félagið með óréttmætum ogólögmætum hætti á kostnað A hf. Tjón A hf. nam að minnstakosti muninum á því verði sem A hf. greiddi fyrir skuldabréfin 20. maí 2008 ogmarkaðsverði skuldabréfanna þann dag, að teknu tilliti til áfallinna vaxta, eða12.814.019 evrum og 5.143.300Bandaríkjadölum, og ætluðum 0,2%kostnaði eða jafngildi 1.840.862.224 króna miðað við miðgengi umræddragjaldmiðla 20. maí 2008.Í töflunni hér að neðaneru upplýsingar um nafnverð, kaupverð, markaðsverð, ávinning og tjón hvaðvarðar einstaka skuldabréfaflokka. Skuldabréfa-flokkarGjald-miðillDags. kaupa ÞNafnverð skulda-bréfannaKaupverð B og ÞKaupverð A hf. 20. maíFært á reikning Þ / söluverð að frádr. kostnaðiMism. á kaupverði A hf. og kaupverð Þ að frádr. kostnaðiMarkaðs-verð skulda- bréfa m.v. gengi 20/5 2008 auk vaxtaMism. á kaupverði A hf. og markaðs-verði m.v. 20/5 2008 auk vaxtaXS0194859277EUR6.4.2008 -19.5.2008 29.334.0009.535.13830.875.81930.814.0671.278.92922.103.8978.771.922XS0219823266EUR20.5.20087.500.0006.629.4807.581.0377.565.875936.3956.737.422843.615XS0226781242EUR20.5.20083.500.0000.778.0583.503.7953.476.7872.698.7291.278.9952.224.800XS0283601341EUR20.5.20085.500.0004.776.6045.521.9455.510.901734.2974.548.264973.682SamtalsEUR55.834.00041.719.28057.482.59657.367.6315.648.35144.668.57712.814.019US48632GAA76USD20.5.20084.347.0003.094.2014.454.7024.425.793.331.592.360.5012.528.659US48632GAC33USD20.5.200826.700.00024.802.09126.791.13126.737.548.935.457.989.0402.286.321XS0206352824USD20.5.20084.104.0003.828.0864.133.0504.124.784296.698304.964328.320SamtalsUSD45.131.00041.724.37845.378.88345.288.1253.563.7473.654.5055.143.300Til vara á hendur ákærðaZ fyrir hylmingu með því að hafa haldið ólöglega mismuninum, sem varð eftir hjáÞ frá A hf., og þannig aðstoðað Þ og þar með eiganda þess, ákærða Æ, við aðhalda ávinningi brotsins. Auk þess stuðlað að því að halda við afleiðingumbrotsins með því að ráðstafa ávinningnum fyrir hönd Þ.Til þrautavara á hendurákærða Z fyrir peningaþvætti með því að hafa aflað Þ og þar með eiganda þess,ákærða Æ, ávinnings af brotinu, flutt ávinninginn, aðstoðað við afhendingu oggeymslu hans. b)Áhendur ákærða Æ, eina eiganda félagsins Þ, aðallega fyrir hylmingu með því aðhalda ólöglega mismuninum sem varð eftir hjá Þ frá A hf., taka þátt íávinningnum af auðgunarbroti meðákærðu samkvæmt a-lið og stuðla að því að haldavið hinu ólögmæta fjártjóni A hf.Til vara á hendur ákærðaÆ fyrir peningaþvætti, með því að hafa, sem eigandi Þ, tekið við og geymtávinning af auðgunarbroti, sem meðákærðu er gefið að sök samkvæmt a-lið, inni ábankareikningi félagsins hjá B. þar sem ávinningnum var ráðstafað fyrir höndfélagsins. IVEru brot ákærðu, Y og X,samkvæmt a-lið I. kafla og a-lið II. kafla ákæru, aðallega talin varða við 247.gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940 en til vara við 249. gr. sömu laga.Brot ákærða Z, samkvæmt a-lið I. kafla og a-lið II. kafla ákæru, teljast aðallegavarða við 247. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr., til vara við 249., sbr. 1. mgr. 22.gr., til þrautavara við 254. gr. en til þrautaþrautavara við 264. gr. laga, nr.19/1940. Brot ákærðu, Y og X, samkvæmt a-lið III. kafla ákæru, telst varðavið 249. gr. laga, nr. 19/1940. Brot ákærða Z, samkvæmt a-lið III. kafla ákæru,telst aðallega varða við 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr., til vara við 254. gr.en til þrautavara við 264. gr. laga, nr. 19/1940. Brot ákærða Æ, samkvæmt b-liðum I., II. og III. kafla ákæru,teljast aðallega varða við 254. gr. en til vara við 264. gr. laga, nr. 19/1940.VEr þess krafist að ákærðuverði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Með með vísan til1. mgr. 69. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 3. tl. 1. mgr. 69. gr. þágildandiupptökuákvæða laganna, er þess krafist að ákærða Æ, og eftirfarandi félögum íhans eigu verði gert að sæta upptöku á eftirfarandi innstæðum og eignasöfnum áreikningum í M og N sem kyrrsett/haldlögð voru í Lúxemborg að beiðni embættissérstaks saksóknara, 3. júní 2011. Á kyrrsetningar-/haldlagningardegi var virðieignanna 44.310.395 evrur, sem samsvara 6.849.057.755 krónum á gengi evru 16.júní 2014, en virði eignanna var 46.749.907 evrur, sem samsvara7.226.133.125 krónum þegar eignirnar voru síðast virtar, miðað við sama gengi.Upptökukrafan tekur einnig til áfallinna vaxta og verðmætaaukningar hinnakyrrsettu/haldlögðu verðmæta frá kyrrsetningar-/haldlagningardegi, tilupptökudags.AðiliReikningurEignirVirði á haldl.d. 3.6.2011 í EURSíðast virtVirði í EUR þegar síðast virtÞ400637 MVerðbréf, fjárfestingar-sjóður og innstæða á hlaupareikningi6.763.253 EUR3.6.20116.763.253 EURÆ0947-693105-2 (81636) NInnstæða á hlaupareikningi228.726 EUR7.5.2013230.171 EURL0947-211345-2 (81814) NInnstæður á hlaupa- og verðbréfareikningi22.253.476 EUR9.4.201424.064.119 EURI0947-579598-8 (81659) NInnstæður á hlaupa- og verðbréfareikningi3.909.461 EUR9.4.20144.597.563 EURJ0947-512821-3 (81643) NInnstæður á hlaupa- og verðbréfareikningi.145.978 EUR9.4.2014.084.958 EURK0947-479162-8 (81590) NInnstæða á hlaupareikningi9.501 EUR9.4.20149.843 EURSamtals:44.310.395 EUR46.749.907 EUREUR/kr. @ 154,57 kr. 16.6.20146.849.057.755 kr.7.226.133.125 kr.VIAfhálfu A hf. eru gerðar eftirfarandikröfur um skaðabætur:) Að X, Y, Z og Æ verði dæmd til aðgreiða A hf. óskipt 3.016.750.000 króna með vöxtum, skv. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 19. desember 2007 til þess dags ermánuður er liðinn frá þingfestingardegi sakar, en með dráttarvöxtum, skv. 1.mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi tilgreiðsludags.2) Að X, Y, Z og Æ verði dæmd til aðgreiða A hf. óskipt 3.080.250.000 króna með vöxtum, skv. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 30. júní 2008 til þess dags er mánuðurer liðinn frá þingfestingardegi sakar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags.3) Að X, Y, Z og Æ verði dæmd til aðgreiða A hf. óskipt 15.648.350,78 evrur og 3.563.747,55 Bandaríkjadali ásamtvöxtum, skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 21. maí2008 til þess dags er mánuður er liðinn frá þingfestingardegi sakar en meðdráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001,frá þeim degi til greiðsludagsTil vara í öllum tilvikumer krafist greiðslu skaðabóta að álitum.Til þrautavara í öllumtilvikum er krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu.Loks er þess krafist aðöllum fjórum ákærðu verði gert að greiða A hf. málskostnað að skaðlausu aðteknu tilliti til áhrifa virðisaukaskatts.Ia. Aðdragandi stofnunar A hf.Búnaðarbanki Íslands varstofnaður með sérstökum lögum um hann, sem voru nr. 115/1941, og var hann íeigu íslenska ríkisins. Með lögum nr. 50/1997, um stofnun hlutafélaga umLandsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, varð sú breyting að BúnaðarbankiÍslands hf. tók til starfa 1. janúar 1998, en um sinn var hann þó áfram eignríkisins. Þeim lögum var svo breytt, með 1. gr. laga nr. 70/2001, á þann háttað ríkinu var heimilað að selja þann hlut, sem það átti þá enn í BúnaðarbankaÍslands hf., og var þeirrar heimildar endanlega neytt 16. janúar 2003. Síðar áþví ári var félagið sameinað A hf. og fékk sameinaða félagið seinna heitið Ahf. Frá árinu 1998 mun A hf. hafa átt dótturfélagið B, sem hafði á hendistarfsemi í því landi og varð dótturfélag A hf. eftir fyrrgreinda sameiningu.Þá mun A hf. jafnframt hafa, á árinu 2005, keypt enskan banka og á grunni hanssett á fót dótturfélag þar í landi með heitinu O. Á þessum árum jókst starfsemiA hf. mjög, hér á landi og erlendis, og á árinu 2008 mun hafa verið svo komiðað félagið átti ýmist dótturfélög eða rak orðið útibú í 15 löndum. Á þeim tímavar ákærði Y forstjóri A hf. Mun ákærði Z hafa stýrt dótturfélaginu B allt frástofnun og ákærði Y átt sæti í stjórn þess ásamt ákærða Z og tveimur öðrummönnum. Fjármálaeftirlitið neytti9. október 2008 heimildar, samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í A hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, enslit á félaginu, sem nú ber heitið A hf., hófust 22. apríl 2009 og standa þauenn yfir. Í framhaldi af þessari aðgerð Fjármálaeftirlitsins mun B hafa fengiðheimild til greiðslustöðvunar og M á síðari stigum tekið yfir starfsemifélagsins.b. Upphaf rannsóknar málsinsUpphaf rannsóknar þesssakamáls sem hér er til úrlausnar má rekja til þess að með bréfi 22. mars 2010vísaði Fjármálaeftirlitið til embættis sérstaks saksóknara rannsóknFjármálaeftirlitsins á viðskiptum A hf. við Þ og P vegna hugsanlegra brota áalmennum hegningarlögum. Að því er félagið Þ varðar var í kærunni vísað tilóvenjulegra fjármagnsflutninga til félagsins frá A hf. Í kærunni kemur m.a.fram að meginhluti þeirra atriða er snúi að viðskiptum A hf. í tengslum við Þhafi átt sér stað í Lúxemborg og varði B. Rakið er að félagið Þ hafi veriðstofnað 30. júní 2006 og það skráð í Lúxemborg. Félagið hafi verið tekið yfiraf ákærða Æ, þann 20. júní 2007. Ákærði hafi verið skráður eigandi félagsinseða ,,beneficial owner“ og einnig verið stór hluthafi í A hf. ásamt því að veraviðskiptavinur bankans til langs tíma. Í bréfiFjármálaeftirlitsins kemur fram að A hf. hafi, 31. janúar 2008, gefið út ábyrgðsem falið hafi í sér að bankinn ábyrgðist allar skuldir félagsins Þ, allt að 50milljónir evra, við B. A hf. hafi hækkað fjárhæð ábyrgðarinnar upp í 140milljónir evra 31. júlí 2008. Undir ábyrgðarskjalið hafi ritað ákærði Y ogforstöðumaður fyrirtækjasviðs A hf. Ýmis álitaefni hafi vaknað upp varðandiábyrgðina. Fram kemur að svo virtist sem B gæti veitt félaginu Þ lán í hvaðatilgangi sem væri og gegn hvaða veði sem væri og í kjölfarið krafið A hf. umgreiðslu á þeim skuldum sem þetta félag gæti ekki greitt á því tímabili semábyrgðin tæki til. Jafnframt væri hvergi skilgreint skilyrði þess að A hf. gætiendurheimt greiðslur sem bankinn hefði greitt vegna ábyrgðarinnar ef ekki værilengur þörf á henni. A hf. hafi 3. október 2008 greitt til B, vegna Þ, 10milljarða króna vegna ábyrgðarinnar en þann næsta viðskiptadag, eða 6. október2008, hafi Þ selt megnið af þeim skuldabréfum sem veðsett hefðu verið vegnaábyrgðarinnar. Þá hafi Þ, 8. október 2008, tekið 10,4 milljónir punda út afreikningi sínum í reiðufé. A hf. hafi ekki fengið framangreinda fjármuniendurgreidda. Í kjölfar rannsóknar áfélaginu Þ skoðaði embætti sérstaks saksóknara færslu fjármuna frá A hf. til Þí desember 2007, júní 2008 og október 2008, sem og skuldabréfaviðskipti bankansog Þ í maí og júní 2008. Við lok rannsóknarinnar ákvað embættið að skiptarannsókn málsins upp og rannsaka fjármagnsflutninga frá A hf. til Þ 19.desember 2007, sem varða I. kafla ákæru, 30. júní 2008, sem varða II. kaflaákæru og skuldabréfaviðskipti Þ og A hf. 20. maí 2008, sem varða III. kaflaákæru. Við rannsókn málsins voruvitni yfirheyrð á Íslandi og í Lúxemborg á tímabilinu 24. janúar 2010 tiljanúar 2014. Þá voru teknar skýrslur af ákærðu vegna málsins á tímabilinu 8.febrúar 2010 til 31. október 2013. Þannig voru skýrslur teknar hjá lögreglu afákærða Y, 6. maí 2010 og 29. júní 2011. Skýrslur voru teknar af ákærðu X, 8.apríl 2010 og 29. júní 2011. Skýrslur voru teknar af ákærða Z, 6. maí 2010, 8.maí 2010, 28. maí 2010 og 29. júní 2010. Loks voru teknar skýrslur af ákærða Æ,fyrst með réttarstöðu vitnis, 27. maí 2010, en síðan með réttarstöðusakbornings, 29. júní 2011, 7. júní 2013, 10. júní 2013, 12. júlí 2013 og loks31. október 2013. Í þágu rannsóknar málsinslagði embætti sérstaks saksóknara fram réttarbeiðnir gagnvart yfirvöldum íLúxemborg. Á grundvelli þeirra fóru fram húsleitir í Lúxemborg á tímabilinu 9.til 12. febrúar 2010 og 29. mars til 1. apríl 2011. Þá aflaði embætti sérstakssaksóknara dómsúrskurða til heimilda til símhlustana hjá ákærðu og voru símarákærðu, utan ákærða Æ, hlustaðir á tilteknum tímabilum á árinu 2010. Þá aflaðiembættið heimilda til kyrrsetningar á eignum ákærða Æ og félaganna I, J, K og Lí bönkunum N, M og Q, sem allir eru með aðsetur í Lúxemborg. Að ósk ákærða Ævoru honum og ofangreindum félögum veittar heimildir til viðskipta meðeignasöfn í bönkunum ytra til verndar og viðhalds eignasafnanna. Heimild tilþess var fyrst veitt 21. mars 2012, en sú heimild var útvíkkuð 28. júní2012. Við aðalmeðferð málsinsgáfu ákærðu skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn R, fyrrumviðskiptastjóri hjá B, S, yfirlögfræðingur hjá B, T, fyrrum starfsmaður B, Ufyrrum lögfræðingur hjá B, V, fyrrum innri endurskoðandi A hf., AA, fyrrumframkvæmdastjóri fjármálasviðs A hf., BB, fyrrum framkvæmdastjóri fjárstýringarA hf., CC, fyrrum forstöðumaður eigin viðskipta A hf., DD, fyrrum forstöðumaðurfjárstýringar A hf., EE, fyrrum forstöðumaður afleiðudeildar A hf., fyrrumstarfsmaður fjármálasviðs A hf., fyrrum forstöðumaður bakvinnsludeildarfjárstýringar hjá A hf., fyrrum forstöðumaður kostnaðarbókhalds A hf., fyrrumstarfsmaður kostnaðarbókhalds A hf., fyrrum starfsmaður C hf., þrír starfsmennslitastjórnar A hf., vitnið FF og GG, systir ákærða Æ. Loks komu fyrir dóminnHH, fyrrum lögreglumaður hjá embætti sérstaks saksóknara, II, fyrrumlögreglumaður hjá embættinu og loks lögreglumaðurinn JJ en þeir tveirsíðastgreindu unnu að rannsókn málsins.Rannsóknargögn lögreglutelja alls 4436 blaðsíður. Ekki er ástæða til að gera hér í dómi skil nema áhluta af þessum rannsóknargögnum. Ákærðu og vitni gáfu skýrslur hjá lögreglueins og áður greinir. Skýrslur ákærðu og vitna þar verða ekki raktar í dóminum.Hins vegar verður gerð grein framburðum ákærðu og vitna hér fyrir dóminum, aðþví marki sem máli skiptir fyrir niðurstöðu málsins. IIa. Viðskipti með hlutabréf í KK hf. Á meðal gagna málsins erutvær óundirritaðar og ódagsettar ábyrgðir í nafni A hf. Samkvæmt ábyrgðunumhefur félagið LL gengið inn í söluréttarsamning gagnvart MM ehf. um kaup áhlutabréfum í KK hf., samkvæmt annarri ábyrgðinni að nafnverði ríflega 414milljónir króna en hinni ríflega 207 milljónir króna. Í ábyrgðunum er kveðið áum að A hf. ábyrgist greiðslu á kaupverði hlutabréfanna til eignarhaldsfélaginsinnan 30 daga, fari svo að félagið LL geti ekki greitt kaupverðið. Samkvæmt gögnum málsinssendi S, yfirlögfræðingur hjá B, tölvupóst til starfsmanns á lögmannsstofu íReykjavík, 28. júní 2007, þess efnis að Þ ætli að virkja svonefndan kauprétt.Tekið er fram að í skjalinu sé að finna samning sem undirritaður hafi verið afMM ehf. Fram kemur að sá samningur hafi verið yfirtekinn af Þ, samkvæmtkaupréttarsamningnum í stað óstofnaða félags, sem tilgreint sé mótaðili.Samningur þessi liggur fyrir í gögnum málsins en samkvæmt honum gera MM ehf. ogóstofnað félag með sér kaupréttarsamning um hlutabréf í KK hf. að nafnverðiríflega 207 milljónir króna. Samningur þessi er undirritaður fyrir hönd MM ehf.Honum fylgdi fundargerð stjórnarfundar ífélaginu Þ, sem haldinn var 25. júní2007, sem samkvæmt fundargerðinni samþykkti að nýta sér kauprétt að hlutabréfumí KK hf. þar sem seljandi væri MM ehf. Bréf undirritað af fulltrúumstjórnendafélaga í stjórn Þ er sent MM ehf. 12. júlí 2007 og í því er staðfestað félagið ætli að nýta kauprétt áhlutabréfum í KK hf. Samkvæmt gögnum málsinssendi S tölvupóst, 20. júlí 2007, til R, viðskiptastjóra í B, með þeimskilaboðum að ekki séu lausir 5,5 milljarðar króna í bankanum til að greiðafyrir hlutabréfin í KK hf. Síðar sama dag svarar R S á þann veg að það verði aðláta félagið taka lán hjá móðurfélaginu. S sendi R póst þennan sama dag um að,,Gabi“ hafi bjargað þessu. Sama dag sendi S tölvupóst á lögmann hjálögmannsstofunni Fulltingi um að greiðsla til MM ehf. hefði verið innt afhendi. Starfsmaður hjá B sendi starfsmanni C hf., einnig þennan dag, tölvupóstum að S hefði gert grein fyrir því að starfsmaður C hf. myndi láta vita þegarbúið væri að færa hlutabréf í KK hf., að nafnverði ríflega 207 milljónir króna,yfir til ,,okkar“. Síðar sama dag sendi S tölvupóst á netfang hjá KK hf. meðþeim skilaboðum að hann sé búinn að móttaka hlutabréfin og greiða fyrir þau.Viðskiptunum sé þar með lokið. Samkvæmt gögnum málsinssendi starfsmaður B tölvupóst 29. október 2007 til S og ákærða Z, meðstaðfestingu á að Þ hefði kauprétt að hlutabréfum í KK hf. til 27. nóvember2007. Samkvæmt gögnum málsins sendi S tölvupóst á ákærða Z, 30. nóvember 2007,með skilaboðum um að S hefði rætt við lögmann á lögmannsstofunni Fulltingi, umað það væri ekkert mál af hans hálfu að ,,putta“ á Þ. S sendi sama lögmannitölvupóst 5. desember 2007 um að B muni ábyrgjast greiðslu á söluréttarverðisöluréttarsamnings á milli MM ehf. og Þ. Í sama tölvupósti kemur fram að 1.desember 2007 sendi lögmaður á lögmannsstofunni Fulltingi S tölvupóst þar semlögmaðurinn, fyrir hönd MM ehf., sendir tilkynningu vegna kaup- og söluréttar áhlutum í KK hf. Lögmaðurinn óskar eftir staðfestingu S, fyrir hönd Þ, á því aðtilkynning hafi borist um neytingu söluréttar og að LL staðfesti ábyrgð sína ágreiðslu söluréttarverðsins sem losi rúma 28 í gengi með hvern hlut í KK hf. Aðöðrum kosti skoðist tilkynningin send til LL og að greitt verði í samræmi viðsölurétt í síðasta lagi föstudaginn 21. desember 2007. Lögmaðurinn sendi íframhaldi tölvubréf til S um skannað afrit tilkynningar, frá 1. desember 2007,um beitingu söluréttar. Fram kemur að lögmaðurinn hafi jafnframt móttekiðtilkynningu S um að B ábyrgist greiðslu söluréttarverðsins til MM ehf. fyrirhönd Þ. Miðvikudaginn 19. desember 2007 sendi S tölvupóst til ákærða Z varðandi,,frágang á [Þ] málinu“. Fram kemur að bankinn fái hlutabréfin í KK hf. í hús seinnipartinnþann 20. desember 2007. Snemma dags þann 21. desember 2007 geti ,,við“ móttekiðbréfin inn í safn Þ og flutt íslenskar krónur inn á tilgreindan bankareikningMM ehf. S sendi ákærða Y tölvupóst, miðvikudaginn 19. desember 2007, þar semfram kemur að S sé búinn að tryggja 2/3 af 5,9 milljörðum vegnasöluréttarsamnings MM ehf. Föstudaginn 21. desember 2007 sendi R,viðskiptastjórinn, tölvupóst til samstarfsmanna innan bankans um að millifæraskuli tæplega 6 milljarða króna inn á reikning MM ehf. út af reikningi Þ íbankanum. b. Skjöl varðandi stofnun félagsins ÞFimmtudaginn 21. júní2007 var ákærða Æ sendur tölvupóstur frá starfsmanni B með þeirri yfirskrift aðum væri að ræða skjöl sem þyrfti að undirrita. Gerð er grein fyrir því að um séað ræða viðskipti tengd KK hf., sem ákærði Z hafi rætt við ákærða Æ fyrr samadag. Afrit af þessum tölvupósti er sent til S. Með tölvupóstinum voru sendskjöl varðandi félagið Þ. Um er að ræða kaupsamning um stofnun félagsins, ámilli B og ákærða Æ. Fram kemur að ákærði, sem stofnandi, reiði fram 31.000evrur í hlutafé. Kaupsamningsþóknun er 35.000 evrur. Þá fylgdi téðum tölvupóstisamkomulag um hýsingu milli Þ og B um að félagið hafi heimilisfesti á aðsetribankans í Lúxemborg. Fram kemur að ákærði Æ komi fram fyrir hönd félagsins. Ísamningnum er kveðið á um ýmiss konar þjónustu er bankinn veiti félaginu,skyldur bankans gagnvart félaginu og skyldur félagsins gagnvart bankanum.Einnig fylgdi skjölunum umboð, þar sem ákærði Æ, sem skráður hluthafi í félaginuÞ, veitir nafngreindum lögmanni í Lúxemborg umboð til að koma fram fyrir höndfélagsins á sérstökum aðalfundi félagsins 22. júní 2007, frammi fyrir ,,notary“í Lúxemborg. Að lokum fylgdi tölvupóstinum afrit fundargerðar stjórnar í Þ, semhaldinn var 25. júní 2007, þar sem fulltrúar þriggja stjórnarfélaga í félaginueru mættir. Fundarefni er meðal annars að samþykkja það að ganga inn ísöluréttarsamning um hlutabréf í KK hf., sem undirritaður var 30. maí 2006, afhálfu félags sem síðar yrði stofnað. Síðar sama dag sendir sami starfsmaðurákærða Æ annan tölvupóst og biður um að skjölin verði send undirrituð á faxiþennan sama dag eða þann næsta. Með þeim tölvupósti fylgdi skjal þar sem ákærðaÆ var ætlað að rita undir yfirlýsingu þess efnis að hann væri ,,beneficialowner“ að þeim fjármunum sem greiða ætti inn í félagið Þ. Lagt var hald áframangreind skjöl við húsleit í B og voru þau þá undirrituð af ákærða Æ. Við framangreinda húsleitvar meðal annars lagt hald á ódagsetta fundargerð stjórnarfundar í Þ. Samkvæmtfundargerðinni samþykkti stjórn félagsins að óska eftir lánalínu frá B aðhámarki 100 milljónir evra. Undir fundargerðina rita fulltrúar stjórnunarfélagaí stjórn Þ, ásamt ákærða Æ. Eins var lagt hald á ábyrgð nr. 0358-9757, þar semA hf. ábyrgist, gagnvart B, endurgreiðslu á láni sem B hefur veitt félaginu Þ.Nemur ábyrgðin að hámarki 50 milljónir evra. Undir ábyrgðina ritar ákærði Yfyrir hönd A hf., 31. janúar 2008. Þann 4. febrúar 2008 ergengið frá lánalínu af hálfu B, gagnvart félaginu Þ, að hámarki 100 milljónirevra. Ritað er undir lánalínuna bæði af hálfu bankans og Þ. Þá liggur fyrir ígögnum málsins ábyrgð nr. 0665-6757 frá A hf. frá 31. júlí 2008, gagnvart B,þar sem bankinn ábyrgist greiðslu á láni Þ hjá B að hámarksfjárhæð 140 milljónirevra. Ákærði Y ritar undir ábyrgðina fyrir hönd A hf. Með bréfilögmannsstofunnar Kleyr Grasso Assoies í Lúxemborg 16. nóvember 2010, var A hf.gerð grein fyrir því að félagið Þ hefði ekki brugðist við greiðslutilmælum Bvegna útistandandi lánveitinga til félagsins. Fram kemur að ef ekki kæmi tilgreiðslu yrði ábyrgð A hf., samkvæmt ábyrgðum nr. 0358-9757 og nr. 0665-9757,virkjuð. Bréfi þessu svaraði lögmannsstofan O&A Advocates í Lúxemborg 26.nóvember 2011, þar sem fram kemur að lögmannsstofan gæti hagsmuna ákærða Æ. Íbréfinu kemur meðal annars fram að ákærði sé endanlegur eigandi, eða,,beneficial owner“, að félaginu. Á meðal gagna málsins erað finna tvennskonar útdrátt úr hluthafaskrá Þ sem tekur mið af föstudeginum20. júní 2007. Í öðrum útdrættinum er ákærði Æ skráður sem eini hluthafifélagsins. Í hinum útdrættinum er B skráð sem eini hluthafi félagsins. Í báðumtilvikum er ritað undir hluthafaskrána af fulltrúum stjórnenda félaga í stjórnÞ. Föstudaginn 4. júlí 2008sendi R viðskiptastjóri tölvupóst til ákærða Z og ber hann yfirskriftina,,[Þ]“. R kveður starfsfólk í lánadeild B vera að ,,elta“ R í tengslum við þaðað fá ákærða Æ til að skrifa undir tryggingar varðandi Þ, í öðrum eignum hans.Spyr R ákærða Z hvort hann sé sáttur við að R biðji ákærða Æ um þetta. Á meðal gagna málsins erskjal er varðar stofnun reiknings nr. 400637 fyrir Þ í B. Stofnskjölin eruundirrituð 2. ágúst 2007. Í skilmálum með reikningnum, í ákvæði 8,1 og 8,2, erkveðið á um tryggingar og veðsetningu reikningsins fyrir öllum kröfum bankans áhendur viðskiptavininum. Bankanum eru settar að veði allar eignirviðskiptavinarins í bankanum.Reikningsyfirlit varðandi reikning nr. 400637 eru á meðal gagna málsins.Þar koma fram millifærslur út af reikningi B inn á reikning Þ samkvæmt I., II.og III. kafla ákæru.c. Lánsumsóknir ákærða Æ í B.Starfsmaður í B sendisamstarfsmanni sínum tölvupóst, 1. ágúst 2007, í tengslum við lánsumsókn ákærðaÆ sem viðskiptastjórinn R tók saman 12. júlí 2007 og beint er til lánanefndarbankans. Í umsókninni, sem dagsett er 12. júlí 2007, kemur fram að ákærði Æ séum þessar mundir að endurskipuleggja félög sín, með því að færa eignir ogskuldir á milli félaga. Tekið er fram að heildarlánamörk bankans vegna félagaákærða nemi samtals 193 milljónum evra. Sótt sé um hækkun að fjárhæð 58milljónir evra þannig að lánamörk fyrir félögin í heild nemi liðlega 251milljónum evra. Fram kemur að allar skuldir félaganna séu í umsókninni miðaðvið núverandi stöðu þeirra. Félög í eigu ákærða eru sögð vera J, [...], [...],[...], [...], [...], [...] og Þ. Að því er félagið Þ varðar eru tryggingarsagðar vera hlutabréf í KK hf. Hvað upplýsingagjöf varðar er tekið fram aðbankinn hafi verið upplýstur um að ákærði hafi fengið aðra kaupréttarsamningaum kaup á hlutabréfum í KK hf. sem hægt yrði að nýta í september 2007. Meðal gagna málsins erönnur lánsumsókn, sem haldlögð var við húsleit í B, sem beint er tillánanefndar bankans. Lánsumsóknin er dagsett 22. ágúst 2007 og varðar ákærða Æog sömu félög og áður. Hún er efnislega á sama veg fyrir utan það að sótt er umaukin lánamörk sem nemi 180 milljónum evra þannig að mörkin verði eftir þaðliðlega 373 milljónir evra. Þá er umsóknin ítarlegri varðandi áhættumat áeinstök félög. Þessu til viðbótar var við húsleit haldlögð umsókn um lánalínu.Í þessari lánsumsókn er farið fram á að lánalínan taki einnig til félagsins K,til viðbótar við áðurnefnd félög í eigu ákærða. Félagið K er sagt áður hafaborið nafnið [...]. Á meðal gagna málsins er ein önnur umsókn, frá 25. júlí2008, vegna ákærða Æ um lánalínu. Farið er fram á að heildarlánamörk félaga ávegum ákærða nemi alls 531.700.000 evra. Á meðal félaga í eigu ákærða erfélagið Þ og kemur fram að verið sé að sækja um 40 milljóna evra aukningu álánalínu félagsins. Í yfirliti með lánsumsókninni kemur meðal annars fram að Þhafi sem tryggingu hlutabréf í A hf., hlutabréf í KK hf. og í indverskumsjóði. Miðvikudaginn 27.desember 2007 sendi starfsmaður í B tölvupóst á R viðskiptastjóra varðandimálefni ákærða Æ. Með tölvupóstinum fylgdi yfirlit um eignir og skuldir félagaí eigu ákærða, en um var að ræða félögin [...], J, [...], [...], [...], [...],[...], Þ, [...], K. Í tengslum félagið Þ er gerð grein fyrir eignum og skuldum.Að því er tillögur varðandi félagið varðar er tekið fram að staðan sé þröng oglagt til að ,,take pledge on [...]“ eða að ábyrgð verði fengin frá því félagi.Í tölvupóstinum sjálfum tekur starfsmaðurinn fram að staðan sé ekki góð hjáfélögunum Þ og [...]. Að endingu getur hann þess að hann vilji fá tryggingarfrá [...] varðandi Þ. Á meðal rannsóknargagnamálsins er tölvupóstur, sem starfsmaður fyrirtækjasviðs A hf. sendi áforstöðumann fyrirtækjasviðs bankans, 15. febrúar 2008, með yfirskriftinni aðum væri að ræða lánabeiðni frá [...] sem fara ætti fyrir næsta lánafund stjórnar.Forstöðumaðurinn svarar starfsmanninum 22. sama mánaðar með fyrirmælum um aðuppfæra beiðnina miðað við dagsetningar og fjárhæðir og senda til baka. Þátekur forstöðumaðurinn fram að ágætt væri ef starfsmaðurinn gæti tekið út Þ,sem forstöðumanninum skiljist að tilheyri ekki ákærða Æ. Þann 25. febrúar 2008svarar starfsmaðurinn forstöðumanninum og gerir meðal annars grein fyrir því aðhann hafi tekið út félagið Þ. IIIa. Fjármunayfirfærslur skv. I. kafla ákæruMeðal gagna málsins erfylgiskjal úr bókhaldi A hf. Efst á skjalinu kemur fram að um sé að ræðapeningagreiðslu, 19. desember 2007, til B vegna viðskiptavinar. Um sé að ræða,,Option“ samning sem gerður hafi verið við viðskiptavin B 22. október 2007 umvalrétt um að selja bankanum hlutabréf í A hf. Fram kemur að fjöldi bréfa sé11.181.430. Þóknun til bankans sé 5% eða 158.776.306 krónur og greiddar séu tilB 3.016.750.000 krónur. Lögregla hefur rannsakað uppruna þessa skjals. Samkvæmtskráningarsögu skjalsins var skjal þetta stofnað 12. janúar 2008, kl. 14.49, ítölvu ákærðu X. Var það síðast prentað kl. 15.16 og síðast vistað þennan dagkl. 15.19. Samkvæmt gögnum málsinssendi ákærða X tölvupóst klukkan 17.04, miðvikudaginn 19. desember 2007, tilstarfsmanns í bakvinnslu A hf. með beiðni um millifærslu á 3.016.750.000 krónuminn á reikning B. Á sama tíma, eða kl.17.15 sendir ákærða X ákærða Z tölvupóst og tjáir honum að sig vantireikningsnúmer um það hvert hún eigi að greiða. Ákærði Z svarar ákærðu kl.17.15 og spyr hvort tilgreindur starfsmaður í bankanum hafi ekki sent henniupplýsingarnar. Kl. 17.17 sendir ákærða X póst á ný á ákærða Z og segir honumað hún hafi heyrt í S sem upplýst hafi hana um reikningsnúmerið. Greiðslan séfarin af stað. Starfsmaðurinn í A hf. svarar ákærðu X, kl. 17.47 sama dag, ogspyr hvaðan taka eigi fjárhæðina. Í beinu framhaldi, eða kl. 17.53, svararákærða starfsmanninum og gefur fyrirmæli um að taka eigi fjárhæðina út af,,1010“. Fimmtudaginn 20. desember2007 sendi R viðskiptastjóri tölvupóst til starfsmanns B og biður hann um aðvera á varðbergi gagnvart um 3ja milljarða króna inngreiðslu, sem verið sé aðbíða eftir. Skilaboð þessi endurtekur R föstudaginn 21. desember 2007, kl.09.03,. og upplýsir að greiðslan sé frá A hf. vegna reiknings Þ. Föstudaginn 28.desember 2007, kl. 09.13, sendir starfsmaður í B tölvupóst til R og tjáir honumað greiðslan, 3.016.750.000 krónur, hafi komið inn þann 19. desember 2007 ífjórum fræslum, þ.e. þremur sem hver um sig hafi verið að fjárhæð 990.000.000krónur og einni að fjárhæð 46.750.000 krónur. R svarar sama dag og fær S þannpóst einnig. Segir R að um sé að ræða fjármuni sem beðið hafi verið eftirvarðandi Þ. Fjárhæðin tengist lokun framvirks samnings sem hafi veriðframkvæmdur í A hf. Föstudaginn 21. desember2007, kl. 11.47, sendi S tölvupóst á starfsmenn í B og biður um millifærslu átæplega 6 milljörðum króna inn á reikning MM ehf. Fjárhæðina eigi að færa út afreikningi Þ í bankanum. Lýsir S því að bankinn fái 2/3 hluta fjárhæðarinnar tilbaka sama dag og að Þ hafi móttekið liðlega 3 milljarða króna. b. Fjármunayfirfærslur skv. II. kafla ákæruVið húsleit í B, viðrannsókn málsins, voru haldlögð skjöl úr bókhaldi bankans, sem bera með sér aðstafa frá A hf. og tengjast millifærslu á 3.080.250.000 krónum, 30. júní 2008,inn á reikning B í A hf. Eitt skjalanna ber yfirskriftina ,,Uppgjör áframvirkum gjaldmiðlaviðskiptum“. Er viðskiptamaður sagður vera B, en fyriraftan nafnið er fært inn handritað, Þ. Er gjalddagi sagður vera 30. júní 2008og fjárhæðin tilgreind annars vegar í pundum en hins vegar í evrum. Mismunur ersagður vera 3.080.250.000 krónur, sem leggist inn á reikning B. Með þessuskjali var lagt hald á tvær staðfestingar á framvirkum gjaldmiðlaviðskiptumdagsettum 23. maí 2008, annars vegar vegna evra og hins vegar vegna punda, semeinnig bera með sér að stafa frá A hf. Er viðskiptamaður í báðum tilvikumsagður vera B, en fyrir aftan nafn bankans fært inn eigin hendi, félagið Þ.Ákærðu Y og Z rita undir báðar staðfestingarnar og eru undirritanir ákærðu vottaðaraf ákærðu X. Mánudaginn 30. júní 2008,kl. 9.37, sendi ákærða X ákærða Z tölvupóst með beiðni um að staðfesta fjárhæð.Þennan sama dag, kl. 11.54, sendi ákærða X tölvupóst til bakvinnslu bankans meðfyrirmælum um að millifæra 3.080.250.000 krónur út af reikningi A hf. inn átilgreindan reikning B í bankanum. Ákærða tók fram að í skýringu við færslunaætti að koma fram að greiðslan væri samkvæmt samningi. Þann sama dag, kl.12.32, sendir viðtakandi tölvupóstsins tölvupóst á ákærðu og segir að þetta verðigert en spyr jafnframt hvort ákærða sendi gögn til bókunar. Ákærða svarar þvíjátandi, kl. 12.44, þennan sama dag. Kl. 15.24 þennan dag sendir viðtakanditölvupóstsins ákærðu tölvupóst um að greiðslan hafi verið framkvæmd.Miðvikudaginn 2. júlí 2008, kl. 10.11, sendi starfsmaður af fjármálasviði A hf.tölvupóst á ákærðu X þar sem starfsmaðurinn leitar upplýsinga um hvert hún eigiað bóka fjárhæðina 3.080.250.000 krónur. Ákærða svarar sama dag, kl. 10.25, aðbóka eigi fjárhæðina á gjaldeyrisreikning innan deildar eigin fjár í bankanum.Starfsmaðurinn eigi að fá réttan lykil hjá AA. AA svarar starfsmanninum, 3.júlí 2008, með leiðbeiningum um bókunina. Mánudaginn 30. júní 2008 kl. 13.25sendi starfsmaður úr kostnaðarbókhaldi A hf. tölvupóst á gjaldkera hjá C hf.þar sem upplýst er að A hf. hafi verið að greiða 3.080.250.000 krónur inn áreikning B. Fjárhæðin hafi verið færð í fjórum færslum að fjárhæð 990.000.000krónur og einni að fjárhæð 110.250.000 krónur. Þriðjudaginn 1. júlí 2008sendi starfsmaður B tölvupóst á starfsmann C hf. og spyr hvort starfsmaðurinnviti um tilefni þess að 3.080.250.000 krónur hafi verið millifærðar inn áreikning bankans. Starfsmaður af fjármálasviði A hf. svarar á þann hátt aðsamkvæmt ákærðu X eigi ákærði Z að hafa allar upplýsingar varðandimillifærsluna. Í framhaldi sendi starfsmaðurinn ákærða Z tölvupóst og spyr umgreiðsluna og hvenær megi bóka hana inn í bankann. Ákærði Z svarartölvupóstinum og bendir á R viðskiptastjóra, sem viti meira um greiðsluna þarsem hún varði viðskiptavin hans. Starfsmaðurinn sendi R tölvupóst í framhaldiog spyr um greiðsluna. R svarar öðrum starfsmanni bankans á þann hátt að um séað ræða lán til Þ inn á reikning 400637. c. Fjármunayfirfærslur skv. III. kafla ákæruMánudaginn 19. maí 2008sendi ákærði Y tölvupóst til ákærðu X með staðfestingu á viðskiptum umskuldabréf. Kveðst ákærði vilja ,,keyra“ þessi viðskipti í vikunni, sem værukaup á eigin skuldabréfum A hf. sem B væri búið að vera að safna á undanförnumvikum. Þetta ætti ekki að hafa áhrif á lausafjárstöðu bankans þar sem B myndileggja fjárhæðina sem A hf. myndi greiða fyrir skuldabréfin, inn á reikning hjáA hf. aftur. Ákærði biður ákærðu X um að hafa samband við ákærða Z til aðtryggja að viðskiptin gangi snurðulaust fyrir sig. Ákærða X sendi ákærða Ystaðfestingu síðar sama dag um að hún geri þetta. Ákærði Z sendi síðar þennandag tölvupóst á starfsmann í B þess efnis að ákærði ætli að selja þessiskuldabréf til Íslands í gegnum viðskiptavin ,,in need“. Biður ákærðistarfsmanninn um að senda, ákærðu X í A hf., greiðslufyrirmæli varðandi söluna.Þriðjudaginn 20. maí 2008 sendi viðkomandi starfsmaður í B tölvupóst á ákærðu Xvarðandi skuldabréf útgefin af A hf. í sjö skuldabréfaflokkum. Skuldabréf þessikeypti A hf. af Þ á nafnverði bréfanna, að viðbættum áföllnum vöxtum.Uppgjörsdagur viðskiptanna var 21. maí 2008. Skuldabréf þessi hafði ákærði Zlátið B kaupa á markaði með afföllum í apríl og maí 2008. B seldi Þ þessiskuldabréf á tímabilinu frá 16. apríl til 20. maí 2008 á sama verði og þau vorukeypt. IVÁrsskýrsla A hf., reglubók bankans og verkferlarÁrsskýrsla A hf. vegnaársins 2007 er á meðal gagna málsins. Hluti skýrslunnar varðar útlánaáhættutengda afleiðum. Fram kemur að afleiða sé fjármálagerningur eða annarsamningur, þar sem virði fjármálagernings breytist vegna breytinga íundirliggjandi breytu. A hf. noti afleiður í viðskiptalegum tilgangi og tiláhættustýringar, t.d. til að áhættuverja skuldbindingar sínar vegnamarkaðsverðsáhættu, gengis- og vaxtaáhættu sem hljótist í starfsemi, fjármögnuneða fjárfestingu. Ef viðskiptamaður geri afleiðusamning við bankann sémarkaðsáhættu, vegna undirliggjandi breytu, stýrt. Aftur á móti skapistmótaðilaáhætta þar sem viðskiptamaðurinn beri ábyrgð á að greiða til bakamögulegt tap á samningnum. A hf. beiti ströngum reglum og verkferlum íafleiðuviðskiptum til að jafna þessa áhættu. Áður en samningur taki gildi þurfiað staðfesta lánshæfismat viðskiptamanns og beri viðskiptamanni að leggja framveð til að mæta mögulegu tapi af samningi. Veðþekja, sem krafist sé, sébreytileg eftir undirliggjandi þáttum. Aðeins reiðufé og í sumum tilvikumsérvalin skráð verðbréf séu leyfð sem veð. Við mat á veðhæfum eignum, séfrádrag notað, bæði fyrir viðkomandi veðsett verðbréf og einnig til að geragrein fyrir því þegar undirliggjandi þáttur og veð séu ekki í sama gjaldmiðli.Ef tap á samningum eða lækkað virði veðs, vegna markaðshreyfinga eða endurmats,lækki þekju niður fyrir ákveðið stig, beri viðskiptamanni að bæta við veðið ogfæra veðþekjuna aftur á upprunalegt stig. Annars sé samningi rift. Þá er á meðal rannsóknargagnamálsins afrit af reglubók A hf., sem samþykkt var á stjórnarfundi í bankanum27. september 2007. Í kafla 3.3 er vikið að útlána- og mótaðilaáhættu. Í kafla3.3.6.2 er fjallað um veðvirði og veðfrádrag. Á meðal rannsóknargagna eruverklagsferlar vegna afleiðuviðskipta sem samþykktir voru af forstöðumannifjárstýringar og forstöðumanni afleiðuviðskipta A hf. 27. mars 2007. Ámyndrænan hátt er lýst því ferli sem verður er beiðni um valrétt kemur inn íbankann. Loks eru meðal gagna málsins afrit af almennum markaðsskilmálum fyrirverðbréfaviðskipti milli A hf. og viðskiptavina hans. Samkvæmt 6. töluliðskilmálanna skal viðskiptavinur staðfesta að allar eignir, sem hafi verið eðamuni verða lagðar inn á reikning hjá A hf. af honum, tilheyri honum persónulegaog að hann teljist vera raunverulegur eigandi þeirra, eða ,,beneficial owner“.Í 15. tölulið skilmálanna er kveðið á um tryggingar og viðbótartryggingar vegnaviðskipta.VSkýrslur fyrir dómi Ákærði Y kvaðst hafa verið forstjóri A hf. framað falli bankans í október 2008. Aðdragandi þess að félagið Þ keypti hlutabréfí KK hf. hafi verið sá að á árinu 2006 hafði átt sér stað mikil umfjöllunerlendra greiningaraðila og alþjóðlegra lánshæfismatsfyrirtækja um að einnhelsti veikleiki íslenska fjármálakerfisins væru innbyrðis tengsl aðila semkæmu fram í krosseignarhaldi félaga. Af hálfu stjórnenda A hf. hafi, af þessumástæðum, verið lögð áhersla á að rjúfa eina krosseignarhaldið sem fyrirfannst íbókum A hf., en þau tengsl hafi snúið að hlutabréfaeign bankans á hlutabréfum íKK hf. og eignarhlut KK hf. í A hf. Til að leysa krosseignarhaldið hafi veriðákveðið að stefna að því að efla rekstur og efnahag KK hf. verulega, skráfélagið í kauphöll og samhliða selja hluti A hf. í KK hf. Með þessu hafi margtáunnist. Krosseignarhald á milli félaganna yrði úr sögunni, fjárhagslegurstyrkur KK hf. ykist, hluthöfum KK hf. myndi fjölga verulega og gegnsæi myndimyndast um rekstur og efnahagslegan styrk stærsta hluthafa A hf., sem yrðu umleið hagsmunir bankans. Fyrsta skref í þessu ferli fyrir A hf. hafi veriðyfirtaka KK hf. á öllum hlutabréfunum í [...] hf., en með því hafi stærstatryggingarfélag landsins orðið hluti af samstæðu KK hf. Með yfirtöku á [...]hf. hafi stöðugt fjárstreymi KK hf. samstæðunnar aukist verulega og gottjafnvægi myndast í rekstrinum. Viðræður hluthafa KK hf. og [...] hf. hafi fariðfram eftir áramót 2006 sem endað hafi með samkomulagi um yfirtöku vorið 2006. Við yfirtöku KK hf. áhlutabréfunum í [...] hf. hafi komið fram krafa frá MM ehf., sem hafi veriðeinn stærsti hluthafi [...] hf., þess efnis að félaginu yrði tryggð sala áhlutabréfunum í KK hf. eftir skráningu félagsins á markað. MM ehf. hafi meðöðrum orðum viljað tryggja að félagið gæti selt hlutabréfin sín í KK hf. á þvímatsverði sem sameiningin hafi farið fram á en ekki bera áhættuna af þróunmarkaðsverðs eftir skráningu. Fallist hafi verið á þessa beiðni félagsins ogverið útbúnir kaup- og söluréttarsamningar á milli MM ehf., óstofnaðshlutafélags og LL, um samningana. A hf. hafi ábyrgst efndirsöluréttarsamningsins gagnvart MM ehf. Félagið Þ hafi yfirtekið hluta af þessumsamningum en um hafi verið að ræða samninga um kaup- og sölurétt á rúmlega 414milljónum hluta í KK hf. að verðmæti um 11,4 milljarðar króna. Rekstur KK hf.hafi gengið vel eftir skráningu félagsins á markað um miðjan september 2006 oghlutabréfin haldið áfram að hækka nokkuð stöðugt fram á sumarið 2007. Eftir aðKK hf. hafi verið komið á markað í ársbyrjun 2007 hafi orðið ljóst að félagiðLL hafði ekki áhuga á að eignast aukinn hlut í KK hf., þrátt fyrir að gengihlutabréfa félagsins hefði hækkað töluvert og verið orðið hærra en gengiafleiðusamninganna. Fyrir því hafi legið eðlileg viðskiptasjónarmið en á þessumtíma hafi hlutabréf í KK hf. verið langsamlega stærsta eign LL. Úr hafi orðiðað meðákærða Æ hafi sumarið 2007 verið boðið að taka yfir bæði kaup- ogsöluréttarsamningana í KK hf. Skilningur ákærða á viðskiptunum hafi verið áþann veg að samningar tækjust sumarið 2007 við Þ, félag sem ákærði hafi talið áþeim tíma vera í eigu meðákærða Æ, um kaup á 207,2 milljónum hluta í KK hf.,gegn því að Þ myndi yfirtaka bæði kaup- og söluréttarsamningana að 207,2milljónum hluta, með viðskiptadögum í nóvember og desember 2007. A hf. myndiábyrgjast þau viðskipti. Á þann hátt hafi viðskiptin síðar verið framkvæmd.Ákærði kvaðst telja að hann hafi haft upplýsingar um eignarhald Þ frá meðákærðaZ. Við upphafsviðskiptin hafi myndast töluvert eigið fé í kaupunum hjá Þ enfélagið hafi á sama tíma tekið á sig töluverða áhættu af söluréttarsamningi meðviðskiptadegi í desember 2007. Það hafi því haldist í hendur ágóðavon ogáhætta. Gengi hlutabréfa KK hf.,sem hækkað hafi hratt fram eftir árinu 2007, hafi byrjaði að lækka haustið 2007og fjárhagsstaða Þ versnað samhliða enda áhætta félagsins bundin viðfjárfestingu þess í hlutabréfum í KK hf. Í október 2007 hafi ákærði verið ísambandi við ákærða Z og þeir rætt áhyggjur sínar af stöðu Þ og lánveitingartil félagsins þar sem A hf., sem lánveitandi félagsins, hafi verið óvarinn ef lækkunhlutabréfa í KK hf. héldi áfram. Úr hafi orðið að ákærði hafi, fyrir hönd Ahf., undirritað söluréttarsamning við Þ þar sem félagið hafi getað tryggt sigfyrir lækkun hlutabréfa í A hf.Bókhaldsskjal sem fundist hafi í gögnum málsins hafi verið í fullkomnusamræmi við þennan samning. Hvers vegna frumrit þess samnings hafi ekki fundistgeti ákærði ekki skýrt. Samningurinn hafi verið undirritaður af ákærða ogmeðákærða Z, bankastjóra B. Viðskiptin hafi að fullu verið framkvæmd þegargreiðslan hefði átt sér stað og samningur verið bókaður í bókhaldi. Það geti verið margar skýringar á því hversvegna samningur hafi ekki fundist í höfuðstöðvum bankans enda hafi hanneinungis verið skráður í fjárhagsbókhaldi bankans. Viti ákærði ekki hvortleitað hafi verið í þeim gögnum sem fjarlægð hafi verið af skrifstofu hanseftir að hann hafi látið af störfum í október 2008. Ákærði telji líklegast aðsamningurinn hafi verið í þeim gögnum á skrifstofu ákærða, en hann hafi geymtfjölda samninga og skjala í möppum á skrifstofu sinni. Hugsunin að bakisamningnum hafi verið sú, að eina áhætta Þ á þessum tíma hafi veriðhlutabréfaeign í KK hf., sem hafi verið stærsta eign Þ. Stærsta eign KK hf.hafi verið hlutabréfaeignin í A hf. Með því að tryggja Þ gegn lækkunhlutabréfaverðs í A hf. hafi A hf., sem lánveitandi, verið að tryggja hagsmunisína. Hugsunin með þessum samningi hafi ekki verið að ganga á hagsmuni A hf.heldur að minnka áhættu bankans af lánveitingunni. Hagnaður Þ afsöluréttarsamningnum við A hf., sem gengið hafi verið til 22. október 2007, meðlokadegi 18. desember 2007, hafi verið um 3.017 milljónir króna. Sú fjárhæðhafi verið notuð til að greiða inn á lán Þ við A hf. Ef Þ hefði ekki gengið tilþessa samnings hefði eigið fé verið 3.017 milljónum lægra og útlánatap A hf.numið sömu fjárhæð. Þrátt fyrir þennan hagnað af söluréttarsamningnum, semgerður hafi verið á milli Þ og A hf., hafi Þ verið með neikvætt eigið fé 31.desember 2007 upp á rúmlega 600 milljónir króna eins og ársreikningur félagsinsberi með sér. Allar eigur Þ á þessum tíma hafi staðið til tryggingarskuldbindingum við A hf., með veðsamningi samkvæmt skilmálum B, og enginnmöguleiki fyrir hluthafa Þ að greiða sér arð, kaupa eigin bréf eða koma til sínfjármunum á annan hátt. A hf. hafi haft tögl og haldir á Þ, en starfsmenn Bhafi setið í stjórn félagsins og bankinn getað gengið að eignum félagsinshvenær sem var. Þar sem eigið fé Þ hafi verið neikvætt í öllu þessu ferli þáhafi það einungis verið hagsmunir A hf. sem verið hafi undirliggjandi. Ákærðisé í fyrsta ákærulið ákærður fyrir fjárdrátt úr sjóðum A hf. þar sem fé semákærði sé sakaður um að hafa dregið Þ hafi verið notað til að greiða skuldirfélagsins við A hf. Engir fjármunir hafi runnið til eigenda Þ. Ekkert fjártjónhafi orðið hjá A hf. vegna söluréttarsamningsins þar sem hagnaður Þ afsamningnum hafi farið til A hf. Engin sjónarmið eða markmið hafi legið að bakihjá ákærða önnur en þau að gæta hagsmuna A hf. A hf. samstæðan hafi fengið allafjármunina vegna söluréttarsamningsins sem gerður hafi verið 22. október 2007,með lokadegi 18. desember 2007. Á fyrri árshelmingiársins 2008 hafi hlutabréfaverð í KK hf. lækkað töluvert. Með því að skoða yfirlit yfir rekstur Þsjáist að þeir sem stjórnað hafi fjárfestingum Þ hafi gripið til ráðstafana írekstri félagsins til að minnka áhættu þess, m.a. með því að selja hluta afhlutabréfum félagsins í KK hf., ásamt almennri eignastýringu fyrir félagið. Tilað draga enn frekar úr áhættu í rekstrifélagsins og til að auka líkur á að Þ gæti staðið í skilum með lán sem Þ hefðitekið hjá A hf. hafi verið gripið til tveggja ráðstafana í rekstri félagsinssem aldrei hafi getað leitt til tjóns fyrir A hf. Í fyrsta lagi hafi félagiðgert gjaldmiðlaskiptasamning við A hf. þar sem Þ hafi tryggt sig gegn gengisfalliíslensku krónunnar. Allir sem starfað hafi á íslenskum hlutabréfamarkaði áþessum tíma hafi vitað að mikil fylgni væri á milli gengis íslensku krónunnarog gengi hlutabréfamarkaðarins. Það hafi því verið skynsamlegt, bæði fyrir Ahf. og Þ að gera samning þar sem Þ tryggði sig gegn falli krónunnar en A hf.hafi á þeim tíma verið með svokallaða ,,gnótt stöðu“ í gjaldeyri.Árshlutauppgjör bankans sýni vel að A hf. hafi verið með ,,gnótt stöðu“ íerlendum gjaldeyri á þessum tíma, en ,,gnótt staða“ í erlendum gjaldmiðli þýðiað A hf. hafi átt meiri erlendan gjaldeyri en félagið hafi skuldað í erlendumgjaldeyri. Framvirkir samningar um gjaldeyrisviðskipti, sem A hf. hafi gert viðÞ í gegnum B, 23. maí 2008, séu í gögnum málsins undirritaðir af ákærða og meðákærðaZ. Engin annarleg sjónarmið hafi legið að baki þessum samningum og hafi ákærðiverið að gæta hagsmuna A hf. Svo hafi farið að bæðihlutabréfamarkaðir og gengi krónunnar hafi haldið áfram að lækka á öðrumársfjórðungi 2008. Niðurstaðan hafi orðið sú að Þ hafi hagnast ágjaldmiðlasamningunum en tapað á hlutabréfaeign sinni. Hagnaðurinn sem Þ hafigetað innleyst af gjaldmiðlaskiptasamningum hafi verið nýttur til að greiðaniður lán hjá A hf. samstæðunni. Engir fjármunirhafi runnið til eigenda Þ, en fjármunir runnið til A hf. samstæðunnar.Hagnaðurinn af framvirka samningnum hafi tryggt að ekki hafi orðið samsvarandiútlánatap af lánveitingunni til Þ. Eins og áður sagði hafi A hf. verið með,,gnótt stöðu“ í erlendum gjaldeyri og því hafi lækkun krónunnar ekki haftneikvæð áhrif á rekstur bankans. Í öðru lagi hafi Þ keypt skuldabréf útgefin afA hf. af B. Ákærði hafi ekki tekið ákvörðun um að Þ keypti þessi skuldabréfenda hafi ákærði ekki haft umboð til að taka ákvarðanir fyrir Þ. Ákærði hafihins vegar tekið ákvörðun um að greiða af skuldabréfum þeim sem Þ hafi áttfyrir gjalddaga þeirra en andvirðið hafi verið notað til að greiða upp skuld Þvið B sem verið hafi með ábyrgð A hf. Fjármunir þeir sem Þ hafi hagnast um, ákaupum og með endurgreiðslu á skuldabréfum A hf., hafi runnið til A hf.samstæðunnar en ekki til Þ eða eiganda félagsins. Ekkert fjártjón hafi orðið afþessari ráðstöfun þar sem A hf. hafi skuldað þá fjárhæð sem A hf. hafi greittÞ. Ekkert hafi kom í veg fyrir að Þ hefði átt skuldabréfin áfram og fram ágjalddaga. Á gjalddaga skuldabréfanna hefði A hf. þurft að gera upp skuldina ánafnverði. Ákvörðun um að greiða af skuldabréfunum, sem verið hafi í eigu Þ,hafi einfaldlega verið ákvörðun um að greiða réttmæta kröfu fyrir gjalddaga. Þhafi nýtt fjármunina sem það hafi fengið fyrir skuldabréfin til að greiða inn áskuld sína við A hf. Sem fyrr hafi félagið Þ verið með neikvæða eiginfjárstöðuog félagið alfarið í ,,fanginu“ á A hf. Eigandi Þ hafi enga hagsmuni haft afþessum viðskiptum og þeir alfarið legið hjá A hf. Það sem í raun hafi gerst íþessum viðskiptum hafi verið að Þ og A hf. hafi í raun skipt á skuldum sínum. Þmeð því að afhenda skuldabréfin sem félagið hafi átt á A hf. og A hf. með þvíað greiða inn á skuld Þ við A hf. Þrátt fyrir að markaðsverð skuldabréfa bankaA hf. hafi á þessum tíma verið um 80% af nafnverði þá hefði markaðsverðlánssamnings Þ við A hf. verið miklu lægra. Verðmætin sem A hf. hafi fengið íhendur hafi verið meira en hugsanlegt verðmæti láns Þ á þessum tíma, ef farinværi sú leið að horfa á líklegt markaðsverð. Það hafi því ekki verið eðlilegtað stilla viðskiptum Þ og A hf. þannig upp að A hf. hafi látið af hendilánasamning sem meta skyldi á 100% virði en fengið í staðinn skuldabréf sembankinn hafi gefið út og þau skyldu metin á 80% virði. Það væri röngframsetning. Viðskipti Þ og A hf. með skuldabréf A hf. og lækkun skulda Þ íframhaldinu hafi engu tjóni valdið fyrir A hf. Viðskiptin hafi verið skynsamlegráðstöfun fyrir bæði félög og leitt til minna útlánataps, hjá A hf., en ella.Skuld Þ við A hf. hafi lækkað, komið hafi verið í veg fyrir samsvarandiútlánatap hjá A hf. og eigið fé A hf. hafi ekki lækkað. Þ hafi á árinu 2007 tekiðum 11,4 milljarða króna lán hjá A hf. til kaupa á hlutabréfum í KK hf. A hf. hafi,að auki árunum 2007 og 2008, krafið Þ um tæplega 1,6 milljarða króna í vexti.Lán og áfallnir vextir frá A hf. hafi því samtals numið um 13 milljörðum króna.Þ hafi tekist að greiða þessa 13 milljarða króna, þ.e. lán og vexti, aðstærstum hluta til baka, þrátt fyrir að aðaleign félagsins hefði hrunið í verðiá 18 mánaða tímabili og á endanum orðið verðlaus. Útlánatap A hf. aflánveitingu til Þ hafi orðið mun lægri fjárhæð en 13 milljarðar króna, eða um 4milljarðar króna, meðal annars vegna afleiðusamninga og skuldabréfaviðskipta Þog A hf. Samningar sem gerðir hafi verið hafi einvörðungu miðað að því að minnka áhættu í rekstri Þ og bætastöðu A hf. sem eina lánveitanda félagsins. Að því er önnur atvik málsins varðaði bar ákærði á þann veg aðmeðákærða X hafi, innan A hf., heyrt beint undir ákærða og hafi hann í skjólistöðu sinnar getað gefið henni fyrirmæli. Meðákærða hafi ekki komið að þeimsamningum er ákærði hafi gert varðandi Þ og tengdust ákæru málsins. Hafi ákærðieinungis gefið henni fyrirmæli um útgreiðslu í samræmi við samninga. Að því ervarði fylgiskjal í gögnum máls varðandi útgreiðslu á 3.016.750.000 krónum værium að ræða valréttarsamninginn um hlutabréf í A hf. sem gerður hafi verið viðÞ. Samninginn hafi ákærði, eins og áður sagði, gert við meðákærða Z. Ákærðikvaðst ekki hafa munað sérstaklega eftir þessum samningi er tekin var af honumlögregluskýrsla vegna málsins og því hafi svör hans verið með þeim hætti ífyrstu yfirheyrslum hjá lögreglu. Ákærði kvaðst oft hafa fengið inn á borð hjásér málefni stærri viðskiptavina þar sem leysa hafi þurft úr flóknum málum. MálÞ hafi verið þeirrar gerðar og því ekkert óeðlilegt við það að það hafi veriðleyst af ákærða. Samningar hafi verið gerðir til að leysa vanda A hf. og þvíekki þurft að kveða á um sérstakar varnir vegna samninga. Kvaðst ákærði teljaað hann hefði falið sérfræðingum innan bankans að vinna að vörnum, ef hannhefði talið þeirra þörf. Að því er varðar útreikning þóknunar fyrir bankannkvað ákærði bankann geta samið á þann hátt sem hann teldi best. Í tilviki Þhafi verið um að ræða sérstakt tilvik og það því ekki fallið að venjulegumreglum bankans. Þau hafi þar af leiðandi ekki lent annars staðar í deildumbankans, svo sem almennt væri varðandi einstakar tegundir samninga. Ákærði kvaðstekki þekkja til nákvæmra útreikninga samkvæmt samningum og því ekki vita afhvaða ástæðum mismunur væri í tölulegum útreikningi. Ákærði kvaðst oft hafaritað undir gjaldmiðlaskiptasamninga fyrir hönd A hf. Ákærði kvaðst ekki munasérstaklega hver hefði útbúið gjaldmiðlaskipta-samninginn, skv. II. kaflaákæru. Kaup skuldabréfa skv. III. kafla ákæru hafi verið færð inn á reikningyfirstjórnar A hf. Hafi það verið gert þannig í ljósi þess að ákærði hafi mæltfyrir um þessi viðskipti, en hann hafi borið ábyrgð á eignasafni undiryfirstjórn. Að því er varðaði ábyrgð er A hf. hefði tekið á sig varðandi kaup-og sölurétt á milli félaganna LL og MM ehf. hafi sú ábyrgð verið gefin út semþáttur í þeirri lausn, er KK hf. hafi verið skráð á markað. Ábyrgðin hafi veriðgefin út á árinu 2006. Þessi ábyrgð hefði síðan færst yfir á Þ og ætlunin aðábyrgðin kæmi í gegnum B. Staðan hafi því verið sú að B hafi veitt lán sem Ahf. hafi ábyrgst. Slíkar ábyrgðir hafi tíðkast í ljósi þess hve lítið eigið féB hafi verið. Það hafi því alltaf verið ljóst að það væri A hf. sem ábyrgðistviðskiptin um hlutabréfin í KK hf. en ekki B. Ákærði Z kvaðst hafahafið störf hjá A hf. á Íslandi 1994 og A hf. á þeim tíma veriðverðbréfafyrirtæki. Ákærði hafi fljótlega verið gerður að yfirmannieinkabankaþjónustu. Á árinu 1997 hafi ákærða verið falið að undirbúa stofnun Bsem hafi verið sett á laggirnar sem verðbréfafyrirtæki. Á árinu 2000 hafifélagið sótt um bankaleyfi og starfað sem banki eftir það með áherslu áeinkabankaþjónustu. Höfuðstöðvar bankans hafi alla tíð verið í Lúxemborg, enútibú verið rekin í Genf í Sviss, Brussel og Antwerpen í Belgíu. Á árinu 2007hafi meðákærði Y haft samband og spurt hvort að ákærði teldi að meðákærði Æmyndi vilja taka yfir kauprétt á hlutabréfum í KK hf., sem væru með óinnleystanhagnað. Sá böggull fylgdi skammrifi að hann þyrfti á sama tíma að taka yfirsölurétt á hlutabréfum í sama félagi. Þar sem ákærði hafi gætt hagsmunameðákærða Æ og töluverð áhætta verið samfara því að taka yfir söluréttinn hafiákærði óskað eftir að meðákærði fengi að nota til viðskiptanna félag meðtakmarkaða áhættu. Meðákærði Æ hafi samþykkti áformin og ákærði faliðlögfræðisviði bankans að ganga frá nauðsynlegum atriðum er viðskiptin varðaði.Hafi ákærði aldrei séð endanleg skjöl en alltaf gert ráð fyrir því að meðákærðiÆ hafi eignast félagið. Í október 2007 hafiákærði rætt við meðákærða Y um að ákærði hefði áhyggjur af þróuninni á markaðiog að sölurétturinn og lækkandi hlutabréfaverð myndi skapa stórt tap fyrir Þ ogþar að leiðandi A hf. Úr hafi orðið að meðákærði Y hafi samið við ákærða, fyrirhönd Þ, um að félagið myndi verja áhættu sína með því að fá valrétt í formisöluréttar á hlutabréfum í A hf. Hafi ákærði í framhaldi skrifað undir samningþess efni fyrir hönd Þ. Hlutabréf í A hf. hefðu eðlilega haft mjög mikla fylgnivið verðþróun á hlutabréfum í KK hf. og því verið tilvalin vörn fyrir félagiðog lánveitanda þess. Þar hafi í huga ákærða farið saman hagsmunir lánveitandaog lántaka. Meðákærði Y hafi ekki viljað semja um sölurétt á hlutabréfum í KKhf. þar sem það myndi þýða að A hf. gæti eignast bréfin aftur, sem ekki hafiverið í samræmi við þá stefnu félagsins að losna við og slíta kross-eignatengslvið KK hf. Ákærði þekkti hins vegar ekki hvernig meðákærði Y hafi gengið fráviðskiptunum innan A hf. Þekkti ákærði ekki til ferla innan þess banka oghvernig ákvörðunum hefði verið fylgt eftir. Aukin heldur þekkti ákærði ekki tilþess hvort meðákærði hafi látið bankann ,,verja þessa stöðu“ eða hvortmeðákærða hafi þótt nægilegt að ákvörðun um viðskiptin myndi minnka áhættu Ahf. af lánveitingum til Þ. Þar sem Þ hafi átt sínviðskipti beint við A hf. hafi viðskiptin ekki farið í gegnum miðlunarborð B,ekki frekar en viðskipti sem ákærði hafi átt fyrir félög sem keypt hafiskuldabréf útgefin af Deutsche Bank tengd skuldaafleiðum á Ahf. Valrétturinn umsölu á hlutabréfum í A hf. hafi fallið á gjalddaga á sama tíma og sölurétturinná hlutabréfum í KK hf., enda samningurinn gerður til að minnka áhættu af þeimsamningi. Frá þeim tíma sem að kauprétturinn var nýttur þar til aðsölurétturinn var nýttur hafi verð hlutabréfa í KK hf. lækkað um 45% eða úr34,4 í 19,1 og tap Þ í árslok 2007, samkvæmt ársreikningi orðið 647 milljónirkróna, þrátt fyrir varnir sem settar hafi verið með söluréttinum. Á þessumtímapunkti hafi verið ljóst að meðákærði Æ hafi enga hagsmuni lengur átt af Þog félagið verið komið í ,,fangið“ á A hf. Rétt eins og önnur erfið skuldamál íB hafi málefni félagsins endað inni á borði hjá ákærða, rétt eins og önnurerfið skuldamál hjá A hf. hafi endað inni hjá meðákærða Y. Hefði ákærði þvífullan skilning á þeim framburði meðákærða Æ þegar hann héldi því fram að hannætti ekki Þ, enda hefði hann enga hagsmuni haft af rekstri þess í lok árs 2007og einungis verið uppi sú spurning hversu mikið tap A hf. myndi verða af lánumþess til félagsins. Þessu tapi hefði A hf. orðið fyrir hvort sem afviðskiptunum við Þ hefði orðið eða ekki því A hf. hafi gefið loforð fyrirfullnustu söluréttarins á hlutabréfum í KK hf. til MM ehf. löngu áður en aðfélagið Þ eða meðákærði Æ komu að málum. Eftir þessi viðskipti hafi ákærði áttfjölmörg viðskipti fyrir Þ sem öll hafi verið til þess gerð að reyna að dragaúr tjóni A hf. Hafi ákærði ekkert samráðhaft við meðákærða Æ um þessi viðskipti. Liðlega 30% af hlutabréfum Þ í KK hf.hafi verið seld að meðákærða Æ forspurðum, á grundvelli lágrar veðþekju og matiákærða á að markaðurinn með hlutabréf í KK hf. hafi enn verið að lækka. Allirfjármunir af þeirri sölu hafi farið til niðurgreiðslu á lánum Þ hjá A hf.Á vormánuðum 2008 hafiákærði, fyrir hönd Þ, byrjað að kaupa skuldabréf útgefin af A hf. í þeim samatilgangi og lýst var áður. Þau hafi verið gerð án vitundar meðákærða Æ endafélagið komið á forræði kröfuhafa þess. Tölvupóstur frá þáverandiframkvæmdastjóra lánasviðs A hf. styðji það, en hann lýsi því að meðákærði Æ séekki eigandi Þ. Félagið hafi getað notað skuldabréfin í skuldajöfnun við A hf.ef salan hefði ekki gengið í gegn. Ákærði hafi ekki tekið ákvarðanir fyrir Ahf. og enga ástæðu haft til að ætla að meðákærði Y hefði ekki haft heimildirtil þess að taka þær ákvarðanir, enda viðskiptin fyrir allra augum. Í maí 2008hafi verið gerður framvirkur gjaldmiðlaskiptasamningur þar sem að ákærði hefðisamið við meðákærða Y um að Þ myndi gera skortssamning á krónum gegn erlendummyntum. Mikil fylgni hafi verið milli hlutabréfaverðs á Íslandi og gengikrónunnar. Á gjalddaga samningsins hafihagnaður af samningnum verið lagður inn á reikning Þ til lækkunar á skuldumfélagsins. Áfram hafi verið seld hlutabréf félagsins í KK hf. til að minnkamarkaðsáhættu þess eins og yfirlit félagsins gefi til kynna.Ákærði kvaðst 3. október2008 hafa samið við þáverandi framkvæmdastjóra lánasviðs A hf. og meðákærða Yum greiðslur áfallinna ábyrgða fyrir eftirstandandi skuldbindingar Þ, greiðslufyrir áfallnar ábyrgðir vegna lána til félagsins [...] og greiðslu fyrir sölufélagsins K á hlutabréfum í fasteignafélaginu [...]. Á grundvelli þesssamkomulags hafi verið gerð greiðslubeiðni af fjármálastjóra A hf., meðákærðuX. Augljóst sé að millifærslan varði þrjá óskylda löggerninga, sem allir hafiverið greiddir með einni millifærslu í stað þriggja. Sé það ástæða þess að öllupphæðin endi inn á reikning Þ, í stað þess að vera skipt upp í þrennt viðmóttöku greiðslunnar á bankareikningi B. Greiðslufyrirmæli A hf. hafi ekkiverið stíluð á Þ heldur hafi greiðslufyrirmælin verið stíluð beint á B semmóttakanda. Sé þetta útskýrt í ýmsum samtímagögnum hjá B. Um atvik að öðru leyti bar ákærði að meðákærði Æ hafi komi aðfyrstu viðskiptum Þ þegar ákveðið hafi verið að félagið yfirtækivalréttarsamninga vegna hlutabréfa í KK hf. af LL og MM ehf. Meðákærði hafihins vegar ekkert komið að síðari viðskiptum fyrir félagið og ákærði annast þaufyrir hönd félagsins. Hafi ákærði litið svo á að hann hefði umboð til einstakraviðskipta fyrir hönd félagsins. Ákærði kvaðst ekki hafa verið í neinumsamskiptum við meðákærðu X vegna þeirra viðskipta sem ákært væri fyrir. Ákærðikvaðst ekki þekkja ástæðu þess að söluréttarsamningur sá er legið hafi tilgrundvallar millifærslu í desember 2007 hafi ekki fundist í gögnum A hf. Ákærðikvaðst viss um að hann hafi skrifað undir þann samning í október 2007. Sásamningur hafi átt að enda í bókhaldi B og í bókhaldi Þ. Ákveðið hafi verið aðfélagið myndi ekki greiða fyrir söluréttinn í upphafi viðskipta, svo sem venjahafi verið, þar sem Þ hafi verið eignalaust félag og ljóst að til þess hafiþurft að koma lán frá A hf. Ákveðið hafi verið að þóknunin yrði gerð upp í lokviðskipta. Að því er varðaði framvirka gjaldmiðlaskiptasamninginn sem legiðhafi til grundvallar millifærslunni í júní 2008 kvaðst ákærði hafa ritað undirþann samning fyrir hönd Þ. Skjölin hafi verið útbúin í A hf. Á samninginn hafiverið fært inn handritað nafn Þ. Það hafi verið gert eftir að undirritun hafifarið fram og áður en samningurinn hafi verið færður inn í bókhald Þ. Alltafhafi legið fyrir að félagið yrði mótaðili í samningnum og því eins mátt setjanafn þess strax inn í samninginn. Kvaðst ákærði ekki þekkja til þess af hverjusvo hafi ekki verið gert. Ekki hafi verið gerð krafa um tryggingu af hálfu Þvegna samningsins. Félagið hafi ekki haft burði til þess að reiða slíkatryggingu fram. Með þessum samningi hafi, átt að laga stöðu félagsins gagnvartA hf., en bankinn hafi ábyrgst félagið gagnvart B. Að því er varðaðiskuldabréfakaup kvað ákærði B hafa keypt skuldabréf útgefin af A hf., á markaðivorið 2008. Þá hafi ekki legið fyrir loforð frá A hf. að kaupa skuldabréfinaftur. Skuldabréfin hafi bankinn keypt fyrir hönd A hf. og geymt þessi bréffyrir A hf. Meðákærði Æ hafi ekki vitað um að Þ keypti bréfin af B ámarkaðsverði og selt þau aftur A hf. á nafnverði. Á þessum tíma hafi Þ veriðkomið í ,,fangið“ á A hf. og hafi það gert stöðuna einstaka. Ábyrgðin að þessuleyti hafi legið fyrir strax í upphafi. Móðurfélagið, A hf., hefði boriðábyrgðina og alltaf borið tapið. Áhættan hafi einungis verið færð ídótturfélag. Grundvallaratriðið hafi verið að meðákærði Æ hafi aldrei getaðtekið eignir út úr Þ vegna allsherjarveðs B í eignum félagsins. Ákærða X kvaðst allt fráárinu 2005 hafa starfað sem fjármálastjóri A hf. Undir hennar svið hafi heyrtbókhald og uppgjör vegna bankans. Hennar nánasti yfirmaður hafi verið meðákærðiY. Ákærða kvaðst í störfum sínum fyrir bankann ekki hafa þekkt til félagsins Þeða hvernig eignarhaldi í því félagi hafi verið háttað. Að því er varðaðisöluréttarsamning um hlutabréf í A hf., sem legið hafi til grundvallarmillifærslu á liðlega 3 milljörðum króna, inn á reikning B hjá A hf. 19.desember 2007, bar ákærða að meðákærði Y hafi kallað ákærðu inn á skrifstofusína og óskað eftir því að ákærða myndi annast þessa millifærslu. Hafimeðákærði farið yfir forsendur að baki millifærslunnar, auk þess sem hann hafiverið með gögn hjá sér varðandi greiðsluna. Hafi meðákærði Y nefnt meðákærða Zsem mótaðila í viðskiptunum. Af þeim ástæðum hafi ákærða þurft að kalla eftirreikningsnúmeri hjá meðákærða. Ákærða hafi sent millifærsluna áfram innanbankans til starfsfólks í bakvinnslu. Skjal til grundvallar þessarimillifærslu, sem fundist hafi í bókhaldi, hafi ákærða samið sjálf. Hún hafifengið upplýsingar að baki, frá meðákærða Y, upp úr söluréttarsamningi. Þannsamning hafi ákærða séð á borði meðákærða Y. Hún hafi hins vegar ekki fengiðhann í hendur. Ákærða kvaðst ekki þekkja ástæður þess að sá samningur hafi ekkifundist í skjölum bankans. Á því geti verið skýringar, en varsla bankans áskjölum hafi ekki verið fullkomin. Að því er varði skjal sem fundist hafi íbókhaldinu kvaðst ákærða ekki geta sagt til með vissu hvenær hún hafi búið þaðtil. Ákærða kvað ekki hafa verið óalgengt að hún hafi fylgt eftir viðskiptumeins og afleiðuviðskiptum, sérstaklega á milli móðurfélagsins og dótturfélaga.Hún kvaðst ekki hafa komið að verðlagningu söluréttarins í þessu tilviki.Ákærða kvaðst ekki þekkja til verkferla innan bankans á sínum tíma hvort verjahafi þurft samning sem þennan gagnvart bankanum. Að því er varðarmillifærsluna 30. júní 2008 af reikningi A hf. inn á reikning B hjá A hf. hafiþað verið sem áður að meðákærði Y hafi kallað ákærðu til og beðið hana um aðannast millifærsluna. Komið hafi fram að millifærslan væri vegna framvirkragjaldmiðlaskiptasamninga. Staðfesting á viðskiptunum hafi verið komin og ákærðasennilega verið í sambandi við meðákærða Z vegna millifærslunnar. Ákærða kvaðstþess fullviss að hún hafi séð staðfestingar vegna framvirkugjaldmiðlaviðskiptanna á sínum tíma, enda hafi hún undirritað þær sem vottur.Ekki myndi ákærða hvort hún hafi vottað skjölin við undirritun þeirra. Hún hafiframsent málið innan bankans í bakvinnslu til að millifærslan yrði framkvæmd.Ákærða kvaðst ekki þekkja hver hafi útbúið umrædd skjöl. Er ákærða hafi séðumrædd skjöl hafi ekki verið búið að handfæra inn á þau nafn Þ. Er hún hafi séðskjölin hafi B verið viðskiptamaður samkvæmt samningnum. Ákærða kvaðst þáekkert hafa þekkt til þess félags eða fjárhagsstöðu þess. Hún kvaðst ekki kunnaskýringu á því að gögn varðandi þessa færslu hafi ekki fundist hjá A hf. nékvaðst hún þekkja hvort farið hafi verið eftir verkferlum A hf. vegnaafleiðuviðskipta við meðferð málsins. Að því er varðaðiskuldabréfakaup A hf. af Þ, 20. maí 2008, hafi það mál verið á hendi meðákærðaY. Ákærða hafi þó þekkt stefnu A hf. á þessum tíma varðandi kaup á eiginskuldabréfum. Stjórnendur bankans hafi tekið allar ákvarðanir um áherslur í þvísambandi. Ákærða kvaðst hafa komið þessum viðskiptum áfram í bakvinnslu bankanstil að viðskiptin gætu gengið í gegn. Hafi það verið eina hlutverk hennar íþessu ferli. Þetta hafi ekki verið eina dæmið um að meðákærði Y kæmi aðviðskiptum af þessum toga. Ákærða kvaðst ekki hafa þekkt tiltekin atriði íviðskiptunum, eins og að A hf. hafi verið að kaupa bréfin af Þ á nafnverði. Aðþví er varðaði tölvupósta innan bankans um að þessi viðskipti skyldu færð á yfirstjórn,þá hefðu viðskipti er meðákærði Y hefði staðið fyrir verið færð þar, hvort semum hafi verið að ræða hlutabréf eða skuldabréf. Það hafi verið gert í ljósiþess að hann hafi ákveðið viðskiptin og þannig borið ábyrgð á þeim. Öllfyrirmæli frá meðákærða Y, varðandi þessi viðskipti og önnur er ákært værifyrir í málinu, hafi ekki á neinn hátt verið óvenjuleg í starfi ákærðu. Ekkihafi verið óalgengt að meðákærði kæmi að daglegum viðskiptum. Meðákærði Z hafihins vegar ekkert boðvald haft innan bankans. Ákærða kvaðst aldrei hafa verið ísamskiptum við meðákærða Æ vegna neinna þessara viðskipta. Ákærði Æ kvaðstskilgreina sig sem fagfjárfesti. Hann hafi átt viðskipti við B allt frá þvímeðákærði Z hafi farið ytra 1998. Í upphafi hafi ákærði verið í miklumsamskiptum við meðákærða Z vegna fjárfestinga sinna. Er meðákærði hafi veriðgerður að framkvæmdastjóra B hafi R verið gerður að viðskiptastjóra ákærðaytra. Þrátt fyrir það hafi meðákærði Z verið inni í ýmsum fjárfestingum hans.Það sama hafi gilt bæði um meðákærða Z sem og R, að allar fjárfestingar fyrirhönd ákærða hafi verið gerðar í samráði við ákærða. Venjulega hafi í upphafiverið gerður svonefndur fjárvörslusamningur, en hann hafi falið það í sér aðviðskiptastjóri hafi farið með tilgreindar heimildir til fjárfestinga, sem hafiverið skilgreindar í samningi. Þrátt fyrir það hafi viðskiptastjórar ekki getaðgert neinar meiriháttar skuldbindingar án samráðs við ákærða. Hafi það einniggilt um meðákærða Z, sem ákærði kvaðst þó hafa treyst fullkomlega tilfjárfestinga fyrir sig. Ákærði kvaðst við rannsókn málsins á sínum tíma ekkerthafa munað eftir félagi með nafninu Þ er það félag og eignarhald á því hafiverið borið undir hann. Hefði ákærði ekki munað eftir að hafa ritað undir neinapappíra tengda félaginu fyrr en honum hafi verið sýndir slíkir pappírar. Kvaðsthann ekki muna eftir að hafa greitt fyrir félagið, hvorki gagnvart B, négagnvart yfirvöldum úti, sem þó væri skilyrði ef ný félög væru skráð. Þá hefðiákærði engin gögn séð um að félag þetta hefði verið framselt frá eigendum tilákærða. Ákærði hafi ekkert þekkt til fjárfestinga þessara félaga, eða hvortfélagið ætti kaup- eða sölurétti á einhver hlutabréf, svo sem á A hf. Ákærðikvaðst ekki vilja tjá sig um þann framburð meðákærðu Y og Z að ákærði hafisumarið 2007 tekið yfir kaup- og sölurétt á hlutabréfum í KK hf. Ákærði hafialdrei verið upplýstur um nein slík viðskipti í þessu félagi. Hann kvaðstekkert þekkja til lánveitinga gagnvart Þ og hafi ákærði ekki látið í té neinarábyrgðir gagnvart félaginu. Þá hafi ákærði á sínum tíma ekkert þekkt tilskuldabréfakaupa þessa félags á A hf., sem ákært væri út af í III. kafla ákæru.Ákærði bar að eftir hiðsvokallaða efnahagshrun, í október 2008, hafi meðákærði Z minnst ágjaldmiðlaskiptasamninga. Það hafi komið til af því að ákærði hafi eignast hlutí fasteignafélaginu [...]. Hafi ákærði átt 1/3 hluta í upphafi og [...] 2/3hluta. Hafi meðákærði Z beðið ákærða að kaupa [...] út. Ákærði hafi veriðtregur til að gera það þar sem ákærði hafi átt nóg af fasteignafélögum ogóskráðum félögum. Hafi meðákærði beðið ákærða um að hjálpa bankanum og geraþeim greiða, en fjárfestingin hafi verið töluverð. Hafi ákærði samþykkt þettagegn því að fá sölurétt á A hf. sem gilt hafi í 1 ár. Vitni að þessu samtali hafiverið S, yfirlögfræðingur hjá B. Hafi þetta gengið eftir og ákærði eignastsölurétt á A hf. Hafi ákærði virkjað söluréttinn, 30. september 2008, meðgjalddaga 3. október 2008. Sölurétturinn hafi verið í eigu félagsins K. Þegarpeningurinn hafi ekki skilað sér inn á reikning K, 8. október 2008, hafi ákærðispurt meðákærða Z, nokkrum dögum síðar, hvert peningurinn hafi farið ogmeðákærði þá sagt að peningurinn hafi óvart farið inn á Þ. Hafi ákærði þá spurtmeðákærða hvað Þ væri og meðákærði sagt að það væri félag sem ákærði ætti. Hafiákærði spurt meðákærða af hverju hann hafi ekki heyrt af félaginu og meðákærðisagt að það væri vegna þess að meðákærði hafi verið að stýra og stjórnafélaginu. Hafi ákærði spurt meðákærða hvað hann hafi verið að gera og meðákærðisagt að hann hafi verið að kaupa skuldabréf á A hf. Hafi meðákærði um leiðminnst á einhver hlutabréf og gjaldmiðlaskiptasamninga. Ákærði hafi lagt trúnaðá framburð meðákærða. Meðákærði hafi á þessum tíma vitað fullvel að ákærði hafiverið að kaupa skuldabréf á A hf., sem R hafi haft með höndum, inn í félagið[...], sem hafi verið í eigu ákærða. Það hafi ekki verið nein ástæða fyrirákærða að kaupa skuldabréf á A hf. á tveimur stöðum. Það merkilega hafi veriðað Þ hafi verið að selja skuldabréf inn í [...]. Ekki hafi verið nein ábyrgð áþeim bréfum sem keypt hafi verið inn í [...], en bréfin sem keypt hafi veriðinn í Þ hafi verið á ábyrgð A hf. Ef ákærði hafi átt það félag hafi hann ekkiverið að taka neina áhættu þar sem hún hafi öll legið hjá A hf. Annað hafi giltum [...]. Þrátt fyrir þetta hafi það aldrei verið neinn greiði af hálfu ákærðaað taka yfir hlutabréfin í KK hf. Hafi ákærði, ásamt meðákærða Z, farið ákynningu á sínum tíma þegar KK hf. hafi verið kynnt til sögunnar. Kvaðst ákærðihafa sagt við meðákærða á þeim tíma að hann myndi ekki fjárfesta í hlutabréfumí KK hf. þar sem engin sérstök þekking væri til staðar í félaginu og það þvíekki góður kostur til fjárfestinga. Hlutabréf KK hf. væri ekki eign til aðeiga. Ákærði þekkti einfaldlega ekki til þeirra viðskipta. Ákærði kvað félagiðJ hafa verið stofnað árið 1999. Hafi ákærði stofnað það ásamt tveimur systrumsínum. Hafi það verið gert á sama tíma og félagið [...] hafi verið selt.Söluverðið hafi runnið inn í félagið. Önnur systir ákærða hafi selt sinn hlutog ætti hann nú félagið að 60% á mótisystur sinni, GG. Vitnið R kvaðst á árunum2007 og 2008 hafa starfað sem viðskiptastjóri á eignastýringasviði hjá B. HafiR sem slíkur m.a. starfað fyrir ákærða Æ. Í starfinu hafi falist ýmis samskiptivið viðskiptavini og í raun almenn þjónusta. Ákærði hafi verið með nokkur félögí þjónustu í bankanum og mismunandi að hvaða marki R hafi verið með umboð tilað fjárfesta fyrir ákærða. Ákærði Z hafi komið talsvert að fjárfestingum ákærðaÆ. R kvaðst lítið hafa vitað um félagið Þ eða fjárfestingarstefnu þess. Íupphafi hafi ákærði Æ átt að eiga félagið, eða svo hafi R talið. Ekki hafi R þóverið í sambandi við ákærða vegna félagsins, þó svo R hafi verið skráðurviðskiptastjóri fyrir félagið. Það hafi verið ákærði Z sem séð hafi um þettafélag. Hafi ákærði rætt um að ákærði Æ hafi samþykkt að kaupa hlutabréf í KKhf. Kvaðst R hafa séð um einhverjar millifærslur vegna viðskiptanna að beiðniS, yfirlögfræðings hjá B. Hafi ákærði Z sagt að það væru væntanlegar greiðslurtil félagsins vegna kaupanna. R hafi enga vitneskju haft um hvaðan peningarnirværu að koma. Að því er varðaði skuldabréfakaup Þ á A hf. hafi ákærði Z einnigséð um þau viðskipti. Hafi R ekkert þekkt til viðskiptanna. Við upphafviðskipta félaga, eins og Þ, hafi opnunarskjöl verið undirrituð. Með þeim hafibankanum verið settir að veði reikningar félagsins og um leið allar eignirþess. Vitnið S kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafastarfað sem framkvæmdastjóri lögfræðisviðs Þ. Hans næsti yfirmaður hafi veriðákærði Z. Félagið Þ hafi verið félag sem stofnað hafi verið í bankanum á sínumtíma, en bankinn hafi verið með félög á ,,lager“ fyrir viðskiptavini sína. Ekkimyndi S nákvæmlega hvenær stofndagurinn hafi verið. Hafi bankinn þannig veriðupphaflegur eigandi félagsins. Félagiðhafi í upphafi verið notað vegna viðskipta með hlutabréf í KK hf. Hafi ákærði Æorðið eigandi félagsins í framhaldi af þessum viðskiptum með hlutabréfin í KKhf. Ákærði Z hafi tjáð S að ákærði Æ væri eigandinn. Á síðari stigum hafi S séðí gögnum bankans í Lúxemborg um eignarhald ákærða Æ á félaginu. Alla jafnanhafi verið leitað samþykkis hluthafa fyrir viðskiptum og þeir látnir kvittafyrir. Misjafnt hafi verið hvernig viðskiptavinir hafi viljað haga skráðueignarhaldi á félagi. Í sumum tilvikum hafi eigendur ekki viljað koma fram ogsamningur verið gerður við bankann um að bankinn yrði skráður eigandi, þó svohinn endanlegi eigandi væri annar. Félagaformið hafi verið með ýmsu móti, en umhafi verið að ræða hlutafélagaform, einkahlutafélagaform, svonefnd ,,specialpurpose vehicle“ og síðan SPF félög, sem hafi verið tiltekið form afhlutafélagi og einkahlutafélagi, með takmarkaða starfsemi. Bankinn hafi sjálfurekki getað átt þessi SPF félög, í ljósi starfsemi þeirra. S hafi ekki rættviðskipti um kaup Þ á hlutabréfum í KK hf. við ákærða Æ. Komið hafi beiðni fráA hf. um að ganga frá þessum viðskiptum. Í þessum viðskiptum hafi MM ehf.fengið greitt fyrir söluréttinn. S kvað MM ehf. hafa nýtt sér sölurétt áhlutabréfunum í KK hf. gagnvart Þ. Hafi B ábyrgst söluréttarsamninginn gagnvarteignarhaldsfélaginu. Það hafi hugsanlega verið hluti af stærri viðskiptum. Skvaðst ekki þekkja til þess hvort sölurétturinn af hlutabréfunum í KK hf. hafiverið yfirtekinn af Þ um leið og kauprétturinn hafi verið yfirtekinn eða síðar.Ákærði Z hafi verið í forsvari fyrir þessi viðskipti. Hlutverk S hafi verið aðfylgja eftir viðskiptum sem búið hafi verið að ákveða. Vitnið V, fyrrum innri endurskoðandi A hf.,kvaðst hafa tekið við starfi innri endurskoðanda í bankanum í október 2006.Kvaðst hún ekki kannast við valréttarsamning að baki greiðslu á liðlega 3milljörðum króna frá A hf. til B í desember 2007. Í skjali sem greiðslan séreist á í bókhaldi A hf. sé vísað í undirliggjandi samning. Sá samningur hafiátt að koma fram í kerfum bankans. Leit hafi verið gerð að þessum samningieftir að rannsókn málsins hófst en hann hafi ekki fundist. Að því er varðarmillifærslu á liðlega 3 milljörðum króna frá A hf. til B, í lok júní 2008, hafiekkert fylgiskjal fundist í bankanum með færslunni. Viti hún ekki hvort gögn aðbaki þessari greiðslu, sem fundist hafi við húsleit í B, hafi komið úrtölvukerfum A hf. Númer á samningi hefði átt að koma fram og finnast í kerfumbankans. V kvaðst ekki hafa komið að þeim samningum sem ákært væri fyrir ímálinu. Vitnið BB fyrrum framkvæmdastjóri fjárstýringarA hf. á Íslandi, sem var móðurfélag A hf., bar að fjárstýring bankans hafiverið sett saman úr þremur deildum, þ.e. hinni eiginlegu fjárstýringu,afleiðuviðskiptum og eigin viðskiptum. Valréttarsamningar hafi einkum veriðseldir í gegnum markaðsviðskipti innan bankans. Verð í þá hafi verið fengið hjáfjárstýringu. Valréttarsamningar við aðra banka hafi verið gerðir affjárstýringu. Verðlagning á valréttarsamningum hafi verið nokkuð flókin, enstuðst hafi verið við tiltekna formúlu og samningar verðlagðir samkvæmt henni.Þar hafi skipt máli hvort um hafi verið að ræða hlutabréf eða eitthvað annað.Síðan fari eftir ákveðnum aðferðum hvernig bankinn verji sig gagnvart slíkumsamningum, sé hann ekki með mótstöðu í einhverju öðru. Fjárstýring hafi átt að haldautan um alla samninga sem deildin gerði við bók markaðsviðskipta og annarrabanka. Þessa samninga hafi átt að vista í deild afleiðuviðskipta innanfjárstýringar innan tiltekins tölvukerfis, sem notað hafi verið. BB kvaðst ekkigeta sagt til um hvar aðrir afleiðusamningar, sem gerðir hafi verið á öðrumstöðum innan bankans, ættu að liggja. Varðandi fylgiskjal í bókhaldi A hf. ervarðar millifærslu á liðlega 3 milljörðum króna út af reikningi bankans inn áreikning B, í desember 2007, sé vísað í undirliggjandi söluréttarsamning. Effjárstýring hefði átt að bera ábyrgð á þessum samningi hefði samningurinn áttað vera í kerfum fjárstýringar og verðlagning að vera í samræmi við formúlu.Verðlagningin hafi þá farið fram í upphafi samnings. Í þessu tilviki sé um aðræða 5% þóknun til bankans af lækkun hlutabréfanna, þ.e. 5% af hagnaði.Samningar hafi almennt ekki litið svona út. Um hafi verið að ræðavalréttargreiðslu sem hafi verið markaðsvirði valréttarins en ekki kölluðþóknun. Ekki þekki BB til þess hvort fjárstýring hafi komið að því að verjaþennan samning en það ætti ekki að vera flókið að sjá það út frá því hvortsamningurinn hafi verið í bókum fjárstýringar. Flest af þessum toga hafi fariðí gegnum fjárstýringu. Hagnaður hafi verið um 3 milljarðar króna ogundirliggjandi fjárhæð mjög há. Allir valréttarsamningar í bókum fjárstýringarhafi verið varðir. Fjárstýring hafi ekki tekið opna stöðu á mótivalréttarsamningum. Innan bankans hafi verið farið eftir verklagsreglum vegnaafleiðuviðskipta. Varðandi uppgjör ogstaðfestingar á tveimur framvirkum gjaldmiðlaskipta-samningum, sem fram komi ígögnum málsins, að baki millifærslu A hf. til B frá í júní 2008, að fjárhæðríflega 3 milljarðar króna þá hafi almenna reglan verið sú að verð í slíkasamninga hafi verið byggt á stundargengi dagsins sem samningurinn hafi veriðgerður á og síðan vöxtum í hvorri mynt. Ef um væri að ræða aðra viðskiptavinien banka hefði því hagað þannig til að markaðsviðskipti hafi fengið verð fráfjárstýringu, tækju litla þóknun fyrir og seldu síðan samninginn áfram.Grunnverðið mætti þá rekja til fjárstýringar. Ef um væri að ræða samning millibanka hefði fjárstýring verið beinn aðili. Varðandi þann samning sem um ræði,ef hann hefði verið á milli A hf. og B hefði samningurinn líklega verið á millifjárstýringa þeirra banka. Að öðrum kosti hefði samningurinn verið millimarkaðsviðskipta og viðskiptavinarins. BB kvaðst þó ekki þekkja það til hlítarhvort markaðsviðskipti hefðu aldrei gert slíkan samning við B í ljósi þess aðsá banki hefði verið banki innan samstæðunnar. Öll staða A hf., í framvirkumsamningum, hefði að minnsta kosti átt að koma fram í gjaldeyrisjöfnuðifjárstýringar. Þau tölvukerfi sem samningarnir hefðu átt að koma fram í hafiborið nöfnin [...] og [...]. Varðandi verklagsreglur A hf. vegnaafleiðuviðskipta þá hefðu þeir verklagsferlar verið lagðir til grundvallarvarðandi framvirka gjaldmiðlaskiptasamninga að því er varðaði fjárstýringu ogmarkaðsviðskipti. Hefði bankinn almennt varið áhættu af slíkum viðskiptum.Varðandi reglubók A hf., þar sem fram kæmi að mótaðili í framvirkumgjaldmiðlaviðskiptum hefði þurft að leggja fram tryggingar sem numið hefðu 8%af höfuðstól eða grundvallarfjárhæð samningsins, þá hafi það verið þannig að efsamningar hefðu verið á milli banka hefði öðru vísi tryggingasamningar verið ámilli eða daglegar tryggingar. Annað hefði gilt á milli bankans og annarsviðskiptavinar en banka. BB kvaðst ekki hafa komið að þeim samningum sem gerðirhafi verið og tengdust ákæru málsins. Vitnið CC, fyrrum forstöðumaður eigin viðskiptaA hf., kvað eigin viðskipti að einhverju leyti hafa komið aðhlutabréfavalréttum innan bankans. Deildin hefði að mestu verið íhlutabréfavalréttum sem hafi verið skráðir á markaði. Óskráðirhlutabréfavalréttir hafi verið í annarri deild í fjárstýringu. Ef um hefðiverið að ræða samninga sem bankinn gerði sjálfur hefði það getað farið í gegnumeigin viðskipti eða fjárstýringu hvernig bankinn myndi verja sig í slíkumtilvikum. Slíkir samningar hefðu oftar farið í gegnum afleiðudeildfjárstýringar. Varðandi hagnað að fjárhæð ríflega 3 milljarðar króna tilfélagsins Þ, samkvæmt söluréttarsamningi með undirliggjandi 11 milljónir hlutaaf hlutabréfum í A hf. að verðmæti 12,9 milljarðar króna, þá hefðu slíkviðskipti almennt verið í afleiðudeild fjárstýringar. Slíkt verðmæti hefðuverið nokkuð mikil miðað við almennt séð. Slíkur valréttarsamningur hefði veriðtalinn nokkuð stór á sínum tíma. Vitnið DD kvaðst hafa verið forstöðumaður ámillibankaborði innan fjárstýringar A hf. DD staðfesti að hafa fengið afrit aftölvupósti frá ákærðu X til [...] með greiðslufyrirmælum 19. desember 2007 ummillifærslu ríflega 3ja milljarða króna frá A hf. inn á vörslureikning B í Ahf. Eðlilegt hefði verið að senda DD afrit af millifærslunni þar sem hann hafiverið forstöðumaður á millibankaborði og þurft að vita um stórar millifærslurinnan bankans til að viðhalda réttri stöðu á bankareikningi A hf. DD kvaðsthafa komið að sumum gjaldmiðlaskiptasamningum hjá bankanum, ef þeir voru á milli banka, en deildin hafihaldið utan um áhættu bankans með framvirka afleiðusamninga. Haldið hafi veriðutan um það í tölvukerfi sem hafi heitið [...]. Hafi samningar verið settir inní kerfið til að halda utan um þá. Samningar í gögnum málsins um uppgjör áframvirkum gjaldmiðlaskiptasamningum varðandi millifærslu í lok júní 2008 til Bhafi verið í samræmi við þau form sem notuð hafi verið innan bankans. Þettaform væri þó frábrugðið að því leyti að númer úr kerfi vanti, en númer hafiverið á þeim samningum sem verið hafi inni í [...]. Fjárstýring hafi almenntséð um að reikna upp verð í samningum og fá framvirka punkta. Áhættustýringhafi einnig reiknað út verðmæti samninga eftirá. Einnig hafi miðlunarborð notaðverð frá fjárstýringu til að fá verð "í viðskiptavin". DD kvaðst ekkimuna eftir því að ákærði Y hefði sjálfur gert framvirkagjaldmiðlaskiptasamninga. Upplýsingar úr slíkum samningi hafi þó að lokum þurftað skila sér til fjárstýringar. Vitnið EE, fyrrum forstöðumaðurafleiðuviðskipta A hf., lýsti því að ef viðskiptavinur hafi viljað kaupavalrétt hjá A hf. hafi það venjulega farið í gegnum gjaldeyris- ogafleiðumiðlun sem hefði verið í sambandi við afleiðuviðskipti, deild EE.Deildin hefði reiknað út verðmæti valréttarins eftir sínum reglum oggjaldeyrismiðlun fengið það verð og komið því áfram til viðskiptavinarins.Samningur um valrétt, eins og sá sem greitt hafi verið samkvæmt, viðmillifærslu til B 19. desember 2007, hafiátt að koma fram í kerfum bankans. Svonefnd Vog hafi veriðverðbréfakerfi og hefði valrétturinn venjulega verið stofnaður þar inni þegarum viðskiptavin hafi verið að ræða. Valrétturinn hafi verið verðmetinn ogtölurnar settar inn í þetta verðbréfakerfi. Varðandi greiðsluna, þar sem kæmifram að fjöldi hluta væri tæplega 11 milljónir að verðmæti 12,9 milljarðarkróna þá hafi fjárhæðin verið mjög há miðað við það sem venjulega hafi veriðunnið með tengt hlutabréfum. Eigin viðskipti bankans hafi einnig gert svonasamninga varðandi innlend viðskipti. Ekki myndi EE eftir því að stjórnendur Ahf. hefðu sjálfir gert slíka samninga að öðru leyti en því að kaupréttaráætlunhafi verið í gangi innan bankans. Ef um hefði verið að ræða önnur hlutabréf ení A hf. hefði bankinn átt að verja sig, en eigin bréf hefðu áhrif áeiginfjárstöðu bankans og væri því hugsanlegt að bankinn hefði í því ljósiþurft að verja sig. Varðandi verðlagningu þessara samninga hjá bankanum þáhefði það farið eftir tímalengd, undirliggjandi flökti, verði á markaði ogvaxtamun. Verðlagningin hefði þó ekki verið alveg föst í hendi á valréttarsamningum,þar sem þáttur eins og flökt á markaði væri liður sem væri metinn. Það hefðiverið hlutverk afleiðuviðskipta að meta flökt. Varðandi verklagsferla vegnagjaldeyrisvalrétta þá hafi verðlagning á valréttum vegna hlutabréfa verið komininn í eigin viðskipti. Vitnið AA, fyrrum framkvæmdastjórifjármálasviðs A hf., kvaðst hafa séð um bókhald A hf. og dótturfélaga. Hafi AAsett saman samstæðureikninga fyrir samstæðuna. Fylgiskjal í bókhaldi vegnamillifærslu liðlega 3ja milljarða króna af reikningi A hf. inn á reikning B íbankanum í desember 2007 hefði vísað til valréttarsamnings. Slíkur samningurhefði átt að vera í kerfum bankans. Vitnið U kvaðst hafa starfað á lögfræðisviði Bá árunum 2007 og 2008. S yfirmaður lögfræðisviðs bankans hefði verið næstiyfirmaður hans. U kvaðst hafa setið í svonefndum stjórnunarfélögum á þessumtíma. Bankinn hafi boðið viðskiptavinum sínum heildarþjónustu. Í því hafifalist ýmiskonar umsýsla fyrir viðskiptavini, stofnun félaga, sæti í stjórnumfélaga, o.s.frv. Í þessum tilvikum hafi lögfræðisvið bankans haft með höndumalla pappírsvinnu varðandi stofnunina og framhaldið. Ákveðið hafi verið innanbankans að skipta út einstaklingum í stjórnum félaga og setja félög í staðinnsem stjórnendur. Hafi þetta verið gert til að einfalda allt utanumhald. Byggthafi verið á samningi við eiganda hverju sinni hvernig einstaka félagi yrðistýrt. Þannig hafi eigendur þurft að samþykkja ákvarðanir varðandifjárfestingar og rekstur áður en þær yrðu teknar og hafi frumkvæði að starfsemiekki komið frá þessum stjórnunarfélögum. Að því er varðaði félagið Þ kvaðst U ásínum tíma ekki hafa vitað hver hafi verið hinn raunverulegi eigandi félagsins.Annar stjórnarmaður, [...], hafi haft meiri þekkingu á því á sínum tíma og Ufrétt frá honum að ákærði Æ væri hinn raunverulegi eigandi. Vitnið T kvaðst hafa starfað í B á árunum 2007og 2008. Á þeim tíma hafi T m.a. setið í stjórnum svonefndra stjórnunarfélaga.Ekki myndi vitnið sérstaklega eftir því að hafa hitt ákærða Æ vegna málefnafélaga ákærða, en það gæti þó hugsanlega verið í tengslum við öflunundirskrifta á stjórnarfundum. Ekki myndi vitnið sérstaklega eftir félaginu Þeða störfum fyrir það félag. Myndi vitnið því ekki sérstaklega eftirundirritunum fyrir hönd þess félags. Fyrir dóminn komu fjórirfyrrum starfsmenn A hf., en um var að ræðafyrrum starfsmann fjármálasviðs, fyrrum forstöðumann bakvinnsludeildarfjárstýringar, fyrrum forstöðumann kostnaðarbókhalds, fyrrum starfsmannkostnaðarbókhalds og síðan fyrrum starfsmann C hf. Ekki er ástæða til að rekja framburði þessaravitna, sem samkvæmt fyrirmælum yfirmanna sinna önnuðust framkvæmd millifærslnasamkvæmt I. og II. kafla ákæru. Öll þessi vitni kváðust ekki muna sérstaklegaeftir millifærslunum. Þrír starfsmennslitastjórnar A hf. komu fyrir dóminn og staðfestu að þeir hefðu framkvæmt leití gagnagrunnum og fjármálakerfum A hf. að tveimur framvirkumgjaldmiðlaskiptasamningum og einum söluréttarsamningi um hlutabréf í A hf.Engir slíkir samningar hafi fundist í viðskiptakerfunum. Vitnið FF kvaðst, ásamt bróður sínum, hafaverið eigandi að félaginu [...] ehf. Hafi MM ehf. átt sölurétt á hlutabréfum íKK hf. á félagið. Gengið hafi verið frá kauprétti á bréfunum á óstofnað félag ávegum þeirra bræðra. Hafi A hf. ábyrgst efndir á söluréttarsamningnum meðhlutabréfin í KK hf. Ábyrgð bankans hafi verið forsenda í viðskiptunum. Síðanhafi verið ákveðið að leysa upp svonefnt krosseignarhald á milli bankans og KKhf. Í því skyni hafi á árinu 2007 félagið Þ keypt hlutabréfin í KK hf., í staðfélagsins [...] ehf. Hafi félagið á sama tíma yfirtekið bæði kaupréttinn ogsöluréttinn. Tilgangur með viðskiptunum hafi verið að minnka áhættu afhlutabréfum í KK hf. og A hf. A hf. hafi áfram ábyrgst samninga. Ekki kvaðst FFþekkja hvort Þ hafi greitt fyrir þá ábyrgð. Það hafi verið hagsmunir fólgnir íþví fyrir A hf. að leysa upp nefnt krosseignarhald á hlutabréfum. Vitnið GG systir ákærða Æ, kvaðst vera skráðureigandi tveggja félaga í málinu sem krafist væri upptöku fjármunagagnvart, en um væri að ræða félögin Jog L. GG kvaðst ekki vita til þess að nefnd félög hafi nokkru sinni fengiðfjármuni frá Þ. Félagið J hafi verið stofnað af þeim systkinum er fyrirtækið[...] hafi verið selt. Í félaginu væri eign sem komið hafi inn í félagið árið2000 við sölu á [...], að viðbættum arði. Aðrar eignir hafi ekki komið inn ífélagið. Fyrir dóminn kom vitnið HH, fyrrum lögreglumaður hjá embættisérstaks saksóknara. Gerði vitnið grein fyrir framkvæmd símhlustana ástarfstíma vitnisins hjá embætti sérstaks saksóknara. Þá komu fyrir dóminn JJ lögreglumaður og II, fyrrverandi lögreglumaður og gerðu grein fyrir einstökumþáttum í rannsókn málsins, þ. á m. varðandi símhlustanir lögreglu. VINiðurstaðaa Ákærðu Y og X er í I. og II. kafla ákæru aðallega gefið að sökfjárdráttur, en til vara umboðssvik, vegna millifærslu fjármuna í desember 2007og júní 2008 frá A hf., inn á reikning B, og þaðan áfram inn á reikningfélagsins Þ. Ákærða Z er aðallega gefið að sök hlutdeild í fjárdrættimeðákærðu, en til vara hlutdeild í umboðssvikum meðákærðu. Til þrautavara erákærða Z gefið að sök hylming. Ákærða Æ er, sem eiganda Þ, aðallega gefið aðsök hylming en til vara peningaþvætti, vegna ofangreindra millifærslna. Þá er ákærðu Y og X íIII. kafla ákæru gefið að sök umboðssvik með því að láta A hf. kaupa skuldabréfútgefin af bankanum á nafnverði bréfanna af Þ, en skuldabréfin hafði félagiðkeypt af B skömmu áður á mun lægra verði. Ákærða Z er aðallega gefið að sök hlutdeildí umboðssvikum meðákærðu að því er þessi viðskipti varðar en til vara hylmingog þrautavara peningaþvætti. Ákærða Æ er í þessum þætti, aðallega gefið að sökhylming en til vara peningaþvætti. b Ákærðu neita öll sök. Ákærði Y krefst sýknu. Ákærði Z krefst þessað málinu verði vísað frá dómi, ellegar að hann verði sýknaður. Ákærða X krefst sýknu. Loks krefst ákærði Æþess að málinu verði vísað frá dómi, ellegar að hann verði sýknaður. Úrfrávísunarkröfum var leyst á fyrri stigum undir rekstri málsins, enda ber aðleysa úr kröfum um frávísun máls áður en til efnismeðferðar málsins kemur, sbr.2. mgr. 159. gr. laga nr. 88/2008. Ákærðu Z og Æ setja á ný framfrávísunarkröfur í greinargerðum til dómsins, sem krafa er gerð um að leystverði úr samhliða efnisúrlaus málsins. Á sama hátt setja hin ákærðu félög framfrávísunarkröfu í greinargerð, sem krafa er gerð um að leyst verði úr samhliðaefnisúrlausn. Eins og hér háttar til er heimilt að leysa úr kröfum um frávísunmálsins í efnisdómi. Krafa ákærða Z um frávísun byggir á því að saksækja hafi áttákærða í einu lagi í öllum þeim málum sem til meðferðar séu á hendur honum.Annað sé brot á 1. mgr. 143. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé lýsing á hinumrefsiverða verknaði og heimfærslu til refsiákvæða vanreifuð. Loks séualvarlegir annmarkar á rannsókn málsins. Að því er þessar frávísunarkröfurákærða varðar er til þess að líta að í úrskurði dómsins frá 16. desember 2014var komist að þeirri niðurstöðu að ákæra í málinu væri ekki vanreifuð og aðmálinu yrði ekki vísað frá dómi á þeim grundvelli. Með vísan til þeirraröksemda sem þar koma fram verður kröfu um frávísun á þessum grundvelli hafnað.Að því er varðar frávísun byggða á þeim grunni að saksækja hafi átt ákærða íeinu lagi í öllum málum sem til meðferðar hafi verið hjá embætti sérstakssaksóknara er til þess að líta að embætti sérstaks saksóknara hefur frá þvíembættið var sett á laggirnar með lögum nr. 135/2008, sem gildi tóku 12.desember 2008, haft til meðferðar viðamiklar rannsóknir vegna gruns um refsiverðaháttsemi einstaklinga og lögaðila, þar á meðal ákærða, tengdar lánveitingum ogöðrum fjármálagerningum sem tengjast efnahagshruninu í október 2008. Þó svoalmennt skuli tryggja að öllum málum á hendur sakborningi sé lokið í einu lagi,sbr. 1. mgr. 143. gr. laga nr. 88/2008, er til þess að líta að sú regla sætirtakmörkunum, ekki síst með tilliti til hagsmuna sakbornings á þeim grunni aðmálum gegn honum verði lokið innan hæfilegs tíma. Getur þessi málsgrundvöllurákærða ekki leitt til frávísunar málsins á hendur honum. Þeir annmarkar árannsókn málsins er ákærði byggir frávísun á eru ekki þess eðlis að leiði tilfrávísunar málsins frá dómi. Krafa ákærða Æ umfrávísun byggir í fyrsta lagi á því að refsilögsaga íslenska ríkisins nái ekkitil ákærða, en ákærði sé búsettur í Lúxemborg og hafi verið búsettur þar fráþví um miðjan síðasta áratug og verið með lögheimili þar í landi allt frá árinu2007. Í annan stað hafi ákærði ekki verið lögmætur eigandi félagsins Þ. Þaðeigi að leiða til frávísunar málsins að því er ákærða varðar. Þá eru ígreinargerð ákærða tíundaðar aðrar forsendur fyrir frávísun málsins byggðar áþví að ákærði hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar undir rannsókn ogmeðförum málsins. Undir meðförum málsins hafði ákærði uppi kröfu um frávísunbyggða á því að ákærði hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar í skilningi 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hafigrundvallarmannréttindi hans ekki verið virt með því að hann hafi notiðréttarstöðu vitnis til ársins 2011. Í úrskurði dómsins frá 16. desember 2014var ekki fallist á þessar frávísunarkröfur ákærða eða frávísunarkröfu byggða ávanreifun. Með vísan til þeirra röksemda dómsins sem þar koma fram verðurfrávísunarkröfum á þessum grundvelli hafnað. Að því er varðar kröfu um frávísunbyggða á því að íslensk refsilögsaga taki ekki til ákærða er til þess að lítaað samkvæmt 1. tl. 4. gr. laga nr. 19/1940 skal refsað eftir íslenskumhegningarlögum fyrir brot framin innan íslenska ríkisins. Ákæruefni í máli þessumiða við að frumbrot samkvæmt ákæru hafi verið framið hér á landi. Afleiðingarbrotanna hafi komið fram í Lúxemborg á þann hátt að félagið Þ hafi auðgast meðólögmætum hætti vegna hinnar saknæmu háttsemi ákærðu, sbr. 7. gr. laga nr.19/1940. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1940 skal refsað eftiríslenskum hegningarlögum fyrir verknað sem íslenskir ríkisborgarar eða mennbúsettir á Íslandi hafa framið erlendis ef brot er framið á stað sem refsivaldannars ríkis nær til að þjóðarétti og var þá jafnframt refsivert eftir lögumþess. Á þessum forsendum nær íslensk refsilögsaga til ætlaðra refsiverðra brotaákærða í málinu. Sætir málið ekki frávísun gagnvart ákærða Æ á þessumgrundvelli og er kröfum ákærða þar að lútandi hafnað. Úr kröfum reistum á þvíað ákærði hafi ekki verið eigandi að Þ verður leyst hér á eftir undirefnisúrlausn málsins þar sem ágreiningur um þetta atriði varðar efnishliðmálsins en ekki formhlið. cAð því er sýknukröfurvarðar byggja varnir ákærðu, Y og Z einkum á því að fjármunayfirfærslursamkvæmt öllum köflum ákæru megi rekja til lögmætra viðskiptagerninga. Lýsaþeir því báðir að upphaf viðskipta Þ með hlutabréf í KK hf. á árinu 2007 megirekja til þess að stjórnendur A hf. og KK hf. hafi ákveðið að skera á svonefntkrosseignarhald á milli þessara félaga. Ákærði Y bar að A hf. hafi átthlutabréf í KK hf. á sama tíma og KK hf. hafi átt umtalsverðan eignarhlut íbankanum. MM ehf. hafi verið einn stærsti hluthafi í [...] hf. Við yfirtöku KKhf. á hlutabréfum í [...] hf. hafi komið fram krafa frá eignarhaldsfélaginu aðfélaginu yrði tryggð sala á hlutabréfum í KK hf. Í framhaldi hafi verið ákveðiðað búa til kaup- og söluréttarsamninga á milli eignarhaldsfélagsins ogóstofnaðs hlutafélags og LL. Hafi A hf. ábyrgst efndir á söluréttarsamningnumgagnvart eignarhaldsfélaginu. Ákærði Y lýsti því að samningar hafi tekist umþessi viðskipti við Þ sem ákærða hafi skilist að væri í eigu ákærða Æ. Ákærði Zbar að ákærði Y hafi spurt sig hvort ákærði teldi að ákærði Æ myndi vilja takayfir kauprétt að hlutabréfum í KK hf. og um leið sölurétt á bréfunum. Hafiákærði Æ samþykkt áformin og lögfræðisvið B gengið frá nauðsynlegum skjölumvarðandi viðskiptin. Ákærðu byggja varnir sínar á því að A hf. hafi verið aðverja hagsmuni sína þar sem bankinn hafi gengist í ábyrgð á skuldbindingum B. Ídesember 2007 hafi ákærðu haft áhyggjur af stöðu Þ eftir að gengi hlutabréfa íKK hf. hafi lækkað. Sem lánveitandi hafi A hf. verið óvarinn ef lækkunhlutabréfa í KK hf. héldi áfram. Söluréttarsamningur hafi verið útbúinn íoktóber 2007 þar sem Þ hafi getað tryggt sig fyrir lækkun hlutabréfa í A hf.Fjármunayfirfærslan 19. desember 2007 hafi komið til vegna þessa og bankinn umleið leitast við að minnka áhættu sína af lánveitingum til Þ. Á fyrriárshelmingi 2008 hafi verð hlutabréfa KK hf. haldið áfram að lækka og afturverið gripið til ráðstafana til að minnka áhættu A hf. Í þeim tilgangi hafimeðal annars verið gripið til þess ráðs að gera gjaldmiðlaskiptasamning á milliÞ og A hf. Fjármunayfirfærslan 30. júní 2008 tengist því. Eins hafi veriðákveðið að A hf. myndi kaupa skuldabréf útgefin af A hf. af Þ, fyrir gjalddagabréfanna, og nota andvirðið til að greiða inn á skuld Þ við B. Félagið Þ hafiverið komið á forræði bankans og bankinn átt veð í öllum eignum félagsins. Hafieigendur þess ekki getað ráðstafað fjármunum út úr félaginu og bankinn, meðfjármunayfirfærslunum, verið að rétta af stöðu þess gagnvart A hf. þar semfjármunirnir hafi runnið til A hf. samstæðunnar. Varnir ákærðu byggjaeinnig á því að þeir hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar í skilningistjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Embætti sérstaks saksóknara hafiekki rannsakað málið hlutlægt, beitt hafi verið ólöglegum símhlustunum, brotiðhafi verið gegn rétti ákærðu til aðgangs að gögnum málsins og að reka hafi áttöll mál á hendur ákærðu í einu lagi. Að því er þessar varnir ákærðu varðar ertil þess að líta að úr nánast öllum þessum atriðum var leyst í dómi Hæstaréttarí máli nr. 145/2014. Í dómi Hæstaréttar í því máli var komist að þeirriniðurstöðu að varnir á þessum grundvelli leiddu ekki til frávísunar eðasýknu. Varnir ákærðu X byggjaeinkum á því að hún hafi mælt fyrir um millifærslur fjármuna, samkvæmt ákæru,til undirmanna sinna eftir að hafa fengið fyrirmæli þar að lútandi frá ákærðaY. Hafi hún enga ástæðu eða forsendu haft til að ætla annað en að lögmætarviðskiptalegar forsendur hafi búið að baki millifærslunum. Hún hafi ekkertþekkt til félagsins Þ eða verið þess meðvituð að fjármunir samkvæmt ákæru hafirunnið til félagsins. Loks byggja efnisvarnirákærða Æ einkum á því að hann hafi ekki verið eigandi félagsins Þ. Hafi hannekkert þekkt til viðskipta félagsins eða komið að þeim á nokkurn hátt. d Í málinu er ekki deilt um að millifærslur fjármuna samkvæmt I.,II. og III. kafla ákæru hafi átt sér stað heldur er, eins og áður greinir, uppiágreiningur um hvort lögmæt viðskipti eða samningar hafi legið að bakimillifærslunum. Að því er I. kafla ákæru varðar fannst við leit í bókhaldi Ahf., undir rannsókn málsins, fylgiskjal sem ber með sér að millifærsla aðfjárhæð 3.016.750.000 krónur, 19. desember 2007, sé vegna valréttarsamnings umsölu á hlutabréfum í A hf. Enginn valréttarsamningur eða önnur gögn að bakiþessari millifærslu hafa fundist í bankanum eða hjá B. Ákærðu Y og Z staðhæfaþrátt fyrir það að þeir hafi gert slíkan samning á milli A hf. og Þ. Kveðstákærða X hafa séð slíkan samning á skrifborði ákærða Y þegar hann hafi lagtfyrir hana að millifæra þessa fjárhæð inn á reikning B. Í samræmi viðfyrirmælin hafi hún búið til skjalið sem fundist hafi í bókhaldi A hf. Samkvæmtgögnum málsins var skjal þetta stofnað í tölvu ákærðu X, 12. janúar 2008. Aðþví er II. kafla ákæru varðar fundust engin gögn í bókhaldi A hf. að bakimillifærslu að fjárhæð 3.080.250.000 krónur, 30. júní 2008. Gögn að bakimillifærslunni fundust hins vegar undir rannsókn málsins við húsleit yfirvaldaí Lúxemborg. Ákærðu Y og Z halda því fram að þeir hafi gert þann samning ogkveðst ákærða X hafa vottað bæði uppgjör vegna samninganna sem og tvo samningasem gerðir hafi verið og varða færsluna.Tölvupóstssamskipti frá íjúní og júlí 2007, á milli starfsmanna B annars vegar og á milli starfsmannabankans við einstaklinga utan bankans hins vegar, varpa nokkru ljósi á þannframburð ákærðu að kaup Þ á hlutabréfum í KK hf. á árinu 2007 megi rekja tilþess að kaup- og söluréttarsamningar á milli MM ehf. og félagsins LL hafi veriðvirkjaðir. Í bókhaldi eða tölvukerfum A hf., B eða Þ hafa hins vegar ekkifundist undirritaðar ábyrgðir A hf., þar sem bankinn ábyrgist greiðslu ákaupverði hlutabréfanna til MM ehf. að því er félagið LL varðar eða félagið Þ.Fyrirsvarsmenn MM ehf. eða LL hafa heldur ekki leitt tilvist slíkrarundirritaðrar ábyrgðar í ljós, að öðru leyti en því að fyrirsvarsmaðurfélagsins LL fullyrti fyrir dóminum að slík ábyrgð hafi verið til staðar.Verður að telja að slík ábyrgð hafi átt að koma fram í bókum bankanna eðafélaganna, hafi slíkri ábyrgð á annað borð verið til að dreifa. Óumdeilt erhins vegar að félagið Þ keypti hlutabréf í KK hf. í júlí og desember 2007,fyrir umtalsverðar fjárhæðir, svo sem síðar verður rakið. Þá liggur fyrir aðheildartap Þ vegna viðskipta með hlutabréf í KK hf. nam um 3 milljörðum krónaþegar um miðjan desember 2007. Yfirlit yfir reikning nr.400637 í eigu félagsins Þ í B liggur fyrir í gögnum málsins. Sýnir yfirlitið aðÞ greiddi MM ehf. 5,5 milljarða króna fyrir hlutabréf í KK hf. 18. júlí 2007.Tölvupóstssamskipti á milli yfirlögfræðings B og viðskiptastjóra bankans 20.júlí 2007 og samskipti bankans við lögmannsstofu vegna þeirra, varða þessagreiðslu. Þennan dag sendi yfirlögfræðingurinn tölvupóst á netfang hjá KK hf.þess efnis að hlutabréfin væru móttekin og að greitt hafi verið fyrir þau. Ídesember 2007 nýtti MM ehf. sölurétt á hlutabréfum í KK hf., en 21. desember2007 voru 5,9 milljarðar króna færðar af nefndum reikningi Þ inn á reikningeignarhaldsfélagsins vegna kaupa á bréfunum. Tölvupóstssamskipti á milliyfirlögfræðings B og ákærðu, Y og Z 19. desember 2007, varða þessi viðskipti,sem og tölvupóstur viðskiptastjóra B frá 21. desember 2007 um að millifæraskuli tæplega 6 milljarða króna inn á reikning MM ehf. út af reikningi Þ íbankanum. Að því er félagið Þvarðar liggur, eins og áður segir, fyrir framburður ákærðu Y og Z um að þeir hafilitið svo á að ákærði Æ hefði samþykkt að taka yfir kaup- og sölurétt áhlutabréfunum í KK hf. í gegnum félagið Þ. Á meðal gagna málsins eru stofnskjölfyrir félagið. Rannsókn málsins leiddi í ljós tölvupóstssamskipti á millistarfsmanna B og ákærða Æ, 21. júní 2007, um stofnskjölin, en það er á samatíma og kaup- og söluréttarsamningar voru gerðir á milli félagsins og MM ehf.Hefur ákærði Æ fyrir dóminum staðfest að undirritanir ákærða séu undir þessistofnskjöl Þ. Þá er til þess að líta að nokkrar lánabeiðnir voru til afgreiðsluinnan B á árinu 2007 varðandi ákærða Æ og félög í hans eigu. Í yfirlitum semfylgdu lánabeiðnum innan bankans er félögum ákærða gerð skil og félagsins Þjafnan getið þar á meðal. Er gerð grein fyrir eignum félagsins og skuldum. Lokser til þess að líta að föstudaginn 4. júlí 2008 sendi viðskiptastjóri Btölvupóst á ákærða Z þar sem viðskiptastjórinn lýsir því að starfsfólk ílánadeild bankans sé að ,,elta“ viðskiptastjórann í þeim tilgangi að fá ákærðaÆ til að skrifa undir tryggingar varðandi Þ í öðrum eignum hans. Spyrviðskiptastjórinn hvort ákærði Z sé sáttur við að viðskiptastjórinn biðjiákærða Æ um þetta. Að endingu er til þess að líta að fyrrum yfirlögfræðingur Bbar fyrir dóminum að bankinn hafi átt félög á ,,lager“ fyrir viðskiptavinisína. Þegar öll þessi atriði eru virt er að mati dómsins ekki trúverðug sústaðhæfing ákærða Æ að hann hafi ekki talið sig vera eiganda að félaginu Þ.Ákærði skilgreinir sig sem fagfjárfesti. Telur dómurinn sannað að honum hafiverið kunnar fjármálahreyfingar og viðskipti sem áttu sér stað í tengslum viðfélagið, allt frá því í júní 2007, þegar fyrstu viðskipti með hlutabréf í KKhf. áttu sér stað. Samkvæmt ársskýrslu A hf.fyrir árið 2007 varði bankinn sig á ýmsan hátt gegn útlánaáhættu sem tengistafleiðum. Þar kemur meðal annars fram að markaðsáhættu vegna undirliggjandibreytu hafi verið stýrt af bankanum. BB fyrrum framkvæmdastjóri fjárstýringar Ahf. á Íslandi bar að halda hafi þurft utan um alla valréttarsamninga í bankanumí þeim tilgangi að verja þá. Að því er varðaði framvirka samninga hafi staðaþeirra þurft að koma fram í gjaldeyrisjöfnuði fjárstýringar. Hafi bankinnalmennt varið áhættu af slíkum viðskiptum. Svo sem fyrr greinir fannst ekki íbókhaldi eða tölvukerfum A hf., við rannsókn á bókhaldi og kerfum hans,söluréttarsamningur um sölu á hlutabréfum í A hf., sem ákærðu Y og Z staðhæfaað gerður hafi verið og sé ástæða millifærslu 3.016.750.000 króna 19. desember2007. Ekki fannst heldur gjaldmiðlaskiptasamningur, sem ákærðu staðhæfa aðlegið hafi til grundvallar millifærslu 3.080.250.000 króna 30. júní 2008. Hvað sem líður þeirriskýringu ákærðu, Y og Z, að kaup Þ á hlutabréfum í KK hf. á árinu 2007 megiupphaflega rekja til slita á krosseignarhaldi á milli A hf. og KK hf. verðurekki fram hjá því litið að þegar á árinu 2007 voru blikur á lofti áfjármálamörkuðum vegna skorts á aðgengi banka að lánsfjármagni. Svo sem framhefur komið í málum er tengjast hinu íslenska efnahagshruni og rekin hafa veriðfyrir íslenskum dómstólum leiddi þessi skortur meðal annars til þess aðíslensku bankarnir opnuðu útibú í Evrópu í því skyni að koma höndum yfirinnlánsfé og bregðast með því við skorti á lausafjárinnstreymi. Kreppa áfjármálamörkuðum var yfirvofandi. Stjórnendum A hf., sem og stærsta eigandabankans KK hf., mátti því vera ljóst sumarið 2007 að líkur væru á því aðhlutabréf í KK hf. myndu lækka á komandi mánuðum, svo sem síðar varðraunin. A hf. var ekki skráðureigandi að félaginu Þ er millifærslur samkvæmt ákæru fóru fram. Var félagið þvíekki innan samstæðuuppgjörs bankans. Því var um óskyldan lögaðila að ræða.Ákærðu, Y og Z, leituðust ekki við að koma málum þannig fyrir að A hf. ættiendurkröfu á félagið Þ vegna þessara millifærslna, svo sem verið hefði ef umvenjubundin lánsviðskipti hefði verið að ræða. Ef framburðir ákærðu eru teknirtrúanlegir um gerð söluréttarsamnings og gjaldmiðlaskiptasamnings lá fyrir áþeim tíma sem til þessara gerninga var stofnað, að umtalsverður fjárhagslegurávinningur yrði af gerningunum fyrir Þ. Hefur ákærði Y að sínu leyti viðurkenntþetta í þeim framburði sínum að markmiðið með millifærslunum hafi verið aðlækka skuld Þ við A hf. Sú staðreynd að ætlaður söluréttarsamningur frá íoktóber 2007 og ætlaðir gjaldmiðlaskiptasamningar frá 23. maí 2008 voru ekki íbókum A hf., sem hefði leitt til þess að aldrei hefði verið unnt að verja þá,skýtur ennfremur stoðum undir að ekki hafi verið um lögmæta fjármálagerninga aðræða. Fjármunayfirfærslurnar, samkvæmt I. og II. kafla ákæru voru því í formigjafagerninga er til þeirra var stofnað, þær röskuðu fjárskiptagrundvellinum ogvoru ekki liður í lögmætum viðskiptum. Ákærði Y tók ákvörðun umað láta millifæra ríflega 6 milljarða króna, samkvæmt I. og II. kafla ákæru, útaf reikningum A hf. inn á reikning B á þeirri forsendu að fjárhæðin yrði síðanmillifærð þaðan áfram inn á reikning Þ. Ákærði gaf ákærðu X nauðsynlegfyrirmæli til að millifærslan yrði framkvæmd. Með þessari ólögmætu háttsemisinni dró ákærði Y félaginu Þ þessa fjármuni, sem hann hafði í vörslum sínumsem forstjóri A hf. Hefur hann með þessari háttsemi gerst sekur um brot gegn247. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði Z veitti ákærða Y liðsinni til verksins.Fólst þátttaka hans í brotinu í því að leggja á ráðin með ákærða Y umviðskiptin og gefa undirmönnum sínum nauðsynleg fyrirmæli til aðfjármunayfirfærslunum yrði við komið. Verður ákærði Z sakfelldur fyrirhlutdeild í fjárdráttarbroti ákærða Y samkvæmt I. og II. köflum ákæru. Ákærði Y tók ákvörðun umað láta A hf. kaupa skuldabréf, samkvæmt III. kafla ákæru, af Þ á nafnverði,þegar markaðsverð bréfanna var langtum lægra en nafnverðið. Hafði Þ keyptskuldabréfin skömmu áður á markaðsverði af Þ. Á grundvelli þessara viðskiptasat eftir um 2ja milljarða króna hagnaður inni hjá Þ. Ákærða Y var kunnugt umverð sem Þ hafði keypt bréfin á af B. Ákærði Y lýsti því að kaupin hafi veriðliður í að rétta af stöðu Þ gagnvart A hf. Engar lögmætar viðskiptalegarforsendur gátu legið að baki slíkum viðskiptum og átti A hf. þess ekki kost aðendurheimta fjármunina síðar, svo sem verið hefði ef um venjubundinlánsviðskipti hefði verið að ræða. Með því að kaupa bréfin á nafnverði sateftir óréttmætur hagnaður inni í félaginu Þ á kostnað A hf. Fór ákærði Y meðþessu út fyrir umboð sitt til viðskipta fyrir hönd A hf. Verður hann þvísakfelldur samkvæmt III. kafla ákæru fyrir brot gegn 249. gr. laga nr. 19/1940.Ákærði Z veitti ákærða Y sem fyrr liðsinni við verkið. Verður hann þvísakfelldur fyrir hlutdeild í umboðssvikum ákærða Y. Ákærða X hefur fullyrt aðhún hafi gefið undirmönnum sínum innan A hf. fyrirmæli um millifærslurfjármuna, samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru, eftir að hafa áður fengiðfyrirmæli þar að lútandi frá ákærða Y. Hafi hún talið lögmæta viðskiptagerningabúa að baki og séð þá. Hún hafi ekki verið meðvituð um að fjármununum yrðisíðar ráðstafað inn á reikning Þ hjá B. Ákærði Y hefur staðfest þennan framburðákærðu X og lýst því að hún hafi ekki verið upplýst um að fjármunir samkvæmtákæru myndu renna inn á reikning Þ hjá B. Bar ákærði að ákærða hafi verið aðfylgja fyrirmælum ákærða Y um millifærslurnar. Gögn málsins eða framburðirákærðu eða vitna leiða ekki í ljós, svo vafalaust sé, vitneskju ákærðu X umkaup Þ á hlutabréfum í KK hf., eða að hún hafi þekkt til þess að millifærslunumværi ætlað að lækka skuld Þ við A hf. Þegar það er virt er að mati dómsins ekkikomin fram lögfull sönnun um brot ákærðu gegn 247. gr. eða 249. gr. laga nr.19/1940. Verður ákærða því sýknuð af öllum sakarefnum í málinu. Sannað er að ákærði Æ vareigandi Þ þegar fjármunir, samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru, vorumillifærðir inn á reikning félagsins. Þ var meðal þeirra félaga ákærða sem voruí viðskiptum við B. Með hliðsjón af því sem áður var rakið um aðdraganda aðstofnun félagsins Þ og kaup félagsins á hlutabréfum í KK hf. er að mati dómsinshafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi í upphafi viðskipta verið með íráðum þegar kaup félagsins á nefndum hlutabréfum voru ákveðin. Gátu honum áengan hátt dulist hreyfingar fjármuna sem áttu sér stað inni á reikningi félagsinsí B, allt frá því í júní 2007, þegar fyrstu viðskipti með hlutabréf í KK hf.áttu sér stað. Eins og áður var rakið innti félagið af hendi 5,5 milljarðakróna greiðslu fyrir hlutabréf í KK hf., 18. júlí 2007, til MM ehf. og 5,9milljarða króna greiðslu fyrir hlutabréf í KK hf., 21. desember 2007, tileignarhaldsfélagsins. Ekki verður séð að ákærði hafi ritað undir lánsskjölgagnvart B varðandi þessar útgreiðslur. Gögn málsins eða framburðir ákærðu eðavitna leiða hins vegar ekki í ljós að ákærði hafi þekkt einstök atriði varðandimillifærslur fjármuna frá A hf. inn á reikning B og þaðan áfram inn á reikningÞ eða á hvaða grundvelli það hafi verið gert. Hefur ákærði Z lýst því að hannhafi alfarið tekið ákvörðun um viðskiptin fyrir hönd Þ. Vafi leikur þannig á aðhvaða marki ákærði hafi haft vitneskju um að ólögmæt viðskipti eða samningarhafi legið að baki millifærslunum. Þar sem sök hans telst ekki sönnuð að þvíleyti verður hann sýknaður af hylmingu samkvæmt 254. gr. laga nr. 19/1940. Þáer vafa undirorpið að hvaða marki ákærða var ljóst að hann væri að geymaávinning af auðgunarbrotum meðákærðu. Dómurinn telur hins vegar fram komið aðákærði hafi látið sér þessi atriði í réttu rúmi liggja. Hafi honum, sem eigandaÞ og í ljósi þeirra fjárhæða sem um ræddi, borið að krefja meðákærðu upplýsingaum forsendur að baki millifærslunum. Verður háttsemi ákærða metin honum tilgáleysis og felld undir 4. mgr. 264. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði Y er fæddur í[...], ákærði Z í [...] og ákærði Æ í [...]. Ákærði Y var með dómi HéraðsdómsReykjavíkur [...] 2013, sem staðfestur var hvað refsingu ákærða varðar íHæstarétti [...] 2015, dæmdur í 5 ára og 6 mánaða fangelsi fyrir umboðssvik ogbrot gegn lögum um verðbréfaviðskipti. Ákærða var ekki gerð sérstök refsing í dómihéraðsdóms [...] vegna umboðssvika og brota gegn lögum um verðbréfaviðskipti,en um hegningarauka var að ræða við fyrri dóm. Ákærði Z var, á sama tíma ogmeðákærði og að hluta til vegna samskonar háttsemi, dæmdur í fangelsi 4 ár og 6mánuði. Ákærði Æ hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, svokunnugt sé. Við ákvörðun refsingarverður að líta til þess að fjárdráttarbrot, samkvæmt I. og II. kafla ákæru,snérust um gífurlegar fjárhæðir. Sama á við um umboðssvik samkvæmt III. kaflaákæru. Fól háttsemi ákærðu, samkvæmt þessum köflum ákæru, í sér alvarlegttrúnaðarbrot gagnvart stóru almenningshlutafélagi og leiddi til stórfelldsfjártjóns. Ákærðu eiga sér engar málsbætur. Brot gegn 247. gr. og 249. gr. laganr. 19/1940 varðar allt að 6 ára fangelsi. Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr.19/1940 varðar hlutdeild í broti gegn lögunum sömu refsingu og við brotinu erlögð. Brot gegn 4. mgr. 264. gr. laganr. 19/1940, varðar allt að 6 mánaða fangelsi. Að öllu framangreindu virtu ogmeð tilliti til þess að brot ákærðu Y og Z eru hegningarauki við refsidóminnfrá 12. desember 2013, sem leiðir til þess að þeir verða ekki dæmdir í þyngrirefsingu en 6 og 18 mánaða fangelsi sökum refsihámarksins sem áður var nefnt,skal ákærði Y sæta fangelsi í 6 mánuði, ákærði Z sæta fangelsi í 18 mánuði ogákærði Æ sæta fangelsi í 6 mánuði. VIIUpptakaÍ ákæru er þess krafist,með vísan til 1. mgr. 69. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 3. tl. 1. mgr. 69. gr.þágildandi upptökuákvæða sömu laga, að ákærða Æ og félögunum Þ, I, J, K og Lverði gert að sæta upptöku á tilgreindum innstæðum og eignasöfnum á reikningumí bönkunum M og N í Lúxemborg. Ákærði Æ krefst þess aðkröfum um upptöku verði hafnað. Félögin I, J, K og L gera kröfu um að málinuverði vísað frá dómi að því er þau varðar, ellegar gera þau kröfu um aðupptökukröfum verði hafnað. Félagið Þ krefst þess að upptökukröfu verði hafnað.Krafa ákærða Æ og ákærðufélaganna I o.fl. um frávísun málsins varðandi upptöku byggir á því aðrefsilögsaga íslenska ríkisins nái ekki til ákærða og þessara félaga. Að því erþessar varnir ákærðu varðar er til þess að líta að ákæra miðar við að frumbrotsamkvæmt ákæru hafi verið framið hér á landi. Afleiðingar brotanna hafi komiðfram í Lúxemborg með því að félagið Þ hafi auðgast með óréttmætum hætti vegnahinnar saknæmu háttsemi ákærðu. Hinnóréttmæti ávinningur hafi runnið inn til annarra félaga ákærða Æ samkvæmtákæru. Með hliðsjón af 1. tl. 4. gr., sbr. 7. gr. laga nr. 19/1940, sbr. og 2.tl. 1. mgr. 5. gr. laganna nær íslensk refsilögsaga til krafna um upptöku ímálinu. Það fer síðan eftir ákvæðum laga í Lúxemborg hvert gildi úrlausnaíslenskra dómstóla er þar í landi sem mæla fyrir um upptöku fjármuna íLúxemborg. Verður kröfum á hendur ákærða Æ eða hinum ákærðu félögum ekki vísaðfrá dómi á þessum grundvelli.Eftir þágildandi 3. tl.1. mgr. 69. gr. laga nr. 19/1940, sem krafa um upptöku fer eftir, má geraupptækt með dómi muni eða ávinning, sem aflað hefur verið með broti og enginn álöglegt tilkall til, eða fjárhæð sem svarar til slíks ávinnings. Ef ekki erunnt að færa fullar sönnur á fjárhæð ávinnings er dómara heimilt að áætlafjárhæðina. Að framan hefur því verið slegið föstu að félagið Þ hafi auðgastvið hinar ólögmætu millifærslur fjármuna frá A hf. Við kyrrsetningu fjármuna ífélaginu undir rannsókn málsins náði kyrrsetningin til verðbréfa,fjárfestingarsjóðs og innstæða á hlaupareikningi í M samtals að fjárhæð6.763.253 evrur. Á grundvelli þágildandi 3. tl. 1. mgr. 69. gr. laga nr.19/1940, sem heimilar jafnvirðisupptöku, verða allir fjármunir og aðrar eignirinni á reikningi nr. 400637 gerðir upptækir til ríkissjóðs. Á sama tíma og fjármunirÞ voru kyrrsettir í ofangreindum banka voru jafnframt kyrrsettar eignir ákærðaÆ og ákærðu félaganna I, J, K og L í N í Lúxemborg. Með lögum nr. 149/2009, umbreyting á lögum nr. 19/1940, var ákvæðum VII. kafla laganna breytt umtalsvert,í þeim tilgangi að rýmka gildissvið ákvæða um eignaupptöku og gera ákvæðinskýrari til að unnt væri að bregðast betur við skipulagðri brotastarfsemi. Varí þessu skyni lögfestur nýr kafli, VII. A, um upptöku. Var að því stefnt eftirlagabreytinguna að unnt yrði að bregðast við því ef ávinningi brots hefði veriðbreytt eða skipt í aðrar eignir eða ef ávinningi brots hefði verið blandaðsaman við aðrar eignir að hluta eða öllu leyti, sem aflað hefði verið meðlögmætum hætti. Eins var ætlunin að bregðast við því ef eignum hefði veriðskotið undan og verið færðar til annarra einstaklinga eða lögaðila, en ákvæðieldri laga þóttu ekki geta náð til slíkra aðstæðna. Í október 2008 runnufjármunir út af reikningi Þ inn á reikning félagsins I og blandaðist um leiðinn í aðrar eignir félaga í eigu ákærða Æ. Að mati dómsins, og þá sérstaklega íljósi þeirra lagabreytinga er áttu sér stað með gildistöku laga nr. 149/2009,þykir þágildandi ákvæði 3. tl. 69. gr. laga nr. 19/1940 ekki fullnægjandilagaheimild til upptöku fjármuna úr fórum ákærða Æ eða í félögunum I, J, K ogL. Verður því hafnað kröfu ákæruvaldsins um upptöku fjármuna gagnvart ákærða Æog þessum ákærðu félögum.VIIISkaðabæturAf hálfu kröfuhafans Ahf. er þess krafist að ákærðu verði dæmd til greiðslu skaðabóta og málskostnaðar.Aðallega er þess krafist að ákærðu Y, Z, X og Æ verði dæmd til að greiða A hf.óskipt 6.097.000.000 krónur, ásamt vöxtum og dráttarvöxtum, og óskipt15.648.350,78 evrur og 3.563.747,55 Bandaríkjadali, ásamt vöxtum ogdráttarvöxtum. Til vara er krafist greiðslu skaðabóta að álitum. Til þrautavaraer krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu ákærðu. Þá er gerð sú krafa að nýttverði heimild í 69. gr. e laga nr. 19/1940 til að ákveða í dómi að verðmæti semgerð eru upptæk og andvirði þeirra skuli nýtt til greiðslu á skaðabótakröfum Ahf. að því marki sem þau hrökkva til greiðslu krafnanna og jafnframt að A hf.skuli í því skyni eiga forgang til upptækra verðmæta og andvirðis þeirra. A hf.byggir skaðabótakröfu sína á hinni almennu skaðabótareglu, sakarreglunni,vegna þess tjóns sem ákærðu hafi valdiðbankanum með þeirri saknæmu háttsemi sem ákært er fyrir í málinu. Ákærðu krefjast þessaðallega að skaðabótakröfunni verði vísað frá dómi. Til vara krefjast þau sýknuaf skaðabótakröfu, en til þrautavara að hún verði lækkuð. Þá krefjast ákærðumálskostnaðar. Ákærðu byggja á því að skaðabótakrafan sé vanreifuð og ósönnuð.Ekki hafi verið gerð tilraun til að sýna fram á fjártjón og þá hverrarfjárhæðar slíkt fjártjón sé. Í 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög sé aðfinna sérreglu um skaðabótaábyrgð stjórnenda hlutafélags. Samkvæmt ákvæðinu séstjórnendum skylt að bæta hlutafélagi það tjón sem þeir hafi valdið í störfumsínum. Ákvörðun um það skuli tekin á hluthafafundi. Mál þurfi að höfða á hendurstjórnarmönnum og framkvæmdastjórum innan tveggja ára frá lokum þessreikningsárs sem ákvörðun eða athöfn sem málið varði hafi verið tekin. Regla134. gr. sé sérregla sem ekki verði beitt samhliða sakarreglunni. Frestur tilmálshöfðunar hafi runnið út áður en skaðabótakrafa hafi legið fyrir í málinu afhálfu A hf. Hvað sem þessu líði fyrnist skaðabótakröfur á 4 árum frá því A hf.hafi fengið nauðsynlegar upplýsingar um tjónið. Félagið hafi búið yfirnauðsynlegum gögnum og upplýsingum við stofndag ætlaðrar kröfu. Krafan séfyrnd. Þá sé sýknukrafa byggð á meginreglum um tómlæti. Engum athugasemdum hafiverið hreyft vegna viðskiptanna fyrr en 5 til 6 árum eftir þau. Varakrafa sé um lækkun. Í3. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 sé kveðið á um heimild til að lækkaskaðabótakröfur. Þá sé vísað til 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um hinaalmennu reglu um lækkun skaðabótakröfu eða niðurfall skaðabótaábyrgðar. Reglurþessar eigi við í málinu. Þá hafi A hf. borið að takmarka tjón sitt. Svokölluðstjórnendaábyrgð hafi verið í gildi í A hf. Ekki hafi verið látið reyna á hanagagnvart vátryggjendum. Ákærði Y krefst þess einnig að frá skaðabótum verðidreginn réttur ákærða til launa í uppsagnarfresti samkvæmt ráðningarsamningi. Ákærða X hefur hér í dómiverið sýknuð af refsikröfu ákæruvaldsins. Verður skaðabótakröfu á hendur hennivísað frá dómi á grundvelli 2. mgr. 176. gr.laga nr. 88/2008. Skaðabótakrafa A hf.nýtur þess réttarfarshagræðis að vera rekin samhliða refsimáli á hendur ákærðu,sbr. 1. mgr. 172. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 173. gr. laganna. Sá semneytir heimildar samkvæmt 1. mgr. 172. gr. laganna verður ekki aðili aðsakamáli nema að því leyti einu sem varðar kröfu hans, sbr. 3. mgr. 172. gr.laganna. Gagnaöflun og flutningur um skaðabótakröfu kröfuhafans A hf. verður,eðli máls samkvæmt, takmarkaðri en ef krafan hefði verið höfð uppi í almennueinkamáli á hendur ákærðu, þar sem krafan má ekki tefja framgang refsimálsins.Ákærðu hafa uppi varnir gegn skaðabótakröfunni byggðar á sérreglum laga nr.2/1995, reglum um fyrningu og tómlæti og lækkunarheimildum laga nr. 2/2995 oglaga nr. 50/1993. Skaðabótakrafan er ekki reifuð þannig hér fyrir dóminum afhálfu kröfuhafa við aðalmeðferð málsins, að teknu tilliti til þeirra mótbára erákærðu hafa uppi, að unnt sé að dæma ákærðu til greiðslu skaðabóta, hvorkiþannig sem krafist er, né að álitum. Hefði skaðabótakröfunni því verið vísaðfrá dómi ef ekki hefði verið fyrir þær sakir að A hf. hefur uppiþrautavarakröfu um viðurkenningu skaðabótaskyldu. Ákærðu Y, Z og Æ, hafahér að framan verið sakfelldir fyrir refsiverða háttsemi gagnvart A hf. Því erslegið föstu að með þessari ólögmætu háttsemi sinni hafi ákærðu bakað A hf.eitthvert fjártjón, sem þeim ber að bæta eftir reglum skaðabótaréttar. Þar semþannig háttar til verður ekki hjá því komist að taka til greina þrautavarakröfuA hf. og viðurkenna skaðabótaskyldu ákærðu Y, Z og Æ gagnvart bankanum. Réttþykir að hver aðili beri sinn kostnað af þessum þætti málsins. IXSakarkostnaðurEkki hefur annansakarkostnað leitt af máli þessu en kostnað við vörn ákærðu. Ákærðu greiðimálsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna og útlagðan kostnað þeirra, með þeimhætti er í dómsorði er mælt fyrir um. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur veriðtekið tillit til virðisaukaskatts. D ó m s o r ð :Ákærði Y sæti fangelsi í6 mánuði. Ákærði Z sæti fangelsi í18 mánuði. Ákærði Æ sæti fangelsi í6 mánuði. Ákærða X er sýkn afkröfum ákæruvalds. Upptækt er gert tilríkissjóðs öll verðbréf, allur fjárfestingarsjóður og öll innstæða áhlaupareikningi nr. 400637, sem við útgáfu ákæru í málinu nam samtals 6.763.253evrum, sem yfirvöld í Lúxemborg lögðu hald á undir rannsókn málsins inni áreikningi Þ í M í Lúxemborg.Hafnað er kröfuákæruvalds um upptöku eigna ákærðu Æ og hinna ákærðu félaga I, J, K og L, semyfirvöld í Lúxemborg lögðu hald á undir rannsókn málsins inni á reikningumfélaganna í N í Lúxemborg.Vísað er frá dómiskaðabótakröfu A hf. á hendur ákærðu X. Málskostnaður fellur niður. Viðurkennd erskaðabótaskylda ákærðu Y, Z og Æ gagnvart A hf. á grundvelli háttsemi semsakfellt er fyrir í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Ákærði Y greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Harðar Felix Harðarsonarhæstaréttarlögmanns, 21.871.740 krónur og útlagðan kostnað verjandans aðfjárhæð 1.728.932 krónur. Ákærði Z greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristínar Edwald hæstaréttarlögmanns,11.682.660 krónur.Ákærði Æ greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Halldórs Þ. Birgissonarhæstaréttarlögmanns, 16.613.520 krónur og útlagðan kostnað verjandans aðfjárhæð 865.549 krónur, og málsvarnarlaun tilnefnds verjanda á rannsóknarstigi,Garðars G. Gíslasonar hæstaréttarlögmanns, 7.754.340 krónur. Úr ríkissjóði greiðastmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu X, Sigurðar G. Guðjónssonarhæstaréttarlögmanns, 18.270.780 krónur. Þ greiði málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Gríms Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 1.861.860krónur. Úr ríkissjóði greiðastmálsvarnarlaun skipaðs verjanda félaganna I, J, K og L, Ólafs Arnar Svanssonarhæstaréttarlögmanns, 11.682.660 krónur og útlagðan kostnað verjandans aðfjárhæð 1.104.968 krónur.
Mál nr. 476/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Tilhögun gæsluvarðhalds
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X f. [...]. [...] [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 27. ágúst 2010 kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. ágúst 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. ágúst 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. ágúst 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að henni verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst varnaraðili þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðahalds verði fellt úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. ágúst 2010. Varnaraðili sæti takmörkunum samkvæmt c. og d. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á meðan á gæslunni stendur.
Mál nr. 90/2017
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem nauðungarvistun A var framlengd um 12 vikur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. febrúar 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2017 þar sem nauðungarvistunsóknaraðila á sjúkrahúsi var framlengd í tólf vikur með heimild til rýmkunarsamkvæmt mati yfirlæknis. Kæruheimild erí 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handatalsmanni sínum vegnameðferðar málsins fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur með þeim hætti sem í dómsorði greinir, sbr. 1. mgr. 29. gr. a.lögræðislaga.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur þannig að nauðungarvistunsóknaraðila, A, stendur í tólf vikur frá 31. janúar 2017 að telja.Þóknun talsmanns sóknaraðila, Sveins Andra Sveinssonarhæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2017.I.Með kröfu 26.janúar 2017 sem barst réttinum sama dag, krefst sóknaraðili, velferðarsviðReykjavíkurborgar, þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að nauðungarvistun A,kt. [...],[...], í 21 sólarhring frá 10. janúar sl., verði framlengd til 12vikna, með heimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, sbr. 29. gr. a.lögræðislaga nr. 71/1997. Aðild sóknaraðila styðst við 20. gr. laganr. 71/1997, með síðari breytingum. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá er þesskrafist af hans hálfu að þóknun skipaðs verjanda hans Sveins Andra Sveinssonarhrl. greiðist úr ríkissjóði í samræmi við 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997.Málið varþingfest 26. janúar 2017 og strax í kjölfarið var tekin skýrsla af vitni ogsíðan fór fram munnlegur málflutningur og málið tekið til úrskurðar að honumloknum. IIUm helstumálsatvik, sem studd eru gögnum, segir í kröfu sóknaraðila til dómsins, aðvarnaraðili hafi komið til innlagnar á bráðageðdeild Landspítalans 32C hinn 6.janúar sl. Áður hafði hann leitað á bráðaþjónustu geðsviðs í lok nóvember 2016.Frá innlögn hafi varnaraðili verið verulega veikur með mikil örlyndis- oggeðrofseinkenni. Þá komi fram í málsgögnum að hann hafi verulega skertsjúkdómsinnsæi. Jafnframt að reynt hafi verið að fá varnaraðila til að þiggjaáframhaldandi meðferð á sjúkrahúsi en það sé mat meðhöndlandi læknisvarnaraðila að hann sé enn of veikur til að geta gefið upplýst samþykki umáframhaldandi meðferð. Þó sé varnaraðili í hægum bata en áframhaldandisjúkrahúsvist honum hins vegar nauðsynleg.Um málsatvikvísar sóknaraðili að öðru leyti til málsatvikalýsingar í framlögðulæknisvottorði og annarra gagna málsins. III.Kröfu umframlengingu nauðungarvistunar til 12 vikna grundvallar sóknaraðili á heimild í29. gr. a lögræðislaga nr. 71/1997 og byggir á því að varnaraðili eigi viðgeðsjúkdóm að stríða eða verulegar líkur séu á því að svo sé og að læknar teljiframlengingu nauðungarvistunar óhjákvæmilega. Ekki hafi náðst samvinna um áframhaldandiinnlögn að 21 degi loknum. Í niðurlagivottorðs B geðlæknis segi: „Hann er betri af sínum einkennum en ljóst þykir að21 dags nauðungarvistun er ekki nóg til að tryggja honum fullan bata og er aðauki hætta á frekari versnun verði hann útskrifaður of snemma. Það er því matundirritaðrar að áframhaldandi nauðungarvistun í allt að 12 vikur með rýmkun sénauðsynleg.“ Með hliðsjónaf framanrituðu, gögnum málsins og aðstæðum öllum telji sóknaraðili aðframlenging nauðungarvistunar til 12 vikna sé nauðsynleg svo unnt sé að veitavarnaraðila viðeigandi læknismeðferð en henni verði ekki komið við með öðrumhætti.IV.Í málinuliggur fyrir vottorð B geðlæknis frá 24. janúar sl. Þar er gerð grein fyrirsjúkdómsferli og félagslegum aðstæðum varnaraðila. Varnaraðili er að verða 34ára, einhleypur og barnlaus. Hann kveðst hafa verið með ADHD frá barnsaldri enhafi ekki verið formlega greindur fyrr en 2012 af geðlækni starfandi á stofu.Hann hefur frá þeim tíma notað á stundum Concerta. Varnaraðili byrjaði aðdrekka áfengi á unglingsaldri en frá 25 ára aldri verið í blandaðri neyslu,fyrst og fremst kókaíni og amfetamíni og þá að sögn einkum af og til um helgar.Undanfarna mánuði hefur hann einnig notað stera, testosteron auk náttúrulyfja,en varnaraðili kveðst hafa verið í töluverðri neyslu frá ársbyrjun 2016 eftirað hann hætti í vinnu. Fyrsta komavarnaraðila á geðdeild var 24. nóvember sl. [...] Var þarna metin ör og meðjaðarranghugmyndir. Vildi þó ekki sæta eftirliti en samþykkti að taka lítinnskammt af geðrofslyfi til að tryggja svefn.Varnaraðilikom næst á bráðaþjónustu geðsviðs með systur sinni 6. janúar sl. Var þá að matilækna í kláru örlyndi með geðrofseinkenni. Var hann verulega hugsanatruflaðurog gerði sér litla grein fyrir sér eða aðstæðum sínum. Að sögn geðlæknis ábráðageðdeild 32C tókst með eftirgangsmunum að fá varnaraðila til að samþykkjainnlögn á deildina. Strax þaðkvöld vildi varnaraðili útskrifast en var þá metinn í örlyndisástandi meðgeðrofseinkenni og hann nauðungarvistaður í 72 klukkustundir. Þar sem þettaástand var viðvarandi var farið fram á 21 dags vistun sem var samþykkt meðúrskurði héraðsdóms 12. janúar sl. Sú úrlausn var kærð til Hæstaréttar með kæru19. janúar og er beðið niðurstöðu réttarins. Greint er fráþví í læknisvottorði að varnaraðili telur líðan sína hafa breyst í mars 2014þegar hann hafi orðið fyrir einhvers konar hugljómun; hann hafi verið íalsæluástandi og ekki þurft svefn í tvo mánuði. Varnaraðili neitar því að hannhafi verið í neyslu á fíkniefnum á þessum tíma. Hann fann í kjölfarið fyrirleiða í vinnunni og tók sér frí og ferðaðist til [...] til að læra [...].Varnaraðili var orðinn óánægður á þessum tíma í vinnu sinni og svo fór að hannsagði upp þegar hann kom heim, eða í desember 2015. Varnaraðili rekur ástandsitt nokkuð til þess að hann hafi kynnst konu í [...] eftir þetta. [...]. Varnaraðilihefur til þessa þurft mikið af lyfjum í legu sinni á geðdeild og á stundumsjálfur beðið um aukaskammt. Hann er sagður hafa breytilegt innsæi í sjúkdómsinn, kannist stundum við að vera í örlyndi en þvertekur fyrir það þess ámilli. Hann er sagður hafa margoft beðið um útskrift og hafni áframhaldandiinnlögn. Íyfirlýsingu sem meðferðarlæknir varnaraðila hefur gefið 24. janúar 2017 (augljóslegaranglega dagsett 24. janúar 2016), sem er vafalaust gefin samkvæmt fyrirmælum2. mgr. 29. gr. a, lögræðislaga, segir að varnaraðili hafi verið verulegaveikur með mikil örlyndis- og geðrofseinkenni. Hann hafi verulega skertsjúkdómsinnsæi. Telji varnaraðili núverandi meðferð gagnslausa og hann þurftieinungis að taka Conserta til að ná heilsu og því geti hann útskrifast núþegar. Jafnframt kemur fram að reynt hafi verið að fá varnaraðila til að þiggjaáframhaldandi meðferð á sjúkrahúsi en meðferðarlæknir telur varnaraðila ofveikan til að geta gefið upplýst samþykki um slíkt. Meðferðarlæknir telurvarnaraðila í hægum bata en nauðsynlegt sé þó að hann sé áfram til meðferðar ásjúkrahúsi því ella séu líkur á bata verulega skertar. Viðúrlausn málsins er og horft til vottorðs C geðlæknis frá 9. janúar sl. semgefið var út í tilefni af framkominni beiðni um nauðungarvistun varnaraðila til21 dags. B geðlæknirog meðferðarlæknir varnaraðila gaf skýrslu í málinu. Hún staðfesti það mat sittað varnaraðili væri alvarlega veikur og skorti verulega innsæi í veikindi sín.Hann væri í geðhvörfum og örlyndisástandi auk þess að vera hugsanatruflaður.Fleiri greiningar nefndi læknirinn sem ástæðulaust er að tilgreina hér. Húnsagði varnaraðila vera á móti frekari vistun og ekki til samstarfs. Hins vegarværi bati byrjaður en hann væri hægur. Taldi læknirinn brýna nauðsyn tilnauðungarvistunar nú og göngudeildarmeðferð væri ekki kostur í núverandi stöðu.Hún hefði hins vegar greint varnaraðila frá því, að þá þegar og sú leið værimetin fær, yrði hún farin. Varnaraðilióskaði eftir því að gefa skýrslu fyrir dómi. Þau skilaboð bárust hins vegar frádeild 32C að hann væri ekki í ástandi til að yfirgefa deildina þar sem hannværi að eigin ósk nýbúinn að fá sterka lyfjasprautu. Dómari ákvað því aðheimsækja varnaraðila á sjúkrahúsið og ræða við hann. Viðstaddur viðtalið varskipaður verjandi varnaraðila. Varnaraðili var mjög lyfjaður og á stundumerfitt að skilja hann, og í engu standi til að yfirgefa deildina og gefaskýrslu fyrir dómi. Hann mótmælti þó kröfunni eindregið og mótmælti því að hannþyrfti á sjúkrahúsdvöl að halda og sagðist ekki vera veikur. Verjandivarnaraðila mótmælir kröfu sóknaraðila um nauðungarvistun. Telur hann að ekkiséu uppfyllt skilyrði lögræðislaga til þess að verða við kröfunni. Bentiverjandi á að varnaraðili væri í bata og innsæi hans að aukast og væri í dagfullnægjandi. Varnaraðili væri samstarfsfús og hefði tekið þau lyf sem honumværu ráðlögð. Ekki væri fullreynt með vægari úrræði svo semgöngudeildarmeðferð, en varnaraðili hefði lýst sig reiðubúinn til að nýta sérslíka meðferð og mæta í viðtöl og skoðanir eins og óskað væri eftir. Verjandibenti á að veikindi varnaraðila væru ný til komin og engin saga um geðsjúkdómafyrir þann tíma. Verjandi taldi að öllu virtu að ekki væri sýnt fram á að brýnanauðsyn bæri til að nauðungarvista varnaraðila. V.Með vísan til gagna málsins og vættis geðlæknisins B, fyrir dómi þykirnægjanlega í ljós leitt að nauðsynlegt sé að varnaraðili verði áframnauðungarvistaður á sjúkrahúsi og fái þar viðeigandi lyfjagjöf, aðstoð, meðferðog eftirfylgni svo færa megi líðan hans til betri vegar. Við lok núverandinauðungarvistunar er geðrænt ástand varnaraðila enn alvarlegt þótt í hægum batasé, og innsæi hans skert þótt þar hafi einnig orðið að því er virðistframfarir. Hefur því ekki tekist að ná nægjanlegum tökum á ástandi hans ogljóst að meiri tíma þarf til að ná utan um vandann. Verður því ekki talið aðvið þessar aðstæður dugi önnur eða vægari úrræði til að tryggja heilsu ogbatahorfur varnaraðila.Er það niðurstaða dómsins að uppfyllt séuskilyrði 29. gr. a í lögræðislögum nr. 71/1997, sbr. 17. gr. laga nr. 84/2015,til að verða við kröfu sóknaraðila um framlengingu nauðungarvistunarvarnaraðila í 12 vikur, en með heimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, ísamræmi við kröfu sóknaraðila og með velferð varnaraðila í huga.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997, sbr.5. mgr. 29. gr. a sömu laga, ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað málsins,þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Sveins Andra Sveinssonarhæstaréttarlögmanns, eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐFallist er á þá kröfu sóknaraðila, velferðarsviðsReykjavíkurborgar, að framlengja til tólf vikna, nauðungarvistun varnaraðila, A, kt. [...], með heimild tilrýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, sbr. 29. gr. a. lögræðislaga nr. 71/1997. Kostnaður afmálinu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns 180.000 krónur.
Mál nr. 129/2000
Skilorð Líkamsárás
V var ákærður fyrir líkamsárás. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu staðfest og V dæmdur til fangelsisrefsingar, sem var að hluta til skilorðsbundin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. febrúar 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Völundur Helgi Þorbjörnsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 1999. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 31. ágúst sl. á hendur ákærða, Völundi Helga Þorbjörnssyni, kt. 110572-5739, Suðurgötu 57, Hafnarfirði, "fyrir líkamsárás með því að hafa, laugardaginn 31. október 1998 í félagi við óþekktan aðila ráðist á Lisu Victoriu Michelle Zenobiu Cobon, kt. 190174-2399, á heimili hennar að Freyjugötu 24, Reykjavík, handjárnað hana með hendur hennar fyrir aftan bak og hrist hana til og ákærði Völundur Helgi því næst þröngvað henni upp að vegg, tekið hana kverkataki, veitt henni raflost með rafloststæki á háls hennar og vinstri mjöðm og veitt henni högg aftan á háls, með þeim afleiðingum að Lisa Victoria Michelle Zenobia hlaut skrámur framan á hálsi vinstra megin og far þar eins og eftir fingur, klórsár neðst í mjóbaki vinstra megin, skrámur á báðum úlnliðum sem samsvara notkun handjárna og skrámur efst á baki. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981 og 110. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar." Málavextir Miðvikudaginn 4. nóvember í fyrra kom til lögreglunnar í Reykjavík Lisa Victoria Zenobia Cobon, kt. 190174-2399, þá dveljandi á gistiheimilinu, Freyjugötu 24 hér í borg. Kærði hún yfir því að tveir menn hefðu ruðst inn til hennar og ráðist á hana og veitt henni rafmagnshögg með þar til gerðu tæki, handjárnað hana, hrist og hrakið og beitt hana ógnunum. Hefðu þeir þannig viljað neyða hana til þess að afhenda þeim lykil að skemmtistaðnum Óðali sem hún hefði haldið til tryggingar fyrir launum sem hún ætti inni þar. Hefði hún að lokum afhent þeim lykilinn gegn því að annar þeirra skrifaði á miða viðurkenningu fyrir því að skemmtistaðurinn skuldaði henni 25.000 krónur. Það sem á honum stendur er á ensku og virðist hann vera undirritaður með nafninu “Harvar”. Konan hafði miða þennan meðferðis og afhenti lögreglunni. Fram kom að hún hafði leitað til slysadeildar strax eftir atburðinn og er vottorð um áverka á henni meðal gagna málsins. Konan kvaðst kannast við annan manninn og væri hann dyravörður á Óðali en hinn manninn þekkti hún ekki. Þegar þetta gerðist hefði verið staddur piltur sem hún þekkti, Sírnir Hallgrímur Einarsson, kt. 160675-3499. Í vottorði Curtis P. Snook, eins af læknum deildarinnar, segir að á hálsi konunnar hafi verið merki eins og gripið hefði verið um háls hennar; skrámur á húð vinstra megin og far sem gæti verið eftir fingur á manni. Neðst á mjóhrygg vinstra megin hafi verið klórsár rétt eins og vír hefði komið við hana. Þá hafi hún verið skrámuð um úlnliðina sem vel hefði getað samsvarað því að konan hefði verið handjárnuð. Þá hafi verið skrámur efst á baki hennar. Lisa Victoria benti á ákærða úr myndasafni lögreglunnar og það sama gerði Sírnir Hallgrímur. Vegna þess sem fram kemur hér á eftir ber að geta þess að meðal gagna málsins er ársskýrsla Kraftlyftingasambands Íslands fyrir síðasta ár. Kemur þar fram að svonefnt Jötnamót í bekkpressu var haldið í sal Karatefélags Kópavogs “24. 31. október.” Þar eru nafngreindir þrír keppendur, þ. á m. Karl Sædal og Gunnar Ólafsson og enn fremur eru þrír dómarar á mótinu nafngreindir. Aðrir eru ekki nefndir í sambandi við þetta mót. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið við meðferð málsins fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann hefur sagt að hann hafi ekki farið heim til stúlkunnar heldur hafi einn af starfsmönnum hans farið til þess að sækja lykil til hennar en hann hafi sjálfur ekki haft nein frekari afskipti af því. Annað hvort þeirra Ingibjargar eða Garðars, vinnuveitendur hans, hafi beðið hann um að sækja lykla til Lisu Victoriu annað hvort þennan dag sem um ræðir í málinu eða daginn á undan. Hann hafi svarað því að hann væri mjög upptekinn og beðið þau um að fá einhvern annan til þess. Þegar þetta gerðist hafi hann verið að halda “bekkpressumót” í kraftlyftingum í íþróttahúsi Digraness í Kópavogi og því verið fjarri vettvanginum. Kveðst hann hafa sent einhvern af starfsmönnum sínum en hann muni ekki hvern. Minnir hann að starfsmaðurinn hafi fært honum lyklana og hann svo sjálfur farið með þá niður á Óðal. Á þessum tíma hafi unnið um 7-8 starfsmenn á hans vegum á Óðali og eins segist ákærði hafa haft aðra 60 starfsmenn annars staðar. Segist hann ekki muna hvern af öllum þessum starfsmönnum hann hafi fengið til þess að sækja lyklana til stúlkunnar. Segist ákærði reka dyravörslufyrirtæki sem heiti Magnum Security. Hann segir stúlkuna hafa unnið stuttan tíma á Óðali þó hann muni ekki nákvæmlega hve lengi. Þegar honum er sýndur miðinn sem fyrr er nefndur kannast hann við að hafa skrifað það sem á honum stendur. Kveðst hann telja að þetta geti verið uppgjörsmiði fyrir eitt kvöld. Ákærði neitaði því þegar hann var yfirheyrður hjá lögreglunni 30. nóvember í fyrra að hann hefði gefið stúlkunni skuldaviðurkenningu fyrir launum hennar hjá Óðali og neitaði því að kannast við miðann. Hann ber því nú við að hann hafi misskilið lögregluna þegar hann var spurður út í miðann. Einnig segir hann að ekki sé rétt eftir honum haft í lögregluskýrslunni en kannast við að hafa skrifað undir hana. Um miðann segir hann nánar aðspurður að þar geti verið um að ræða eins kvölds laun fyrir nektardans en eins geti þetta verið tveggja vikna laun fyrir störf á barnum. Kveðst hann ekki muna hvaða störf stúlkan hafði þarna. Vinni hann með fleiri hundruð manns á ári og reki fleiri en einn skemmtistað. Ákærði segist hafa séð um dyravörslu á Óðali. Þá sjái hann um öryggisvörslu í húsi þar sem nektardans­meyjarnar búi. Segir ákærði þessa gæslu vera nauðsynlega. Stúlkurnar skrifi undir samning um það að þær dvelji í húsinu að næturlagi og fari ekki þaðan út og sé gæslunni ætlað að tryggja að samningnum sé framfylgt. Sé það í höndum eins næturvarðar. Þá sé gestum meinað að heimsækja stúlkurnar. Ákærði segist sjálfur ráða alla starfsmenn sína, þ.e.a.s. dyraverði og öryggisgæslumenn. Sé dansfólk og bar­menn almennt ekki ráðið af sér heldur af eigendum húsanna. Í lögregluskýrslunni er haft eftir ákærða að hann hafi rekið Lisu Victoriu vegna þess hve lélegur starfs­maður hún hafi reynst. Segir hann nú til skýringar þessu að hann hafi stundum tekið að sér fyrir aðra að segja upp fólki sem þeir hefðu ráðið til starfa. Vitnið, Lisa Victoria Michelle Zenobia Cobon, hefur skýrt frá því að hún hafi unnið tímabundið við ræstingar á Óðali. Hefði maður að nafni Guðjón, sem þarna sá um ræstingarnar, ráðið hana til að vinna störfin í sinn stað á meðan hann var í leyfi og skyldi hann greiða henni launin. Þeir sem hún vann fyrir hafi hins vegar ekki kunnað að meta störf hennar og sagt henni að hún yrði að vinna þann hálfa mánuð sem hún var ráðin til og fengi hún ekki greidd laun fyrir það. Henni hafi mislíkað þetta og talið þetta ranglátt og farið heim. Á leiðinni hafi hún tekið eftir því að hún var enn með lykilinn að húsinu og ákveðið að skila honum ekki fyrr en hún hefði fengið launin greidd sem hún taldi sig eiga rétt á. Skömmu eftir að hún kom heim hafi maður að nafni Gísli hringt í hana og sagt að Garðar, eigandi Óðals, hefði hringt í sig og óskað eftir að fá lykilinn. Segist hún hafa sagt Gísla að hún myndi halda lyklinum þar til hún hefði fengið launin sín greidd. Muni Gísli hafa hringt í Garðar og skilað þessu til hans því að hann hringdi aftur í hana og sagði að Garðar ætlaði að senda nokkra náunga til hennar að sækja lykilinn. Segist hún hafa orðið hrædd en Gísli sagt henni að ekkert myndi gerast, enda gætu þeir ekkert gert henni. Þar sem hún hafi verið ein í húsinu hafi hún hringt í Sírni Hallgrím og beðið hann um að koma til hennar. Nokkrum mínútum eftir að Sírnir Hallgrímur kom til hennar var dyrabjöllunni hringt og fyrir utan stóðu tveir menn frá Magnum öryggisfyrirtækinu og var annar þeirra ákærði sem hún ber kennsl á í réttarsalnum. Hinn maðurinn hafi verið mjósleginn og virst vera í einhvers konar vímu. Hún kveðst hafa beðið þá um að koma ekki inn en þeir hafi þröngvað sér inn og verið ógnandi í framkomu. Hafi hún sagt við þá að þetta snérist aðeins um 23.000 krónur sem Garðar ætti að borga henni og kæmi þeim þetta ekki við. Mennirnir hafi verið með frekari ógnanir og ákærði loks tekið handjárn og handjárnað hana, þrýst henni upp að veggnum og tekið hana kverkataki. Mjóslegni maðurinn hafi ekki gert svo mikið heldur staðið við hlið ákærða og stutt hann í þessu og skoðað í skúffur í eldhúsinu, líklega til þess að leita að lyklinum. Sírnir Hallgrímur hafi komið fram úr herberginu sem hann hafði verið í og reynt að róa mennina niður. Þeir hafi sagt við hann að ef hann skipti sér af þessu myndu þeir meiða hana meira. Eins hafi þeir reynt að fá Sírni Hallgrím til að tala hana til. Síðan hafi þeir lokað hann inni í herbergi og byrjað að nota raflosttæki á hana, tvisvar sinnum eða ríflega það. Þegar þeir hafi ætlað að setja þetta á hrygginn á henni í mænustað segist hún hafa spurt annan mannanna hvort hann vildi ekki skrifa viðurkenningu um það að hún fengi launin sín greidd. Hann hafi þá skrifað á dálítinn gulan miða og undirskrifað öðru nafni en sínu eigin. Hún hafi svo farið upp í herbergið sitt og mennirnir á eftir, tekið lykilinn og afhent þeim. Heimsókn mannanna hafi varað í á að giska 25 mínútur. Þau Sírnir Hallgrímur hafi farið á slysadeild og látið líta á áverkana á henni um tvöleytið og hafi þá verið liðinn um hálftími frá heimsókn mannanna. Hún kveðst nú búa með Sírni Hallgrími en á þessum tíma hafi þau verið nýbúin að kynnast. Sírnir Hallgrímur Einarsson hefur skýrt frá því að hann hafi farið til Lisu Victoriu og setið hjá henni eftir að hún hafði hringt í hann og beðið hann að koma. Hefði hún sagt að hún óttaðist það að henni yrði gerð heimsókn sem hún hefði beyg af. Þá hafi verið knúið dyra og stúlkan farið fram en hann setið eftir í herbergi þarna inn af. Hafi hann heyrt að stúlkan bannaði einhverjum að koma inn og hann þá farið fram og séð þar tvo menn. Segist hann ekki hafa séð þessa menn áður en annan þeirra hafi hann séð síðan og sé það ákærði. Hafi ákærði haldið stúlkunni í tökum upp við vegg þannig að hendur hennar voru fyrir aftan bak, og hún stóð þétt upp að veggnum. Hafi sá sem hélt henni þrýst henni upp að veggnum en seinna hafi hann séð að hún var í handjárnum. Kveðst hann hafa vitað að þetta snérist um lykil sem stúlkan hafði á sér og neitaði að skila. Segist hann hafa lagt til við stúlkuna að hún skilaði lyklinum til þess að komast hjá frekari vandræðum. Hafi hann fengið að tala einslega við hana inni á salerni og reynt að tala um fyrir henni en hún hafi ekki viljað skila lyklinum. Næst hafi það gerst að hann hafi verið látinn fara inn í herbergið þar sem hann hafði setið áður og verið bannað að koma fram. Hafi verið lokað á milli en hann hafi þó heyrt að einhver átök voru þarna frammi. Þegar þeim lauk hafi verið gengið upp stigann og upp í herbergi stúlkunnar. Í sömu andrá hafi hinn maðurinn lokið upp her­berg­inu þar sem vitnið beið og stungið handjárnum í innanávasa. Stúlkan og ákærði hafi svo komið niður og þeir farið með lykilinn. Munu þessir atburðir hafa gerst seinni part dags, líklega á milli kl. 14 og 15. Vitnið, Gísli Þráinsson, hefur skýrt frá því að á þeim tíma sem máli skiptir hafi verið húsvörður á Freyjugötu 24 og einnig verið plötusnúður á Óðali. Gististaður þessi sé ekki tengdur Óðali en aftur á móti hafi einhverjir dansarar þaðan gist þarna. Hafi eigandi Óðals, Garðar, hringt á Freyjugötuna og beðið sig að fara til Lisu Victoriu og sækja til hennar lykil sem hún hefði ekki skilað. Segist hann þá hafa farið upp á herbergi til hennar og beðið hana um að afhenda sér lykilinn en hún neitað og sagst ekki mundu afhenda hann fyrr en hún fengi launin sín. Segist hann þá hafa farið út úr húsinu og hringt í Garðar úr farsíma sínum og sagt honum málalyktir, og að þetta mál væri á milli þeirra Garðars og stúlkunnar. Minnir hann að Garðar hafi þá sagt að hann ætlaði að senda einhvern til að ná í lykilinn. Segist hann hafa beðið Garðar um að sjá til þess að það yrði ekkert „vesen” og Garðar sagt að þetta yrði allt í rólegheitunum. Myndi hann senda mann til þess eins að tala við hana. Hann segist hafa farið frá en komið svo aftur á Freyjugötuna nokkru seinna og stúlkan þá verið þarna grátandi ásamt kærasta sínum. Hafi þau sagt sér að dyraverðir af Óðali, sem þau sögðu ekki deili á, hefðu komið þarna og handjárnað hana og annað hvort ógnað henni með rafmagnstæki eða notað það á hana en kærastanum verið haldið inni í herbergi á meðan. Hann segist ekki muna hvoru megin hádegisins þetta hafi gerst. Vitnið segir þau tvö ekki hafa sagt nein deili á dyravörð­unum. Garðar Kjartansson, sem rak skemmtistaðinn Óðal á þeim tíma sem hér skiptir máli, hefur skýrt frá því að Lisa Victoria hafi leyst af mann við ræstingar að nafni Guðjón. Hafi hún ekki verið á launaskrá veitingastaðarins heldur átt að þiggja laun hjá Guðjóni. Stúlkan hafi ekki mætt í tvö skipti til þess að ræsta og í þriðja skiptið þegar það gerðist hafi verið hringt í hana og hún kölluð á staðinn. Taldi hann að hún ætlaði þá að þrífa en hún hafi horfið á brott með húslykil. Kveðst hann hafa hringt í hana og beðið hana um að skila lyklinum en hún hafi neitað að gera það fyrr en hún fengi launin sín. Segist vitnið hafa sagt henni að hann hefði ekkert með launin að gera, hún yrði að tala við Guðjón um þau. Segist hann svo hafa beðið ákærða um að sækja lykilinn. Ekki muni hann hvort ákærði var þarna staddur eða hvort hann þurfti að hringja í hann. Hafi ákærði eða einhver annar fyrir hann farið og sótt lykilinn og honum verið skilað. Segist hann ekki minnast þess að ákærði bæðist undan þessari ferð vegna tímaskorts. Hann kveður ákærða hafa séð um dyravörsluna í Óðali sem verktaki. Hafi hann ekki komið nálægt öðrum mannaráðningum en dyravarðanna og ekki sagt öðrum upp. Segist hann ekki vita til þess að ákærða hafi verið falið að segja stúlkunni upp enda hafi hún ekki verið ráðin hjá húsinu. Sambýliskona Garðars, Ingibjörg Örlygsdóttir, hefur skýrt frá því að Guðjón sem þarna vann við ræstingar hafi ráðið Lisu Victoriu í ræstingar í afleysingum í viku eða 10 daga meðan hann var í leyfi. Hafi hún ekki unnið önnur störf þarna. Stúlkan hafi hins vegar ekki staðið í stykkinu og aðeins mætt í tvö skipti og segist hún hafa þurft að hringja í hana til að fá hana til að koma og vinna verkin. Hafi stúlkan komið en svo farið aftur eftir 5 mínútur eða svo og verið með lykilinn. Launamál stúlkunnar hafi verið þeim óviðkomandi því hún hafi átt að taka við launum úr hendi Guðjóns. Garðar hafi þá hringt í hana og beðið hana um að skila lyklinum. Svo hafi hann hringt í ákærða og beðið hann að sækja lykilinn. Hafi þetta verið einhvern tíma eftir hádegi en ekki man vitnið hvað klukkan var. Hafi ákærði skilað lyklinum til Garðars sama dag. Ákærði hafi verið dyravörður í húsinu og haft aðra dyraverði á sínum snærum. Hafi hann ekki neitt haft með starfsmannamál hússins að gera önnur en dyravarðanna. Gunnar Ólafsson hefur skýrt frá því að hann hafi verið keppandi á bekkpressu­mótinu á Digranesi þann dag sem um ræðir. Muni mótið hafa byrjað um klukkan 14 en hann hafi verið kominn á staðinn u.þ.b. hálftíma fyrr. Hafi ákærði verið þar fyrir. Kveðst hann hafa farið úr húsinu á milli kl. 17 og 17.30. Hann segist ekki vita annað en ákærði hafi verið allan tímann þarna á staðnum. Hann hafi að vísu ekki haft hann fyrir augunum allan tímann en hann viti ekki annað. Keppendur hafi verið þrír eða fjórir Vitnið, Karl Sædal, hefur skýrt frá því að hann hafi verið þátttakandi í bekk­pressumótinu í Kópavogi og segir hann að ákærði hafi verið mótshaldari. Mótið hafi átt að byrja kl. 14 og hafi hann sjálfur komið í húsið um það leyti. Ákærði hafi þá verið kominn og hafi hann verið þarna þann tíma sem hann var þarna sjálfur. Kveðst hann hafa farið af staðnum á milli kl. 17 og 18 og hafi þá verið eftir að ganga frá. Hann muni ekki annað en ákærði hafi verið þarna allan þennan tíma og telur hann að menn hefðu orðið varir við ef hann hefði brugðið sér frá því þetta hafi allt hvílt meira og minna á honum. Vitnið, Dæja Björk Kjartansdóttir, hefur skýrt frá því að hún hafi verið ritari á umræddu bekkpressumóti í Kópavogi og skráð keppnisskýrslur. Hafi hún komið í húsið um kl. 14 og farið um kl. 18. Ákærði hafi verið kominn í húsið þegar hún kom og var hann eftir þegar hún fór. Hafi hann verið allan tímann sem hún dvaldist þarna og geti hún fullyrt það því hann hafi verið fyrir augum hennar allan tímann. Hún kveðst vera áhugamanneskja um lyftingar og þekkja til margra lyftingamanna, þ.á m. ákærða. Niðurstaða Ákærði hefur neitað sök frá upphafi. Aftur á móti hefur framburður hans ekki verið stöðugur. Hefur hann verið um sumt ótrúverðugur í sjálfu sér og er t. d. ekki að öllu leyti í samræmi við það sem eigendur Óðals, þau Garðar og Ingibjörg, bera í málinu. Þá er þess að gæta að ákærði falsaði nafn á miðann sem er í málinu og þykir það einnig veikja frásögn hans mjög. Þau vitni sem hafa borið að hann hafi verið á lyftingamótinu í Kópavogi geta ekki talist óvilhöll og framganga eins þeirra fyrir dómi, Dæju Bjarkar, var einurðarlaus og ekki að öllu leyti traustvekjandi. Skýrsla kraftlyftingasambandsins styrkir heldur ekki frásögn ákærða. Á hinn bóginn hafa þau Lisa Victoria og Sírnir Hallgrímur verið staðföst í framburði sínum um að ákærði hafi komið til hennar á Freyjugötu 24 í umrætt sinn. Ber að leggja til grundvallar frásögn stúlkunnar um ofbeldi og áverka ákærða við hana enda fær hún stuðning af læknisvottorðinu og vætti þeirra Gísla og Sírnis Hallgríms. Hefur ákærði orðið sekur um líkamsárás með þeim hætti sem lýst er í ákærunni og brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Refsing og sakarkostnaður Ákærði á að baki nokkurn sakferil. Í október 1996 var hann dæmdur í sekt fyrir líkamsárás og brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Þá var hann sektaður og sviptur ökurétti fyrir umferðarlagabrot í maí 1998. Í febrúar á þessu ári var hann dæmdur í 45 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir tollalaga- og umferðarlaga­brot og sviptur ökurétti. Var sá dómur staðfestur í Hæstarétti í sumar. Loks var hann sakfelldur fyrir lögreglusamþykktarbrot í mars, en þó ekki gerð sérstök refsing. Refsingu ákærða nú verður að tiltaka sem hegningarauka og ber að dæma upp skilorðsdóminn og gera ákærða refsingu í einu lagi. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Rétt þykir að fresta framkvæmd tveggja mánaða af refsingunni og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun til verjanda síns, Ólafs Sigurgeirssonar hrl., 45.000 krónur. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Völundur Helgi Þorbjörnsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Frestað er framkvæmd tveggja mánaða af refsingunni og fellur hún niður að liðnum 3 árum, haldi ákærði almennt skilorð almennra hegningarlaga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun til verjanda síns, Ólafs Sigurgeirssonar hrl., 45.000 krónur.
Mál nr. 298/2009
Kærumál Nauðungarsala Skaðabætur Frávísunarúrskurður staðfestur að hluta
M höfðaði mál fyrir héraðsdómi og var aðalkrafa hans tvíþætt. Annars vegar krafðist hann viðurkenningar á að „ranglega hafi verið staðið að nauðungarsölu“ fasteignar í sinni eigu og hins vegar skaðabóta auk dráttarvaxta vegna fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess sem aflaga hafi farið við nauðungarsöluna. Til vara krafðist hann þess að eftirstöðvar vegna skuldabréfa sem tryggðar voru með veðrétti í eignunum, yrði færðar niður um tiltekna fjárhæð. Málinu var vísað frá héraðsdómi og var sá úrskurður kærður. Í dómi Hæstaréttar segir að fyrri hluti aðalkröfu M feli aðeins í sér málsástæðu fyrir síðari hluta hennar og hafi M því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá sérstakan viðurkenningardóm um hana. Var henni því vísað frá dómi með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Hæstiréttur taldi hins vegar síðari aðalkröfuna, um greiðslu skaðabóta og dráttavaxta, nægilega rökstudda og reifaða til þess að unnt væri að leggja dóm á hana. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi að því er varðaði síðari aðalkröfu M. Þá staðfesti Hæstiréttur úrskurð héraðsdóms um frávísun varakröfu M, varðandi framkvæmd nauðungarsölunnar og úthlutun söluverð, með vísan til 3. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila og Kristins Brynjólfssonar stjórnarformanns og framkvæmdastjóra sóknaraðila. Kröfum sóknaraðila í máli því sem vísað var frá héraðsdómi er lýst í hinum kærða úrskurði. Aðalkrafa hans er tvíþætt. Annars vegar krefst hann viðurkenningar á að „ranglega hafi verið staðið að nauðungarsölu“ tveggja eignarhluta með tilgreindum fastanúmerum 18. september 2007. Nægilega er ljóst að fasteignarhlutar þessir eru að Rafstöðvarvegi 1a í Reykjavík. Hins vegar krefst hann skaðabóta auk dráttarvaxta vegna fjártjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna þess sem aflaga hafi farið við nauðungarsöluna. Ljóst er að fyrri hluti kröfunnar felur aðeins í sér málsástæðu fyrir síðari hluta hennar. Sóknaraðili hefur ekki lögvarða hagsmuni af því að fá sérstakan viðurkenningardóm um hana. Verður því með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa fyrri hluta aðalkröfu sóknaraðila frá dómi. Í hinum kærða úrskurði er atvikum lýst sem og fyrri tilraunum sóknaraðila til að hafa uppi kröfur á hendur varnaraðila í tilefni nauðungarsölunnar 18. september 2007. Um heimild fyrir síðari hluta aðalkröfu sinnar nú kveðst sóknaraðili vísa til 3. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Af málatilbúnaði hans er ljóst að hann telur varnaraðila hafa valdið sér tjóni með ólögmætum hætti með því að hafa lýst of hárri kröfu við nauðungarsöluna og ekki verið fús til að gefa upp rétta kröfufjárhæð. Þannig hafi sér verið gert ómögulegt að afstýra nauðungarsölunni með greiðslu kröfunnar. Fjárhæð kröfu sinnar byggir hann á því sem hann telur vera mismun á söluverði eignarhlutanna er varnaraðili keypti þá við nauðungarsöluna og matsverði sem hann hefur gert grein fyrir. Krafan er nægilega rökstudd og reifuð til þess að unnt sé að leggja dóm á hana. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi að því er þessa kröfu varðar og lagt fyrir héraðsdóm að taka hana til efnislegrar úrlausnar. Fallist verður á með héraðsdómi að varakrafa sóknaraðila varði framkvæmd nauðungarsölunnar og úthlutun söluverðs, en um þau atriði verður ekki dæmt á grundvelli nefndrar heimildar í 3. mgr. 80 gr. laga nr. 90/1991. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur um varakröfu sóknaraðila. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um frávísun á fyrri hluta aðalkröfu og varakröfu sóknaraðila, Miðstöðvarinnar ehf. eignarhaldsfélags, frá dómi. Lagt er fyrir héraðsdóm að taka til efnisúrlausnar síðari hluta aðalkröfu sóknaraðila. Varnaraðili, VBS Fjárfestingabanki hf., greiði sóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 72/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. janúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 28. febrúar 2012 klukkan 13. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdómur Reykjavíkur 31. janúar 2012. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að ákærða [X] [...], verði með úrskurði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 28. febrúar 2012, kl. 13:00. Í greinargerð ákæruvaldsins kemur fram að rannsóknargögn hafi borist ríkissaksóknara 21. desember sl., og hafi mál verið höfðað með útgáfu ákæru í dag, 3. janúar. Bent er á að í ákæru sé ákærða gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot og tolla-, lyfja- og lyfsölulagabrot með því að hafa staðið, saman með [Z], að innflutningi á fíkniefnum og steralyfjum ætluðum til söludreifingar í ágóðaskyni, þ.e. 9.908,06 g af amfetamíni, 8.100 töflum af fíkniefninu MDMA, 200,37 g af kókaíni, 11,73 g af fíkniefninu MDMA og eftirfarandi vefaukandi steralyfjum: 8.800 stykkjum af Metenolon töflum, 100 stykkjum af Nandrolon stungulyfi, 91 stykki af Primobolan stungulyfi, 100 stykkjum af Stanozolol töflum, 790 stykkjum af Sustanon ampúlum, 148 stykkjum af Testosteron stungulyfi, 1.800 stykkjum af Teostosteron töflum, 60 stykkjum af Danazol töflum og 60 millilítrum af Trenbolon stungulyfi, en fíkniefnin og steralyfin hafi verið flutt til Íslands frá Rotterdam í Hollandi í vörugámi með skipi frá fyrirtækinu [...] sem lagt hafi að bryggju í Straumsvík í Hafnarfirði 10. október sl. og hafi efnin samdægurs verið haldlögð af lögreglu. Í ákæru sé nánar rakið verkaskipting brotsins, sem og meint aðkoma meðákærða, [Y], að innflutningi á hluta steralyfjanna. Þá sé ákærða einnig gefið að sök fíkniefnalagabrot með því að hafa, mánudaginn 10. október á dvalarstað sínum að [...] í Reykjavík, haft í vörslum sínum 1,06 g af kókaíni sem lögregla hafi fundið við húsleit. Við þingfestingu málsins hafi ákærði játað sök hvað varðar innflutning á steralyfjum, sbr. hluta af ákærulið VI og fíkniefnalagabrot er varði vörslur á 1,06 g af kókaíni sem lögregla hafi fundið við húsleit á heimili ákærða, sbr. ákærulið VII. Ákærði hafi neitað sök hvað varðar innflutning á fíkniefnum ætluðum til söludreifingar í ágóðaskyni, sbr. hluta af ákærulið VI. Fyrirhugað sé að aðalmeðferð málsins fari fram þann 16. febrúar næstkomandi. Ákæruvaldið telji brot ákærða varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001 og 5. mgr., sbr. 1. og 2. mgr. 51. gr., sbr. 1. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963 og 1. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 32. gr., sbr. 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994 ásamt áorðnum breytingum og 1. mgr. 170. gr. tollalaga nr. 88/2005, sbr. 1. mgr. 6. gr., sbr. 7. gr. reglugerðar um innflutning einstaklinga á lyfjum til eigin nota nr. 212/1998 og 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 og auglýsingu nr. 232/2001 Þá er þess getið að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 11. október sl., í fyrstu á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, en frá 8. nóvember sl. á grundvelli 2. mgr. 95. gr. sömu laga, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 659/2011 og nr. 18/2012. Í fyrrnefndum dómum hafi Hæstiréttur fallist á að ákærði sé undir sterkum grun um að hafa framið þau brot sem hann sé ákærður fyrir. Að mati ríkissaksóknara liggi ákærði undir sterkum grun um að hafa framið ofangreind brot. Þá liggi fyrir að brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga geti varðað allt að 12 ára fangelsisrefsingu. Með hliðsjón af alvarleika sakarefnis og þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menn gangi ekki lausir þegar svo standi á sé þess krafist að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans. Vísist að öðru leyti um kröfuna til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem og fyrri úrskurða Héraðsdóms Reykjavíkur og dóma Hæstaréttar. Kærði hefur mótmælt kröfunni. Hann krefst þess að henni verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verið markaður skemmri tími. Niðurstaða: Eins og rakið hefur verið er ákærði undir sterkum grun um aðild að broti gegn lögum um ávana- og fíkniefni, með því að hafa staðið að innflutningi á umtalsverðu magni fíkniefna. Brot það sem ákærði er grunaður um að hafa framið getur varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 11. október sl., í fyrstu á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, en frá 8. nóvember sl. á grundvelli 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Samkvæmt framansögðu verður fallist á það með ákæruvaldinu að áframhaldandi gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, enda er fyrirhugað að aðalmeðferð málsins verði 16. febrúar næst komandi. Mál ákæruvaldsins gegn honum hefur því verið rekið með eðlilegum hraða. Samkvæmt þessu verður orðið við kröfu ákæruvaldsins, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Ákærði, [X] [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 28. febrúar 2012, kl. 13:00.
Mál nr. 213/2005
Stjórnsýsla Gjaldtaka Endurgreiðsla Landbúnaður
Árið 2001 greindist salmónella í saursýnum, sem tekin voru á svínabúi, sem S ehf. rekur. Til að ganga úr skugga um hvort kjöt svína frá búinu hefðu smitast af salmónellu við slátrun voru tekin stroksýni af kjötinu og þau rannsökuð með svokölluðu tecra-prófi. Ágreiningur reis milli S ehf. og Í hvort kostnaður af þessum sýnatökum og rannsóknum ætti að greiðast af S ehf. eða úr sérstökum sjóði samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997, þar sem kveðið sé á um landbúnaðarráðherra innheimti gjald af sláturleyfishöfum til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum. Á það var fallist að kostnaður, sem hafði hlotist af sýnatökunni og rannsóknunum, félli undir umrætt ákvæði, svo og undir b. lið 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 708/1996, eins og það ákvæði hljóðaði á þeim tíma sem kostnaðurinn féll til. Var Í því gert að endurgreiða S ehf. þann kostnað, sem félagið hafði þurft að standa undir vegna rannsóknanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 20. maí 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var skaðabótakröfu stefnda að fjárhæð 489.522 krónur vísað ex officio frá dómi og áfrýjandi sýknaður af skaðabótakröfu stefnda að fjárhæð 331.739 krónur. Aðilar una þeirri niðurstöðu og kemur hún ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum er ekki gerður greinarmunur á greiðsluskyldu úr sérstökum sjóði samkvæmt þeirri grein eftir því hvort eftirlitsaðgerðir eru reglubundnar og beinast að öllum sláturafurðum eða hvort þær eru sértækar og beinast að afurðum frá einstökum býlum. Þá var ekki heldur gerður greinarmunur að þessu leyti, sbr. b-lið 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 708/1996 um innheimtu gjalds vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum, sem í gildi var, þegar kostnaður sá féll til, sem um er deilt í máli þessu. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Sléttusvíni ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2005. I Mál þetta, sem dómtekið var 25. janúar sl., höfðaði Sléttusvín ehf., [...], Sléttabóli, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, Árnessýslu gegn íslenska ríkinu með stefnu birtri 29. júní 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði honum kr. 1.986.267 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 29. júní 2004 til greiðsludags og málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. II Stefnandi rekur svínabú og greindist salmonella þar um mitt ár 2001. Sama máli gegndi um nokkur önnur svínabú, en sýni voru tekin til rannsóknar á öllum svínabúum á landinu. Til að kanna hvort salmonella greindist í kjöti þeirra svína sem stefnandi lét slátra í sláturhúsi voru frá því á síðari hluta árs 2002 fram í janúar 2004 tekin stroksýni af kjötinu og þau rannsökuð með svokölluðu tecra-prófi. Sé niðurstaðan úr tecra-prófinu sú að kjötið sé smitað geta frekari rannsókir leitt í ljós að svo sé ekki. Kosturinn við tecra-prófið er sá að niðurstaða um það hvort smit er í kjötinu eða ekki liggur fyrir innan mjög skamms tíma og því hægt að selja kjötið ferskt sé það smitlaust. Annars þarf að sjóða kjötið til þess að það megi selja og fæst þá fyrir það lægra verð. Að öðrum kosti er kjötinu hent. Með fyrri aðferðum þurfti oft að bíða 7-10 daga eftir niðurstöðum að sögn stefnanda. Stefnandi heldur því fram að fyrir tecra-prófin eigi að greiða úr eftirlitssjóði samkvæmt 11. gr. laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum. Því hefur verið hafnað af hálfu stefnda og hefur stefnandi sjálfur orðið að greiða kostnaðinn við töku sýnanna og rannsóknir á þeim. Á árunum 2002-2004 greiddi stefnandi vegna þessa Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræðum á Keldum og Rannsóknaþjónustunni Sýni ehf. samtals kr. 1.706.035 samkvæmt reikningum sem lagðir hafa verið fram í málinu. Stefnandi fékk styrk úr Bjargráðasjóði að fjárhæð kr. 541.029 til þess að mæta þessum kostnaði og nemur endurgreiðslukrafa hans á hendur stefnda því kr. 1.165.006. Útreikningi þessarar kröfu er ekki mótmælt af stefnda. Stefnandi gerir einnig skaðabótakröfu á hendur stefnda og er hún tvíþætt. Stefnandi seldi Stjörnugrís ehf. svín á fæti á árinu 2002. Þegar þeim var slátrað var tekið stroksýni af kjötinu og fyrir það mun Stjörnugrís ehf. hafa greitt. Hefur stefnandi endurgreitt fyrirtækinu samtals kr. 815.870 af þessum sökum. Það kjöt sem var smitað samkvæmt niðurstöðu tecra-rannsóknar mátti selja eftir að það hafði verið soðið, en lægra verð fékkst þá fyrir kjötið eins og fyrr greinir. Stefnandi heldur því fram að með frekari rannsóknum hefði getað komið í ljós að kjötið væri ósýkt þrátt fyrir jákvæða niðurstöðu úr tecra-rannsókninni. Kjötið hafi því verðfallið vegna þess að frekari rannsóknir voru ekki gerðar á því og telur stefnandi sig hafa þar af leiðandi orðið fyrir tjóni sem nemi kr. 552.897. Frá þessum fjárhæðum, kr. 815.870 og 552.897 samanlögðum, dregur stefnandi styrk sem hann fékk frá Bjargráðasjóði að fjárhæð kr. 547.506 og nemur því skaðabótakrafa hans samtals kr. 821.261. Endurgreiðslukrafan og skaðabótakrafan nema því samanlagt stefnukröfum kr. 1.986.267. III A Eins að framan greinir byggir stefnandi endurgreiðslukröfu sína á 11. gr. laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum. Í 1. mgr. 11. gr. laganna segir m.a. þetta: „Þá skal heilbrigðisskoðun á öllum sláturafurðum fara fram í sláturhúsinu áður en frekari vinnsla fer fram eða þær eru afhentar til dreifingar.“ Í 2. mgr. segir m.a. eftirfarandi: „Til þess að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum skal landbúnaðarráðherra innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu landbúnaðarráðuneytisins.“ Eftirleiðis verður sjóður þessi kallaður eftirlitssjóðurinn. Stefnandi heldur því fram að samkvæmt tilvitnuðum lagaákvæðum sé skylt að greiða honum kostnaðinn við tecra-rannsóknirnar. Ekki sé heimilt að ákveða að úr eftirlitssjóðnum skuli aðeins greitt fyrir sumar sýnatökur en ekki aðrar, eins og landbúnaðarráðherra hafi ákveðið. Í gildistíð laga nr. 30/1966 um meðferð, skoðun og mat á sláturafurðum hafi sláturleyfishafar greitt kostnað við heilbrigðiseftirlitið beint til þeirra sem það önnuðust, sbr. og reglugerð nr. 168/1970 um heilbrigðisskoðun á sláturafurðum. Lögum nr. 30/1966 hafi verið breytt með lögum nr. 160/1994 og reglugerð nr. 168/1970 með reglugerð nr. 597/1994 og núverandi fyrirkomulag tekið upp, það sem sé kveðið á um í 11. gr. laga nr. 96/1997. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 160/1994 komi fram að eftirlitsaðilar heilbrigðisyfirvalda í Evrópusambandinu og Bandaríkjunum hafi gert athugasemdir við það að sláturleyfishafar greiddu sjálfir eftirlitsmönnum í sláturhúsum kostnað við heilbrigðisskoðun á lifandi dýrum og sláturafurðum og mælingar á aðskotaefnum. Þessir erlendu eftirlitsaðilar hafi gert kröfu um að kostnaðurinn yrði greiddur af opinberum aðilum sem innheimti hann síðan hjá sláturleyfishöfum. Einnig komi fram að ekki myndi fást viðurkenning á sláturhúsum til útflutnings sláturafurða nema greiðslufyrirkomulaginu yrði breytt. Þetta hafi verið gert til að forðast hagsmunaárekstra og því hafi sérstakur sjóður verið settur á laggirnar. Sömu sjónarmið hafi ráðið því að þessu nýja fyrirkomulagi var haldið í lögum nr. 96/1997 eins og fram komi í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga. Þá byggir stefnandi kröfu sína einnig á ákvæðum reglugerðar nr. 708/1996 um innheimtu gjalds vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum, en sú reglugerð hafi haldið gildi sínu samkvæmt ákvæði í lögum nr. 96/1997. Í b-lið 3. gr. reglugerðarinnar sé tekið fram fyrir hvaða þætti heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum eigi að greiða úr eftirlitssjóðnum og hverja ekki. Þar segi að greiða eigi kostnað við töku sýna í sláturhúsum og úrvinnslu þeirra. Frá þessu sé engin undantekning gerð. Samkvæmt c-lið sömu greinar eigi og að greiða fyrir rannsóknir á sýnum vegna reglubundinna mælinga á lyfjaleifum og aðskotaefnum í sláturafurðum. Þá bendir stefnandi á ákvæði í 6. tl. 4. gr. reglugerðar nr. 168/1970 um heilbrigðisskoðun á sláturafurðum, eins og henni var breytt með 1. gr. reglugerðar nr. 597/1994, en þar sé sagt m.a. að kostnað vegna mælinga á aðskotaefnum í sláturafurðum skuli greiða af gjaldi sem innheimtist af öllu innvegnu kjöti í afurðastöð og sé þar augljóslega um að ræða gjaldið sem renni í eftirlitssjóðinn. Stefnandi vísar einnig til reglugerðar nr. 461/2003 um slátrun og meðferð sláturafurða en þar segi í niðurlagi 13. gr. að þóknun fyrir heilbrigðisskoðun skuli greidd úr eftirlitssjóði landbúnaðarráðuneytisins samkvæmt 11. gr. laga nr. 96/1997. Stefnandi telur þannig ljóst að eftirlitssjóðnum sé ekki einungis ætlað að standa straum af eftirliti með sláturhúsum heldur einnig sláturafurðum. Stefnandi bendir á að fjárhæð gjaldsins sem runnið hafi í eftirlitssjóð landbúnaðarráðuneytisins hafi verið breytt með lögum eftir því hver kostnaður hafi reynst við eftirlitið á hverjum tíma. Komi til aukið eftirlit, eða nýjar aðferðir sem hafi aukinn kostnað í för með sér, verði eðlilega að hækka gjaldið sem honum nemi. Allt þetta renni stoðum undir það að stefnda beri að greiða úr eftirlitssjóðnum kostnaðinn við sýnatöku af kjöti stefnanda. Enginn greinarmunur sé gerður í lögum á heilbrigðiseftirliti því sem greiða eigi fyrir úr sjóðnum og sé stefnda því lögskylt að greiða fyrir tecra-prófin. Sá skilningur sem stefndi byggi synjun sína á eigi enga stoð í lögum og sé því í andstöðu við lögmætisregluna. Af hálfu stefnda er því haldið fram að tecra-prófin hafi verið tekin upp sem valkostur fyrir svínabændur í því skyni að draga úr tjóni þeirra vegna salmonellusmits án þess að slakað væri á öryggiskröfum. Gjaldinu, sem renni í eftirlitssjóðinn, sé ætlað að standa straum af kostnaði vegna reglubundins eftirlits með sláturhúsum. Því sé hins vegar ekki ætlað að standa straum af kostnaði við sérstakar rannsóknir á einstökum lifandi sláturdýrum fyrir slátrun eða vegna verðflokkunar sláturafurða, sem sé gerð til hagsbóta fyrir seljendur afurðanna. Hér sé um að ræða sérstakt heilbrigðiseftirlit sem beinist að framleiðanda sláturafurða eða öðrum eigendum þeirra og kostnað vegna þess verði þeir sjálfir að bera. Stefndi heldur því fram að forsaga 11. gr. laga nr. 96/1997 styðji þetta sjónarmið. Þau lög hafi leyst af hólmi lög nr. 30/1966 en í 2. mgr. 5. gr. þeirra laga svo og 6. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 168/1970 hafi verið kveðið á um þóknun dýralæknis við heilbrigðisskoðun sláturgripa og eftirlit með hreinlæti og þrifnaði í sláturhúsum. Hér sé um að ræða launakostnað við skoðun og eftirlit en ekki kostnað við rannsóknir eins og tecra-prófið. Sama máli gegni í lögum nr. 160/1994, sem sett hafi verið í stað laga nr. 30/1996, og reglugerð nr. 597/1994 um breyting á reglugerð nr. 168/1970. Þar sé kveðið á um að laun kjötskoðunarlækna vegna heilbrigðiseftirlits og kostnað við mælingar á aðskotaefnum eigi að greiða af gjaldinu sem renni í eftirlitssjóðinn. Kostnaðarliðunum hafi ekki verið breytt, þótt ný aðferð hafi verið tekin upp við greiðslu þeirra. Hafa beri og í huga að engar salmonellurannsóknir hafi verið gerðar á þeim tíma þegar lögin og reglugerðirnar voru settar. Í reglugerð nr. 708/1996 um innheimtu gjalds vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum sé kveðið á um hverja þætti í heilbrigðiseftirliti með sláturafurðum eigi að greiða af gjaldinu. Ekki fái staðist að í b- og c-liðum 3. gr. þeirrar reglugerðar felist það að greiða skuli fyrir tecra-prófin úr eftirlitssjóðnum. Þær rannsóknir og sýnatökur sem þar greini varði eftirlit með sláturhúsinu sjálfu, s.s. sýnatökur og rannsóknir á búnaði, vatni o.fl. og sláturhóparannsóknir en ekki rannsókn á einstökum skrokkum. Undir c-liðinn falli reglubundnar mælingar á lyfjaleifum og aðskotaefnum í sláturafurðum og þá séu tekin sýni úr þvagi, fitu vöðvum og lifur. Aðeins örfá sýni af þessu tagi séu tekin árlega. Þá bendir stefndi á að í 13. gr. reglugerðar nr. 461/2003 um slátrun og meðferð sláturafurða sé kveðið á um eftirlit kjötskoðunarlæknis og að kostnað við eftirlitið eigi að greiða úr eftirlitssjóðnum. Samkvæmt 14. gr. reglugerðarinnar geti yfirdýralæknir fyrirskipað rannsóknir til að tryggja öryggi afurða meðal annars samkvæmt reglugerð nr. 650/ 2001 um heilbrigðiseftirlit sláturafurða, sláturhús, kjötfrystihús, meðferð og verkun sláturafurða til Bandaríkja Noður-Ameríku. Fyrir þær rannsóknir eigi sláturleyfishafi að greiða. Eins og áður er greint gerir stefnandi einnig skaðabótakröfu á hendur stefnda og er hún tvíþætt. Fyrri hluta skaðabótakröfunnar segir stefnandi vera vegna þátttöku hans í kostnaði við tecrapróf á svínum sem hann seldi Stjörnugrís hf. en það fyrirtæki greiddi. Á árinu 2002 hafi stefnandi selt Stjörnugrís ehf. 5477 grísi. Stefnandi kveðst hafa samþykkt að greiða Stjörnugrís ehf. kr. 815.870 í bætur vegna þessa. Til að mæta þessum kostnaði hafi hann fengið styrk frá Bjargráðasjóði að fjárhæð kr. 326.348, sem komi til frádráttar. Nemi því skaðabótakrafa þessi kr. 489.522. Stefnandi byggir á því að þennan kostnað eigi stefndi að greiða úr eftirlitssjóðnum á sömu forsendum og endurgreiðslukröfu hans. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á fjórum kreditreikningum til Stjörnugríss hf., sem eru samtals að fjárhæð kr. 815.870. Einnig kveðst stefnandi byggja þessa kröfu sína á yfirlýsingu Stjörnugríss hf. frá 21. janúar 2005 þar sem fram komi að það fyrirtæki hafi greitt kr. 3.235.826 fyrir tecrasýni á árinu 2002 vegna svína sem keypt hafi verið m.a. á fæti frá stefnanda og hafi hann samþykkt að taka þátt í kostnaðinum með greiðslu á kr. 815.870. Þá hefur stefnandi lagt fram hreyfingarlista til stuðnings þessari skaðabótakröfu. Þá heldur stefnandi því fram að styrkurinn frá Bjargráðasjóði feli í sér viðurkenningu á því að stefnandi eigi rétt á skaðabótum. Af hálfu stefnda er skaðabótakröfunni mótmælt á sömu forsendum og endurgreiðslukröfunni. Stefndi heldur því einnig fram að enginn grundvöllur sé fyrir því að greiða skaðabætur af þessu tagi. Greiðsla stefnanda byggist á samkomulagi hans við Stjörnugrís ehf. og sé krafan bæði vanreifuð og ósönnuð. Ekki komi t.d. fram í yfirlýsingu Stjörnugríss ehf. hve mikið fyrirtækið hafi greitt fyrir tecrapróf vegna svína sem það hafi keypt af stefnanda. Kröfunni sé því alfarið hafnað. C Stefndi hafnar þessari skaðabótakröfu og heldur því fram sem fyrr að tecra-prófun hafi verið notuð að ósk svínabænda og að kjötið yrði verðmetið á grundvelli hennar. Framhaldsrannsóknir hefðu tekið a.m.k. fimm daga og því sjálfgefið að eftir það hefði ekki verið hægt að selja kjötið ferskt auk þess sem hver ein framhaldsrannsókn hefði kostað kr. 10.000. Stefnandi hafi ekki óskað eftir framhaldsrannsóknum og hér sé engu saknæmu né ólögmætu athæfi stefnda til að dreifa sem stefnandi geti byggt skaðabótakröfu á. Þegar sú löggjöf var sett sem stefnandi byggir endurgreiðslukröfu sína á var ekki til að dreifa rannsóknum á sláturafurðum með tecra-prófum. Álitaefnið, að því er endurgreiðslukröfu stefnanda varðar, er því fyrst og fremst það hvort kostnaður sem þessum prófunum fylgir eigi engu að síður að greiðast úr eftirlitssjóðnum með sama hætti og sá kostnaður sem lög og reglugerðir þar að lútandi kveða á um að skuli greiddur úr sjóðnum. Eins og að framan er rakið var í 5. gr. laga nr. 30/1966, um meðferð, skoðun og mat á sláturafurðum, gert ráð fyrir heilbrigðisskoðun á öllum sláturfénaði sem lögin náðu til fyrir slátrun og eins á öllu kjöti og slátri af sláturfénaðinum í sláturhúsinu sjálfu áður en verkun þess fyrir sölu á opinberum markaði fór fram. Í reglugerð nr. 168/1970, um heilbrigðisskoðun á sláturafurðum, var síðan kveðið nánar á um það hvernig þessu eftirliti skyldi háttað. Lögum nr. 30/1966 var breytt með lögum nr. 160/1994 og eftirlitssjóðnum komið á fót. Í breytingalögunum var jafnframt ákveðið að gjaldið skyldi innheimt af hverju kílói kjöts og að nánari ákvæði um framkvæmd á innheimtu þess skyldi sett í reglugerð. Aðrar breytingar á lögunum voru ekki gerðar í það skiptið. Í 11. gr. gildandi laga nr. 96/1997, um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum, er lagaákvæðið um heilbrigðisskoðun efnislega óbreytt, að öðru leyti en því að sú breyting er gerð að heilbrigðisskoðun þarf ekki að fara fram fylgi sláturgrip í sláturhús upplýsingar um eldi, heilbrigði og lyfjagjöf samkvæmt reglum sem yfirdýralæknir setur. Ákvæði framangreindra laga og reglugerða eru almennt orðuð en þau verður þó að skilja svo að fyrst og fremst sé kveðið á um almenna, reglubundna heilbrigðisskoðun á öllum fénaði sem slátrað er í sláturhúsum, og sláturafurðum af þeim fénaði, og nái því efni sínu samkvæmt jafnt til salmonellusmits sem annars smits sem kann að vera í sláturafurðum. Í 1. gr. laga nr. 160/1994 um meðferð, skoðun og mat á sláturafurðum segir eftirfarandi: „Til þess að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit dýralækna með sláturafurðum skal landbúnaðarráðherra innheimta gjald af öllu innvegnu kjöti í afurðastöð sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu landbúnaðarráðuneytisins.“ Í núgldandi lögum nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum, segir um sama efni eftirfarandi: „Til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum skal landbúnaðarráðherra innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu landbúnaðarráðuneytisins.“ Í reglugerð nr. 597/1994, en með henni var breytt reglugerð nr. 168/1970 um heilbrigðisskoðun á sláturafurðum, segir m.a. þetta: „Laun kjötskoðunarlækna, aðstoðarfólks við heilbrigðiseftirlit og kostnað vegna mælinga á aðskotaefnum í sláturafurðum skal greiða af gjaldi sem innheimt er af öllu innvegnu kjöti í afurðastöð og rennur í sérstakan sjóð í vörslum yfirdýralæknis. Sláturleyfishafar skulu greiða vinnu við merkingu sláturafurða.“ Í reglugerð nr. 708/1996 um innheimtu gjalds vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum, sem nú er í gildi, segir eftirfarandi í 1. gr.: „Greiða skal gjald af öllu innvegnu kjöti í afurðastöð, sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu landbúnaðarráðuneytisins. Gjaldið skal vera kr. 2,25 á hvert kíló kjöts fyrir árin 1996 og 1997 og skal gjaldið standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit með sláturafurðum. Gjaldið miðast við raunkostnað við heilbrigðiseftirlit með sláturafurðum.“ Í 3. gr. segir eftirfarandi: „Gjaldið skal standa straum af eftirtöldum þáttum í heilbrigðiseftirliti sláturafurða: a. Launum og ferðakostnaði kjötskoðunarlækna og aðstoðarfólks þeirra. b. Kostnaði við töku sýna í sláturhúsum og úrvinnslu þeirra. c. Rannsóknum á sýnum vegna reglubundinna mælinga á lyfjaleifum og aðskotaefnum í sláturafurðum. d. Nauðsynlegu námsskeiðahaldi fyrir kjötskoðunarlækna og aðstoðarfólk þeirra, til viðhaldsmenntunar og samræmingar eftirlits á milli afurðastöðva. Gjaldið tekur ekki til greiðslu á fæðiskostnaði og kostnaði vegna hlífðarfatnaðar eftirlitsaðila.“ Því er ekki haldið fram að reglugerð nr. 708/1996 eigi ekki fulla stoð í lögum. Þessi ákvæði reglugerðarinnar eru til fyllingar lögum nr. 96/1997 og ákvæði c-liðar 1. mgr. 3. gr. er afdráttarlaust um það að kostnað við töku sýna í sláturhúsum og úrvinnslu þeirra eigi að greiða úr eftirlitssjóðnum, Hér er enginn greinarmunur gerður á sýnum og ekki heldur á því í hvaða tilgangi þau eru tekin eða hver úrvinnsla þeirra er. Enda þótt sýnt hafi verið fram á af hálfu stefnda að tecra-prófin hafi verið tekin upp fyrir tilstilli svínabænda og þeim bændum sérstaklega til hagsbóta, sem ráku svínabú þar sem salmonella hafði greinst, verður að fallast á það, eins og efni laga nr. 96/1997 og fortakslaust ákvæði í c-lið 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 708/1996 eru, að stefnandi geti engu að síður byggt kröfu sína um endurgreiðslu á þeim. Samkvæmt því ber að taka endurgreiðslukröfuna, kr. 1.165.006, til greina með þeim dráttarvöxtum sem krafist er. Fyrr er rakið að stefnandi kveðst hafa greitt Stjörnugrís hf. kr. 815.870 vegna tecra-prófa sem það fyrirtæki hafi greitt. Á móti komi styrkur stefnanda úr Bjargráðasjóði að fjárhæð kr. 326.348. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér mismuninn, kr. 489.522, sem skaðabætur. Stefndi hefur mótmælt þessari kröfu sem órökstuddri og vanreifaðri. Enda þótt fallist hafi verið á það að framan að stefnda beri að endurgreiða stefnanda kostnað sem hann greiddi sjálfur vegna tecra-rannsókna er þessi krafa stefnanda annars eðlis. Um er að ræða skaðabótakröfu sem byggð er á samningi sem stefnandi og Stjörnugrís hf. gerðu sín á milli, en stefndi kom á engan hátt að og verður að telja honum óviðkomandi. Stefnandi hefur auk kreditreikninganna lagt fram ýmis gögn sem hann segir styðja skaðabótakröfu sína. Þar á meðal er yfirlýsing frá Stjörnugrís hf. um að fyrirtækið hafi greitt ákveðna fjárhæð fyrir tecra-próf á árinu 2002 vegna svína sem keypt hafi verið af stefnanda bæði til slátrunar og eldis. Ekki er hægt að sjá af gögnum málsins hvernig þessum greiðslum var háttað en engir reikningar frá þeim er greiðslurnar fengu hafa verið lagðir fram. Þá er mikið álitamál, sem ekki hefur verið reifað í málinu, hvort eftirlitssjóðurinn eigi að standa straum af prófunum á þeim svínum sem seld voru Stjörnugrís hf. til eldis, en enginn greinarmunur virðist gerður á því í málsókninni hvort svínin voru seld til eldis eða slátrunar. Þá er óupplýst hvort Stjörnugrís ehf. á rétt til þess að fá endurgreiddan kostnað vegna tecra-prófa eða ekki. Þrátt fyrir þetta þykir ekki alveg útilokað að stefnandi geti átt einhvern bótarétt á hendur stefnda vegna framangreindra viðskipta við Stjörnugrís hf. Því þykir ekki unnt að taka sýknukröfu stefnda til greina heldur verður þessari skaðabótakröfu stefnanda vísað frá dómi ex officio. Þá gerir stefnandi kröfu um skaðabætur á hendur stefnda að fjárhæð kr. 331.739 vegna þess að kjöt af svínum, sem reyndist samkvæmt niðurstöðum tecra-prófa smitað af salmonellu, hafi ýmist verið verðfellt eða því hent. Frekari prófanir hefði átt að gera sem leitt hefðu getað í ljós að kjötið væri ósmitað. Engan veginn verður séð að sú skylda hafi hvílt á þeim sem önnuðust heilbrigðisskoðun að láta fara fram frekari rannsóknir á því kjöti sem reyndist smitað samkvæmt tecra-prófum og ekki er upplýst að stefnandi hafi gert kröfu til þess. Auk þess eru miklar líkur á því að niðurstaðan úr frekari prófum hefði orðið hin sama og úr tecra-prófunum og tjón stefnanda því óumflýjanlegt. Stefnandi hefur þannig ekki leitt sönnur að því að hann hafi beðið tjón sem stefndi beri ábyrgð á. Stefndi verður því sýknaður af þessari skaðabótakröfu stefnanda. Niðurstaða dómsins, samkvæmt því sem segir að framan, er sú sem greinir í dómsorði. Málskostnaður sem stefndi greiði stefnanda þykir hæfilega ákveðinn kr. 300.000 auk virðisaukaskatts. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð. Skaðabótakröfu stefnanda, Sléttusvíns ehf., að fjárhæð kr. 489.522, er vísað frá dómi. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af skaðabótakröfu stefnanda, að fjárhæð kr. 331.739. Stefndi greiði stefnanda kr. 1.165.006 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. júní 2004 til greiðsludags og kr. 300.000 í málskostnað auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 370/2016
Skaðabótamál Líkamstjón Matsgerð Gjafsókn
A höfðaði mál gegn V hf. og krafðist bóta úr almennri slysatryggingu hans hjá V hf. vegna tjóns sem hann varð fyrir annars vegar í umferðarslysi og hins vegar í vinnuslysi. Fyrir Hæstarétti var deilt um hvaða matsgerðir skyldi leggja til grundvallar kröfu A og upphafstíma dráttarvaxta. Var vísað til þess að undir rekstri málsins hefði verið aflað yfirmatsgerðar dómkvaddra manna um afleiðingar beggja slysanna. Var talið að engin rök stæðu til annars en að leggja yfirmatsgerðina til grundvallar við mat á tjóni A vegna umferðarslyssins og talið að matsgerð hinna dómkvöddu manna um afleiðingar vinnuslyssins hefði ekki verið hnekkt. Voru þær matsgerðir því lagðar til grundvallar útreikningi bóta til handa A. Þá staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu héraðsdóms að miða ætti upphafstíma dráttarvaxta við þann dag sem A breytti kröfugerð sinni undir rekstri málsins til samræmis við niðurstöðu matsgerðar sbr. síðari málslið 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson ogÞorgeir Ingi Njálsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. maí 2016. Hann krefst þess aðstefnda verði aðallega gert greiða sér 7.802.857 krónur, en til vara 6.964.830krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. október 2011 til greiðsludags. Að þvífrágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Undir rekstri máls þessa var aflað yfirmatsgerðar dómkvaddra manna um afleiðingarumferðarslyss þess, sem áfrýjandi varð fyrir 17. febrúar 2008, og matsgerðardómkvaddra manna um afleiðingar vinnuslyss áfrýjanda 21. apríl sama ár. Enginrök standa til annars en að leggja yfirmatsgerðina til grundvallar við mat átjóni áfrýjanda vegna umferðarslyssins og þá hefur matsgerð hinna dómkvöddumanna um afleiðingar vinnuslyssins ekki verið hnekkt. Verða framangreindarmatsgerðir því lagðar til grundvallar útreikningi bóta til handa áfrýjanda, enum hann er ekki tölulegur ágreiningur milli aðila. Þá eru ekki efni til aðákveða annan upphafsdag dráttarvaxta en gert var í héraðsdómi. Samkvæmt þessuverður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að málskostnaður milli aðila fyrir Hæstarétti falli niður, en umgjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars2016.Málþetta var höfðað 28. september 2011 og dómtekið 16. mars 2016.Stefnandier A, […]. Stefndier Vörður tryggingar hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallegaað stefndi, greiði stefnanda 8.592.753 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þingfestingardegi tilgreiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi, greiði stefnanda7.802.857 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Tilþrautavara krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 6.964.830 kr. meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001,frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þákrefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnda eins og máliðværi ekki gjafsóknarmál.Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda en auk þess krefst hann málskostnaðar.Meðdómi Hæstaréttar í máli nr. 634/2015 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísaðheim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekkihafði verið fylgt fyrirmælum síðari ml. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. I.Málavextir Stefnandilenti í tveimur slysum á árinu 2008. Annars vegar umferðarslysi þann 17.febrúar og hins vegar vinnuslysi 21. apríl. Fyrra slysið varð þegar bifreið varekið utan í [bifreið] sem stefnandi var farþegi í. Seinna slysið varð erstefnandi, sem er […], var við störf, þegar steypumótaflekar runnu til ogskullu á öxlum, baki og fótleggjum hans. Umferðarslysið var skráð í málaskrá lögreglunnarsem kom á vettvang en ekki kom til frekari afskipta hennar þar sem ökumenngengu sjálfir frá tjónstilkynningu. Stefnandi kom hins vegar á lögreglustöðinaþann 21. febrúar 2008 að eigin frumkvæði og óskaði eftir því að lögregluskýrslayrði gerð vegna slyssins. Kvaðst hann hafa rekist í gluggapóst bifreiðarinnarer áreksturinn varð og fengið höfuðhögg, auk þess sem hann hefði meiðst áhandlegg eða hönd. Hann hafi setið vinstra megin í aftursæti bifreiðarinnar ánöryggisbeltis. Leitaði hann til læknis vegna höfuðverkjar þann 19. febrúar2008. Af þessu tilefni var tekin símaskýrsla af leigubílstjóra bifreiðarinnarog kvað hann allnokkurt högg hafa komið á vinstri hlið bifreiðarinnar, áafturhurð og skottlok. Tók hann fram að stefnandi hefði verið nokkuð ölvaður ogsennilega hálfsofandi þegar óhappið varð. Hefði hann kallað til aðraleigubifreið fyrir stefnanda sem hafi aðspurður sagt að „allt væri í lagi“. Tjónstilkynningvegna umferðarslyssins er dagsett 17. og 18. febrúar 2008 og útfyllt afökumönnum. Þar kemur fram að rispur og dæld hafi verið á vinstri hurð og brettileigubifreiðarinnar en rispur og dældir á hægra frambretti hinnarbifreiðarinnar. Í læknisvottorði B læknis, dagsettu 4. desember 2008, kemurfram að stefnandi hafi leitað til hans þann 19. febrúar 2008 vegnaumferðaróhapps sem hann lenti í tveimur dögum áður. Kvartaði hann undanhöfuðverk og ógleði og eymslum í vinstri úlnlið. Við skoðun komu í ljós dreifðþreifieymsli í vinstri hlið höfuðs og hálsi aftanvert en enga bólgu eða mar varað sjá. Þá hafði hann fulla hreyfigetu í hálsi. Engin bólga var á vinstriúlnlið en hann kvartaði undan eymslum. Hreyfigeta úlnliðar var þó full. Varstefnandi greindur með vægan heilahristing, hálshnykk og tognun á úlnlið. Þann29. desember 2008 leitaði stefnandi til C heilsugæslulæknis og fékk beiðni umsjúkraþjálfun. Lýsti hann verkjum og stirðleika í vinstri öxl sem leiddi upp íhnakka og aftur í bak. Í sjúkraþjálfunarbeiðninni kemur fram að fráfærsla íöxlinni sé sársaukafull og dálítið skert og þreifieymsli náðu aðhnakkavöðvafestingu. Þess er getið í læknabréfi C frá 7. apríl 2009 aðstefnandi hafi ekki minnst á slysið, hvorki í þeirri heimsókn né öðrum heimsóknumá heilsugæsluna á árinu. Vottorð sjúkraþjálfara er á meðal gagna málsins enstefnandi kom til hans sjö sinnum á tímabilinu 9. janúar til 16. mars 2009vegna afleiðinga umferðarslyssins. Kemur þar fram að verstu verkirnir séu íhálsi, öxl og niður allan handlegginn vinstra megin. Af hálfu lögmanns stefnanda var kallað eftir gögnumvegna umferðarslyssins með bréfi til stefnda dagsettu 11. apríl 2008 og telstslysið hafa verið tilkynnt þá. Óupplýst er um samskipti lögmanns stefnanda viðstefnda fram til þess tíma er hann leitaði afstöðu stefnda til bótaskyldu úrslysatryggingunni með bréfi dagsettu 19. júní 2009 en því er haldið fram aðslík samskipti hefðu átt sér stað, m.a. í þeim tilgangi að afla sameiginlegrarmatsgerðar.Með matsbeiðni dagsettri 9. janúar 2009 óskaðistefnandi þess að D læknir og E læknir legðu mat á afleiðingar umferðarslyssinsfrá 17. febrúar 2008. Matsgerðin lá fyrir 8. júní 2009 og barst stefnda 19.júní 2009. Þar var varanlegur miski stefnanda metinn 12 stig og tímabundinörorka frá 17. febrúar 2008 til 9. mars 2008. Einsog áður er lýst lenti stefnandi í vinnuslysi þann 21. apríl 2008. Strax íkjölfar þess leitaði hann á slysadeild. Í vottorði F bæklunarlæknis, dagsettu19. október 2009, kemur fram sú lýsing stefnda að hann hafi fengið mótaflekaofan á bæði hné en þó meira á það vinstra. Hafi hann upplýst um aðgerð semframkvæmd hefði verið á vinstra hné þegar hann var um 10-11 áragamall. Við fyrstuskoðun hafi komið í ljós skrámur á vinstra hné og greinilegur vökvi hafi veriðtil staðar. Röntgenmynd hafi ekki leitt í ljós beináverka. Talið var að líklegtværi að blæðing hefði orðið í hné og fékk hann verkjalyf og var ráðlagt að notateygjusokk. Ekki var talið að sértæka meðferð þyrfti vegna hægra hnésins.Stefnandi hafi komið aftur í janúar 2009 vegna „einkenna frá mörgum stöðum“.Tengdi stefnandi einkenni sín sjálfur við bæði slysin. Í vottorðinu kemur framþað mat F að erfitt sé að skýra þau einkenni sem afleiðingar vinnuslyssins.Fram kemur að stefnanda hafi verið vísað til gigtarlæknis. Stefnanditilkynnti vinnuslysið rafrænt þann 31. janúar 2009 en undirritun mun hafavantað á tilkynninguna. Bréf barst frá lögmanni hans um hagsmunagæslu vegnaslyssins þann 30. júní 2009.Stefnandi leitaði til sjúkraþjálfara eftirvinnuslysið og kvartaði þá undan miklum verkjum í líkamanum sem héldu m.a.fyrir honum vöku. Reyndist hann mjög slæmur í öllu stoðkerfinu og verkirnirvíðtækir, m.a. í vinstra hné, vinstri öxl og hálsi. Meðferðaráætlun miðaði aðþví að ná niður verkjum, styrkja líkamann og bæta svefnvenjur.Í læknisvottorði G, dagsettu 6. júlí 2009, kemurfram að stefnandi hafi orðið fyrir vinnuslysi og hlotið skaða á vinstra hné.Hann hafi þó kvartað undan öðrum stoðkerfiseinkennum sem hann taldi sjálfur aðtengdust ekki slysinu, svo sem festumeini hér og þar og aumum hásinafestumo.fl. Taldi læknirinn að stefnandi gæti verið með psoriasisgigt og hófmeðhöndlun við henni auk þess sem hann sprautaði hann með sterum í bæði hné.Þann 25. maí 2009 hafi stefnandi haft samband. Kvað hann lyfin ekki hafa haftnein áhrif og að hann hafi þá hætt að taka þau inn. Beinaskann hafi leitt íljós einkenni slitgigtar en læknirinn taldi ekki unnt að útiloka bólgugigt. Þátaldi læknirinn hvorugt hægt að rekja til afleiðinga slyssins 21. apríl 2008.Stefnandi hóf endurhæfingu á […] vegna verkja í lokárs 2009 en fram kemur að hann hafi ekki staldrað lengi við eða aðeins til 8. janúar2010. Grunur hafi leikið á því að hann hefði fengið taugaskaða á vinstrigriplim þó að taugaleiðnipróf hefði ekki sýnt fram á nema heilkenniúlnliðsganga, það er að segja ummerki um þrýsting á miðtaug við úlnlið.Í kjölfarið var stefnanda vísað í sjúkraþjálfun oghóf hann meðferð 14. janúar 2010. Aðalvandamál voru sögð þunglyndi, ofvirkni,verkir í hnjám og ökklum, verkir í hálsi, verkir í vinstri handlegg,höfuðverkir og mikill skortur á þoli og styrk. Í vottorðinu segir að stefnandigangi með spelkur á báðum fótum og hafi verki í báðum hnjám en sé sérstaklegaóstöðugur hægra megin. Miklir verkir séu í vinstri handlegg, stefnandi getinánast ekkert notað hann og hann sofi illa vegna verkja. Segir í vottorðinu aðstefnandi sé orðinn virkari dagsdaglega og dregið hafi mjög mikið úr notkun áspelkum. Þá liggja frammi í málinu vottorð frá Hbæklunarskurðlækni, frá 13. ágúst 2013 og 31. maí 2015, sem meðhöndlaðistefnanda, m.a. vegna áverka á vinstra hné. Stefnandi hafi gengist undirliðspeglunaraðgerð á vinstra hné en verkir séu viðvarandi og erfitt að ráða viðþá. Nýlega hafi hann gengist undir aðra aðgerð á vinstra hné og var þá slípaðniður brjósk. Líklegt sé talið að stefnandi endi með gervilið í vinstra hné.Með bréfi stefnda dagsettu 13. janúar 2010 varbeiðni stefnanda um greiðslur úr almennri slysatryggingu hafnað vegnaofangreindra slysa með vísan til 120. gr. laga nr. 30/2004 umvátryggingarsamninga. Vísað var til þess að matsgerðin frá 8. júní 2009 hefðiekki tekið til afleiðinga vinnuslyssins frá 21. apríl 2008. Var sérstaklega aðþví vikið að stefndi hefði ekki minnst á vinnuslysið á matsfundi og vikið aðöðrum atriðum sem talin voru draga úr trúverðugleika stefnanda. Stefnandi skaut niðurstöðu þessari tilúrskurðarnefndar í vátryggingamálum þann 15. febrúar 2010. Álit nefndarinnarfrá 16. mars 2010 er að ekki verði við stefnanda sakast hafi skort áupplýsingar í málinu til að meta greiðsluskyldu vegna almennrarslysatryggingar. Hafi hann notið aðstoðar lögmanns við það. Stefnandi hafi ekkigefið rangar eða ófullnægjandi upplýsingar sem hann hafi vitað eða mátt vita aðmyndu leiða til greiðslu bóta sem hann ætti ekki rétt á eða hafi haft þannigforræði á gagnaöflun vegna málsins að hún hafi verið skipulögð með það fyriraugum að svíkja bætur út úr almennri slysatryggingu hans. Ekki yrði fullyrt aðlögmaðurinn hefði gefið þannig rangar upplýsingar um skjólstæðing sinn að unntværi að beita ákvæði 120. gr. laga nr. 30/2004. Í áliti nefndarinnar kom fram að ekki væri nægurgrundvöllur fyrir því að fallast á greiðsluskyldu stefnda. Gögn málsins gæfuekki óyggjandi upplýsingar um orsakatengsl milli þeirra tveggja slysa semstefnandi hafi lent í og óvinnufærni hans í dag. Þá fælu umrædd gögn ekki í sérsérstakt mat á afleiðingum þeirra þar sem tæmandi læknisfræðileg gögn ogupplýsingar liggi fyrir um heilsufar stefnanda fyrir og eftir slysin. Í kjölfar þessarar niðurstöðu höfðaði stefnandi málþetta. Einnig var rekið mál stefnanda gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. (héreftir VÍS) til greiðslu bóta úr ábyrgðartryggingu bifreiðar. Í tengslum við þaðmál var aflað sameiginlegrar matsgerðar og þess óskað að bæklunarlæknarnir I ogD mætu afleiðingar beggja slysanna. Matið lá fyrir 20. desember 2010 og voruniðurstöður þess m.a. þær að vegna umferðarslyss hefði tímabundið atvinnutjónstefnanda verið 100% frá 17. febrúar 2008 til 9. mars 2008 en 50% frá 1. júní2009 til 8. janúar 2010. Varanlegur miski var metinn 15 stig. Vegna vinnuslyssvar tímabundið atvinnutjón talið 50% frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010.Varanlegur miski var talinn 5%. Þegar matsgerðin lá fyrir aflaði VÍS einhliðaskýrslu Aðstoðar og öryggis, úr svonefndu PC Crash-tölvukerfi en niðurstöðurhennar, sem voru m.a. byggðar á formbreytingum bifreiðanna, þóttu ekki styðjaað slysið hefði valdið stefnanda líkamstjóni. Eftir að hafa fengið gögn þessi íhendur töldu matsmennirnir I og D forsendur þær er þeir byggðu niðurstöðursínar á varðandi umferðarslysið brostnar. Gæfu niðurstöðurnar því ekki réttamynd af tengslum slyssins við einkenni stefnanda. Stefnandi felldi sig ekki við þessa niðurstöðu ogfór þess á leit að dómkvaddir yrðu matsmenn til að leggja mat á afleiðingarslysanna beggja. Þann 27. febrúar 2012 voru J læknir og K lögmaður dómkvaddirtil starfa. Í matsgerð þeirra, sem er dagsett 27. ágúst 2012, kemur fram aðmatsmenn telja orsakasamband milli slysanna og þeirra einkenna sem matsbeiðandibyggi við í dag eins og nánar verður rakið í niðurstöðukafla. Þá töldu þeir tímabundiðatvinnutjón stefnanda vera til staðar vegna umferðarslyssins og vera 100% frá17. febrúar 2008 til 9. mars 2008 og 50% frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010.Varanlegur miski var talinn 12 stig. Tímabundið atvinnutjón vegna vinnuslyssinsværi 50% frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010. Varanlegur miski vegna þess slyssvar talinn 8 stig.Í tengslum við fyrrnefnt mál stefnanda á hendur VÍSvar aflað þriggja matsgerða sem allar voru lagðar fram í máli þessu. Í fyrstalagi matsgerðar dómkvaddra yfirmatsmannanna þeirra L og M bæklunarlækna og Nlögmanns, sem dagsett er 11. september 2013, vegna afleiðinga umferðarslyssins.Niðurstöður hennar voru þær helstar að orsakatengsl voru talin vera á millieinkenna stefnanda og slyssins eins og nánar verður gerð grein fyrir.Tímabundið atvinnutjón stefnanda var talið 100% frá 17. febrúar 2008 til 9.mars 2008 og 50% frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010. Varanlegur miski varmetinn 7 stig. Stöðugleikadagur var talinn 8. janúar 2010 er stefnandiútskrifaðist af […].Í öðru lagi var aflað matsgerðar O prófessors enhonum var falið að meta hraða bifreiðanna í umferðarslysinu og hvaðaþyngdarkraftar hefðu verkað á stefnanda. Niðurstöður hans voru m.a. þær að hannteldi meiri líkur en minni á því að stefnandi hefði hlotið líkamstjón viðáreksturinn, þ.e. að eðlisfræðileg orsakatengsl væru á milli árekstursins ogáverka hans. Í kjölfarið óskaði VÍS eftir því að dómkvaddir yrðu yfirmatsmennog var það gert þann 24. janúar 2013. Lá matsgerð P og R fyrir þann 10. júní2013. Gekk VÍS eftir þetta til uppgjörs við stefnanda og voru honum greiddarbætur vegna líkamstjóns af völdum umferðarslyssins úr ábyrgðartryggingubifreiðar.Ágreiningur aðila snýst þannig um það hvort stefndasé skylt að greiða stefnanda bætur úr slysatryggingu vegna umferðarslyssins 17.febrúar 2008 og vinnuslyssins 21. apríl 2008.II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi krefst bóta úrslysatryggingu stefnda vegna þess líkamstjóns sem hann varð fyrir í slysunum áárinu 2008. Krefst hann bóta vegna tímabundinnar örorku og varanlegs miska.Stefnandi byggir aðalkröfu sína ámatsgerð J og K, dómkvaddra matsmanna, frá 27. ágúst 2012. Því mati hafi ekkiverið hnekkt. Varakrafa stefnanda er grundvölluð á matsgerð I og D frá 20.desember 2010. Þrautavarakrafa stefnanda byggir á yfirmatsgerð L, M og N frá11. september 2013, vegna umferðarslyssins en á mati J og K vegnavinnuslyssins. Stefnandi telur stefnda ekki hafafært fram nein haldbær rök fyrir þeirri afstöðu sinni að hafna bótaskyldu úrslysatryggingu stefnanda. Þær ástæður sem upphaflega hafi verið færðar fram afhálfu félagsins, þ.e. ósönnuð orsakatengsl, haldi ekki lengur, þegar nú liggifyrir nokkrar matsgerðir sem staðfesti orsakatengslin. Ljóst sé af gögnum málsins aðstefnandi hafi upplýst stefnda um bæði slysin, annars vegar með tilkynningu 11.apríl 2008 vegna umferðarslyssins og sérstakri tjónstilkynningu í gegnumheimasíðu félagsins þann 31. janúar 2009. Ekki sé hægt að gera ráð fyrir því aðtjónþolar geri sér í öllum tilvikum grein fyrir því að afleiðingar smávægilegraslysa hafi ávallt þýðingu þegar afleiðingar annarra slysa eru metnar.Sérstaklega eigi þetta við þegar um aðgreinda líkamshluta sé að ræða. Bendirstefnandi á að í tilviki hans fólust afleiðingar umferðarslyssins íhöfuðáverkum, hálstognun og úlnliðsáverkum, en afleiðingar vinnuslyssins hafifyrst og fremst verið áverkar á hnjám. Af þessum sökum sé skiljanlegt aðstefnandi hafi ef til vill ekki talið þörf á að nefna sérstaklega í mati vegnaumferðarslyssins, að hann hafi slasast á hnjám í apríl 2008.Stefnandi vísar því á bug að hafaleynt stefnda upplýsingum en stefndi hafi hafnað bótaskyldu úr almennrislysatryggingu vegna slysanna með vísan til 120. gr. laga umvátryggingarsamninga nr. 30/2004. Hafi stefnandi rakið sjónarmið sín í kærusinni til úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum og í niðurstöðu sinni hafnaðinefndin því að stefnandi hefði brotið gegn ákvæðinu.Matsgerðar D og I hafi verið aflað íframhaldi af áliti úrskurðarnefndar. Í kjölfar þess að matsmennirnirendurskoðuðu niðurstöðu sína að teknu tilliti til skýrslu Aksturs og öryggishafi stefnandi aflað dómkvadds mats J og K. Hafi stefnandi ekki getað sætt sigvið að fyrrnefnd skýrsla gæti einhliða hnekkt niðurstöðu matsgerðar, sér í lagiað umrædd skýrsla gæti vikið til hliðar mati á vinnuslysi sem væri alls óskyltumferðarslysinu. Með matsgerð þessari hafi verið staðfest að orsakatengsl væruá milli slysanna og tiltekins líkamstjóns stefnanda. Orsakatengsl hafi einnigverið staðfest með yfirmatsgerð L, M og N.Þá liggi fyrir skýrsla, undirmatsgerðog yfirmatsgerð um meintan hraða bifreiðanna í umferðarslysinu. Þær tværfyrrnefndu hafi legið fyrir við framkvæmd matsgerðar dómkvaddra matsmanna ogallar þrjár við framkvæmd yfirmatsgerðar vegna umferðarslyssins.Í stefnu er að finna sundurliðaðaaðal-, vara- og þrautavarakröfu stefnanda. Annars vegar er reiknuð úttímabundin örorka og hins vegar varanleg örorka vegna beggja slysanna. Ekki erágreiningur um útreikning þeirra fjárhæða sem þar eru settar fram. Bendirstefnandi á að útreikningarnir séu í samræmi við skilmála almennrarslysatryggingar hjá stefnda, S-1. Taki útreikningur stefnanda vegna bóta fyrirumferðarslysið meðal annars mið af ákvæði 2.3 í skilmálunum varðandi það aðbætur vátryggingarinnar skerðist um 50% vegna varanlegrar örorku og tímabundinsmissis starfsorku, lendi vátryggður í slysi sem bótaskylt sé úr lögboðinniábyrgðartryggingu ökutækis samkvæmt gildandi umferðarlögum.III.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir sýknukröfu sína á nokkrummálsástæðum. Í fyrsta lagi telur hann málshöfðunarfrest samkvæmt 124. gr. laganr. 30/2004 liðinn. Fyrir liggi að bótaskyldu hafi verið hafnað 13. janúar 2010. Stefnandi hafi skotið málinutil úrskurðarnefndar í vátryggingamálum en álit nefndarinnar hafi legið fyrir16. mars 2010. Mál þetta hafi verið höfðað 28. september 2011 eða liðlega 18mánuðum eftir niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Telur stefndi að þar semstefnandi hafi ekki aðhafst neitt sem rofið gæti málshöfðunarfrest, aðstaðfestri synjun úrskurðarnefndarinnar, hafi frestur stefnanda til þess aðgrípa til þess réttarúrræðis runnið út þann 16. mars 2011. Í öðru lagi byggir stefndi á því aðfrestur til að hlutast til um mat á afleiðingum slyss samkvæmt grein 4.7 ískilmálum slysatryggingar, hafi verið liðinn. Þar komi fram að örorkumat skuliundantekningarlaust framkvæma í síðasta lagi þremur árum eftir slys. Þegar efnthafi verið til málsóknar þessarar í lok september 2011 hafi ekkert giltörorkumat sem leggja hafi mátt til grundvallar við uppgjör bóta, legið fyrir.Fyrir liggi að matsgerð I og D hafi verið dregin til baka af og geti því ekkigrundvallað fjárkröfu stefnanda. Í þriðja lagi byggir stefndi á því aðstefnandi hafi glatað hugsanlegum bótarétti sínum með vísan til 2. mgr. 120.gr. laga nr. 30/2004. Hafi stefndi bent á það að eftir að matsgerð frá 8. júní2009 hafi legið fyrir hafi verið haldið svo á málum af hálfu stefnanda að hannhefði fyrirgert bótarétti sínum með vísvitandi rangri upplýsingagjöf. Er nánarrakið í greinargerð hvaða athafnir og athafnaleysi stefnanda sé þess valdandiað hann hafi að mati stefnda fyrirgert rétti sínum til bóta.Í fjórða lagi byggir stefndi á því aðmeint tjón stefnanda sé ósannað. Hvað tímabundna óvinnufærni stefnanda varði séhún nánast metin að líkum enda væru læknisvottorð, þar sem kveðið væri á umóvinnufærni stefnanda, ekki lögð til grundvallar enda stönguðust þau á viðmálavöxtu. Samkvæmt grein 3.3 í skilmálum slysatryggingar sé það stefnda aðmeta starfsorkumissi og varanleika hans á grundvelli læknisvottorða og annarragagna. Þá telur stefndi ljóst hvað varði varanlegan miska að stefnanda sé ekkitækt að byggja á matsniðurstöðu sem réttri sem matsmenn vilji ekki standa við.Þrátt fyrir að stefndi hafi aflað nýrra matsgerða eftir málshöfðun ogorsakatengsl á milli óhappa stefnanda og afleiðinga talin sönnuð sé ekki hjáþví litið að upplýsingar um síðara óhappið sem stefnandi hafi viljað leiða réttaf séu næsta ónákvæmar og óljósar. Í raun sé ekkert nema einhliða frásögnstefnanda sem staðfesti að sá atburður hafi í raun gerst þótt það sem slíkthafi ekki verið rengt af hálfu stefnda.Að lokum telur stefndi hugtaksskilyrðumskilmála almennrar slysatryggingar ekki fullnægt eins og nefnt hafi verið. Hvað tímabundinn missi starfsorkusnertir verði eftir því sem næst verður komist helst talið að sá missir hafiátt sér samþættar orsakir. Upplýst sé að stefnandi hafi átt við óvinnufærni aðstríða vegna útbreiddra verkja í stoðkerfi sem greint hafi verið að stöfuðu afgigt. Þá hafi því verið haldið á lofti að stefnandi hafi átt við mikiðþunglyndi að stríða á tímabili. Hvort tveggja, gigt og þunglyndi, séheilsufarsvandamál sem án vafa hafi átt þátt í starfsorkumissi stefnanda enþess hafi aldrei verið freistað að meta þátt þeirra vandamála. Kveðið er á um ígrein 3.2 í skilmálum tryggingarinnar að lækka beri dagpeninga tryggingarinnarí beinu hlutfalli við slíkt enda eðli slysatryggingarinnar eingöngu að bætalæknisfræðilegar afleiðingar slysa, ekki sjúkdóma. Að sama brunni beri meðvaranlegar afleiðingar en í grein 8.9 sé sérstaklega kveðið á um að tjón vegnaslitgigtar eða hvers kyns annarra gigtarsjúkdóma verði ekki bætt samkvæmtþessari vátryggingu jafnvel þótt slys teljist sönnuð orsök. IV.Niðurstaða Aðila málsins greinir á um hvortstefnandi eigi rétt til bóta úr almennri slysatryggingu hans hjá stefnda vegnaslysa er hann varð fyrir á árinu 2008, annars vegar vegna umferðarslyss og hinsvegar vegna vinnuslyss. Stefnandi krefst greiðslu bóta fyrir tímabundna örorkuog varanlegan miska sem hann telur sig hafa orðið fyrir og megi rekja tilþeirra. Óumdeilt er að í kjölfar seinna slyssins varð stefnandi með ölluóvinnufær.Stefndihafnaði greiðslu bóta og taldi forsendur ekki hafa staðið til þess að svo mættivera. Til stuðnings sýknukröfu sinni teflir hann fram nokkrum málsástæðum. Fyrirþað fyrsta telur stefndi málshöfðunarfrest samkvæmt 2. mgr. 124. gr. laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga liðinn. Í ákvæðinu segir að hafni félagið kröfuum bætur í heild eða hluta glati sá sem á rétt til bóta þeim rétti ef hannhefur ekki höfðað mál eða krafist meðferðar málsins fyrir úrskurðarnefnd ívátryggingamálum innan árs frá því að hann fékk skriflega tilkynningu umhöfnunina. Enn fremur segir að í tilkynningu félagsins verði að koma fram hverlengd frestsins sé, hvernig honum verði slitið og lögfylgjur þess að það séekki gert. Einsog áður segir tilkynnti stefndi stefnanda afstöðu sína í samræmi við ákvæðiðmeð bréfi dagsettu 13. janúar 2010. Rúmum mánuði síðar skaut stefnandi málinutil úrskurðarnefndar í vátryggingamálum og gætti þar með skilyrða ofangreindsákvæðis samkvæmt orðanna hljóðan. Gildir því einu að stefnandi hafi ekki höfðaðmál þetta fyrr en 28. september 2011. Því er þessari málsástæðu stefnda hafnað.Íannan stað byggir stefndi á því að frestur til að hlutast til um mat áafleiðingum slyss samkvæmt skilmálum slysatryggingar hafi verið liðinn. Vísarhann til greinar 4.7 í skilmálunum þar sem segir að undantekningarlaust skuliframkvæma örorkumat í síðasta lagi þremur árum eftir slys og skuli ákveða örorkunaeins og gera megi ráð fyrir að hún verði endanleg. Stefndi telur að ekkert giltörorkumat hafi legið fyrir innan frestsins ef miðað er við þann tíma er síðaraslysið átti sér stað. Frestur til að skila nýju örorkumati hafi þannig liðiðþann 21. apríl 2011.Einsog rakið hefur verið í kafla um málavexti tók málið nokkrum breytingum frá þvíað það var höfðað. Þá lágu fyrir tvær matsgerðir og tók aðeins önnur þeirra,matsgerð I og D frá 20. desember 2010, til afleiðinga beggja slysanna. Vegnaatvika er vörðuðu umferðarslysið töldu matsmennirnir ekki unnt að byggja ániðurstöðum matsgerðarinnar hvað það varðaði og tilkynntu það með tölvubréfiþann 8. júlí 2011. Í kjölfarið óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanna tilþess að leggja mat á afleiðingar beggja slysanna og lá það mat fyrir þann 27.ágúst 2012.Aðmati dómsins er þannig ljóst að matsgerð lá fyrir þar til hún var afturkölluðað hluta til þann 8. júlí 2011 en þá var þriggja ára fresturinn liðinn. Hafðistefnandi þá fyrst tilefni til þess að hlutast til um að afla nýrrarmatsgerðar. Verður kröfu stefnda um sýknu á þessum grundvelli því hafnað.Þábyggir stefndi á því að stefnandi hafi hugsanlega fyrirgert rétti sínum tilbóta með vísvitandi rangri upplýsingagjöf og vísar í þessu sambandi til 2. mgr.120. gr. laga nr. 30/2004. Í ákvæðinu kemur fram að sá sem veitir rangar eðaófullnægjandi upplýsingar, sem hann veit eða má vita að geta leitt til þess aðgreiddar verði út bætur sem hann á ekki rétt til, glatar öllum rétti til krafnaá hendur félaginu samkvæmt vátryggingarsamningum. Sé háttsemin ekki alvarleg,hún varði einungis hluta kröfunnar eða ef sérstakar ástæður mæla með því geturhann þó fengið bætur að hluta. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðiákvæðisins séu uppfyllt.Áðurer fram komið að stefndi byggði synjun sína um greiðslu bóta úr slysatrygginguá þessum grunni, m.a. við meðferð máls fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálumsem féllst ekki á að ákvæðið ætti við í málinu.Ígögnum málsins er að mati dómsins ekkert sem styður það að stefnandi hafivísvitandi veitt stefnda rangar upplýsingar í þeim tilgangi er ofangreintákvæði tiltekur. Ber þess að geta að hann gat á engan hátt borið hallann af þvíhvernig samskiptum við stefnda var háttað af hálfu lögmanns hans. Reyndargreinir lögmenn aðila á um hvernig tilteknum samskiptum var háttað á millilögmanns stefnanda og starfsmanna stefnda en um það liggja engin gögn fyrir. Þáer sérstaklega tilgreint í matsgerð D og E að þeir hafi undir höndumlæknisfræðileg gögn í tengslum við vinnuslys stefnanda og þeirra getið ísamantekt og áliti matsgerðar. Matsspurningar lutu hins vegar alfarið aðafleiðingum umferðarslyssins og kvaðst stefnandi því að fyrra bragði ekki hafarætt vinnuslysið. Aðþessu virtu er hafnað þeirri málsástæðu stefnda að stefnandi hafi með vísan til2. mgr. 120. gr. laga nr. 30/2004 glatað rétti til bóta. Er þannig niðurstaðadómsins að til staðar sé grundvöllur til greiðslu bóta úr hinni almennuslysatryggingu stefnanda. Íþinghaldi 10. nóvember 2014 lagði lögmaður stefnanda fram breytta kröfugerðstefnanda og setti fram aðal-, vara- og þrautavarakröfu. Var aðalkrafastefnanda byggð á matsgerð J og K og fól hún í sér umtalsverða hækkun fjárkröfufrá því sem áður var. Af hálfu stefnda var hækkun fjárkröfu mótmælt. Gegnandmælum stefnda kemst krafan ekki að og verður henni vísað frá dómi, sbr. 1.mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafastefnanda er hins vegar óbreytt frá því sem var í stefnu. Byggir hún á matsgerðI og D. Eins og áður er rakið töldu matsmennirnir í ljósi nýrra upplýsingaforsendur niðurstöðu þeirra um orsakatengsl vegna umferðarslyss stefnanda hafabrostið. Þetta staðfesti D fyrir dómi. Kvað hann niðurstöðu matsgerðar varðandivinnuslysið standa óhaggaðar. Krafastefnanda er þannig fram sett að útreikningur hennar byggir alfarið áofangreindri matsgerð. Þrátt fyrir að matsgerðin hafi í reynd aðeins veriðafturkölluð að hluta til verður hún ekki lögð til grundvallar við úrlausnmálsins. Fyrir liggur að nýrrar matsgerðar var aflað þar sem mat var lagt áafleiðingar slysanna beggja, að hluta til til þess að mæta ábendingum þeim semfram komu í áliti úrskurðarnefndar í vátryggingamálum.Varakröfu stefnanda erþví hafnað.Þrautavarakrafastefnanda byggir á yfirmatsgerð L, M og N vegna umferðarslyssins en á matsgerð Jog K vegna vinnuslyssins. Viðframkvæmd yfirmatsgerðar lágu fyrir, auk læknisfræðilegra gagna, allar þærmatsgerðir og skýrslur sem aflað hefur verið í tengslum við mál þetta svo ogmál stefnanda gegn VÍS.Íyfirmatsgerð er sjúkrasaga stefnanda rakin, m.a. tilgreind beinbrot á vinstriúlnlið fyrir 25 árum og á miðhandarbeini. Þá voru nefnd tvö bílslys sem hannlenti í á árunum 1989 og 1991 en afleiðingar þeirra voru hálsverkir og eymsli ívinstri úlnlið og verkir í hálsi og niður eftir baki eftir seinna slysið. Enginörorkumöt voru framkvæmd vegna þeirra áverka sem hér hafa verið nefndir. Eftirumferðarslysið 17. febrúar 2008 leitaði stefnandi á slysadeild og segir ímatsgerðinni að hann hafi lýst verk í vinstri handlegg, í hálsi og niður bak.Hann hafi ekki leitað til heimilislæknis fyrr en 29. desember 2008 og hafi þá,vegna líkamsástands síns, verið þunglyndur. Hafi hann þá verið orðinn mjögslæmur í vinstri handlegg. Vinstri öxlin hafi líka háð honum, hann hafi átterfitt með svefn og var í meðferð hjá sjúkraþjálfara.Umeinkenni þau sem stefnandi rakti sjálfur til slyssins kemur fram að hann hafiaðeins talið sig hafa 30% kraft í vinstri handlegg og við lyftu á lóðum næðihann ekki „fókus“. Kvartaði hann undan erfiðleikum við að stjórna fingrumvinstri handar og undan tilfinningarleysi í vinstri hendi. Þá væri hann með sífelldanseyðing í hálsinum sem ykist ef hann gerði ekki daglegar æfingar. Þau einkennisem hann hafi haft frá vinstri úlnlið og leiddu til sérstakra rannsókna væruhorfin. Þáer tiltekið að samkvæmt niðurstöðum segulómunar af hrygg stefnanda frá 13.ágúst 2013 hafi sést brjósklos í hálsi en til hægri, þ.e. ekki til þeirraráttar sem hann hafði einkenni á fundi með yfirmatsmönnum. Einnig hafi séstslitbreytingar sem væru algengar í jafnöldrum hans og almennt ekki taldarafleiðingar slysa.Umorsakatengsl slyssins og einkenni stefnanda telja yfirmatsmenn að orsakatengslséu á milli einkenna frá hálshrygg og slyssins. Er í þessu sambandi vísað tilþeirra einkenna sem stefnandi hafði við komu á slysadeild tveimur dögum eftirslysið, höfuðverk og einkenni frá hálsi. Þau einkenni sem hann hafi í dag fráhálsi samrýmist því að höfuð hans hafi kastast til við áreksturinn og hanntognað á hálshrygg. Telja yfirmatsmenn að ekki sé unnt að útiloka að stefnandihafi kastast til við umræddan árekstur og orðið fyrir tognunaráverka áhálshrygg. Hinirsérfróðu meðdómarar taka undir þetta mat. Samtímagögn sýna að stefnandi hafistrax er hann leitaði á slysadeild fundið fyrir ákveðnum einkennum í hálsi semhafi verið viðvarandi. Einkenni frá vinstri handlegg og öxl eru síðar tilkomin.Einkenni frá hægri öxl eru einnig til staðar og virðast ekki síður hástefnanda. Þegar litið er til heilsufarssögu stefnanda er allt eins líklegt aðþessi einkenni eigi sér aðrar orsakir. Þáer það mat hinna sérfróðu meðdómara að gögn málsins styðji ekki að hugsanleggigt eða þunglyndi hafi haft áhrif á starfsorkumissi stefnanda. Enginorsakatengsl eru því á milli þessara kvilla og núverandi einkenna hans.Þaðer niðurstaða yfirmatsmanna að stefnandi hafi hlotið tímabundið atvinnutjón viðslysið. Við mat á óvinnufærni voru lögð til grundvallar læknisfræðileg gögn ogeigin frásögn stefnanda. Var talið eðlilegt að miða óvinnufærni í framhaldi afslysinu við þrjár vikur frá slysdegi og aftur frá 1. júní 2009 til 8. janúar2010. Þá væri einnig getið um óvinnufærni í vottorði G læknis frá 6. júlí 2009en ekki tiltekið nákvæmlega hvernig henni hafi þá verið háttað. Tekið er framað þarna gæti einnig afleiðinga vinnuslyssins frá 21. apríl 2008 og því séaðeins að hálfu leyti hægt að rekja tímabilið til umferðarslyssins. Því teljisttímabundin óvinnufærni vegna slyssins 17. febrúar 2008 vera 100% frá 17.febrúar til 9. mars 2008 og 50% frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010. Ískýrslu sinni fyrir dómi lýsti stefnandi óvinnufærni sinni, eftir að hafa veriðalveg frá vinnu í þrjár vikur kvaðst hann hafa reynt að vinna eins og hannhafði úthald til en hafi sífellt versnað og verkir háð honum mikið. Að endinguhafi hann alfarið lagt niður vinnu og hafi það verið í kjölfar vinnuslyssins. Dómurinn telur að ofangreinduvirtu rétt að leggja til grundvallar niðurstöðu yfirmatsmanna um tímabundiðatvinnutjón vegna umferðarslyssins. Yfirmatsmenn töldu varanleganmiska stefnanda vera 7 stig samkvæmt miskatöflum. Við miskastigið var fyrst ogfremst lagt til grundvallar að um tognunaráverka á hálsi hafi verið að ræða meðeymslum og hreyfiskerðingu. Fram hafi komið hjá stefnanda að einkenni frávinstri úlnlið sem hafi verið til staðar fyrst eftir slysið væru horfin og hafiþví enginn varanlegur miski orðið á úlnliðnum. Hinir sérfróðu meðdómarar erusammála þessu mati. Umvinnuslys stefnanda segir í matsgerð J og K að stefnandi hafi farið tilskoðunar á slysadeild sama dag og vinnuslysið varð 21. apríl 2008. Á vinstrahné hafi verið skrámur, greinilegur vökvi í hnénu og líklegast einnig blæðing.Stefnandi hafi verið í meðferð hjá sjúkraþjálfara og leitað á slysadeild vegnaaukinna einkenna frá ökklum og hnjám á árinu 2009. Meðferð hafi verið haldiðáfram bæði á […], hjá sjúkraþjálfara og hjá H bæklunarlækni. Teljamatsmennirnir að orsakasamband sé á milli slyssins og staðfests áverka ávinstra hné. Hinir sérfróðu meðdómarar eru sömu skoðunar.Matsmenntelja stefnanda hafa hlotið tímabundið atvinnutjón í vinnuslysinu 21. apríl2008. Um óvinnufærni sé fyrst fjallað í læknisvottorði G en þess ekki getiðhvenær stefnandi varð óvinnufær. Sé óvinnufærni því metin að álitum og talið aðhún hefjist eftir meðferð á […] vegna beggja slysanna og hafi varað fram aðstöðugleikadegi. Telja þeir tímabundna óvinnufærni vera 50% frá 1. júní 2009til 8. janúar 2010. Dómurinn telur rétt að leggja til grundvallar þessaniðurstöðu yfirmatsmanna um tímabundið atvinnutjón vegna vinnuslyssins.Viðmat á varanlegum miska líta matsmenn til þess að um sé að ræða afleiðingaráverka á vinstra hné. Telja þeir varanlegan miska vegna slyssins hæfilegametinn 8 stig samkvæmt miskatöflum. Hafi þá verið tekið tillit til fyrri sögustefnanda en hún er ítarlega rakin í matsgerðinni. Hinir sérfróðu matsmenn erusammála ofangreindu mati.Aðöllu ofangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að fallist verði áþrautavarakröfu stefnanda og verður stefnda því gert að greiða honum bætur,6.964.830 krónur. Ekki er ágreiningur á milli aðila um útreikning fjárkröfunnar.Stefnandikrefst dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 fráþingfestingardegi til greiðsludags. Lögmaður stefnda mótmælti upphafstíma viðflutning málsins fyrir dómi en enga umfjöllun er að finna í greinargerð umdráttarvexti af fjárkröfu stefnanda. Eins og máli þessu er háttað og sér í lagiþegar litið er til þess að stefnandi gerði breytingar á kröfugerð sinni undirrekstri málsins, þar sem m.a. var tekið mið af niðurstöðu þeirra matsgerða semaflað var eftir að mál þetta var höfðað, þykir rétt með vísan til 2. ml. 9. gr.laga nr. 38/2001 að miða upphafstíma dráttarvaxta við það tímamark. Berfjárkrafa stefnanda því dráttarvexti frá 10. nóvember 2014 til greiðsludags.Þáþykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins, sbr. 3. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991.Stefnandinýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins dagsettu 23.apríl 2012. Gjafsóknin er takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi en þarfalla undir réttargjöld, þóknun lögmanns og undirmatsgerð. Skal allurgjafsóknarkostnaður, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Stefáns GeirsÞórissonar hrl., sem þykir þegar litið er til umfangs málsins, hæfilega ákveðin1.200.000 krónur, greiddur úr ríkissjóði.SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm ásamt meðdómsmönnunum HalldóriBaldurssyni og Yngva Ólafssyni, bæklunarskurðlæknum.D Ó M S O R Ð: Aðalkröfu stefnanda, A, er vísað frádómi. Stefndi, Vörður tryggingar hf.,greiði stefnanda, 6.964.830 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. lagaum vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 10. nóvember 2014 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður, þarmeð talin þóknun lögmanns stefnanda, Stefáns Geirs Þórissonar hrl., 1.200.000krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 115/1999
Ómerking Heimvísun Vitni Sératkvæði
K var handtekinn er hann kom til landsins með fíkniefni í farangri sínum. Kvaðst hann ekki vita hvernig efnin hefðu komist í tösku hans. Við aðalmeðferð málsins í héraði kom fram að vitnið G, sem hafði aðstoðað K við för hans til landsins, hafði látið lögreglu vita af komu hans og talið sig gera það í þágu eigin hagsmuna. Héraðsdómur afréð að virða framburð G að vettugi vegna þessara tengsla hans við málið. Talið var að dóminum hefði verið rétt að leggja mat á trúverðugleika og þýðingu framburðar G og taka rökstudda afstöðu til hans. Var málinu því vísað heim í hérað til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Var héraðsdómara einnig talið rétt að kveðja tvo meðdómendur til setu í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu hefur verið skotið til Hæstaréttar með stefnu 15. mars 1999 að ósk ákærða. Einnig er áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða og þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess aðallega, að hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins í héraði verði ómerkt og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, en til þrautavara þess, að refsing verði milduð. I. Ákærði var handtekinn á Keflavíkurflugvelli 1. september 1998 við komu til landsins frá Spáni, þegar fíkniefni fundust í farangri hans. Hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald 2. sama mánaðar og er enn í haldi vegna málsins, nú samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 1999. Rannsókn af hálfu lögreglu og ríkissaksóknara á atvikum að öflun efnanna og flutningi þeirra hingað og fyrirætlunum um ráðstöfun þeirra beindist meðal annars að því, hvort aðrir en ákærði væru við þetta riðnir, og virðist hún hafa borið takmarkaðan árangur. Ákærði hefur frá öndverðu neitað nokkurri vitneskju um efnin eða atvik að því, að þau komust í tösku hans. Hann var ákærður 17. desember 1998 fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, og talinn hafa flutt efnin hingað til lands andstætt lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, í ágóðaskyni og vitandi um, að þau væru að verulegu leyti ætluð til sölu hér á landi. Aðrir en hann hafa ekki sætt ákæru vegna málsins. II. Í hinum áfrýjaða dómi greinir frá framburði ákærða og vitna í málinu. Meðal þeirra er Guðmundur Ingi Þóroddsson, sem starfað hafði á sama skemmtistað og ákærði í Benidorm og veitti honum gistingu í íbúð sinni þar síðustu næturnar fyrir brottför hans, auk þess sem hann annaðist um útvegun á flugfarseðli fyrir ákærða og láni fyrir fargjaldinu, svo sem um getur í héraðsdómi. Við aðalmeðferð málsins í héraði 25. janúar 1999 skýrði þetta vitni frá því, að það hefði kvöldið fyrir brottför ákærða frá Spáni hringt í lögreglumann í Reykjavík, sem það þekkti frá fyrri tíð, og boðið fram upplýsingar um flutning á fíkniefnum til Íslands í þeirri von að fá að njóta ívilnunar af hálfu lögreglunnar í eldra máli, sem beinst hefði að því sjálfu. Í framhaldi af því hefði vitnið síðan átt símtal við lögreglumann í rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík og sagt honum, að ákærði væri á leið til landsins með fíkniefni daginn eftir. Lögreglumenn þessir staðfestu fyrir dóminum, að vitnið hefði sagt þeim frá ferð ákærða og gefið í skyn, að það óskaði eftir einhverju á móti, en af þeirra hálfu hefði því verið tjáð, að loforð um ívilnanir vegna þessarar uppljóstrunar kæmu ekki til greina. Fyrir lá, þegar ákært var í málinu, að lögreglunni hefði borist vísbending um, að fíkniefni kynnu að verða flutt til landsins í þetta sinn, en ekki varð ljóst fyrr en við aðalmeðferðina, að hún væri frá vitninu komin. Í niðurstöðuþætti hins áfrýjaða dóms er því lýst, að Guðmundur Ingi Þóroddsson hafi ljóstrað upp um ákærða og talið sig gera það í þágu eigin hagsmuna, og verði af þeim sökum ekki byggt á framburði hans í málinu. Þessa ályktun héraðsdómarans og þá reifun á framburði ákærða sjálfs, sem á eftir fer, verður að skilja svo, að dómarinn hafi afráðið að virða framburð þessa vitnis að vettugi og leggja ekki mat á þýðingu hans í sambandi við sakargiftirnar á hendur ákærða, hvort heldur til hags eða óhags honum, heldur dæma um málið á grundvelli þeirra annarra gagna, sem fram væru komin. Ljóst er þó, að framburðurinn lýtur að atvikum, sem máli geta skipt um skýringu á atferli ákærða og þeim verknaði, sem honum er gefinn að sök. Telja verður að því athuguðu, að dómaranum hafi ekki verið rétt að víkja þessum framburði til hliðar, heldur borið að leggja mat á trúverðugleika og þýðingu framburðarins og taka rökstudda afstöðu til hans eftir því mati, hliðstætt öðrum sönnunargögnum, sbr. VII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt þessu verður að líta svo á, að mál ákærða hafi ekki hlotið rétta meðferð fyrir héraðsdómi að öllu leyti. Verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju, svo sem ákærði hefur krafist. Eru ákvæði 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 þá höfð til hliðsjónar. Rétt er, eins og málinu er nú komið, að héraðsdómarinn neyti heimildar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 til að kveðja tvo aðra héraðsdómara til setu með sér í dómi við nýja meðferð málsins. Rétt þykir, að sakarkostnaður í héraði verði ákveðinn að nýju þegar málið er þar aftur tekið til efnisdóms. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, að meðtöldum málsvarnarlaunum, sem um er mælt í dómsorði. Til kostnaðarins telst einnig þóknun fyrir dómtúlkun við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins í héraði frá og með þinghaldi 25. janúar 1999 eiga að vera ómerk, og er málinu vísað heim í hérað til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar. Allur áfrýjunarkostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Í héraðsdómi er frá því skýrt að vitnið Guðmundur Ingi Þóroddsson hafi ljóstrað upp um ákærða við lögreglu hér á landi. Óljóst er hvað honum gekk til þessa, en fram kom í héraði að hann átti aðild að máli sem ekki var lokið, þótt meðferð þess fyrir lögreglu væri á enda. Héraðsdómari komst að þeirri niðurstöðu að þessa vegna yrði ekkert byggt á framburði Guðmundar Inga í málinu. Skilja verður afstöðu dómarans svo að hann hafi metið framburð vitnisins hlutdrægan og því almennt ótrúverðugan. Fyrir liggur hins vegar að ákærði hafði fíkniefnin í fórum sínum, svo sem vitnið lýsti fyrir lögreglu, eins var framburður þess um kaup á farseðli fyrir ákærða í samræmi við framburð annarra vitna. Hefði héraðsdómara verið rétt að rökstyðja betur og ítarlegar afstöðu sína til framburðar vitnisins. Þessi galli á héraðsdómi á þó ekki einn sér að leiða til ómerkingar dómsins og heimvísunar til nýrrar meðferðar í héraði, þar sem hann verður ekki talinn hafa áhrif á úrslit málsins svo einhverju skipti, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Ber því að ljúka efnisdómi á málið. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999. Ár 1999, fimmtudaginn 11. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 2241/1998: Ákæruvaldið gegn Kio Alexander Ayobam­bele Briggs sem tekið var til dóms hinn 24. febrúar s.l. að lokinni aðalmeðferð. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 17. desember s.l. á hendur ákærða, Kio Alexander Ayobambele Briggs, fæddum 4. september 1972 í Isling­ton, Bretlandi, “fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa, þriðju­daginn 1. september 1998, í ágóðaskyni flutt hingað til lands frá Alicante 2.031 töflu af MDMA (3.4 metýlendíoxímetamfetamín) sem ákærða var ljóst að voru að verulegu leyti ætlaðar til sölu hér á landi, en efnið fannst í tösku ákærða við komu hans til Keflavíkur. Telst þetta varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá er þess krafist að framangreind ávana- og fíkniefni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gerð upptæk, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986.” Málavextir Þriðjudaginn 1. september sl. kom ákærði með flugvél til Keflavíkurflugvallar frá Alicante á Spáni. Hafði hann með sér farangur í allstórri íþróttatösku sem flutt hafði verið í farangursrými flugvélarinnar. Við tollskoðun fannst í henni pakki sem innihélt 2031 “exstasy”-töflu með efninu metýlendíoxímetamfetamín (MDMA) sem er bannað hér á landi, sbr. reglugerð nr. 16, 1986 um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna. Töflurnar reyndust vega 290 – 295 mg hver og í hverri þeirra voru 80 – 81 mg af efninu metýlendíoxímetýlamfetamínklóríð. Eru töflurnar því nokkuð undir meðalstyrkleika, sem talinn er vera um 100 mg. Fyrir liggur að efni þetta er meðal hættulegustu fíkniefna sem í umferð eru. Töflur þessar voru í tveimur plastpökkum sem aftur var pakkað inn í rauðan og hvítan innkaupapoka, einnig úr plasti. Ekki fund­ust fingraför á umbúðunum. Í töskunni var fatnaður og skór, bækur og aðrir per­sónulegir munir. Þar á meðal voru buxur sem ákærði hefur ekki kannast við að eiga og virðast vera of litlar á hann. Í vasa á þeim fundust tveir bréfmiðar með riss­myndum sem talið hefur verið að séu af “komusal” í flugstöðinni á Keflavíkurflug­velli. Ákærði var með nokkra spænska peseta á sér en ekki aðra fjármuni eða greiðslu­kort. Ákærði er breskur ríkisborgari en hefur gefið upp heimilisfang í Madrid. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök og sagt að hann hafi ekki vitað af fíkni­efnunum í íþróttatöskunni. Í skýrslu sem hann gaf hjá lögreglunni í Reykjavík síðar um komudaginn, og hann hefur staðfest fyrir dómi, kvaðst hann hafa búið á Beni­dorm og tilgreindi heimilisfang þar sem reyndist vera heimilisfang tveggja íslenskra manna, sbr. hér á eftir. Kvaðst hann hafa unnið sem öryggisvörður í diskóteki á Benidorm. Kvaðst hann hafa pakkað niður í töskuna í íbúð sinni á Benidorm ásamt vinstúlku sinni tveim dögum áður en hann fór til Íslands. Hann hefði svo skilið töskuna eftir í íbúðinni og brugðið sér frá. Engir aðrir en þau tvö hefðu haft aðgang að íbúðinni. Seinna hefði hann tekið töskuna og farið á strætisvagnastöð þar sem hefði verið fjöldi manns, bæði Íslendingar og Spánverjar. Hann hefði þurft að bregða sér í símann og skilið töskuna eftir á gólfinu meðan hann talaði í símann og gætu það hafa verið tíu mínútur. Þegar hann hefði komið á flugstöðina hefði hann skilið töskuna eftir meðan hann brá sér á salerni. Í bæði skiptin hefði taskan verið eftirlitslaus og ólæst. Hann hefði tekið eftir því í flugstöðinni að búið var að færa töskuna til og að annar farangur hefði verið þar hjá henni. Ákærði kvaðst hafa komið hingað í atvinnuleit og ætlað að reyna fyrir sér í sjómennsku. Hefði hann hitt íslenska sjómenn á Spáni sem hefðu sagt honum að hann gæti unnið sér inn góð laun á sjó. Hann kvaðst ekki þekkja neina Íslendinga persónulega heldur aðeins hitt fólk sem kom til Spánar í frí. Hann kvaðst hafa keypt farseðilinn á ferðaskrifstofu í Benidorm fyrir 40.000 peseta. Hann hefði verið með lítið af peningum á sér en hins vegar með greiðslukort. Ákærði gaf aðra skýrslu hjá lögreglunni 3. september sl. Yfirheyrslan fylgir málinu á myndbandi sem dómarinn hefur skoðað. Þar kom fram hjá ákærða að hann teldi nú að hann hefði gleymt greiðslukortinu heima hjá sér. Þá skýrði hann frá því að hann hefði kynnst Íslendingi sem kallaður væri Gummi og ræki bar á diskóteki. Hafi Gummi selt sér farseðilinn á 40.000 peseta þar sem hann ætlaði ekki að nota hann. Hefði Gummi látið ferðaskrifstofu sem rekin er í einu hótelinu þarna breyta nafninu á farseðlinum. Gaf ákærði þá skýringu á þessum breytta framburði sínum að lög­gæslumenn hefðu spurt sig fyrir hvern hann væri að vinna og hann óttast að lögreglan teldi að hann hefði verið að flytja efnið fyrir þennan Gumma ef hann hefði sagt að Gummi hefði aðstoðað hann. Þá sagði ákærði að út af þessu með farseðilinn hefði hann dvalið í íbúð Gumma síðustu tvo dagana áður en hann flaug hingað. Hefðu þar verið fleiri Íslendingar, um fimm talsins, sem einnig voru á leið hingað. Þá sagði ákærði efnislega þetta: Ég óska eftir því að skýra frá öllu í sambandi við þetta mál og óska eftir því að samvinna mín verði til þess að ég fái vægari dóm. Ekki svo að skilja að ég telji neinn skuldbundinn til þess að veita mér vægari dóm, heldur geri ég þetta í þeirri von að ég fái vægari dóm. Þá sagði hann frá því að hann hefði heyrt Gumma tala um það að á Íslandi væri margt fólk sem ræki diskótek eða plötuútgáfu og væri alltaf til í að kaupa mikið af pillum. Ef til vill hefði Gummi eða einhver vina hans sett töflurnar í töskuna. Maður að nafni Benni hefði sagt sér að Gummi og vinir hans væru alltaf teknir í leit hjá tollgæslunni þegar þeir kæmu til Íslands. Kvaðst hann telja að Gummi eða einhver þeirra sem í íbúðinni voru hafi laumað þessu í töskuna í þeirri von að ekki yrði leitað hjá honum. Hann kvað mikla fíkniefnaneyslu hafa átt sér stað þarna í íbúð­inni og menn þar verið að tala um að þeir hefðu sent fíkniefni í pósti til Íslands. Ákærða var sýnt ljósrit af miðunum sem fundust í buxnavasa í tösku hans. Hann kvaðst ekki hafa sett þá í töskuna en aftur á móti hefði hann séð Gumma rissa á þá og hefði hann þá verið að tala við kunningja sinn sem farið hefði heim til Íslands daginn eftir. Hefðu þeir talað íslensku og hann ekki skilið hvað þeim fór á milli. Gæti hann ekki sagt hvað þessar teikningar þýddu. Kvaðst hann telja að þeir hefðu sett miðana í töskuna um leið og þeir komu töflunum fyrir í henni. Ákærði var spurður af hverju hann hefði komið hingað félaus og aðeins með léttan klæðnað. Kvaðst hann eins hafa átt von á því að honum líkaði ekki vinnan, yrði sjóveikur og þess háttar. Annars hefði hann ætlað að dveljast hér á landi í 10 mánuði. Auk þess hefði honum skilist það að hér á landi væri sjómönnum útveguð hlífðarföt. Kvaðst hann hafa fengið upplýsingar um aðstæður hér frá íslenskum sjómönnum sem hann hefði hitt á Spáni og álitið að ef hann hefði farið niður á bryggju hefði hann fengið vinnu og þar með peninga. Hann ítrekaði að hann hefði ekki vitað betur en hann væri með kreditkortið meðferðis og ekki hafa komist að því fyrr en eftir handtökuna að svo var ekki. Þá sagðist hann hafa treyst Gumma. Ákærði gaf enn skýrslu í málinu 10. september og hefur staðfest hana fyrir dómi. Hann var spurður hver stúlkan væri sem hefði hjálpað honum að pakka niður. Hann sagðist ekki mundu skýra frá nafni hennar eftir þá meðferð sem hann hefði fengið hjá lögreglunni. Þá sagðist hann ekki muna heimilisfang sitt á Benidorm. Hann breytti svo framburði sínum um þetta og sagðist ekki vilja gefa upp heim­ilis­fangið þar sem hann óttaðist að lögreglan myndi áreita saklausa vini hans sem hefðu skotið yfir hann skjólshúsi. Hann kvað það heimilisfang sem hann hefði gefið upp vera heimilisfang Gumma þar sem hann hefði búið tvo síðustu dagana fyrir brott­förina. Hann kvaðst vera skráður fyrir greiðslukortinu sem hann hefði verið með en neitaði að svara hvaða fyrirtæki hefði gefið það út. Aðspurður kvaðst hann undanfarin ár hafa starfað við öryggisvörslu, verið útkastari á diskótekum, tekið þátt í að skipu­leggja tónleika, unnið við blaðamennsku og verið atvinnumaður í amerískum fótbolta. Þá skýrði ákærði ítarlegar frá athöfnum sínum síðustu dagana fyrir ferðina hingað til lands. Hann kvaðst hafa ætlað að fara til Íslands og dvelja þar í tíu mánuði. Hann hefði verið að ræða þetta við Gumma og sagt að hann yrði að kaupa farmiða báðar leiðir og sagt að það væri dýrt. Gummi hefði þá boðið sér farmiða sem hann ætti og gilti aðra leiðina og hann þyrfti ekki að nota. Kvaðst ákærði hafa keypt af honum mið­ann daginn áður en hann fór til Íslands. Hefði hann farið með farangur sinn til Gumma að kvöldi 30. ágúst, milli klukkan 10 og 12. Hefði Gummi verið heima og annar Íslendingur til sem hafi verið sofandi. Kvaðst hann hafa farið þaðan á nætur­klúbb og skilið farangurinn eftir. Hefði hann ekki komið aftur heim til Gumma fyrr en um morguninn og þá hefðu verið þar staddir nokkrir Íslendingar sem hann ekki þekkti. Telur hann að einn þeirra eigi buxurnar með miðunum sem fundust í tösku hans við komuna til landsins. Kvaðst hann hafa lagt sig í sófa en farangurinn hefði verið inni í svefn­herbergi. Hann hefði ekki dvalið þarna lengi og farið út til þess að fá sér að borða og þegar hann kom aftur hafi fólk verið þarna ennþá. Vinstúlka hans hefði verið í för með honum og þau farið aftur og hefði hann ekki komið þarna aftur fyrr en um klukkan fimm morguninn eftir og þá tekið töskuna. Hefði kunningi Gumma ekið sér út á flugvöll. Hefði það atvikast þannig að hann hefði ætlað með rútu á flugvöllinn en hitt þennan kunningja fyrir tilviljun á rútustöðinni og beðið hann um að aka sér þangað. Hefði kunninginn einmitt verið á leið út á flugvöll. Hann gat ekki sagt nein deili á þessum manni en taldi að hann væri íslenskur. Hefði hann séð hann á tali við Gumma en ekki séð hann heima hjá honum. Þeir hefðu aðeins verið tveir í bílnum. Eftir að út á flugvöllinn kom hefði hann sest niður, síðan farið á salerni og eftir það farið í síma til þess að hringja. Hann hefði svo skráð sig inn og skilað inn far­angr­inum. Hann kvaðst hafa verið einn á flugvellinum og ekki minnast þess að hafa talað við nokkurn mann þar. Við meðferð málsins fyrir dómi hefur ákærði haldið fast við það að hann hafi komið hingað til þess að leita sér að vinnu hér á fiskiskipi. Kveðst hann hafa komið að máli við Gumma, framkvæmdastjóra “Íslenska barsins” í diskótekinu þar sem ákærði vann. Hafi Gummi sagt að hann ætti farmiða aðra leiðina til Íslands sem hann ætlaði ekki að nota og boðið sér miðann til kaups og hafi hann keypt miðann. Hann hafi sjálfur gengið frá farangri sínum í íbúð sinni en gist hjá Gumma tvo síðustu dagana fyrir brottförina. Varðandi uppdrættina tvo hefur hann sagt að hann hafi farið niður á strönd til þess að hlaupa og þegar hann hafi komið aftur í íbúðina hafi hann séð Gumma og nokkra kunningja hans sem sátu í kringum borð með miðana hjá sér og voru að tala saman á íslensku. Annað viti hann ekki um þessa uppdrætti. Lögreglan hafi svo sagt að þessi uppdráttur hefði fundist í vasanum á íþróttabuxum í tösku hans en hann eigi ekki þær buxur. Hann kveðst hafa farið upphaflega út á strætisvagna­stöðina til þess að fara út á flugvöll en kunningi hans úr diskótekinu, líklega íslenskur, hafi ekið sér þangað. Kveðst hann ekki þekkja manninn mjög vel. Ákærði kveðst ekki hafa hitt neinn sem hann þekkti út á flugvelli. Um fararefnin hefur hann sagt að hann hafi talið sig hafa verið með greiðslukort á sér. Lögreglan segi hins vegar að hann hafi ekki verið með neitt greiðslukort. Ákærði kveðst nú ekki eiga þetta greiðslukort sem um ræðir. Hann hefur skýrt frá því - þótt hann taki það fram að það sé alveg hans einkamál - að mjög góð vinkona hans eigi þetta greiðslukort og heimili sér að nota það þegar hann óski þess. Því miður geti hann ekki skýrt frá því hver þessi vinkona sé. Vilji hann það ekki þar sem hann hafi þekkt hana mjög lengi og vilji ekki flækja henni í þetta mál, þar sem hann hafi verið rang­lega ákærður. Um tilganginn með komu sinni hingað hefur ákærði sagt að margir íslenskir sjómenn sem voru í fríi á Spáni hafi sagt sér að ekki þyrfti annað en fara niður að höfn og spyrja fólk og væri alltaf eða nær alltaf hægt að fá pláss á bátum. Ákærði kveðst hafa orðið var við fíkniefnanotkun hjá Gumma og félögum hans. Helminginn af tím­anum hafi Gummi verið ruglaður af fíkniefnanotkun. Hann segir að taskan hans hafi verið ólæst í íbúðinni meðan hann var fjarverandi og hver sem er getað nálgast hana á meðan. Guðmundur Ingi Þórodsson, Gummi, hefur skýrt frá því við meðferð málsins fyrir dóminum að hann hafi kynnst ákærða þegar hann var að vinna á diskóteki þar sem vitnið rak bar á Spáni. Muni hann hafa frétt hjá einhverjum strákum að sjómenn hér hefðu góð laun. Hafi hann gist hjá vitninu í um vikutíma áður en hann fór til Íslands. Nokkru áður en ákærði fór til Íslands kveðst hann hafa séð hann pakka niður fyrir þessa ferð, þar á meðal fíkniefnum. Þau hafi verið í tveimur glærum pokum sem hann hafi svo pakkað inn í annan poka, hvítan eða rauðan. Kveðst vitnið hafa vitað að ákærði ætlaði með pakkann hingað til lands. Þeir hafi þó ekki rætt neitt um þetta. Vitnið hefur kannast við að hafa neytt fíkniefna á þessum tíma en segist vera hættur því nú. Að beiðni ákærða og í greiðaskyni kveðst hann hafa keypt fyrir hann flug­miðann og lánað honum fyrir farinu. Hann er ekki viss hvort hann lofaði ákærða að greiða fyrir honum fyrir eða eftir að hann sá hjá honum fíkniefnin. Hafi hann hringt á skrifstofu Plúsferða og pantað flugið. Þeir Sigurður Bragason hafi farið með ákærða í bíl út á flugvöll og minnir hann að hann hafi ekið. Hann hafi keypt miðann af fararstjóra á vellinum. Hann hafi ekki verið með næga peninga fyrir honum og fengið lánað hjá kunningja sínum, Benóný Benónýssyni, og sett vegabréfið sitt í pant fyrir því sem á vantaði. Hafi Benóný tekið út fyrir hann peninga í hraðbanka þarna á vellinum. Hann kveðst einnig hafa reynt að útvega ákærða far frá Keflavíkurflugvelli þegar hingað kæmi með því að hringja í félaga sinn, Gunnar Örn Haraldsson, og biðja hann um að sækja ákærða á völlinn. Gunnar Örn hafi hins vegar ekki getað komið þessu við. Vitnið kannaðist við að hafa rissað uppdrættina af komusal flug­stöðvarinnar í Keflavík á miða fyrir ákærða. Hafi þetta verið á laugardagskvöldi að þeir ákærði sátu tveir að drykkju heima hjá vitninu og hafi ákærði beðið sig að teikna þetta upp þar sem hann væri ókunnugur þar og kveðst hann að ósk ákærða hafa merkt inn á uppdrættina hvar löggæslumennirnir væru. Vitnið hefur viðurkennt fyrir dóminum að kvöldið áður en ákærði fór til Íslands hafi hann haft samband við Einar Ásbjörnsson lögreglumann, sem hann þekkti, en Einar hefði verið búinn að tala við sig um möguleika á því að semja um gamalt mál ef hann léti hann hafa eitthvert annað mál í staðinn. Hafi Einar hringt í Ásgeir Karlsson sem svo hafi hringt í sig. Kveðst hann hafa sagt lögreglunni til ákærða, að hann væri á leið til landsins með fíkniefni. Hafi þeir sagt að það væri möguleiki á að semja um þetta. Eftir að búið var að handtaka ákærða hafi þeir sagt að það væri of seint að semja um þetta mál en þeir mundu ræða við hann í sambandi við framtíðina. Lögreglumennirnir hafa staðfest það fyrir dóminum að Guðmundur Ingi hafi sagt til ákærða og viljað fá greiða á móti hjá lögreglunni vegna eldra máls. Þeir segjast hafa sagt honum það strax að slíkt kæmi ekki til mála. Benoný Benonýsson, Benni, hefur gefið skýrslu fyrir dóminum. Kemur fram hjá honum að hann hafi kynnst Guðmundi Inga á Spáni þegar vitnið var að vinna þar. Ákærða hafi hann svo kynnst fyrir skömmu. Hann hafi spurt marga íslenska stráka sem þarna hafi verið og vitnið þekkti hvort þeir gætu útvegað honum vinnu á Íslandi. Hafi hann svo ekki haft meira af ákærða að segja fyrr en þeir hittust úti á flugvelli að vitnið var á heimleið og ákærði að fara með sömu flugvél. Hann hafi verið þarna með Guð­mundi Inga og þeir verið í vandræðum með að borga farseðilinn. Hafi Guð­mundur Ingi spurt sig hvort hann gæti lánað sér peninga og kveðst hann hafa gengist inn á það og tekið út jafnvirði 12.500 króna og lánað honum. Eftir á hafi þeir ákærði svo spjallað saman. Kveðst hann hafa spurt ákærða hvað hann ætlaði að gera á Íslandi og hann sagst ætla að fara að vinna á fiskiskipi. Fangelsin á Íslandi hafi borist í tal með þeim og kveðst Benóný hafa sagt við hann að ef hann ætlaði að fara að lifa heiðarlegu og góðu lífi á Íslandi ætti hann að gæta sín á því hverja hann umgengist og varað hann við Guðmundi Inga. Hafi þá komið fram hjá honum að hann hefði setið inni einn mánuð í Bretlandi. Kveðst hann hafa sagt við ákærða að fangelsi á Íslandi væri örugglega eins og góðgerðarstofnun miðað við fangelsi úti. Hann hafi þá sagt að hann þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því, því hann ætlaði að fara að lifa heiðarlegu lífi. Gunnar Örn Haraldsson, kunningi Guðmundar Inga, hefur komið fyrir dóminn og sagt að Guðmundur Ingi Þóroddsson hafi beðið sig um að sækja vin sinn út á flugvöll í Keflavík en hann hafi ekki getað það þar sem hann hafi þurft að fara til tannlæknis. Guðmundur Ingi hafi ekki sagt sér í hvaða erindum maðurinn væri. Sigurður Bragi Bragason, sem nefndur hefur verið og býr á Spáni, hefur komið fyrir dóm í málinu. Hann hefur skýrt frá því að ákærði hafi fengið að búa hjá þeim Guðmundi Inga í nokkra daga fyrir brottförina til Íslands og kveðst hafa ekið manninum út á flugvöll áður en hann fór til Íslands. Ragnheiður Karitas Pétursdóttir, fararstjóri fyrir ferðaskrifstofuna Plúsferðir á Benidorm, hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að hún hafi fengið fyrirmæli frá skrifstofu Plúsferða hér á landi um að gefa út farseðil á nafn Alex Briggs og yrði farseðilsins vitjað og greitt fyrir hann á flugvellinum í Alicante daginn eftir. Guðmundur Þóroddsson, sem hún kannaðist við, hafi svo komið til hennar til að sækja þennan farseðil og ætlað að greiða hann en ekki haft næga peninga til þess. Hann hafi getað fengið lánað hjá vinum sínum sem muni hafa farið í hraðbanka. Það hafi þó ekki nægt og vantað 3.000 peseta upp á. Kveðst hún þá hafa tekið vegabréfið hans í pant fyrir þeim. Niðurstaða. Eins og áður er komið fram var það Guðmundur Ingi Þóroddsson sem ljóstraði upp um ákærða í því skyni að fá einhverja ívilnun hjá lögreglu eða ákæruvaldi í öðru máli sem hann átti hlut að. Verður ekki byggt á framburði hans í málinu. Fyrir liggur að ákærði var með 2031 töflu sem innihélt efnið metýlendíoxí-metýlamfetamínklóríð (MDMA) í tösku sinni þegar hann kom til landsins, hinn 1. september sl. Ákærði neitar sök og hefur borið því við að hafa ekki vitað það að töflurnar væru í töskunni og einhver hafi því komið þeim þar fyrir án hans vitneskju. Frásögn ákærða er almennt losaraleg og ekki trúverðug. Þykja eftirtalin atriði m.a. veikja hana mjög: Ákærði hefur verið óstöðugur í skýrslum um það hvar hann dvaldi áður en hann fór til Íslands og hverja hann umgekkst. Hann hefur neitað að skýra frá nafni stúlkunnar sem hann segir hafa hjálpað sér að pakka niður í töskuna og enn fremur neitað að skýra frá heimilisfangi sínu á Benidorm og borið fyrir sig haldlitlar ástæður. Þá hefur hann verið óstöðugur í frásögn sinni um það hvernig hann fékk far­seðilinn í hendur. Frásögn hans um fólk og atvik á flugvellinum í Alicante er í and­stöðu við það sem aðrir hafa borið, þar á meðal eitt óaðfinnanlegt vitni, Ragnheiður Karítas Pétursdóttir fararstjóri. Ákærði hefur sagt óljós og mótsagnakennd deili á manni þeim sem hann telur vera kunningja sinn og ók honum á flugvöllinn í Alicante. Þá hefur frásögn hans um kreditkortið sem hann segist hafa verið með verið óstöðug. Hann hefur og neitað að gefa upplýsingar um kortið og eiganda þess og borið fyrir sig haldlitla ástæðu. Þegar allt þetta er athugað þykir verða að hafna frásögn ákærða og telja að hann hafi vísvitandi og í ágóðaskyni flutt fíkniefnin til landsins til þess að þeim yrði dreift hér á landi. Hefur hann orðið sekur við 173. gr. a í almennum hegningarlögum nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974. Refsing, viðurlög og sakarkostnaður. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsivert athæfi. Við ákvörðun refs­ingar hans ber að hafa hliðsjón af því að með brotinu var að því stefnt að koma í dreifingu hér miklu magni af hættulegu vímuefni. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 7 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist hans frá 2. september 1998, samtals 190 daga. Þá ber samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974 að dæma ákærða til þess að þola upptöku á 2031 töflu af efninu MDMA. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talin sak­sóknar­laun í ríkissjóð, 150.000 krónur, og réttargæslu- og málsvarnarlaun til verjanda síns, Helga Jóhannessonar hrl., 300.000 krónur, sem dæmd eru án virðisaukaskatts. Mál þetta sótti Ragnheiður Harðardóttir saksóknari. Dómsorð: Ákærði, Kio Alexander Ayobambele Briggs, sæti fangelsi í 7 ár. Frá refsing­unni dregst 190 daga gæsluvarðhaldsvist hans. Ákærði þoli upptöku á 2031 töflu af efninu MDMA. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 150.000 krónur, og réttargæslu- og málsvarnarlaun til verjanda síns, Helga Jóhannes-sonar hrl., 300.000 krónur. Pétur Guðgeirsson
Mál nr. 163/2004
Fasteignakaup Galli Riftun Matsgerð Húsaleiga Kröfugerð
H og Ó keyptu um 50 ára gamalt timburhús af E og Í. Skömmu áður en H og Ó bar að inna af hendi lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi um eignina tilkynntu þau E og Í um nokkur atriði sem þau töldu til annmarka á húsinu. Fór svo að þau H og Ó héldu eftir greiðslunni, 4.900.000 kr., en umsamið kaupverð var 16.500.000 kr. Talið var að umkvartanir H og Ó vegna gólfhalla hafi ekki falið í sér leyndan galla. Þá hafi H og Ó mátt gera sér grein fyrir ástandi málningar utanhúss við skoðun. Ástand glugga var talið í samræmi við aldur hússins og fullyrðingar um leka ósannaðar. Var sérstaklega tekið fram að um væri að ræða um 50 ára gamalt timburhús og að gera yrði ríkar kröfur til þess að kaupendur slíkra húsa kynntu sér ástand þeirra vandlega. Þá var ekki talið að munur sem var á flatarmáli eignarinnar samkvæmt söluyfirliti, 129,7 m2 og birtu flatarmáli hennar, 110,3m2 fæli í sér galla á fasteigninni. Var fallist á að með því að inna ekki af höndum lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningnum hafi H og Ó vanefnt skuldbindingar sínar þannig að riftun varðaði. Var því fallist á kröfu E og Í um að staðfest yrði riftun á samningnum gegn endurgreiðslu á þeirri fjárhæð, sem H og Ó höfðu þegar greitt til þeirra, og yfirtöku á áhvílandi veðskuldum eins og þær voru þann dag er eignin var afhent. Þá var fallist á kröfu E og Í um leigu fyrir þann tíma sem H og Ó höfðu haft húsnæðið í umráðum sínum, en fjárhæð leigunnar var ekki mótmælt fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2004. Þau krefjast sýknu af kröfu stefndu um að staðfest verði riftun kaupa þeirra á fasteigninni Bröttukinn 9 í Hafnarfirði. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Meginágreiningsefni málsaðila lýtur að því, hvort hin selda fasteign að Bröttukinn 9 í Hafnarfirði hafi verið haldin göllum í skilningi fasteignakauparéttar þegar áfrýjendur keyptu hana af stefndu með kaupsamningnum 31. janúar 2002 og fengu hana afhenta 1. mars sama árs. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi var byggingaverkfræðingur dómkvaddur 21. febrúar 2003 til að meta ætlaða galla á fasteigninni. Lauk hann matsgerð sinni í júlímánuði 2003. Í henni er fjallað um þau sex atriði, sem áfrýjendur töldu til annmarka á fasteigninni. Efni matsgerðarinnar og helstu niðurstöðum matsmannsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Við fyrirtöku málsins í héraði 18. ágúst 2003 var bókað af hálfu áfrýjenda, að þeir sættu sig við matsgerðina. Þeir matsliðir, sem snertu annars vegar ástand útveggja með sérstöku tilliti til einangrunar, rakavarnar og vindþéttingar og hins vegar fúkkalykt, voru þar með úr sögunni, þar sem matsmaðurinn hafði komist að þeirri niðurstöðu að einangrun hússins væri í lagi miðað við aldur þess og engin fúkkalykt hefði verið staðreynd við matið. Í hinum áfrýjaða dómi er fjallað um þá fjóra matsliði sem eftir stóðu. Er þar hafnað sjónarmiðum og málflutningi áfrýjenda að því er snertir gólfhalla, ástand málningar utanhúss og ástand glugga. Hins vegar er talið að áfrýjendur hafi átt rétt á afslætti vegna þess, að heildarflatarmál hússins hafi reynst minna en fram hafi komið á söluyfirliti fasteignasölunnar sem annaðist milligöngu við gerð kaupsamnings málsaðilanna. Að því er þrjá fyrrnefndu liðina varðar, þykir mega staðfesta niðurstöður hins áfrýjaða dóms með vísan til forsenda. Er þá haft í huga að hin selda fasteign var um 50 ára gamalt timburhús og verður við sölu slíkra húsa að gera ríkar kröfur til þess að kaupendur kynni sér ástand þeirra vandlega. Varðandi gólfhalla, er þó ofmælt í héraðsdómi að matsmaður hafi greint frá því fyrir dóminum, að gólfhallinn hafi verið bersýnilegur og blasað við öllum, en þar kvaðst matsmaðurinn ekki geta sagt, að hann hafi tekið eftir gólfhallanum strax eftir að hann kom inn í anddyri hússins. Hann hafi hins vegar strax tekið eftir að gólf væru hallandi uppi, þegar þangað kom. II. Í hinum áfrýjaða dómi er, eins og áður sagði, komist að þeirri niðurstöðu, að fasteignin hafi verið haldin galla að því leyti, að flatarmál hennar hafi verið minna en upp hafi verið gefið á söluyfirliti fasteignasölunnar sem annaðist kaupin. Byggist þetta á mælingum matsmanns á svonefndu birtu flatarmáli, en með því mun vera átt við flatarmál gólfflata, þar sem lofthæð er 1,8 metrar eða meiri. Í söluyfirliti fasteignasölunnar segir að húsið sé 129,7 m2 og er ágreiningslaust í málinu að þetta sé í samræmi við upplýsingar Fasteignamats ríkisins. Í söluyfirlitinu er sagt að flatarmálið skiptist þannig að kjallarinn sé 43,9, hæðin 51,7 og risið 34,7 m2. Þessar tölur eru reyndar 130,3 m2 samanlagt. Um risið er tekið fram, að gólfflötur þess sé stærri þar sem töluvert sé undir súð. Í viðbót við þetta sé bílskúr 35 m2 og því heildarflatarmál hins selda 164,7 m2. Í matsgerðinni kemur fram, að brúttóflötur hússins hafi mælst nokkru meiri en söluyfirlitið greini eða 137,6 m2 að viðbættum bílskúr 34,5 m2 eða samtals 172,1 m2. Er þetta sundurliðað þannig að kjallari sé 44,5, 1. hæð 52,1 og ris 41 m2. Miðað við reglur um birt flatarmál minnki kjallarinn í 32,8 og risið í 25,4 m2 og fáist þannig heildarflatarmál hússins fyrir utan bílskúrinn 110,3 m2 í stað 129,7 sem tilgreint hafi verið í söluyfirliti. Telur matsmaður þetta rýra verðgildi hússins um 9% af söluverðinu eða um 1.485.000 krónur. Í hinum áfrýjaða dómi er komist að þeirri niðurstöðu að þessi stærðarfrávik hafi falið í sér galla á fasteigninni. Hins vegar væri ekki unnt að byggja fjárhæð afsláttar vegna þessa atriðis á niðurstöðu matsmannsins. Metur dómurinn þetta sjálfur og telur miðað við aldur hússins, byggingarlag þess og hvers kaupandi hafi mátt vænta, að afsláttur af þessu tilefni teldist hæfilegur 500.000 krónur ef til afsláttar kæmi. Á þetta er ekki unnt að fallast. Upplýsingarnar sem gefnar voru í söluyfirliti fasteignarinnar um stærð hennar voru í samræmi við skráðar upplýsingar hjá Fasteignamati ríkisins. Kaupendum mátti vera ljóst, að áhöld gætu verið um þessa skráningu flatarmálsins, þar sem hluti gólfflatar í risi hússins væri undir súð og rými í kjallara að hluta til með minni lofthæð en reglur gera ráð fyrir. Er þá haft í huga að húsið var sagt byggt á árinu 1950 og óvíst að reglur um mælingu flatarmáls hafi þá verið hinar sömu sem síðar varð. Við þessar aðstæður bar kaupendum sjálfum að láta framkvæma mælingar á flatarmáli hússins ef þau töldu frávik frá uppgefnu flatarmáli, miðað við forsendur matsgerðarinnar um birt flatarmál, skipta máli við gerð kaupsamningsins. Einnig er haft í huga við mat á þessu, að stærðarfrávik í svipuðu hlutfalli af heildarstærð og hér um ræðir hafa ekki verið talin svo veruleg að nægileg efni hafi þótt til að dæma afslátt af umsömdu kaupverði fasteignar vegna þeirra, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 2. apríl 2004 í máli nr. 389/2003. Samkvæmt framansögðu hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á að stefndu hafi að neinu leyti vanefnt kaupsamning málsaðilanna um fasteignina að Bröttukinn 9 í Hafnarfirði. Með því að inna ekki af höndum greiðslu á 4.900.000 krónum, sem áfrýjendum bar að greiða 25. nóvember 2002, vanefndu þau skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningi aðilanna, þannig að riftun varðar. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um heimild stefndu til að mega rifta kaupsamningnum svo sem þau gerðu með tilkynningu til áfrýjenda 24. janúar 2003. III. Við kröfugerð í héraði tilgreindu stefndu þá skilmála með riftunarkröfu sinni að þau myndu endurgreiða áfrýjendum 5.100.000 krónur sem þeir hefðu greitt inn á kaupin. Jafnframt myndu þau yfirtaka áhvílandi veðskuldir á hinni seldu fasteign eins og þær hafi verið 1. mars 2002, þegar stefndu fengu fasteignina afhenta. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms er þessara skilmála ekki getið, þó að ljóst megi vera, að krafan sem þar var tekin til greina væri þessum skilmálum bundin. Með því að krefjast staðfestingar héraðsdómsins teljast áfrýjendur því hafa viðhaldið skilmálum kröfunnar. Verður hún dæmd með skilmálunum á þann hátt sem í dómsorði greinir. IV. Auk kröfu sinnar um staðfestingu á riftun kaupsamningsins gerðu stefndu kröfu í héraði um að áfrýjendur yrðu dæmdir til að greiða þeim „leigu fyrir fasteignina þann tíma sem þau hafa haft hana í umráðum sínum eða frá 1. mars 2002, kr. 110.000 pr. mánuð.“ Þessi krafa verður ekki skilin á annan veg en þann að hún sé aðfararkrafa um húsaleigu fram til þess tíma, er stefndu fái fasteignina á ný í sínar hendur. Ekki hafa verið lögð fram í málinu nein gögn til að styðja þá fjárhæð mánaðarlegrar húsaleigu sem í kröfunni greinir. Ekki verður heldur séð, að áfrýjendur hafi haft uppi sérstök andmæli gegn þessari kröfu, hvorki formi hennar, upphafstíma né fjárhæð. Héraðsdómur tók kröfuna til greina á þann hátt sem greinir í dómsorði hins áfrýjaða dóms en lækkaði fjárhæð hinnar mánaðarlegu húsaleigu í 80.000 krónur. Við áfrýjun málsins hafa áfrýjendur ekki gert sérstakar athugasemdir við fjárhæðina, sem héraðsdómur ákvað. Verður við það að miða að hún sé óumdeild fyrir Hæstarétti. Það er andstætt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að kveða á um áfallandi húsaleigu til framtíðar á þann hátt sem gert er í dómsorði hins áfrýjaða dóms. Við endanlega dómtöku málsins í héraði 28. janúar 2004 voru liðnir fullir 22 mánuðir frá afhendingu hússins 1. mars 2002. Bar héraðsdómi, miðað við niðurstöðu sína um efnislegt réttmæti kröfunnar, að taka hana til greina fyrir þá mánuði sem þá voru fallnir til að öllu leyti, það er að segja mánuðina mars 2002 til desember 2003, með 1.760.000 krónum. Verður hún dæmd á þann veg. Vaxta er ekki krafist. Málskostnaðarákvörðun hins áfrýjaða dóms verður staðfest. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er riftun stefndu, Einars Hilmarssonar og Írisar B. Ansnes, 24. janúar 2002, á kaupsamningi þeirra og áfrýjenda, Huldu Kötlu Sæbergsdóttur og Ólafs Andréssonar, dagsettum 31. janúar 2002 um fasteignina Bröttukinn 9 í Hafnarfirði gegn endurgreiðslu stefndu á 5.100.000 krónum og yfirtöku þeirra á áhvílandi veðskuldum á fasteigninni eins og þær voru 1. mars 2002. Áfrýjendur greiði stefndu 1.760.000 krónur. Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms er óraskað. Áfrýjendur greiði stefndu 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 28. janúar 2004. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, var höfðað 24. febrúar 2003. Aðalstefnendur og gagnstefndu eru Einar Hilmarsson og Íris B. Ansnes, bæði til heimilis að Blikaási 6 í Hafnarfirði. Aðalstefndu og gagnstefnendur eru Hulda Katla Sæbergsdóttir og Ólafur Andrésson, bæði til heimilis að Bröttukinn 9 í Hafnarfirði. Í aðalsök gera aðalstefnendur aðallega þær dómkröfur, að staðfest verði með dómi riftun á kaupsamningi þeirra og aðalstefndu, dagsettum 31. janúar 2002, um fasteignina að Bröttukinn 9, Hafnarfirði, sem lýst var yfir í bréfi dagsettu 24. janúar 2003 og var send aðalstefndu með ábyrgðarpósti sama dag miðað við 24. janúar 2003 gegn endurgreiðslu aðalstefnenda á 5.100.000 krónum, sem er sú upphæð, sem aðalstefndu hafa þegar greitt til aðalstefnenda, auk yfirtöku aðalstefnenda á áhvílandi veðskuldum eins og þær voru þann 1. mars 2002. Þá er þess krafist að aðalstefndu verði dæmd til að greiða aðalstefnendum leigu fyrir fasteignina þann tíma sem þau hafa haft hana í umráðum sínum eða frá 1. mars 2002, 110.000 krónur pr. mánuð. Til vara krefjast aðalstefnendur þess að staðfest verði með dómi riftun á kaupsamningi þeirra og aðalstefndu, dagsettum 31. janúar 2002, um fasteignina að Bröttukinn 9, Hafnarfirði, sem lýst var yfir í bréfi dagsettu 24. janúar 2003 og var send aðalstefndu með ábyrgðarpósti sama dag miðað við birtingardag stefnu í máli þessu eða eitthvert annað tímamark að mati réttarins gegn endurgreiðslu aðalstefnenda til aðalstefndu á 5.100.000 krónum, sem er sú upphæð, sem aðalstefndu hafa þegar greitt til aðalstefnenda, auk yfirtöku stefnenda á áhvílandi veðskuldum eins og þær voru þann 1. mars 2002. Þá er þess krafist að aðalstefndu verði dæmd til að greiða aðalstefnendum leigu fyrir fasteignina frá því tímamarki sem riftun er miðuð við og til þess tíma sem aðalstefnendur fá umráðarétt fasteignarinnar, 110.000 krónur pr. mánuð. Til þrautavara krefjast aðalstefnendur þess að aðalstefndu verði gert að greiða þeim 4.900.000 krónur með dráttarvöxtum frá 25. nóvember 2002 til greiðsludags að frádregnum 1.500.000 krónum er aðalstefndu greiddu 8. september 2003. Þá er krafist höfuðstólsfærslu dráttarvaxta á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn þann 25. nóvember 2003 og svo árlega eftir þann dag. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Í aðalsök krefjast aðalstefndu aðallega sýknu af öllum kröfum aðalstefnenda, en til vara að kröfur aðalstefnenda verði lækkaðar stórlega. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu bæði í aðal- og varakröfu. Í gagnsök gera gagnstefnendur þær dómkröfur að gagnstefndu verði dæmd til greiðslu 2.726.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 12. desember 2002 til greiðsludags og að staðfest verði með dómi heimild þeirra til að halda eftir eftirstöðvum kaupverðs fasteignarinnar Bröttukinnar 9, Hafnarfirði, að fjárhæð 4.900.000 krónur. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu, þar með talins matskostnaðar. Gagnstefndu krefjast sýknu af öllum kröfum gagnstefnenda í gagnsök. Þá er krafist málskostnaðar. I. Með kaupsamningi dagsettum 31. janúar 2002 keyptu aðalstefndu fasteignina Bröttukinn 9 í Hafnarfirði af aðalstefnendum. Umsamið kaupverð var 16.500.000 krónur sem skyldi greiðast þannig: 1. Við undirritun samnings 1.600.000 krónur 2. þann 24. júní 2002, 2.000.000 krónur 3. þann 25. nóvember 2002, 4.900.000 krónur 4. Yfirteknar skuldir 6.685.802 krónur 5. Fasteignaveðbréf 1.314.198 krónur Samtals 16.500.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningnum var afhendingardagur eignarinnar 1. mars 2002. Í söluyfirliti Fasteignasölunnar Áss í Hafnarfirði er eignin sögð vera úr timbri, byggð árið 1950 og bílskúr, er eigninni fylgir, úr steini, byggður árið 1991. Heildarstærð fasteignarinnar er sögð vera 164,7 fermetrar, þar af sé bílskúrinn 35 fermetrar. Þá kemur fram að búið sé að endurnýja húsið meira og minna að utan og innan. Aðalstefndu greiddu umsamdar greiðslur samkvæmt töluliðum 1 og 2 hér að framan samtals 3.600.000 krónur á réttum tíma og án athugasemda en áður en kom að greiðslunni sem inna átti af hendi þann 25. nóvember 2002, 4.900.000 krónum, barst aðalstefnendum bréf frá lögmanni aðalstefndu, dagsett 12. nóvember 2002, þar sem fram kom að aðalstefndu teldu hina seldu eign haldna stórfelldum göllum, sem fælust í því 1) að húsið væri minna en gefið hefði verið upp, 2) að gólf væru hallandi, 3) að skortur væri á rakavarnarlagi í veggjum og lofti hússins, 4) að málning á ytra byrði hússins væri að flagna, 5) að gluggar lækju, 6) að fúkkalykt væri frá baðherbergi og 7) að eldavél væri ónothæf. Í bréfinu var tekið fram að samningsgreiðslan 25. nóvember, 4.900.000 krónur, yrði ekki greidd og var jafnframt óskað eftir viðræðum um hæfilegar bætur vegna gallanna. Lögmaður aðalstefnenda svaraði bréfi þessu þegar í stað og mótmælti því að húsið væri haldið göllum svo og þeim fyrirætlunum aðalstefndu að inna greiðsluna 25. nóvember ekki af hendi. Benti lögmaðurinn á að engin mæling lægi fyrir og væri því óljóst hvort fullyrðing aðalstefndu væri byggð á nýjum stöðlum eða eldri varðandi mælingu á stærð húsa. Þá yrði fasteign að vera verulega minni en upp væri gefið svo það teldist til galla. Þá hefði öllum sem skoðuðu húsið verið sýnilegt að gólf þess væru hallandi eins og algengt sé í eldri timburhúsum auk þess sem aðalstefndu hefði verið bent á það. Varðandi rakavarnarlag hefði ekki verið leitt í ljós hvort byggingarreglugerð hefði áskilið það á þeim tíma er húsið var byggt. Þá hefðu aðalstefnendur tekið það sérstaklega fram við aðalstefndu að málning væri flögnuð á ytra byrði hússins, auk þess sem flögnunin hefði verið öllum sýnileg sem á annað borð skoðuðu húsið. Þá hefðu gluggar aldrei lekið í húsinu meðan aðalstefnendur bjuggu þar, en þau viðurkenndu á hinn bóginn að kominn væri tími á að skipta um glerlista í nokkrum gluggum. Þá kannist aðalstefnendur ekki við að fúkkalykt hefði verið í baðherbergi en þau hefðu bent aðalstefndu á að bólgur væu í sökkli á baði, sem benti til vatnssmits. Síðar verður nánar vikið að hinum ætluðu göllum í umfjöllun um matsgerð dómkvadds matsmanns. Ekkert svar barst við framangreindu bréfi lögmanns aðalstefnenda og var aðalstefndu því sent annað bréf þann 3. desember s. á. og í kjölfar þess var haldinn fundur á skrifstofu lögmanns aðalstefndu um málið en án árangurs að því undanskildu að gengið var á vettvang nokkrum dögum síðar. Með yfirlýsingu, er aðalstefnendur sendu aðalstefndu þann 6. janúar 2003, riftu þau kaupin. Aðalstefndu svöruðu yfirlýsingunni með bréfi dagsettu 20. sama mánaðar þar sem þau settu fram tillögur til lausnar á málinu sem aðalstefnendur höfnuðu og töldu með öllu óásættanlegar. Vegna villna í yfirlýsingu aðalstefnenda um riftun 6. janúar 2003 sendu þau aðalstefndu nýja yfirlýsingu um riftun dagsetta 24. sama mánaðar. II. Þann 21. febrúar 2003 var Björn Gústafsson byggingaverkfræðingur dómkvaddur til að skoða fasteignina Bröttukinn 9 og leggja mat á tiltekna matsliði. Verða þessir matsliðir nú tíundaðir hér á eftir svo og umfjöllun matsmanns og niðurstöður um hvern þeirra fyrir sig. Hve stór er fasteignin, þ.e. hve margir fermetrar mælist hún raunverulega m.v. gildandi reglur annars vegar og hve mikið verðminni er fasteignin vegna mismunar á fermetrum sem upp á vantar miðað við sölulýsingu hins vegar. Matsmaður kveður brúttóflöt íbúðarhússins mælast samtals 137,6 fermetra sem sundurliðist þannig að kjallari sé 44,5 m2, 1. hæð 52,1 m2 og ris 41,9 m2. Bílgeymsla mælist 34,5 m2. Sé kjallarinn skoðaður sérstaklega sé frí lofthæð þar 2,12 m eða salarhæð um 2,32 m, en af þessum 44,5 m2 sé þó geymsla 11,8 m2 sem sé með 1,45 m fría lofthæð eða salarhæð um 1,65 m. Sé rishæðin skoðuð sérstaklega sé brúttóstærð flata með salarhæð meiri en 1,8 m 25,4 m2. Salarhæðir á 1 hæð séu annars vegar 2,6 m og hins vegar 2,7 m. Birt flatarmál hússins eins og það er skilgreint samkvæmt reglugerð um eignaskipti mælist því 110,3 m2 sem sundurliðist þannig: Kjallari: 32,8 m2 1. hæð: 52,1 m2 ris: 25,4 m2 bílgeymsla: 34,5 m2. Matsmaður kveður birt flatarmál íbúðarhússins vera 19,4 m2 minna en birt flatarmál samkvæmt söluyfirliti og muni þarna 14,95 %. Séu íbúðarhús og bílskúr tekin saman sé stærðarmunur upp á 19,9 m2 og muni þarna 12,08 %. Matsmaður telur eignina vera 8-10 % verðminni vegna minna birts flatarmáls en gefið sé upp í söluyfirliti. Í kostnaðarmati miðar matsmaðurinn við 9% og samkvæmt því telur hann verðlækkun eignarinnar nema 1.485.000 krónum. Hvert er ástand gólfa bæði í hæð og risi. Hvað þarf til að laga þau og hver yrði kostnaðurinn við það. Matsmaður kveður töluverðar skekkjur í gólfum bæði á 1. hæð og í risi. Á 1. hæð hafi mesti hæðarmunur reynst vera í stofu 32 mm, í eldhúsi, 30 mm og í borðkrók 33 mm. Í risi hafi hæðarmunur mælst 45 mm, 25 mm, 50 mm, 21 mm, 33 mm, 37 mm og 13 mm á mismunandi stöðum Í dag séu kröfur um sléttleika frágenginna gólfa í verklýsingum þannig að hæðarmunur megi hvergi vera meiri en +/- 5 mm frá uppgefnum kótum en þó megi hvergi muna meiru en 2 mm á fleti með 1500 mm þvermál. Þótt þessar kröfur hafi ekki verið til staðar á sínum tíma sé ljóst að þetta sig í gólfi sé meira en hægt sé að sætta sig við í íbúðarhúsi. Til að laga þessar skekkjur sé vænlegast til árangurs að rífa núverandi klæðningu af gólfunum og rétta það af með fleygum eða flotílögn. Kostnað metur matsmaður á 845.000 krónur með efni og vinnu. Hvert er ástand útveggja með sérstöku tilliti til einangrunar, rakavarnar og vindþéttingar og hver yrði kostnaðurinn við rif og viðgerð skv. gildandi byggingarreglugerðum. Matsmaður kveðst hafa borað 5 göt í innri klæðningu til að athuga með rakavörn. Á fjórum stöðum hafi álappír verið til staðar, sem bendi til þess að það sé undantekning en ekki regla að rakavarnalag vanti. Þá hafi einangrun reynst vera 75 mm glerull. Var þetta því talið vera í samræmi við aldur hússins og því var þessi matsliður ekki metinn tölulega. Hvert er ástand málningar á bárujárnsklæðningu, hverjar eru ástæður flögnunar, hvað þarf að gera svo viðgerð verði varanleg og hver yrði kostnaðurinn við það. Matsmaður getur ekki um orsakir flögnunar á bárujárnsklæðningu á viðbyggingu hússins og á austur og norðurhlið þess. Þar sem flögnun sé þurfi að leysa málninguna af með háþrýstiþvotti og málningarleysi og grunna með tilheyrandi grunni og mála síðan tvær umferðir. Kostnaður við þetta er metinn á 180.000 krónur með efni og vinnu. Hvert er ástand glugga hússins, hverjar eru ástæður leka, hvað þarf að gera til að koma í veg fyrir leka og hver yrði kostnaðurinn við það. Matsmaður kveður ástand glugga hússins vera í samræmi við aldur þess. Til þess að koma í veg fyrir leka þurfi að bora loftunargöt á ská utanfrá og inn í glerfals, auk þess sem þétta þurfi samskeyti glugga. Kostnaður við þetta er metinn á 216.000 krónur með efni og vinnu. Hver er ástæða fúkkalyktar á baðherbergi, hvað þarf að gera til að koma í veg fyrir hana og hver yrði kostnaðurinn við það. Matsmaður gat ekki staðreynt fúkkalykt í baðherbergi. Kostnaðarmat matsmanns miðaðist við verðlag í júlí 2003 og er með VSK á efni og vinnu. Heildarkostnaðarmat matsmanns nemur 2.726.000 krónum. Matsmaðurinn staðfesti matsgerðina fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. III. Aðalstefnendur byggja riftunarkröfu sína á því að vanefndir af hálfu aðalstefndu séu svo verulegar að þær réttlæti riftun. Vanefndirnar hafi leitt til tjóns fyrir aðalstefnendur sem séu mun ver sett en þau hafi mátt vænta samkvæmt kaupsamningi. Þegar vanefndir séu jafnverulegar og í þessu tilfelli sé seljanda eignar heimilt að rifta kaupunum samkvæmt dómhelguðum reglum íslensks fasteignakauparéttar. Þá er á því byggt að aðalstefndu hafi sýnt af sér verulegt tómlæti við að koma kröfum sínum á framfæri og beri þau hallann af því. Ekkert af þeim umkvörtunarefnum sem aðalstefndu hafa komið á framfæri hafi verið þess eðlis að þeim hafi ekki átt að vera þau ljós nánast á fyrsta degi. Með hliðsjón af áralangri dómaframkvæmd og með vísan til laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sem einkum verði að byggja á í máli þessu, verði kaupandi eignar að bera fyrir sig galla án ástæðulauss dráttar frá því að hann varð hans var, sbr. 1. mgr. 32. gr. greindra laga. Ljóst megi vera að aðalstefndu hafi ekki staðið með þeim hætti að þessu máli, enda geti það vart tekið nokkurn mann níu mánuði að átta sig á því hvort gluggar leki, gólf halli eða málning sé flögnuð af. Verði á hinn bóginn talið að aðalstefndu hafi ekki verið þetta ljóst, sé á því byggt að með því hafi þau ekki sinnt skoðunarskyldu kaupanda eins og hún sé skilgreind í fasteignakauparétti. Þetta eigi einkum við aðalstefnda Ólaf á grundvelli atvinnu hans. Þá sé á því byggt að húsið sé byggt árið 1950 og því geti aðalstefndu ekki ætlast til þess að fá hús sem sé jafngott ef ekki betra en nýtt hús, eins og kröfur þeirra virðist byggja á. Þá er á því byggt, að með því að hafa ekki dómkvatt matsmenn strax og þeim mátti vera ljóst um gallana eða að hafa ekki sannað þá með öðrum hætti, hafi aðalstefndu sýnt af sér tómlæti. Vegna þess tómlætis hafi þau ekki haft heimild til að beita stöðvunarrétti á greiðslunni, sem greiða átti 25. nóvember 2002. Á þeim grundvelli beri því að viðurkenna riftunina, þar sem um verulega vanefnd hafi verið að ræða, en með vísan til dómaframkvæmdar sé ekki heimilt að halda eftir greiðslu, nema það álit styðjist við mat dómkvaddra matsmanna. Aðalstefnendur byggja á því að þau hafi í einu og öllu gætt upplýsingaskyldu seljanda í fasteignakaupum. Engum upplýsingum hafi verið leynt en þau lagt sig fram um að koma upplýsingum um ástand og eiginleika fasteignarinnar á framfæri. Timamark riftunar miða aðalstefnendur við þegar póstmaður afhenti riftunaryfirlýsinguna, sem sé ákvöð. Staðfesti dómurinn ekki tímamark riftunar í aðalkröfu byggja aðalstefnendur varakröfu sína á því að þá beri að miða tímamarkið við þingfestingu málsins eða annað tímamark sem dómurinn telji rétt að miða við. Þrautavarakröfu byggja aðalstefnendur á því að aðalstefndu hafi ekki greitt þeim samningsskuldbindingu sem þau voru skyld til að greiða á grundvelli gagnkvæms samnings milli aðila. Þau hafi ekki sinnt bréfum og greiðsluáskorunum og sé aðalstefnendum því nauðsyn að fá dóm fyrir kröfu sinni, sem sé byggð á almennum reglum fasteignakauparéttar um greiðslu samningsgreiðslna á réttu tímamarki og því að óheimilt hafi verið að halda eftir greiðslu fyrr en viðhlítandi sönnunargagna um meint tjón hafði verið aflað. Um lagarök vísa aðalstefnendur til ólögfestra reglna fasteignakauparéttarins og einnig til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup að svo miklu leyti sem þau lög geti átt við í málinu, þó einkum varðandi stærðarmörk. Þá vísa þau til ákvæða laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, auk almennra reglna um greiðslur fjárskuldbindinga og skuldbindingargildi samninga, sbr. samningalög nr. 7/1936 og almennra sjónarmiða um heimild til riftunar í kjölfar verulegrar vanefndar. IV. Af hálfu aðalstefndu er sýknukafa í aðalsök byggð á því að hina seldu eign hafi, þá er hún var seld, skort áskilda kosti. Um stórkostlega galla hafi verið að ræða á eigninni sem flesta ef ekki alla megi rekja til vansmíði eða lélegs frágangs þegar húsið var gert upp. Allir þessir gallar hafi verið aðalstefndu gjörsamlega leyndir við kaupin. Aðalstefndu telji að þessir leyndu gallar varði aðalstefnendur skaðabótaábyrgð gagnvart þeim og nemi bæturnar sömu fjárhæð og kostnaður við að gera nauðsynlegar endurbætur á eigninni. Verði ekki fallist á að skilyrði skaðabótaskyldu séu fyrir hendi sé gerð krafa um að þeim verði dæmdur afsláttur af kaupverðinu sömu fjárhæðar, enda megi leggja til grundvallar að söluverðmæti hússins lækki a.m.k um þá fjárhæð sem kosti að gera við gallana. Aðalstefndu lýsa yfir skuldajöfnuði krafna sinna við kröfur aðalstefnenda og telja að það leiði til þess að hafna beri kröfu þeirra um riftun og um leið fjárkröfum þeirra. Til vara er þess krafist að riftun verði hafnað og fjárkrafa aðalstefnenda lækkuð stórlega. Er sú krafa byggð á sömu rökum og málsástæðum og að framan getur um aðalkröfuna að breyttu breytanda. Um lagarök vísa aðalstefndu til ákvæða kaupsamningsins, almennra reglna skaðabótaréttarins um bætur vegna réttarbrota innan og utan samninga, reglna kauparéttarins með lögjöfnun um skaðabætur og afslátt af kaupverði, sbr. einkum 38. og 40. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, auk almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um skyldu til réttra efnda. V. Af hálfu gagnstefnenda eru dómkröfur í gagnsök byggðar á niðurstöðu dómkvadds matsmanns og sömu rökum og aðalkrafa um sýknu í aðalsök er byggð á, þ.e. að í fyrsta lagi sé um að ræða skaðabótakröfu sem grundvallist á því að hið selda hafi, þá er það var selt, skort áskilda kosti. Um stórkostlega galla hafi verið að ræða á eigninni sem flesta ef ekki alla megi rekja til vansmíði eða lélegs frágangs þegar húsið var gert upp. Allir þessir gallar hafi verið aðalstefndu gjörsamlega leyndir við kaupin. Gagnstefnendur telji að þessir leyndu gallar varði aðalstefnendur skaðabótaábyrgð gagnvart þeim og nemi bæturnar sömu fjárhæð og kostnaður verður áætlaður við að gera nauðsynlegar endurbætur á eigninni. Verði ekki fallist á að skilyrði skaðabótaskyldu séu fyrir hendi sé gerð krafa um að þeim verði dæmdur afsláttur af kaupverðinu sömu fjárhæðar, enda megi leggja til grundvallar að söluverðmæti hússins lækki a.m.k um þá fjárhæð sem kosti að gera við gallana. Af hálfu gagnstefnenda er á því byggt að í grein 21 i.f. í kaupsamningi aðila sé kaupendum heimilað að halda eftir af greiðslu kaupverðsins sem nemi jafnvirði vanefnda seljenda á skyldum sínum samkvæmt samningnum. Ákvæði þetta nái m.a til þess er eign er ekki í umsömdu ástandi. Gagnstefnendur hafi neytt þessarar heimildar sinnar og haldið eftir síðustu greiðslu sinni samkvæmt kaupsamningi sem hafi verið í gjalddaga hinn 25. nóvember 2002, 4.900.000 krónum. Með vísan til þessa heimildarákvæðis og almennra reglna kröfuréttarins um stöðvunarrétt sé þess krafist að dómurinn staðfesti, að gagnstefnendum hafi verið heimilt að halda fyrrgreindri kaupverðsgreiðslu til tryggingar réttum efndum kaupsamningsins. Fallist dómurinn á kröfur aðalstefnenda lýsa gagnstefnendur yfir skuldajöfnuði kröfu sinnar í gagnsök við kröfu gagnstefndu til eftirstöðva kaupverðsins. Um skaðabótaábyrgð gagnstefndu og skyldu þeirra til að veita afslátt af kaupverði að tiltölu vísa gagnstefnendur til 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922 með lögjöfnun, auk almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um skyldu til réttra efnda. Um heimild til að halda eftir hluta kaupverðsins vísa gagnstefnendur til skilmála kaupsamningsins og almennra reglna samninga- og kröfuréttarins um stöðvunarrétt. VI. Af hálfu gagnstefndu eru dómkröfur í gagnsök byggðar á sömu málsástæðum og studdar sömu rökum og kröfur þeirra í aðalsök. Gagnstefndu leggja sérstaka áherslu á tómlæti gagnstefnenda, en heilir 9 mánuðir hafi liðið frá því að gagnstefnendur fengu eignina afhenta þar til þau gerðu athugasemdir við ástand hennar. Þetta sé sérstaklega ámælisvert í ljósi þess að bæði hafi verið um að ræða galla sem eiga að vera augljósir við fyrstu sýn og ekki síður vegna þess að gagnstefnandi Ólafur hafi stofnað einkahlutafélag, sem hann sé bæði stjórnarmaður og framkvæmdastjóri fyrir, sem sérhæfi sig í verkþáttum sem m.a. tengjast ástandsskoðun fasteigna. Nafn félagsins sé Viðhald og Smíði ehf. Í ljósi atvinnu gagnstefnanda Ólafs, sem skoðaði umrædda fasteign fyrir kaup, byggja gagnstefndu á því að líta verði á hann sem sérfróðan aðila um ástand fasteigna, sem hafi átt að vera fljótari en aðrir aðilar að sjá það sem haldið hefur verið fram í málinu um ástand fasteignarinnar, sem þó sé öllum augljóst. Tómlæti gagnstefnenda við að koma kröfum sínum á framfæri sé því algert í málinu. Því eigi að taka kröfur gagnstefndu til greina. Gagnstefndu mótmæla því að liður 21. i.f. í kaupsamningi aðila eigi við um hald gagnstefnenda á greiðslu sinni samkvæmt kaupsamningi. Ákvæðið eigi við um allt aðra hluti en þá er málið snýst um. Ljóst sé að tjón þurfi að vera sannað með lögmætri sönnun til að slíkum haldsrétti verði beitt með lögmætum hætti. Slíkt hafi ekki verið gert í málinu. Um lagarök vísa gagnstefndu til ákvæða laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, ákvæða laga nr. 50/2002 um fasteignakaup og einkum þeirrar reglu fasteignakauparéttar að ríkari kröfur verði að gera til sérfróðra aðila við skoðun á fasteign. VII. Með því að úrslit aðalkröfu aðalstefnenda um riftun í aðalsök kunna að ráðast af úrslitum gagnsakar þykir rétt að fjalla fyrst um hana og einstaka liði sem hún er byggð á. Eins og áður er rakið hafa gagnstefnendur borið fyrir sig galla í fasteigninni Bröttukinn 9 og héldu þau eftir kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 4.900.000 krónur, sem þeim bar að greiða 25. nóvember 2002, en þau greiddu aðalstefnendum 1.500.000 krónur þann 5. september 2003 í kjölfar mats dómkvadds matsmanns. Aðalstefnendur mótmæla því að fasteignin hafi verið gölluð í skilningi fasteignakauparéttar. Óumdeilt er að gagnstefnendur skoðuðu fasteignina tvisvar til þrisvar sinnum fyrir kaupin. Málsaðila greinir á um það hvort aðalstefnendur hafi við þau tækifæri bent gagnstefnendum sérstaklega á að málning væri farin að flagna af húsinu að utan og að gólf hölluðu eins og aðalstefnendur fullyrða. Gegn andmælum gagnstefnenda telst sú fullyrðing aðalstefnenda ósönnuð. Eins og áður getur hefur verið leitt í ljós með mati, að fasteignin er minni en upp var gefið í söluyfirliti fasteignasölunnar Áss. Kom fram við meðferð málsins að teikningar af fasteigninni lágu ekki frammi á fasteignasölunni er gengið var frá kaupunum. Fasteignasalan byggði upplýsingar um stærð fasteignarinnar á gögnum frá Fasteignamati ríkisins. Í málinu hefur ekkert komið fram um að aðalstefnendur hafi vitað eða mátt vita að fasteignin Brattakinn 9 væri minni en tilgreint var í upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins og fram kom í söluyfirliti. Þykja aðalstefnendur því ekki hafa vanrækt upplýsingaskyldur sínar sem seljendur. Á sama hátt verður ekki talið að gagnstefnendur hafi eftir skoðun sína á fasteigninni vitað eða mátt vita að hún væri minni en upp var gefið. Þykja gagnstefnendur því ekki hafa vanrækt skoðunarskyldu sína. Ekki verður talið að í tilgreiningu á stærð fasteignarinnar í söluyfirlitinu hafi falist að aðalstefnendur ábyrgðust þá stærð gagnvart gagnstefnendum. Bera aðalstefnendur því ekki skaðabótaábyrgð á því að eignin reyndist minni en upplýsingar gáfu til kynna. Með vísan til 12. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu máttu gagnstefnendur á hinn bóginn treysta réttmæti upplýsinga um stærð hússins í söluyfirliti. Kemur þá til álita hvort aðalstefndu eigi með vísan til lögjöfnunar frá 1. mgr. 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922 rétt á afslætti vegna þess að eignin reyndist minni en aðilar gerðu ráð fyrir við kaupin. Verður þá að taka afstöðu til þess hvort þessi stærðarmunur hefði haft áhrif á ákvörðun söluverðs eignarinnar, hvort uppgefin stærð hafi verið ákvörðunarástæða aðalstefndu fyrir kaupunum og hvort eignin teljist verðminni vegna stærðarmunarins. Í þessu sambandi ber að hafa í huga að brúttógrunnflötur fasteignarinnar er rétt skráður, en á hinn bóginn er rishæðin og kjallarinn skráð of stór miðað við gildandi reglur um birt flatarmál. Að því er kjallarann varðar stafar þessi munur af því að hluti hans eða 11,8 m2, sem er geymsla, er með 1,45 m fría lofthæð eða salarhæð um 1,65 m. Að öðru leyti er kjallarinn með fría lofthæð 2,12 m eða salarhæð um 2,32 m. Sé rishæðin skoðuð sérstaklega er brúttóstærð flata með salarhæð meiri en 1,8 m 25,4 m2, og er mismunurinn á því og uppgefinni stærð riss samkvæmt söluyfirliti, 34,7 m2 því 9,3 m2. Eins og að ofan greinir er kjallarinn jafnstór að grunnflatarmáli og í söluyfirliti greinir og við skoðun er sú stærð sýnileg. Munurinn stafar af minni lofthæð þar sem geymslur eru. Ekki verður talið að þessi stærðarmunur hafi þau áhrif á verð fasteignarinnar sem matsmaður byggir á. Þá verður ekki talið að stærðarmunurinn hefði haft áhrif á ákvörðun kaupverðs eða á ákvörðun gagnstefnenda um kaupin. Í þessu sambandi má benda á framburð fasteignasalans Kára Halldórssonar sem kvaðst ekki geta fullyrt að stærðarmunur 10 m2 til eða frá hafi áhrif á verðlagningu slíkrar fasteignar. Slík verðlagning ráðist af ýmsum þáttum Risið er 9,3 m2 minna samkvæmt mælingu dómkvadds matsmanns en gefið var upp á söluyfirliti og nemur munurinn tæplega 6% af heildarstærð fasteignarinnar samkvæmt söluyfirliti. Við mat á verðmætisrýrnun fasteignarinnar af þessum sökum ber að hafa í huga að munurinn stafar af lofthæð rýmis í risi þar sem hluti brúttógólfflatar lendir undir súð. Með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum þykir að mati dómsins eigi tækt að byggja afslátt vegna stærðarmunar á fasteigninni á mati hins dómkvadda matsmanns. Kemur þar bæði til álita aldur hússins, byggingarlag þess og hvers kaupandi slíks húss mátti vænta. Að mati dómsins þykir fasteignin verðminni vegna þessa galla að fjárhæð 500.000 krónur. Það ræðst af afstöðu til aðal- og varakröfu aðalstefnenda um riftun hvort þessi fjárhæð verði dæmd gagstefnendum sem afsláttur. Eins og að framan er rakið reyndist verulegur gólfhalli vera á 1. hæð og í risi. Kom fram hjá dómkvöddum matsmanni að algengt væri að gólf hölluðu í þetta gömlum timburhúsum vegna sigs í áranna rás. Jafnframt kom fram hjá matsmanninum að gólfhallinn að Bröttukinn 9 hafi verið í meira lagi. Að mati dómsins gat þessi mikli gólfhalli ekki dulist gagnstefnendum við skoðun, svo mikill var hann. Þetta mat er í samræmi við framburð matsmannsins, er greindi frá því fyrir dóminum að gólfhallinn hefði verið bersýnilegur og blasað við öllum og framburð fasteignasalans sem skoðaði eignina fyrir sölu kvað gólfhallann hafa verið það bersýnilegan að ekki hefði þótt ástæða til að geta um hann í söluyfirliti. Þessi sjónarmið staðreyndu dómendur við vettvangsskoðun. Hér var því eigi um leyndan galla að ræða og er því hvorki fallist á að gagnstefnendur eigi rétt til skaðabóta eða afsláttar vegna þessa liðar, sem matsmaður taldi kosta 845.000 krónur að bæta úr. Er krafa gagnstefnenda vegna þessa kröfuliðar því eigi tekin til greina. Eins og fram kemur í mati dómkvadds matsmanns og gagnstefnendur sætta sig við er einangrun hússins, rakavörn og vindþétting talin vera í samræmi við aldur hússins. Er því engin krafa gerð vegna þessa liðar. Dómurinn telur fram komið að málning hafi verið farin að flagna af hluta hússins að utan og að gagnstefnendur hafi mátt gera sér grein fyrir því við skoðun. Það hafi gefið þeim tilefni til nákvæmari skoðunar varðandi þennan lið. Þykja þau því hvorki geta krafist skaðabóta né afsláttar vegn þessa kröfuliðar, en matsmaður taldi lagfæringu kosta 180.000 krónur. Er krafa gagnstefnenda vegna þessa kröfuliðar því eigi tekin til greina. Með vísan til skoðunar matsmanns, sem ekki hefur verið hnekkt telur dómurinn ástand glugga hússins vera í samræmi við aldur hússins og að gagnstefnendur hafi ekki mátt búast við öðru og betra ástandi þeirra en raun varð á. Engar sannanir hafa verið færðar á mikinn leka með flestum gluggum eins og gagnstefnendur halda fram. Þær úrbætur sem matsmaður leggur til flokkast undir eðlilegt viðhald en baka hvorki aðalstefnendum skaðabótaskyldu né gagnstefnendum rétt til afsláttar. Er krafa aðalstefndu vegna þessa liðar því eigi tekin til greina. Með vísan til niðurstöðu matsmanns og þess sem fram hefur komið í málinu telst ósannað að fúkkalykt sé í baðherbergi. Samkvæmt framangreindu þykja gagnstefnendur eiga rétt til afsláttar af kaupverði að fjárhæð 500.000 krónur fari svo að aðalkrafa aðalstefnenda um riftun nái ekki fram að ganga heldur þrautavarakrafa þeirra. Kæmi þessi fjárhæð þá til frádráttar tildæmdri fjárhæð í þrautavarakröfu með skuldajöfnuði. Verður nú fjallað um aðalkröfu aðalstefnenda. Eins og að framan getur byggja aðalstefnendur riftunarkröfu sína aðallega á því að um verulega vanefnd hafi verið að ræða af hálfu aðalstefndu með því að halda eftir án heimildar 4.900.000 krónum af söluverði eignarinnar. Í annan stað hafi aðalstefndu sýnt af sér verulegt tómlæti við að koma kröfum sínum vegna galla á fasteigninni á framfæri og beri þau hallann af því. Í þriðja lagi hafi þau ekki sinnt skoðunarskyldu sinni sem skyldi og auk þess sé húsið byggt árið 1950 og því geti þau ekki ætlast til þess að fá hús sem sé jafngott ef ekki betra en nýtt hús. Loks hafi aðalstefndu sýnt af sér mikið tómlæti með því að hafa ekki dómkvatt matsmenn strax og þeim varð ljóst um galla á fasteigninni eða að sanna þá með öðrum hætti. Vegna þessa tómlætis hafi þeim verið óheimilt að beita stöðvunarrétti á greiðslunni sem þau áttu að greiða 25. nóvember 2002. Af hálfu aðalstefndu hefur sýknukrafa af riftunarkröfunni verið byggð á því að fasteignin hafi verið haldin stórfelldum göllum og á matsgerð dómkvadds matsmanns um þá galla. Þá hefur því verið mótmælt að aðalstefndu hafi sýnt af sér tómlæti er girði fyrir að þau geti nú borið fyrir sig vanefndaúræði vegna ætlaðra galla. Eins og fram hefur komið í málinu segjast aðalstefndu hafa orðið þess áskynja fljótlega eftir að þau fengu fasteignina afhenta að fasteignin var minni en gefið var upp í söluyfirliti, að gólf hölluðu og að málning var að flagna af veggjum utanhúss. Samt kvörtuðu þau ekki og greiddu aðalstefnendum 2.000.000 krónur í júní 2002 án nokkurra athugasemda. Þau gerðu engan reka að því að fram færi skoðun á hinum meintu göllum. Er aðalstefndu ákváðu upp á sitt eindæmi að halda eftir greiðslu sem þeim bar að inna af hendi 25. nóvember 2002, 4.900.000 krónum , sem námu um 30 % af kaupverði eignarinnar og um 50 % af útborgunarfjárhæð samkvæmt kaupsamningi, höfðu þau hvorki aflað mats á hinum ætluðu göllum né gert reka að því að afla slíks mats. Við þær aðstæður var þeim ekki heimilt að halda ofangreindri fjárhæð eftir og með hliðsjón af niðurstöðu gagnsakar, sem rakin er hér að framan, má slá því föstu að aðalstefndu var með öllu óheimilt að halda téðri fjárhæð eftir. Með því að greiða aðalstefnendum ekki 4.900.000 krónur á umsömdum tíma vanefndu aðalstefndu kaupsamning þeirra og aðalstefnenda. Með hliðsjón af fjárhæð hinnar vangreiddu greiðslu og tímalengd greiðsludráttarins verður að telja vanefndina verulega í skilningi kauparéttar. Í ljósi framanritaðs verður þvi eigi hjá því komist að fallast á kröfu aðalstefnenda um að dómurinn staðfesti riftun á kaupsamningi þeirra og aðalstefndu dagsettum 31. janúar 2002. Þykir rétt að miða riftunina við 24. janúar 2003, er riftunaryfirlýsing var afhent aðalstefndu. Aðalstefnendur lýsa því yfir að þau muni endurgreiða aðalstefndu 5.100.000 krónur sem aðalstefndu höfðu greitt þeim og yfirtaka áhvílandi veðskuldir á Bröttukinn 9 eins og þær voru þann 1. mars 2002. Greiðsla aðalstefndu á 1.500.000 krónum til aðalstefnenda eftir að matsgerð lá fyrir, eða 5. september 2003, þykir ekki hagga riftunarrétti aðalstefnenda enda var tekið við greiðslunni með fyrirvara að því leyti. Um nánari framkvæmd riftunarinnar svo sem uppgjör vaxta og önnur atriði sem riftun fylgir fjallar dómurinn ekki. Eftir þessum úrslitum ber að dæma aðalstefndu til að greiða aðalstefnendum húsaleigu fyrir afnot þeirra af fasteigninni. Aðalstefnendur gera kröfu um 110.000 krónur á mánuði. Fyrir þeirri fjárhæð liggur hvorki mat né önnur gögn. Dómurinn telur húsaleigu fyrir hús sem Bröttukinn 9 að álitum hæfilega ákveðna 80.000 krónur á mánuði og verða aðalstefndu dæmd til að greiða aðalstefnendum þá fjárhæð á mánuði í húsaleigu frá afhendingardegi fasteignarinnar 1. mars 2002 og til þess tíma er aðalstefnendur fá umráð eignarinnar. Með hliðsjón af framangreindum úrslitum í aðalsök ber að sýkna aðalstefnendur af öllum kröfum gagnstefnenda í gagnsök Málskostnaður ákveðst fyrir báðar sakir í einu lagi og með tilliti til málsúrslita verða aðalstefndu dæmd til að greiða aðalstefnendum 450.000 krónur í málskostnað. Dóm þennan kveða upp Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarsson verkfræðingur og Ingi H. Sigurðsson héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali. D Ó M S O R Ð : Staðfest er riftun aðalstefnenda, Einars Hilmarssonar og Írisar B. Ansnes, á kaupsamningi þeirra og aðalstefndu, Huldu Kötlu Sæbergsdóttur og Ólafs Andréssonar, dagsettum 31. janúar 2002, um fasteignina Bröttukinn 9, Hafnarfirði. Aðalstefndu greiði aðalstefnendum 80.000 krónur á mánuði í húsaleigu frá 1. mars 2002 og til þess tíma er aðalstefnendur fá umráð eignarinnar. Aðalstefndu greiði aðalstefnendum 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 775/2016
Kærumál Lögbann Lögvarðir hagsmunir
E kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að hafna kröfu E um að lagt yrði lögbann m.a. við því að Þ ráðstafaði hlut sínum í Ö ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Þ hefði þegar ráðstafað hlut sínum í félaginu og því væri um garð gengin sú athöfn sem girða ætti fyrir með lögbanninu. Athöfnin hefði ekki verið byrjuð eða yfirvofandi og væri því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 17. nóvember 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2016 þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu 14. október sama ár um að hafna kröfu sóknaraðila um að lagtyrði lögbann meðal annars við því að varnaraðili ráðstafaði hlut sínum íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr.31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989um aðför. Sóknaraðili krefst þess að sýslumanni verði gert að leggja á lögbannið.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.IEins og rakið er í hinum kærða úrskurði er sóknaraðili einn af þremurhluthöfum í varnaraðila með 28,24% eignarhluta. Eina eign varnaraðila mun vera45% hlutur í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Hluthafar í varnaraðila gerðumeð sér samkomulag 20. október 2010 en þar kom meðal annars fram að þeir værusammála um að meiriháttar ákvarðanir um félagið og fjárfestingu þess íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. yrðu teknar með samþykki allra hluthafa,þar með talið ákvarðarnir um sölu á hlut í síðastgreindu félagi.Með svonefndu ráðningarbréfi 7. september 2015 fól varnaraðili Virðinguhf. meðal annars að bjóða til sölu allt hlutafé félagsins í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf. Um vorið 2016 komst rekspölur á söluna og munu nokkrirhafa sýnt kaupum á hlutnum áhuga. Á stjórnarfundi varnaraðila 19. september 2016var fjallað um fyrirhugaða sölu á hlutnum. Samkvæmt fundargerð samþykktistjórnin einróma á fundinum að selja hlutinn í samræmi við drög að kaupsamningisem lágu þar fyrir. Jafnframt var samþykkt að veita Margit Robertet,stjórnarformanni varnaraðila, og Gunnari Sigurðssyni, fjárfestingastjóra hjáVirðingu hf., sitt í hvoru lagi eða sameiginlega fullt og ótakmarkað umboð tilað undirrita fyrir hönd varnaraðila kaupsamning um sölu á hlutnum og önnurskjöl vegna hennar.Með bréfi 13. október 2016 lagði sóknaraðili fram beiðni sína um aðsýslumaður legði lögbann við því að fyrrgreind Margit og Gunnar nýttu sérumboðið sem þau höfðu fengið frá varnaraðila á stjórnarfundinum 19. septembersama ár til að undirrita kaupsamning um söluna og önnur skjöl sem henni tengdust.Jafnframt var þess krafist að lagt yrði lögbann við því að varnaraðiliráðstafaði hlutnum. Með ákvörðun sýslumanns 14. október 2016 var beiðni umlögbannið hafnað. Sóknaraðili bar undir héraðsdóm 17. sama mánaðar ákvörðunsýslumanns að því er varðar synjun hans um lögbann við því að varnaraðiliráðstafaði hlut sínum í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Úr því máli varleyst með hinum kærða úrskurði.Hinn 16. október 2016 var undirritaður samningur milli varnaraðila og tíukaupenda um sölu á hlut félagsins í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Afhálfu varnaraðila var samningurinn undirritaður af áðurgreindum Gunnari. Að kröfu sóknaraðila var haldinn hluthafafundur í varnaraðila 24.nóvember 2016 til að fjalla um tillögu þess efnis að hætt yrði við sölu áhlutnum. Var sú tillaga felld með atkvæðum annarra hluthafa en sóknaraðila.IISamkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 verður lögbann lagt viðbyrjaðri eða yfirvofandi athöfn fyrirsvarsmanns félags, ef gerðarbeiðandisannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðumrétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni geraþað, og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum,verði hann knúinn til að bíða dóms um þau.Svo sem áður er rakið seldi varnaraðili hlut sinn í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf. með kaupsamningi 16. október 2016. Varnaraðili hefur þvíráðstafað hlut sínum í félaginu og er þannig um garð gengin sú athöfn sem girðaátti fyrir með lögbanninu. Í því tilliti skiptir ekki máli þótt yfirfærslaeignarréttar eftir samningnum sé bundin ýmsum skilyrðum, þar á meðal umgreiðslu kaupverðs, enda eiga kaupendur rétt til hins selda að þeim skilyrðumfullnægðum. Samkvæmt þessu er athöfnin ekki byrjuð eða yfirvofandi heldur hefurhún nú þegar komið á ástandi sem ekki er hægt er að stöðva með lögbanni. Þegaraf þeirri ástæðu er ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990fyrir lögbanni og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, ET sjón ehf., greiði varnaraðila, Eignarhaldsfélaginu Þorgerðiehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 17. nóvember 2016.IMál þetta,sem barst dóminum 17. október2016, var tekið til úrskurðar 15. nóvember s.á. að loknum munnlegummálflutningi aðila. Sóknaraðili er ET sjón ehf., Fjarðarási 8, Reykjavík. Varnaraðili er Eignarhaldsfélagið Þorgerður ehf., Borgartúni 29, Reykjavík. Sóknaraðili krefstþess að ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dagsett 14. október 2016, um að synjalögbanni við lögbannsbeiðni sóknaraðila, dagsettri 13. sama mánaðar, verðifelld úr gildi og að lagtverði fyrir sýslumann að leggja á lögbann við því að varnaraðili ráðstafi eignarhlut varnaraðila íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. til þriðju aðila. Þá er krafist málskostnaðar.Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnaðog að staðfest verði framangreind ákvörðun sýslumanns. Þá gerir varnaraðilikröfu um málskostnað.Sóknaraðili höfðaði málið upphaflega á hendurframangreindum varnaraðila og Gunnari Sigurðssyni og Margit Robertet, en viðþingfestingu málsins 21. október 2016, féll sóknaraðili frá kröfum á hendurþeim tveimur síðarnefndu. IIMálavextirMeð beiðni til sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu, dagsettri 13. október 2016, krafðist sóknaraðili þess aðlagt yrði lögbann við því að framangreind Margit og Gunnar hagnýttu sér,sameiginlega eða sitt í hvoru lagi, rétt samkvæmt umboði, sem þeim var veitt afmeirihluta stjórnar varnaraðila á stjórnarfundi 19. september 2016, til aðundirrita fyrir hans hönd kaupsamning um sölu á hlutum hans í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf., (hér eftir Ölgerðinni) ásamt öllum öðrum skjölum oggögnum sem tengdust kaupsamningnum og fyrirhugaðri sölu varnaraðila á hlutunum.Þá var þess jafnframt krafist að lagt yrði lögbann við því að varnaraðiliráðstafaði eignarhlut félagsins í Ölgerðinni til þriðja aðila. Í lögbannsbeiðni sóknaraðilakemur fram að eigendur hlutafjár í varnaraðila séu Auður 1 fagfjárfestasjóðurslf., eigandi 62,35% hluta, sóknaraðili málsins, eigandi 28,24% hluta ogIngibjörg S. Ásgeirsdóttir, eigandi 9,41% hluta. Hluthafinn Auður 1fagfjárfestasjóður slf. sé rekinn af Virðingu hf. Eini eigandi sóknaraðilamálsins, ET sjónar ehf., sé Eiríkur I. Þorgeirsson. Eina eign varnaraðila sé45% hlutur í Ölgerðinni. Framangreindir hluthafar varnaraðila hafi gert með sérhluthafasamkomulag 20. október 2010 um kaup á hlutum í Ölgerðinni og þar komifram að hið fyrrnefnda félag sé sérstaklega stofnað í því skyni að halda utanum eignarhlutinn í Ölgerðinni. Í 4. kafla samkomulagsins komi fram að meiriháttar ákvarðanir um eignarhaldsfélagið og fjárfestingu þess í Ölgerðinni verðiteknar með samþykki allra hluthafa. Þá sé þess getið að til meiri háttarákvarðana teljist ákvarðanir um sölu á hlut eignarhaldsfélagsins í Ölgerðinni.Hlutur varnaraðila í Ölgerðinnihafi verið í sölumeðferð í rúmt ár. Hafi veriðundirritað ráðningarbréf við Virðingu hf., 7. september 2015, þar sem fram komiað fyrirtækið taki að sér að bjóða til sölu allt hlutafé Ölgerðarinnar fyrirhönd hluthafa þess í lokuðu ferli eða almennu útboði í tengslum við mögulegaskráningu félagsins í Kauphöll Íslands. Í júní 2016 hafi fyrirsvarsmannisóknaraðila verið óformlega gerð grein fyrir gangi viðræðna. Á stjórnarfundi19. september 2016, sem sóknaraðili dregur í efa að hafi verið lögmætur, hafiverið kynnt drög að kaupsamningi vegna fyrirhugaðrar sölu félagsins áeignarhlut þess í Ölgerðinni, auk þess sem fjölmörg önnur skjöl hafi verið lögðfyrir fundinn. Gerð hafi verið grein fyrir því að samningaviðræður væru komnará lokastig og markmiðið væri að undirrita kaupsamning 23. september 2016.Fyrirsvarsmaður sóknaraðila, sem sitji í stjórn varnaraðila, hafi á fundinumlátið í ljós þá afstöðu sína að hann teldi sér ekki fært að greiða atkvæði meðframangreindum tillögum og að málefnið ætti undir hluthafafund. Hafi hann því neitaðað undirrita fundargerðina. Með ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu 14. október 2016 var kröfu sóknaraðila um lögbann hafnað áþeim grundvelli að skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu,lögbann o.fl., væru ekki uppfyllt. Hinn 17. sama mánaðar tilkynnti lögmaðursýslumanni að hann hygðist bera synjun hans undir héraðsdóm og sama dag beindihann kröfu til dómsins um að ákvörðun sýslumanns yrði felld úr gildi.IIIMálsástæðursóknaraðila Af hálfusóknaraðila er á því byggt að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl. sé fullnægt. Krafa sóknaraðila lúti að því aðlögbann verði lagt við því að varnaraðili ráðstafi eignarhlut félagsins íÖlgerðinni til þriðju aðila en sú aðgerð sé yfirvofandi og standi ekkiágreiningur um það. Sóknaraðilikveðst ósammála varnaraðila og meirihluta stjórnarmanna félagsins um þaðhvernig standa beri að sölu hlutabréfa þess í Ölgerðinni. Málefnið eigiótvírætt undir hluthafafund, í fyrsta lagi vegna þess að lög áskilji það og íöðru lagi vegna þess að hluthafasamkomulag kveði á um það. Við mat á því hvortlög standi til þess að bera eigi málefnið undir hluthafafund verði meðal annarsað líta til þess að í gildi sé hluthafasamkomulag á milli allra hluthafa semkveði meðal annars á um að ákvarðanir um sölu á hlut varnaraðila í Ölgerðinniskuli teknar með samþykki allra hluthafa, sbr. ákvæði 4.2 (a) íhluthafasamkomulaginu. Óumdeilt sé að eini tilgangur félags varnaraðila sé aðhalda utan um hlut þess í Ölgerðinni. Samkvæmt samþykktum félagsins þurfisamþykki allra hluthafa til að breyta tilgangi félagsins. Þetta styðji þáskyldu að halda skuli hluthafafund um söluna. Þá hafi stjórn varnaraðila boriðá grundvelli trúnaðarskyldu sinnar gagnvart félaginu og hluthöfum þess að beinamálefninu til hluthafafundar, Sóknaraðili telur að stjórnarfundurinn 19. september 2016breyti því ekki að halda eigi hluthafafund um málefnið. Jafnvel þótt litið værisvo á að lögmætur stjórnarfundur hafi farið fram þennan dag þá standi það ekkií vegi fyrir því að taka eigi eða megi málefnið fyrir á hluthafafundi eins ogáskilið sé. Sóknaraðili hafi farið fram á hluthafafund með bréfi, dagsettu 12.október 2016, þegar ljóst hafi verið að aðilar myndu ekki ná saman um lausnmálsins. Sóknaraðili vísar til þess að honum hafi ekki verið kunnugtum að taka ætti endanlega ákvörðun um sölu á eignarhlut í Ölgerðinni á nefndumfundi og telur að boðun til hans hafi verið ófullnægjandi. Hafi fundurinn þvíekki skuldbundið félagið með réttum hætti. Þá hafi fundurinn verið haldinnmargvíslegum annmörkum, m.a. hafi framlögð gögn verið ófullnægjandi. Umendanlegan kaupsamning hafi því aldrei verið fjallað á stjórnarfundi. Telursóknaraðili þetta brjóta í bága við 47. gr. laga um einkahlutafélög nr.138/1994. Enn fremur hafi verið fyrir hendi vanhæfisaðstæður um að takaákvörðun um sölu, sbr. 48. gr. sömu laga. Einn kaupenda sé ISA ehf., sem séfélag í einkaeigu Ingibjargar S. Ásgeirsdóttur, stjórnarmanns hjá varnaraðila,en meirihluti náist ekki án aðkomu hennar. Þá fái ekki staðist að taka mikilsháttar ákvörðun með skilyrðum með þeim hætti, eins og gert hafi verið áfundinum, að vald stjórnarmanna sé raunar framselt þriðja aðila, starfsmannsVirðingar, sem hafi hagsmuni af því að af kaupsamningi verði vegna árangurstengdraþóknana. Slík ráðstöfun feli jafnframt í sér brot gegn 48. gr. laga nr.138/1994. Sóknaraðili telur að réttindi hans muni fara forgörðum eðaverða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Hannsé eigandi 28,24% hlutafjár í varnaraðila sem eigi 45% hlut í Ölgerðinni.Fjárhagslegir hagsmunir sóknaraðila, sem sé í eigu eins manns, séu þvígríðarlegir. Líta verði til þeirrar staðreyndar að umrædd eign sé varin af 72.gr. stjórnarskrár. Afstaða sóknaraðila sé sú að ekki sé rétt að selja hlutinn íÖlgerðinni. Hann vilji því að haldið verði á hlutnum. Skaðabætur komi ekki ístaðinn fyrir þá hagsmuni. Sóknaraðilitelur enn fremur að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskunhagsmuna sóknaraðila tryggi ekki nægilega hagsmuni hans, sbr. 1. tl. 3. mgr.24. gr. laga nr. 31/1990. Varnaraðili berisönnunarbyrðina fyrir því. Réttindi sóknaraðila fari forgörðum verðihann knúinn til að bíða dóms um þau. Sóknaraðili mótmælir því að stórfelldur munur sé á hagsmunum aðila þannig að hagsmunirsóknaraðila af því að fá lögbann í samræmi við kröfur sínar vegi mun minna enhagsmunir varnaraðila af því að salan gangi í gegn. Sönnunarbyrði um þettahvíli á varnaraðila. Þá eigi ákvæðið ekki við um hagsmuni þriðja manns, þ.e.annarra en aðila máls þessa. Ákvæðið eigi aðeins við um „gerðarþola“ og„gerðarbeiðanda“. Sóknaraðili ekki ætla að koma í veg fyrir að eign íÖlgerðinni skipti um hendur. Vilji hluthafar í varnaraðila framselja réttindisín í Ölgerðinni sé þeim í lófa lagið að selja hlut sinn í honum og losa þar umhagsmuni í Ölgerðinni. Um þetta gildi almennar reglur félagaréttar, samþykktirvarnaraðila og enn fremur ákvæði 5.-7. gr. hluthafasamkomulagsins, sem feli ísér réttindi fyrir sóknaraðila og skyldu Auðar I. fagfjárfestasjóðs ogIngibjargar til að selja hlut sinn í varnaraðila (þar sem sóknaraðili nyti þám.a. forkaupsréttar). Með því að kröfur sóknaraðila nái fram að ganga í málinusé því í engu verið að skerða hagsmuni varnaraðila og annarra hluthafafélagsins. Eingöngu yrði hindrað að sóknaraðili væri þvingaður til að láta afhendi hagsmuni sína í Ölgerðinni, sem hann eigi í gegnum eignarhlut sinn ívarnaraðila, á verði og með skilmálum sem hann sætti sig ekki við. Sóknaraðili kveðst hafa leitast við að leysa ágreining aðilaá framangreindan hátt og með því að leggja til að aðeins hluti af eignarhlutvarnaraðila í Ölgerðinni verði seldur. Þá verði ráðið af ráðningarbréfinu tilVirðingar hf. og öðrum gögnum í aðdraganda fyrirhugaðrar sölu að sá möguleikihafi ávallt verið fyrir hendi, sem eigi við endranær, að sölumeðferð lyki ánþess að til endanlegrar sölu kæmi. Aðilar séu sammála um eitt, að í raun sé stórfelldur munur áhagsmunum aðila. Sóknaraðili hafi að stórum hluta meiri hagsmuni af málinu enaðrir sem að því komi en ekki öfugt. Nái kröfur hans fram að ganga hafi aðrirhluthafar varnaraðila tækifæri til þess að selja hagsmuni sína í félaginu ogþar með hlutdeild sína í Ölgerðinni, kjósi þeir svo. Verði kröfum sóknaraðilahins vegar hafnað séu hagsmunir sóknaraðila skertir með óafturkræfum hætti. Málsástæðurvarnaraðila Af hálfuvarnaraðila er á því byggt að sönnunarbyrðin um að skilyrði greinarinnar séuuppfyllt hvíli á sóknaraðila og eigi það við um öll skilyrðin. Þar semskilyrðin séu ekki uppfyllt beri að hafna kröfum sóknaraðila. Varnaraðili hafnar því að ráðstöfun hluta í Ölgerðinni heyrilögum samkvæmt annars vegar undir hluthafafund varnaraðila og hins vegar undirsamkomulag hluthafa varnaraðila. Vísar hann til þess að samkvæmt 1. mgr. 55.gr. laga nr. 138/1994 fari hluthafafundur með æðsta vald í málefnumeinkahlutafélags samkvæmt því sem lög og samþykktir þess ákveði. Félagsstjórnfari hins vegar með málefni félagsins á milli hluthafafunda og sjái til þess aðskipulag þess og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi, sbr. 1. mgr. 44.gr. Félagsstjórnin marki þannig stefnu félagsins, hafi eftirlit með því aðhenni sé fylgt og taki ákvarðanir um ráðstafanir sem séu óvenjulegar eða mikilsháttar, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Samkvæmt samþykktum varnaraðila stýri stjórnfélagsins öllum málefnum félagsins á milli hluthafafunda og gæti hagsmuna þessgagnvart þriðja manni, sbr. 2. mgr. 16. gr. Í samþykktunum sé engin krafa gerðum að ákvarðanir eins og sú sem hér um ræði heyri undir hluthafafund. Ákvörðunum söluna, sem vissulega sé mikils háttar, heyri því undir stjórn félagsins.Sóknaraðili vísar m.a. í þessu samhengi til þess að útilokað sé að þeirriráðstöfun sem um sé að tefla verði jafnað við að breyta tilgangi varnaraðila.Þvert á móti sé sala fullkomlega í samræmi við tilgang varnaraðila, sem séeinkahlutafélag sem beinlínis hafi verið stofnað til að halda utan umtímabundna fjárfestingu í Ölgerðinni. Þá séu trúnaðarskyldur stjórnarmannavarnaraðila við félagið sem slíkt en ekki einstaka hluthafa þess. Hvað sem ölluöðru líði hafi sóknaraðili ekki gert líklegt að ákvörðun hluthafafundar hefðinokkru breytt, eða muni nokkru breyta, um þá ákvörðun sem tekin var. Fyrirliggi að 72% hluthafa varnaraðila hafi verið og séu því fylgjandi að selja hlutfélagsins í Ölgerðinni á þeim forsendum sem gert hafi verið. Varnaraðili hafnar því að stjórnarfundurinn 19. september2016 hafi verið haldinn annmörkum. Til fundarins hafi verið boðað meðtölvupósti stjórnarformanns varnaraðila til annarra stjórnarmanna hinn 4. ágúst2016. Stjórnarmönnum hafi ekki getað dulist efni fundarins, enda sérstaklegaundirstrikað í fundarboðinu að styttast færi í undirritun kaupsamnings vegnasölunnar á eignarhlut varnaraðila í Ölgerðinni.Þá hafnar varnaraðili þeim fullyrðingum sóknaraðila að framlögð gögn áfundinum hafi verið ófullnægjandi og að látið sé að því liggja að fulltrúisóknaraðila í stjórn varnaraðila hafi af þeim sökum ekki haft tök á því aðfjalla um málið. Gögn sem hafi legið fyrir á fundinum hafi verið fyllilega ísamræmi við tilefni fundarins og þau mál sem þar komu til umræðu. Sú staðreyndað þau hafi ekki verið send stjórnarmönnum fyrir fundinn breyti hér engu, endaengar slíkar kröfur gerðar að lögum eða samþykktum félagsins. Þá hafi veriðhægur leikur fyrir fulltrúa sóknaraðila í stjórn varnaraðila að óska frekarigagna og upplýsinga fyrir fundinn eða á honum, teldi hann á því þörf en þaðhafi hann ekki gert. Varnaraðili hafnar því að Ingibjörg S. Ásgeirsdóttir,stjórnarmaður í varnaraðila, hafi með vísan til 48. gr. laga nr. 138/1994 veriðvanhæf þegar ákvörðun var tekin um sölu á eignarhlut varnaraðila í Ölgerðinni.Þessi málsástæða sé enn fremur of seint fram komin, þar sem sóknaraðili hafiekki byggt á þessu við meðferð málsins hjá sýslumanni. Í málatilbúnaði sóknaraðilasé horft fram hjá því að vanhæfisreglur 48. gr. eigi aðeins við um samningsgerðmilli félagsins og stjórnarmanns „ef hann hefur þar verulegra hagsmuna að gætasem kunna að fara í bága við hagsmuni félagsins“. Varnaraðili hafnar því að óheimilt hafi verið að binda þærákvarðanir sem teknar hafi verið á fundinum skilyrði með þeim hætti sem gertvar. Í framkvæmd sé algengt að ákvarðanir félagsstjórna séu bundnar skilyrðum.Hið sama eigi við þegar einstaklingum séu veitt umboð til að framkvæmaafmarkaðar og nánar tilgreindar ráðstafanir fyrir hönd félaga. Ekki verði séðað lög eða aðrar heimildir standi slíku fyrirkomulagi í vegi. Þá mótmælirvarnaraðili því að sú ákvörðun að veita nafngreindum aðilum umboð til aðundirrita skjöl fyrir hönd varnaraðila í tengslum við söluna fari í bága við48. gr. laga nr. 138/1994. Varnaraðili telur að áskilnaður um samþykki hluthafafundarverði ekki leiddur af ákvæðum hluthafasamkomulagsins. Aðilar að því séu auksóknaraðila, Auður 1 fagfjárfestasjóður og Ingibjörg S. Ásgeirsdóttir. Óumdeiltsé hins vegar að varnaraðili sé ekki aðili að samkomulaginu en það mæli hvorkifyrir um réttindi varnaraðila né leggi það honum skyldur á herðar. Þegar afþessum sökum geti sóknaraðili ekki talið til réttar gagnvart varnaraðila með vísantil ákvæða samkomulagsins. Varnaraðilibendir á að það sé vissulega rétt að hluthafar varnaraðila hafi tímabundiðverið reiðubúnir að binda sig við samþykki allra fyrir sölu hlutarins íÖlgerðinni, sbr. grein 4.1 og 9.1 í hluthafasamkomulaginu, og jafnframttilvísun til „fjárfestingartímans“ í grein 1.1. Á þessu hafi þó veriðmikilvægar undantekningar og takmarkanir. Innan fimm ára tímabilsins skyldusamningsaðilar þannig „vera reiðubúnir að [...] að samþykkja sölu á hluteignarhaldsfélagsins í Ölgerðinni fyrr, ef markaðsaðstæður og árangurfjárfestingarinnar í félaginu leyfa“, sbr. grein 9.1. Eftir lok fimm áratímabilsins skyldi svo „hver samningsaðila eiga rétt á að gera kröfu um sölu áfjárfestingafélaginu eða fjárfestingu þess í Ölgerðinni“, sbr. grein 9.2.Ákvæði 4. gr. annars vegar og 9. gr. hins vegar séu ósamrýmanleg ef þau erubæði túlkuð einangrað og samkvæmt orðanna hljóðan. Heimild hluthafa til aðkrefjast sölu að ákveðnum tíma liðnum sé þýðingarlaus með öllu sé salan eftirsem áður háð samþykki þess sem ekki vilji selja. Óhjákvæmilegt sé því að túlkaákvæði 4. gr. hluthafasamkomulagsins til samræmis við ákvæði 9. gr. en að mativarnaraðila verði að telja að síðarnefnda greinin hafi að geyma sérreglugagnvart hinni fyrri. Varnaraðilitelur að engin réttindi sóknaraðila muni fara forgörðum eða verða fyrirteljandi spjöllum og séu lagaskilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1993 hvaðþetta varðar því ekki uppfyllt. Þá séu sjónarmið sóknaraðila, hvað varðar 72.gr. stjórnarskrárinnar, á misskilningi byggð. Sú afstaða sóknaraðila að „ekkisé rétt að selja hlutinn í Ölgerðinni“ sé alls ófullnægjandi þegar komi að þvíað sýna fram á að nefnt lagaskilyrði séu uppfyllt, enda lúti sú ráðstöfun aðeign sem ekki sé hans. Sóknaraðili hafi ekki gert líklegt að sú ráðstöfun semhann krefjist að lögbann verði lagt við geri að verkum að hlutur hans ívarnaraðila muni fara forgörðum eða verða fyrir spjöllum. Í málatilbúnaðisóknaraðila sé engin tilraun gerð til að sýna fram á þetta atriði, svo sem meðþví að leiða líkur að því að mistekist hafi að fá hæsta mögulega verð fyrireignarhlutinn í Ölgerðinni og/eða að skilmálar sölunnar séu að öðru leytiófullnægjandi. Varnaraðili telur enn fremur að skaðabætur munitryggja hagsmuni sóknaraðila, sbr. 1.tölul. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 30/1991. Varnaraðili áréttar að varnaraðili séeinkahlutafélag sem rekið sé í fjárhagslegum tilgangi. Hagsmunir sóknaraðila afeignarhlut sínum í varnaraðila séu því fjárhagslegir. Krafa sóknaraðila miði aðþví að koma í veg fyrir ráðstöfun varnaraðila á eignarhlut sínum í öðru félagi,Ölgerðinni. Ljóst sé, að mati varnaraðila, að sóknaraðili eigi hagsmuna að gætaaf því að eignum varnaraðila sé ráðstafað á forsvaranlegan hátt, enda gætióforsvaranleg ráðstöfun, til dæmis sala eignar fyrir lægra endurgjald en semnemi gangvirði hennar, rýrt verðmæti eignarhlutar sóknaraðila í varnaraðila.Slíkt tjón yrði hins vegar að fullu bætt með skaðabótum eftir almennum reglum. Varnaraðili vísar til þess að stórfelldur munur sé áhagsmunum sóknaraðila annars vegar og varnaraðila og þriðju manna hins vegar ogverði lögbann því ekki lagt á, sbr. 2. tölul. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 30/1991.Tilgangur ákvæðisins sé að koma í veg fyrir að gerðarbeiðandi stöðvi athöfnvegna lítilvægra hagsmuna í samanburði við hagsmuni gerðarþola og/eða þriðjamanns. Við samanburð á hagsmunum sóknaraðila annars vegar og varnaraðila hinsvegar beri að líta til þess að sóknaraðili sé aðeins eigandi 28% hlutfjár ívarnaraðila. Þar sem eignarhlutur varnaraðila í Ölgerðinni sé eina eignfélagsins sýnist nærtækt að ætla að verðmæti eignarhlutar sóknaraðila nemiu.þ.b. 28% af verðmæti þeirrar eignar sem varnaraðili hyggist ráðstafa. Afþessu leiði að verulegur munur sé á fjárhagslegum hagsmunum sóknaraðila annarsvegar og fjárhagslegum hagsmunum varnaraðila hins vegar. Loks sé óhjákvæmilegtvið hagsmunamat að taka tillit til hagsmuna annarra seljenda en varnaraðila svoog til allra kaupenda að hlutum í Ölgerðinni af því að viðskiptin nái fram aðganga. Lögbannsbeiðni sóknaraðila miði að því að koma í veg fyrir sölu áhlutafé á verði og með skilmálum sem endurspegli samkomulag sem náðst hafi aðundangengnu margra mánaða söluferli og samningaviðræðum seljenda, þ. á m.varnaraðila, við tilvonandi kaupendur. Seljendur hafi notið sérfræðiráðgjafarvið hvert skref viðskiptanna. Engar vísbendingar séu um að söluverð eignarinnarendurspegli ekki gangvirði hennar eða að skilmálar viðskiptanna séu óhóflegaíþyngjandi gagnvart seljendum. Nánast útilokað sé sóknaraðili verði fyrir tjónivið það að viðskiptin nái fram að ganga. Í þessu samhengi bendir sóknaraðilienn fremur á að undirliggjandi hagsmunir í þeim viðskiptum sem sóknaraðilivilji fyrirbyggja nemi milljörðum króna. Fyrirsjáanlegt tjón varnaraðila, náigerðin fram að ganga, stafaði þannig bæði af töpuðum hagnaði varnaraðila ogannarra seljenda eftir atvikum, sem innleystur yrði við söluna, svo og öllumþeim kostnaði sem lagt hafi verið út fyrir vegna söluferlisins. Þá sé ljóst aðverði fallist á kröfu sóknaraðila verði varnaraðila, sem og öðrum seljendum,ógerningur að efna frumskyldu sína samkvæmt kaupsamningnum um að afhenda hiðselda. Slík vanefnd hefði óhjákvæmilega í för með sér réttarlegar afleiðingarog virðist bótaábyrgð varnaraðila gagnvart kaupendum nærtæk og eftir atvikumöðrum seljendum. IVNiðurstaðaÍ máli þessu, sem réttilega er borið undir dóminn á grundvelli V. kaflalaga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., innan þess frests og með þeimhætti sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 33. gr. laganna, er deilt um þá ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu að synja kröfu sóknaraðila um að lagt verðilögbann við sölu áhlutum varnaraðila í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. (Ölgerðinni). Lögbann er í eðli sínuneyðarráðstöfun sem ekki verður beitt nema fyrir liggi að almenn úrræði komiekki að nægu haldi, enda sé þá fullnægt öðrum skilyrðum 24. gr. laga nr.31/1990. Í 1. mgr. ákvæðisins segir að lögbann megi leggja við byrjaðri eðayfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar „efgerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjótagegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfninaeða muni gera það og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrirteljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau“. Þá er í 1. tl. 3.mgr. sama ákvæðis kveðið á um að lögbann verði ekki lagt á ef talið verður aðréttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna gerðarbeiðandatryggi þá nægilega. Enn fremur er í 2. tl. 3. mgr. sama ákvæðis kveðið á um aðlögbann verði ekki lagt á ef sýnt þykir að stórfelldur munur sé á hagsmunumgerðarþola af því að athöfn fari fram og hagsmunum gerðarbeiðanda af því aðfyrirbyggja hana, enda setji gerðarþoli eftir atvikum tryggingu fyrir því tjónisem athöfnin kann að baka gerðarbeiðanda. Eins og rakið hefur verið ersóknaraðili einn af þremur eigendum í varnaraðila, með 28,24% hlut. Aðrir eigendur eru Auður 1 fagfjárfestasjóður slf., eigandi62,35% hluta og Ingibjörg S. Ásgeirsdóttir, eigandi 9,41% hluta. Tilgangur með starfsemivarnaraðila, sem stofnaður var í október 2010, er sá einn að halda utan umfjárfestingu í Ölgerðinni en varnaraðili á 45% hlut í henni. Í stjórnvarnaraðila sitja fulltrúar allra eigenda hans. Hlutahafar í varnaraðila gerðumeð sér hlutahafasamkomulag 20. október 2010. Sóknaraðili telur að ákvæði 4.gr. samkomulagsins sé skýrt um það að samþykki allra hluthafa þurfi til að takaákvarðanir um sölu á hlutum eignarhaldsfélagsins í Ölgerðinni en því mótmælirsóknaraðili. Vísar hann til þess að af öðrum ákvæðum hluthafasamkomulagsins, ogfyrirliggjandi samskiptum aðila í tölvuskeytum, sé skýrt að selja hafi átthlutina að fimm árum liðnum frá stofnun félagsins. Þá mótmælir varnaraðili þvíað þörf hafi verið á því að taka ákvörðun um sölu umræddra hluta áhlutahafafundi. Myndi það heldur engu breyta því fulltrúar allra hluthafa ívarnaraðila, sem tekið hafi ákvörðun um að gera kaupsamning við nafngreindaaðila, sitji í stjórn varnaraðila og myndu greiða atkvæði með sama hætti. Fyrir liggur að hlutir varnaraðila íÖlgerðinni hafi verið í söluferli um nokkurt skeið en verðbréfafyrirtækinuVirðingu hf. var í september 2015 falið að bjóða allt hlutafé félagsins tilsölu í lokuðu verkferli eða í almennu útboði í tengslum við mögulega skráningu félaginsí Kauphöll Íslands. Fleiri eigendur hlutanna en varnaraðili voru upphaflegaaðilar að samningnum við Virðingu hf. en þeir munu hafa hætt við að selja.Ritaði fyrirsvarsmaður sóknaraðila undir ráðningarbréf við Virðingu hf. ásamtöðrum stjórnendum varnaraðila. Á stjórnarfundi 19. september 2016, sem allirstjórnendur sóttu, voru drög að kaupsamningi varnaraðila o.fl., um hluti íÖlgerðinni, við nafngreinda kaupendur kynntur. Í lok fundargerðar er bókað aðsamþykkt hafi verið að stjórn félagsins veitti nafngreindum aðilum umboð til aðundirrita kaupsamning um sölu á hlutum félagins í Ölgerðinni. Sóknaraðilidregur í efa lögmæti fundarins og hefur neitað að undirrita fundargerð.Óumdeilt er þó að meirihluti stjórnar var samþykkur þeirri ákvörðun að veitaumboðið. Tölvuskeyti eftir fundinn, milli sóknaraðila og þeirra sem önnuðustgerð samningsins, bera ekki með sér að sóknaraðili hafi í upphafi gertathugsemdir við fundargerðina sem slíka en í skeytunum kemur hann hins vegar áframfæri athugsemdum og spurningum við efni kaupsamningsins o.fl. Af gögnumverður því ekki annað ráðið en að sóknaraðila hafi, nokkru eftir fundinn,snúist hugur um að selja hluti, sem hann átti í gegnum varnaraðila íÖlgerðinni. Sóknaraðili hefur þó ekki leitt að því nægar líkur að salan hafiverið óhagstæð fyrir varnaraðila, t.d. að hlutirnir hafi verið seldir undirmarkaðsvirði, eða að samningsskilyrði séu óhagstæð að öðru leyti. Í máli þessu eru gríðarlegir fjárhagslegir hagsmunir í húfi,fyrir sóknaraðila, varnaraðila og aðra þá sem standa að sölu og kaupum á hlutumí Ölgerðinni, enda um að ræða á sölu á meirihluta í stóru fyrirtæki sem á sérlanga sögu í íslensku viðskiptalífi. Kaupverð á hlutum varnaraðila o.fl. liggurekki fyrir í málsgögnum en í munnlegum málflutningi varnaraðila fyrir dóminumkom fram að söluverð hlutanna væri um fimm milljarðar króna. Þar af næmi hluturvarnaraðila 3,5-3,8 milljörðum króna. Með hliðsjón af hlut sóknaraðila ívarnaraðila næmi sala hlutarins um einum milljarði króna. Þessum tölum var ekkiandmælt af hálfu sóknaraðila. Þá er ljóst að ef ekki verður af sölunni kannvarnaraðili að verða fyrir tjóni, m.a. vegna tapaðs hagnaðar af sölunni, aukþess sem þeir sem yrðu af kaupunum kynnu að hafa uppi bótakröfur á hendur honumvegna vanefnda samningsins. Enn fremur verður að taka inn í hagsmunamat,samkvæmt 2. tl. 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr.31/1990, hagsmuni annarra en aðila þessa máls, þ.e. hagsmuni annarraseljenda hluta í Ölgerðinni og kaupenda hlutanna, en kaupendur eru fjöldifyrirtækja. Þrátt fyrir orðalag ákvæðisins um aðstórfelldur munur þurfi að vera á hagsmunum „gerðarþola“ og hagsmunum„gerðarbeiðanda“ er ljóst að hagsmunir þriðja manns, af því hvort lögbann skulilagt á eður ei, geta skipt máli í þess samhengi. Þannig er í 3. mgr. 34. gr.laga nr. 31/1990 beinlínis gert ráð fyrir að þriðji maður geti átt hagsmuna aðgæta í lögbannsmáli og átt aðild að því fyrir dómstólum. Með vísan tilframangreinds og skírskotun til 2. töluliðar 3.mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 verður fallist á það með varnaraðila aðstórfelldur munur sé annars vegar á hagsmunum hans og annarra samningsaðila, afþví að fyrirbyggja að lögbann verði lagt á, og hins vegar hagsmunum sóknaraðilaaf því að á það verði fallist. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki fallist á kröfusóknaraðila um að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumanns að hafna lögbanni. Ínefndu ákvæði er gert ráð fyrir því að gerðarþolisetji eftir atvikum tryggingu fyrir því tjóni sem athöfnin kann að bakagerðarbeiðanda verði kröfu hans um lögbann hafnað. Af hálfu sóknaraðila varekki krafist slíkrar tryggingar, ef fallist yrði á að framangreint ákvæðið ættivið. Þá liggur ekki annað fyrir en að þeir sem kynnu að bera ábyrgð áhugsanlegu tjóni sóknaraðila geti staðið undir skaðbótum honum til handa. Með hliðsjón afúrslitum málsins ber að dæma sóknaraðila til að greiða varnaraðila málskostnaðsem þykir með hliðsjón af umfangi málsins hæfilega ákveðinn 1.000.000 kr.Kolbrún Sævarsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurðinn. ÚR S K U R Ð A R O R Ð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, ET Sjónar ehf., um að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dagsett 14.október 2016, um að synja lögbannsbeiðni sóknaraðila og að lagt verði fyrir sýslumann að leggja álögbann við því aðvarnaraðili, Eignarhaldsfélagið Þorgerður ehf., ráðstafi eignarhlut varnaraðilaí Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. til þriðju aðila. Sóknaraðili greiði varnaraðila 1.000.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 427/2017
Kærumál Kyrrsetning
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var ákvörðun sýslumanns um að hafna beiðni S hf. um kyrrsetningu eigna H hf. til tryggingar fullnustu kröfu samkvæmt kaupsamningi sem aðilar höfðu gert með sér. Talið var að S hf. hefði ekki gert sennilegt að draga myndi mjög úr líkindum á að fullnusta fengist á kröfu hans eða fullnusta yrði verulega örðugri ef kyrrsetning næði ekki fram að ganga samkvæmt beiðni hans, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Væru því ekki uppfyllt skilyrði fyrir því að kyrrsetning yrði gerð í eignum H hf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 30. júní 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 14. júlí sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2017 þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsinsá höfuðborgarsvæðinu 3. mars sama ár um að hafna kröfu sóknaraðila umkyrrsetningu á eignum varnaraðila til tryggingar kröfu að fjárhæð 219.714.953krónur. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu,lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilikrefst þess að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að kyrrsetjaeignir varnaraðila sem nægi til tryggingar kröfu sóknaraðila. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðarog kærumálskostnaðar.Málsatvikum er réttilega lýst í hinumkærða úrskurði að öðru leyti en því að tekjur varnaraðila á árinu 2015, semtilgreindar eru 417.053.572 krónur, munu eingöngu hafa fallið til á seinnihelmingi ársins.Varnaraðili hefur lagt fyrir Hæstaréttnokkur skjöl, meðal annars tvo lánssamninga sem hann gerði við Landsbankann hf.18. júlí 2017. Samkvæmt þeim veitti bankinn honum lán til fimm ára að fjárhæð7.000.000 evrur og til þriggja mánaða að fjárhæð 26.600.000 krónur. Meðalskjalanna var að auki endurskoðaður ársreikningur varnaraðila fyrir árið 2016og árshlutauppgjör vegna fyrri helmings 2017. Þessi gögn renna frekari stoðumundir þá forsendu hins kærða úrskurðar að sóknaraðili hafi ekki gert þaðsennilegt að draga muni mjög úr líkum þess að hann fái fullnustu kröfu sinnarnái kyrrsetning ekki fram að ganga. Með þessum athugasemdum en að öðru leytimeð vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnaðeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sindraportið hf., greiði varnaraðila, Hringrás hf., 500.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurþriðjudaginn 20. júní 2017Mál þetta, sem barst dóminum 10. mars 2017, var tekið til úrskurðar aðloknum munnlegum málflutningi 24. maí sl.Sóknaraðili er Sindraportið hf., kt. [...], Klettagörðum 9, Reykjavík.Varnaraðili er Hringrás hf., kt. [...], Klettagörðum 9, Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá3. mars sl. um að synja fram kominni beiðni sóknaraðila um „að kyrrsettar verðisvo mikið af eignum varnaraðila“ að nægi til tryggingar fullnustu kröfu aðfjárhæð 219.714.953 krónur, verði felld úr gildi og að héraðsdómari leggi fyrirsýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu að kyrrsetja eignir varnaraðila í samræmi viðkröfur sóknaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila aðskaðlausu.Varnaraðili krefst þess að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu frá 3. mars 2017, um að synja kröfu sóknaraðila um kyrrsetningueigna varnaraðila. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila aðskaðlausu.IMálavextirMeð samningi 21.febrúar 2015 keypti varnaraðili, sem þá var óstofnað einkahlutafélag sem skyldivera í 100% eigu GMR endurvinnslunnar ehf., rekstur og eignir sem tengdustdaglegri starfsemi Hringrásar hf. á markaði fyrir endurvinnslu brotajárns ogmóttöku spilliefna, nánar tiltekið ,,allar eignir og réttindi (áþreifanleg semog óáþreifanleg) sem tilheyra og/eða hafa verið nýtt í rekstri hins selda ognauðsynleg eru svo reka megi daglega starfsemi Hringrásar, eins og verið hefur…“. Seljandi var sóknaraðili, sem þá hét Hringrás hf. Í grein 1.4 var í sexundirliðum tekið fram hvaða eignir, samningar og réttindi væru seld samkvæmtsamningnum. Þar á meðal voru öll tæki og tól, samkvæmt lista á tilteknufylgiskjali, birgðir á afhendingardegi sem skyldu að lágmarki vera 230milljónir króna miðað við kostnaðarverð birgða og rafrænar upplýsingar og gögnseljanda sem geymdu upplýsingar um viðskiptamenn og aðrar upplýsingar sem værunauðsynlegar fyrir daglega starfsemi Hringrásar, og vörumerkið Hringrás. Þáskyldi gera sérstakan leigusamning um leigu kaupanda til næstu sjö ára á lóð ogmannvirkjum við Klettagarða 9 í Reykjavík. Kaupverðið var ákveðið að hámarki1,4 milljarðar króna. Kaupandi skyldi samkvæmt grein 2.2 í kaupsamningnumgreiða 1,1 milljarð króna í reiðufé við afhendingu, 100 milljónir króna íreiðufé 31. ágúst 2015, 50 milljónir króna í formi afhendingar á 10% hlutafjárí GMR endurvinnslunni ehf. og allt að 150 milljónir króna eftir afkomutiltekinnar rekstrareiningar. Hinn 30. júní 2015 gerðu aðilar með sér samkomulag um uppgjör og afhendinguhins selda. Samkvæmt grein 12.1 skyldi samkomulagið vera viðbót viðkaupsamninginn sem héldi að fullu gildi sínu. Samkomulagið gengi þó framarkaupsamningnum ef ákvæði sköruðust. Í samkomulaginu var meðal annars kveðið áum að kaupverðið yrði allt að 1.476.391.050 krónur. Í grein 1.3.3 var tekiðfram að birgðir væru metnar að kostnaðarverðmæti 233.899.828 krónur, ánvirðisaukaskatts. Varnaraðili skyldi greiða kaupverð birgðanna með fjórumjöfnum greiðslum, 1. október 2015, 1. nóvember 2015, 1. janúar 2016 og 1. mars2016. Til tryggingar á greiðslum vegna birgðanna skyldi varnaraðili samkvæmtgrein 1.3.4 afhenda sóknaraðila veð í birgðum varnaraðila sem næmi kaupverðieða eftirstöðvum þess hverju sinni og skyldi gengið frá veðskjölum innan 10daga frá undirritun þessa samnings.Hinn 30. september 2015 gaf sóknaraðili út reikning til varnaraðila, ágjalddaga sama dag, að fjárhæð 193.598.170 krónur fyrir ,,birgðir skvsundurliðun“. Tekið er fram í reikningnum að hið selda sé eign seljanda þar tilkaupverð hafi verið að fullu greitt. Þá segir: ,,Þar sem um er að ræða hrávöru,á seljandi ávallt tilkall á hverjum tíma í sömu verðmæti, sem eru á lagerkaupanda, þar til kaupverðið hefur verið greitt.“Aðilar málsins gerðu svo einnig með sér samning 3. febrúar 2016. Í 2. gr.samningsins er tekið fram að hann sé gerður ,,vegna vanefnda aðila“. Meðalannars er tekið fram í samningnum að sóknaraðili hefði ekki enn fengið greiddanlager að verðmæti 233.899.828 krónur vegna bágrar fjárhagsstöðu varnaraðila.Samkvæmt grein 2.1 skyldi sóknaraðili fá greiddar 45 milljónir króna gegn þvíað hann tæki á sig að ganga hratt í að afla þeirra leyfa sem hann væriskuldbundinn til. Í grein 2.2 var kveðið á um að krafa sóknaraðila vegnalagersins, að fjárhæð 233.899.828 krónur, lækkaði um 40 milljónir króna og yrði193.899.828 krónur, án virðisaukaskatts. Varnaraðili skyldi greiða þá fjárhæð áfimm gjalddögum; 15. mars 2016 að fjárhæð 20 milljónir króna, 15. maí 2016 aðfjárhæð 40 milljónir króna, 15. september 2016 að fjárhæð 40 milljónir króna,15. október 2016 að fjárhæð 50 milljónir króna og 15. desember 2016 að fjárhæð43.899.828 krónur. Yrði ekki staðið við greiðslur á tilgreindum gjalddögumskyldu eftirstöðvar skulda taldar fallnar í gjalddaga og bera dráttarvexti fráþeim degi sem þær voru gjaldkræfar í samræmi við upphaflegan samning aðila, þóþannig að fyrsti gjalddagi teldist frá og með 1. nóvember 2015 í stað 1.október 2015. Tekið er fram í 3. gr. samningsins að samningar aðila séu að öðruleyti óbreyttir.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar 2017 var bú GMRendurvinnslunnar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Árið 2015 mun það félag hafagefið út skuldabréf samkvæmt samkomulagi um fjármögnun við sjóði í rekstri hjáGAMMA Capital Management hf. og sett alla hluti sína í varnaraðila að veði tiltryggingar greiðslu þeirrar skuldar. Hinn 24. janúar sl. munu sjóðir í rekstrihjá GAMMA Capital Management hf. hafa leyst til sín alla hluti í varnaraðila. Með beiðni til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, sem móttekin var 8.febrúar sl., krafðist sóknaraðili kyrrsetningar á eigum gerðarþola til aðtryggja fullnustu kröfu að höfuðstólsfjárhæð 193.899.828 krónur, að frádreginniinnborgun 12. ágúst 2016 að fjárhæð 9.988.718 krónur og að viðbættumdráttarvöxtum að fjárhæð 35.803.843 krónur, eða samtals að fjárhæð fjárhæð219.714.953 krónur.Vísað er til þess í lögbannsbeiðninni að skilyrði 5. gr. laga nr. 31/1990um kyrrsetningu, lögbann o.fl. væru fyrir hendi. Varnaraðili hefði nánast ekkigreitt neitt af skuldbindingum sínum, auk þess sem forsvarsmenn hans hefðuvanefnt þá skuldbindingu að afhenda sóknaraðila veð í hinu selda, sbr. grein1.3.4 í fyrrnefndu samkomulagi um uppgjör. Sóknaraðili teldi sig óbundinn afþeirri lækkun sem samið hefði verið um með samningnum frá 3. febrúar 2016 ensetti samt fram kröfu um kyrrsetningu í samræmi við þann samning. Fjárhagsstaðavarnaraðila væri slæm og sóknaraðili hefði réttmæta ástæðu til að ætla að hannmyndi ekki fá efndir krafna sinna. Við núverandi aðstæður væri sóknaraðilanauðsynlegt að tryggja hagsmuni sína með því að kyrrsetja þær eignir sem kunniað vera í eigu varnaraðila. Í greinargerð varnaraðila til sýslumanns var þess krafist að sýslumaðurmyndi stöðva kyrrsetningargerðina, enda væri skilyrðum 5. gr. laga nr. 31/1990ekki fullnægt. Krafa sóknaraðila væri ekki lögvarin, enda væri umdeilt hvortkrafan væri til staðar og þá hver fjárhæð hennar væri. Einnig væri ágreiningurum gagnkröfu varnaraðila. Þá væri varnaraðili félag í fullum rekstri ogfjárhagsstaða hans mun betri en sóknaraðili haldi fram, enda hefðiefnahagsstaða varnaraðila batnað mjög á síðustu vikum og mánuðum. Allar óumdeildarkröfur sóknaraðila hefðu verið greiddar og skorti því ekki greiðsluviljavarnaraðila. Varnaraðili hefði einnig greitt að minnsta kosti 80% af kaupverðisamkvæmt kaupsamningi aðila og ekkert bendi til þess að hann væri ekkiborgunarmaður fyrir því sem sóknaraðili teldi að vantaði upp á. Kyrrsetningmyndi setja daglegan rekstur varnaraðila í uppnám og gera fullnustu krafna áhendur honum örðugri.Með ákvörðun 3. mars 2017 í kyrrsetningarmáli nr. 3/2017 synjaði sýslu­maðurinná höfuðborgarsvæðinu um kyrrsetningu. Sýslumaður taldi að ekki hefði verið sýntfram á að fjárhagsstaða varnaraðila færi versnandi eða væri að öðru leyti meðþeim hætti að stefndi hagsmunum sóknaraðila í hættu og drægju úr líkum á því aðfullnusta tækist síðar eða yrði verulega örðugri, sbr. einnig 1. mgr. 13. gr.laga nr. 31/1990. Sóknaraðili tilkynnti sýslumanni þá ákvörðun sína að berasynjun sýslumanns undir héraðsdóm, með bréfi, dags. 7. mars 2017. Með bréfi,sem móttekið var í héraðsdómi 10. mars 2017, krafðist sóknaraðili úrlausnarhéraðsdóms um synjun sýslumanns, sbr. 33. gr. laga nr. 31/1990.Með stefnu, sem var þingfest 28. mars sl., höfðaði sóknaraðili mál fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur á hendur varnaraðila til greiðslu á kaupverði umræddslagers. Varnaraðili hefur tekið til varna í málinu og í greinargerð hans erþess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum sóknaraðila, entil vara sýknaður að svo stöddu en til þrautavara að dómkröfurnar verðilækkaðar verulega. Það mál er enn til meðferðar fyrir dóminum. IIMálsástæður oglagarök sóknaraðilaSóknaraðili kveðurað samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 séu skilyrði kyrr­setningar þau ífyrsta lagi að lögvarin krafa um greiðslu peninga sé til staðar, í öðru lagi aðhenni verði ekki þegar fullnægt með aðför og loks að sennilegt megi telja aðfari kyrrsetning ekki fram, muni mjög draga úr líkindum þess að fullnustatakist eða hún verði örðugri. Samkvæmt 2. mgr. skuli synja um kyrrsetningu efætla verði af fyrirliggjandi gögnum að sóknaraðili eigi ekki þau réttindi, semhann hyggist tryggja.Sóknaraðili byggi á því að enginn vafi sé á því að hann eigi þá fjárkröfusem um ræði. Í málinu liggi fyrir skýr samningur aðila, þar sem fram komi að áfjórum tilteknum gjalddögum á tímabilinu frá 15. mars til 15. desember ásíðasta ári, hafi varnaraðili átt að greiða honum í fjórum greiðslum samtals193.899.828 krónur. Ekki hafi verið staðið við þær greiðslur og engar efndirboðnar fram. Ársreikningur varnaraðila vegna ársins 2015 sýni svart á hvítu að hann sé íverulegum og alvarlegum fjárhagsvandræðum og drög að ársreikningi vegnarekstrarársins 2016 bæti þar ekki að neinu leyti úr. Einu forsendur sýslumannsfyrir því að hafna kyrrsetningu séu að hann komist að rökstuddri niðurstöðu umað a.m.k. eitt af ofangreindum þremur skilyrðum sé ekki til staðar. Sýslumaðurgeti ekki búið til nýtt skilyrði um að fjárhagur „fari versnandi“. Fjárhagurvarnaraðila sé slæmur og þó að hann hafi mögulega, sem sóknaraðili þó rengi,eitthvað batnað milli áranna 2015 og 2016 feli það ekki í sér að skilyrðikyrrsetningar séu ekki til staðar. Rekstur varnaraðila hafi gengið afleitlega áárinu 2015, eins og drög að ársreikningi félagsins vegna ársins 2016 sýni, enenginn ágreiningur sé um tölurnar í þessum drögum. EBITDA hagnaður (hagnaðurfyrir skatta, afskriftir og fjármagnsliði) ársins 2015 hafi verið neikvæður um163 milljónir króna.Sóknaraðili kveðst gera alvarlegar athugasemdir við drög að ársreikningivarnaraðila vegna ársins 2016. Sé horft til lausafjárstöðu varnaraðila í árslok2016 hafi veltufjármunir verið 376 milljónir króna, viðskiptaskuldir 560milljónir, yfir­dráttar­skuld 146 milljónir og næsta árs afborgarnir lána 326milljónir. Miðað við þessar fjárhæðir vanti inn fjármagn í reksturinn sem nemi657 milljónum króna, en handbært fé í árslok 2016 hafi verið 292 þúsund og þvíaugljóslega ekki miklir fjármunir til að greiða kröfu sóknaraðila.Í drögunum sé EBITDA hagnaður varnaraðila sagður í kringum 191 milljónkróna. Meintur EBITDA hagnaður skýrist að mestu vegna þess að tekjufærsla vegnaEfnarásar í gegnum rekstrareikning sé að fjárhæð 134 milljónir króna, sem þýðiað raunverulegur EBITDA hagnaður varnaraðila á sl. ári hafi verið tæpar 60milljónir og skuldir tæpur 1,5 milljarður. Þessi tekjufærsla hafi ekkert meðrekstur varnaraðila að gera, auk þess sem sóknaraðili rengi hana. Fyrir liggiað ágreiningur sé á milli sóknar- og varnaraðila um þessa kröfu. Forsvarsmennvarnaraðila hafi viðrað þá skoðun að þessi krafa geti aldrei verið hærri entæpar 16 milljónir króna. Engu máli skipti hvor aðilinn hafi þar rétt fyrirsér, heldur að slík lækkun verði ekki tekin í gegnum rekstrar­reikning, þ.e.„aðrar tekjur“ og þannig látin auka sýndan EBITDA hagnað varnaraðila um134.407.255 krónur. Fjárhæðin, hvort sem hún sé rétt eða röng, tengist á enganhátt rekstri félagsins árið 2016 og því ætti ekki að færa fjárhæðina undiraðrar tekjur í ársreikningi. Af drögunum megi sjá að þótt afborgarnir lána tilLandsbankans séu undanskildar vanti samt að lágmarki um 220 milljónir til þessað varnaraðili sé rekstrarhæfur. Hafi sóknaraðili rétt fyrir sér að skuld vegnakaupa á hlutum í Efnarás séu tæpar 130 milljónir, en ekki 15 milljónir, eins ogvarnaraðili haldi fram, vanti að lágmarki um 330 milljónir. Þá sé vafi á þvíhvort birgðir séu metnar með sambærilegum hætti og gert var í lok árs 2015 enlíkur séu á því að það sé of hátt metið. Sé svo sé EBITDA hagnaður ofmetinn íársreikningi, fyrrgreindu til viðbótar.Þá sé einungis um að ræða drög ársreiknings vegna ársins 2016, en ekkiendan­legar tölur, auk þess sem reikningurinn hafi ekki verið unninn affyrrverandi framkvæmdastjóra og fjármálastjóra varnaraðila. Um sé að ræðaóformlegt uppgjör, gert af KPMG hf. Sóknaraðili telji að reikningurinn sé svofjarri raunveruleikanum að hann muni aldrei verða endanlegur ársreikningurvarnaraðila. Að minnsta kosti standi ekki nokkrar líkur til þess að hann fáiáritun endurskoðanda frá KPMG hf. eða að núverandi forsvarsmenn varnaraðilamuni skrifa undir hann óbreyttan. Þessi drög gefi því ekki glögga mynd afrekstri og efnahag varnaraðila á árinu 2016.Þá sé skuldsetning varnaraðila há á alla mælikvarða og næsta ársafborgarnir ófjármagnaðar. Varnaraðili sé því ógjaldfær. Bæði núverandiforsvarsmenn varnaraðila og starfsmenn Landsbankans hafi lýst því yfir aðfélagið þurfi á fjár­hagslegri endurskipulagningu að halda, svo tryggja megireksturinn til framtíðar. Varnaraðili hafi ekki getað sýnt fram á að hann sé ístakk búinn til að greiða kröfuna. Sennilegt sé að fari kyrrsetning ekki fram,muni mjög draga úr líkindum þess að fullnusta takist eða hún verði örðugri meðtilheyrandi tjóni fyrir sóknaraðila.Sóknaraðili mótmæli þeim málatilbúnaði í greinargerð varnaraðila hjásýslumanni að uppgjöri og bókhaldi milli sóknar- og varnaraðila í bókhaldivarnar­aðila hafi verið ábótavant og óljóst hvort umrædd krafa hafi veriðgreidd að hluta. Engar af þeim greiðslum sem hafi farið á milli aðila hafiverið vegna þeirrar kröfu, sem krafist sé kyrrsetningar fyrir. Greiðslurvarnaraðila til sóknaraðila að fjárhæð um 184 milljónir séu mestmegnistilkomnar vegna endurgreidds útlagðs kostnaðar sóknaraðila fyrir varnaraðila ogvegna greiðslu á leigu, en varnaraðili leigi fasteignir og lóðir aðKlettagörðum 7-9 af sóknaraðila.Meintar vanefndir sóknaraðila séu ekki til staðar, svo nokkru nemi. Þó aðtalið væri að sóknaraðili hefði ekki að öllu leyti efnt sínar skuldbindingarbreyti það engu um greiðsluskyldu varnaraðila vegna þeirrar kröfu, semsóknaraðili krefjist kyrrsetningar fyrir, enda hafi sérstaklega verið gert ráðfyrir því í samningi aðila frá 3. febrúar 2016 að hámarksgreiðslur vegnavanefnda gætu numið 40 milljónum króna. Öll tæki hafi verið afhent og hafiverið í fullri notkun af hálfu varnaraðila frá því afhending átti sér stað.Hins vegar hafi KPMG, sem ráðgjafi varnaraðila við kaupin, ekki staðið við sinnþátt í að færa eignarhald tækjanna til varnaraðila. Sóknaraðili hafi greittgjöld og tryggingar af tækjum og endurrukkað varnaraðila. Sóknaraðili muni hinsvegar ekki afsala sér þessum tækjum á meðan vanefndir varnaraðila séu til staðar.Málskostnaðarkrafa styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.IIIMálsástæður oglagarök varnaraðilaVarnaraðili vísartil þess að kyrrsetning sé neyðarráðstöfun sem hafi þann megin­tilgang aðtryggja kröfueiganda fyrir yfirvofandi hættu á að skuldara takist að eyða,selja, veðsetja eða ráðstafa með öðrum hætti öllum eignum sínum á meðan dómsmálsé rekið um kröfu, þannig að engar eignir liggi fyrir til aðfarar að gengnumdómi. Með lögfestingu ákvæðis 1. mgr. 5. gr.laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. hafi löggjafinn þrengt skilyrðikyrrsetningar frá því sem áður gilti. Ætlunin hafi m.a. verið sú að bregðastvið misbeitingu kyrrsetningarúrræðisins. Gögn málsins beri með sér að engin yfirvofandi hætta sé á því að hann ráðstafieignum sínum í andstöðu við hagsmuni kröfuhafa. Þá beri þau jafnframt með sérað kyrr­setning eigna varnaraðila sé til þess fallin að setja rekstur hans íraunverulegt uppnám og skapa hættu á að hagsmunir allra kröfuhafa yrðu fyrirborð bornir. Undir þetta hafi Landsbankinn hf., langstærsti kröfuhafivarnaraðila, tekið.Varnaraðili byggir á því krafa sóknaraðila uppfylli ekki skilyrði 1. mgr.5. gr. laga nr. 31/1990 um að teljast lögvarinkrafa um greiðslu peninga í skilningi ákvæðisins. Óumdeilt sé aðvarnaraðili hafi greitt 1.200.000.000 króna með reiðufé vegna kaupsamningsins,sbr. greinar 2.2.1 og 2.2.2 í kaupsamningnum og greinar 3.2.1 og 3.2.3 ísamkomulagi um uppgjör. Þá hafi varnaraðili afhent hlutabréf, sbr. grein 2.2.3í kaupsamningnum og grein 3.2.2 í samkomulaginu um uppgjör, sem í hinu síðaraskjali hafi verið metin á 126.391.050 krónur. Samtals geri þetta 1.326.391.050krónur af kaupverði sem að hámarki hafi getað numið 1.476.391.050 krónumsamkvæmt uppgjörssamkomulaginu, eða rétt tæplega 90% þeirrar hámarksfjárhæðar.Krafa sóknaraðila og málatilbúnaður um greiðslu í tengslum við afkomurekstrareiningar um efnamóttöku og vinnslu Efnarásar ehf., sbr. grein 2.2.4 íkaupsamningnum og 3.2.4 í uppgjörssamkomulaginu, sé í senn órökstudd og óskýr. Sóknaraðilitaki reyndar skýrt fram að kyrrsetningarbeiðni hans byggi ekki á þessari kröfu.Engu að síður haldi sóknaraðili því fram að hann eigi slíka kröfu að fjárhæðtæplega 130 milljónir króna. Það fái bersýnilega ekki staðist og gefivarnaraðila réttmætt tilefni til að draga réttmæti allra annarra krafnasóknaraðila í efa. Varnaraðili telji augljóst að krafa á grundvelli þessaákvæðis kaupsamningsins geti í hæsta lagi numið á bilinu 15-20 milljónum króna,eða umsömdu margfeldi (3,5) af afkomu dótturfélagsins á árinu 2015. Samkvæmtársreikningi Efnarásar ehf. fyrir 2015, sem hafi verið undirritaðurathugasemdalaust af Rut Hreinsdóttur, þá framkvæmdastjóra Efnarásar ehf. ogstjórnarmanni sóknaraðila, hafi hagnaður ársins numið tæpum 4,5 milljónumkróna, en EBITDA hagnaður um 5,7 milljónum króna.Þá hafi sóknaraðili stórlega vanefnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningnum.Þannig hafi hann til að mynda ekki afhent öll tæki og tól til daglegs reksturs,svo sem bifreiðar og vinnuvélar, ekki afhent öll viðskiptasambönd eðaviðskiptavild, auk þess sem ekki hafi verið til staðar öll rekstrar- ogstarfsleyfi, líkt og áskilið hafi verið í kaupsamningi. Yfirteknar birgðir hafienn fremur verið ofmetnar í samningum aðila um kaupin.Sóknaraðili hafi ekki efnt kaupsamningsskyldu sína um afhendingu allragagna um reksturinn eftir söluna og hindrað aðgang varnaraðila að rafrænumgögnum hjá hýsingaraðila eftir eigendaskiptin. Af þeim sökum sé erfitt fyrirvarnaraðila að slá einhverju föstu um þá meintu lögvörðu kröfu sem sóknaraðilikveðist eiga, m.a. á grundvelli yfirtekinna birgða sem krafa hans virðisteinkum byggð á. Sóknaraðili hafi ekki enn orðið við óskum varnaraðila um nánariskýringar á kröfum sínum. Geti varnaraðili á meðan svo sé ástatt ekki annað enmótmælt öllum kröfum sóknaraðila um greiðslu eftirstöðva kaupsamnings, hvortheldur sem er vegna birgða eða annarra atriða. Af þessu leiði m.a. að skilyrði1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 geti ekki talist uppfyllt. Loks girði grein13.1 í kaupsamningnum, um lausn ágreinings, fyrir að skilyrðum sé fullnægt tilkyrrsetningar.Varnaraðili byggir enn fremur á því að ekki sé fullnægt skilyrði 1. mgr. 5.gr. laga nr. 31/1990 um að telja megisennilegt, ef kyrrsetning fer ekki fram, að draga muni mjög úr líkindum til að fullnusta takist, eða að húnverði verulega örðugri. Eins og ráða megi afdómaframkvæmd og eðlilegri lögskýringu beri sóknaraðili sönnunarbyrðina fyrirþví að skilyrði 1. mgr. 5. gr. sé fullnægt. Varnaraðili vísar til þess að hann sé í fullum og góðum rekstri og séfjárhagsstaða hans mun betri en sóknaraðili haldi fram. Gögn málsins sýni viðsnúning í rekstrivarnaraðila á árinu 2016 samanborið við árið áður, svo sem skýrsla KPMG, dags.27. feb. 2017, og drög að ársreikningi 2016. Samkvæmt þessum gögnum hafi tekjurvarnaraðila árið 2016 numið rúmum 1,2 milljarði króna og aukist um rúmar 800milljónir króna milli ára. Sé litið fram hjá liðnum aðrar tekjur séu tekjur tæplega 1,1 milljarður króna og hafiaukist um 600 milljónir króna, en stærsti hluti tekna hafi verið vegnaendursölu á málmum erlendis. Framlegð sem hlutfall af tekjum hafi aukist úr 44%árið 2015 í 61,1% árið 2016 og afkoma stórbatnað. Fyrsti ársfjórðunguryfirstandandi rekstrarárs lofi góðu um framhaldið. Í kjölfar yfirtöku nýrrahluthafa, breytinga á stjórn og framkvæmdastjórn og aðgerða í rekstri hafigóður árangur náðst í byrjun árs. Efnahagur varnaraðila hafi heldur ekki breyst þannig að tilefni sé tilaðgerða eins og kyrrsetningar. Þvert á móti hafi skuldastaða varnaraðila þróasttil betri vegar og hann hafi greitt myndarlega niður skammtímaskuldir á síðustumánuðum. Á síðustu fjórum mánuðum hafi varnaraðili greitt um 56 milljónir krónatil sóknaraðila, einkum vegna vangoldinnar húsaleigu. Stærstur hluti þess hafiverið greiddur áður en nýr hluthafi hafi leyst til sín hluti í varnaraðila, enað fyrirmælum núverandi stjórnar félagsins hafi jafnframt verið greiddvangoldin húsaleiga strax í kjölfar áskorunar sóknaraðila. Þessar greiðslurstyðji ekki sjónarmið sóknaraðila um nauðsyn kyrrsetningar vegna meintraryfirvofandi hættu á ráðstöfun varnaraðila í andstöðu við hagsmuni sóknaraðila.Samkvæmt úttekt KPMG á fjárhag varnaraðila séu engin merki um undanskotfjármuna úr rekstri frá því nýir eigendur tóku við. Þá hafi varnaraðili ekkifarið út í neinar fjárfestingar í eignum á síðustu misserum sem erfitt sé aðkoma í verð. Engar óvenjulegar eða mikils háttar ákvarðanir hafi heldur veriðteknar á þessum tíma, svo sem um veðsetningu eða ráðstöfun eigna, sem kunni aðskaða rekstrargrundvöll fyrirtækisins. Engin yfirvofandi hætta sé því tilstaðar sem réttlæti kyrrsetningu eigna. Staða varnaraðilagagnvart lánardrottnum sé ágæt, þar sem ekki sé uppi réttmætur ágreiningur umtilvist og efni krafna. Mestu skipti þó að varnaraðili eigi í uppbyggilegumviðræðum við Landsbankann hf. sem sé langstærsti kröfuhafi félagsins. Bankinnsé alfarið mótfallinn aðgerðum sóknaraðila.Staðhæfingar sóknaraðila um drög að ársreikningi varnaraðila ogrekstrarreikningi hans fyrir árið 2016 séu órökstuddar og byggi ekki á neinumgögnum um rekstur félagsins. KPMG, sem sé endurskoðandi varnaraðila og hafiunnið ársreikning varnaraðila fyrir árið 2015, sem sóknaraðili geri engarathugasemdir við, vinni nú að endurskoðun ársreiknings 2016. Sú vinna sé langtkomin og ekkert bendi til þess í yfirferð hans eða samskiptum varnaraðila viðhann að neinn fótur sé fyrir þessum staðhæfingum sóknaraðila. Með nýjumhluthafa sé varnaraðili með miklum mun traustari bakhjarl en áður var. Fyrrummóðurfélag varnaraðila, GMR Endurvinnslan ehf., hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði 31. janúar sl. Ákvörðun sýslumannsins byggi á heildarmati. Við mat á því hvort skilyrðum1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt sé honum bæði rétt og skylt að lítatil þess hvort fjárhagur varnaraðila fari batnandi eða versnandi samkvæmtgögnum málsins. Í dómaframkvæmd megi finna mörg dæmi um þetta við beitinguákvæðisins. Ekkert sé komið fram í málinu sem bendi til þess að varnaraðili verði ekkiborgunarmaður fyrir kröfum sóknaraðila, að því marki sem þær séu réttmætar ogkunni að verða teknar til greina fyrir dómi, m.a. í því máli sem sóknaraðilihafi höfðað á hendur varnaraðila 28. mars sl. Sjónarmið sóknaraðila um að takaberi kröfu hans til greina af því að varnaraðili hafi ekki þegar í stað boðiðfram fulla greiðslu krafna hans við framlagningu beiðni um kyrrsetningu séuhaldlaus. Varnaraðili geri ágreining um tilvist og efni kröfunnar.Varnaraðili byggir á því að sóknaraðila hafi ekki lánast að gera sennilegtað fari kyrrsetning ekki fram muni dragamjög úr líkindum á fullnustu meintra krafna hans eða að hún verði verulega örðugri. Varnaraðili telur aðverði fallist á beiðni um kyrrsetningu yrði slíkt fremur til þess fallið aðgera fullnustu ólíklegri eða örðugri en ella þar sem slíkt myndi setja dagleganrekstur félagsins í uppnám. Áframhaldandi, ótruflaður rekstur varnaraðila þjóni best hagsmunumkröfuhafa.Tekjur varnaraðila stafi að miklu leyti af fáum, stórum viðskiptum meðmálma og önnur efni, sem varnaraðili taki á móti og flytji til erlendra viðskiptavinameð skipum. Þau viðskiptatengsl sem byggð hafi verið upp, m.a. við erlendaaðila, séu mikilvæg og kyrrsetning gæti skaðað orðspor varnaraðila og leitt tilmissis einstakra viðskipta, sem hefði veruleg neikvæð áhrif á reksturinn oghagsmuni kröfuhafa á skömmum tíma. Jafnframt sé brýnt vegna annarrahagsmuna, svo sem nærumhverfis á starfssvæði varnaraðila við Sundahöfn, að ekkisafnist upp málmar og spilliefni í kjölfar kyrrsetningar. Við mat á því hversu raunhæft úrræði kyrrsetning sé fyrir sóknaraðila verðiað líta til þess að allar helstu eigur varnaraðila hafi verið settarLandsbankanum hf. að allsherjarveði, samkvæmt tryggingarbréfi dags. 6. júlí2015, þ.m.t. heildarvörubirgðir eins og þær séu á hverjum tíma, allar almennarkröfur samkvæmt vörureikningum á hverjum tíma og sérgreint lausafé. Undirtryggingarbréfið hafi ritað m.a. fyrirsvarsmenn sóknaraðila.Um lagarök vísar varnaraðili aðallega til ákvæða laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl., þó einkum 5. gr. Til stuðnings kröfu um málskostnaðvísar varnaraðili til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum130. gr.IVNiðurstaðaÍ máli þessu krefstsóknaraðili þess að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu frá 3. mars 2017 þar sem synjað var kröfu hans umkyrrsetningu á svo miklu af eignum varnaraðila að nægi til tryggingar fullnustukröfu að fjárhæð 219.714.953 krónur, verði felld úr gildi og að héraðsdómarileggi fyrir sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu að kyrrsetja eignir varnaraðila ísamræmi við kröfur sóknaraðila. Málið er réttilega borið undir dóminn ágrundvelli V. kafla laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., innan þessfrests og með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 33. gr. laganna.Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 má kyrrsetja eignir skuldara tiltryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu um greiðslu peninga, verði henni ekkiþegar fullnægt með aðför og sennilegt megi telja, fari kyrrsetning ekki fram,að draga muni mjög úr líkindum til að fullnusta hennar takist eða að fullnustaverði verulega örðugri. Tekið er fram í 2. mgr. sömu greinar að það sé ekkiskilyrði kyrrsetningar að gerðarbeiðandi leiði sönnur að réttmæti kröfu sinnar,en synja skuli um kyrrsetningu ef ætla verður af fyrirliggjandi gögnum að hanneigi ekki þau réttindi sem hann hyggist tryggja. Fyrsta skilyrði kyrrsetningar samkvæmt framansögðu er að krafa sé lögvarin.Kröfuhafi þarf þó ekki að sanna réttmæti kröfu sinnar og það er ekki skilyrðiað krafa hans sé óumdeild, en dómsmál er nú rekið um kröfu sóknaraðila.Sóknaraðili þarf þó að leiða að því líkur að krafa hans sé til staðar. Krafasóknaraðila byggir á kaupsamningi, dags. 21. febrúar 2015, samkomulagi umuppgjör og afhendingu hins selda, dags. 30. júní 2015, og samningi aðila, dags.3. febrúar 2016. Eins og fyrr greinir er í grein 2.2 hins síðastnefnda samningskveðið á um að varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 193.899.828 krónur átilteknum gjalddögum. Er það þessi krafa sem sóknaraðili kveður að ekki ségreidd. Varnaraðili kveðst hafa greitt um 90% af kaupverði hins selda, eðasamtals 1.326.391.050 krónur af kaupverði sem hafi að hámarki getað numið1.476.391.050 krónum, en kveður að það sé sér erfitt að slá einhverju föstu umþá ætluðu kröfu sem sóknaraðili byggi á. Samkvæmt þessu verður að fallast á þaðmeð sóknaraðila að hann hafi leitt nægilega líkur að þeirri kröfu sem hannkrefst kyrrsetningar fyrir.Kyrrsetning eigna til tryggingar á kröfu til greiðslu peninga erbráðabirgðagerð sem hefur það að markmiði að tryggja að eignir skuldara séu tilstaðar þegar endanleg fullnusta fer fram. Slík aðgerð er íþyngjandi fyrirskuldara og ber sóknaraðili því sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðikyrrsetningar séu uppfyllt. Í réttarframkvæmd hefur verið talið aðgerðarbeiðandi verði að sýna fram á að áhættan á því að fullnusta kröfunnartakist ekki sé mjög mikil. Aðila málsins greinir á um fjárhagsstöðu varnaraðila. Meðal gagna málsinseru drög að ársreikningi varnaraðila fyrir árið 2016. Þessi drög hafa hvorkiverið undirrituð af stjórn né framkvæmdastjóra varnaraðila og eru ekki árituðaf óháðum endurskoðanda. Sóknaraðili gerir margvíslegar athugasemdir við efniþessara draga og dregur í efa að drögin verði staðfest sem ársreikningurvarnaraðila. Burtséð frá þessum athugasemdum sóknaraðila verður ekki séð aðsérstakur ágreiningur sé um að eigið fé varnaraðila í árslok 2016 sé íársreikningnum réttilega talið vera 219.598.040 krónur, sem er nokkur aukningfrá lokum ársins 2015, þegar eigið fé var 162.779.588 krónur. Þá er ekki deiltum að tekjur varnaraðila árið 2016 voru til muna hærri árið 2016 en árið 2015,eða samtals 1.219.464.051 króna á móti 417.053.572 krónum hið fyrra ár. Þábyggir sóknaraðili á því að EBITDA-hagnaður varnaraðila árið 2016 hafi verið um60.000.000 króna, sem samræmist því að hagnaður ársins 2016 er í drögunumtalinn vera 56.818.452 krónur, á móti tapi árið 2015 upp á 277.220.412 krónur.Þessi aukning á tekjum varnaraðila milli ára og hagnaður árið 2016 á móti tapiárið áður styður þá frásögn varnaraðila að rekstur hans fari nú batnandi.Einnig er lagður fram árshlutareikningur varnaraðila, dags. 31. mars 2017. Þarkemur fram að tekjur varnaraðila á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. mars 2017nemi 341.765.036 krónum. Rekstrarhagnaður fyrir fjármunatekjur ogfjármagnsgjöld á sama tímabili nemi 16.905.499 krónum og hagnaður tímabilsinser sagður vera 5.062.718 krónur. Þegar litið er til þessara gagna um fjárhag varnaraðila verður ekki taliðað sóknaraðili hafi gert það sennilegt, fari kyrrsetning ekki fram, að draga muni mjögúr líkindum til að fullnusta kröfu sóknaraðila takist eða að fullnusta verðiverulega örðugri. Eru skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 því ekkiuppfyllt fyrir því að kyrrsetning verði gerð í eignum varnaraðila. Þá tekurdómurinn fram að ekkert er við þá nálgun sýslumanns að athuga að kanna hvortfjárhagur fari versnandi við beitingu áðurnefnds ákvæðis enda í samræmi viðefni þess og tilgang. Samkvæmt þessu verður kröfu sóknaraðila hafnað ogstaðfest ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík, 3. mars sl., um að synja beiðnisóknaraðila um kyrrsetningu í eigum varnaraðila.Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr.1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 og 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför,verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem þykir hæfilegaákveðinn 650.000 krónur eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Einar Þór Sverrisson hrl. en af hálfuvarnaraðila flutti málið Birgir Tjörvi Pétursson hdl.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Dómarinn tókvið meðferð málsins 15. maí sl.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 3. mars 2017 í kyrrsetningarmálinr. 3/2017, þarsem synjað var kröfu sóknaraðila, Sindraportsins hf., um kyrrsetningu eignavarnaraðila, Hringrásar hf., er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 650.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 101/2000
Vinnuslys Skaðabætur Örorka Sakarskipting Umboð Gjafsókn Sératkvæði
K varð fyrir slysi 25. nóvember 1990, er hann var við vinnu í lest skipsins H. Varanleg örorka hans var metin 25% samkvæmt örorkumati 25. mars 1992. Bætur voru gerðar upp við K 28. október 1992. Þáverandi lögmaður K gekk frá uppgjörinu samkvæmt skriflegu umboði. Var við uppgjörið miðað við eigin sök K að 1/3 huta og 40% í frádrátt vegna hlunnindaafsláttar. Í ljós kom, að varanleg örorka K vegna slyssins var mun meiri en 25% og var hún metin fjórum sinnum eftir upphaflegt mat. Ágreiningslaust var í málinu, að varanleg örorka K væri 60% samkvæmt yfirmatsgerð 6. maí 1999. Hélt K því fram, að lögmaður hans hefði ekki haft umboð til að semja um sakarskiptingu eða skaðabótafjárhæð eða taka við greiðslu. Hæstiréttur taldi, að í hinu skriflega umboði hefði falist heimild fyrir lögmanninn til að semja um bótakröfuna og grundvöll hennar, þótt orðalag þess hefði ekki verið svo skýrt sem skyldi. Ekki væri unnt að miða við annað en að lögmaðurinn hafi haft samráð við K um meginforsendur uppgjörsins eða gert honum viðhlítandi grein fyrir þeim. Var K samkvæmt þessu talinn bundinn við samkomulagið frá október 1992, er gerðar voru upp bætur til hans vegna þeirrar örorku sem þá hafði verið metin. Talið var, að með samkomulaginu hafi K fallist á, að hann bæri sök á slysinu að 1/3 hluta og því yrði að miða við eigin sök K þegar bætur vegna viðbótarörorkunnar væru ákveðnar. Við mat á bótum til K vegna varanlegrar örorku var einnig tekið tillit til skattfrelsis bótanna og hagræðis af eingreiðslu. Til greina voru teknar bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi og fallist var á kröfur K um miskabætur. Til frádráttar komu bætur úr atvinnuslysatryggingu, sem greiddar voru eftir uppsögu héraðsdóms, og örorkulífeyrir, að teknu tilliti til breytinga á verðlagi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 15. mars 2000. Hann krefst þess, að dæmdar skaðabætur samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði lækkaðar og málskostnaður í héraði felldur niður, en gagnáfrýjanda verði gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 16. maí 2000. Hann krefst þess aðallega, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 11.630.736 krónur með ársvöxtum svo sem hér greinir: 2,5% frá 24. nóvember 1990 til 1. janúar 1991, 3,5% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 5% frá þeim degi til 1. júní sama ár, 6% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 7% frá þeim degi til 11. október sama ár, 4% frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, 3,75% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 3,5% frá þeim degi til 1. desember sama ár, 3% frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,5% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 2% frá þeim degi til 21. mars sama ár, 1,25% frá þeim degi til 1. maí sama ár, 1% frá þeim degi til 11. ágúst 1993, 1,25% frá þeim degi til 11. nóvember sama ár, 0,5% frá þeim degi til 1. júní 1995, 0,65% frá þeim degi til 1. október 1996, 0,75% frá þeim degi til 25. apríl 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags - allt að frádregnum 1.234.920 krónum, sem greiddar voru inn á kröfuna 2. febrúar og 9. mars 2000. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu, að skaðabætur beri vexti eins og krafist er í aðalkröfu, allt að frádregnum 1.234.920 krónum. Loks krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi varð gagnáfrýjandi fyrir slysi 25. nóvember 1990, er hann var við vinnu í lest skipsins Hólmadrangs ST-70. Varanleg örorka hans var metin 25% samkvæmt örorkumati 25. mars 1992. Bætur voru gerðar upp við gagnáfrýjanda 28. október 1992. Lögmaður gagnáfrýjanda gekk frá uppgjörinu samkvæmt skriflegu umboði. Var við uppgjörið miðað við eigin sök gagnáfrýjanda að 1/3 hluta og 40% í frádrátt vegna hlunnindaafsláttar. Í ljós kom, að varanleg örorka gagnáfrýjanda vegna slyssins var mun meiri en 25% og var hún metin fjórum sinnum eftir upphaflegt mat. Er óumdeilt, að varanleg örorka gagnáfrýjanda sé 60% samkvæmt yfirmatsgerð 6. maí 1999. II. Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi þess aðallega, að bætur verði dæmdar vegna 60% örorku hans og hann ekki talinn bundinn af uppgjöri því, sem fram fór í október 1992 og miðaðist við 25% varanlega örorku. III. Í varakröfu sinni fer gagnáfrýjandi fram á bætur vegna 35% viðbótarörorku. Krefst hann þess, að ekki verði miðað við sömu forsendur og gert var í fyrra uppgjöri um sakarskiptingu og hlunnindafrádrátt. Samkvæmt framansögðu er gagnáfrýjandi bundinn við samkomulag það frá október 1992, er gerðar voru upp bætur til hans vegna 25% varanlegrar örorku. Verður að telja, að með því hafi gagnáfrýjandi fallist á, að hann bæri sök á slysinu að 1/3 hluta. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á, að þessu samkomulagi eigi að hnekkja, hlýtur hann að vera bundinn við fyrri afstöðu sína til þess, hver væri grundvöllur skaðabótaábyrgðar á slysinu. Þótt síðar hafi komið í ljós auknar afleiðingar slyssins og örorka reynst meiri en gert var ráð fyrir í upphafi getur það ekki haft áhrif á umsamda og viðurkennda sakarskiptingu. Verður því áfram að miða við eigin sök gagnáfrýjanda, er bætur vegna viðbótarörorkunnar eru ákveðnar. Í fyrrnefndu uppgjöri var jafnframt samið um 40% frádrátt vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis. Af greinargerð lögmanns aðaláfrýjanda og munnlegum flutningi fyrir Hæstarétti verður ráðið, að hann telji þann frádrátt eftir atvikum óeðlilega mikinn. Þykir verða að líta svo á, að aðaláfrýjandi hafi þar með fallist á, að dómurinn gæti hnikað fyrra samkomulagi aðila um þetta til hækkunar bóta. IV. Við ákvörðun bóta handa gagnáfrýjanda vegna þeirrar viðbótar á varanlegri örorku, sem fram hefur komið og er óumdeild í málinu, verður tekið mið af útreikningi tryggingafræðings á slysdagsverðmæti tekjutaps af þessum sökum, sem telst vera 9.851.800 krónur. Bætur til gagnáfrýjanda vegna varanlegrar örorku þykja hæfilega ákveðnar 6.896.260 krónur að teknu tilliti til skattfrelsis bótanna og hagræðis af eingreiðslu. Krafa um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda er tekin til greina. Til frádráttar bótum koma bætur úr atvinnuslysatryggingu, 1.234.920 krónur, sem greiddar voru eftir uppsögu héraðsdóms. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður útreikningur tryggingafræðings frá 2. október 2000 á verðmæti greiðslna, sem gagnáfrýjandi hefur notið frá 1. mars 1993. Samkvæmt honum telst slysdagsverðmæti örorkulífeyris gagnáfrýjanda vegna viðbótarörorkunnar vera 1.683.400 krónur. Örorkuútreikningur sá, sem gagnáfrýjandi byggir kröfur sínar á, er frá 4. september 1997. Með hliðsjón af breytingum á verðlagi þykir rétt, að 1.123.400 krónur af umræddum örorkulífeyri komi til frádráttar bótum til gagnáfrýjanda vegna fjárhagslegs tjóns hans. Fallist er á miskabótakröfu að fjárhæð 500.000 krónur. Samkvæmt framansögðu ber aðaláfrýjanda að greiða gagnáfrýjanda 3.919.347 krónur að teknu tilliti til eigin sakar með dráttarvöxtum frá 25. apríl 1997 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði í ríkissjóð samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, samtals 1.100.000 krónur. D ó m s o r ð : Aðaláfrýjandi, Hólmadrangur hf., greiði gagnáfrýjanda, Kristjáni Guðmundssyni, 3. 919.347 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. apríl 1997 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði í ríkissjóð samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.100.000 krónur. Sératkvæði Hjartar Torfasonar I. Mál þetta er risið af slysi, sem gagnáfrýjandi varð fyrir 25. nóvember 1990 í lest frystitogarans Hólmadrangs ST 70, sem þá lá við bryggju á Hólmavík, þegar hann var þar að vinnu við uppskipun á innpökkuðum freðfiski í hópi sex manna, en hinn sjöundi annaðist stjórn á verkinu frá lestarlúgu. Voru þeir bændur úr nágrenninu, sem höfðu það að hlutastarfi að annast löndun úr togaranum og fleiri fiskiskipum á Hólmavík. Munu þeir hafa unnið að verkinu sem lausráðnir starfsmenn aðaláfrýjanda, en ekki verið sjálfstæðir verktakar. Slysið varð með þeim einföldu atvikum, að nokkrir 30 kg fiskpakkar eða kassar hrundu ofan úr stæðu í lestinni, meðan uppskipunarmennirnir voru að taka niður stæðu með annarri fisktegund við hlið hennar. Féll einn af efstu pökkunum í höfuð gagnáfrýjanda, sem var ekki með hendur á síðarnefndu stæðunni í þeim svifum, heldur hafði hann beygt sig í átt að henni til að taka á kassa niðri við lestargólf. Hefur þetta höfuðhögg valdið honum miklum örkumlum, eins og rakið er í héraðsdómi. Um atvikin liggja fyrir skýrslur lögreglunnar í Strandasýslu, sem yfirheyrði verkstjóra gagnáfrýjanda og einn af vinnufélögum hans í nóvember og desember 1990, en gagnáfrýjandi sjálfur var ekki til frásagnar um slysið þá né síðar vegna minnistaps. Í júní 1991 gaf framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda síðan skýrslu, þar sem fram kom meðal annars, að gagnáfrýjandi og félagar hans hefðu átt kost á öryggishjálmum, sem þeir hefðu ekki notað við verkið. Af því tilefni var verkstjórinn kallaður aftur til yfirheyrslu í september sama ár, og staðfesti hann fyrri framburð sinn þess efnis, að ekki hefði verið til hjá útgerðinni nema einn fóðraður hjálmur, svo sem við hefði þurft, og hefðu allir mennirnir í lestinni því verið hjálmlausir. Heilsutjón gagnáfrýjanda af völdum slyssins var fyrst metið í mars 1992 og varanleg örorka hans þá talin 25%. Að fenginni þeirri niðurstöðu virðist þáverandi lögmaður hans hafa leitað samninga um skaðabætur við aðaláfrýjanda og vátryggjanda hans, á grundvelli umboðs, sem gagnáfrýjandi hafði undirritað í janúar sama ár. Svo fór, að samningar um uppgjör tókust 28. október þetta ár, og fékk gagnáfrýjandi þá greiddar skaðabætur, sem taldar voru fullnaðarbætur, úr ábyrgðartryggingu vinnuveitandans, en í júní hafði hann fengið eingreiðslu úr samningsbundinni slysatryggingu, sem dregin var frá heildarfjárhæð bótanna. Varanleg örorka gagnáfrýjanda var aftur metin ári síðar og þá talin 35%. Sem áður var hún aðallega rakin til mikilla höfuðverkja ásamt ljósfælni, auk skertra hálshreyfinga vegna hnykkáverka. Sagði í síðara matinu, að gagnáfrýjandi virtist vera niðurbrotinn maður og bera með sér einkenni um þyngri geðlægð en algengt væri við heilasjúkdóm af völdum ytri áverka. Eftir matið fékk hann viðbótargreiðslu úr slysatryggingunni, en tilmælum um frekari skaðabætur var hafnað að svo stöddu. Var það ekki fyrr en nokkrum árum síðar og eftir ítarlegri könnun örorkunnar, sem vátryggjandi aðaláfrýjanda féllst á, að efni væru til að endurskoða uppgjör þeirra. II. Ég er sammála I. og II. kafla í atkvæði annarra dómenda og þar með þeirri niðurstöðu, að við verði að miða, að umboð gagnáfrýjanda til lögmanns síns hafi verið til þess ætlað að heimila honum alhliða meðferð á bótakröfu vegna slyssins og samninga um hana, og hafi viðsemjendur lögmannsins mátt treysta því. Sé gagnáfrýjandi þannig bundinn við samningsgerð hans um uppgjör á skaðabótum fyrir það örorkutjón, sem matið gaf til kynna. Í samræmi við þetta efni umboðsins verður á hinn bóginn að meta uppgjörið á þann veg, að um hafi verið að ræða gagnkvæmt samkomulag um samþætta heildarlausn á bótamálinu, og hinar ýmsu forsendur þess verið hver annarri háðar. Sé þannig ekki sjálfgefið, að unnt sé að leggja forsendurnar óbreyttar til grundvallar við uppgjör á skaðabótum fyrir aukið tjón, sem síðar hafi komið í ljós og valdið bresti á því, að uppgjörið gæti talist tæmandi um bótarétt vegna slyssins. Eigi þetta við um þær allar saman og hverja fyrir sig, og jafnt gagnvart báðum aðilum. Ágreiningur aðilanna um þessar skaðabætur er einkum af því sprottinn, að aðaláfrýjandi hefur haldið því fram, að skylt sé að fylgja tvennum forsendum uppgjörsins frá 28. október 1992 við ákvörðun þeirra, þ.e. bæði því, að bætur vegna slyssins hafi þá verið lækkaðar um 1/3 með tilliti til eigin sakar gagnáfrýjanda, og svo hinu, að hæfilegur frádráttur vegna hagræðis af skattfrelsi og eingreiðslu hafi verið metinn 40%. Um þá frádráttarákvörðun er það fljótsagt, að hún verður í besta lagi metin sem barn síns tíma, og er ekki ætlandi, að lögmaður gagnáfrýjanda hafi fallist á hana til annars en að ná samkomulagi. Er útilokað að leggja hana nú til grundvallar án samþykkis gagnáfrýjanda, auk þess sem aðaláfrýjandi hefur viðurkennt hér fyrir dómi, að annað og lægra hlutfall væri eðlilegra. Ljóst má telja, að fyrrnefnda forsendan sé sama marki brennd, þannig að niðurskurður á bótum um þriðjung vegna eigin ábyrgðar hins slasaða hafi orðið að samkomulagi milli aðila sem þáttur í heildarlausn málsins. Efnislega fer þessi sakarskipting nokkuð í bága við skýrslur lögreglunnar, sem benda eindregið til þess, að rekja megi slysið til mistaka við hleðslu í lestina eða ófullnægjandi verkstjórnar við uppskipunina, eða hvors tveggja. Jafnfamt hefur aðaláfrýjandi ekki hnekkt þeirri staðhæfingu verkstjórans, að einungis einn nothæfur öryggishjálmur hafi verið á staðnum, né heldur hinu, að líta beri á verkstjórann sem fulltrúa hans, en ekki mannanna í lestinni. Verður þannig ekki séð, að nokkur efni séu í raun til að leggja ábyrgð á slysinu á gagnáfrýjanda. Mótsögnin við staðreyndir málsins ræður því þó ekki ein saman, hvort forsendunni verði nú fylgt, heldur kemur hitt einnig til, að grundvöllur samkomulagsins um fullnaðaruppgjör í október 1992 hefur brostið vegna nýrra sönnunargagna um víðtækt heilsutjón, sem þá varð ekki séð fyrir, og nýtt samkomulag hefur ekki náðst. Er rétt og skylt að líta svo á, að aðilar séu báðir óbundnir af fyrri afstöðu sinni um þennan þátt uppgjörsins sem aðra. Með vísan til alls þessa og til forsendna hins áfrýjaða dóms ber að fallast á það með héraðsdómara, að sjálfstætt mat á atvikum slyssins leiði til þess, að aðaláfrýjandi verði að bera alla ábyrgð á því tjóni gagnáfrýjanda, sem óbætt er. III. Við ákvörðun bóta fyrir fjártjón gagnáfrýjanda er rétt að hafa hliðsjón af reiknuðu slysdagsverðmæti tekjutaps af völdum slyssins, eins og gert er í atkvæði annarra dómenda. Virðast bætur vegna tapsins hæfilega ákveðnar 6.900.000 krónur að teknu tilliti til hagræðis af skattfrelsi og eingreiðslu, en 590.000 krónur vegna taps á lífeyrisréttindum. Frá þessum fjárhæðum ber að draga verðmæti annarra bótagreiðslna, sem gagnáfrýjandi hefur fengið. Er ég sammála öðrum dómendum um mat á því, sem og um fjárhæð miskabóta úr hendi aðaláfrýjanda. Samkvæmt þessu er það niðurstaða mín, að dæma beri aðaláfrýjanda til að greiða gagnáfrýjanda samtals 5.631.700 krónur, með dráttarvöxtum frá 25. apríl 1997 til greiðsludags. Ég er sammála öðrum dómendum um málskostnað og gjafsóknarkostnað, með þeirri breytingu, að kostnaður í ríkissjóð úr hendi aðaláfrýjanda nái til alls gjafsóknarkostnaðarins. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 1999. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 27. september 1997. Stefnandi er Kristján Guðmundsson, kt. 010757 2589, Réttarvegi 10, Höfnum. Stefndi er Hólmadrangur hf., kt. 470180-0129, Skeiði 3, Hólmavík og til réttargæslu Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til, heimtu skaðabóta vegna líkamstjóns af völdum vinnuslyss, auk vaxta og málskostnaðar og Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til heimtu vátryggingarbóta úr slysatryggingu vegna sama slyss, auk vaxta og málskostnaðar. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnda, Hólmadrangi hf., verði gert að greiða stefnanda 11.630.736 krónur en til vara 8.972.520 krónur auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, þ.e. 2,5% ársvöxtum frá 24. nóvember 1990 til l.janúar 1991, með 3,5% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1991, með 5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní 1991, með 6% ársvöxtum frá þeim degi til l. ágúst 1991, með 7% ársvöxtum frá þeim degi til 11. október 1991, með 4% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 1991, með 3,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. nóvember 1991, með 3,5 % ársvöxtum frá þeim degi til l. desember 1991, með 3 % ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1992, með 2,5 % ársvöxtum frá þeim degi til 11. febrúar 1992, með 2 % ársvöxtum frá þeim degi til 21. mars 1992, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1992, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 11. ágúst 1993, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 1993, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til l. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október 1996, með 0,75%ársvöxtum frá þeim degi til 25. apríl 1997 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla nefndra laga frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. verði gert að greiða stefnanda 1.234.920 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr, vaxtalaga nr. 25/1987, þ.e. 2,5% ársvöxtum frá 24. nóvember 1990 til l.janúar 1991, með 3,5% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1991, með 5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní 1991, með 6% ársvöxtum frá þeim degi til l. ágúst 1991, með 7% ársvöxtum frá þeim degi til 11. október 1991, með 4% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 1991, með 3,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. nóvember 1991, með 3,5 % ársvöxtum frá þeim degi til 1. desember 1991, með 3 % ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1992, með 2,5 % ársvöxtum frá þeim degi til 11. febrúar 1992, með 2 % ársvöxtum frá þeim degi til 21. mars 1992, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1992, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 11. ágúst 1993, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 1993, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til l. október 1996, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 25. apríl 1997 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla nefndra laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og taki tildæmdur málskostnaður mið af því að stefnandi sé eigi virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að stefnukröfur verði stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. MÁLAVEXTIR: Stefnandi lýsir málavöxtum svo að þann 25. nóvember 1990 hafi stefndi ásamt fimm öðrum mönnum verið við vinnu í lest skipsins Hólmadrangs ST-70 við löndun í Hólmavíkurhöfn. Hafi þeir verið að stafla freðfiskkössum á bretti og háar stæður kassa verið í lestinni. Er stefndi hafi verið í þann mund að taka kassa úr einni stæðu neðarlega í lestinni hafi frístandandi stæða hrunið yfir hann með þeim afleiðingum að einn kassanna hafi lent á aftanverðu höfði hans. Kassar þessir séu um 30 kílóa þungir og fall þeirra um 6 metrar. Hafi stefnandi hlotið mikið högg á höfuðið við þetta. Hann hafi ekki verið með öryggishjálm á höfði, frekar en aðrir er unnið hafi að löndun í lestinni, enda hafi aðeins einn öryggishjálmur verið til á svæðinu ætlaður fyrir löndunarmenn og hafi sá verið í notkun. Við höfuðhöggið hafi stefnandi rotast og verið meðvitundarlaus um nokkra stund. Hafi hann fyrst leitað til héraðslæknis á Heilsugæslustöðinni á Hólmavík og verið sendur heim eftir skoðun. Tveimur dögum síðar hafi stefnandi leitað til slysadeildar Borgarspítalans í Reykjavík. Hefði hann haft höfuðverki frá slysinu auk þess sem eiginkona hans hafi kveðið hann hafa verið minnislítinn. Þar hafi verið tekin röntgenmynd, stefnandi settur í hálskraga og hafi hann farið heim samdægurs. Stefnandi hafi leitað til John E. G. Benedikz, taugasjúkdómasérfræðings, í maí og júní 1991. Hafi stefnandi fengið höfuðverkjaköst daglega og verið gleyminn auk þess sem svefn hafi verið óreglulegur. Hafi stefnandi leitað nokkrum sinnum til John síðar á árinu, enda fengið 2-3 slæm höfuðverkjaköst á viku, einkum við álag. Hafi John ekki talið líkur til þess að heilsufar stefnanda myndi batna að þessu leyti í framtíðinni. Í heilsufarsvottorði Arnbjörns Ólafssonar læknis, dags. 30. júní 1993, komi einnig fram að stefnandi hafi þjáðst af miklum höfuðkvölum eftir slysið og hafi verið óvinnufær með öllu öðru hverju vegna verkja. Hafi Arnbjörn talið að stefnandi væri "nú eins og er algjör öryrki vegna þessa sjúkdóm.” Í örorkumati Björns Önundarsonar læknis, dags. 25, mars 1992, segi að stefnandi beri töluverðar afleiðingar slyssins. Hann sé oft þjáður af höfuðverk, sem byrji í hnakka og leggi fram yfir höfuð. Höfuðverkjaköstin standi allt upp í 7-8 klst. og komi tvisvar til þrisvar sinnum í viku. Niðurstaða Björns í matinu sé sú að meta örorku stefnanda 100% fyrstu tvo mánuðina eftir slysið, þá 50% í tvo mánuði þar á eftir og varanlega örorku 25%. Stefnandi hafi fengið greitt 514.550 krónur úr slysatryggingu launþega þann 3. júní 1992, sbr. yfirlit yfir tjónagreiðslur frá VÍS, prentað 12. september 1997. Hafi greiðslan miðast við 25% varanlega örorku, líkt og Björn Öndunarson læknir mat hana, sbr. örorkumat hans dags. 25. mars 1992. Þá hafi stefnandi fengið greitt frá Vátryggingafélagi Íslands hf. úr ábyrgðartryggingu Hólmadrangs hf. 755.637 krónur vegna varanlegrar örorku, þann 28. október 1992. Hefði þá verið tekið tillit til greiðslna úr slysatryggingu launþega og greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Hafi greiðslan miðast við 25% varanlega örorku. Forsendur uppgjörsins hafi hins vegar verið afar ósanngjarnar og ekki í samræmi við dómvenju. Hafi þar verið um að ræða 40% frádrátt vegna "skattaafsláttar o.fl." og þannig ekki tekið tillit til skattleysismarka stefnanda. Þá hafi bætur verið lækkaðar um 1/3 vegna "eigin sakar" stefnanda. Forsendur þess mats hafi hins vegar ekki verið skýrðar náuar og stefnandi ekki verið hafður með í ráðum er uppgjörið fór fram. Snemma eftir það hafi hins vegar þótt ljóst að varanlegar afleiðingar slyssins væru mun meiri en samkvæmt nefndu örorkumati. Vegna aukinna verkja og stirðleika í hálsi hafi örorka stefnda verið metin aftur af Birni Önundarsyni, sbr. örorkumat hans dags. 10. nóvember 1993. Segi Björn þar að stefnandi beri nú allmiklar afleiðingar slyssins. Hann sé þjáður af höfuðverk, jafnvel í hvíld og verki lyf lítið á það. Niðurstaða Björns hafi verið sú að læknisfræðileg örorka stefnanda hafi verið 100% fyrstu níu mánuðina eftir slysið, þá 65% í tvo mánuði og að varanleg örorka stefnanda sé 35%. Vátryggingafélag Íslands hf. hafi ekki fallist á að gera skaðabótakröfu stefnanda upp á grundvelli þess mats, en hins vegar hafi verið greiddar viðbótarbætur til stefnanda úr slysatryggingu launþega á grundvelli hins nýja mats. Hafi samkvæmt því mati verið greiddar til viðbótar 411.640 krónur vegna 10% viðbótarörorku stefnanda, úr slysatryggingunni þann 17. janúar 1994. Alls hafi því verið greiddar bætur úr slysatryggingunni fyrir samtals 35 % varanlega örorku. Eftir þetta hafi enn frekari afleiðingar slyssins komið í ljós. Hafi stefnanda versnað svo mjög að hann hafi átt erfitt með að einbeita sér að öllum verkum og flosnað vegna þessa úr vinnu. Minnisleysi hafi farið vaxandi sem og þreyta. Hann hafi fundið stöðugan seyðing aftan í hálsinum og farið að finna til verkja við hryggsúluna niður í mjóbak og fundist stundum sem útlimir létu ekki fyllilega að stjórn. Vegna þessa hafi stefnandi átt til að detta við er hann var úti að ganga. Þá hafi stefnandi lent í því daglega að hendur hans hafi dofnað upp og orðið kraftlausar. Hafi öll fínvinna orðið óframkvæmanleg stefnanda vegna þessa. Vegna einkenna sinna hafi stefnandi neyðst til að nota verkjalyf reglulega. Í niðurstöðum taugasálfræðilegs mats Þuríðar J. Jónsdóttur, klínísks taugasálfræðings, dags. 14. ágúst 1996, segi m.a.: " l. Kristján getur einbeitt sér markvisst að öllum einföldum verkefnum án þess að láta truflast af innri eða ytri áreitum og að einbeitingarúthald er í slíkum verkefnum alveg innan eðlilegra marka. Um talsverða röskun á tvískiptri einbeitingu er hins vegar að ræða þannig að hann á erfitt með að vinna úr tveimur að fleiri áreitum samtímis, eða með öðrum orðum að gera tvennt í einu. [....] 2. Vitræn hæging (bradyphrenia) er til staðar en er að mestu bundin við erfiðari sjónræn verkefni (t.d. stafaútstrikun, setja pinna í göt); 3. Almenn vitræn geta samkvæmt hinni hefðbundnu Wechsler mælistiku á greind (WAIS) er í samræmi við lengd skólagöngu og starfsvettvang. Gloppukvarði WAIS prófsins (sem mælir ósamræmi á getu viðkomandi í auðveldum og erfiðum atriðum sem getur bent til heilaskaða) var eðlilegur nema í Litafiataprófinu, þar sem frammistaða bar vott um sértæka sjónræna (skipulags)örðugleika. Þessir erfiðleikar komu einnig fram í öðrum sjónrænum prófum (Rey teikningu); 4. Málskilningur og tjáning eru óskert nema hvað afmörkuð tjáningartregða sem felst í erfiðleikum við að telja upp orð samkvæmt upphafsbókstaf - en ekki merkingarflokki - var umtalsverð. Þetta próf er notað sem mælistika á hugrænan sveigjanleika (framheilinn gegnir hér lykilhlutverki) eða getuna til að beita örðum aðferðum en við beitum venjulega og ómeðvitað. Kristján á í sjálfu sér ekki erfitt með að lesa eða skrifa, en minnistap hans og einbeitingarskortur hafa svipt hann ánægjunni og tilgangnum (sic) af því að lesa. 5. Minnistap og minnistruflanir eru umtalsverðar. Minni Kristjáns er gloppótt og ekki allir þættir þess jafnslæmir. Þannig er skammtímaminni á sögur, þar sem viðkomandi getur nýtt sér efnislegt samhengi og óskerta málkennd, mjög gott. Samsvarandi minni á orðapör og orðalista, þar sem viðkomandi þarf alfarið að reiða sig á minnið, var hins vegar frá því að vera afar skert (Orðapör) uppí það að vera talsvert skert (Rey orðalistar). Minni Kristjáns á sjónrænt efni skiptist í tvö horn. Minni hans í form og fleti var innan eðlilegra marka en minni hans á afstæði og rúmvídd afar skert. Hér er um tvö kerfi í heilanum að ræða sem skýrir þetta ósamræmi í óyrtum minnisprófum. Mér virðist sem minnistap Kristjáns sé bæði fólgið í erfiðleikum við vistun og geymslu en ekki aðeins upprifjun (en það bendir til þess að efni hafi alls ekki vistast), og hann var næmur fyrir truflunum af völdum annarra prófþátta. Atriði úr öðrum prófum og prófþáttum skutu upp kollinum í stað réttra orða (proactive og retroactive interference) auk þess sem merkingarlega skyld orð komu upp í stað réttra orða. Mynstur Kristjáns (sic) á hinum margþættu minnisprófum gefur ekki tilefni til ákveðinnar staðsetningar í heilaberki eða undirheila þar sem einkenni úr bæði temporolimbtskri og frontolmamillothalamískri amnesiu voru til staðar; 6. Fingrahraði (Finger tapping) í báðum höndum er óeðlilega lágur og kraftur hægri handar verulega skertur. Snertinæmi mældist eðlilegt í báðum höndum. Sumir vísindamenn telja að fngrahraði sé góð mælistika á dreifðan (diffuse) jafnvel byrjandi heilaskaða og nota þetta próf í þeim tilgangi; 7. Erfiðleikar í sjónrænni úrvinnslu og skipulagningu eru talsverðir. Marktæk sjónsviðstrutlun á vinstra sjónsviði mældist. Sjóndýptarskyn, sem er tengt fjarlægðar- og þrívíddarskyni, mældist hins vegar innan eðlilegra marka. Telja má nú, 6 árum eftir slys það sem Kristján Guðmundsson varð fyrir, að hin post-traurnatísku einkenni hans í formi höfuðverkja, röskunar á svefni, síþreytu, úthaldsleysis, persónuleikabreytinga og vitrænnar skerðingar, sem hér hefur verið lýst séu orðin varanleg og engar líkur á frekari bata." Vegna hinna auknu einkenna hafi verið leitað endurmats á örorku stefnanda hjá Sigurjóni Sigurðssyni lækni. Í örorkumati hans, dags. 19. mars 1997, komi fram að allar hreyfingar stefnanda í hálsi séu mjög skertar og þrýstieymsli eftir endilöngu bakinu. Í ályktun Sigurjóns segi: "Hér er um að ræða mann sem lendir í alvarlegu slysi og fær nokkra þunga fiskikassa sem hver um sig vóg um það bil 30 kg ofan á höfuðið og hnakka þegar hann var að vinna við uppskipun úr skipi þann 25.11.1990. Við þetta missti hann meðvitund í meira en mínútu. Síðan slysið átti sér stað hafa komið meir og meir í ljós afleiðingar höfuðáverkans með vaxandi minnisleysi og höfuðverkjum ásamt einbeitingarskorti. Vegna þessarar versnunar var Kristján sendur í taugasálfræðilegt mat til Þuríðar J. Jónsdóttur klínisks taugasálfræðings og fór matið fram þann 09.08.1996. Niðurstaða Þuríðar er sú að telja megi nú 6 árum eftir slys það sem Kristján Guðmundsson varið fyrir að hin post-traumatisku einkenni hans í formi höfuðverkjar, röskunar á svefni, síþreytu, úthaldsleysi, persónuleikabreytingum og vitrænnar skerðingar sem hér hefur verið lýst sé orðin varanleg og engar líkur á frekari bata. Með tilliti til þessa og svo þeirra einkenna sem hafa farið vaxandi frá baki og hálsi má segja að örorka Kristjáns vegna afleiðinga slyssins þann 25.11.90 sé meiri en hann var metinn til þann 10.11.93. Með tilliti til þessa þykir því rétt að endurmeta nú tímabundna og varanlega örorku Kristjáns og telst hún hæflega metin sem hér segir Í tvo mánuði 100 % Varanleg örorka 50%" Ljóst sé að stefnandi hafi hlotið verulega og varanlega skerðingu á getu sinni til að öflunar tekna í framtíðinni. Hafi örorka stefnanda verið metin, eins og áður segir, af Sigurjóni Sigurðssyni lækni, sbr. örorkumat hans, dags. 19. mars 1997. Niðurstöður hans séu að varanleg örorka stefnanda sé 50%. Stefndu hafi hins vegar neitað greiðslu skaðabóta í samræmi við það mat, bæði úr slysatryggingu hans og ábyrgðartryggingu vegna skaðabótaskyldu stefnda, Hólmadrangs hf. Hafi stefnanda því verið nauðsyn að höfða mál þetta til heimtu frekari bóta. Í þinghaldi 5. febrúar 1998 kvaddi dómari læknana Atla Þór Ólafsson og Sverri Bergmann til þess að láta í té skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi: 1) Hver sé tímabundi örorka Kristjáns Guðmundssonar af völdum vinnuslyss hans um borð í Hólmadrangi ST-70 þann 25. nóvember 1990. 2) Hver sé varanleg læknisfræðileg örorka Kristjáns af völdum slyssins eingöngu. 3) Hvort önnur slys eða sjúkdómar eigi þátt í örorku hans og ef svo, hve mikil sú örorka sé aðgreind frá örorku af völdum slyssins. Í matsgerð matsmanna dasgettri 7. apríl 1998 segir eftirfarandi: "SAMANTEKT OG ÁLIT Fyrir slysið 24.11.1990 var Kristján heilsuhraustur og hafði engin einkenni frá höfði, hálsi eða baki. Þetta fékkst staðfest hjá heimilislækni. Við slysið 24.11.1990 féll stæða með 30 kg þungum kössum úr allt að sex metra hæð ofan á Kristján. Við þetta slys hlaut hann höfuðhögg með heilahristingi sem leitt hefur til skertrar heilastarfsemi og hann hlaut tognun á hálsvöðva. Taugaskoðun og sérmyndir af höfði og hálsi hafa ekki leitt í ljós áverka á bein, liði eða sýnilegan heilaskaða. Hins vegar liggur fyrir sterkur grunur um skaða á heilastarfsemi er byggist á miklum höfuðverk og mígrenihöfuðverk, svima, einbeitingar- og minnistruflun, persónuleikabreytingu, hægingu á vitrænni starfsemi, truflun á sjónsviði og skertri fínhreyfingu fingra. Taugasálfræðilegt mat Þuríðar J. Jónsdóttur dags. 14.08.1996 leiddi í ljós og studdi grun um vitræna hægingu, skerðingu á minni, vistun, geymslu og upprifjun þess og minnkaðri getu til að vinna úr tveimur áreitum samtímis. Þessi niðurstaða kemur heim og saman við kvartanir slasaða allt frá slysinu til dagsins í dag. Matsmenn telja að þessi einkenni hafi átt drýgstan þátt í því að minnka starfsgetu Kristjáns frá því að vera fullvinnufær fyrir slysið niður í það smám saman að verða óvinnufær, sérstaklega til átakaverka, þannig að frá 1993 hefur hann ekki verið vinnufær og notið bóta almannatrygginga. Ekki virðast líkur á að Kristján finni sér starf í framtíðinni við sitt hæfi. Við mat á varanlegri læknisfræðilegri örorku er tekið mið af heilahristingi með sköddun á starfshæfni heila og hálstognun, er í heild hefur leitt til 35% varanlegrar örorku. Höfð er hliðsjón af matsvenjum í norður Evrópu og Ameríku. Mat á læknisfræðilegri örorku tekur fyrst og fremst tillit til sannanlegra vefjaskaða og truflunar á starfsemi líffæra. Hún tekur ekki nema að hluta til skerðingar á almennri vinnugetu. Geta Kristjáns til sjómannsstarfa svo og ýmissa starfa í landi virðist vera verulega skert. Hann kynni að geta unnið við ýmis létt störf, t.d. næturvörslu sem hann hefur sótt um en ekki fengið. Vinnumarkaðurinn virðist því hafna honum þar sem hann gengur ekki heill til skógar og hætt er við að hann verði frá vinnu vegna höfuðóþæginda. Við mat á tímabundinni örorku er tekíð mið af því að ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um það hvenær Kristján hóf störf á árinu 1991. Hann var hins vegar um tíma á línubát og hafði tekjur rúmlega 1,8 millj. Þá kemur fram í læknisvottorði Johns Benedikz að á fyrstu 14 mánuðum efiir slysið hafi komið fram að hann hafi ekki getað stundað vinnu eins og áður og verði að breyta um starf til að forðast álag. Í læknisvottorði Arnbjörns Ólafssonar er staðfest að Kristján hafi stundað sjómennsku í 10 mánuði frá mars 1991, en hafi þá orðið að hætta vegna höfuðverkjakastanna. Samkvæmt þessu mætti áætla tímabundið atvinnutjón frá slysadegi fram til mars 1991, eða í heild í um fjóra mánuði. Eftir það væri metin varanleg örorka. SVÖR VIÐ SPURNINGUM 1. Hver sé tímabundin örorka Kristjáns Guðmundssonar af völdum vinnuslyss hans um borð í Hólmadrangi ST-70 þann 24.1 1.1990 Svar: Tímabundin örorka: Fjórir mánuðir 100% 2. Hver sé varanleg læknisfræðíleg örorka Kristjáns af völdum slyssins eingöngu. Svar: Varanleg læknisfræðileg örorka 35% 3. Hvort önnur slys eða sjúkdómar eigi þátt í örorku Kristjáns og kanni læknar fyrri sjúkrasögu með það í huga, hvort rekja megi núverandI einkenni til fyrra ástands, og ef svo er verði metið í hundraðshlutum í hve miklum mæli og verði sú örorka aðgreind frá örorku af völdum slyssins. Svar: Önnur slys og sjúkdómar eiga ekki þátt í núverandi örorku hans." Hinn 24. september 1998 kvaddi dómari læknana Brynjólf Jónsson, Torfa Magnússon og Tómas Zoëga, að beiðni stefnanda til þess að skoða og meta heilsufarslegt ástand stefnanda og láta í ljós skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi: Hvort Kristján Guðmundsson hafi af völdum slyss síns þann 25. nóvember 1990 orðið fyrir, eða muni til frambúðar verða fyrir, varanlegri læknisfræðilegri örorku, og ef svo er, hver sé hæfilega metin tímabundin og varanleg læknisfræðileg örorka Kristjáns af völdum slyssins. Í yfirmatsgerð dagsettri 6. maí 1999 segir m.a. svo: "IX. Samantekt Kristján var mjög hraustur og vel vinnufær, sterkur til þungrar vinnu og félagslyndur fram að slysi sem hann varð fyrir þann 25. nóvember 1990. Í slysinu varð hann fyrir höfuðhöggi auk hálstognunar. Vegna afleiðinga slyssins hefur orðið mikil breyting á heilsu Kristjáns og þá sérstaklega andlegri getu. Hefur mjög dregið úr vinnufærni hans og í reynd svo mikið að vart er hægt að gera ráð fyrir að hann muni í framtíðinni geta stundað launuð störf á almennum vinnumarkaði. Þau einkenni sem skerða vinnugetu Kristjáns svo mjög eru fyrst og fremst minnisskerðing hans og víðtækari truflun á hugarstarfi (tjáningargetu, skipulagsgetu, framkvæmdafærni og tilfinningalífi) en einnig höfuðverkjaköst sem ekki hefur tekist að stöðva. Telja matsmenn að þessi einkenni megi alfarið rekja til afleiðinga slyssins 25. nóvember 1990. X. Hugleiðingar matsmanna Við skoðun okkar á Kristjáni koma fram mikil andleg einkenni sem við teljum að hafi verið vanmetin við fyrri matsgerðir. Þau einkenni, sem Kristján lýsir og valda svo miklum breytingum á högum hans, sem raun er á, teljum við vera trúverðug og í samræmi við lýsingar nákominna ættingja á ástandi hans. Andleg einkenni Kristjáns teljum við að rekja megi til heilaskaða. Hafa þau auk þess að skerða vinnugetu hans einnig haft veruleg áhrif á hans persónulegu hagi að öðru leyti. Þessi einkenni hafa skert tjáningargetu Kristjáns nokkuð og geta hans til að sinna sínum daglegu þörfum hefur einnig minnkað og þarf hann að fá vissa aðstoð við að halda sitt heimili. Skipulagsgeta hans og framkvæmdafærni hefur minnkað mjög, bæði til verka sem hann áður gat leyst vel af hendi og þess sem hann reynir að læra nýtt. Tilfinningalíf Kristjáns hefur einnig brenglast, frumkvæði hans er skert og truflar þetta umtalsvert samskipti hans við aðila utan fjölskyldunnar og hefur auk þess breytt samskiptum hans við aðra fjölskyldumeðlimi og valdið félagslegri einangrun. Auk þessa hafa einkenni Kristjáns talsverð áhrif á möguleika hans til að njóta frístunda. Allt þetta hefur orðið til þess að Kristján hefur orðið langtímum saman þunglyndur, sem enn frekar hefur aukið á vanlíðunina. Þessa andlegu skerðingu teljum við vera aðalástæðu örorku hans. Við teljum hin andlegu einkenni Kristjáns vera varanleg og valda verulegri skerðingu á vinnugetu, í raun svo mikilli að ekki sé hægt að gera ráð fyrir eða ætlast til að hann geti í framtíðinni stundað störf á almennum vinnumarkaði. Líkamleg einkenni Kristjáns sem við teljum að rekja megi til heilaskaða felast í skertum finhreyfingum fingra, óeðlilega hægum víxlhreyfingum á höndum, verri teiknigetu en áður og skertri getu til að stunda kynlíf. Líkamleg einkenni í formi höfuðverkja valda ein sér nokkurn læknis­fræðilegri örorku og umtalsverðri skerðingu á vinnugetu. Jafnframt valda einkenni í hálsi, svefntruflun og líkamlegt úthaldsleysi og þreyta skerðingu á almennri getu. Matsmenn telja að ekki sé útilokað að langvarandi streituástand hafi átt þátt í að Kristján fékk hjartaáfall á síðasta ári, rúmlega fertugur að aldri. Um það teljum við okkur ekki geta fullyrt og tökum því ekki sérstakt tillit til þeirra veikinda við mat á örorku Kristjáns. XI. Niðurstaða Í málsskjali nr. 30 sem dagsett er 23. september 1998 og skrifað af Vilhjálmi H. Vilhjálmssyni hrl. eru yfirmatsmenn beðnir um að láta í té skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi: "Hvort Kristján Guðmundsson hafi af völdum slyss síns þann 25. nóvember 1990 orðið fyrir, eða muni til frambúðar verða fyrir varanlegri læknisfræðilegri örorku, og ef svo er, hver sé hæfilega metin tímabundin og varanleg læknisfræðileg örorka Kristjáns af völdum slyssins?" 1. Það er álit yfirmatsmanna að það sé ótvírætt að minnisskerðing, víðtæk truflun á hugarstarfi, höfuðverkir, einkenni frá hálsi og önnur einkenni sem nú þjá Kristján Guðmundsson, séu orsökuð af slysi er hann varð fyrir hinn 25. nóvember 1990. Teljum við að hann hafi orðið fyrir varanlegri læknisfræðilegri örorku af völdum slyssins og teljum önnur slys eða sjúkdóma ekki eiga þátt í þeirri örorku. 2. Tímabundna örorku Kristjáns metum við 100% (hundrað prósent) í fjóra mánuði. 3. Varanlega læknisfræðilega örorku Kristjáns af völdum slyssins metum við 60% (sextíu af hundraði)." MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK: Skaðabótaskylda stefnda Hólmadrangs hf. Bótagrundvöllur: Stefndu hafi þegar viðurkennt bótaskyldu sína með greiðslu bóta upp í tjón stefnanda, eins og áður sé rakið. Með þeirri greiðslu hafi tjón stefnanda hins vegar verið langt frá því að vera að fullu bætt, enda hafi varanleg örorka hans nú verið metin meiri en tvöföld (60%) sú örorka, sem uppgjörið hafi miðast við (25%). Þar sem varanleg örorka stefnanda sé svo miklum mun meiri en bótaútreikningur miðaðist við, verði að telja réttlætanlegt að stefnandi geti nú sótt mismuninn til stefnda, með endurupptöku bótamáls síns. Þá hafi skaðabótauppgjörið verið afar ósanngjarnt í garð stefnanda. Uppgjörið hafi farið fram án vitundar og vilja hans og beri þess keim að þáverandi lögmaður stefnanda hafi viljað Ijúka því á sem skemmstum tíma, en síður af því að hagsmunir stefnanda hafi verið hafáir að leiðarljósi. Frádráttur vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis hafi verið langt umfram það sem leiddi af dómvenju á þessum tíma, eða 40% og því ekki tekið tillit til skattleysismarka stefnanda. Í uppgjörinu hafi einnig verið út frá því gengið að stefnandi bæri sjálfur 1/3 hluta sakar. Á það verði heldur ekki fallist, enda verði ekki með nokkru móti séð á hvaða rökum það er reist. Þyki rétt að fara nokkrum almennum orðum um sök Hólmadrangs hf. í þessu sambandi. Byggt sé á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á vinnubrögðum starfsmanna sinna samkvæmt ólögfestri húsbóndareglu íslensks skaðabótaréttar. Eigi reglan sér ótal fordæmi í dómum Hæstaréttar. Telja verði í ljós leitt að óforsvaranlega hafi verið staðið að verki við uppskipun á frystum fiski úr Hólmadrangi ST-70 er slysið varð. Festingum á kassastæðum hafi greinilega verið ábótavant þar sem bönd hafi vantað á þær eða þau hefðu verið losuð af. Hafi margar kassastæður því verið frístandandi eða haft einungis stuðning hver af annarri. Hafi því ekki mikið þurft til að stæður hryndu, líkt og kom á daginn með þeim afleiðingum að stefnandi slasaðist illa, eins og áður sé rakið. Telja verði að koma hefði mátt í veg fyrir slysið með betri verkstjórn á slysstað og ef uppfylltar hefáu verið þær sjálfsögðu öryggiskröfur að hafa bönd á öllum stæðum þar til komið hafi að því að flytja þær úr lestinni. Þá skorti verulega á viðhlítandi öryggisbúnað fyrir þá starfsmenn er að uppskipun unnu. Í skýrslu lögreglu, dags. 30. nóvember 1990, sem tekin hafi verið af Guðfinni Stefáni Finnbogasyni, er vann á uppskipunarsvæðinu, komi fram að einungis hafi verið til einn öryggishjálmur fyrir starfsmenn og hafi skýrslugjafi borið þann hjálm sjálfur á höfði er óhappið átti sér stað. Það verði vitaskuld að teljast í verkahring og á ábyrgð vinnuveitanda að sjá til þess að starfsmönnum hans sé ekki stofnað í hættu við vinnu sína. Eigi það einkum við hér þar sem um svo sjálfsagt og einfalt öryggistæki sem öryggishjálm sé að ræða. Þar sem líklegt megi telja að koma hefði mátt í veg fyrir heilsutjón stefnanda við óhappið hefði hann borið hjálm, verði að leggja fébótaábyrgð vegna tjóns af völdum þess á stefnda. Þá beri stefndi sönnunarbyrðina um að öryggishjálmar hafi verið tiltækir á vinnustaðnum, líkt og fram komi í dómum Hæstaréttar í H 1961:793, H 1974:905 og H 1977:1244. Um aðra dóma Hæstaréttar sem staðfesti greind sjónarmið megi vísa til H 1981:496, H 1985:1137 og H 1987:373. Ekki verði fallist á að stefnandi beri nokkurn hluta sakar sjálfur, enda hafi hann aðeins verið að beygja sig eftir kössum er kassastæðan féll ofan á hann. Hann hafi ekki borið sig rangt að á nokkurn hátt, heldur verði slysið aðeins rakið til óforsvaranlegra vinnuaðstæðna á slysstað. Þá verði skortur á öryggisbúnaði einungis metinn yfirmönnum Hólmadrangs hf. til sakar, en ekki stefnanda eins og staðfest hafi verið í dómum Hæstaréttar, sbr. t.d. H 1977:1244. Bótafjárhæð: Við ákvörðun bótafjárhæðarinnar vegna skaðabótaábyrgðar stefnda, Hólmadrangs hf., beri að líta til ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar um mat á fjárhæðum skaðabóta fyrir líkamstjón, enda hafi óhappið gerst fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. SO/1987, sbr. 28. gr. laganna. Þessar reglur séu skýrar og byggðar á áralangri dómvenju í íslenskum skaðabótarétti og uppgjörum vátryggingafélaganna, byggðum á þeirri dómvenju. Dómstólar hafi jafnan byggt á örorkumati sérfróðs læknis, sem metið hafi líklegar afleiðingar tiltekins áverka á framtíðaraflahæfli þess slasaða. Mörg fordæmi Hæstaréttar á síðustu árum styðji þessa dómvenju. Aðalkrafa. Eins og áður segir hafi stefnandi fengið greiddar 755.637 krónur þann 28. október 1992 frá Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna varanlegrar örorku hans. Með því hafi tjón hans hins vegar verið fjarri því að vera að fullu bætt. Byggt sé á því að stefnandi hafi í slysinu hlotið 60% varanlega örorku, skv. yfirmatsgerð, dags. 6. maí sl. og miðist tjónsútreikningar við það. Frá samtölu þeirra komi nefndar greiðslur frá Vátryggingafélagi Íslands hf., auk greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins og slysatryggingu launþega, til frádráttar. Gengið sé út frá því að tjón vegna tímabundinnar örorku stefnanda hafi með þeim greiðslum verið gert upp að fullu. Því sé hér einungis horft til greiðslna vegna varanlegrar örorku. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur reiknaði út tekjutap stefnanda vegna tímabundinnar og varanlegrar örorku hans, með hliðsjón af örorku hans eins og hún var metin af Sigurjóni Sigurðssyni, þ.e. 50% varanleg örorka. Þegar litið hefur verið til yfirmatsgerðar sundurliðast krafa stefnanda á eftirfarandi hátt: l. Varanleg örorka 60% 16.999.680 krónur 2. Frádráttur vegna greiðslu úr slysatryggingu launþega 926.190 krónur 3. Frádráttur vegna greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins - 550.100 krónur 4. 30% frádráttur af samtölunni 15.523.390 vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis- 4.657.017 krónur 5. Miskabætur 800.000 krónur 6. Töpuð lífeyrisréttindi 1.020.000 krónur 7. Frádráttur vegna þegar greiddrar varanlegrar örorku og tapaðra lífeyrisréttinda -755.637 krónur 8. Frádráttur vegna þegar greiddra miskabóta -300.000 krónur SAMTALS 11.630.736 krónur Um 1. tölulið. Um forsendur hér er vísað til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings. Hann byggir niðurstöðu sína á hefðbundnum forsendum, þ.ám. um 4.5% framtíðarávöxun. Við mat á tekjutapi er tekið mið af tekjum stefnanda, samkvæmt skattframtölum fyrir árin 1987-1989. Um 4. tölulið. Frádráttur þessi er vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis. Er hann byggður á fordæmum Hæstaréttar Íslands. Um 5. tölulið. Miskabótakrafan er byggð á dómvenju í íslenskum skaðabótarétti og sett fram með stoð í þágildandi 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eftir slysið hefur stefnandi þjáðst af minnisleysi og höfuðverkjum frá slysinu auk einbeitingarskorts, ljósfælni, úthaldsleysis og síþreytu. Vegna minnisleysis hefur stefnandi þurft að reiða sig á minnismiða vegna stórra jafnt sem smárra viðburða, auk þess sem ósjálfstæði hans vegna þessa hefur leitt til þess að hann reiðir sig nú mjög á ungan son sinn. Þá hafa minnisleysið og einbeitingarskortur svipt stefnanda ánægjunni af bókalestri, sem var honum mikils virði áður. Eins og fram kemur í taugasálfræðilegu mati dr. Þuríðar J. Jónsdóttur, klínisks taugasálfræðings, eru ekki taldar líkur á frekari bata að þessu leyti. Um 6. tölulið. Hér vísast aftur til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar en skv. honum er verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku. Um 7. tölulið. Dregið er frá kröfunni það sem áður var greitt upp í skaðabótakröfu stefnanda þann 28. október 1992. Eins og fram kemur á ódagsettri sundurliðun bótafjárhæðar frá Vátryggingafélagi Íslands voru greiddar kr. 4.342.300,- að frádregnum kr. 1.736.920,-, eða 40%, vegna "skattaafsláttar o.fl.", kr. 785.093,-, eða 1/3, vegna "eigin sakar" stefnanda, kr. 514.550,- vegna greiðslna úr slysatryggingu launþega og kr. 550.100,- vegna greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Samtals geri það kr. 755.637,-. Það athugist að greiðslur úr slysatryggingu og greiðsla frá Tryggingastofnun ríkisins dragast frá bótakröfu stefnanda, sbr. töluliði 2 og 3. Varakrafa: Forsendur varakröfu eru þær að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að með fyrrnefndri greiðslu Vátryggingafélags Íslands hf. þann 28. október 1992 til þáverandi lögmanns stefnanda hafi að fullu verið gerð upp varanleg örorka stefnanda vegna 25 % örorku hans. Hér sé því aðeins gerð krafa um skaðabætur vegna viðbótarörorku stefnanda, þ.e. mismunar varanlegrar örorku hans skv. yfirmatsgerð (60%) og þeirrar örorku er uppgjör Vátryggingafélags Íslands hf. miðaðist við (25%). Mismunurinn sé 35%. Stuðst er við að Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur hefur reiknað út höfuðstólsverðmæti tekjutaps stefnanda miðað við 25% örorku. Samkvæmt því sundurliðast varakrafa stefnanda á eftirfarandi hátt: 1. Bætur vegna 35% varanlegrar örorku 9.851.800 krónur 2. 20% frádráttur af tölulið 1 vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis -1.970.360 krónur 3. Töpuð lífeyrisréttindi (6% af upphæðinni í lið 1) 422.220 krónur 4. miskabætur 500.000 krónur SAMTALS 8.972.520 krónur Um 1. tölulið. Um forsendur hér er vísað til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings líkt og í aðalkröfu. Um 2. tölulið. Frádráttur þessi er vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis. Kveðst stefnandi byggja á fordæmum Hæstaréttar Íslands. Um 3. tölulið. Hér vísast aftur til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar en skv. honum sé verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku. Um 4. tölulið. Um miskabótakröfuna vísast til umfjöllunar um aðalkröfu. Krafa um vátryggingabætur úr slysatryggingu launþega: Bótagrundvöllur: Stefnandi var tryggður með slysatryggingu launþega hjá Vátryggingafélagi Íslands er umrætt slys átti sér stað. Ekki sé deilt um bótaskyldu í málinu, enda hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., þegar viðurkennt bótaskyldu úr tryggingunni með greiðslum til stefnanda úr henni. Með þeim greiðslum hafi stefnandi hins vegar ekki fengið fullar bætur úr tryggingunni, þar sem uppgjör greiðslu hafi miðast samtals við 35% varanlega örorku, en stefnandi hafi hlotið við slysið 60% varanlega örorku. Þyki sá mikli munur réttlæta að stefnandi geti sótt mismuninn til Vátryggingafélags Íslands hf. Þá hafi uppgjörið farið fram án vitundar og vilja stefnanda og geti ekki skoðast sem fullnaðaruppgjör gagnvart honum. Beri uppgjörið keim af því að þáverandi lögmaður stefnanda hafi viljað ljúka því á sem skemmstum tíma, en síður af því að hagsmunir stefnanda hafi verið hafðir að leiðarljósi. Þá varði það stefnanda miklu að fá bætur úr nefndri tryggingu, svo sem hann eigi rétt til. Bótafjárhæð: Viðmiðunarfjárhæð slysatryggingarinnar er kr. 2.058.200,-. Fyrir hvert örorkustig upp að 25% greiðist 1% af viðmiðunarfiárhæð, skv. skilmálum. Fyrir hvert örorkustig frá 25% upp í 50% varanlega örorku greiðist tvöfalt, þ.e. 2% viðmiðunarfjárhæðar, fyrir hvert örorkustig. Hafa þegar verið greiddar bætur úr tryggingunni miðað við 35% varanlega örorku. Varanleg örorka stefnanda sé hins vegar 60% og hefur hann því enn ekki fengið fullar bætur. Því sé gerð krafa um mismun vátryggingarbóta úr slysatryggingunni miðað við 60% varanlega örorku (kr. 2.161.110,-) og þeirra, sem þegar hafa verið greiddar (kr. 926.190,-). Mismunurinn sé kr. 1.234.920,-. Allar kröfur: Vaxtakrafa stefnanda er byggð á vaxtalögum nr. 25/1987, sbr. lög nr. 67/1989. Þá er einnig vísað til 3. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, sbr. ákvæði vaxtalaga um vexti af kröfu stefnanda um greiðslu úr slysatryggingu launþega. Krafist er dráttarvaxta frá 25. apríl 1997, er liðinn var einn mánuður frá því að lögmaður stefnanda sendi Vátryggingafélagi Íslands hf. kröfu um endurupptöku málsins. Heimild stefnanda til að sækja stefndu í sama máli byggir á 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda á sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 33 . gr. og 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og er því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Sýknukrafa stefndu er í fyrsta lagi á því byggð, að með þegar uppgerðum bótum sé tjón stefnanda af völdum vinnuslyssins 25. nóvember 1990 að fullu bætt og ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir frekara tjóni af þess völdum. Í annan stað er sýknukrafan á því byggð, að stefnandi sé bundinn við hið fyrirvaralausa samningsuppgjör á slysinu og fullnaðarkvittun lögmanns síns frá 28. október 1992 um fullnaðaruppgjör á tjóninu og afsal á öllum frekari kröfum á hendur stefndu. Þessu til stuðnings er bent á eftirfarandi: Stefnandi sé bundinn við samning og fyrirvaralaust fullnaðaruppgjör hins löglærða umboðsmanns síns á skaðabótum fyrir slysið og afsali á öllum frekari bótakröfum út af því, þar sem ekki sé sannað að stefnandi hafi í verulegum atriðum hlotið aðrar og meiri heilsufarslegar afleiðingar af slysinu en búast mátti við er samið var um bæturnar og kvittað fyrir þær án fyrirvara, jafnvel þó örorkan kunni að hafa aukist eitthvað síðan. Sé frumskilyrði réttar til endurupptöku að ófyrirsjánlegar og verulegar heilsufarsbreytingar til hins verra hafi orðið eftir það. Verður ekki séð að fram hafi komið aðrar og nýjar afleiðingar af völdum slyssins eftir að bæturnar voru gerðar upp. Verði ekki fallist á sýknukröfu er varakrafa stefndu byggð á því, að stefnandi sé bundinn við umsamda eigin sök á slysinu, hafna beri aðalkröfu hans með öllu, en umstefndar varakröfur eigi síðan að lækka vegna bótaréttar hjá Tryggingastofnun ríkisins, hagræðis af skattfrelsi og eingreiðslu og frádrætti á bótum úr atvinnuslysatryggingu auk þess sem miska beri að stórlækka, allt samkvæmt dómvenju. Ber fortakslaust að hafna aðalkröfu stefnanda, þar sem örorkutjónið vegna upphaflega metinnar 25% varanlegrar örorku hans var á sínum tíma gert upp að fullu og kvittað fyrir uppgjörið án fyrirvara, þannig að engin lagagrundvöllur er til endurskoðunar á því uppgjöri. Sé og rangt sem stefnandi heldur fram að uppgjörið hafi verið "afar ósanngjarnt í garð stefnanda.” Megi ekki gleyma því að stefnandi hafði sjálfur ásamt félögum sínum tekið niður lestarfjalirnar, sem hafi verið framan við fiskpakkastæðurnar í lest Hólmadrangs, þannig að stæðurnar hafi verið frístandandi er slysið varð og stefnandi hafi heldur ekki notað öryggishjálm við vinnuna, en hvort tveggja þetta skapaði slysahættu ef eitthvað bæri út af. Fari því ekki milli mála að stefnandi eigi sjálfur sök á slysinu og sök hans sé ekki ofmetin í uppgjörinu. Sé rangt sem haldið er fram af hálfu stefnanda, að festingum á pakkastæðunum hafi verið ábótavant og skort hafi á öryggisútbúnað fyrir uppskipunarmenn. Búið hafi verið um fiskpakkana og þeim raðað í lestar skipsins á venjulegan hátt og stæðurnar skorðaðar af með lestarborðum og plönkum, þannig að þær hreyfðust ekki þegar togarinn var á siglingu. Sé ekki við stefndu að sakast um niðurtöku þeirra löndunarmanna á lestarborðunum og plönkunum við uppskipunina. Þá hafi verið til nógir öryggishjálmar fyrir löndunarmenn og brýnt hefði verið fyrir þeim að nota þá, en þeir hafi þverskallast við með þeim rökum að þeir væru kaldir og notað húfur í staðinn. Sé heldur ekki við stefndu um það að sakast. Þá verði ekki fallist á að 40% frádráttur vegna skattfrelsis og eingreiðslu hafi verið ósanngjarn eins og á stóð. Hafi bæði verið að viðmiðunartekjur stefnanda hafi verið háar og að bætur til hans úr atvinnuslysatryggingunni hafi ekki verið dregnar frá skaðabótunum við uppgjörið. Þegar allt þetta er virt beri við bótaákvörðun úr hendi Hólmadrangs hf. ef til kemur, að hafna aðalkröfu stefnanda, en ákvarða bætur að öðru leyti með hefðbundnum hætti þannig að til frádráttar komi bætur frá TR, sem stefnandi hljóti að eiga rétt til, ef um viðbótarörorku er að ræða, virt verði til lækkunar við bótaákvörðum hagræði af eingreiðslu og skattfrelsi skv. dómvenju. Síðan komi til frádráttar hlutfall eigin sakar stefnanda á slysinu, eða 1/3, og loks komi til frádráttar bætur, sem stefnandi hafi þegar fengið vegna viðbótarörorku úr atvinnaslysatryggingunni hjá VÍS. Að sama skapi komi frekari bætur úr þeirri tryggingu, ef dæmdar verða, til frádráttar skaðabótum úr hendi Hólmadrangs hf. Þá beri að stórlækka miskabætur og ákvarða þær í takt við dómvenju. Vaxtakröfum stefnanda er sérstaklega mótmælt en eldri vextir en 4 ára frá stefnubirtingu séu fyrndir og dráttarvextir eiga ekki rétt á sér fyrr en frá dómsuppsögudegi. NIÐURSTAÐA Hér að framan er gerð grein fyrir yfirmatsgerð þriggja lækna þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka stefnanda vegna slyss hans sé 60%. Telja þeir ótvírætt að minnisskerðing, víðtæk truflun á hugarstarfi, höfuðverkir, einkenni frá hálsi og önnur einkenni, sem nú þjá stefnanda , séu af völdum slyss þess er hann varð fyrir. Með yfirmatsgerð þessari er komin fram sönnun um að örorka sú er stefnandi hefur sem afleiðingu af slysi því er hann varð fyrir 25. nóvember 1990 er miklum mun meiri en gert var ráð fyrir er bætur voru greiddar til hans eða sem nemur 35 prósentustigum. Er þar sérstaklega tekið til þess að andleg einkenni stefnanda séu varanleg og valdi verulegri skerðingu á vinnugetu, svo mikilli að ekki sé hægt að gera ráð fyrir eða ætlast til að hann geti í framtíðinni stundað störf á almennum vinnumarkaði. Þetta atriði lá ekki fyrir er matsgerð Björns Önundarsonar læknis frá 25. mars 1992 var gerð en hún lá til grundvallar uppgjöri við stefnanda á tjóni hans vegna ábyrgðartryggingar þeirrar er greitt var úr og miðaðist við 25% varanlega örorku. Þykir dóminum enda ljóst að framtíðarörorka stefnanda hafi reynst miklum mun meiri en gert var ráð fyrir við greiðslu bóta til hans frá stefnda, VÍS hf., og að líðan hans hafi farið mjög versnandi frá því sem séð varð fyrir er fyrsta örorkumatið var framkvæmt og þykir stefnandi ekki hafa firrt sig rétti til bóta fyrir þá viðbótarörorku sem hann hefur nú sýnt fram á þrátt fyrir orðalag í kvittun frá 28. október 1992. Á hitt ber að líta að stefnandi gerði upp tjón sitt miðað við að hann bæri 1/3 sakar á tjóni sínu og á tilteknum forsendum um frádrátt vegna skattfrelsis bóta og eingreiðsluhagræðis og naut við það aðstoðar lögmanns og verður að sitja þar við hvað snertir uppgjör það sem fram fór á milli aðila. Aftur á móti þykir sýnt fram á það hér að stefnanda beri að fá bætur vegna 35% varanlegrar örorku sem ekki eru uppgerðar. Er hér fyrst til þess að líta hvort stefnandi verði talinn bera ábyrgð á tjóni sínu að einhverju leyti sjálfur. Fram kemur í málinu að öryggisbúnaði var áfátt í því efni að stefnanda var ekki tiltækur öryggishjálmur og fram kemur í skýrslu Ólafs Ingimundarsonar hjá lögreglu að ekki hafi verið binding í stæðu þeirri sem hrundi og var stjórnborðsmegin en stefnandi hafi verið bakborðsmegin í lestinni, boginn við að færa til kassa, og hafi kassi úr stæðunni farið í höfuð Kristjáni. Eins og atvikum er lýst í lögregluskýrslum, sem teknar voru í kjölfar atburðarins, verður ekki fallist á það með stefndu að stefnandi beri nokkra ábyrgð á slysi því er hann varð fyrir og er það álit dómsins að stefndi, Hólmadrangur hf., sé alfarið ábyrgur fyrir tjóni því er stefnandi varð fyrir í umrætt sinn. Samkvæmt framansögðu er sýnt fram á að óbætt varanleg örorka stefnanda af völdum ofangreinds slyss er 35% og að honum bera bætur úr hendi stefnda, Hólmadrangs hf. Fallist er á kröfugerð stefnanda eins og hún er sett fram í varakröfu hans og verður stefndi því dæmdur til að greiða honum 8.972.520 krónur. Eins og að framan greinir er sýnt fram á að framtíðarörorka stefnanda er meiri en gert var ráð fyrir og séð varð fyrir við uppgjör það er fram fór á árinu 1992. Eftir atvikum þykir mega byggja á því hér að eigi síðar en þegar er lögmaður stefnanda sendi bréf sitt, dagsett 25. mars 1997, þar sem hann fór fram á endurupptöku málsins, hafi afleiðingar slyssins að fullu verið komnar fram og samkvæmt því ber hin dæmda fjárhæð dráttarvexti frá 25. apríl 1997 til greiðsludags. Þá verður stefnda, VÍS hf., gert að geiða stefnanda 1.234.920 krónur úr slysatryggingu launþega með dráttarvöxtum frá sama tíma með því að sýnt er fram á að örorka stefnanda er meiri en þau 35% sem miðað var við. Samkvæmt þessu verður niðurstaða málsins sú að stefndi, Hólmadrangur hf., verður dæmdur til að greiða stefnanda 8.972.520 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 25. apríl 1997 til greiðsludags og 1.787.982 krónur í málskostnað sem renni til ríkisjóðs. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í þessum þætti málsins og ákveðst gjafsóknarkostnaður hans samtals 1.787.982 krónur, þ.e.a.s. 902.495 krónur í þóknun til lögmanns hans, 221.111 krónur í virðisaukaskatt af þóknuninni og 664.376 krónur í útlagðan kostnað. Þá verður stefndi, VÍS hf., dæmdur til að greiða stefnanda 1.234.920 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 25. apríl 1997 til greiðsludags og 100.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Hólmadrangur hf., greiði stefnanda, Kristjáni Guðmundssyni, 8.972.520 krónur með dráttarvöxtum skv. III kafla vaxtalaga frá 25. apríl 1997 til greiðsludags og 1.787.982 krónur í málskostnað sem renni til ríkisjóðs. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Kristjáni Guðmundssyni, 1.234.920 krónur með dráttarvöxtum skv. III kafla vaxtalaga frá 25. apríl 1997 til greiðsludags og 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 109/2007
Trúfélög Þjóðkirkja Stjórnarskrá Trúfrelsi Jafnræði Sératkvæði
Áfrýjandi, sem er skráð trúfélag, reisti kröfu sína á því að þjóðkirkjan fengi að lögum meiri greiðslur úr ríkissjóði en önnur trúfélög og í því fælist ólögmæt mismunun. Vísaði áfrýjandi til framlaga úr ríkissjóði er rynnu annars vegar í jöfnunarsjóð sókna og hins vegar í kirkjumálasjóð. Áfrýjandi byggði á því að skýra bæri 62. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar til samræmis, á þá leið að samkvæmt jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar væri ólögmætt að gera upp á milli trúfélaga í löggjöf um stuðning við þau. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þeirra lögbundnu verkefna sem þjóðkirkjunni væri falið meðal annars með ákvæðum laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar nr. 78/1997 og þeirrar staðreyndar að starfsmenn þjóðkirkjunnar væru opinberir starfsmenn með réttindi og skyldur sem slíkir gagnvart öllum almenningi. Áfrýjandi væri hins vegar skráð trúfélag samkvæmt lögum um skráð trúfélög nr. 108/1999 og í þeim væru engin sambærileg ákvæði sem kvæðu á um starfsemi og réttindi og skyldur starfsmanna þeirra. Þegar af þeirri ástæðu að verkefni áfrýjanda og skyldur gagnvart samfélaginu yrðu ekki borin saman við lögboðin verkefni og skyldur þjóðkirkjunnar fælist ekki mismunun í því mati löggjafans að ákveða framlög til þjóðkirkjunnar úr ríkissjóði umfram önnur trúfélög og þar með ekkert brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. febrúar 2007 og krefst þess aðallega, að stefnda verði gert að greiða sér 1.074.242 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. nóvember 2003 til greiðsludags, en til vara, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér af tekjuskatti, til viðbótar sóknargjöldum sem renni til áfrýjanda, árlega 29,8% af þeim. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi reisir áfrýjandi kröfu sína á því að þjóðkirkjan fái að lögum meiri greiðslur úr ríkissjóði en önnur trúfélög, hann þar á meðal, og í því felist ólögmæt mismunun. Vísar áfrýjandi til 5. gr. laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl., þar sem kveðið er á um greiðslur úr ríkissjóði af tekjuskatti í jöfnunarsjóð sókna er nemi 18,5% af gjöldum sem renna til þjóðkirkjusafnaða samkvæmt 2. og 3. gr. sömu laga, og til 2. gr. laga nr. 138/1993 um kirkjumálasjóð, þar sem kveðið er á um greiðslur af tekjuskatti í kirkjumálasjóð er nemi 11,3% af nefndum gjöldum. Í þessu sambandi tekur áfrýjandi þó fram að gjöld þessi séu aðeins hluti af því fé úr ríkissjóði sem þjóðkirkjan fái umfram önnur trúfélög. Áfrýjandi, sem sjálfur kveðst aðeins fá sóknargjöld samkvæmt nefndri 2. gr. laga nr. 91/1987, telur að skýra beri 62. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar til samræmis á þá leið að samkvæmt jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar sé ólögmætt að gera upp á milli trúfélaga í löggjöf um stuðning við þau. Stefnda beri því að styðja áfrýjanda og önnur trúfélög til jafns við þjóðkirkjuna og skila samtals 29,8% álagi á sóknargjöld til hans, enda sé starfsemi og hlutverk hans og annarra skráðra trúfélaga sambærilegt við þjóðkirkjuna í öllu verulegu. Áfrýjandi byggir kröfu sína jafnframt á ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 14. gr. hans, sbr. lög nr. 62/1994, og kveður þau hafa stöðu meðal réttarheimilda milli stjórnarskrárinnar og almennra laga og verði hin síðarnefndu að víkja fái þau ekki samrýmst sáttmálanum. Ágreiningslaust er að söfnuðir annarra trúfélaga en þjóðkirkjunnar njóta ekki framlaga þeirra sem fjallað er um í nefndum lagaákvæðum og standa því ekki jafnfætis þjóðkirkjusöfnuðum að þessu leyti. II. Í 1. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar segir að íslenska þjóðkirkjan sé sjálfstætt trúfélag á evangelísk-lúterskum grunni, sem ríkinu beri að styðja og vernda. Skírn og skráning í þjóðskrá veiti aðild að henni. Um réttarstöðu segir í 2. gr. laganna að þjóðkirkjan njóti sjálfstæðis gagnvart ríkinu innan lögmæltra marka og í 3. gr. kemur fram að stefndi skuli greiða þjóðkirkjunni árlegt framlag á grundvelli samninga um kirkjueignir og prestssetur milli hans og þjóðkirkjunnar til viðbótar öðrum tekjustofnum hennar, lögbundnum sem ólögbundnum. Einnig, að launagreiðslum til starfandi presta þjóðkirkjunnar og annarra starfsmanna hennar skuli hagað samkvæmt því sem í 60. gr. laganna greinir. Í lögunum er nánar fjallað meðal annars um stjórn og starfsskipan þjóðkirkjunnar, yfirstjórn hennar í höndum biskups Íslands og annarra kirkjulegra stjórnvalda, vígslubiskupa, kirkjuþing, kirkjuráð, prestastefnu, prófasta og presta. Fjallað er um presta almennt, embættisgengi þeirra, val á þeim og skyldur þeirra. Ákvæði eru um sóknir og prestaköll og skipan þeirra, safnaðarfundi, sóknarnefndir, starfsmenn þeirra og hlutverk. Sérstakur kafli er í lögunum um launagreiðslur og réttarstöðu starfsmanna. Þar segir í 60. gr. að ríkið standi skil á launum biskups Íslands, vígslubiskupa, 138 starfandi presta og prófasta þjóðkirkjunnar og 18 starfsmanna biskupsstofu. Um laun þeirra fari eftir lögum um kjararáð eða lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, eftir því sem við geti átt. Í 61. gr. segir að þeir starfsmenn þjóðkirkjunnar sem þiggi laun úr ríkissjóði njóti réttinda og beri skyldur sem opinberir starfsmenn. Í samræmi við 63. gr. og 64. gr. stjórnarskrárinnar er mælt svo fyrir í 1. gr. laga nr. 108/1999 um skráð trúfélög að menn eigi rétt á að stofna trúfélög og iðka trú sína í samræmi við sannfæringu hvers og eins. Á sama hátt eigi menn rétt á að stofna félög um hvers konar kenningar og lífsskoðanir, þar með talið um trúleysi. Eigi sé skylt að tilkynna stjórnvöldum um stofnun eða starfsemi trúfélaga eða annarra félaga um lífsskoðanir, en samkvæmt 2. gr. laganna er það þó heimilt og gilda þá um félagið reglur II. kafla þeirra. Þar eru ákvæði um skráð trúfélög utan þjóðkirkjunnar, meðal annars um skilyrði skráningar, umsóknir um hana, eftirlit með skráðum trúfélögum, niðurfellingu skráningar, forstöðumenn skráðra trúfélaga, aðild að þeim, þar á meðal um inngöngu og úrsögn, og úrsögn úr þjóðkirkjunni. Áfrýjandi er skráð trúfélag samkvæmt þessum lögum. Í þeim eru engin ákvæði sambærileg við ákvæði laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, sem áður er lýst, eða annarra laga sem varða hana og starfsemi hennar. Starfsmenn þjóðkirkjunnar eru opinberir starfsmenn með réttindi og skyldur sem slíkir gagnvart öllum almenningi, en ekki aðeins þeim sem eru í söfnuðum hennar. Ekkert er í lögum um slíkar skyldur starfsmanna annarra trúfélaga. Vegna þessara skyldna þjóðkirkjunnar í íslensku samfélagi og með vísan til 62. gr. stjórnarskrárinnar hefur löggjafinn ákveðið framlög til þjóðkirkjunnar úr ríkissjóði umfram önnur trúfélög, þar á meðal í lögum nr. 91/1987 og 138/1993, sem áfrýjandi reisir mál sitt á. Þegar af þeirri ástæðu að verkefni áfrýjanda og skyldur gagnvart samfélaginu verða ekki borin saman við lögboðin verkefni og skyldur þjóðkirkjunnar felst ekki mismunun í þessu mati löggjafans og þar af leiðandi ekkert brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Verður því niðurstaða héraðsdóms staðfest. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Hjördísar Hákonardóttur I. Áfrýjandi vefengir ekki réttmæti þess að stefndi hafi tilteknar skyldur gagnvart þjóðkirkjunni og að hún hafi sérstöðu í íslensku samfélagi samkvæmt 62. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Hann byggir hins vegar á því að skýra verði ákvæði þetta í samræmi við 65. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðlegar skuldbindingar stefnda. Í ljósi þessa sé óheimilt að mismuna trúfélögum á þann hátt sem gert sé í tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 138/1993 um kirkjumálasjóð og laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. að því er varðar jöfnunarsjóð sókna. Sú skipan þjóðkirkjunnar sem bundin er í 62. gr. stjórnarskrárinnar byggir á langri sögu og menningarhefð. Hefur grundvöllur hennar tekið breytingum í aldanna rás og markast af þróun frá trúarnauð til trúfrelsis. Trúfrelsi er tryggt í 63. og 64. gr. stjórnarskrárinnar og er þar tekið mið af þeim alþjóðalögum og sáttmálum sem Ísland er aðili að. Þrátt fyrir þróun í átt til jafnræðis með trúfélögum og fjölhyggju í þjóðarétti hefur ekki verið gengið svo langt að banna að eitt trúfélag njóti sérstakrar stöðu í aðildarríkjum. Trú- og skoðanafrelsi og rétturinn til þess að iðka trú sína er sérstaklega tryggður í 9. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 18. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnamálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Í þessum ákvæðum er ekki vikið sérstaklega að fjárhagslegum grundvelli starfsemi trúfélaga. Hins vegar eru tilmæli í þá veru í 9. lið almennrar ályktunar mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna nr. 22. frá árinu 1993 við 18. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Er því beint til þeirra aðildarríkja þar sem þjóðkirkja nýtur sérstöðu að gæta að því að sú skipan leiði ekki til þess að fylgjendur hennar njóti fríðinda umfram aðra, meðal annars fjárhagslegra. Í 64. gr. stjórnarskrárinnar segir í svipuðum anda að engum sé skylt „að inna af hendi persónuleg gjöld til trúfélags sem hann á ekki aðild að.“ Verður þetta orðalag ekki skilið svo að átt sé við almennan tekjuskatt sem greiddur er í ríkissjóð. Ákvæði 62. gr. stjórnarskrárinnar er sérákvæði sem ekki er takmarkað af 65. gr. hennar eins og áfrýjandi heldur fram og ekki verður séð af athugasemdum við 2. gr. frumvarps þess er varð að stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, með síðari breytingum og varð að 64. gr. stjórnarskrárinnar, að slík hafi verið ætlun stjórnarskrárgjafans. Þvert á móti er sérstaklega tekið fram að ekki hafi verið talin ástæða til þess að hrófla við þeirri skipan sem 62. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um, hefði þetta „ekki verið talið brjóta gegn trúfrelsi svo lengi sem það skerðir ekki rétt manna utan þjóðkirkju til þess að aðhyllast aðra trú, stofna trúfélög eða standa utan trúfélaga og þeim er ekki mismunað af þeirri ástæðu.“ Er í þessu samhengi einnig í athugasemdunum vísað til ofannefndrar ályktunar mannréttindanefndarinnar nr. 22. Af öllu framangreindu leiðir að hvorki að landsrétti né þjóðarétti hvíli almenn skylda á stefnda til að jafna fjárhagsstöðu annarra trúfélaga við þá sem þjóðkirkjan nýtur og leidd er af 62. gr. stjórnarskrárinnar. II. Áfrýjandi byggir sérstaklega á því að mismunun gagnvart honum felist í tilhögun greiðslna annars vegar í kirkjumálasjóð, sbr. lög nr. 138/1993, og hins vegar í jöfnunarsjóð sókna, sbr. lög nr. 91/1987. Er í báðum tilvikum um að ræða gjald sem tekið er af tekjuskatti og nánar ákveðið sem tiltekið hlutfall af þeim gjöldum sem renna til þjóðkirkjusafnaða samkvæmt lögum um sóknargjöld o.fl. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga greiðir ríkissjóður öllum skráðum trúfélögum, þar á meðal þjóðkirkjunni, ákveðna upphæð á hvern einstakling sem er í viðkomandi félagi eða kirkju. Í því fyrirkomulagi felst ákveðið jafnræði á aðstöðu trúfélaga samkvæmt lögum nr. 108/1999 um skráð trúfélög. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að þeim lögum segir að með eldri lögum um trúfélög nr. 18/1975 hafi verið „stuðlað að jafnræði trúfélaga sem undir lögin eiga annars vegar og þjóðkirkjunnar hins vegar að því er varðar heimildir forstöðumanna til að standa fyrir tilteknum athöfnum sem hafa eiga áhrif að lögum og rétt til sóknargjalda. Lögin eru að þessu leyti eðlilegt framhald af ákvæðum stjórnarskrárinnar um trúfrelsi og nánari útfærsla á þeim.“ Þrátt fyrir niðurstöðu I. kafla verður að líta svo á að fjárframlög til þjóðkirkjunnar samkvæmt sérlögum verði að uppfylla skilyrði sem eru málefnaleg í ljósi þeirra sérstöku verkefna og skyldna sem þjóðkirkjan ber. Í ljósi þessa og með vísan til 65. gr. stjórnarskrárinnar verður að huga að því hvort réttmætt sé að þjóðkirkjan ein njóti þeirra sérstöku fjárframlaga sem áfrýjandi gerir tilkall til. Með lögum nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar var leitast við að setja rammalöggjöf um stöðu þjóðkirkjunnar. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 78/1997 kemur fram að samhliða samningu frumvarpsins unnu kirkjueignanefndir ríkis og kirkju að því að ná samkomulagi um kirkjujarðir og launagreiðslur presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar. Meginniðurstöður þess samkomulags voru þær að kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir sem þeim fylgdu, að frátöldum prestssetrum, væru eign íslenska ríkisins og andvirði seldra jarða rynni í ríkissjóð. Á móti myndi íslenska ríkið skuldbinda sig til að greiða laun tiltekins fjölda presta þjóðkirkjunnar og starfsmanna biskupsembættisins, samanber ákvæði 3. gr. laganna. Leitast var við að kveða á um meginatriði íslensks kirkjuréttar í nokkuð breyttri mynd og segir að kveðið sé á um að íslenska þjóðkirkjan sé sjálfstætt trúfélag á evangelísk-lúterskum grunni, sem njóti sjálfræðis gagnvart ríkisvaldinu innan lögmæltra marka og að þjóðkirkjan og stofnanir hennar njóti sjálfstæðrar eignhelgi og komi fram sem sjálfstæðir aðilar gagnvart almannavaldinu. Segir ennfremur að ríkisvaldinu beri að styðja og styrkja íslensku þjóðkirkjuna og greiði íslenska ríkið henni árlegt framlag sem miðist við að það nægi til reksturs hennar ásamt öðrum tekjustofnum hennar, lögbundnum sem ólögbundnum. Í athugasemdum með 2. mgr. 1. gr. laganna, er kveður á um að ríkisvaldinu beri að styðja og styrkja þjóðkirkjuna, segir jafnframt að enn sé byggt á þeirri skipan mála sem gert sé ráð fyrir í 1. mgr. 62. gr. stjórnarskrárinnar, enda sé ákvæðum frumvarpsins á engan hátt ætlað að breyta fjárhagslegum skyldum ríkisvaldsins við þjóðkirkjuna þótt sjálfstæði hennar um innri málefni verði aukið frá því sem nú væri, sbr. þó það sem að framan greinir um samkomulag ríkis og kirkju um kirkjujarðir og launagreiðslur. Í frumvarpinu er einnig sérstaklega tekið fram að um sé að ræða frumvarp að meginlöggjöf (rammalöggjöf) um íslensku þjóðkirkjuna og að gert sé ráð fyrir að margvísleg löggjöf um afmörkuð kirkjuleg málefni frá ýmsum tímum skuli enn standa jafnhliða hinni nýju meginlöggjöf. Verður að líta svo á að lög nr. 91/1987 og lög nr. 138/1993 hafi verið þar á meðal. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 138/1993 stendur kirkjumálasjóður straum af kostnaði við kirkjuþing, kirkjuráð og prestastefnu, biskupsgarð, ráðgjöf í fjölskyldumálum, söngmálastjórn og tónlistarfræðslu, starfsþjálfun guðfræðikandídata og önnur verkefni. Í 6. gr. laga nr. 91/1987 eru hlutverk jöfnunarsjóðs sókna rakin, en þau eru að veita styrki til þeirra kirkna sem hafa sérstöðu umfram aðrar sóknarkirkjur, leitast við að jafna aðstöðu og styrkja sóknir þar sem lögmæltar tekjur samkvæmt 2. gr. laganna nægja ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum, auðvelda stofnun sókna í nýjum byggðahverfum og styrkja kirkjulega félags- og menningarstarfsemi. Ljóst er af athugasemdum með frumvörpum til laga um kirkjumálasjóð og sóknargjöld að þau verkefni sem hér er um að ræða tengjast því markmiði að færa stjórnsýslu og önnur lögbundin verkefni kirkjumála, sem áður voru í höndum ríkisins, til þjóðkirkjunnar. Þó að varla verði talið að öll tilgreind hlutverk sjóðanna tveggja tengist beint stjórnkerfi þjóðkirkjunnar, og þrátt fyrir þann almenna tilgang sóknargjalda að jafna stöðu skráðra trúfélaga, þá var með þeim fyrst og fremst verið að færa umsjón og stjórn ákveðinna verkefna frá ríki til kirkju. Þegar horft er til þessa og sérstöðu þjóðkirkjunnar samkvæmt 62. gr. stjórnarskrárinnar og hliðsjón höfð af þeim stjórnskipulegu breytingum sem hefur verið lýst, þá verður að fallast á með stefnda að hin umdeildu framlög ríkisins til þjóðkirkjunnar byggi á nægilega málefnalegum forsendum til að þau fái staðist. Með þeim rökum sem greinir í I. og II. kafla að framan tek ég undir dómsorð meirihluta réttarins. Mál þetta, sem dómtekið var 1. nóvember síðastliðinn, var höfðað 12. janúar 2006 af Ásatrúarfélaginu, Síðumúla 15, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.074.242 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. nóvember 2003 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að dæmt verði að stefnda beri að greiða stefnanda af tekjuskatti, til viðbótar sóknargjöldum sem renna til stefnanda, árlega 29,8% af þeim. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í málatilbúnaði stefnanda er því lýst að Ásatrúarfélagið hafi verið stofnað árið 1972 en með stofnun þess hafi verið tekinn upp sá heiðni þráður sem slitnaði við kristnitöku. Félagið hafi verið skráð sem trúfélag í maí 1973. Skráðir félagar hafi verið 568 hinn 1. desember 2001, 872 hinn 1. desember 2004 og 947 í október 2005 en þeir skiptist í goðorð. Goðar séu: Allsherjargoði, Reykjanesgoði, Kjalnesingagoði, Þórsnesgoði, Vestfirðingagoði, Hegranesgoði, Freysgoði (Austfirðingagoði) og Reykjavíkurgoði. Áður hafi verið Leiðvallagoði, tengdur Suðurlandi, en það hafi verið án eigin goða um sinn og fari allsherjargoði með störf hans. Loks sé seiðgoði sem ekki sé tengdur tilteknum landshluta. Allsherjarþing hafi æðsta vald í málefnum félagsins og kjósi því stjórn. Í Lögréttu sitji goðar ásamt stjórn og komi hún saman vikulega þegar mest er. Stefnandi fær sóknargjöld frá stefnda samkvæmt 2. gr. laga um sóknargjöld, en samkvæmt henni skilar stefndi af óskiptum tekjuskatti fjárhæð er rennur til þjóðkirkjusafnaða, skráðra trúfélaga og Háskóla Íslands. Fjárhæðin reiknast þannig að fyrir hvern einstakling 16 ára og eldri greiðist ákveðin upphæð eftir því sem nánar segir í lagaákvæðinu. Stefnandi lýsir því í málatilbúnaði sínum að þjóðkirkjan og sjóðir hennar fái margar aðrar greiðslur frá stefnda samkvæmt lögum, fjárlögum og ákvörðunum ráðuneyta. Stefnandi telur að við þær fjárveitingar sé jafnræðis ekki gætt. Stefnandi lýsir málinu þannig að það varði hluta þessara fjárveitinga, þ.e. kirkjumálasjóðsgjald og jöfnunarsjóðsgjald sókna. Samkvæmt 2. gr. laga um kirkjumálasjóð beri stefnda að skila kirkjumálasjóði árlega af tekjuskatti gjaldi er nemi 11,3% af gjöldum er renni til þjóðkirkjusafnaða samkvæmt lögum um sóknargjöld o.fl. Samkvæmt 5. gr. laga um sóknargjöld o.fl. beri að skila mánaðarlega af tekjuskatti gjaldi er nemi 18,5% af sóknargjöldum er renni til þjóðkirkjusafnaða í Jöfnunarsjóð sókna. Hinn 19. október 1998 hafi allsherjargoði ritað dóms- og kirkjumálaráðuneytinu bréf, en þar segi að stefnandi telji sig eiga rétt á sömu fjármunum og þjóðkirkjunni eru ætlaðir miðað við fjölda sóknarmanna. Lýst hafi verið von um fund sem allra fyrst um erindið og bréfinu hafi fylgt listi yfir kröfur stefnanda. Með bréfi 20. nóvember 1998 hafi kröfum stefnanda og ósk um fund verið hafnað. Lögmaður stefnanda hafi ritað ráðuneytinu á ný 17. nóvember 2003 og krafist greiðslu kirkjumálasjóðsgjalds og jöfnunarsjóðsgjalds fyrir árið 2002, sömu fjárhæðar og stefnukrafan. Með bréfi 15. janúar 2004 hafi ráðherra hafnað kröfum og óskum stefnanda. Stefnandi krefst þess í málinu að stefndi greiði honum umrædda fjárhæð, en því er hafnað af hálfu stefnda sem telur slíkt andstætt lögum. Stefnandi heldur því fram að túlka beri stjórnarskrána og alþjóðlega samninga, sem vitnað er til af hans hálfu, á þann veg að jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar og trúfrelsisákvæði hennar hafi verið brotin með því að greiða stefnanda ekki sambærileg gjöld og stefndi greiði í kirkjumálasjóð og Jöfnunarsjóð sókna samkvæmt 2. gr. laga nr. 138/1993 um kirkju­málasjóð og 5. gr. laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. Af stefnda hálfu er vísað til þess að þjóðkirkjan njóti sérstöðu enda hafi hún sérstökum skyldum og hlutverki að gegna í þjóðfélaginu samkvæmt lögum. Staða þjóðkirkjunnar sé alls ekki sambærileg stöðu stefnanda og því geti ekki verið um brot á jafnræðisreglunni að ræða þegar þjóðkirkjan njóti stuðnings stefnda umfram stuðning sem stefnandi njóti. Stefndi vísar meðal annars í því sambandi til 62. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að hin evangeliska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi, og skuli ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að markmið laganna um að gera þjóðkirkjunni hærra undir höfði en öðrum trúfélögum sé ólögmætt og úrræði laganna um þessi gjöld séu auk þess brot á meðalhófsreglu, en hinu lögmæta markmiði um að styðja þjóðkirkjuna væri unnt að ná án þess að fara gegn jafnréttisreglu. Skýra beri 65. gr. og 62. gr. stjórnarskrár samræmisskýringu á þá leið að íslenska ríkinu beri að styðja stefnanda til jafns við þjóðkirkjuna, enda megi ekki mismuna trúfélögum eins og gert sé í tilvitnuðum ákvæðum laga um Jöfnunarsjóð sókna og kirkjumálasjóð. Ólögmætt sé að gera upp á milli trúfélaga enda sé félagsleg starfsemi og hlutverk þjóðkirkjunnar annars vegar og stefnanda hins vegar líkt. Þjóðkirkjan sé sambærileg við önnur trúfélög og ástæður mismununar í lögunum séu ekki nægilega veigamiklar og hlutlægar. Verði ekki fallist á að stefnda beri að greiða stefnanda umrædd gjöld er þess krafist að dæmdar verði skaðabætur sömu fjárhæðar vegna tjónsins sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki fengið þessi gjöld úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er bótaskyldu mótmælt með vísan til þess að skilyrði hennar sé ekki fyrir hendi. Varakröfuna segist stefnandi setja fram til öryggis ef aðalkrafan verði talin háð annmörkum sem varði frávísun eða þannig verði litið á að ekki sé á færi dómsins að fylla lög eins og gert sé ráð fyrir í aðalmálsástæðu stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar í málatilbúnaði sínum til þess að flestir Íslendingar hafi verið heiðnir frá landnámi þar til kristni var lögtekin. Heiðni hafi varðveist með þjóðinni til þessa dags í rituðu máli, þjóðtrú og siðum. Grundvöllur að núverandi kirkjuskipan hafi verið lagður á 16. og 17. öld. Í kirkjuordinantiu Kristjáns 4. hinni norsku frá 1607, sem leidd hafi verið í lög hér með tilskipun 29. nóvember 1629, hafi ekki verið gert ráð fyrir að hér væru önnur trúarsamfélög en hin evangelisk-lúterska kirkja. Stjórnkerfi kirkjunnar hafi orðið hluti af stjórnskipun stefnda eftir siðaskipti og þegar fram liðu stundir hafi þjónar kirkjunnar orðið embættismenn stefnda. Málefnum kirkjunnar hafi verið skipað með veraldlegum lögum, almennum lagafyrirmælum, alþingissamþykktum og fyrirmælum stjórnvalda og síðar með stjórnarskrá og almennum lögum. Trúarnauðung hafi verið hér fram á 19. öld. Í stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands 1874 hafi verið ákvæði um trúfrelsi og þjóðkirkju. Þjóðkirkjuákvæði núgildandi stjórnarskrár í 62. gr. sé nánast sama efnis og var þá, en þar segi að hin evangeliska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi, og skuli ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda. Þá hafi 46. gr. stjórnarskrárinnar 1874 verið svohljóðandi: „Landsmenn eiga rjett á að stofna fjelög til að þjóna guði með þeim hætti, sem bezt á við sannfæringu hvers eins. “Í 63. gr. núgildandi stjórnarskrár, eins og henni hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 97/1995, segi: „Allir eiga rétt á að stofna trúfélög og iðka trú sína í samræmi við sannfæringu hvers og eins.“ Samkvæmt 64. gr. stjórnarskrár megi enginn neins í missa af borgara­legum og þjóðlegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna en þetta ákvæði sé efnislega óbreytt frá 1874. Jafnréttisákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið eitt af nýmælum stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. 5. gr. laganna, en það sé staðfesting á grunnreglu eldri stjórnskipunarlaga og jafnréttisákvæði mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sbr. Hrd. 1998 bls. 4076. Sett hafi verið lög um utanþjóðkirkjumenn 19. febrúar 1886, þar á meðal um kirkjuleg embættisverk forstöðumanna kirkjufélaga utan þjóðkirkjunnar og lausn félagsmanna undan gjöldum til kirkna og presta. Hinn 1. janúar 2000 hafi tekið gildi lög nr. 108/1999 um skráð trúfélög. Þar séu áréttuð efnislega ákvæði 2. mgr. 63. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til að stofna trúfélög og mælt svo fyrir, í samræmi við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrár, að menn eigi rétt til að stofna félög um hvers konar kenningar og lífsskoðanir, þ.m.t. trúleysi. Kirkjujarðir hafi verið í umsjá stefnda síðan 1907, sbr. lög nr. 46/1907 um laun sóknarpresta og lög nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða. Kirkjujarðir séu það jarðagóss sem einstakar kirkjur hafi átt og notið arðs af. Kirkjurnar hafi verið staðir beneficia – frá því í kaþólskum sið og hafi engin grundvallarbreyting orðið á réttarstöðu þeirra að þessu leyti fyrr en 1997. Þær hafi verið það sem nú sé nefnt sjálfseignarstofnanir. Lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar nr. 78/1997 feli í sér aukna sjálfstjórn kirkjunnar. Samkvæmt 1. gr. sé íslenska þjóðkirkjan sjálfstætt trúfélag á evangelísk-lúterskum grunni. Lögin geymi ákvæði sem myndi ramma um þjóðkirkjuna en hún hafi eigin stjórnsýslu og setji sér sjálf reglur innan ramma laganna. Það sé þó á valdi almenna löggjafans hver sjálfstjórn kirkjunnar megi verða. Lögin feli í sér lögfestingu samkomulags ríkis og kirkju frá 10. janúar 1997 um kirkjujarðir, launagreiðslur til starfsmanna þjóðkirkjunnar, rekstrarskostnað og sérframlög til kristnisjóðs og þjóðkirkjunnar. Samkvæmt 1. gr. samningsins skuli kirkjujarðir, að frátöldum prestssetrum, vera eign stefnda. Þetta samningsákvæði sé staðfest í 62. gr. þjóðkirkjulaganna og samningi ríkis og kirkju frá 4. september 1998 um nánari útfærslu samningsins frá 1997. Samkvæmt 3. gr. laganna greiði stefndi þjóðkirkjunni árlegt framlag sem miðist við að það nægi til reksturs hennar ásamt öðrum tekjustofnum hennar. Samkvæmt 60. gr. skuli stefndi standa skil á launum presta, prófasta, biskupa og starfsmanna biskupsstofu. Samkvæmt 2. gr. laga um sóknargjöld o.fl. nr. 91/1987 skuli skila úr ríkissjóði af óskiptum tekjuskatti, fjárhæð er renni til þjóðkirkjusafnaða, skráðra trúfélaga og Háskóla Íslands. Fjárhæð þessi reiknist þannig að fyrir hvern einstakling, sem sé 16 ára og eldri í lok næstliðins árs á undan gjaldári, greiðist ákveðin upphæð. Áður hafi safnaðarfundur ákveðið fjárhæð sóknargjalds innan lögbundins ramma en ýmis háttur hafi verið á innheimtu. Gjaldið hafi verið tekið upp í byrjun 20. aldar. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 36/1948 skyldu þjóðkirkjumenn greiða sóknargjald - nefskatt - til sóknarkirkju sinnar. Utanþjóðkirkjumenn hafi greitt til síns trúfélags eða háskólans. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 138/1993 um kirkjumálasjóð beri stefnda að skila kirkjumálasjóði árlega af tekjuskatti gjaldi er nemi 11,3% af gjöldum er renni til þjóðkirkjusafnaða samkvæmt lögum um sóknargjöld. Gjaldið greiðist mánaðarlega. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 91/1987 um sóknargjöld beri að skila mánaðarlega af tekjuskatti gjaldi er nemi 18,5% af sóknargjöldum er renni til þjóðkirkjusafnaða í Jöfnunarsjóð sókna. Samkvæmt lögum nr. 32/1963, sbr. lög nr. 22/1993, skuli stefndi greiða árlega fé til kirkjulegrar menningar- og menntastofnunar í eigu þjóðkirkjunnar í Skálholti en markmið skólans sé að efla tengsl kirkju og þjóðlífs og stuðla að áhrifum kristinnar menningar í þjóðlífinu. Fé sé árlega veitt úr ríkissjóði til kirkjubyggingasjóðs og sé fjárhæðin ákveðin í fjárlögum, sbr. 2. gr. laga nr. 21/1981. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 41/1999 um Háskóla Íslands sé guðfræðideild ein af grunneiningum háskólans en hún sjái þjóðkirkjunni og evangelísk-lúterskum fríkirkjum fyrir prestsefnum. Lagaákvæði um stuðning við þjóðkirkjuna séu fleiri en þau skipti minna máli og sum orðin úrelt. Auk ákvæða í almennum lögum njóti kirkjan framlaga á fjárlögum. Stefndi styðji kirkjuna, t.d. með kristindómsfræðslu í skólum, sbr. 2. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995, og verndi hana, m.a. með tilskipun 29. maí 1744 og lögum nr. 32/1997 um helgidagafrið. Stefnandi byggi málsókn sína aðallega á 1. ml. 2. gr. laga um kirkjumálasjóð, 1. ml. 5. gr. laga um sóknargjöld o.fl., 1. mgr. 62. gr., 63. gr., 64. gr., einkum 1. mgr. og 2. ml. 2. mgr., og 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 97/1995, 1. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu og 9. gr., 14. gr., 17. gr. 18. gr. og 53. gr. sáttmálans og fjárlögum fyrir árið 2002 nr. 158/2001. Stefnandi vísi til þess að í athugasemdum við frumvarp til laga nr. 97/1995 segi að lögfesting Mannréttindasáttmála Evrópu hafi þau áhrif að ríkari tilhneiging verði en áður til að beita rúmri skýringu á stjórnarskránni til samræmis við sáttmálann. Eftir löggildinguna hafi mannréttindaákvæði sáttmálans stöðu meðal réttarheimilda milli almennra laga og stjórnarskrár þannig að jafnvel yngri lög verði að víkja, sbr. Hrd. 1998 bls. 2528. Sama gildi um lög nr. 138/1993 um kirkjumálasjóð og nr. 91/1987 um sóknargjöld að því leyti sem þau fái ekki samrýmst sáttmálanum. Óhjákvæmilegt sé að gera ákvæðum mannréttindasáttmálans hærra undir höfði en almennum lögum, en þau séu ráðandi um skýringu mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar og njóti stjórnskipulegrar verndar. Með gildistöku stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 séu mannréttindaákvæði sáttmálans álitin hafa öðlast stöðu stjórnlaga þar sem miða verði við að ætlunin hafi verið að mannréttindavernd stjórnarskrárinnar yrðu a.m.k. jafnrík og sáttmálans, sbr. Hrd. 1995 bls. 408 og 2871 og 1996 bls. 1998. Ákvæðum samningsins verði beitt samhliða stjórnarskrárákvæðum ef því er að skipta, m.a. við mat á því hvort lög samrýmist stjórnarskrá, sbr. Hrd. 1995 bls. 1444, 1996 bls. 2553 og 4284, 1997 bls. 2908 og 3700, 2000 bls. 4394 og 2002 bls. 3686. Þá beri stefnandi brigður á gildi 2. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu og haldi því fram að ákvæðið hafi aðeins táknrænt gildi. Stefnandi vitni til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu sem réttarheimilda - fordæma, en til vara sem lögskýringargagna og fordæma í reynd sem dómstólar hljóti að taka fullt tillit til. Dómstólarnir hljóti að skýra ákvæði sáttmálans í samræmi við meginviðhorf, sem komi fram í þeim, og sjónarmið sem mótuð séu með þeim. Dómiðkun réttarins sé hluti af samningnum og reglur sem af henni verði dregnar séu gildur landsréttur. Af ákvæðum sáttmálans um dómstólinn verði ályktað í þessa átt í samræmi við dýnamískt eðli hans, sbr. m.a. 32. gr. Reglur sem dregnar verði af dómum Mannréttindadómstólsins séu virtar sem hluti mannréttindasáttmálans og dómarnir hafi raunverulega rík áhrif sem réttarheimild í dómiðkun hér á landi. Stefnandi vísi til dóma Mannréttindadómstólsins frá 16. desember 1997 í máli Kaþólsku kirkjunnar í Kanía á Krít gegn Grikklandi og frá 27. júní 2000 í máli gyðinglega lítúrgíufélagsins Cha’are shalom ve Tsedek og Frakklands þótt meirihlutinn hafi hafnað kröfum sóknaraðila í síðargreinda málinu. Í Kanía-málinu hafi Grikkland verið talið hafa brotið gegn 14. gr. sáttmálans um jafnrétti og 6. gr. um réttláta málsmeðferð með því að synja kaþólsku kirkjunni um aðildarhæfi en gríska rétttrúnaðarkirkjan hafi getað átt aðild að dómsmáli. Í grísku stjórnarskránni sé kveðið á um að trú grísku rétttrúnaðarkirkjunnar sé ráðandi trú í Grikklandi. Í dómi í Cha’are shalom ve Tsedek-málinu sé ályktað, með vísan til nýnefndrar úrlausnar, að trúfélag geti farið með þau réttindi sem einstaklingum sé heitið í 9. gr. mannréttindasáttmálans fyrir hönd félagsmanna sinna. Þessi regla sé fullir lögstafir að íslenskum rétti og hafi hér almennt gildi. Í dómi Mannréttindadómstólsins 15. mars 2000 í máli nr. 34369/97: Jakovos Thlimmenos gegn Grikklandi hafi Grikkland verið talið bótaskylt við bókhaldara – vott Jehóva – sem hefði hlotið dóm fyrir að neita að gegna herþjónustu. Sök gríska ríkisins hafi verið að mismuna ekki í löggjöf þeim sem hlaut dóm og fangavist fyrir að neita að gegna herþjónustu samkvæmt trúarsannfæringu sinni, miðað við venjulega stórbrotamenn, og neita honum um stöðu, sem hann hafi verið vel hæfur til að gegna, aðeins vegna dómsins. Bætur fyrir fjártjón hafi ekki verið dæmdar þar sem ekki hafi verið sýnt fram á tjón. Dómurinn sé byggður á því viðhorfi að þegar aðstæður væru sambærilegar ætti að gæta samræmis í meðhöndlun, en við ósambærilegar aðstæður ættu ólíkar úrlausnir við. Þjóðkirkjan hafi, auk trúariðkunar, gegnt sérstöku menningarhlutverki við að gæta og viðhalda kristilegum menningararfi þjóðarinnar. Hún hafi alla tíð gegnt félagslegu hlutverki, einkum við fátæka, sjúka og sorgmædda og sem hluti af stjórnsýslu stefnda hafi hún haft þar með höndum ákveðna þætti, m.a. varðandi fræðslumál og þjóðskrá. Prestar skrái nöfn barna, sem þeir skíri, og tilkynni um hjón sem þeir gefi saman. Þeir fermi unglinga, vígi kirkjugarða og jarðsyngi. Kirkjurnar reisi guðshús og viðhaldi þeim og söfnuðir og sóknir sjái um grafreiti. Önnur trúfélög hafi með höndum sambærilega þjónustu. Stefnandi haldi við og rækti heiðinn menningararf þjóðarinnar. Goðar hughreysti sjúka, tali milli hjóna og fræði um heiðinn sið. Allsherjargoði hafi með höndum samsvarandi stjórnsýslustörf og prestar varðandi almannaskráningu og félagið annist sérstakan grafreit. Blót samsvari guðsþjónustum og þau séu með sérstökum viðhafnarbrag á hátíðum. Félagsstarf stefnanda samsvari safnaðarstarfi kirkjunnar. Goðar staðfesti nafngiftir og siðfesti ungmenni, gefi saman hjón - ekki aðeins þau sem séu í félaginu - helgi staði og greftri. Að öllu samanlögðu sé fleira sameiginlegt en ólíkt og einkum sé hinn trúarlegi kjarni og félagslegt eðli þjóðkirkjunnar og stefnanda sambærilegt. Eðlilega sé ekki allt eins en það sem sé ólíkt lúti fremur að inntaki trúarinnar og helgisiðum en félagslegri starfsemi og hlutverki. Samkvæmt þessu álíti stefnandi að af jafnréttisreglunni leiði að í löggjöf um stuðning við trúfélög sé ólögmætt að gera upp á milli þeirra. Skýra beri lög, þar með talin stjórnlög, til samræmis við ákvæði alþjóðlegra mannréttindasáttmála sem stefndi hafi fullgilt, sbr. Hrd. 1992 bls. 401, 1995 bls. 1444, 1999 bls. 390, 2000 bls. 4480 og 2002 bls. 3686. Það ákvæði íslensku stjórnarskrárinnar sem stefnandi byggi á gangi að minnsta kosti jafnlangt varðandi jafnrétti og trúfrelsi og mannréttindasáttmáli Evrópu og aðrir sáttmálar sem Ísland eigi aðild að. Til vara haldi stefnandi því fram að túlka beri íslensk lög til fyllsta samræmis við sáttmálana og að löglíkur séu á að íslensk lög séu í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar ríkisins - að almennt teljist vera líkindi til að ætlunin með lagasetningu hafi ekki verið að fara gegn þjóðarétti, sbr. Hrd. 1988 bls. 1532. Skýra megi ákvæði almennra laga og stjórnarskrár til samræmis við ólögfesta þjóðréttarreglu, sbr. Hrd. 1992 bls. 174. Samkvæmt dómiðkun Mannréttindadómstóls Evrópu sé aðildarríkjunum játað nokkurt svigrúm í mati á því hvort mismunandi aðstæður geti réttlætt mismunandi meðferð, en þeim beri í mati sínu að virða fjölhyggju í trúarefnum jafnt og fjölræði í stjórnmálum, sem sé álitið meginþáttur í lýðræðislegum stjórnarháttum, og þeim beri að gæta meðalhófs. Sýna verði sanngirni þegar opinberir hagsmunir og almanna hagsmunir eru vegnir á móti einkahagsmunum. Sambærilegar aðstæður krefjist sambærilegra reglna, meðferðar og úrlausna, en mismunandi aðstæður geti réttlætt mismunandi meðferð. Mismunun þurfi ekki að vera ólögmæt en þá þurfi að liggja til hennar mjög veigamiklar, hlutlægar og skynsamlegar ástæður, svo sem lýðræðisleg nauðsyn og markmiðið verði að vera lögmætt. Hið opinbera geti þó haft réttmæta hagsmuni af að halda sig að þeim samtökum sem mæli fyrir munn flestra í tilteknum trúarhópi. Þessi dómiðkun sé hluti af samningnum og reglur sem af henni verði dregnar séu gildur landsréttur. Á málið beri því að leggja ákveðinn sanngirnismælikvarða og hafa mið af réttarvitund manna. Ákvæði stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 feli í sér umorðun á mannréttindareglum alþjóðasamninga sem Ísland eigi aðild að og sé bundið af að þjóðarétti, en í málinu sé byggt á því að lagaákvæðin beri að túlka í ljósi samningsákvæðanna og í samræmi við túlkun dómstóla og alþjóðlegra stofnana, sem falið sé að fylla þau og skýra, sbr. m.a. Hrd. 1992 bls. 401, 1998 bls. 4076 og 1999 bls. 390. Reglur þjóðaréttarins séu réttarheimild, sbr. Hrd. 1992 bls. 174, 1995 bls. 2172 og 1997 bls. 174. Stefnandi vitni sérstaklega til ákvæða Alþjóðasamnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966, einkum 26. gr., sem réttarheimildar, en til vara sem lögskýringargagns, sbr. Hrd. 1989 bls. 28, m.a. að nýr skilningur á stjórnarskrárákvæði í ljósi þjóðaréttar leiði til nýrrar skýringar á almennum lögum, sbr. Hrd. 1990 bls. 2 og 1995 bls. 1444. Til vara sé því haldið fram að þróun þjóðaréttarins og aukið vægi stjórnskipulegrar jafnréttisreglu samfara veikari grundvelli undir þjóðkirkjuákvæði ásamt ákvæðum laga nr. 62/1994 og 97/1995 og dómiðkun Hæstaréttar leiði til þess að skýra beri ákvæði almennra laga um stuðning við Þjóðkirkjuna nýjum skilningi, m.a. í ljósi túlkunar alþjóðlegra og erlendra dómstóla og stofnana og nefnda sem ætlað sé að hafa eftirlit með að einstök ríki geri skyldu sína. Í kröfum stefnanda sé tekið tillit til þess að þjóðkirkjumenn séu fleiri en félagar stefnanda en að því atriði fráteknu sé því haldið fram að þjóðkirkjan sé sambærileg við önnur trúfélög og þar með stefnanda í öllu verulegu og að ástæður mismununar, sem felast í ákvæðum laga um Jöfnunarsjóð sókna og Kirkjumálasjóð, séu ekki nægilega veigamiklar og ekki hlutlægar. Enginn lýðræðislegur nauður reki til mismununar. Þvert á móti leiði þessi mismunun til þess að gengið sé á svig við mikilvæg lýðræðisleg gildi þar sem virðing sé fyrir fjölhyggju. Markmið laganna sé ólögmætt að því leyti sem það stefni að því að gera þjóðkirkjunni hærra undir höfði en öðrum trúfélögum. Eðlisrök og málefnalegar ástæður réttlæti ekki forréttindi þjóðkirkjunnar. Jafnréttisreglan sé grunnregla stjórnarskrár með dýpri rætur í íslenskum stjórnlagarétti en 3. gr. laga nr. 97/1995, sbr. Hrd. 1999 bls. 390. Hún sé stjórnskipunarregla með efnislegu inntaki sem dómstólum beri að beita, m.a. með því að skýra og fylla ákvæði laga nr. 91/1987 og 138/1993 til samræmis við hana. Þótt þjóðkirkjan mæli e.t.v. fyrir munn flestra evangelísk-lúterskra og jafnvel fleiri mótmælenda fari því fjarri að hún mæli fyrir munn heiðinna. Þjóðkirkjuákvæðið, virt í ljósi jafnréttisreglunnar, leyfi ekki mismunun trúfélaga umfram það sem felist í dómiðkun Mannréttindadómstólsins um málsvara. Stefnandi véfengi ekki að stefnda beri samkvæmt 62. gr. stjórnarskrár að styðja þjóðkirkjuna og sé markmið laga nr. 138/1993 um kirkjumálasjóð og laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. að því leyti réttmætt. Úrræði laganna fari hins vegar í bága við meðalhófsreglu þar sem hægt sé að ná hinu lögmæta markmiði án þess að fari gegn jafnréttisreglu. Þjóðkirkjuskipanin megi ekki hefta trúfrelsi og ekki brjóta gegn jafnrétti. Samkvæmt 65. gr. stjórnarskrár skulu allir vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til, m.a. trúarbragða, skoðana og stöðu að öðru leyti. Samkvæmt þessari reglu beri stefnda að styðja önnur lífsskoðunarfélög til jafns við þjóðkirkjuna. Jafnræðisreglan geti haft bein áhrif ef ákvæði í almennum lögum feli í sér mismunun og mundi þá ákvæðinu venjulega vera vikið til hliðar, sbr. athugasemdir við 3. gr. frv. til laga 97/1995. Í þessu máli sé það ekki tæk leið vegna ótvíræðrar skyldu stefnda að íslenskum stjórnlögum til að styðja evangelísk-lúterska kirkju. Að mati stefnanda sé hér sú ein leið fær, að óbreyttum lögum, til að bæði stjórnarskrárákvæðin verði höfð í heiðri, að veita öðrum trúfélögum en þjóðkirkjunni sama stuðning og henni miðað við höfðatölu. Samkvæmt 1. mgr. 64. gr stjórnarskrárinnar megi enginn neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum sakir trúarbragða sinna og samkvæmt 2. ml. 2. mgr. sé enginn skyldur til að inna af hendi persónuleg gjöld til trúfélags sem hann eigi ekki aðild að. Með því að taka fé af tekjuskatti og færa til eins trúfélags, með þeim hætti sem gert sé í lögum um sóknargjöld og kirkjumálasjóð, sé í reynd verið að fara gegn þessu stjórnarskrárákvæði. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 138/1993 og 5. gr. laga nr. 91/1987 um sóknargjöld renni samtals 29,8% til sjóða þjóðkirkjunnar í ofanálag á sóknargjöld af þjóðkirkjumönnum en á sóknargjöld annarra skráðra trúfélaga komi ekkert ofanálag. Meginmálsástæða stefnanda sé að skýra beri 65. gr. og 62. gr. stjórnarskrár samræmisskýringu á þá leið að stefnda beri að styðja stefnanda til jafns við þjóðkirkjuna. Ekki megi mismuna trúfélögum eins og gert sé í tilvitnuðum ákvæðum laga um Jöfnunarsjóð sókna og kirkjumálasjóð heldur beri að skýra ákvæði þeirra þannig að skila beri 29,8% í félagssjóð stefnanda og samsvarandi sjóði annarra skráðra trúfélaga samkvæmt jafnréttisreglu og hlutfallareglu 2. gr. laga nr. 91/1987. Stefnandi láti liggja milli hluta hvort miða eigi aðeins við skráð trúfélög og hver réttur annarra lífsskoðunarfélaga skuli vera. Í 9. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sé kveðið á um trúfrelsi, en í 2. mgr. hennar segi að frelsi manna til að rækja trú sína eða sannfæringu skuli einungis háð þeim takmörkunum sem lög mæli fyrir um og nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna almannaheilla, til verndar allsherjarreglu, heilsu manna eða siðgæði eða rétti og frelsi. Reglurnar um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og bann við mismunun séu tvær birtingarmyndir sömu grunnreglu sem sé samofin ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar. 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu feli í sér bann við mismunun, en þar segi að réttindi þau og frelsi, sem lýst er í samningnum, skuli tryggð án nokkurs manngreinarálits, svo sem vegna trúarbragða eða skoðana eða annarrar stöðu. Með lagaákvæðum um framlög í kirkjusjóð sé jafnræði svo raksað að andstætt sé 14. gr. mannréttindasáttmálans, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994, og 65. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnréttisregla þessi sé ekki orðin tóm heldur feli hún í sér efnisreglu sem borgararnir geti borið fyrir sig. Stefnandi vísi til 12. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu frá 4. nóvember 2000 sem sé svohljóðandi: „Öll lagaleg réttindi skulu tryggð án nokkurrar mismununar, svo sem vegna kynferðis, kynþáttar, litarháttar, tungu, trúarbragða, stjórnmála- eða annarra skoðana, þjóðernis eða þjóðfélagsstöðu, tengsla við þjóðernisminnihluta, eigna, uppruna eða annarrar stöðu. Enginn skal sæta nokkurri mismunun af hálfu opinberra aðila, svo sem vegna þeirra ástæðna sem nefndar eru í 1. málsgrein.“ Með þessum viðauka hafi jafnréttisvernd sáttmálans aukist til muna og einskorðist ekki lengur við önnur ákvæði samningsins. Þessi viðauki hafi hvorki verið fullgiltur af hálfu stefnda né lögtekinn hér en efnisinntak hans rúmist innan 65. gr. stjórnarskrárinnar. Viðaukinn hafði verið undirritaður þegar mannréttindasáttmálinn var lögtekinn 1994 og mannréttindakafli stjórnarskrárinnar endurskoðaður 1995. Ekkert hafi komið fram um að stefndi hafi eða hafi haft annað í huga en að staðfesta og löggilda viðaukann og megi vænta þess að það gerist á næstunni. Því teljist líkindi til að markmið laganna hafi ekki verið að þau færu gegn efni viðaukans, en það sé til marks um þróun réttarins á sviði jafnréttis og sé fallið til að styðja framsækna túlkun og fyllingu gildra réttarheimilda, sbr. MDE 30. júní 1993: Sigurður Á. Sigurjónsson gegn Íslandi. Í 18. gr. Alþjóðasamnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966, sbr. auglýsing nr. 10/1979 í C-deild Stjórnartíðinda, sé mælt fyrir um trúfrelsi. Mannréttindasamningsnefndin, sem fylgst hafi með að samningnum væri framfylgt, hafi samþykkt 30. júlí 1993 almenna ályktun um skýringar við þetta ákvæði. Þar segi að vernd ákvæðisins takmarkist ekki við hefðbundin trúarbrögð; að ef tiltekin trú sé ríkistrú eða njóti viðurkenningar sem trú meirihluta verði að gæta þess að ekki sé hallað á þá sem aðhyllist aðra trú eða enga, sérstaklega þannig að þeim sem játi ráðandi trú séu ekki veitt efnahagsleg forréttindi; að ef tiltekin trú njóti viðurkenningar sem opinber hugmyndafræði í stjórnarskrá megi ekki mismuna mönnum sem ekki fylgi hinni opinberu hugmyndafræði eða séu henni andstæðir. Í skýringum mannréttindaumboðsmanns Sameinuðu þjóðanna við 18. gr. frá 1993 segi m.a.: „Nú er trú viðurkennd sem ríkistrú eða hún er opinber eða hefðbundin eða fylgjendur hennar eru meirihluti íbúa, og má það þá ekki verða til þess að mönnum sé gerður ójöfnuður í að njóta nokkurs réttar samkvæmt samningnum ... eða að þeim sé mismunað sem aðhyllast önnur trúarbrögð eða engin. Sérstaklega er ... það ósamrýmanlegt banni við mismunun ... að veita fjárhagsleg forréttindi.“ Í 26. gr. sé mjög víðtækt jafnréttisákvæði, svohljóðandi: „Allir eru jafnir fyrir lögunum og eiga rétt á sömu lagavernd án nokkurrar mismununar. Lögin skulu ... banna hvers konar mismunun og ábyrgjast öllum mönnum jafna og raunhæfa vernd gegn mismunun svo sem vegna ... trúarbragða ...“ Þetta ákvæði eigi jafnt við um stjórnskipunarlög sem um almenn lög. Reglurnar um jafnrétti og bann við mismunun séu algildar. Stefndi hafi samþykkt að mannréttindasamningsnefndin geti fjallað um kærur einstaklinga á hendur Íslandi um samningsbrot og gert athugasemdir við framkvæmd Íslands á samningnum. Ríkjum, sem samþykkt hafi kæruleiðir, beri að framfylgja niðurstöðum og tilmælum nefndarinnar og sú skylda hvíli á handhöfum löggjafarvalds, stjórnvöldum og dómstólum. Í 27. gr. segi m.a. um minnihlutahópa að þeim sem tilheyri slíkum hópum skuli ekki neitað um rétt til þess, í samfélagi við aðra í þeim hópi, að játa og þjóna sinni eigin trú. Fjölmargar aðrar réttarheimildir SÞ mæli fyrir um bann við misrétti og mismunun, svo sem yfirlýsing Allsherjarþingsins um afnám mótlætis og misréttis vegna trúarskoðana frá 1981 og ekki síst stofnskrá Sameinuðu þjóðanna frá 1945 og mannréttindayfirlýsing þeirra 10. desember 1948, þar sem kveðið sé á um trúfrelsi og jafnrétti, m.a. varðandi trú. Ákvæði mannréttindayfirlýsingarinnar bindi ríki að þjóðarétti og hafi þannig áhrif á lögskýringar á landsrétti. Við túlkun samningsins um borgarleg og stjórnmálaleg réttindi hafi álit mannréttindasamningsnefndarinnar í reynd svipað vægi og dómar Mannréttindadómstóls Evrópu við mannréttindasáttmálann enda sé nefndin lögbær handhafi úrlausnarvalds með lögsögu. Samningarnir mótist smám saman af nýjum viðhorfum og séu í stöðugri þróun, sbr. t.d. MDE Cossey gegn Bretlandi 27. september 1990. Réttarþróun á sviði trúfrelsis og stöðu trúfélaga sé nú ör og megi vænta þess að þrengi frekar að ríkiskirkjum og forréttindastöðu kirkjudeilda. Í Noregi hafi verið komið á skipan sem ekki verði sett út á þar sem öll lífsskoðunarfélög njóti jöfnuðar við fjárveitingar hins opinbera. Svokölluð Bakkevig-nefnd sem skipuð hafi verið af ríkisstjórninni og þjóðkirkjunni hafi lagt til að ríki og kirkja verði aðskilin og þjóðkirkjunni ekki gert hærra undir höfði en öðrum trúfélögum en til þess þurfi að gera viðeigandi breytingar á stjórnarskrá. Athugasemdir mannréttindasamningsnefndarinnar um mismunun trúfélaga í Noregi og Danmörku hafi sama gildi hér á landi og í þessum ríkjum að því leyti sem um sömu eða svipaðar reglur sé að ræða enda grundvöllur kirkjuskipunar í löndunum að miklu leyti hinn sami. Sérstaklega hafi Danmörk átt undir högg að sækja vegna þess að danska kirkjan sé í raun og að lögum hluti stjórnsýslunnar og áhöld um að hún hafi aðildarhæfi en ekki sé vitað til að nefndin hafi gert athugasemdir við mannréttindaframkvæmd í Noregi sem hér skipti máli. Sá háttur sem Norðmenn hafi á um stuðning við trúfélög sé að öllu leyti í samræmi við þær mannréttindareglur sem vísað sé til í máli stefnanda. Í Grikklandi hafi verið ákvæði í lögum sem mismuni kirkjum og trúfélögum, sbr. t.d. MDE Kokkinakis gegn Grikklandi 19 04 1993 og Manoussakis gegn Grikklandi 29 08 1996, nr. 18748/91. Að öðru leyti verði að ætla að mismunun af því tagi sem felist í 3. gr., sbr. 10. gr., þjóðkirkjulaganna, 1. ml. 2. gr. laga um kirkjumálasjóðsgjald og 1. ml. 5. gr. laga nr. 91/1987 um álag á sóknargjöld sé einsdæmi í Evrópuráðslöndum. Áþekk mismunun í Grikklandi og Danmörku hafi sætt gagnrýni og fordæmingu MDE og mannréttindanefndarinnar en sameiginlegar meginreglur í réttarskipan þorra aðildarríkja ráðsins séu meðal þess sem MDE líti til í dómum sínum. Danir hafi fullgilt (Evrópu-)rammasamning um verndun þjóðarbrota sem gengið hafi í gildi 1. febrúar 1998. Í 4. gr. sé jafnréttisákvæði og um réttindi þjóðarbrota varðandi trúfrelsi, trúarbrögð, trúfræðslu, trúfélög, trúarstofnanir og samband við trúbræður í öðrum ríkjum séu ákvæði í 5.-8. gr., 12. og 17. gr. Samkvæmt 23. gr. beri að líta svo á að réttindi og frelsi, sem leiði af meginreglum rammasamningsins, séu í samræmi við ákvæði MSE og viðbótarsamninga við hann. Í 4. gr. séu ákvæði um jákvæða mismunun, sem heimili ráðstafanir til að þjóðabrot fái fullan rétt í raun án þess að það teljist mismunun, en annars sé þeim veittur sami réttur og öðrum. Ráðherranefnd Evrópuráðsins og sérstök ráðgjafarnefnd hafi fylgst með framkvæmd samningsins. Hinn 22. september 2000 hafi nefndin samþykkt tillögur til ráðsins um ályktanir og tillögur til ríkisstjórnar Danmerkur sem ráðið hafi staðfest í apríl 2001. Þar segi að jafnframt því að láta þess getið að ríkiskirkja sé í sjálfu sér ekki í mótsögn við rammasamninginn og að hann skyldi ekki út af fyrir sig til að styrkja trúariðkun fjárhagslega, álykti Ráðherranefndin að sú spurning vakni hvort fjárstyrkur sem hinni evangelisku-lútersku kirkju standi til boða umfram aðra samrýmist reglum 4. gr. rammasamningsins um jafnrétti og leggi til að Danmörk taki þetta efni til nákvæmrar endurskoðunar. Samningurinn hafi verið undirritaður af hálfu Íslands 1. febrúar 1995. Álit ráðherranefndar Evrópuráðsins hafi mjög eindregið leiðbeiningargildi í málinu þar sem það lúti að sambærilegu álitaefni. Hinn 16. júní 2000 hafi Evrópunefnd um kynþáttamisrétti og umburðarlyndi mælt með því, með tilliti til 70. gr. dönsku stjórnarskrárinnar, að í hana yrði aukið jafnréttisákvæði og þess vandlega gætt að mönnum væri ekki mismunað. Í athugasemdum við 3. gr. frumvarps til laga nr. 97/1995 segi að aðstæður geti réttlætt eðlileg frávik frá jafnræði og að réttlætanlegt geti verið að gera ákveðnum hópum hærra undir höfði í löggjöf til að rétta hlut þeirra og að það sé ekki markmið jafnræðisreglunnar að útiloka að lögákveðin skilyrði fyrir réttindum eða skyldum geti tekið mið af atriðum eins og trúarbrögðum, skoðunum og stöðu að öðru leyti ef þau byggðust á málefnalegum forsendum. Samkvæmt 3. og 4. gr. laga um kirkjumálasjóð skuli greiða framlag úr sjóðnum í prestssetrasjóð og auk þess skuli sjóðurinn standa straum af kostnaði við eftirtalið eftir nánari ákvörðun kirkjuráðs: 1. Kirkjuþing, kirkjuráð og prestastefnu, 2. biskupsgarð, 3. ráðgjöf í fjölskyldumálum (fjölskylduþjónustu kirkjunnar), 4. söngmálastjórn og tónlistarfræðslu á vegum þjóðkirkjunnar, 5. starfsþjálfun guðfræðikandídata og 6. önnur verkefni. Ekkert af því sem hér sé talið réttlæti mismunun. Goðar þurfi að hafa staðfestu í goðorði sínu, heyja þing og efla blót og halda fundi, halda uppi félagsaðstöðu og reisa hof, veita ráðgjöf í fjölskyldumálum, ef því er að skipta, tala á milli hjóna og þjálfa menn til að gerast goðar. Stefnandi geri rímnahefð þjóðarinnar hátt undir höfði og hafi haldið námskeið um stemmur og kveðandi. Allsherjarþing samsvari kirkjuþingi og goðar haldi samráðsfundi. Meginblót séu fimm en goðar efli héraðsblót, a.m.k. einu sinni á ári, og samkomur séu vikulega í aðalstöðvum félagsins. Markmið ákvæðanna um Jöfnunarsjóð sé að jafna stöðu einstakra sókna sem séu mjög misfjölmennar, þéttbýlar, stórar, erfiðar yfirferðar og fjarlægar höfuðstöðvum kirkjustjórnarinnar, en á bak við það sé einfaldlega það markmið og skylda samkvæmt 62. gr. stjórnarskrár að styðja Þjóðkirkjuna. Af hálfu stefnanda sé því aðallega haldið fram að vegna síðargreinda sjónarmiðsins skipti ekki máli hvort sambærileg vandamál sé við að glíma meðal heiðinna, en til vara að aðstæður séu sambærilegar í verulegum mæli. Stefnandi hafi sett sér það markmið að setja á stofn 36 goðorð, hvert með sinn goða til að allir félagsmenn njóti sem jafnastrar þjónustu. Þessu markmiði sé ekki náð eins og fram hafi komið. Aðstaðan í einstökum goðorðum sé mjög misjöfn og þörf á að jafna hana. Hvorki sé fallist á að skyldur sem á þjóðkirkjunni hvíli réttlæti framlög til hennar umfram önnur trúfélög né að gild málefnaleg rök hafi komið fram fyrir frávikum frá jafnréttisreglum varðandi jöfnunarsjóð sókna og kirkjumálasjóð, sbr. Hrd. 6. maí 1999 í máli nr. 151/1999, bls. 215. Stefnandi sjái ekki að frávikin réttlætist af tilliti til almannaheilla, allsherjarreglu, réttar eða frelsis. Réttur þjóðkirkjunnar til stuðnings stefnda réttlæti ekki frávikin og komi þar bæði til jafnréttisreglan og að fullnæging réttlætis þurfi ekki að hafa í för með sér óhæfileg útlát úr stefnda meðan hlutföllin milli þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga haldast svipuð og nú. Loks sé því haldið fram að hvorki 62. gr. stjórnarskrár, án samræmisskýringar með 65. gr., né ákvæði almennra laga um kirkjumálasjóð og Jöfnunarsjóð sókna fái samrýmst trúfrelsisákvæði 1. ml. 63. gr. stjórnarskrár og tilvitnaðra alþjóðasamninga, en ef þessum fyrirmælum yrði játað gildi yrði trúfrelsið skert í þeim mæli að ekki fengi staðist, sbr. 9. gr. og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Því sé aðallega haldið fram að dæma beri stefnda til að framfylgja ákvæðum laga um kirkjumálasjóð og Jöfnunarsjóð sókna samkvæmt jafnræðisreglu stjórnarskrár, en til vara sé byggt á því að stefndi hafi, andstætt jafnréttisreglu, valdið stefnanda tjóni með því að mismuna honum ranglega við styrkveitingar til trúfélaga og sé af þeim sökum bótaskylt við hann samkvæmt almennri reglu íslensks réttar um bótaábyrgð hins opinbera. Stjórnvöld hafi þverskallast við ítrekuðum bænaskrám um fundi með forstöðumönnum og fulltrúum trúfélaga um leiðir til að laga misréttið. Jafnframt er byggt á efnisreglu 41. gr. MSE, sbr. MDE 15. mars 2000 Þlimmenos gegn Grikklandi þar sem viðurkennt sé að Grikkland væri bótaskylt fyrir brot á 1. mgr. 6. gr. og 9. gr., sbr. 14. gr. MSE, sbr. og Hrd. 1994 bls. 2497 og 1995 bls. 1613. Tjón stefnanda á árinu 2002 sé missir framlaga af tekjuskatti, sem hann hefði fengið ef jafnræðis hefði verið gætt, og sé því sama fjárhæð og fégjald samkvæmt aðalmálsástæðunni. Samkvæmt meginreglum sönnunarréttar hvíli sönnunarbyrðin á stefndu í öllu sem máli skipti, þar á meðal og einkum um það að nógu veigamiklar málefnalegar og hlutlægar ástæður og eðlisrök réttlæti þá mismunun sem felist í ákvæðum laga nr. 91/1987 og 138/1993, sbr. Hrd. 1978 bls. 782-785. Útreikningur stefnukröfu sé þannig: Höfuðstólskrafa stefnanda, sóknargjöld til Ásatrúarfélagsins 2002, samtals 3.605.175 krónur Kirkjumálasjóður 11,3% álag á sóknargjöld 407.384 krónur Jöfnunarsjóður sókna 18,5% 666.957 “ Samtals 29,8% 1.074.342 krónur Reiknað sé út frá tölulegum upplýsingum í fjárlögum fyrir árið 2002 og upplýsingum féhirðis stefnanda úr bókhaldi félagsins. Sóknargjöld 2002 hafi verið 3.634.044 krónur, en í kröfubréfi hafi verið miðað við 3.605.175 krónur. Mismunurinn sé óskýrður en látið sitja við reikning út frá lægri tölunni og að krefja um gjöld ársins 2002 í trausti þess að greiðslur vegna síðari tíma greiðist í samræmi við dóms­niðurstöðu. Látið er sitja við að krefjast greiðslu fyrir eitt ár til að einfalda málið í því augnamiði að málið flækist ekki í formi en fái efnisúrlausn. Að dómi gengn­um vonist stefnandi til að tregðu stefndu á að taka á jafnréttismálum trúfélaga verði lokið og að komið verði á skipan sem allir megi vel við una. Varakrafa stefnanda sé viðurkenningarkrafa, en hún sé sett fram til öryggis ef aðalkrafan um aðfararhæfan dóm verður talin háð annmörkum sem varði frávísun eða ef svo verður litið á að ekki sé á færi dómsins að fylla lög eins og gert sé ráð fyrir í aðalmálsástæðu. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að hin evangeliska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi og skuli ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda eins og segi í 62. gr. stjórnarskrárinnar. Stjórnarskráin mæli þannig fyrir um að hin evangelíska lúterska kirkja njóti sérstöðu en þjóðkirkjunni sé gert hærra undir höfði í stjórnar­skránni en öllum öðrum kirkjudeildum, trúfélögum og söfnuðum, hverju nafni sem nefnist og skuli hún njóta stuðnings og verndar umfram önnur trúfélög í landinu. Þetta sé grundvallaratriði í málinu. Stefnda sé ekki aðeins heimilt, heldur og skylt, að veita þjóðkirkjunni stuðning og vernd. Sá stuðningur og vernd hljóti að vera annar og meiri en önnur trúfélög njóti. Að öðrum kosti væri ákvæðið marklaust. Í 62. gr. stjórnarskrárinnar séu ekki fyrirmæli um það til almenna löggjafans og stefnda hvernig stuðningi og vernd skuli háttað sem þjóðkirkjan skuli njóta. Því verði að telja að hinum almenna löggjafa sé eftirlátið að ákveða hvernig þessu skuli háttað. Í því felist að löggjafinn hafi heimildir til þess að tryggja þjóðkirkjunni annan og traustari fjárhagsgrundvöll en öðrum trúfélögum. Hinn almenni löggjafi sé ekki bundinn af neinu við ákvarðanir sínar um það hvernig umræddum stuðningi og vernd skuli háttað. Hann sé þó að þessu leyti háður öllum öðrum ákvæðum stjórnarskrár og geti ekki ákveðið neitt sem gangi gegn þeim. Þannig séu það einungis önnur ákvæði stjórnarskrár sem afmarki það á hvern hátt stefnda beri að styðja og vernda þjóðkirkjuna. Stefndi sé einnig bundinn af ákvæðum alþjóðlegra sáttmála, svo sem mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en þar sé þó aðeins um að ræða almenn lög. Almenn lög, þó um mikilsverða hluti séu, svo sem mannréttinda­sáttmála Evrópu, þoki ekki ákvæðum stjórnarskrár, þó svo ríkisvaldið sé bundið af ákvæðum sáttmálans að þjóðarétti og gagnvart þegnum sínum samkvæmt ákvæðum laganna. Almenn lög beri að skýra með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrár en ekki öfugt. Ákvæði stjórnarskrár víki ekki, enda séu þau sú réttarheimild sem þyngst vegi. Mann­rétt­indaákvæði mannréttindasáttmálans hafi ekki stöðu milli almennra laga og stjórn­ar­­skrár, eins og stefnandi haldi fram. Þau ákvæði stjórnarskrárinnar sem einkum komi til skoðunar varðandi takmark­anir á því í hverju stuðningur stefnda við þjóðkirkjuna geti verið fólginn, með hliðsjón af því máli sem hér sé til umfjöllunar, séu ákvæði 63., 64. og 65. gr., en til þeirra sé sérstaklega vitnað í stefnu. Samkvæmt 63. gr. stjórnarskrár eigi menn rétt á að stofna trúfélög og iðka trú sína í samræmi við sannfæringu sína. Í ákvæðinu sé mönnum tryggður rétturinn til að stofna trúfélög í samræmi við trú og sannfæringu hvers og eins, með fyrirvara um gott siðferði og allsherjarreglu. Sá réttur verði ekki af mönnum tekinn með almennum lögum. Þarna sé eitt þeirra atriða sem setji hinum almenna löggjafa skorður við stuðn­ingi sínum við þjóðkirkjuna. Hinn almenni löggjafi geti því ekki sett mönnum skorður við að stofna önnur trúfélög og iðka trú sína á þann hátt sem sannfæring þeirra standi til. Það haggi þó ekki ákvæðum 62. gr. stjórnarskrárinnar um sérstöðu þjóð­kirkj­unnar. Önnur stjórnarskrárákvæði sem reisi skorður við því hvernig hinn almenni lög­gjafi geti stutt og verndað þjóðkirkjuna séu í 1. og 2. mgr. 64. gr. Samkvæmt þeim mætti umræddur stuðningur ekki vera fólginn í því að gera meðlimum hennar hærra undir höfði varðandi borgaraleg réttindi. Ekki mætti heldur skylda þegna landsins til að vera í þjóðkirkjunni, en samkvæmt greininni sé mönnum frjálst að standa utan trúfélaga. Ekki mætti heldur skylda þegnana til að inna af hendi persónuleg gjöld til þjóðkirkjunnar ef þeir sömu ættu ekki aðild að henni. Ákvæði 62. gr. stjórnarskrár um þjóðkirkjuna séu þó óhögguð af þessu. Þá séu í 65. gr. stjórnarskrárinnar reistar skorður við því hvernig stuðningi geti verið háttað, en hann megi ekki vera þannig að þegnarnir séu ekki jafnir fyrir lögum og megi ekki fela það í sér að þegnarnir njóti ekki mannréttinda, m.a. vegna trúarbragða. Stuðningurinn við þjóðkirkjuna megi þannig ekki fela það í sér að þegnarnir séu ekki jafnir fyrir lögunum. Ekki megi skerða það að allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda, m.a. án tillits til trúarbragða. Jafnræðisregla stjórnarskrárinnar sem fram komi í 65. gr. hennar sé ekki eyland. Hana verði að skoða í ljósi annarra ákvæða stjórnarskrárinnar, þ.á m. í ljósi ákvæða 62. gr. hennar. Ákvæði 65. gr. ryðji ekki burt skýrum ákvæðum 62. gr. um sérstaka stöðu þjóðkirkjunnar. Sérstaða þjóðkirkjunnar í lögum, sem byggi á ákvæðum 62. gr. stjórnarskrárinnar um vernd og stuðning við hana, sé þannig greinilega ekki brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnrétti þegnanna gagnvart lögum. Stefndi telji að stefnandi oftúlki 65. gr. stjórnarskrár og að hún leiði ekki til þeirrar niðurstöðu að ekki megi gera þjóðkirkjunni hærra undir höfði en öðrum trúfélögum. Stefndi telji jafnframt að 65. gr. stjórnarskrárinnar vísi til fólks en ekki félaga og að ekki megi leggja að jöfnu trúfélag og það fólk sem í því er. Staða þjóðkirkjunnar komi fram í lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóð­kirkj­unnar nr. 78/1997. Lögin byggi á samkomulagi stefnda og kirkjunnar frá 1997, en þar sé kveðið á um að allar kirkjujarðir og kirkjueignir þeim fylgjandi, að frátöldum prestsetrum, skuli vera eign stefnda. Á móti þessu hafi stefndi skuldbundið sig til að greiða laun presta og starfsmanna biskups eins og nánar sé til fært í samkomulaginu. Aðilar samningsins, þ.e. stefndi og þjóðkirkjan, hafi komið sér saman um að líta svo á að með þessu væri fulluppgert vegna verðmæta sem stefndi hafi tekið við árið 1907. Áður hafi verið litið svo á að launagreiðslur stefnda vegna presta jafngiltu vaxta­greiðslum af kirkjueignum. Þess sjáist sumsstaðar merki í lögum að sérstakt tillit sé tekið til þjóð­kirkj­unnar. Stefndi haldi uppi kennslu í guðfræði við Háskóla Íslands, sérstök lög séu til um samstarfsnefnd Alþingis og þjóðkirkjunnar nr. 12/1982 og í lögum nr. 21/1981 um kirkjubyggingasjóð hafi verið kveðið á um fjárveitingar til kirkjubygginga fyrir þjóð­kirkjusöfnuði. Það sé þó ekki algilt að þjóðkirkjan njóti sérstöðu í löggjöf. Í dæmaskyni megi nefna lög um sóknargjöld o.fl. nr. 91/1987, en þar komi fram að þjóð­kirkju­söfnuðir, skráð trúfélög og Háskólasjóður, vegna þeirra sem eru utan trúfélaga, eigi hlutdeild í tekjuskatti og fái mánaðarlegar greiðslur sóknargjalds fyrir skráða meðlimi sína. Ekki sé þar gert upp á milli trúfélaga að þessu leyti. Stefnandi fallist á í stefnu að hið opinbera geti haft af því réttmæta hagsmuni að halda sig að þeim trúarhópi sem stærstur sé og endurspegli trúarskoðanir flestra í samfélaginu. Stefnandi véfengi ekki skyldur ríkisvaldsins samkvæmt 62. gr. stjórnar­skrárinnar til að styðja sérstaklega við þjóðkirkjuna og viðurkennir að markmið laga nr. 138/1993 og laga nr. 91/1987 um kirkjumálasjóð og sóknargjöld séu réttmæt í því samhengi. Stefnandi telji að úrræði laganna fari í bága við meðalhófsreglu þar sem hægt sé að ná hinu lögmæta markmiði á annan hátt. Þetta sé hins vegar alfarið órök­stutt hjá stefnanda og því haldlaust. Hugmyndir og hugleiðingar stefnanda, um að eina leiðin til að virða bæði jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár og reglu 62. gr. um sérstakan stuðning við þjóðkirkjuna sé sú að veita þjóðkirkjunni og öðrum trúfélögum sömu framlög, séu í mótsögn við sjálfar sig og ótækar sem röksemdafærsla. Að auki sé það ekki í samræmi við 62. gr. stjórnarskrárinnar að veita þjóðkirkjunni sama stuðning og stefnanda. Stefnda séu veittar til þess heimildir í lögum að greiða stefnanda ákveðin fjár­framlög. Stefnda sé ekki heimilt að greiða frekari framlög en það, en ekkert gjald megi greiða úr ríkissjóði nema til þess sé heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi geti því alls ekki greitt stefnanda það gjald sem hann fari fram á og honum sé það óheimilt. Stefndi mótmæli skilningi stefnanda á 2. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, enda fullyrðingar stefnanda um þetta órökstuddar. Ákvæðið sé ekki unnt að skilja á annan hátt en þann sem það sé fram sett. Á Íslandi væru tvö dómstig, héraðsdómur og Hæstiréttur, en Mannréttindadómstóll Evrópu sé ekki hluti af dóm­stóla­kerfi landsins og úrlausnir hans því ekki bindandi að íslenskum rétti. Eðlilegt sé þó að líta til úrlausna hans við skýringu ákvæða mannréttindasáttmálans, en hér gildi íslensk lög og dómafordæmi. Aðrir alþjóðasamningar um mannréttindi, svo sem alþjóðasamningur Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966 hafi ekki lagagildi hér­lendis, hvað þá gildi stjórnskipunarlaga, og geti ekki rutt til hliðar ákvæðum stjórnar­skrárinnar. Stefndi mótmæli því að íslensk lög og lagaframkvæmd að þessu leyti sé andstæð slíkum samningum. Tilvitnunum stefnanda til dóma Mannréttinda­dómstóls Evrópu sé mótmælt, en ekki sé um að ræða tilvik sambærileg því sem hér liggi fyrir, t.d. sé dómur frá 16. desember 1997 í máli Kaþólsku kirkjunnar í Kanía á Krít ekki tækur hér til samanburðar, en málið hafi fjallað um aðildarhæfi. Stefnandi byggi á því að þjóðkirkjan og stefnandi hafi með höndum sambærilega þjónustu, en því mótmæli stefndi og öllum samjöfnuði þjóðkirkjunnar og stefnanda. Hlutverk þjóðkirkjunnar sé annað og meira en hlutverk stefnda í samfélaginu. Um þjóðkirkjuna gildi sérstök lög og sé þar rækilega gerð grein fyrir hlutverki og fjölmörgum verkefnum og skyldum hennar sem og einstakra stofnana hennar og starfs­manna. Engu slíku sé til að dreifa um starfsemi stefnanda, en þó verði helst að líta til laga um skráð trúfélög nr. 108/1999. Þó sé ólíku saman að jafna. Stefnandi nefni til ýmis verkefni, sem hann hafi með höndum, svo sem hughreystingu sjúkra, samtal milli hjóna, fræðslu um heiðinn sið og ýmislegt fleira, t.d. námskeiðahald um stemmur og kveðandi. Á verkefnum stefnanda og þjóðkirkjunnar sé sá mikli munur að verkefni þjóðkirkjunnar séu lögbundin og hún geti ekki dregið úr þeim að vild, en um það hafi stefnandi mun meira val. Verkefni þjóðkirkjunnar og stefnanda séu því mjög ólík, en stefnandi hafi um það val að sníða sér stakk eftir vexti. Verkefni og hlutverk stefnanda séu aðeins sprottin frá honum sjálfum. Stefndi vísi til þess að þjóðkirkjan hafi ríkulegu samfélagslegu hlutverki að gegna, ekki síður en trúarlegu. Þjóðkirkjan sé ein af helstu og elstu stofnunum samfél­agsins og eigi ríkan þátt í lífi flestra landsmanna á ýmsa vegu. Þjóðkirkjan sé langstærsti og mikilvægasti vettvangur trúarlegs lífs í landinu. Eðli og staða þjóð­kirkj­unnar sé því á margan veg öðruvísi en stefnanda, sem sé lítið trúfélag án verulegrar þýðingar fyrir aðra en eigin meðlimi. Verði að telja að samfélagslegt gildi þjóð­kirkjunnar sé svo mikið að önnur trúfélög, þ.á m. stefnandi, hljóti að standa í skugga hennar að því leyti. Stefnandi telji engin lýðræðisleg rök standa til þess að „mismuna“ sér í saman­burði við þjóðkirkjuna. Sérstaða þjóðkirkjunnar sé bundin í stjórnarskrá og helgist af sérstöku hlutverki hennar sem hún hafi umfram önnur trúfélög, sem og af sérstakri stöðu hennar með þjóðinni og í vitund hennar. Með því sé ekki gengið á svig við lýðræðisleg gildi og fjölhyggju sýnd óvirðing eins og stefnandi telji. Ekki verði horft fram hjá því að þjóðkirkjan sé langfjölmennasta trúfélag landsins. Þjóðkirkjuskipanin hefti ekki trúfrelsi og gangi ekki gegn jafnrétti. Aðeins menn hafi trúfrelsi, en ekki félög. Trúfrelsi manna í landinu sé ekki heft með því fyrir­komulagi sem málssókn stefnanda beinist að, en eftir sem áður hafi menn frjálst val um átrúnað sinn og trúfélag. Jafnrétti sé heldur ekki skert með umræddu fyrirkomu­lagi, en jafnrétti sé tryggt með stjórnarskrárákvæði og með jafnréttháu stjórnarskrár­ákvæði sé þjóðkirkjunni gert hærra undir höfði en öðrum trúfélögum. Stefndi fallist ekki á að gegn ótvíræðu ákvæði 62. gr. stjórnarskrárinnar beri að styðja „önnur lífsskoðunarfélög“ til jafns við þjóðkirkjuna. Stefnandi telji það brot gegn 2. ml. 2. mgr. 64. gr. stjórnarskrárinnar að hluti innheimts tekjuskatts landsmanna skuli vera notaður til að greiða lögbundin gjöld til þjóðkirkjunnar. Stefndi mótmæli þessu. Ekki sé um það að ræða að fólk sé látið greiða gjöld persónulega til þjóðkirkjunnar. Hluti af skatttekjum stefnda fari til að greiða lögbundin framlög til þjóðkirkjunnar og þó að tekjuskatturinn komi frá einstaklingum að hluta til þá séu það ekki persónuleg gjöld í skilningi umrædds ákvæðis. Stefndi mótmæli öllum málsástæðum stefnanda sem byggi á sjónarmiðum um trú­frelsi. Umrædd gjöld sem renni til þjóðkirkjunnar samkvæmt lögum hafi ekkert með trúfrelsi að gera. Trúfrelsi landsmanna birtist einmitt í tilvist stefnanda sem starfi samkvæmt lögum um skráð trúfélög og njóti réttinda og skyldna sem slíkt, án tillits til tilvistar þjóðkirkjunnar. Sama megi segja um jafnræðisreglu. Stefnandi og önnur trúfélög standi jafnfætis og njóti jafnræðis hvert gagnvart öðru, en engu breyti í því sambandi að þjóðkirkjan skuli njóta sérstöðu samkvæmt stjórnarskrá. Enn síður sé jafnræði manna og réttindum samkvæmt 65. gr. stjórnarskrár haggað með tilvist þjóð­kirkjunnar og þeirri stöðu sem hún hafi. Þegnunum sé ekki mismunað þó að stefndi fari eftir ákvæðum stjórnarskrárinnar um sérstakan stuðning og vernd við þjóðkirkjuna. Sá stuðningur og vernd beinist að trú­félögum sem slíkum en ekki meðlimum þeirra. Landsmönnum sé hvergi í stjórnar­skrá né almennum lögum gert mishátt undir höfði eftir trúarbrögðum og hafi stefnandi ekki bent á dæmi slíks. Vegna fullyrðinga stefnanda um réttarþróun í Danmörku vísi stefndi til dóms Vestri landsréttar frá 8. febrúar 2006 þar sem kirkjumálaráðuneyti þar í landi hafi verið sýknað af kröfum sem hafi byggt á ætlaðri mismunun. Stefnandi vísi til þess að Jöfnunarsjóði sókna sé ætlað að jafna mismun milli sókna sem séu mjög misfjölmennar og mismunandi að öðru leyti. Stefnandi segi að til standi hjá honum að stofna 36 goðorð sem líkt verði ástatt um og því beri sér framlag úr Jöfnunarsjóði líkt og þjóðkirkjunni. Stefndi mótmæli þessu. Samkvæmt lögum nr. 91/1987 njóti aðeins þjóðkirkjusöfnuðir framlaga úr sjóðinum og sé þegar af þeirri ástæðu óheimilt að greiða stefnda úr honum. Þess utan verði dómur ekki byggður á einhverju sem kunni að verða síðar, líkt og gildi um sagðar fyrirætlanir stefnanda um að stofna 36 goðorð sem ekki verði byggt á. Í stefnu komi fram að kröfur séu að hluta til byggðar á því að stefnda beri að framfylgja lögum um kirkjumálasjóð og Jöfnunarsjóð samkvæmt jafnræðisreglu stjórn­­ar­­skrár. Stefndi geti ekki framfylgt lögunum öðruvísi en þau séu. Hin tilvitnuðu lög mæli fyrir um ákveðnar greiðslu til þjóðkirkjunnar og stefndi geti ekki hagað greiðslum á annan hátt. Ekki megi greiða gjald úr stefnda án heimildar. Þá segi í stefnu að einnig sé byggt á almennum bótareglum íslensks réttar um bótaábyrgð hins opinbera. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á neina sök hjá nokkrum starfsmanna stefnda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á ólögmæta athöfn eða athafnaleysi hjá starfsmönnum stefnda, en þeir hafi ekki gert annað en að fara eftir lögum frá Alþingi og Forseta Íslands. Hvorki hafi verið sýnt fram á sök né ólögmæta háttsemi hjá starfsmönnum stefnda. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Eins og fram hefur komið er hin evangeliska lúterska kirkja þjóðkirkja hér á landi og er óumdeilt í málinu að stefnda beri að því leyti að styðja hana og vernda samkvæmt 1. mgr. 62. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 3. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar nr. 78/1997 ber stefnda að greiða þjóðkirkjunni árlegt framlag, sem miðast við að það nægi til reksturs hennar ásamt öðrum tekjustofnum hennar, lögbundnum sem ólögbundnum. Í 1. gr. laga um kirkjumálasjóð nr. 138/1993 segir að stofna skuli sjóð er nefnist kirkjumála­sjóður, en samkvæmt 2. gr. laganna ber stefnda að skila sjóðnum ákveðnu gjaldi eins og þar er lýst. Kirkjumálasjóður stendur straum af kostnaði við kirkjuþing, kirkjuráð og prestastefnu, fjölskylduþjónustu kirkjunnar, söngmálastjórn og tónlistar­fræðslu á vegum þjóðkirkjunnar og fleira eins og fram kemur í 4. gr. laganna auk fram­­­lags sem sjóðnum ber að greiða í prests­setra­sjóð samkvæmt 3. gr. Í athuga­semdum sem fylgdu frumvarpi til þessara laga segir að því sé ætlað að færa stjórn­sýslu á sviði kirkjumála frá stefnda til þjóðkirkjunnar auk þess að koma í varanlegt horf bráða­birgða­skipan mála varðandi kostnað stefnda við ákveðin verkefni á sviði kirkjumála, sbr. 2. gr. þágildandi laga nr. 115/1992. Þarna er meðal annars um lög­bundin verk­efni að ræða, sbr. 4. lið III. kafla laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóð­kirkj­unnar þar sem fjallað er um kirkjuþing, sbr. og 5. og 6. liðir í sama kafla um kirkjuráð og prestastefnu. Stefnandi fer ekki með sam­bæri­leg lögbundin verkefni og hér er um að ræða þar sem kirkjumálasjóði er ætlað að standa straum af kostnaði. Verður af þeim sökum ekki fallist á þau rök stefnanda að með þessu fyrirkomulagi, sem mælt er fyrir um í 2. gr. laga um kirkjumálasjóð, felist mismunun, þannig að í bága fari við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnar­skrárinnar eða aðrar reglur sem stefnandi vísar til. Öðru máli gegnir hins vegar að nokkru leyti um gjald sem stefndi greiðir í Jöfnunarsjóð sókna samkvæmt 5. gr. laga um sóknar­gjöld o.fl. nr. 91/1987. Þar er um að ræða aukagjald til viðbótar þeirri fjárhæð sem stefnda ber að greiða til þjóðkirkju­safnaða, skráðra trúfélaga og Háskóla Íslands samkvæmt 2. gr. laganna eftir nánari reglum sem koma fram í I. kafla þeirra. Í 6. gr. laganna er kveðið á um hlutverk Jöfnunarsjóðs, sem er að veita styrki til þeirra kirkna sem hafa sérstöðu umfram aðrar sóknarkirkjur, leitast við að jafna aðstöðu og styrkja sóknir þar sem lögmæltar tekjur samkvæmt 2. gr. laganna nægja ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum, auðvelda stofnun sókna í nýjum byggðarhverfum og styrkja kirkjulega félags- og menningar­starfsemi. Má af því sem þarna kemur fram ráða að gert er upp á milli sókna sem fá styrki úr Jöfnunarsjóði sókna annars vegar og skráðra trúfélaga samkvæmt lögum um trúfélög nr. 108/1999 hins vegar sem ekki fá sambærileg fjárframlög. Í lagaákvæðinu sem stefnandi vísar til felst því á vissan hátt mismunun, sem ekki hefur verið sýnt fram á að byggist á málefnalegum forsendum, en af hálfu stefnanda er því haldið fram að þetta fari í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnar­skrárinnar. Verður ekki talið að skipti máli í þessu sambandi þótt ekki sé sérstaklega tekið fram að reglan í þessu stjórnarskrárákvæði gildi jafnt um félög sem einstaklinga, enda verður að líta svo á að stefnandi geti átt aðild að þeim réttindum sem deilt er um í málinu. Að þessu virtu verður þó að leysa fyrst úr því grundvallaratriði í málinu hvort dómurinn geti beitt réttarheimildum á þann hátt sem stefnandi heldur fram og komist þannig að því að stefnda beri að greiða stefnanda sambæri­legt gjald og það sem lögboðið er að greiða í Jöfnunar­sjóð sókna samkvæmt 5. gr. laga um sóknargjöld o.fl. eins og í kröfugerð stefnanda felst. Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum reynt að sýna fram á að dómurinn geti kveðið á um skyldu stefnda til að greiða stefnanda umrædda fjárhæð. Á þetta getur dómurinn ekki fallist þrátt fyrir að stefnandi hafi sýnt nægilega fram á að með lagaákvæðinu um skyldu stefnda til að greiða í Jöfnunarsjóðinn felist ákveðin mis­munun eins og að framan er rakið. Hér verður að líta til þess að kröfugerð stefn­anda felur í sér að dómurinn kveði á um skyldu stefnda til að greiða stefnanda gjald sem ekki hefur verið ákveðið með lögum. Með því að fallast á slíka kröfu væri búin til regla um greiðsluskyldu stefnda sem engin heimild er fyrir í settum lögum en ætti þó ótvírætt að vera í höndum löggjafarvaldsins að ákveða. Lögskýringar sem stefnandi vísar til, þar með taldar skýringar á dómum Mannréttinda­dómstóls Evrópu og alþjóð­legum samningum, fá þessu ekki breytt, enda eiga þær ekki við um þetta atriði eða hafa ekki þýðingu þar sem úrlausnarefnin þar eru ekki sambærileg þeim sem hér um ræðir. Verði fallist á að dómurinn hafi heimild til að kveða á um skyldu stefnda til að veita stefnanda umkrafin fjárframlög án heimildar til þess í lögum væri brotið gegn grunn­reglum stjórnskipan­innar um þrí­gre­iningu ríkis­valdsins samkvæmt 2. gr. stjórn­ar­skrárinnar og hefðbund­inni hlutverka­skiptingu milli hinna þriggja þátta þess. Dómurinn færi þar með út fyrir þau valdmörk sem honum eru þannig sett og er honum þar með óheimilt að taka kröfuna til greina. Nægir stefnanda því ekki í þessu sam­bandi að vísa til þess að með umræddu lagaákvæði hafi verið brotið gegn jafnræðis­reglu 65. gr. stjórnarskárinnar og öðrum ákvæðum hennar um trúfrelsi þar sem það útaf fyrir sig veitir dóminum ekki þær heimildir sem hér skortir samkvæmt framan­greindu. Þá verður heldur ekki fallist á að ólögmætt hafi verið af hálfu stefnda að greiða stefnanda ekki umrædda fjárhæð samkvæmt 5. gr. laga um sóknargjöld o.fl. Með vísan til þeirrar undirstöðureglu íslenskrar stjórn­skipunar að stjórnvöld skuli bundin af lögum í ákvörðunum sínum, verður að fallast á þau rök stefnda að honum hafi verið óheimilt að greiða stefnanda umrædda fjárhæð. Stefnandi hefur þar með ekki orðið fyrir tjóni vegna ólögmætrar háttsemi stefnda. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að skilyrði bótaskyldu stefnda séu fyrir hendi. Af þessum sökum verður aðalkrafa stefnanda í málinu ekki tekin til greina. Varakrafa stefnanda er studd þeim rökum að hún sé sett fram til öryggis ef aðalkrafan um aðfararhæfan dóm verði talin háð annmörkum sem varði frávísun eða ef svo verði litið á að ekki sé á færi dómsins að fylla lög eins og gert sé ráð fyrir í aðalmálsástæðu. Um varakröfu stefnanda gildir hið sama og um aðalkröfuna, en í varakröfunni felst krafa um viðurkenn­ingu á greiðsluskyldu stefnda gagnvart stefnanda á sama hátt og stefnandi telur að eigi við um aðalkröfuna. Með sömu rökum og að framan greinir um aðalkröfu fellur það utan valdsviðs dómsins að kveða á um greiðsluskyldu stefnda án þess að viðeigandi lagaheimildir séu fyrir því, eins og stefnandi krefst með varakröfunni. Verður því ekki fallist á að dómurinn geti tekið varakröfu stefnanda til greina. Samkvæmt þessu ber þegar af framangreindum ástæðum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Ásatrúarfélagsins, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 506/2014
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta afplánun á 885 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar, sem honum hafði verið veitt reynslulausn á. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæran uppfyllti ekki áskilnað 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júlí 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samdægurs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta afplánun á samtals 885 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar samkvæmt þremur nánar tilgreindum dómum Héraðsdóms Reykjavíkur, sem honum var veitt reynslulausn á til tveggja ára frá 24. júlí 2012. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar lýsti varnaraðili ekki yfir kæru á dómþingi, heldur tók hann sér lögbundinn frest til þess að taka ákvörðun um það efni. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður sá, sem vill kæra úrskurð eftir lok þinghalds þar sem hann er kveðinn upp, að afhenda héraðsdómara skriflega kæru, þar sem greint skal frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæra er reist á. Í kæru varnaraðila var hvorki greint frá kröfu um breytingu á úrskurðinum né þær ástæður, sem hún var reist á. Kæran fullnægir því ekki skilyrðum fyrrgreinds lagaákvæðis og verður málinu samkvæmt því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 636/2016
Ökutæki Líkamsmeiðing af gáleysi Umferðarlög Refsiheimild Skilorð Ökuréttarsvipting
Þ var sakfelld fyrir brot gegn 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ýmsum ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987 með því hafa ekið bifreið í hálku og krapi án þess að gæta nægilegrar aðgæslu, of hratt miðað við aðstæður í afturdrifi og á slitnum hjólbörðum sem hvoru tveggja hafði slæm áhrif á aksturseiginleika bifreiðarinnar. Missti Þ stjórn á bifreiðinni og fór hún yfir á rangan vegarhelming með þeim afleiðingum að hún lenti á tveimur bifreiðum og slösuðust ökumaður og farþegi í þeim. Var refsing Þ ákveðin fangelsi í 30 daga en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Var hún auk þess svipt ökurétti í þrjá mánuði. Þá var S sakfelldur fyrir brot gegn 59. gr. laga nr. 50/1987 fyrir að hafa sem skráður eigandi bifreiðarinnar ekki gætt þess að bifreiðin væri í lögmæltu ástandi. Var S gert að greiða 20.000 króna sekt í ríkissjóð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. september 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi ákærða Stefáns.Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast þess aðallega að þauverði sýknuð, til vara að þeim verði ekki gerð refsing, en að því frágengnu aðrefsing verði milduð. Við munnlegan flutning málsinsfyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu ákæruvaldsins að unað væri að ölluleyti við sakfellingu ákærðu og heimfærslu brota þeirra til refsiákvæða.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærðu verður gert að greiðaallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandaþeirra fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærðu, Þorbjörg Lilja Jónsdóttir og Stefán Magnússon, greiði óskiptallan áfrýjunarkostnað málsins, 786.771 krónu, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda þeirra, Heimis Arnar Herbertssonar hæstaréttarlögmanns,744.000 krónur. DómurHéraðsdóms Suðurlands 8. júní 2016.Mál þetta, sem þingfest var 17. desember 2015, ogdómtekið 30. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum áSuðurlandi þann 30. nóvember 2015, á hendur Þorbjörgu Lilju Jónsdóttur, kt. [...],og Stefáni Magnússyni, kt. [...], báðum til heimilis að Gili, SveitarfélaginuÖlfusi, „fyrirhegningar- og umferðarlagabrotI.gegn ákærðu Þorbjörgu með því að hafa skömmu fyrirhádegi miðvikudaginn 26. nóvember 2014 ekið bifreiðinni [...] vesturSuðurlandsveg við Hveradali í sveitarfélaginu Ölfusi án þess að gæta nægilegraraðgæslu og of hratt miðað við aðstæður þannig að ákærða hafði ekki fullt vald ábifreiðinni þar sem vegur var háll og krapi á veginum, auk þess sem bifreiðinnivar einungis ekið í afturdrifi, á hjólum sem höfðu slæm áhrif áaksturseiginleika bifreiðarinnar vegna of mikils burðarþols þriggja hjólbarðaaf fjórum og vanbúin til vetraraksturs vegna ástands hjólbarða þar sem þeirvoru án vetrarmynsturs sem veitti fullnægjandi viðnám, mynstur á slitflötumhjólbarðanna var ósambærilegt sökum misslits og mynstursdýpt hjólbarða hægramegin á framás var undir slitmörkum; allt með þeim afleiðingum að ákærða misstistjórn á bifreiðinni sem við það fór yfir á rangan vegarhelming og lenti fyrstá bifreiðinni [...], sem kom úr gagnstæðri átt, og síðan framan á bifreiðinni [...]sem var ekið á eftir bifreiðinni [...]; allt framangreint með þeim afleiðingumað ökumaður bifreiðarinnar [...], A, kt. [...], hlaut rifbeinsbrot, og Bfarþegi í sömu bifreið, kt. [...], hlaut brot á bringubeini og mörg brot ábrjósthrygg.Teljast brotákærðu varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 1. mgr. 4.gr., 1. mgr. 14. gr., 1. mgr. sbr. h. lið 2. mgr. 36. gr., 1. mgr., sbr. 3.mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. gr. 16.00 (4), 16.02 (1), 16.01(5) og 16.11 (1) reglugerðar nr. 822/2004, um gerð og búnað ökutækja, meðáorðnum breytingum, sbr. 60. gr. nefndra laga; allt framangreint sbr. 1. mgr.100. gr. nefndra umferðarlaga. II.gegn ákærða Stefáni með því að hafa, á tímabili fráþví nokkru fyrir miðvikudaginn 26. nóvember 2014 og fram til þess dags, semskráður eigandi bifreiðarinnar [...], ekki gætt þess að bifreiðin væri ílögmæltu ástandi til aksturs vegna þess að bifreiðin var á hjólum sem höfðuslæm áhrif á aksturseiginleika bifreiðarinnar vegna of mikils burðarþolsþriggja hjólbarða af fjórum og vanbúin til vetraraksturs vegna ástandshjólbarða þar sem þeir voru án vetrarmynsturs sem veitti fullnægjandi viðnám,mynstur á slitflötum hjólbarðanna var ósambærilegt sökum misslits, ogmynstursdýpt á hjólbarða hægra megin á framás var undir slitmörkum. Teljast brotákærða varða við 1. mgr. sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, 1.mgr., sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, [sic] sbr. gr. 16.00 (4), 16.02 (1), 16.01 (5) og 16.11 (1)reglugerðar nr. 822/2004, um gerð og búnað ökutækja, með áorðnum breytingum,sbr. 60. gr. nefndra laga; allt framangreint sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndraumferðarlaga. Þess er krafistað ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar ogákærða Þorbjörg til sviptingar ökuréttinda samkvæmt 101. gr. umferðarlaga nr.50, 1987[.]“Ákærðu mættu bæði viðþingfestingu málsins, ásamt Heimi Erni Herbertssyni hrl., sem skipaður varverjandi beggja ákærðu að þeirra ósk. Var málinu frestað að ósk ákærðu. Viðfyrirtöku málsins þann 21. janúar sl., mættu ákærðu á ný fyrir dóminn, ásamtskipuðum verjanda sínum, og neituðu bæði sök. Aðalmeðferð málsins hófst þann19. apríl sl., en fresta varð aðalmeðferðinni þar sem boðað vitni mætti ekkitil þinghaldsins. Aðalmeðferð var framhaldið þann 3. maí sl., og var máliðdómtekið að henni lokinni. Þann 30. maí sl., var málið endurupptekið með vísantil 168. gr. laga nr. 88/2008. Eftir að fulltrúa ákæruvalds og verjanda ákærðugafst kostur á að gera athugasemdir til viðbótar fyrri málflutningi sínum varmálið tekið á ný til dóms. MálavextirKlukkan 11:42, miðvikudaginn 26.nóvember 2014, barst lögreglu tilkynning frá Neyðarlínu um árekstur íHveradalabrekku á Hellisheiði, eins og segir í frumskýrslu lögreglu. Þegarlögreglumenn komu á vettvang, um fimmtán mínútum síðar, hafi verið kalt í veðriog bjart og talsverður krapi og hálka á veginum. Um hafi verið að ræða áreksturþriggja bifreiða. Svo hafi virst sem ökumaður bifreiðarinnar [...], ákærðaÞorbjörg, sem hafi verið að aka vestur Suðurlandsveg, hafi misst stjórn ábifreiðinni í krapa með þeim afleiðingum að bifreiðin hafi farið yfir á öfuganvegarhelming og hafnað utan í bifreiðinni [...] og í framhaldinu hafnað framaná bifreiðinni [...]. Ákærða Þorbjörg, ökumaður bifreiðarinnar [...], hafi setið í bifreiðinni sem stöðvað hafði ávettvangi og verið í miklu andlegu áfalli, með skrámur á enni og aum í vinstrihandlegg. Ákærða hafi verið flutt á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans íFossvogi, þar sem tekin hafi verið blóðprufa úr henni að beiðni lögreglu. Þákemur fram í frumskýrslu að ekki hafi náðst að ræða við ákærðu á vettvangi.Rætt hafi verið við ökumann og farþega bifreiðarinnar [...] og við ökumannbifreiðarinnar [...], annan brotaþola í máli þessu. Ekki hafi verið unnt aðræða við farþega síðastnefndu bifreiðarinnar, einnig brotaþola í máli þessu,þar sem beita þurfti klippum til að ná henni úr bifreiðinni og var hún íkjölfarið flutt á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Við skoðunlögreglu á bifreið þeirri sem ákærða ók í umrætt sinn hafi mátt sjá aðbifreiðin var í afturhjóladrifi. Meðalgagna málsins eru ljósmyndir teknar á vettvangi þann 26. nóvember 2014. Annars vegar er um að ræða myndir lögreglu,og hins vegar myndir sem farþegi í bifreiðinni [...], tók. Á myndum lögreglusýna tvær myndir bifreiðina [...], tvær myndir bifreiðina [...], fjórar myndirafstöðu bifreiðanna [...] og [...] og tvær myndir bifreiðina [...] og sýnirönnur þeirra vinstri hjólbarða bifreiðarinnar. Auk þessa er yfirlitsmynd semsýnir afstöðu bifreiðanna þriggja. Meðal rannsóknargagna er uppdráttur afvettvangi sem unninn var af verkfræðistofunni Eflu. Gerðvar bíltæknileg rannsókn á bifreiðunum [...] og [...] að beiðni lögreglu og eruskýrslur C, bifvélavirkjameistara, unnar í nóvember 2014 til febrúar 2015,meðal gagna málsins. Skýrslunum fylgja ljósmyndir af bifreiðunum og einstökumhlutum þeirra. Bifreiðarnar voru skoðaðar á vettvangi og á Selfossi í desember2014. Í skýrslu C um bíltæknirannsókn ábifreiðinni [...], sem ákærða Þorbjörg ók umrætt sinn, kemur fram að um hafiverið að ræða bifreið af gerðinni [...] en árgerð kemur ekki fram. Bifreiðinhafi síðast verið færð til skoðunar þann 28. apríl 2014 og skyldi bifreiðinnæst færð til aðalskoðunar þann 1. febrúar 2015. Bifreiðin, sem ekin hafi verið262.516 km, hafi ekki verið í ökufæru ástandi. Hin bíltæknilega rannsókn tók, samkvæmt munnlegri beiðni lögreglu,til öryggisbúnaðar, sýnileika ökutækisins, útsýni ökumanns og möguleikaökumanns á að hafa fulla stjórn á ökutækinu í aðdraganda slyssins. Í samantektog niðurstöðu skýrslunnar kemur meðal annars fram: „Útsýni ökumanns var óhindrað í aðdraganda slyssins. Er þá miðað viðástand framrúðu, rúða í framhurðum og spegla. Þurrkubúnaður var í lagi.Ökuljósin voru í lagi fyrir slysið. Öryggisbúnaður fyrir ökumann var í lagi.Ökumannssætið var í eðlilegri stöðu og í lagi.“ Þá er gerð grein fyrirástandi hjólbarða, bæði hvað mynsturgerð, mynsturdýpt og burðargetu varðar.Fram kemur að bifreiðin hafi einungis verið í afturdrifi í aðdraganda slyssinsmiðað við stöðu rofa sem notaður er til að virkja fjórhjóladrifið. Þá er ískýrslunni gerð grein fyrir áhrifum þessa að mati skýrsluritara. Í lok samantektar segir: „Bíltæknirannsóknin leiddi í ljós að orsökslyssins megi fyrst og fremst rekja til ófullnægjandi ástands hjólbarða vegnagerðar þeirra, slits og stífleika ásamt því að ökutækið var aðeins íafturhjóladrifi í stað fjórhjóladrifs.“ Meðalgagna málsins er læknisvottorð D, sérfræðings í bráðalækningum, dagsett 27.mars 2015, vegna A, ökumanns bifreiðarinnar [...], sem leitaði á bráðamóttöku íkjölfar slyss. Í vottorði segir „Við skoðun er hann almennt vel vakandi meðgóða hreyfigetu og er ekki með sjáanlega áverka við fyrstu skoðun. Það ereðlileg hjarta- og lungnahlustun. En hann var með byrjandi mar á thorax vinstramegin að framan eftir beltið og er aumur þarna yfir rifjum vinstra megin“ Undirfyrirsögninni samantekt og álit segir: „Alendir í hörðum árekstri. Var íbílbelti og loftpúðar blésu fram. Hann virðist hafa sloppið vel frá þessumárekstri en hefur fengið rifbrot. En venjulegur gangur er að menn eru aumir ogveldur það þeim vandkvæðum í daglegu starfi svona fyrstu tvær vikurnar þar áeftir og tekur það sex vikur að gróa að fullu. Það er gríðar ólíklegt að hannhafi viðvarandi miska af þessu.“ Þá liggur frammi læknisvottorð D, dagsettsama dag, vegna B, farþega í framsæti bifreiðarinnar [...], sem einnig kom inná bráðamóttöku í kjölfar slyssins. Í vottorðinu segir: „Við komu er húnkvalin, aðallega með mikla verki í bringu sem versna við innöndun. Lífsmörk eruþó stabíl. Við skoðun á höfði er hún eðlileg. Við skoðun á hálsi var hún höfð íkraga af varfærnis ástæðum. Við skoðun á brjóstkassa sést ekki mar eftir bílbeltien hún var mjög aum þarna yfir bringubeininu. Hún hefur eðlilega skoðun áútlimum en kviður er harður. Á bráðamóttökunni fór hún beint í traumatölvusneiðmynd sem var tekin af höfði, hálsi, brjóstholi, kviðarholi oggrindarholi. Sú rannsókn reyndist eðlileg að frátöldu brotum á hryggjarliðum Th2 og Th 11. Einnig sást brot á bringubeini neðanverðu án hliðrunar.“Undirfyrirsögninni niðurstaða segir: „Sjúklingurvar í kjölfarið lögð inn á vegum almennar skurðdeildar til verkjastillingar.Hún lá þar inni frá 26.11 - 05.12.2014. Það var brösulegur gangur í legunni hjáhenni. Aðallega vegna verkja og hinsvegar vegna ógleði og tvísýni. Hún lýstieinnig svima. Í legunni fór hún aftur í tölvusneiðmynd af höfði þann 03.12. ogvar sú rannsókn eðlileg og í kjölfarið var gerð segulómun af höfðinu þann04.12. og reyndist sú rannsókn eðlileg líka. Hún var útskrifuð af spítalanumþann 05.12. og lagðist þá áfram inn á sjúkrahúsið á Selfossi í framhaldinu tileinkenna meðferðar. Þá hafði verið fengið álit bæði HNE lækna og taugalækna aukaugnlækna vegna hennar svima og þeirra vanda. Hennar einkenni skýrðust afheilahristingi sem hún hafði fengið við þennan áverka. Um framtíðar möguleikaog hennar afdrif eftir þetta slys er vont að ráða. Þar spilar það inn í að húnlá inni á sjúkrahúsinu á Selfossi þarna í kjölfarið á legunni á Landspítalanumog veit ég ekki alveg hvernig hennar líðan var við útskrift. Þar að auki erþetta enn flóknara þar sem hún var á leið í örorkumat vegna fyrra slyss í þessuafdrifaríka ferðalagi. Hennar fyrra heilsufar kemur eflaust til með að spilainn í en áður hefur hún verið greind með vefjagigt. Hafði reyndar fengiðloftbrjóst án skýringa áður og í nótum frá 2012 í spítalanum verið tekið framað hún hafði haft bakverki eða sögu frá tólf ára aldri. Brot eins og hún hafðiá hryggjarliðum gengur yfirleitt fremur vel með og ná flestir góðum bata og erufærir til allra verka og er þetta um það bil sex til tólf vikur sem að fólkglímir yfirleitt við verkina þar á eftir.Hvað varðar hennar brot á bringubeini að þá er það mjög sjaldgæft að það hafiviðvarandi veruleg áhrif á daglegt líf fólks en kemur þó fyrir að fólk hafióþægindi frá þessu svæði sem að í stöku tilfellum er viðvarandi við ákveðnarhreyfingar eða ákveðnar athafnir.“Á vettvangi tók lögregla skýrsluraf vitnunum E, ökumanni bifreiðarinnar [...], og farþegum bifreiðarinnar, þeim F, G og H. Ídesembermánuði sama ár tók lögregla skýrsluaf ökumanni bifreiðarinnar [...], A, og farþeganum B, vitninu I ogákærðu í máli þessu, Þorbjörgu Lilju Jónsdóttur. Auk ákærðu, Þorbjargar ogStefáns, gáfu skýrslu fyrir dómi vitnin E, F, G, H, A, B, I, D, sérfræðingur ábráðamóttöku Landspítala Háskólasjúkrahúss, C, bifvélavirkjameistari oghöfundur bíltæknirannsókna í máli þessu, og lögreglumennirnir J og K. Framburðurákærðu og vitna verður ekki rakinn,en vikið að honum í niðurstöðukafla að því leyti sem þörf krefur til úrlausnarmálsins. Niðurstaða Ákærða Þorbjörg Lilja JónsdóttirÁkærðu Þorbjörguer gefið að sök hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, skömmu fyrirhádegi miðvikudaginn 26. nóvember 2014, á leið sinni vestur Suðurlandsveg áHellisheiði orðið völd að árekstri við tvær bifreiðar sem komu úr gagnstæðriátt, eins og nánar greinir í ákæru. Fyrir liggur að atvikið átti sér stað ábeinum vegarkafla ofan við Hveradalabrekku þar sem ein akrein er í vesturátt entvær í austurátt. Akstursskilyrði,staðsetning bifreiða á vegi Ákærða lýstiakstursskilyrðum þannig að krapi eða slabb hafi verið milli akreina en ekkifljúgandi hálka. Bifreiðin hafi skyndilega byrjað að rása og lent á bifreið semkomið hafi úr gagnstæðri átt. Kvaðst ákærða alltaf hafa haft það átilfinningunni að sprungið hafi á bifreiðinni eða eitthvað gerst, eins og húnorðaði það, því skyndilega hafi hún misst alla stjórn og bifreiðin byrjað aðrása. Ökumaðurbifreiðarinnar [...], E, kvaðst hafa ekið á um 90 km hraða upp Hveradalabrekku.Þegar upp á heiðina kom kvaðst vitnið hafa lækkað ökuhraðann niður í um 70 km,þar sem aðstæður og færð hafi verið mjög erfið og gengið á með éljum. Vitniðtaldi að ekki hafi verið búið að moka akreinar í austur. Um 10-15 cm krapi hafiverið yfir veginum og hálka undir. Vitnið kvaðst hafa ekið á hægri akrein ogséð þegar bifreið ákærðu hafi byrjað að rása á eigin vegarhelmingi. Bifreiðin,sem hafi virst stjórnlaus og flotið, hafi snúist við og komið með afturendann ámóti bifreið vitnisins, en vitninu tekist að sveigja bifreið sinni út í kant.Það hafi þó ekki dugað til og bifreið ákærðu hafi lent utan í bifreið vitnisinsað aftan. Framburður annarra vitna um akstursaðstæður þegar slysið varð var ímeginatriðum samhljóða vitninu E Með vitninu E voru þrír farþegar. Vitnið Fkvað bifreiðinni [...] hafa verið ekið á hægri akrein. Vitnið, sem sat ífarþegasæti hægra megin að aftan, bar á sama veg og vitnið E, að gengið hafi ámeð éljum, og mikil hálka og slabb hafi verið á veginum. Vitnið G, sem sat ífarþegasæti við hlið bílstjóra, lýsti aðdraganda árekstrarins með svipuðum hættiog vitnið E, ákærða hafi misst stjórn á bifreiðinni sem hafi komið skautandi áská með stefnu beint á bifreið vitnisins, sem ekið hafi verið á hægri akrein.Gengið hafi á með éljum, hálka hafa verið á veginum og krapi, þ.e. á miðju og íköntum en hjólför auð. Vitnið H, sem sat í farþegasæti vinstra megin að aftan,kvað krapa hafa verið á veginum, en þó ekki mikinn. Þá hafi verið svolítillkrapi á milli akreina. Ökumaðurbifreiðarinnar [...], A, kvaðst hafa farið fram úr bifreið í Hveradalabrekkunnien verið kominn yfir á hægri akrein þegar upp á heiðina kom og séð að bifreiðákærðu hafi rásað á eigin vegarhelmingi. Síðan hafi bifreiðin komið á mótibifreið vitnisins „sikk sakkandi af hinniakreininni“, eins og vitnið orðaði það. Hafi bifreiðin fyrst skollið ábifreið vitnisins E, sem ekið hafi verið á undan bifreið vitnisins, og síðan íbeinu framhaldi lent framan á bifreið þeirri sem vitnið ók. Vitnið kvað skyggnihafa verið gott en svolítill slyddukrapi á veginum og dálítil hálka. Vitnið B,sem var farþegi í framsæti bifreiðarinnar [...], lýsti framúrakstri íHveradalabrekku með sama hætti og vitnið A og hafi bifreið þeirra verið á hægriakrein þegar upp á heiðina kom og áreksturinn varð. Vitnið kvað krapa hafaverið á veginum, en kvaðst ekki hafa séð aðdraganda árekstrarins. Vitnið I, semeinnig var á austurleið, kom á vettvang fljótlega eftir að slysið varð, minntiað krapi og hálka hafi verið á veginum og því óvarlegt að aka fram úrbifreiðum, en það hafi hún séð gerast í Hveradalabrekkunni. Vitnið oglögreglumaðurinn J, sem kom á vettvang, kvað krapa og hálku hafa verið áveginum, en vitnið minnti að sól hafi verið. Vitnið og lögreglumaðurinn K, semeinnig kom á vettvang, minnti að krapi hafi verið yfir veginum en nokkuð autt íhjólförum. Að öðru leyti mundi vitnið ekki eftir akstursskilyrðum. Í frumskýrslulögreglu, sem vitnið og lögreglumaðurinn J staðfesti fyrir dómi, erakstursskilyrðum á vettvangi lýst þannig: „Birtuskilyrði:Dagsbirta – Færð: Ísing – Umferð: lítil – Veður: hálfskýjað – Yfirborð vegar:Malbikað. [...] Annað/nánar Færð: 5cm krapi.“ Að mati dómsins staðfesta ljósmyndir sem lögregla tók ávettvangi stuttu eftir slysið framangreinda lýsingu í frumskýrslu lögreglu. Meðvísan til framburðar ákærðu Þorbjargar og vitnanna E, F, G, H, A, Bog vitnannaog lögreglumannanna J og K, sem fær stoð í framburði vitnisins I, þykirsannað að akstursskilyrði á vegi hafi í umrætt sinn verið eins og þeimer lýst í ákæru, þ.e. á vegi hafi verið krapi og vegurinn háll. Samkvæmtframburði vitnanna E, G, A og B þykir sannað að bifreiðunum [...] og [...] hafibáðum, í aðdraganda slyssins, verið ekið austur Suðurlandsveg á hægri akrein ená umræddum vegarkafla er eins og áður greinir tvær akreinar í austur. Þá erframburður vitnanna í samræmi við rannsóknargögn, þ.e. uppdrátt og ljósmyndiraf vettvangi. Þá þykir einnig sannað með vísan til framburðar ákærðu Þorbjargarog vitnanna E, G og A að ákærða hafi, þar sem hún ók bifreiðinni [...] á eiginvegarhelmingi, misst stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að bifreiðin fóryfir á rangan vegarhelming og hafnaði fyrst utan í bifreiðinni [...] og síðan ábifreiðinni [...] sem ekið var á eftir fyrrnefndu bifreiðinni. Með vísan tilalls þessa hefur ákærða Þorbjörg gerst brotleg við 1. mgr. 14. gr. umferðarlaganr. 50/1987. Ákærða bar fyrirdómi að hafa daglega í rúmt ár leitt hugann að því af hverju bifreiðin hafiskyndilega byrjað að rása. Tilfinning hennar hafi alltaf verið sú að sprungiðhafi á bifreiðinni eða eitthvað gerst, enda hafi hún skyndilega misst allastjórn og bifreiðin farið að rása. Í yfirheyrslu hjá lögreglu stuttu eftirslysið greindi ákærða ekki frá framangreindri tilfinningu sinni. Fyrir liggur aðeftir slysið var enginn loftþrýstingur í hægri framhjólbarða bifreiðarinnar [...].Eins og áður greinir gerði vitnið C bíltæknirannsókn á bifreiðinni [...] semhann staðfesti fyrir dómi. Á ljósmyndum sem fylgdu rannsókninni eru myndir semsýna að umræddur hjólbarði var loftlaus. Í bíltæknirannsókninni kemur fram aðinnri hlið felgunnar hægra megin að framan hafi verið verulega aflöguð ogeinnig má sjá það á mynd af umræddri felgu sem fylgdi rannsókninni. Þá sýnamyndir sem vitnið C tók af bifreiðinni á vettvangi ákomur á stuðara, brettakantog ljósker hægra megin að framan sem benda til að aðalákoma eftir áreksturinnhafi verið hægra megin að framan enminni ákomur voru einnig vinstra megin. Bíltæknirannsóknin ber með sér að hægrihjólbarði að framan hafi sérstaklega verið skoðaður. Átta ljósmyndir sýnafjögur mismunandi svæði af innanverðumhjólbarðanum og tekið er fram í texta með öllum myndunum að engar skemmdirséu á hjólbarðanum. Vitninu C var kynntur framangreindur framburður ákærðufyrir dómi. Vitnið kvað engar skemmdir hafa verið sjáanlegar á umræddumhjólbarða og taldi hann vandséð að sprungið hafi á hjólbarðanum enda hafiástand hjólbarðans hvorki gefið vísbendingar um slíkt né að ekið hafi verið áhonum loftlitlum eða loftlausum. Vísaði vitnið í því sambandi til mynda afinnanverðum hjólbarðanum sem lýst hefur verið hér að framan. Ítrekað aðspurthvort ummerki á hjólbarðanum hafi bent til þess að sprungið hafi á hjólbarðanumáður en áreksturinn varð kvað vitnið svo ekki hafa verið, engar vísbendingarhafi verið finnanlegar á hjólbarðanum. Þá kvað vitnið að aflögun felgunnar áhægra framhjóli bifreiðarinnar hafi myndast við högg, slíkt gerist ekki íakstri við aðstæður eins og þær voru umrætt sinn, þ.e. ekki hafi verið um aðræða gróft malarlag. Hins vegar sé hægt að höggva sundur hjólbarða á grófuyfirlagi. Að mati dómsinsfór fram viðhlítandi rannsókn á hinum loftlausa hjólbarða hægra megin að framanog tilheyrandi felgu. Það er mat dómsins með vísan til framangreindrarannsóknargagna, þess að engar skemmdir voru finnanlegar á hjólbarðanum ogframburðar vitnisins C fyrir dómi, að ekkert sé fram komið í málinu sem leiðirmeð skynsamlegum hætti til þess að skýring sú sem ákærða vakti fyrst máls á viðaðalmeðferð málsins megi rekja til þess að bifreiðin hafi byrjað að rása áveginum. Ástand hjóla, burðarþolEins og áður greinir er ákærðugefið að sök að hafa í umrætt sinn ekið bifreiðinni á hjólbörðum sem höfðu slæmáhrif á aksturseiginleika bifreiðarinnar vegna of mikils burðarþols þriggjahjólbarða af fjórum. Það skal tekið framað í bíltæknirannsókninni kom fram að engar upplýsingar hafi verið um burðarþolhjólbarða vinstra megin að aftan. Í skýrslunni er yfirlitstafla um ástandhjólbarða bifreiðarinnar. Þar og í 6. kafla rannsóknarinnar, sem fjallar umhjólbarða og felgur, er gerð grein fyrir ýmsum atriðum tengdum hjólbörðumbifreiðarinnar. Þar kemur fram að í umrætt sinn hafi allir hjólbarðarbifreiðarinnar verið af sömu gerð, þ.e. Toy Winter Tranpath S1 af stærðinni275/65 R17 og hafi loftþrýstingur verið 33 psi að undanskildum hjólbarða hægramegin að framan sem enginn loftþrýstingur var í eftir slysið eins og áður errakið. Þá er í rannsókninni gerð grein fyrir því að framleiðandi bifreiðarinnargefi upp tvær stærðir hjólbarða, þ.e. 235/70 R16 og 255/65 R17, og hafi þærupplýsingar komið fram á miða við vinstri framhurð bifreiðarinnar. Burðargetaþriggja af fjórum hjólbörðum sem undir bifreiðinni voru hafi verið 1.215 kgmiðað við loftþrýsting 44 psi, en uppgefinn burður þeirra dekkja semframleiðandi gefi upp sé 950 kg til 1.060 kg. Um þetta segir íbíltæknirannsókninni: „Hjólbarðarnir semvoru á [...] voru gerðir fyrir 580 kg. til 1.060 kg. meiri þunga samanlagt enhjólbarðarnir sem framleiðandi ökutækisins gefur upp.“ Um áhrif framangreindra atriða,þ.e. of mikils burðarþols þriggja af fjórum hjólbörðum bifreiðarinnar, kom framí framburði vitnisins C að framangreindir þrír hjólbarðar hafi verið gerðirfyrir meiri þunga en þeir hjólbarðar sem framleiðandi bifreiðarinnar hafi gertráð fyrir að væru notaðir, þ.e. 580 kg til 1.060 kg samanlagt. Kvað vitniðmiklu skipta að farið sé eftir fyrirmælum framleiðanda um dekkjastærð vegnamikilvægi grips hjólbarðanna við yfirborð vegar og áhrifa á stífleikadekkjanna, en sé stífleiki of mikill missi hjólbarðinn viðnám við yfirborðið.Þá hafi það einnig áhrif á aksturseiginleika bifreiðarinnar ef ekki er fariðeftir fyrirmælum framleiðanda að þessu leyti. Bifreið verði óstöðugri á vegi ogeigi það sérstaklega við í hálku ogsnjó. Þá séu hjólbarðar sem gerðir eru fyrir of mikinn burð stífari, líkagúmmíið í slitflötunum, og þar með eigi hjólbarðarnir erfiðara með að laga sigað yfirborðsfleti. Varðandi hjólabúnaðbifreiðarinnar er í ákæru vísað til 1. mgr., sbr. 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga.Í 1. mgr. greinarinnar segir að ökutæki skuli svo gert og því haldið í þannigástandi að nota megi án þess að af því leiði hætta eða óþægindi fyrir aðra eðaskemmd á vegi. Þá segir í 3. mgr. að ökumaður skuli gæta þess, að ökutæki sé ígóðu ástandi og eru í ákvæðinu nefnd í dæmaskyni nokkur atriði. Einnig er íákæru vísað til reglugerðar nr. 822/2004 um gerð og búnað ökutækja með síðaribreytingum, en reglugerðin er meðal annars sett samkvæmt heimild í 60. gr. umferðarlaga.Í upphafi reglugerðarinnar, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 377/2013, sem berheitið inngangur, gildissvið og markmið, segir að markmið með reglugerðinni séað tryggja umferðaröryggis- og umhverfissjónarmið. Kveði reglugerðin m.a. á umtæknilegar kröfur þegar ökutæki eru skráð hér á landi, ásamt kerfum, íhlutum ogaðskildum tæknieiningum sem ætluð séu í ökutæki. Þá eru í reglugerðinni samræmdviðmið til þess að auðvelda skráningu, sölu og notkun ökutækja á Evrópskaefnahagssvæðinu, ásamt því að kveða á um kröfur um tæknilegt ástand ökutækja ínotkun. Hér að framan hefur verið gerðgrein fyrir því sem fram kemur í bíltæknirannsókn bifreiðarinnar [...] varðandiburðarþol þriggja hjólbarða af fjórum og framburði vitnisins C um ætluð áhrif áaksturseiginleika bifreiðarinnar. Óumdeilt er að hjólbarðar að framan og hægramegin að aftan hafi verið stærri en framleiðandi bifreiðarinnar gerir ráðfyrir. Ákæruvaldið telur að of mikið burðarþol þriggja af fjórum hjólbörðumbifreiðarinnar hafi haft slæm áhrif á aksturseiginleika bifreiðarinnar og þarsem bifreiðin hafi verið þannig búin hafi ákærða brotið 1. mgr., sbr. 3. gr.59. gr. umferðarlaga, sbr. 16.00 4. tölulið reglugerðar nr. 822/2004, en þarsegir að ökutæki megi ekki hafa hjól sem hafa slæm áhrif á aksturseiginleikaþess. Að mati dómsins er framangreint reglugerðarákvæði, sem ætlað er að kveðanánar á um þau atriði sem 1. mgr. 59. gr. umferðarlaga tekur til, svo almenntorðað að það fullnægir ekki kröfum sem gera verður til skýrleika refsiheimilda.Þá liggur fyrir samkvæmt tækniupplýsingum úr ökutækjaskrá um burðargetu fremriog aftari ás bifreiðarinnar, að burðarþol hjólabarða bifreiðarinnar hafi svaraðtil a.m.k. mesta leyfðs ásþunga ökutækisins eins og kveðið er á um í grein16.00. 3. tölulið reglugerðar nr. 822/2004.Ástandhjólbarða – mynstursdýpt o.fl.Ákærðu er einnig gefið að sök aðhafa ekið bifreiðinni [...] vanbúinni til vetraraksturs vegna ástands hjólbarðasem í fyrsta lagi hafi verið án vetrarmynsturs sem veitt hafi fullnægjandiviðnám, í öðru lagi hafi mynstur á slitflötum hjólbarðanna verið ósambærilegtsökum misslits og í þriðja lagi hafi mynsturdýpt hjólbarða hægra megin aðframan verið undir slitmörkum. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst ákærða ekkihafa hugað að hjólabúnaði bifreiðarinnar áður en hún fór af stað umrætt sinn ogekkert hafa vitað um ástand hans. Hún hafi ekið bifreiðinni frá heimili sínufyrr um morguninn í Hveragerði og ekkert hafi þá verið athugavert viðbifreiðina. Ákærða kvaðst oft aka bifreiðinni og oft fara um Hellisheiði. Verður fyrst fjallað um þannhluta ákæru er lýtur að því að mynstursdýpt hjólbarða hægra megin að framanhafi verið undir slitmörkum. Samkvæmt bíltæknirannsókninni var dýpt mynsturs íhjólbörðunum mæld á þremur stöðum, á miðjum svokölluðum bana eða slitfletihjólbarðans og á ytri og innri brún hjólbarðans. Samkvæmt þeim mælingum mældistmynstursdýpt á hjólbarða hægra megin að framan sem hér segir. Á miðjumslitfleti mældist mynstursdýpt 3,8 mm, á ytri brún 2,0 mm og á innri brúnmældist mynstursdýpt 4,8 mm. Vitnið C lýsti fyrir dómi hvernighann hafi staðið að rannsókn á mynsturdýpt hjólbarðanna og tengdum atriðum. Tilað mæla dýpt raufa í hjólbarðanum kvaðst vitnið hafa annars vegar mælt sem næstmiðju hjólbarðans og hins vegar nærri brúnum, nánar tiltekið 25 millimetra frábrúnum. Umrætt svæði gegni mikilvægu hlutverki varðandi grip á vegi en það semutar er skipti frekar máli þegar teknar eru beygjur. Kom fram hjá vitninu að íbeinum akstri skipti þessi 75% breidd af slitfletinum eða bananum mjög miklumáli. Aðspurt hvort mælingar vitnisins hafi verið teknar innan 75%slitflatarins kvað vitnið svo hafa verið. Verjandi kynnti vitninu grein 16.015. tölulið reglugerðar nr. 822/2004, sbr. a-lið 2. gr. reglugerðar nr.736/2014, þar sem gerð er krafa um tilskilda dýpt á aðalmynstri hjólbarða, þ.e.grófa mynstrinu á miðhluta slitflatarins sem þekur þrjá fjórðu (75%) af breiddhans, og grein 16.11 1. tölulið, sbr. c-lið 2. mgr. reglugerðar nr. 736/2014,þar sem kveðið er á um að mynstursdýptfólksbifreiðar skuli vera a.m.k. 3,0 mm á tímabilinu frá og með 1. nóvember tilog með 14. apríl. Í framhaldinu var vitnið spurt hvort mynstursdýpt á dekkjunumhafi einhvers staðar verið minni en framangreint 3 mm lágmark tilgreinir.Svaraði vitnið því til að hann hafi í skýrslu sinni eingöngu upplýst umástandið og dregið þá ályktun að hjólbarðar bifreiðarinnar hafi verið óviðeigandiþar sem þeir voru slitnir, það sé annarra að fjalla um lög og reglur. Þá komfram hjá vitninu að hann gefi upp slit nær jöðrum ef það skipti máli til aðupplýsa aflagaða hjólastillingu og aflagaða stöðu hjóla. Kvaðst hann hafa notaðskíðmál eða rennimál sem mæli 1/10 úr millimetra við mælingarnar. Um ástæðurþess að hjólbarðarnir hafi verið misslitnir kvað vitnið það tilkomið vegnanotkunar, gæða hjólbarða og áhrifa mismunandi loftþrýstings. Samkvæmt bíltæknirannsókninni varstærð þeirra hjólbarða sem undir bifreiðinni [...] voru umrætt sinn 275/65 R17,þ.e. breidd hljóðbarðans var 275 mm. Í gögnum frá söluaðila hjólbarðanna, semliggja frammi í málinu, kemur fram að heildarbreidd hjólbarða sömu stærðar,þ.e. 275/65, sé 279 mm. Í grein 16.01 5. tölulið reglugerðar nr. 822/2004, sbr.a- lið 2. gr. reglugerðar nr. 736/2014, sem tók gildi þann 1. nóvember 2014,eða stuttu áður en slysið varð, er gerð krafa um að mynsturdýpt á grófa mynstri75% miðhluta slitflatar hjólbarða sé ekki undir tilskilinni dýpt, þ.e. 3,0 mmeins og áður er rakið Til að ganga úr skugga um að hvergi á 75% hluta miðhlutaslitflatarins hafi dýpt grófa mynstursins verið undir tilskilinni dýpt, hefði ítilviki því sem hér um ræðir þurft að mæla sem nemur 34,37 mm frá brúnhjólbarða að breiddinni 275 mm, en ekki 25 mm eins og vitnið C upplýsti fyrirdómi að gert hafi verið. Sé miðað við að hjólbarðinn hafi verið 279 mm aðbreidd hefði þurft að mæla 34,88 mm frábrúnum til þess að ná yfir 75% slitflatarins. Að öllu framansögðu virtu er þaðmat dómsins að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna að mynsturdýpt hjólbarðabifreiðarinnar [...], hægra megin að framan, hafi verið undir slitmörkum einsog segir í ákæru. Sá vafi sem uppi er um í málinu og lýtur að því hvernigstaðið var að mælingum á mynsturdýpt umrædds hjólbarða verður að skýra ákærðu íhag, sbr. 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008. Þá verður fjallað um það hvortbifreiðin [...] hafi verið búin hjólbörðumán vetrarmynsturs sem veitt hafi fullnægjandi viðnám og að mynstur áslitflötum hjólbarðanna hafi verið ósambærilegt sökum misslits. Í skýrsluákærðu fyrir dómi kom fram að hún hafi ekki hugað að hjólabúnaði bifreiðarinnarumræddan dag og ekki verið kunnugt um mynstursdýpt eða hvort hjólbarðarnirhentuðu til vetraraksturs. Fyrir liggur að hjólbarðar bifreiðarinnar voru afgerðinni Toy Winter Tranpath S1. Lýsir höfundur bíltæknirannsóknarinnar mynstrihjólbarðanna þannig að um hafi verið að ræða vatnslosandi milligróft mynstur.Þá hafi hjólbarðarnir verið með merkingunni M+S, sem mun standa fyrir „mud and snow“. Allir hjólbarðar hafiverið framleiddir árið 2010, nánar tiltekið hafi hjólbarði á vinstra framhjóliverið framleiddur í 31. viku ársins en hinir þrír í 40. viku ársins. Nánar er fjallað um framangreinda þætti í 6.kafla bíltæknirannsóknarinnar og áðurnefndu yfirliti í skýrslunni um ástandhjólbarða. Þá segir í samantekt og niðurstöðum bíltæknirannsóknarinnar: „Gerð og ástand hjólbarða var óviðeigandi.Ekki var um snjóhjólbarða að ræða heldur voru svonefndir heilsárs hjólbarðarnotaðir sem nær væri að kalla hjólbarða með milligrófu vatnslosandi mynstri.Hjólbarðarnir voru slitnir og var minnsta dýpt mynsturs 2,0 mm í hjólbarðanumhægra megin að framan.“ Þá vísar skýrsluhöfundur til tveggja mynda, annarsvegar mynd af dekki af gerðinni Good Year Ultra Grip Ice2, sem metinn sé bestiónegldi snjóhjólbarðinn í viðurkenndum könnunum til notkunar á ís og snjó og ávotu malbiki, en tekið fram að hjólbarðinn sé ekki ætlaður á jeppa, og hinsvegar mynd af hjólbarða bifreiðarinnar [...]. Þá segir: „Tilgangur með samanburði á hjólbörðunum er einungis að vekja athygli áhve miklu máli skipti að hafa rétt mynstur og rétta gerð af hjólbörðum áökutækjum. [...] Gerð mynsturs, slithjólbarðanna og burðargeta og þar með mun meiri stífleiki þeirra gerði þá[þ.e. hjólbarða á bifreiðarinnar [...]] verulegaóheppilega við aðstæður þar sem blautur snjór var á veginum þegar slysið varð.Ástand hjólbarðanna olli því að ökutækið flaut á slabbinu og náði ekkifullnægjandi gripi við yfirborð vegar.“ Í skýrslu vitnisins C fyrir dómikom fram að um hafi verið að ræða svokallaða heilsárshjólbarða sem séu ekkitaldir fullnægjandi á norðlægum slóðum. Vísaði hann í því sambandi til heilurandarinnar á miðju hjólbarðanna sem hafi það í för með sér að snjór losni ekkifrá heldur þrýstist undir. Hafi því ekki verið um að ræða viðurkenntvetrarmynstur á hjólbörðunum. Vitnið kvaðst kalla mynstur eins og það sem veriðhafi á hjólbörðum bifreiðar ákærðu milligróft. Gróft mynstur sé hins vegarþannig að takkar eru algerlega aðskildir. Þegar um sumardekk sé að ræða sémeiri samfella í mynstrinu.Ákæruvaldið vísar einnig til 1.mgr., sbr. 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga hvað varðar ástand hjólbarðabifreiðarinnar [...], sbr. grein 16.02 1. tölulið reglugerðar nr. 822/2004 meðsíðari breytingum, þar sem segir meðal annars að þegar snjór eða ísing er ávegi skal hafa snjókeðjur á hjólum eða eftir akstursaðstæðum annan búnað, t.d.grófmynstraða hjólbarða (vetrarmynstur) með eða án nagla, sem veitt geturviðnám. Þó svo það sé niðurstaða bíltæknirannsóknarinnar að hjólbarðarbifreiðarinnar [...] hafi ekki verið snjóhjólbarðar heldur svonefndirheilsárshjólbarðar, sem nær væri að kalla hjólbarða með milligrófu vatnslosandimynstri, er til þess að líta aðumræddir hjólbarðar voru með merkinguna „VinterTranpath“ eins og sjá má af myndum af hjólbörðunum sem fylgdubíltæknirannsókninni. Þá vísar merking í yfirliti um ástand hjólbarðanna tilþess að um sé að ræða svokölluð M+S dekk, þ.e. „Mud and Snow“. Í upplýsingum söluaðila hjólbarðanna, sem eru meðalgagna málsins, kemur meðal annars fram að um sé að ræða dekk fyrir vetrarhörku,ís og snjó, slabb og slyddu. Verður því ekki fallist á það með ákæruvaldinu aðhjólbarðar bifreiðarinnar hafi ekki verið með vetrarmynstri. Hins vegar liggurfyrir að um notaða hjólbarða var að ræða. Þá er fram komið að hjólbarðarnirvoru framleiddir árið 2010. Meðákærði, Stefán, kvað umrædda hjólbarða hafaverið setta undir bifreiðina í febrúar 2011 og ekið á þeim fram til þess aðskipt hafi verið yfir í sumardekk það árið. Þá hafi dekkin verið í notkun yfirvetrartímann árin 2011-2012 og2012-2013. Haustið 2013 hafi þeir aftur verið sett undir bifreiðina og ekið áþeim þar til slysið varð í nóvember 2014. Kom fram hjá meðákærða að staðið hafitil að fá ný dekk og þess vegna hafi þau verið notuð sem sumardekk sumarið2014. Aðspurður af hverju hann hafi ætlað að fá ný dekk undir bifreiðina kvaðstmeðákærði hafa talið að þau væru orðin slitin og því hafi hann ekki viljað notaþau sem snjódekk allan umræddan vetur. Hann hafi hins vegar talið þau ínægilega góðu ástandi til að nota þau fram á haustið auk þess sem bifreiðinværi búin fjórhjóladrifi. Hins vegar hafi ekki hvarflað að honum að ástanddekkjanna væri ólögmætt, en ákærði Stefán kvaðst reglulega skoða ástand þeirra.Meðal rannsóknargagna eruljósmyndir teknar af öllum hjólbörðum bifreiðarinnar [...]. Bera myndirnargreinilega með sér að slitflötur allra hjólbarðanna er nokkuð mikið slitinn,mynstur víða útmáð auk þess sem slit er nokkuð misjafnt. Þá sýnir nærmynd afhjólbarða hægra megin að aftan greinilega mismikið slit á þeim hluta slitflatarsem myndin sýnir. Myndunum til staðfestingar eru mælingar sem vitnið C gerði ádýpt mynsturs hjólbarðanna, en hann mældi hvert dekk á þremur stöðum, á miðjumslitfleti og 25 mm frá brún hjólbarðans beggja megin eins og lýst hefur veriðhér að framan. Þó svo sú mæling hafi að mati dómsins ekki sýnt mynstursdýptinnan 75% breiddar miðhluta slitflatar hjólbarðans, eins og áður er gerð greinfyrir, liggur fyrir að mynsturdýpt á miðjum slitfletinum var 3,4 mm áhjólbörðum vinstra megin bæði að framan og aftan, eða aðeins 0,4 mm yfirtilskylda mynsturdýpt. Þetta má greinilega sjá á myndum af umræddum hjólbörðumsem fylgdu bíltæknirannsókninni, þ.e. þvermynstur á samfelldri mynstursrönd ámiðjum slitfleti er að hluta til afmáð með öllu á afturhjólbörðum og á hægrihjólbarðanum er þvermynstrið verulega afmáð. Þykir nægilega sannað, bæði meðvísan til mælinga á mynstursdýpt og ljósmynda af hjólbörðum bifreiðarinnar,framburðar meðákærða Stefáns um notkunartíma hjólbarðanna, að mynstur á öllumhjólbörðum bifreiðarinnar hafi verið misslitið og ósambærilegt. Með vísan til þessa og mikillarnotkunar hjólbarðanna þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að ástand hjólbarðabifreiðarinnar [...] hafi verið slíkt að þeir hafi ekki getað veitt viðnám viðaðstæður eins og voru á Suðurlandsvegi umrætt sinn og rakið hefur verið hér aðframan. Verður ákærða Þorbjörg þvísakfelld fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga, sbr. grein16.02 1. tölulið reglugerðar nr. 833/2004. Drifbúnaður Í ákæru er á þvíbyggt að ákærða hafi í umrætt sinn einungis ekið bifreiðinni, sem búin varfjórhjóladrifi, í afturdrifi og að það hafi með öðru orðið þess valdandi aðákærða missti stjórn á bifreiðinni. Myndir sem fylgdu bíltæknirannsókninni ogteknar voru af bifreiðinni [...] á slysstað sýna neðri hluta mælaborðsbifreiðarinnar. Þar má meðal annars sjá rofa sem býður upp á fjóra möguleikahvað drifbúnað varðar, þ.e. 2WD, AUTO, 4H og 4L0. Í niðurstöðukafla bíltæknirannsóknarinnar,sem ber heitið aflrás, segir: „Á slysstaðvar gírstöngin í N- hlutlaus. Ökutækið var í afturdrifi.“ Í niðurstöðubíltæknirannsóknar C S. Konráðssonar segir: „Ökutækið var einungis í afturdrifi í aðdraganda slyssins miðað viðstöðu rofa sem notaður er til að virkja fjórhjóladrifið. Verulegar líkur eru áað ástand hjólbarðanna, ásamt því að ökutækið var aðeins í afturdrifi, hafidregið verulega úr möguleikum ökumanns að hafa fullnægjandi stjórn á ökutækinuí aðdraganda slyssins.“ Ákærða var bæði hjá lögreglu ogfyrir dómi innt eftir því í hvaða drifi hún hafi ekið bifreiðinni í umrættsinn. Í skýrslugjöf hjá lögreglu þann 16. desember 2014, sem dómari hefur kynntsér hljóðupptökur af, kom fram hjá ákærðu að bifreiðin væri fjórhjóladrifin ogdrifbúnaði bifreiðarinnar stjórnað með rofa. Aðspurð hvort hún myndi eftir þvíhvernig rofinn hafi verið stilltur sagði vitnið „Hann var að ég held í 2D“ Þá staðfesti ákærða þá fullyrðinguyfirheyranda að bifreiðin hafi sennilega ekki verið í fjórhjóladrifi.Framburður ákærðu var nokkuð á annan veg í skýrslutöku fyrir dómi. Kvaðstákærða hafa staðið í þeirri trú að bifreiðin hafi verið í fjórhjóladrifinu þvívið aðstæður eins og þennan dag voru á Hellisheiði sé bifreiðin annað hvortstillt á AUTO eða fjórhjóladrif. Þá stilli hún yfirleitt á fjórhjóladrif þegarhún fari yfir heiðina. Fyrir dómi var ákærðu kynnt samantekt lögreglu afskýrslutöku af henni á rannsóknarstigi, sem reyndar er ekki að öllu leyti ísamræmi við það sem fram kemur á hljóðupptöku, vísaði ákærða til þess að húnhafi verið í algjöru áfalli í umræddri skýrslutöku og ítrekaði að hún myndiekki hvort hún hefði sett bifreiðina í fjórhjóladrif fyrir umræddan akstur. Íframburði meðákærða Stefáns kom fram að hann hafi í stuttu símtali við ákærðuÞorbjörgu umræddan morgun sagt að það borgaði sig að vera með bifreiðina ífjórhjóladrifi og tók ákærði fram að þau væru alltaf með bifreiðina ísvokölluðu sídrifi, þ.e. á AUTO stillingu. Fyrir dómi kvað vitnið Cáðurnefndan rofa hafa við skoðun vitnisins á vettvangi sýnt að bifreiðin hafiverið í afturhjóladrifi og hafi rannsóknarlögreglumaður á vettvangi staðfest aðsvo hafi verið þegar lögregla kom á vettvang. Í frumskýrslu lögreglu, semskýrsluritari vitnið og lögreglumaðurinn J staðfesti fyrir dómi, kemur fram aðbifreiðin hafi verið í afturhjóladrifi þegar lögregla kom á vettvang Íframburði vitnisins C kom fram að stilling fyrir fjórhjóladrif í umræddribifreið hafi verið 4H. Ekki þurfi mikið átak til að færa rofann úr 2WD yfir í4H, en rofinn hrökkvi þó ekki af sjálfu sér á milli stillinga. Orðrétt sagðivitnið í framhaldi af spurningu fulltrúa ákæruvaldsins um ástand hjólbarða. „Já, bílinn byrjar að fljóta í þessum snjó ogí þessu slabbi sem er á veginum og af því að hann er ekki í framhjóladrifi þáverður hann eiginlega stjórnlaus að framan og þó að það sé kannski öfugmæli, aðþá byrjar, þá er framhlutinn að elta afturhlutann í þeim skilningi að hann erstjórnlaus“ Aðspurður hvort það hafi áhrif á aksturseiginleika hvortbifreið er í fjórhjóladrifi eða bara í afturdrifi, svaraði vitnið. „Það hefði alveg skipt sköpum skiptir alvegsköpum sko.“ Þá kom fram hjá vitninu að ekkert í búnaði bifreiðarinnar,fyrir utan að bifreiðin hafi verið í afturdrifi og hjólbarðar slitnir, hafigefið til kynna ástæðu þess að bifreiðin byrjaði að rása á veginum. Á mynd sem fylgir áðurnefndribíltæknirannsókn bifreiðarinnar [...], og sýnir gírstöng bifreiðarinnar, má sjáeftirtaldar stillingar fyrir gírstöng: P, R, N og D. Sýnir myndin, sem tekinvar á slysstað, að gírstöngin er stillt á N, eða hlutlaust eins og áður ergetið. Alkunna er að táknið P stendur fyrir „park“ eða stöðvun, R fyrir„return“ eða afturábak og D fyrir „drive“ eða aka. Er því ljóst að þegarbifreið ákærðu stöðvaðist í kjölfar áreksturs við síðari bifreiðina, þ.e. [...],hefur gírstöng bifreiðarinnar verið færð úr D yfir í N, eða með öðrum orðumsett bifreiðina í hlutlausan gír. Hvort þá hafi einnig verið átt við rofa þannsem notaður er til að stilla mismundandi drif bifreiðarinnar liggur hins vegarekkert fyrir um en við komu lögreglu á vettvang var stillt á afturhjóladrifeins og áður segir. Fram kom í málflutningi fulltrúaákæruvaldsins að það sé út af fyrir sig ekki refsivert að aka fjórhjóladrifinnibifreið í afturdrifi. Hins vegar sé á því byggt í ákæru að þar sem bifreiðákærðu hafi ekki verið í fjórhjóladrifi hafi það með öðru haft þær afleiðingarað ákærða missti stjórn á bifreiðinni. Sönnunarbyrði um að svo hafi veriðhvílir á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008. Ákærða bar viðminnisleysi hvað varðar drifsetningu bifreiðarinnar fyrir dómi en taldi viðyfirheyrslu hjá lögreglu að bifreiðin hafi ekki verið í fjórhjóladrifi. Fyrirdómi vísað ákærða til þess að hún hafi, fyrr um morguninn, ekið frá heimilisínu í Ölfusi til vinnu í Hveragerði og þá hafi ekkert verið athugavert viðbifreiðina. Í þessu sambandi verður ekki fram hjá þeirri staðreynd litið aðakstursskilyrði að vetrarlagi eru mun verri á Hellisheiði en í byggð. Íframburði vitnisins E sem sá aðdraganda þess að ákærða missti stjórn á bifreiðsinni, kom fram að bifreið ákærðu hafi virst stjórnlaus og flotið á veginum oghafi bifreiðin snúist við og komið með afturendann á móti bifreið vitnisins.Fær framangreindur framburður vitnisins E stoð í framburði vitnisins G, sem satí farþegasæti við hlið E, og A, ökumanns bifreiðar sem ekið var næst á eftirbifreið E. Þykir framangreint staðfesta að bifreiðin [...] hafi veriðstjórnlaus að framan þegar hún kom yfir á vegarhelming fyrir umferð íausturátt. Með vísan til þess og framburðar vitnisins C hér að framan, þykirhafið yfir skynsamlegan vafa, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að bifreiðinni [...]hafi í umrætt sinn einungis verið ekið í afturhjóladrifi.Ökuhraði ÁkærðuÞorbjörgu er gefið að sök að hafa ekið bifreiðinni [...] of hratt miðað viðaðstæður. Ákærða kvaðst bæði hjá lögreglu og fyrir dómi hafa ekið bifreiðinnimeð 80-90 km hraða umrætt sinn. Fyrir dómi kvaðst ákærðu ekki hafa fundist aðhún æki of hratt eða ógætilega. Í 1. mgr. 36. gr. umferðarlagasegir að ökuhraða skuli jafnan miða við aðstæður með sértöku tilliti tilöryggis annarra. Þannig skuli ökumaður miða hraðann við gerð og ástand vegar,veður, birtu, ástand ökutækis og hleðslu, svo og umferðaraðstæður að öðruleyti. Má hraðinn aldrei verða meiri en svo að ökumaður hafi fullt vald áökutækinu og geti stöðvað það á þeim hluta vegar framundan, sem hann sér yfirog áður en kemur að hindrun, sem gera má ráð fyrir. Þá segir í h-lið 2. mgr.36. gr. að sérstök skylda hvíli á ökumanni að aka nægilega hægt miðað viðaðstæður þegar vegur er blautur eða háll. Varðandi ökuhraða bifreiðar ákærðu íumrætt sinn verður ekki á öðru byggt en framburði ákærðu sjálfrar. Þó svoekkert hafi fram komið í málinu um að ákærða hafi í umrætt sinn ekið áofsahraða, er það vafalaust að mati dómsins að ákærða hafi við þær aðstæður semvoru á Suðurlandsvegi umrætt sinn, en á veginum var krapi og hálka, ekki ekiðnægilega hægt í ljósi þess í fyrsta lagi að bifreiðin var búin slitnumhjólbörðum, sem ekki veittu viðnám við hinar erfiðu akstursaðstæður, og í öðrulagi að bifreiðinni var einungis ekið í afturdrifi. Verður ákærða Þorbjörg þvísakfelld fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. h-lið 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr.50/1987. Vegna krafna um skýrleika refsiheimilda verður ákærðu ekki gerð refsingfyrir brot gegn 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga, sbr. dóm Hæstaréttar frá 3.desember 2015 í málinu nr. 60/2015. Áverkarökumanns og farþega bifreiðarinnar [...]Í ákæru segir aðökumaður bifreiðarinnar [...], A hafi hlotiðrifbeinsbrot við áreksturinn. Vitnið D læknir lýsti því fyrir dómi aðvið komu á bráðamóttöku hafi A verið með áverka á brjóstholi áöryggisbeltissvæðinu og byrjandi vott að mari. Lungnamynd hafi verið eðlileg ogtók vitnið fram að rifbrot sjáist illa á slíkum myndum, e.t.v. í 60% tilvika.Því hafi farið fram klínískt mat. Fram kom hjá vitninu að stundum geti veriðerfitt að greina milli mars og rifbrots. Ítrekað aðspurt af verjanda kvaðvitnið það hafa verið hans mat að A hafi rifbrotnað umrætt sinn, en hvort svo hafi í reynd verið sé ekki hægt aðfullyrða með óyggjandi vissu. Með vísan til framburðar vitnisins D þykir ekkiframkomin lögfull sönnun þess að ökumaður bifreiðarinnar [...] hafi rifbrotnaðí umrætt sinn, sbr. 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008. Vitnið D lýsti einnig íframburði sínum fyrir dómi áverkum B við komu á bráðamóttöku, en hún varfarþegi í bifreiðinni [...]. Kom fram hjá vitninu að við tölvusneiðmyndatökuhafi komið skýrt í ljós brot á 2. og 11. hryggjarlið í brjóstholshrygg og brotá bringubeini án teljandi hliðrunar og um hafi verið að ræða nýja áverka. Meðvísan til rannsóknargagna og framburðar vitnisins D þykir hafið yfirskynsamlega vafa að farþegi í bifreiðin [...] hafi beinbrotnað við áreksturinn.Við mat á þvíhvort ákærða hafi sýnt af sér gáleysi í skilningi 219. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, er litið til meginreglu umferðarlaga um aðvegfarandi skuli sýna tillitssemi og varúð svo að eigi leiði til hættu eðavaldi tjóni eða óþægindum, sbr. 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga. Ákærðu bar í ljósiaðstæðna á vegi, þess að hjólbarðar bifreiðarinnar voru mikið slitnir ogbifreiðin einungis í afturdrifi, að haga akstri þannig að hún hefði fullt valdá bifreiðinni. Með vísan til þessa og að öllu framansögðu virtu er það niðurstaðadómsins að ákærða hafi í umrætt sinn ekið bifreiðinni [...] án nægilegraraðgæslu og of hratt miðað við aðstæður, og þannig sýnt af sér gáleysi sem hafiverið orsök þess að bifreið hennar lenti fyrst á bifreiðinni [...] og síðanframan á bifreiðinni [...], með þeim afleiðingum að B eins og að framan erlýst. Verður ákærða því sakfelld fyrir brot gegn 219. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, eins og krafist er í ákæru. Ákærði Stefán Magnússon ÁkærðaStefáni, sem skráðum eiganda bifreiðarinnar [...], er gefið að sök að hluta tilsömu brot og ákærðu Þorbjörgu, þ.e. að hafa ekki gætt þess að bifreiðin væri ílögmæltu ástandi til aksturs vegna eftirfarandi þátta. Í fyrsta lagi aðbifreiðin hafi verið á hjólbörðum sem höfðu slæm áhrif á aksturseiginleikahennar vegna of mikils burðarþols þriggja hjólbarða af fjórum. Í öðru lagi aðbifreiðin hafi verið vanbúin til vetraraksturs vegna ástands hjólbarða vegnaþess að þeir hafi verið án vetrarmynsturs sem veitti fullnægjandi viðnám. Íþriðja lagi vegna þess að mynstur á slitflötum hjólbarðanna hafi veriðósambærilegt sökum misslits og í fjórða lagi að mynstursdýpt hægra megin áframás hafi verið undir slitmörkum. Segir í ákæru að brot ákærða varði við 1.mgr., sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. grein 16.00 4.tölulið, grein 16.02 1. tölulið, grein 16.01 5. tölulið og grein 16.11 1.tölulið reglugerðar nr. 822/2004 með síðari breytingum, þ.e. brot gegn sömureglugerðarákvæðum og ákærðu Þorbjörgu er gefið að sök. Hérað framan hefur verið gerð grein fyrir framburði ákærða Stefáns varðandinotkunartíma hjólbarðanna og kom þar meðal annars fram að ákærði kvaðst reglulega skoða ástand hjólbarðanna.Einnig kom fram hjá ákærða að hann fari reglulega með bifreiðina á verkstæði ogtil hafi staðið að fá ný dekk undir bifreiðina þar sem hann hafi talið að þauværu orðin slitin og hann ekki viljað nota þau sem snjódekk allan umræddanvetur. Gerðhefur verið grein fyrir 1. mgr. 59. gr. umferðarlaga og ákvæðum reglugerðar nr.822/2004, sem ákærðu báðum er gefið að sök að hafa brotið. Í 2. mgr. 59. gr.umferðarlaga segir að eigandi eða umráðamaður beri ábyrgð á, að ökutæki sé ílögmæltu ástandi. Í máli þessu er óumdeilt að ákærði var eigandi bifreiðarinnar[...] og fram kom að hann hafi haft með viðhald bifreiðarinnar að gera. Eins ograkið hefur verið hér að framan í umfjöllum um ætluð brot meðákærðu Þorbjargar,þykir sannað að hjólbarðar þeir sem voru undir bifreiðinni [...] umrætt sinnihafi ekki veitt fullnægjandi grip og verið misslitnir og þannig fjarri því aðvera nothæfir með tilliti til árstíma og akstursaðstæðna umrætt sinn. Með vísantil rökstuðnings fyrir sakfellingu ákærðu Þorbjargar, hvað þennan þátt ákæruvarðar, verður ákærði Stefán sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 59.gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 16.02 1. tölulið reglugerðar nr. 822/2004.Með sömu rökum og tilgreind eru hér að framan gagnvart ákærðu Þorbjörgu erákærði Stefán sýknaður af brot gegn eftirtölum greinum reglugerðarinnar nr.822/2004. Grein 16.01 5. töluliður, sbr. a-lið 2. gr. reglugerðar nr. 736/2014og grein 16.11 1.töluliður, sbr. c-lið 2. gr. reglugerðar nr. 736/2014. Þá erþað mat dómsins, eins og rakið hefur verið hér að framan, að grein 16.00 4.töluliður reglugerðar nr. 822/2004, sem ætlað er að kveða nánar á um þau atriðisem 1. mgr. 59. gr. umferðarlaga tekur til, svo almennt orðað að það fullnægirekki kröfum sem gera verður til skýrleika refsiheimilda.Ákvörðun refsingar Ákærða Þorbjörg hefur veriðsakfelld fyrir brot gegn 1. mgr. 14. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr. h-liðar 36.gr., 1. mgr., sbr. 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. grein 16.021. tölulið reglugerðar nr. 822/2004 um gerð og búnað ökutækja, og 219. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Stefán hefur verið sakfelldur fyrirbrot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. grein16.02. 1. tölulið reglugerðar nr. 822/2004. Ákærðu Þorbjörg og Stefánhafa unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr.50/1987, og ákærða Þorbjörg að auki samkvæmt 219. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Hvorugt ákærðu hafa sætt refsingu svo kunnugt sé. Þykir refsing ákærðuÞorbjargar með vísan til 77. gr. almennra hegningalaga hæfilega ákveðinfangelsi í 30 daga, en fresta þykir mega fullnustu refsingarinnar og ákveða, aðrefsing falli niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldiákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr.laga nr. 22/1955. Að mati dómsins er skilyrði 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga ummjög vítaverðan akstur uppfyllt, þar sem ákærða ók yfir fjallveg um vetrartímaá slitnum hjólbörðum án nægilegrar aðgæslu og of hratt miðað viðakstursaðstæður. Samkvæmt 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, þykir því verða aðsvipta ákærðu ökurétti í þrjá mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði Stefán greiði 20.000krónur sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins að telja,en sæti ella fangelsi í tvö daga. SakarkostnaðurUm sakarkostnað er vísað til 216.gr. og 218. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt yfirliti lögreglustjórans áSuðurlandi er útlagður kostnaður vegna rannsóknar málsins samtals 967.597krónur auk tveggja reikninga vegna ferðakostnaðar vitna samtals að fjárhæð36.400 krónur. Meðal hins útlagða kostnaðar eru kr. 43.573 krónur vegnaflutnings bifreiðarinnar [...] frá lögreglustöð á partasölu, kostnaður við tökublóðsýnis úr ákærðu Þorbjörgu og rannsóknar sýnis, samtals að fjárhæð 32.710krónur, kostnaður við bíltæknirannsókn bifreiðarinnar [...] að fjárhæð 277.760krónur, læknisvottorð vegna ákærðu Þorbjargar að fjárhæð 36.900 krónur oglæknisvottorð vegna A að fjárhæð 36.900 krónur. Verður ákærðu ekki gert aðgreiða framangreindan kostnað, enda telst hann ekki óhjákvæmilega útgjöld vegnarannsóknar málsins, og skal hann greiddur úr ríkissjóði. Rétt þykir að ákærða Þorbjörggreiði kostnað vegna læknisvottorðs B að fjárhæð 40.900 krónur, þóknun lögmannsákærðu Þorbjargar á rannsóknarstigi að fjárhæð 115.629 krónur, kostnað vegnagerðar uppdráttar af vettvangi að fjárhæð 125.305 krónur og ferðakostnað vitnaað fjarhæð 26.400 krónur. Kostnað við bíltæknirannsókn [...] að fjárhæð 257.920krónur greiðist þannig að ákærðu greiði kostnað við ¾ rannsóknarinnar en ¼greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Heimis ArnarHerbertssonar hrl., sem ákveðst til samræmis við yfirlit og tímaskýrslulögmannsins 1.117.875 krónur, útlagður kostnaður lögmannsins að fjárhæð 8.184krónur og ferðakostnaður lögmannsins að fjárhæð kr. 26.448 krónur greiðistþannig. Ákærða Þorbjörg greiði helming málsvarnarlauna, útlags kostnaðar ogferðakostnaðar, ákærði Stefán greiði ¼ málsvarnarlauna, útlags kostnaðarverjanda og ferðakostnaðar verjanda líkt og greinir í dómsorði. Annarsakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði. RagnheiðurThorlacius, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð :Ákærða,Þorbjörg Lilja Jónsdóttir, sæti fangelsií 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal refsing niður falla að liðnum tveimur árumfrá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða, Þorbjörg LiljaJónsdóttir, er svipt ökurétti í þrjá mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði, Stefán Magnússon, greiði 20.000 króna sekt íríkissjóð, en tveggja daga fangelsi komi í stað sektar, verði hún ekki greiddinnan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins að telja. Ákærða, Þorbjörg LiljaJónsdóttir greiði samtals 981.208 krónur í sakarkostnað, þar af málsvarnarlaunverjanda síns, Heimis Arnar Herbertssonar hrl., 558.938 krónur, 4.092 krónur íútlagðan kostnað verjanda og 13.224 krónur í ferðakostnað verjanda. Ákærði,Stefán Magnússon, greiði samtals 384.847 krónur í sakarkostnað, þar afmálsvarnarlaun verjanda síns, Heimis Arnar Herbertssonar hrl., 279.469 krónur,2.046 krónur í útlagaðan kostnað verjanda og 6.612 krónur í ferðakostnaðverjanda. Annar sakarkostnaðargreiðist úr ríkissjóði, þar af málsvarnarlaun verjanda ákærðu, Heimis ArnarHerbertssonar hrl., 279.469 krónur, 2.046 í útlagðan kostnað verjanda og 6.612krónur í ferðakostnað verjanda.
Mál nr. 483/2003
Húsaleigusamningur Kyrrsetning
Í leigusamningi milli V og L, sem gerður var árið 1997 kom fram að hið leigða húsnæði væri 92 m² og var leigugjaldið ákvarðað samkvæmt því. L, sem var leigutaki, kvaðst hafa komist að því seint á árinu 2000 að húnæðið væri um 20 m² minna en leigusamningurinn kvað á um, og hélt eftir leigugreiðslum. Ágreiningur var uppi um hvernig flatarmálið skyldi ákveða. Í kjölfarið rifti V samningnum, lét bera L út úr húsnæðinu og fékk kyrrsetta íbúð hans. V höfðaði mál til staðfestingar kyrrsetningunni og krafðist greiðslu vangoldinnar leigu, en L gerði kröfu um að ofteknu leigugjaldi yrði skuldajafnað við kröfur V. Fram var komið að L hafði ekki gert athugasemd við stærð hins leigða rýmis fyrr en rúmum þremur árum eftir að hann fékk umráð húsnæðisins. Talið var að L hafi á þessum tíma átt að verða þess var að hið leigða kynni að vera u.þ.b. fjórðungi minna að flatarmáli en tilgreint var í leigusamningi. Af þessum sökum voru fjárkröfur V í málinu teknar til greina og skuldajafnaðarkröfu L hafnað. Þá var fyrrnefnd kyrrsetning staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. desember 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og að synjað verði um staðfestingu á kyrrsetningu í eignarhluta áfrýjanda í íbúð á 2. hæð A með tilheyrandi bílageymslustæði nr. 14 að Boðagranda 7 í Reykjavík, sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík 20. júní 2002. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður í héraði verði felldur niður. Fyrir Hæstarétti hefur stefndi lækkað kröfu sína um 87.150 krónur, en krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Lúðvík Sverrisson, greiði stefnda, Vegmúla sf., 2.201.343 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 119.943 krónum frá 10. janúar 2001 til 10. febrúar sama ár, af 241.794 krónum frá þeim degi til 10. mars sama ár, af 364.917 krónum frá þeim degi til 10. apríl sama ár, af 489.068 krónum frá þeim degi til 10. júní sama ár, af 615.519 krónum frá þeim segi til 1. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 10. júlí sama ár, af 742.410 krónum frá þeim degi til 10. ágúst sama ár, af 870.280 krónum frá þeim degi til 10. september sama ár, af 998.199 krónum frá þeim degi til 10. október sama ár, af 1.126.118 krónum frá þeim degi til 10. nóvember sama ár, af 1.254.380 krónum frá þeim degi til 10. desember sama ár, af 1.382.886 krónum frá þeim degi til 10. janúar 2002, af 1.512.909 krónum frá þeim degi til 10. febrúar sama ár, af 1.648.707 krónum frá þeim degi til 10. mars sama ár, af 1.783.673 krónum frá þeim degi til 10. apríl sama ár, af 1.918.639 krónum frá þeim degi til 10. maí sama ár, af 2.054.094 krónum frá þeim degi til 10. júní sama ár, af 2.189.843 krónum frá þeim degi til 16. júní sama ár, en af 2.201.343 krónum frá þeim degi til greiðsludags og 600.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Staðfest er kyrrsetning, sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík 20. júní 2002, í eignarhluta áfrýjanda í íbúð á 2. hæð merktri A og bílageymslu nr. 14 í húsinu nr. 7 við Boðagranda í Reykjavík, fyrir framangreindum fjárhæðum. Mál þetta, sem dómtekið var 8. september s.l., er höfðað með stefnu birtri 29. ágúst 2002. Stefnandi er Vegmúli sf., kt. 411191-1339, Borgartúni 31, Reykjavík. Stefndi er Lúðvík Sverrisson, kt. 130858-4499, Boðagranda 7, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða kr. 2.288.493 með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 119.943 frá 10.01.01 til 10.02.01, af kr. 241.794 frá þ.d. til 10.03.01, af kr. 364.917 frá þ.d. til 10.04.01, af kr. 489.068 frá þ.d. til 10.06.01, af kr. 615.519 frá þ.d. til 01.07.01, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 615.519 frá 01.07.01 til 10.07.01, af kr. 742.410 frá þ.d. til 10.08.01, af kr. 870.280 frá þ.d. til 10.09.01, af kr. 998.199 frá þ.d. til 10.10.01, af kr. 1.126.118 frá þ.d. til 10.11.01, af kr. 1.254.380 frá þ.d. til 10.12.01, af kr. 1.382.886 frá þ.d. til 10.01.02, af kr. 1.512.909 frá þ.d. til 10.02.02, af kr. 1.648.707 frá þ.d. til 10.03.02, af kr. 1.783.673 frá þ.d. til 10.04.02, af kr. 1.918.639 frá þ.d. til 10.05.02, af kr. 2.054.094 frá þ.d. til 10.06.02, af kr. 2.189.843 frá þ.d. til 16.06.02, en af kr. 2.288.493 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að staðfest verði með dómi kyrrsetning fyrir kröfu að fjárhæð kr. 2.787.237, sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík 20. júní 2002 í eignarhluta stefnda í íbúð á 2. hæð merkt A og bílageymslustæði nr. 14 í húsinu nr. 7 við Boðagranda í Reykjavík. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins fyrir rekstur kyrrsetningarmálsins svo og þessa máls. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af fjárkröfu stefnanda og að synjað verði umkrafinnar staðfestingar á kyrrsetningargerð og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins, að öðrum kosti verði málskostnaður felldur niður. Til vara er krafist lækkunar á fjárkröfum stefnanda. Stefndi gerði einnig þá kröfu í greinargerð að rétt leigugjald yrði reiknað út frá upphafi miðað við rétta fermetratölu hins leigða húsnæðis í samræmi við mat dómkvadds matsmanns, en það mat lá ekki fyrir við framlagningu greinargerðar. Gerði stefndi kröfu um að ofteknu leigugjaldi yrði skuldajafnað við kröfur stefnanda. Eftir að niðurstaða dómkvadds matsmanns lá fyrir taldi stefndi sig eiga gagnkröfu til skuldajafnaðar á hendur stefnanda að fjárhæð kr. 2.513.775. Málavextir. Málavextir eru þeir að með leigusamningi dagsettum 4. júlí 1997 tók stefndi fyrir hönd Grandavideo hf. og sem ábyrgðarmaður á leigu húsnæði í fasteigninni nr. 47 við Grandaveg hér í borg. Var hið leigða húsnæði sagt vera 92 m² og nánar tiltekið norðvestur- og suðausturhluti jarðhæðar. Var umsamið grunnleigugjald kr. 1.135 miðað við fermetra og mánaðargrunnleigugjald ákveðið kr. 104.220 (svo). Fram kemur í þessum leigusamningi að leigutímabilið hafi hafist 10. júní 1995 og skyldi því ljúka 9. júní 2000. Fram kemur í gögnum málsins að stefndi hafi með kaupsamningi dagsettum 19. júní 1997 keypt rekstur söluturnsins að Grandavegi 47, nefndur Grandavideo. Er óumdeilt að stefndi hafi frá þeim tíma tekið við leigu húsnæðisins af fyrri leigjendum með samþykki leigusala. Með samningi dagsettum 25. september 2000 gerðu málsaðilar leigusamning um umrætt húsnæði til 9. júní 2005 og kemur fram í samningnum að leigutímabilið hafi hafist 10. júní 2000. Var hið leigða talið 92 m² eins og í hinum fyrri samningi og grunnleigugjald fermetra ákveðið kr. 1.300 og umsamin grunnleiga á mánuði kr. 119.600. Var grunnleigugjald húsaleigunnar verðtryggt samkvæmt byggingarvísitölu og var miðað við vísitölu maímánaðar 2000 sem þá var 244,4 stig. Gjalddagi leigunnar var 10. hvers mánaðar. Viðskipti aðila munu fyrst um sinn hafa gengið ágreiningslaust fyrir sig og var umsamin húsaleiga samkvæmt hinum síðari samningi greidd skilvíslega og athugasemdalaust fyrir tímabilið frá 10. júní 2000 og fram til desembermánaðar sama ár. Stefndi heldur því fram að skömmu eftir að hinn síðari samningur hafi verið gerður hafi hann orðið þess var að stærð hins leigða húsnæðis gæti ekki verið í samræmi við uppgefna stærð í leigusamningi. Segist stefndi hafa komist að því seint á árinu 2000 að húsnæðið hafi verið 7,96 m² minna en hann hafi alla tíð verið látinn greiða fyrir. Þá hafi sú athugasemd verið gerð við þinglýsingu leigusamningsins hjá sýslumannsembættinu í Reykjavík að samkvæmt bókum embættisins væri hið leigða húsnæði 70 m² en ekki 92 m² eins og í leigusamningi greini. Segist stefndi árangurslaust hafa reynt að leita leiðréttingar á þessu hjá stefnanda, enda hafi hann talið það alvarlegt mál að hafa um margra ára skeið verið látinn greiða miklu hærri leigu en umsamið hafi verið. Þá taldi stefndi víst að kostnaður sem á hann væri lagður væri einnig reiknaður út frá hinni röngu flatarmálstölu. Segist stefndi því hafa talið sig tilneyddan til að halda eftir leigugreiðslum en það hafi leitt til þess að stefnandi hafi rift leigusamningi 24. janúar 2002 og krafist útburðar stefnda úr húsnæðinu og hafi Héraðsdómur Reykjavíkur fallist á það með úrskurði upp kveðnum 30. maí 2002. Eftir kröfu stefnanda kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík hinn 20. júní 2002 eignarhlut stefnda í íbúð á 2. hæð merkt A og bílageymslustæði nr. 14 í húsinu nr. 7 við Boðagranda í Reykjavík. Með matsbeiðni dagsettri 25. nóvember s.l. fór stefndi þess á leit við dóminn að skipaður yrði hæfur og óvilhallur maður til þess að sannreyna með mati hver stærð hins leigða húsnæðis væri í því skyni að leiða í ljós með óyggjandi hætti hverja fjárkröfu, ef einhverja, stefnandi ætti á hendur stefnda, eða hvort stefndi ætti fjárkröfu á hendur honum. Á dómþingi 13. desember s.l. var Helgi S. Gunnarsson, bygginga­verkfræðingur, dómkvaddur til starfans og skilaði hann matsgerð 2. maí s.l. Í matsgerð hans segir að við skoðun á vettvangi hafi komið í ljós að veggjaskipulag í rýminu væri ekki í samræmi við samþykktar byggingarnefndarteikningar frá 26. október 1995. Við vettvangsskoðun hafi aðilar verið sammála um að rýmið hefði verið með þessum hætti við upphaf leigusamnings. Þá segir í matinu að í eignaskiptayfirlýsingu skuli nota birt flatarmál, en birt stærð eignar sé samtala rýma hverrar séreignar, þ.e. án sameignar. Séu birtar stærðir eignar samkvæmt skráningartöflu notaðar af opinberum skráningaraðilum til að auðkenna stærðir eigna og skulu þær koma fram með hverri eign í eignaskiptayfirlýsingu. Hins vegar sé ekki um það fjallað sérstaklega hvaða stærð skuli nota við gerð leigusamninga. Nokkuð sé á reiki hvort notuð séu hugtökin „birt flatarmál” eða „brúttórými” þegar verið sé að leigja eða selja eignir í fjöleignarhúsum, íbúðir eða atvinnuhúsnæði. Matsmaðurinn kemst að þeirri niðurstöðu að það sé hins vegar eðlilegt og sanngjarnt að nota þær stærðir sem leigjandi hafi til umráða og aðgengi að. Telur hann hið leigða í þessu tilfelli því takmarkast við „birt flatarmál” og sé því 70,4 m². Samkvæmt þinglýstum eignaskiptasamningi frá 27. apríl 1992 sé séreignarflatarmál hússins í heild 6.884,62 m² en heildarstærð (brúttó) hins vegar 8.668,8 m² án bílskýlis. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hann hafi gert leigusamning við stefnda en þennan samning hafi stefndi vanefnt með þeim hætti að hann hafi ekki staðið í skilum með leigugreiðslur fyrir janúar til og með apríl 2001 og síðan fyrir júní 2001 til og með júní 2002. Byggir stefnandi á því að höfuðstóll vangoldinnar leigu fyrir þetta tímabil sé kr. 2.189.843. Þá segist stefnandi krefja stefnda um kr. 887.150, en það sé sú fjárhæð sem héraðsdómari hafi úrskurðað honum í málskostnað í útburðarmálinu með virðisaukaskatti og kr. 11.500, en þar sé um að ræða kyrrsetningargjald er hann hafi greitt við framlagningu kyrrsetningarbeiðnar. Stefnandi byggir á því að skylda stefnda til að greiða umsamda leigu til 24. janúar 2002 byggist á leigusamningi aðila en eftir að honum hafi verið rift hvíli á stefnda skylda til að greiða leigubætur. Við munnlegan flutning málsins mótmælti stefnandi því að skuldajafnaðarkrafa stefnda næði fram að ganga. Stefndi hefði ekki gert kröfu um skuldajöfnuð í greinargerð og þá hefði hann ekki gagnstefnt í samræmi við reglur 28. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi kveðst ekki hafa vitað til þess að stefndi ætti aðrar eignir en þær sem kyrrsettar hafi verið en nettóeignarhluti stefnda hafi rétt dugað til að tryggja kröfu stefnanda. Telur stefnandi því augljóst og a.m.k. sennilegt að hefði kyrrsetningin ekki náð fram að ganga hefði dregið mjög úr líkindum þess að fullnusta mætti kröfu hans. Vísar stefnandi til þess fyrst og fremst að vofað hafi yfir að atvinnurekstur stefnda stöðvaðist þegar hann rýmdi húsnæðið, en það hlyti að hafa tjón í för með sér. Yrði framfærsla stefnda þá ótrygg og fyrirsjáanlegt að hratt gengi á eignarhlut hans í íbúðinni. Hafi því blasað við að eignastaða stefnda færi mjög versnandi og kyrrsetning hafi því verið nauðsynleg. Stefnandi vísar til meginreglna kröfuréttarins að því er varðar skyldu stefnda til að greiða hina vangoldnu leigu, svo og til 1. mgr. 62. gr. laga nr. 36/1994 um skyldu hans til greiðslu leigubóta. Þá er vísað til II. og VI. kafla laga nr. 31/1990 um staðfestingu á kyrrsetningu. Dráttarvaxtakrafa er reist á lögum nr. 25/1987 til 1. júlí 2001, en er byggð á lögum nr. 38/2001 frá þeim tíma. Málskostnaðarkrafa stefnanda er studd við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að hann hafi árum saman þurft að sæta því að vera krafinn um leigu fyrir mun hærri fermetratölu húsnæðis en honum hafi í raun verið leigt. Byggir stefndi á þeirri niðurstöðu dómkvadds matsmanns að séreignarstærð hins leigða hafi verið 70,4 m² en ekki 92 m². Hafi stefnandi haft af stefnda háar fjárhæðir með ólöglegum hætti með því að fá stefnda í hendur miklu minna húsnæði en hann byggði honum á leigu samkvæmt leigusamningi. Hafi stefnandi látið sem vind um eyru þjóta þótt á þetta væri bent og hafi hann í stefnu látið sem hann ætti rétt á leigugreiðslum eins og hann hafi leigt stefnda það sem um hafi verið samið. Stefndi telur sig aftur á móti eiga rétt á endurgreiðslu oftekinnar húsaleigu frá upphafi auk dráttarvaxta. Hefur stefndi látið reikna út miðað við að hið leigða húsnæði hafi verið 70,4 m² hvað hann telur að stefnandi hafi oftekið af stefnda í leigugjald frá upphafi leigutíma 10. júní 1997 til 10. júní 2001. Í þessum útreikningi er leigugjaldið miðað við byggingarvísitölu hvers mánaðar og breytilega dráttarvexti á tímabilinu. Þá hafa áfallnir dráttarvextir verið lagðir við höfuðstól þegar vanskil hafa staðið samfellt í 12 mánuði og síðan á 12 mánaða fresti. Byggir stefndi á því að hann eigi kröfu um að ofteknu leigugjaldi yrði skuldajafnað við kröfur stefnanda. Byggir stefndi kröfu sína á því að höfuðstóll skuldajafnaðarkröfu sé kr. 1.136.383 en dráttarvextir til 1. júní 2003 kr. 1.377.392 og er gagnkrafa hans því samtals að fjárhæð kr. 2.513.775. Niðurstaða. Ekki er um það deilt í máli þessu að stefndi hefur haft umráð hins leigða húsnæðis frá 19. júní 1997 og hefur komið fram að hið leigða rými hafi verið óbreytt frá þeim tíma. Í leigusamningum þeim sem mál þetta snýst um kemur fram að hið leigða húsnæði sé 92 m² og sé um að ræða húsnæði í norðvestur- og suðausturhluta jarðhæðar. Ekki kemur fram í samningum þessum hvernig þessi flatarmálstala sé fundin, þ.e. hvort einvörðungu sé um séreignarflatarmál að ræða eða hvort um sé að ræða rými að sameign meðtalinni. Fram kemur í matsgerð að séreignarflatarmál hússins sé 6.884,62 m² en brúttóstærð 8.668,8 m² án bílskýlis. Matsmaður kemst að þeirri niðurstöðu að rétt sé að afmarka hið leigða við svokallað birt flatarmál, eða 70,4 m² en í matsgerð er ekki að því vikið hver stærð hins leigða sé að teknu tilliti til sameignar. Fram hefur komið að stefndi hafi ekki gert athugasemd við stærð hins leigða rýmis fyrr en síðla árs 2000, eða rúmum þremur árum eftir að hann fékk umráð húsnæðisins. Fram að þeim tíma greiddi stefndi uppsetta leigufjárhæð athugasemdalaust og gerði engar athugasemdir við það flatarmál sem grunnleigugjald var miðað við. Verður að telja að stefndi hafi á þessum tíma átt að verða þess var að hið leigða kynni að vera u.þ.b. fjórðungi minna að flatarmáli en tilgreint var í leigusamningi ef við það er miðað að einungis séreignarhlutinn hafi staðið stefnda til boða. Af þessum sökum verða fjárkröfur stefnanda í málinu teknar til greina og skuldajafnaðarkröfu stefnda hafnað. Stefndi hefur í greinargerð krafist þess að synjað verði um staðfestingu á kyrrsetningargerð. Sú krafa er hins vegar ekki rökstudd af hálfu stefnda og þar sem stefnandi hefur að mati dómsins sýnt nægilega fram á nauðsyn kyrrsetningar til tryggingar fullnustu á kröfu sinni, verður krafa hans að þessu leyti því tekin til greina, sbr. II. og VI. kafla laga nr. 31/1990. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda kr. 400.000 í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Staðfest er kyrrsetning fyrir kröfu að fjárhæð kr. 2.787.237, sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík 20. júní 2002 í eignarhluta stefnda í íbúð á 2. hæð merkt A og bílageymslustæði nr. 14 í húsinu nr. 7 við Boðagranda í Reykjavík.
Mál nr. 146/2011
Kærumál Málskostnaður
Þetta mál, sem var tekið til úrskurðar um ákvörðun málskostnaðar, sbr. 2. málslið 2. mgr. 108. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, er höfðað af Hafþóri Hilmarssyni, kt. 131178-3959, Álakvísl 118, Reykjavík, með stefnu birtri 22. nóvember 2010, á hendur Lýsingu hf., kt. 621101-2420, Ármúla 3, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2011 þar sem varnaraðila var gert að greiða sóknaraðila 80.000 krónur í málskostnað í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér 387.338 krónur í málskostnað en til vara aðra hærri fjárhæð en hinum kærða úrskurði greinir. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins undirrituðu málsaðilar svonefndan „Bílasamning Lýsingar“ 16. október 2006. Skuldbinding sóknaraðila vegna bílakaupa var samkvæmt samningnum gengistryggð að hálfu miðað við japönsk jen en að hálfu miðað við svissneska franka. Sóknaraðili mun hafa gert samninginn upp að fullu 5. desember 2008. Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var staðfest að gengisviðmiðun skuldbindinga í hliðstæðum samningum væri ólögmæt. Sóknaraðili taldi sig í ljósi þessa hafa ofgreitt varnaraðila og krafði hann með bréfi 7. júlí 2010 um endurgreiðslu af þeim sökum. Þann 21. sama mánaðar svaraði varnaraðili bréfinu og kvað félagið vinna að því „hörðum höndum“ að endurreikna bílasamninga. Sóknaraðili ítrekaði endurgreiðslukröfu sína 6. ágúst 2010, en varnaraðili svaraði því til með tölvupósti þremur dögum seinna að ákvörðun hefði verið tekin um að bíða með endurútreikning lána eftir niðurstöðu Hæstaréttar um vexti af slíkum lánum. Dómur um það efni féll í Hæstarétti 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Sóknaraðili ítrekaði kröfu sína og sendi viðvörun um innheimtuaðgerðir með bréfi fjórum dögum síðar og enn sendi hann innheimtubréf 1. október 2010. Varnaraðili svaraði ekki þessum bréfum. Enn hélt sóknaraðili kröfu sinni fram með tölvupósti 18. sama mánaðar, sem stefndi svaraði degi síðar efnislega á þá leið að endurreikningi „virkra óbreyttra bílasamninga“ væri að ljúka en samningur sóknaraðila yrði endurreiknaður „í lokalotunni“. Sóknaraðili höfðaði mál þetta til innheimtu endurgreiðslukröfunnar 22. nóvember 2010. Á dómþingi 15. febrúar 2011 tókst sátt með aðilum um annað en málskostnað. Í ljósi þess aðdraganda málshöfðunarinnar, sem að framan er rakinn, og þess að málið er tiltölulega einfalt og þegar litið er til þess að málskostnaðarreikningur sá sem sóknaraðili lagði fram í héraði var órökstuddur þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 120.000 krónur. Eftir atvikum verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Varnaraðili, Lýsing hf., greiði sóknaraðila, Hafþóri Hilmarssyni O´Connor, 120.000 krónur í málskostnað í héraði. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 192/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þá var einnig staðfestur úrskurður héraðsdóms um tilhögun gæsluvarðhalds.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málunum til Hæstaréttar með kærum 21. apríl 2009, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærðir er tveir úrskurðir Héraðsdóms Austurlands 21. apríl 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 12. maí 2009 klukkan 16 og honum gert að sæta takmörkunum samkvæmt b., c., d., og e. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en þó ekki lengur en rannsóknarhagsmunir standi til. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og án þeirra takmarkana sem kveðið er á um í úrskurðunum. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Málin hafa verið sameinuð fyrir Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 169., sbr. 4. mgr. 195. gr. og 210. gr., laga nr. 88/2008. Eins og greinir í hinum kærðu úrskurðum var varnaraðili handtekinn um borð í skútu, sem stöðvuð hafði verið af skipi Landhelgisgæslunnar á hafinu milli Íslands og Færeyja. Hann er grunaður um aðild að broti á 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fallist er á forsendur í hinum kærðu úrskurðum um að uppfyllt séu skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi þann tíma og með þeim skilmálum sem þar greinir. Um lögmæti handtöku varnaraðila verður ekki dæmt í þessu máli. Varnaraðili hefur fyrir Hæstarétti uppi þá málsástæðu að sóknaraðili, lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, hafi ekki verið bær til að krefjast gæsluvarðhalds yfir varnaraðila þar sem lögsagnarumdæmi hans nái samkvæmt 1. tölul. 1. mgr. 6. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 ekki til Austurlands. Hafi Héraðsdómi Austurlands því borið að hafna kröfu hans um gæsluvarðhald. Fyrir liggur að með bréfi 19. apríl 2009 óskaði lögreglustjórinn á Eskifirði eftir því við lögreglustjórann á höfðuborgarsvæðinu að embætti hans tæki yfir rannsókn og meðferð máls þess sem um ræðir. Var þetta heimilt samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 192/2008 um stjórn lögreglurannsókna, rannsóknardeildir, rannsóknaraðstoð og samvinnu lögreglustjóra við rannsókn opinberra mála, sbr. 3. mgr. 8. gr. lögreglulaga. Mátti þrátt fyrir þetta beina kröfu um gæsluvarðhald og aðrar sambærilegar ráðstafanir til Héraðsdóms Austurlands, sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 88/2008. Með þessum athugasemdum verða hinir kærðu úrskurðir staðfestir. Dómsorð: Hinir kærðu úrskurðir eru staðfestir.
Mál nr. 279/2004
Börn Forsjá Aðfinnslur Gjafsókn
M og K deildu um forsjá fimm ára dóttur sinnar, B. Talið var mikilvægt eftir það umrót og þá erfiðleika í samskiptum aðila, sem B hafði mátt búa við, að ró skapaðist um hana og hún fengi að búa við stöðugleika. Öryggi og festa virtist hafa ríkt í lífi hennar síðastliðið eitt og hálft ár sem hún hafði búið hjá K. Á þessum tíma virtist B hafa náð ágætu jafnvægi og ekki annað komið fram en að henni liði vel í dag og dafnaði vel. Því yrði ekki séð að breyting á umhverfi og aðstæðum yrði henni til góðs. Þegar litið væri til framangreinds og ungs aldurs B yrði að telja hagsmunum hennar betur borgið fengi móðir forsjá hennar. Var K því falin forsjá B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu upphaflega til Hæstaréttar 7. apríl 2004. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 2. júní, en áfrýjandi skaut því á ný til Hæstaréttar 30. sama mánaðar. Hann krefst þess aðallega, að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að honum verði fengin forsjá dóttur aðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Aðilar máls þessa eru [erlendir] ríkisborgarar, sem gengu í hjúskap hér á landi [...] 1996. Þau fluttust til Íslands 1998 og bjuggu þar saman þar til þau slitu samvistum í júní 2001. Dóttir þeirra, sem deilt er um forsjá á, fæddist hér [...] 1999. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2003, sem staðfestur var í Hæstarétti 28. október 2004, var aðilum veittur skilnaður að borði og sæng. Áfrýjandi reisir frávísunarkröfu sína á því, að mál þetta heyri undir lögsögu franskra dómstóla en ekki íslenskra. Stefnda höfðaði mál þetta 19. júní 2001 en áfrýjandi höfðaði skilnaðarmál í Frakklandi 5. september 2001. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu ekki vísað frá dómi. Frá því að héraðsdómur gekk hafa orðið þær breytingar á högum stefndu, að hún hefur fest kaup á nýrri og stærri íbúð, þar sem hún býr með dóttur sinni og sambúðarmanni, og eiga þau von á barni. Sýslumaðurinn í Reykjavík kvað upp úrskurð 7. júní 2004 um umgengni áfrýjanda við dóttur sína aðra hverja helgi frá föstudegi til sunnudags og frá þriðjudegi til miðvikudagsmorguns í þeirri viku, sem helgarumgengni nýtur ekki við. Fyrir liggur, að aðilar komust að samkomulagi 18. júní 2004 um enn rýmri umgengni en kveðið var á um í úrskurðinum, og kom fram í málflutningi fyrir Hæstarétti að umgengnin hafi gengið vel frá þeim tíma. Með vísan til forsendna héraðsdóms, sem var kveðinn upp með sérfróðum meðdómendum, ber að staðfesta hann. Það athugist, að meðferð máls þessa hefur dregist úr hófi, en að verulegum hluta verður áfrýjanda um það kennt. Rétt þykir, að áfrýjandi greiði 150.000 krónur upp í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Um gjafsóknarkostnað stefndu fer svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, M, greiði 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 12. desember sl., er höfðað með stefnu þingfestri 19. júní 2001 af K, [ ] gegn M, [ ]. Með gagnstefnu þingfestri 28. júní 2001 höfðaði stefndi gagnsök í málinu. Dómkröfur Aðalstefnandi gerir þá kröfu að vegna hjónaskilnaðar hennar og aðalstefnda verði henni dæmd forsjá dótturinnar, B, kt. [ ], til 18 ára aldurs hennar. Dómkröfur aðalstefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfu aðalstefnanda um að henni verði dæmd forsjá dótturinnar, B. Gagnstefnandi gerir þær kröfur að honum verði vegna hjónaskilnaðar hans og gagnstefndu dæmd forsjá dótturinnar, B, til 18 ára aldurs hennar. Gagnstefnda gerir þær kröfur að kröfu gagnstefnanda um forsjá verði hafnað og gagnstefndu dæmd forsjá dótturinnar. Báðir málsaðilar gera þær kröfur í aðalsök og gagnsök að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi hins eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts. [ ] Niðurstaða [...] Málsaðilar, sem átt hafa í langvarandi og erfiðri forsjárdeilu, gera báðir kröfu um að fá forsjá barnsins. Í 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992 segir að í úrlausn dómstóls verði ekki mælt fyrir um sameiginlega forsjá barns nema foreldrar séu sammála um þá skipan, en eins og fram hefur komið er ekki um slíkt að ræða í þessu máli. Ber því, samkvæmt lögum, að dæma öðru hvoru foreldra forsjá barnsins, enda er ekki gerð krafa um sameiginlega forsjá í málinu. [...] Barnið, B, er í dag 4 ára gömul. Tæpum tveimur árum eftir fæðingu hennar slitu málsaðilar samvistum og hafa síðan þá deilt hatrammlega um forsjá hennar og umgengni við hana. Hefur ekki komið fram í málinu hvað það er í raun sem veldur því að þau deila svo hart, en samkvæmt niðurstöðum Odda Erlingssonar eru báðir foreldrar mjög hæfir til þess að fara með forsjá barnsins og tengsl þeirra beggja við barnið góð, sbr. það sem áður er rakið. Þá virðast þau bæði líta svo á, þrátt fyrir ágreining, að hitt foreldrið sé hæft foreldri. Telja verður, samkvæmt því sem fram er komið, að báðir aðilar hafi annast barnið meðan á sambúð þeirra stóð. Eftir samvistarslitin hefur barnið hins vegar verið lengur í umsjá móður en föður. Samkvæmt framburði Odda Erlingssonar virðast þau reyna að halda barninu utan við deilurnar en ljóst þykir að gagnkvæm tortryggni hafi komið niður á barninu. B hefur verið í leikskóla síðan í maí 2002. Samkvæmt umsögn leikskólakennara er B hraust, úthaldsgóð, samvinnuþýð glöð og jákvæð. Samskipti kennarana við móður, sem virðist halda uppi góðri reglu, ganga mjög vel og barnið er sótt á svipuðum tíma. Aðalstefnandi er í [starfi] [...] og hún býr í eigin húsnæði. Félagsleg og fjárhagsleg staða hennar er góð. Hún er í sambúð með manni. Bar hún fyrir dómi að samband þeirra væri gott og einnig samband hans við B. Bar hún að hún hygðist áfram búa og starfa á Íslandi. Aðalstefndi hefur búið á Íslandi frá því í janúar 2003. Hann starfar sem [...]. Hann býr í leiguhúsnæði. [...]. [...] Dómurinn telur mikilvægt, eftir það umrót og erfiðleika í samskiptum málsaðila, sem barnið hefur mátt búa við, að ró skapist um barnið og það fái að búa við stöðugleika. Virðist öryggi og festa hafa hafa ríkt í lífi B sl. eitt og hálft ár sem hún hefur búið hjá móður. Á þessum tíma virðist barnið hafa náð ágætu jafnvægi, þrátt fyrir hatrammar deilur foreldranna og ásakanir þeirra í garð hvors annars, og þykir ekki annað fram komið en að því líði vel í dag og dafni vel. Verður því ekki séð að breyting á umhverfi og aðstæðum verði því til góðs. Þegar litið er til ungs aldurs barnsins og þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að hagsmunum B sé betur borgið fái móðir forsjá hennar. Ber því að fallast á kröfur aðalstefnanda og gagnstefndu í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnanda og gagnstefndu, þ.e. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Tveir lögmenn hafa aðallega haldið uppi vörnum fyrir aðalstefnda í málinu, fyrst Guðmundur St. Ragnarsson hdl. og síðar Ólafur Ragnarsson hrl. Er gerð krafa um þóknun vegna vinnu þeirra beggja. Ekki er litið á þóknun Guðmundar St. Ragnarssonar hdl. sem útlagðan kostnað heldur er hæfileg þóknun til hans metin með sama hætti og þóknun hinna lögmannanna Gjafsóknarkostnaður aðalstefnda og gagnstefnanda, þ.e. þóknun Guðmundar St. Ragnarssonar hdl., 400.000 krónur, þóknun Ólafs Ragnarssonar hrl., 500.000 krónur, og útlagður kostnaður, 200.479 krónur, eða samtals 1.100.479 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun máflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóminn kváðu upp Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari, Guðfinna Eydal sál­fræðingur og Tómas Zoëga geðlæknir. D Ó M S O R Ð Aðalstefnandi og gagnstefnda, K, skal fara með forsjá telpunnar B, kt. [ ], til 18 ára aldurs hennar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnanda og gagnstefndu, þ.e. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnda og gagnstefnanda, þ.e. þóknun til Guðmundar St. Ragnarssonar hdl., 400.000 krónur, þóknun til Ólafs Ragnarssonar hrl., 500.000 krónur, og útlagður kostnaður 200.479 krónur, eða samtals 1.100.479 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 622/2008
Kærumál Erfðaskrá Séreign
Dánarbú hjónanna M og K var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í október 2007. Ágreiningur kom upp milli erfingja M um hvort nánar tilgreint land sem faðir þeirra, M, hafði tekið í arf eftir föður sinn G, og þær eignir sem í stað þess höfðu komið, skyldi vegna ákvæðis í erfðaskrá teljast séreign M við skiptin. Í umræddu ákvæði segir svo: „Allt land sem ég ánafna sonum mínum með erfðaskrá þessari, ber þeim að gera að séreign sinni“. Ágreiningi erfingja M var skotið til héraðsdóms þar sem þau A, B og C kröfðust þess að fyrrgreint land yrði talið séreign M við skiptin. Héraðsdómur hafnaði þeirri kröfu og vísaði til þess að ekkert hefði fram komið í málinu sem leitt gæti til þess að umrætt ákvæði í erfðaskrá G, föður M, yrði túlkað með öðrum hætti en samkvæmt orðanna hljóðan. Í niðurstöðu Hæstaréttar, sem staðfesti niðurstöðu héraðsdóms, segir meðal annars að í orðalaginu, að landið beri sonum „að gera að séreign sinni“ hlyti að felast að kaupmála þyrfti til með samþykki eiginkonu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila „um að land sem hinn látni, M, tók í arf eftir föður sinn, G, og afmarkast þannig, að það takmarkast af X að vestan, Y að norðan, Z að sunnan og að austan af túngirðingu frá Z í punkt A til B. Til C, eins og þeir eru markaðir í uppdrætti Ásgeirs H. Karls­sonar. Innan túngirðingar sem markast að norðan af heimreið, að austan ræður línan G-Q að sunnan markaskurður í punkt T úr honum í punkt V þaðan með Z að vestur­horni túngirðingar, að vestan er túngirðing og þær eignir sem í stað þess hafa komið, skuli vegna fyrirmæla í erfðaskrá, dags. 7. nóvember 1960 teljast séreign M við skiptin.“ Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að tilgreint land eins og því er lýst í hinum kærða úrskurði skuli vegna ákvæðis í erfðaskrá teljast séreign M við skiptin. Varnaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 18. nóvember 2008 með heimild í 3. mgr. 153. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. og 1. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað. Krefjast þær málskostnaðar úr hendi sóknaraðila í héraði og kærumálskostnaðar. Dánarbú hjónanna M, sem lést [...] apríl 2007 og K, sem lést [...]. júlí sama ár, var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2007. Ágreiningsefni máls þessa var skotið til úrlausnar héraðsdóms með bréfi skiptastjóra 27. nóvember 2007. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði kom G á skrifstofu hæstaréttarlögmanns til þess að fá aðstoð hans við að gera erfðaskrá, og var hún gerð 7. nóvember 1960. Fyrir héraðsdómi bar lögmaðurinn að arfleifandi hefði sagt nákvæmlega fyrir um það hvernig erfðaskráin skyldi orðuð og í engu hafi þar verið frá vikið. G heitnum hefði verið unnt að mæla svo fyrir í erfðaskránni að land sem hann ánafnaði sonum sínum yrði þeirra séreign, eins og hann gerði beinum orðum um land sonardóttur sinnar, en efnismunur liggur að þessu leyti í orðum erfðaskrárinnar. Í orðalaginu, að landið beri sonunum „að gera að séreign sinni“, hlýtur að felast að kaupmála þurfi til með samþykki eiginkonu. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, A, B og C, greiði óskipt varnaraðilum, D, E og F, hverri um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 640/2008
Kærumál Aðfarargerð Innsetning
S og J kröfðust þess, með beiðni til héraðsdóms, að þau yrðu með beinni aðfarargerð sett inn í óhindruð umráð að nánar tilgreindum vegi í Rangárþingi ytra. Til vara að þau yrðu með beinni aðfarargerð sett inn í óhindraðan umferðarrétt um sama veg. Héraðsdómur hafnaði kröfu S og J þar sem þeim hafði ekki tekist að sanna, með óyggjandi hætti, að þau ættu skýlausan rétt til óhindraðra umráða yfir hinum umdeilda vegi. Ekki var heldur sýnt fram á með skjallegum hætti að S og J ættu umferðarrétt að umræddum vegi, eins og áskilið er samkvæmt 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, og var þeirri kröfu því einnig hafnað. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Í málinu er óumdeilt að varnaraðilinn Gottlieb, sem er faðir varnaraðilans Guðnýjar Óskar, hefur hindrað aðgang sóknaraðila að hinum umþrætta vegi. Verður því ekki fallist á að vísa beri frá héraðsdómi kröfum sóknaraðila á hendur honum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sólveig Ólafsdóttir og Grétar Jóhannes Sigvaldason, greiði óskipt hvorum varnaraðila um sig, Guðnýju Ósk Gottlebsdóttur og Gottlieb G. Konráðssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 578/2014
Fasteign Fjöleignarhús Galli Ábyrgðartrygging Vátryggingarsamningur Skaðabætur Aðildarskortur
Húsfélagið Þ krafðist bóta úr hendi R, hönnuðar húseignarinnar, og V hf. vegna ætlaðra hönnunargalla. Í dómi Hæstaréttar var sú niðurstaða héraðsdóms staðfest að hönnun bílageymslu húseignarinnar fullnægði ekki byggingarreglugerð að því leyti að þar vantaði sjálfvirkt vatnsúðakerfi. Hluti þess kostnaðar, sem húsfélagið vísaði til, væri hins vegar kostnaður sem húsfélagið hefði hvort eð er þurft að greiða ef hönnun hefði fullnægt kröfum um brunavarnir. Var sá kostnaður því dreginn frá kröfunni og R og V hf. dæmdir til að greiða 870.438 krónur vegna umrædds kröfuliðar. Hins vegar voru R og V hf. sýknaðir af kröfu húsfélagsins sem reist var á því að hurðir, sem skilja ættu séreignir frá sameign, hljóðeinangruðu ekki með fullnægjandi hætti og í því sambandi vísað til þess að samkvæmt 6. tölulið 5. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús féllu hurðir, sem skilja séreign frá sameign, undir séreign. Húsfélagið ætti því ekki bótakröfu á þeim grundvelli sem byggt væri á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. júlí 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 27. ágúst sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 1. september 2014. Hann krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 9.590.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. ágúst 2011 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 14. júlí 2014 að fjárhæð 870.438 krónur. Þá krefst hann hærri málskostnaðar en honum var dæmdur í héraði og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfu áfrýjanda hér fyrir dómi, en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í málflutningi hér fyrir dómi kom fram að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. unir niðurstöðu héraðsdóms um skaðabótaábyrgð stefnda Ríkarðs, að því er varðar hönnun á brunavörnum bílageymslu hússins að Þórðarsveig 17 til 21 í Reykjavík, enda hefur félagið greitt bætur til áfrýjanda í samræmi við hinn áfrýjaða dóm. Á hinn bóginn sættir stefndi Ríkarð sig ekki við þá niðurstöðu héraðsdóms og krefst endurskoðunar á henni. Með því að hann hefur ekki áfrýjað málinu fyrir sitt leyti kemur þetta atriði ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Hinn áfrýjaði dómur verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Þórðarsveigur 17-21 húsfélag, greiði stefndu, Ríkarð Oddssyni og Vátryggingafélagi Íslands hf., sameiginlega 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2014. I. Mál þetta, sem var dómtekið 20. mars sl., er höfðað 20. júní 2013 af húsfélaginu að Þórðarsveig 17-21, Þórðarsveig 17 í Reykjavík, gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík, og 21. júní 2013 gegn Ríkarði Oddssyni, Bröttutungu 6 í Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir til þess að greiða stefnanda óskipt (in solidum) 22.520.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. ágúst 2011 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu málskostnaðar. Í öndverðu gerðu stefndu kröfu um frávísun málsins, en féllu frá kröfunni í þinghaldi 9. desember sl. II. Stefnandi er húsfélag eigenda íbúða í fjöleignarhúsinu að Þórðarsveig 17 til 21 í Reykjavík. Í húsinu eru þrír stigagangar og þar eru alls 26 íbúðir. Þá er bílageymsla undir hluta hússins og lóðar. Húsið mun hafa verið byggt á árinu 2006 og það tekið í notkun á árunum 2007 og 2008. Í málflutningsskjölum er tekið fram að seljandi íbúðanna hafi verið Fasteignafélagið Hlíð ehf. sem hafi keypt húsið af Frjálsa fjárfestingabankanum í janúar 2005. Stefndi Ríkarð var aðalhönnuður hússins. Í málinu liggur fyrir byggingarlýsing hans af húsinu, sem er dagsett 30. maí 2003, ásamt afstöðumynd, en skjalið er merkt A-1. Á hana er skráð að breyting hafi verið gerð á byggingarlýsingunni 14. desember 2005 og að hún hafi verið samþykkt af byggingarfulltrúa 7. mars 2006. Í byggingarlýsingunni segir að þak skuli einangrað með „100+100 MM POLYSTERN EINANGRUN (U-gildi 0,2 W/m²)“. Jafnframt kemur þar fram að þak eigi að klæða með „PVC DÚK 1,2 MM“ og að ofan á dúkinn skuli leggja 50 til 70 millimetra lag af „NÚNUM SJÁVARSTEINUM, KORNASTÆRÐ 30-60 MM“. Nánari lýsing á frágangi þaksins kemur fram á teikningu, sem merkt er S-18, dags. 20. júní 2003, en hún sýnir sniðmynd af þaki og þakkanti. Teikningin ber með sér að ofan á steypta, flata þakplötu átti að setja rakavörn, t.d. þolplast, og ofan á hana tvær 10 cm þykkar frauðplasteinangrunarplötur, annars vegar 16 kg/m³ og hins vegar 24 kg/m³. Ofan á þær átti að leggja 1,2 mm þykkan PVC þakdúk. Sjávarmölin kæmi síðan ofan á dúkinn sem farg. Ekki var sýnt á teikningunni hvernig tryggja ætti vatnshalla að niðurföllum á þakinu. Um hljóðvist segir í byggingarlýsingunni að eftirfarandi kröfur séu gerðar: „MILLI ÍBÚÐAR OG RÝMIS UTAN ÍBÚÐAR 52 db SEM UPPFYLLIST MEÐ 150mm STEINSTEYPTUM VEGG OG 200mm STEYPTRI GÓLFPLÖTU. MILLI FORSTOFU OG SAMEIGINLEGS GANGS 39 db SEM UPPFYLLIST MEÐ HURÐ Í HLJÓÐEINANGRUNARFLOKKI 35 db.“ Fjallað er um bílageymslu í byggingarlýsingunni. Þar kemur fram að undir lægri byggingunni og á lóð sé niðurgrafið bílastæðahús fyrir 24 bifreiðar. Um brunavarnir í bílageymslunni segir í byggingarlýsingunni að þær skuli vera í samræmi við byggingarreglugerð. Meðal annars þurfi bílageymslan að uppfylla eftirfarandi kröfu: „BÍLAGEYMSLAN ER EIN SJÁLFSTÆÐ BRUNASAMSTÆÐA SEM AÐSKILST MEÐ EI 90 VEGGJUM OG EICS 60 HURÐUM. FLÓTTALEIÐIR ÚR BÍLAGEYMSLUM ERU 2. KOMA SKAL FYRIR BRUNAVIÐVÖRUNARKERFI Í BÍLAGEYMSLU OG TENGDUM GEYMSLUM INNAN SÖMU BRUNASAMSTÆÐU.“ Á teikningu af bílakjallara, sem ber númerið A-2 og er dagsett 30. maí 2003, kemur fram að breyting hafi verið gerð á henni 14. desember 2005. Þar segir að breytingin felist meðal annars í því að sett hafi verið kvöð um brunaviðvörunarkerfi í stað fellihurðar. Í innrömmuðum athugasemdum á teikningunni segir að koma skuli fyrir viðbótarbrunavörnum sem geri „brunaöryggið jafn gott og ef stærðin væri innan 600m²“. Um heimild til þessarar breytingar var vísað til 142. gr. byggingarreglugerðar um tækniskipti. Síðan segir í athugasemdunum: „Ef sett væri sjálfvirkt brunaviðvörunarkerfi í bílageymsluna væri þetta uppfyllt að mínu mati þegar haft er í huga að stærðaraukningin umfram 600m² er í raun mjög lítil.“ Teikningin með þessari breytingu var samþykkt af byggingarfulltrúa 7. mars 2006. Gögn málsins bera það með sér að stefndi Ríkarð hafi leitað álits sérfræðings í brunahönnun hjá Línuhönnun hf. áður en framangreind breyting var gerð á hönnun bílakjallarans. Í minnisblaði brunahönnuðarins, dags. 26. september 2005, sem lagt var fyrir byggingarfulltrúa áður en breytingin var samþykkt, kemur fram að upphafleg teikning geri ráð fyrir því að bílageymslunni sé skipt í tvö brunahólf með EI60 vegg og EICS60 sjálflokandi rennihurð á segli. Þá segir þar að um bílageymsluna gildi 114. gr. byggingarreglugerðar. Samkvæmt gr. 114.12 skuli bílageymsla „með gólfi undir yfirborði jarðar en loft í eða við yfirborð búin tilteknum brunavörnum (skv. 114.13) ef gólfflötur er yfir 600 fermetrar“. Þá er tekið fram að með því að skipta geymslunni í tvo hluta, sem hvor um sig er undir 600 fermetrum, þurfi ekki að fullnægja þessum kröfum. Síðan kemur fram að sé „brunahólfandi“ veggur fjarlægður verði stærð bílageymslunnar „í einu hólfi“ 612 fermetrar auk nokkurra geymslurýma, sem alls væru um 40 fermetrar, og væru „hólfuð frá með EI60 veggjum og EICS30 hurðum“. Væru þá eftirfarandi valkostir fyrir hendi að mati brunahönnuðarins: „1. Koma fyrir brunavörnum skv. 114.13. þ.e. a) vatnsúðakerfi, b) föstum reykræstiopum 5% af gólffleti, eða c) sjálfvirku reykútsogi. 2. Stækka geymslurýmin og hólfa þau með EI90 veggjum og EICS60 hurðum þannig að heildarstærð brunasamstæðunnar sem inniheldur bílageymsluna verði ekki yfir 600 m². Þetta gæti þýtt það að bílastæðum fækkaði um eitt, enda nemur stærðarmunurinn nálægt einu stæði. 3. Koma fyrir viðbótarbrunavörnum sem gera brunaöryggið jafn gott og ef stærðin væri innan 600 m². Um væri að ræða tækniskipti skv. 142. grein byggingarreglugerðar. Ef sett væri sjálfvirkt brunaviðvörunarkerfi í bílageymsluna væri þetta uppfyllt að mínu mati þegar haft er í huga að stærðaraukningin umfram 600 m² er í raun mjög lítil. Brunaviðvörunarkerfið ætti einnig að ná til geymslurýmanna sem eru innan sömu brunasamstæðu, eða að öðrum kosti yrðu þau hólfuð frá með EICS60 hurðum.“ Tveir byggingarstjórar munu hafa verið skráðir fyrir verkinu meðan á byggingu hússins stóð. Annar var með ábyrgðartryggingu hjá Sjóvá hf. en hinn hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og síðar hjá Verði hf. Stefndi Ríkarð var með ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Í gögnum málsins kemur fram að engin lokaúttekt hafi farið fram á fasteigninni. Ýmsir ágallar hafa komið fram á húseigninni eftir að hún var tekin í notkun. Hinn 4. mars 2011 var dómkvaddur matsmaður að ósk stefnanda til að meta þau atriði sem hann taldi ábótavant við bygginguna. Matsmaðurinn, Hjalti Sigmundsson byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, skilaði matsgerð 22. júlí 2011. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að ýmsir ágallar séu á húsinu, meðal annars á hönnun og frágangi þaksins, brunavörnum bílakjallarans og á hljóðeinangrun milli sameignar og íbúða. Hann fann að fjölmörgum fleiri atriðum og mat heildarkostnað við úrbætur 37.303.000 krónur með virðisaukaskatti. Samkvæmt matsgerð áætlaði hann kostnað við lagfæringar á þakinu samtals 12.930.000 krónur, við uppsetningu á vatnsúðakerfi og tengdar framkvæmdir í bílakjallara samtals 6.708.000 krónur og við uppsetningu á tvöföldum hurðum inn í íbúðir samtals 2.990.000 krónur. Gögn málsins bera með sér að stefnandi hafi á grundvelli matsgerðarinnar fengið greiddar hámarksbætur úr ábyrgðartryggingu byggingarstjóra hjá Tryggingamiðstöðinni, 6.512.000 krónur, en heildarkrafa stefnanda úr þeirri tryggingu nam 25.978.000 krónum. Við greiðsluna var ekki ákveðið inn á hvaða matsliði bæturnar skyldu greiddar. Enn fremur liggur fyrir að Sjóvá hf. hefur greitt samtals 1.935.487 krónur úr ábyrgðartryggingu byggingarstjóra á grundvelli matsgerðarinnar vegna metins kostnaðar að fjárhæð 2.231.667 krónur með virðisaukaskatti. Með bréfi, dags 25. ágúst 2011, krafði lögmaður stefnanda hið stefnda vátryggingafélag um samtals 26.813.000 krónur úr ábyrgðartryggingu stefnda Ríkarðs, þar á meðal 12.930.000 krónur vegna galla á hönnun þaksins, 6.625.000 krónur vegna úrbóta á brunhönnun bílageymslunnar og 2.990.000 krónur vegna ófullnægjandi hljóðeinangrunar milli sameignar og íbúða. Kröfunum var hafnað með tölvuskeyti 15. nóvember 2011. Meginhluti kröfuliða var borinn undir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu 8. janúar 2013 að ekki hefði verið sýnt fram á bótaskyldu á grundvelli vátryggingarinnar, þar sem ósannað væri að hönnuðurinn bæri skaðabótaábyrgð á þessum liðum. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á því að stefndu beri skaðabótaábyrgð á grundvelli almennu skaðbótareglunnar vegna umfangsmikilla hönnunargalla á fasteigninni að Þórðarsveig. Stefnandi kveðst vísa til sjónarmiða um sérfræðiábyrgð, en strangt sakarmat gildi um hönnuðinn sem sérfræðing í hönnun mannvirkja. Stefnandi kveðst byggja aðallega á matsgerð hins dómkvadda matsmanns og telur að helstu niðurstöður hans um galla á sameign, sem rekja megi til þess að hönnun fasteignarinnar hafi verið ábótavant, séu eftirfarandi: 1) Matsliður 3 – leki frá þaki Í matsgerð komi fram að ekki sé halli á yfirborði þakplötu á fasteigninni, en í samþykktum teikningum aðalhönnuðar segi að þakið sé flatt. Þannig sé ekki halli á þaki að niðurföllum, en það sé nauðsynlegt svo vatn standi ekki uppi á þeim og liggi við samskeyti á dúkum og við frágang þar sem hætta geti verið á að vatn berist inn með tímanum. Matsmaður vísi til þágildandi reglugerðar nr. 441/1998, þar sem gerðar séu kröfur um lágmarkshalla á þökum. Í gr. 136.2 segi að til þess að tryggja vatnsþéttleika ysta byrðis þakflatar skuli þak eða hluti þaks aldrei halla minna en 1:50 og að velja skuli þakefni og frágang með tilliti til þakhalla. Þá segi í gr. 118.1 að hús og önnur mannvirki skuli gerð úr haldgóðum og hentugum byggingarefnum sem þoli íslenskt veðurfar og þá áraun sem ætla megi að húsið eða mannvirkið verði fyrir. Enn fremur skuli tryggt að framkvæmdir séu með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Að þessu virtu telji matsmaður að þak sé ófullnægjandi að því leyti að þakhalli sé ekki nægur og vatn renni því ekki nægilega vel af þakinu. Stefnandi kveðst byggja á þeirri niðurstöðu matsmanns að þakfletir á húsinu halli ekki í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar. Þannig telji matsmaður að uppbygging þaksins sé röng eins og hún komi fram í samþykktum teikningum hönnuðar, enda leiði hönnun þess til þess að raki, sem streymi frá húsinu með dreifð, safnist fyrir í því. Þá sé ónóg farg á þaki sem tryggi ekki nægilega að þakdúkur og einangrun geti ekki fokið af húsinu. Til þess að bæta úr gallanum telji matsmaður að taka þurfi farg af þökum, þakdúk og steinullareinangrun. Taka þurfi frauðplasteinangrun upp og koma fyrir rakavörn ofan á steyptri plötu. Einnig þurfi að setja nýja einangrun sem skorin sé misþykk til að fá halla að niðurföllum, en þykktarmunur á einangrun þurfi að minnsta kosti að vera 10 cm til að fá nægan halla á þakfleti. Þá þurfi að leggja nýjan þakdúk og gera við rakaskemmdir. Matsmaður telji hæfilega metinn kostnað við endurbætur vegna þessa nema 12.930.000 kr. 2. Matsliður 8 – brunavarnakerfi í bílageymslu Stefnandi heldur því fram að á samþykktum aðalteikningum af bílageymslu sé ekki gert ráð fyrir vatnsúðakerfi í geymslunni, en samkvæmt gr. 114.11 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 skuli verja bílageymslu, sem sé með lofti undir yfirborði jarðar, með sjálfvirku vatnsúðakerfi. Að því virtu telji matsmaður að sjálfvirkt vatnsúðakerfi eigi að vera í bílageymslunni og að ekki hafi verið sýnt fram á að unnt hafi verið að sleppa því, t.d. með viðeigandi brunahönnun, í samræmi við gr. 142.1 í byggingarreglugerð. Matsmaður bendi á að ákvæði reglugerðarinnar sé afdráttarlaust og að ekki sé hægt að víkjast undan því nema með því að sýna fram á að öryggi fólks og fasteignarinnar sé tryggt með öðrum hætti. Í þessu samhengi hafi matsmaður vísað til minnisblaðs frá brunahönnuði sem virðist hafa leitt til þess að fyrirkomulag bílageymslu hafi verið samþykkt, en matsmaður telji þó að ekki hafi verið sýnt fram á að öryggi væri tryggt með öðrum hætti. Þetta hafi matsmaður fengið staðfest frá fulltrúa Mannvirkjastofnunar Íslands. Stefnandi kveðst byggja á þeirri niðurstöðu matsmanns að brunavarnir í bílageymslu séu með öllu ófullnægjandi og ekki í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar. Brunasamstæða sem sé með lofti undir yfirborði jarðar skuli búin sjálfvirku vatnsúðakerfi og taki ákvæði gr. 114.13 í byggingarreglugerð ekki til slíkrar geymslu. Stefnandi telur að á samþykktum teikningum af geymslunni hafi verið litið fram hjá þessu. Til þess að bæta úr þessum galla telji matsmaður að gera þurfi endurbætur á eldvörnum bílageymslunnar sem felist í því að setja vatnsúðakerfi í geymsluna. Leggja þurfi nýtt vatnsinntak að húsinu sem geti flutt nægilegt vatnsmagn og tengja flæðiloka á stjórnbúnað vatnsúðakerfis við stjórnstöð brunaviðvörunarkerfis sem sé tengt vaktstöð. Matsmaður telji hæfilega metinn kostnað við endurbætur vegna þessa nema 6.600.000 krónum. 3. Matsliður 15 – hljóðeinangrun í veggjum Stefnandi vísar til matsgerðar um að vegið hljóðeinangrunargildi fyrir lofthljóð skuli vera 52 dB milli íbúðar og sameiginlegs rýmis utan íbúðar, sbr. gr. 173.1 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Milli forstofu (innan við ganghurð) og sameiginlegs gangs eða stigahúss sé krafan hins vegar 39 dB. Matsmaður bendi á að ekki séu forstofur í íbúðunum heldur sé inngangshurð beint inn í íbúðirnar. Því gildi hærri krafan, þ.e. 52 dB. Í byggingarlýsingu á aðalteikningum hönnuðar komi fram að milli forstofu íbúða og sameiginlegs gangs sé krafan 39 dB sem skuli uppfyllt með hurð í hljóðeinangrunarflokki 35 dB. Matsmaður telji þessar forsendur rangar að því leyti að krafan um hljóðeinangrun sé of lág þar sem ekki séu forstofur í íbúðunum með innri hurð. Af þeim sökum verði hurð að hæfa kröfu um 52 dB hljóðkröfu. Stefnandi kveðst byggja á niðurstöðu matsmanns um að hljóðeinangrun milli íbúða og rýmis utan íbúða sé ófullnægjandi og ekki í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar. Þannig sé ljóst að hönnuninni sem slíkri sé ábótavant samkvæmt árituðum teikningum aðalhönnuðar með tilheyrandi óþægindum fyrir íbúa hússins, hvort sem er á sameiginlegum stigagangi eða í íbúðum. Reglugerðin sé afdráttarlaus að þessu leyti, en úr þessu megi bæta með því að skipta út hurðum fyrir nýjar sem standist ákvæði reglugerðar. Matsmaður telji hæfilega metinn kostnað við endurbætur vegna þessa nema 2.990.000 krónum, en miðað sé við að settar séu tvöfaldar hurðir. Samantekt Með vísan til framangreinds telur stefnandi að stefndu beri ábyrgð á þeim göllum sem falli undir matsliði nr. 3, 8 og 15 þar sem matsmaður telji að hönnun fasteignarinnar uppfylli ekki kröfur sem gerðar séu til hönnunar í lögum nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr. 441/1998. Kröfum stefnanda sé jafnframt beint að hinu stefnda vátryggingafélagi á grundvelli 44. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004 sem vátryggjanda hönnuðar. Bótakrafa stefnanda byggist á mati við endurbætur í öllum liðum, en þeir varði allir galla á sameign hússins. Stefnandi kveðst byggja á því að aðalhönnuður fasteignarinnar hafi með áritun sinni á teikningar ábyrgst að hönnun eignarinnar væri faglega unnin og í samræmi við lög og reglur um byggingarmál, sbr. 1. mgr. 47. gr. þágildandi laga nr. 73/1997 og gr. 17.1 í þágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998. Hafi hann jafnframt borið ábyrgð á því að samræmi væri milli aðaluppdrátta og séruppdrátta af fasteigninni, sbr. gr. 17.2 í byggingarreglugerð og ábyrgð gagnvart byggingaryfirvöldum á því að séruppdrættir væru í samræmi innbyrðis, sbr. gr. 17.3 sömu reglugerðar. Sambærileg ákvæði sé að finna í 23. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010 og kafla 4.1 í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Stefnandi bendir á að strangt sakarmat gildi um hönnuðinn sem sérfræðing í hönnun mannvirkja, en gera megi ríkari kröfur til sérfræðinga um vönduð vinnubrögð og aðgæslu. Þannig telur stefnandi, þegar allt framangreint er virt, að enginn vafi leiki á því að hönnuðurinn hafi sýnt saknæma vanrækslu í störfum sínum sem aðalhönnuður fasteignarinnar og beri stefndu þar af leiðandi skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar um skaðabótaábyrgð stefndu og reglunnar um sérfræðiábyrgð. Stefnandi vísar jafnframt til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993 og laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Þá kveðst stefnandi byggja á skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, lögum um mannvirki nr. 160/2010 og byggingarreglugerðum nr. 441/1998 og 112/2012. Um dráttarvexti vísar stefnandi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um aðild stefnanda vísar stefnandi til laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu sína um málskostnað reisir stefnandi á 129. og 130. gr. einkamálalaga og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Um varnarþing vísar stefnandi til 33. gr., sbr. 1. mgr. 42. gr., einkamálalaga. 2. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Er þá á því byggt af hálfu stefndu að tjónsatvikið hafi orðið þegar teikningar hönnuðarins hafi verið gerðar eða 30. maí 2003. Hafi eitthvað verið athugavert við teikningarnar svo að saknæmt geti talist hljóti tjónið að hafa orðið þegar þær hafi verið fullgerðar. Stefndu taka fram að í þeim skilmálum sem gilt hafi um starfsábyrgðartryggingu hönnuðarins á árinu 2003 sé ákvæði í 12. gr. um fyrningu skaðabótakrafna sem falli undir trygginguna. Segir þar að slíkar kröfur fyrnist á tveimur árum frá lokum þess almanaksárs þegar kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Stefndu telja að þetta tímamark hafi verið komið í apríl 2010, þegar stefnandi hafi sent bréf til tryggingarfélaga þar sem tilkynnt hafi verið um galla í fasteignunum. Fyrningarfresturinn hafi því byrjað að líða í ársbyrjun 2011 og lokið í árslok 2012. Krafan hafi því verið fyrnd þegar málið hafi verið höfðað í júní 2013. Verði ekki fallist á framangreint byggja stefndu á því að krafan sé eftir sem áður fyrnd samkvæmt 10 ára fyrningareglu 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda o.fl. Upphaf þess frests miðist við tjónsatvikið sem hafi, eins og áður segir, orðið þegar teikningar hafi verið tilbúnar 30. maí 2003. Mál þetta hafi ekki verið höfðað fyrr en í júní 2013 en þá hafi kröfurnar verið fyrndar. Verði ekki fallist á framangreint byggja stefndu sýknukröfu sína á því að saknæm háttsemi sé ósönnuð. Í málinu sé deilt um það hvort stefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti bakað stefnanda tjóni sem sé bótaskylt úr starfsábyrgðartryggingu sem hafi tekið til stefnda og hafi verið tekin hjá hinu stefnda vátryggingafélagi. Málið snúist nánar tiltekið um það hvort stefndi Ríkarð hafi, sem hönnuður hússins að Þórðarsveig 17-21, sýnt af sér saknæma háttsemi sem leiði til þess að hann beri skaðabóta­ábyrgð gagnvart stefnanda á tjóni sem hafi hlotist af þeirri hegðun. Einnig hvort ætlaðir gallar á húsinu séu sannaðir með fullnægjandi hætti og þá einnig hvort sannað sé að þá megi rekja til saknæmrar háttsemi þessa stefnda sem hönnuðar. Þá sé ágreiningur um stefnufjárhæð og einnig mögulega bótafjárhæð, verði litið svo á að bótaréttur stefnanda sé fyrir hendi. Stefndu taka fram að í málinu gildi almennar sönnunarreglur skaðabótaréttar. Af því leiði að sönnunarbyrðin hvíli öll á stefnanda, bæði um meinta saknæma háttsemi stefnda Ríkarðs sem og hið meinta tjón sem eigi að hafa hlotist af henni. Það nái bæði til þess að sanna að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem og hvert umfang þess hafi verið. Takist slík sönnun ekki komi ekki til þess að stefndi Ríkarður beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda eða að stefnandi eigi rétt til greiðslu bóta úr starfsábyrgðartryggingu hans hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefndu telja ósannað með öllu að stefndi Ríkarður hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með þeim hætti sem stefnandi haldi fram og byggi kröfur sínar á. Hvorki sé um hönnunargalla á húsinu að ræða sem hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda né að umstefnd atriði séu þess eðlis að stefnda Ríkarði verði gert að bera ábyrgð á þeim sem hönnuði hússins. Stefndu mótmæla fyrsta kröfulið stefnanda er byggist á ætluðum galla á hönnun þaksins. Þeir hafna því að um sé að ræða atriði sem hönnuði verði gert að bera sakarábyrgð á. Þá er því hafnað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna ætlaðs skorts á halla á þakinu. Stefndu vekja athygli á því að þessi kröfuliður sé í stefnu sagður vera vegna leka frá þaki. Hér sé því gerð krafa um skaðabætur vegna tjóns sem hafi hlotist af þeim leka og úrbóta sem þörf sé á til þess að koma í veg fyrir að áfram leki frá þaki. Stefndu telja í því sambandi rétt að benda á að í umfjöllun matsmanns í matsgerð sé ekki annað að sjá en að matsmaður taki til skoðunar ýmis önnur atriði en þau sem snúi að leka frá þaki. Kostnað við úrbætur vegna þeirra kveða stefndu innifalinn í þessum kröfulið. Stefndu benda á að niðurstaða matsmanns sé sú að leki af þaki stafi af ófullnægjandi og ófaglegum frágangi á niðurfallsbrunnum á þaki sem lýsi sér í því að ekki sé halli að niðurföllum og tenging niðurfallsbrunna við frárennslispípur sé óþétt. Þá megi skilja umfjöllun matsmanns sem svo að rakavörn skorti ofan á steypta plötu. Þau atriði sem valda leka koma því hönnun þaksins ekki á nokkurn hátt við. Þetta séu atriði sem byggingarstjórar beri ábyrgð á. Stefndu telja að niðurstaða matsmanns um nauðsynlegar úrbætur og kostnað vegna þeirra snúi því eingöngu að því að lagfæra ágalla sem hafi hlotist af vanrækslu byggingarstjóra en komi hönnun þaksins og meintum göllum á henni á engan hátt við. Sérstaklega sé bent á að á samþykktum teikningum komi fram að rakavörn skuli vera ofan á steypu undir einangrun. Hafi slíka rakavörn skort sé augljóslega ekki við hönnuðinn að sakast. Stefndu benda á að ekki sé annað að sjá af málsgögnum en að stefnandi sé þessu sammála. Það komi skýrt fram í bréfi stefnanda til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Þar sé umfjöllun um nákvæmlega þennan lið stefnukröfunnar. Þar segi að niðurstaða matsmanns sé sú að galla á þaki sé fyrst og fremst að rekja til ófullnægjandi og ófaglegs frágangs á niðurfallsbrunnum á þaki og að metinn kostnaður matsmanns vegna þessa þáttar sé 12.930.000 krónur, eða sama fjárhæð og gerð sé krafa um á hendur stefndu. Þá segi þar að þetta sé á ábyrgð byggingarstjóra og hafi tryggingarfélag hans þegar bætt hluta þess tjóns eða rúmar 6.000.000 króna. Stefndu telja því augljóst að ágallar á þaki, sem leitt hafi til þess leka sem kröfuliðurinn snúist um, hafi alfarið verið á ábyrgð byggingarstjóra hússins og hafi þegar verið bættir úr tryggingu hans eða þeirra. Hafi eitthvað verið athugavert við hönnun þaksins sé ljóst að ekkert tjón hafi hlotist af því. Í það minnsta sé það með öllu ósannað. Í þessu sambandi vekja stefndu athygli á því að í stefnu sé á engan hátt gerð grein fyrir þeim skaðabótum sem stefnandi hafi fengið úr tryggingu byggingarstjóra og þá hvort byggingarstjóri hafi verið krafinn um það sem upp á vantaði ef um hámarks tryggingarbætur hafi verið að ræða. Stefndu telja af þessu augljóst að stefnandi hafi fengið tjón sitt vegna þessa kröfuliðar bætt frá byggingarstjóra hússins og því staðfest að það hafi verið á hans eða þeirra ábyrgð. Ekki sé hægt að yfirfæra þá ábyrgð yfir á hönnuð hússins þó að tjónið hafi ekki fengist að fullu bætt. Stefndu hafna því að þeir ágallar á þaki, sem stefnandi byggi á að hafi valdið lekanum, séu á ábyrgð hönnuðarins. Engin slík sönnun liggi fyrir í málinu. Það eina sem matsgerðin sýni sé að byggingarstjóri beri ábyrgðina enda hafi tjónið fengist bætt úr starfsábyrgðartryggingu hans eða þeirra. Til að ábyrgð hönnuðar komi til álita þurfi að sýna fram á að hönnun standist ekki þær kröfur sem gerðar séu samkvæmt lögum og reglum sem í gildi séu á hverjum tíma og að tjón hafi orðið vegna þess. Ekki liggi neitt fyrir í málinu sem sýni fram á og sanni slíkt. Það eina sem fyrirliggjandi matsgerð sýni sé að ekki hafi verið byggt í samræmi við teikningar og það sem lög og reglur kveði á um. Ekki liggi því fyrir að tjón hefði ekki orðið ef byggt hefði verið í samræmi við hönnunina. Stefndu taka fram að það sé vitaskuld á ábyrgð byggingarstjórans að sjá til þess að þak sé byggt í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar, hvort sem það varði halla eða önnur atriði. Þar undir falli til að mynda að gæta að því að halli sé að niðurföllum, en eins og fyrir liggi í málinu hafi frágangur að því leyti verið ófullnægjandi sem og frágangur í kringum niðurföll. Það hafi valdið leka frá þaki. Varðandi matslið nr. 2, er lýtur að brunavarnakerfi í bílageymslu, vekja stefndu athygli á því að undir þessum lið í matsgerð fjalli matsmaður um mörg önnur atriði er lúti að bílageymslunni en eingöngu úðunarkerfi og snúi kostnaðarmat hans einnig að þeim liðum. Ekki sé sundurgreint í stefnu hvaða liðir það séu sem stefnandi geri kröfu um undir þessum kröfulið eða hvað eigi undir önnur atriði sem mál þetta fjalli ekki um. Stefndu hafna því alfarið að um saknæma háttsemi stefnda Ríkarðs hafi verið að ræða hvað þennan kröfulið varði, sem og að stefnandi hafi orðið fyrir einhverju tjóni vegna þess að úðunarkerfi sé ekki í bílageymslunni. Eins og komi fram í umfjöllun matsmanns í matsgerð þá hafi byggingarfulltrúi staðfest bílageymsluna þannig útbúna sem hún hafi verið og að svokölluð tæknibýtti skv. 142. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 hefðu átt sér stað sem hafi falist í því að sjálfvirku brunaviðvörunarkerfi hafi verið komið fyrir þar. Stefndu taka fram að tölvupóstur Guðmundar Gunnarssonar hjá Mannvirkjastofnun breyti þessu ekki á nokkurn hátt. Þar sé eingöngu að finna almenna umfjöllun um helstu reglur enda komi fram hjá honum að hann hafi ekki séð uppdrætti af bílageymslunni og hafi því engar forsendur til að mynda sér skoðun á henni. Það eina sem þessi póstur segi í raun sé að brunahönnun, eins og sú sem komi fram á minnisblaði brunahönnuðar, þurfi að samþykkjast af byggingarfulltrúa. Stefndu benda á að svo hafi einmitt verið gert, hönnunin hafi verið samþykkt af byggingarfulltrúa með þeim brunavörnum sem þar séu. Stefndu telja allt framangreint sýna að hafi eitthvað skort á að bílageymslan uppfyllti kröfur vegna brunavarna hafi það ekki á nokkurn hátt verið hönnuði að kenna. Megi hönnuður treysta því að ef opinberir fagaðilar á sviði eldvarna og brunaeftirlits telja breytingar í lagi og að þær standist þær kröfur sem gerðar séu samkvæmt lögum og reglum, þá séu breytingar í lagi. Þannig hafi það einmitt verið í þessu tilviki, þeir aðilar sem hafi sérfræðiþekkingu á þessu sviði hafi talið þetta fyrirkomulag í lagi. Saknæm háttsemi hönnuðar að því er varði bílageymsluna sé því með öllu ósönnuð og af þeim sökum beri að sýkna stefndu af þessum kröfulið. Stefndu telja þar að auki með öllu ósannað að skylt sé að hafa úðunarkerfi í bílageymslunni en sönnunarbyrðin um það hvíli á stefnanda. Stefndu telja skoðun matsmanns á þessu ekki fullnægjandi sönnun um slíka skyldu heldur þurfi annað og meira að koma til. Þar fyrir utan telja stefndu meint fjártjón stefnanda vegna þessa með öllu ósannað. Niðurstaða matsmanns um kostnað við uppsetningu vatnsúðunarkerfis í bílageymslu sé ekki tjón stefnanda, heldur eingöngu kostnaður við verk sem e.t.v. hafi átt eftir að ráðast í. Árétta stefndu hér að bílageymslan hafi verið útbúin eins og hún hafi verið samþykkt af byggingaryfirvöldum. Því sé á engan hátt um að kenna saknæmi af hálfu hönnuðar. Þá liggi ekkert fyrir í málinu um að brunaeftirlitið eða aðrir opinberir fagaðilar hafi gert athugasemdir vegna þessa. Það sé því með öllu ósannað að fjártjón hafi orðið enda verði það eingöngu ef brunaeftirlit krefst breytinga frá samþykktum teikningum. Stefndu byggja sýknukröfu sína vegna kröfuliðar nr. 3 í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi sé húsfélag alls hússins og sé valdsvið þess og hagsmunagæsla bundin við sameignina og ákvarðanir sem hana varði, sbr. 2. mgr. 57. gr. og 1. mgr. 70. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Möguleg aðild stefnanda sem húsfélags að dómsmáli skv. 3. mgr. 71. gr. laganna afmarkast því við mál sem snerti sameign hússins. Eftir því sem fram komi í stefnu þá snúi þessi kröfuliður að því að hurðir á milli forstofu íbúða og stigagangs í sameign uppfylli ekki kröfur um hljóðeinangrun. Samkvæmt 6. tölulið 5. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús falli hurðir sem skilja séreign frá sameign undir séreign. Stefndu telja stefnanda því skorta aðild til að setja fram kröfu sem tilheyri einstökum séreignarhlutum hússins. Það sé einstakra eigenda séreigna að setja fram slíka kröfu og taka við bótum. Af þessum aðildarskorti leiði að sýkna beri stefndu af þessum kröfulið. Verði ekki fallist á aðildarskort byggja stefndu sýknukröfu sína vegna þessa kröfuliðar í öðru lagi á því að saknæm háttsemi sé með öllu ósönnuð. Stefndu hafna því sem röngu og ósönnuðu að hurðir frá stigapalli sameignar inn í forstofur íbúða séu ófullnægjandi hvað hljóðeinangrun varði. Eins og reifað sé í matsgerðinni sé gerð krafa um tiltekið hljóðeinangrunargildi hurða milli íbúðar og rýmis þar fyrir utan og sé lægri krafa gerð þegar gengið sé úr sameign inn í forstofu íbúðar en þegar gengið er beint inn í íveruherbergin, sbr. gr. 173.1. í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Stefndu byggja á því að ósannað sé með öllu að á teikningum hafi ekki verið gert ráð fyrir lokuðum forstofum þannig að hurðir með lægra hljóðeinangrunargildi væru fullnægjandi. Á þeim sönnunarskorti beri stefnandi alla ábyrgð. Hafi verið gerðar breytingar við byggingu hússins, þannig að forstofur séu ekki lengur lokaðar, sé það á ábyrgð byggingaraðila hússins og byggingarstjóra þess. Þá mótmæla stefndu því sem skilja megi af málatilbúnaði stefnanda að lægra hljóðeinangrunargildi hurða eigi eingöngu við þegar um lokaða forstofu er að ræða, þ.e. forstofu þar sem hurð sé á milli hennar og annarra íveruherbergja íbúða. Hvergi í reglugerðinni segi að það verði að vera forstofa sem sé lokuð frá öðrum íveruherbergjum með hurð, til að lægra hljóðeinangrunargildi sé nægjanlegt. Það nægi að um sé að ræða forstofu sem að einhverju leyti sé aðskilin frá öðrum vistarverum og að gengið sé úr henni í þær, til að lægra hljóðeinangrunargildið eigi við. Að mati stefndu geti annað ekki staðist, hvorki samkvæmt almennum skilningi sem lagður sé í þetta orð né eins og það sé notað í reglugerðinni. Enda megi ætla að í því tilviki hefði það verið sérstaklega tekið fram því þá sé vikið frá því sem telst vera venjulegt og almennt. Stefndu telja því ósannað að hurðir á milli forstofu og sameignar uppfylli ekki skilyrði gr. 173.1 í byggingarreglugerð og því beri að sýkna stefndu af þessum lið stefnukröfunnar. Þar að auki benda stefndu á að ekki liggi neitt fyrir um það í málinu hvernig fyrirkomulagið sé í þeim íbúðum hússins sem málið snúist um. Ekkert liggi fyrir um það hvort í þeim séu forstofur og þá hvort þær séu aflokaðar eða ekki. Á þeim sönnunarskorti beri stefnandi alla ábyrgð. Stefndu telja með öllu ósannað að notkun þessara tilteknu hurða sé saknæmi af stefnda hálfu. Sömuleiðis sé með öllu ósannað að þessi hurðanotkun hafi valdið stefnanda eða eigendum séreignanna fjártjóni. Hér gildi það sama og áður hafi verið rakið um bílageymsluna, að skaðabótaábyrgð, og greiðsluskylda úr ábyrgðartryggingunni, stofnist eingöngu ef saknæm háttsemi tjónvalds er sönnuð og að sú háttsemi hafi leitt til tjóns. Hér gildi einnig það sama og komið hafi fram að sönnunarbyrðin hvíli á stefnanda um saknæmið og tjónið. Til að réttur til skaðabóta stofnist dugi ekki að hurðirnar hafi e.t.v. ekki verið með fullnægjandi hljóðeinangrun heldur verði stefnandi að hafa orðið fyrir fjártjóni vegna þess. Engin sönnun liggi fyrir í málinu um fjártjón af þessum sökum. Niðurstaða matsmanna um annað fyrirkomulag hurðanna og kostnað því tengdan sé ekki tjón í skilningi skaðabótaréttar, heldur sé hér eingöngu um aukakostnað að ræða fyrir íbúa ef þeir vilja breyta því fyrirkomulagi sem fyrir hendi sé og ná þannig fram meiri hljóðeinangrun en almennt gerist og reglugerðin kveði á um. Af þessum sönnunarskorti leiði að sýkna beri stefndu af þessum kröfulið. Stefndu benda jafnframt á að í matsgerðinni taki matsmaður fram að ekki hafi tíðkast hér á landi að setja hurðir með hærri hljóðeinangrunarkröfu í íbúðir og að ekki séu fluttar inn slíkar hurðir. Notkun inngangshurða af þeirri gerð sem notuð hafi verið hafi því verið alþekkt og tíðkanlegt fyrirkomulag hér á landi. Þá hafi ekki verið gerðar athugasemdir við það af byggingaryfirvöldum að hurðir með þetta hljóðeinangrunargildi væru notaðar, hvorki í þessu tilviki né almennt séð, enda hurðir með meira hljóðeinangrunargildi ekki fluttar til landsins, eftir því sem matsmaður segi í matsgerðinni. Hér hafi því ekkert saknæmt verið á ferðinni heldur það sem almennt tíðkist í byggingum hér á landi. Stefndu vilja einnig taka fram að með kröfum sínum sé stefnandi í raun að fara fram á að hönnuður beri ábyrgð á efndum á kaupsamningi en ábyrgð hönnuðarins sé vitaskuld alls ekki svo víðtæk að hún nái yfir það. Ábyrgð hönnuðar taki eingöngu til fjártjóns sem hljótist af því að teikningar fullnægi ekki skilyrðum reglugerða. Verði ekki fallist á sýknukröfuna gera stefndu þá kröfu til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og er sú krafa reist á eftirfarandi málsástæðum: Bætur til stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemi vátryggingarfjárhæð vegna hvers tjóns sem kveðið sé á um í vátryggingarskírteini þeirrar tryggingar hjá VÍS sem gerð sé krafa um enda um einn tjónsatburð að ræða. Stefndu telja að í fyrsta lagi beri að miða við vátryggingarfjárhæð árið sem teikningar hafi verið gerðar en það hafi verið árið 2003. Hafi eitthvað verið athugavert við hönnun hússins hljóti að eiga að miða við að tjón hafi átt sér stað þegar teikningarnar, þannig gallaðar, hafi orðið til. Vátryggingarfjárhæð vegna hvers tjóns það árið nam samkvæmt vátryggingarskírteini 6.046.666 krónum. Bætur til stefnanda geti því aldrei numið hærri fjárhæð en það. Verði ekki fallist á framangreint telja stefndu að miða eigi við árið þegar teikningar hafi verið samþykktar af byggingarfulltrúa en það hafi verið árið 2006. Hafi eitthvað verið athugavert við hönnun hússins hljóti í síðasta lagi að eiga að miða við að tjón hafi átt sér stað þegar teikningar, þannig gallaðar, hafi verið samþykktar. Einnig megi hér líta til byggingarárs hússins enda hljóti að verða að líta svo á að hafi teikningar verið haldnar ágalla hafi sá ágalli komið fram þegar byggingu lauk. Samkvæmt upplýsingum úr fasteignaskrá hafi byggingarár þess verið 2006 eða sama ár og teikningar hafi verið samþykktar. Uppreiknuð vátryggingarfjárhæð það árið hafi numið 6.890.000 krónum. Bætur til stefnanda vegna þessa liðar, að því leyti sem hann verði rakinn til ábyrgðar hönnuðar, geti því aldrei numið hærri fjárhæð en þetta. Að því er varði matslið er tengist leka frá þaki taka stefndu eftirfarandi sérstaklega fram: Í fyrsta lagi beri að lækka þennan lið kröfunnar um þær rúmlega 6.000.000 króna sem fyrir liggi að stefnandi hafi þegar fengið greiddar vegna hans eða einhverja aðra fjárhæð sem greidd hafi verið. Stefndu geti ekki gert nánar grein fyrir því hver lækkunarfjárhæð skuli vera þar sem stefnandi gefi engar upplýsingar um það, hvorki í stefnu né málsgögnum, hvaða fjárhæð það sé sem hann hafi fengið greidda. Skorað sé á stefnanda að upplýsa um þetta. Í öðru lagi telja stefndu að greina verði á milli ábyrgðar hönnuðar og ábyrgðar byggingarstjóra vegna þessa kröfuliðar enda stefnda Ríkarði eingöngu gert að bera ábyrgð sem hönnuður. Hluti hönnuðar í þessum lið sé augljóslega óverulegur og því komi aldrei til álita að stefndu beri ábyrgð gagnvart stefnanda nema í samræmi við það. Hins vegar skorti á að gerð sé fullnægjandi grein fyrir skiptingu tjónsins í stefnu og málsgögnum og verði stefnandi að bera hallann af því. Hvað aðra kröfuliði varðar þá mótmæla stefndu þeim sem allt of háum og í engu samræmi við þær úrbætur sem e.t.v. þurfi að gera. Stefndi byggir einnig á því að lækka beri alla kröfuliði vegna réttar til að fá virðisaukaskatt af vinnu á verkstað endurgreiddan. Ekki verði séð að í kröfugerð stefnanda sé tekið tillit til þessarar lækkunarheimildar. Stefndu reisa kröfu sína um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé krafist virðisaukaskatts á málskostnað með vísan til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni en stefndi Ríkarð sé sem einstaklingur ekki virðisaukaskattskyldur. IV. Í máli þessu greinir aðila á um hvort stefndi Ríkarð, sem var hönnuður húseignarinnar að Þórðarsveig 17 til 21, beri skaðabótaábyrgð á annmörkum, sem stefnandi telur að hafi verið á hönnun hússins, og hvort stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., beri, ásamt stefnda Ríkarð, að bæta stefnanda það tjón sem húsfélagið telur sig hafa orðið fyrir af þeim sökum. Þeir ágallar sem kröfur stefnanda á hendur stefndu byggjast á lúta að þremur atriðum. Í fyrsta lagi heldur stefnandi því fram að þak hússins sé ekki hannað með réttum hætti, einkum þar sem ekki hafi verið gætt að því að yfirborð þaksins hallaði að niðurföllum í samræmi við kröfur í grein 136.2 í þágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998. Í öðru lagi hafi ekki verið gert ráð fyrir vatnsúðakerfi á uppdráttum af bílageymslu eins og krafist sé í grein 114.11 í fyrrgreindri byggingarreglugerð þegar bílageymsla er með lofti undir yfirborði jarðar. Í þriðja lagi hafi hönnuðurinn ekki gert ráð fyrir að hurðir milli sameignar og íbúða væru þannig gerðar að fullnægt yrði kröfum greinar 173.1 um hljóðeinangrun í sömu byggingarreglugerð. Miðað við framlögð gögn verður að ganga út frá því að stefndi Ríkarð hafi unnið að hönnun hússins árið 2003 og gert breytingar á uppdráttum þess árið 2005. Samþykki byggingarfulltrúa fyrir aðaluppdráttum lá fyrir 7. mars 2006. Á þessum tíma voru í gildi skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997. Samkvæmt 47. gr. þeirra laga bar hönnuði að árita teikningar sínar og þannig ábyrgjast að hönnunin væri faglega unnin og í samræmi við lög og reglugerðir um byggingamál. Þá skyldi sá sem áritaði aðaluppdrátt vera samræmingarhönnuður og bar hann ábyrgð gagnvart byggingaryfirvöldum á því að séruppdrættir, sem lagðir væru fram til samþykktar, væru í samræmi innbyrðis og við aðaluppdrætti. Jafnframt var kveðið á um það í 47. gr. laganna að löggiltum hönnuðum, eða fyrirtækjum sem þeir störfuðu hjá, bæri að hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu. Er þá gengið út frá því að hönnuður felli á sig skaðabótaábyrgð eftir almennum reglum ef færðar eru sönnur á að hann hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu við hönnun bygginga þannig að henni hafi verið ábótavant. Almennt eftirlit byggingarfulltrúa með uppdráttum hönnuða leysir þá ekki undan þessari skaðabótaábyrgð. Stefndu krefjast sýknu meðal annars á grundvelli fyrningar. Um það atriði er meðal annars vísað til 12. gr. almennra skilmála starfsábyrgðartryggingar löggiltra hönnuða aðal- og séruppdrátta sem í gildi hafi verið árið 2003 þegar uppdrættirnir voru gerðir. Rétt er að taka fram að í 1. gr. skilmálanna segir að vátryggt sé gegn bótaskyldu sem fellur á vátryggingartaka, sem löggiltan hönnuð uppdrátta fyrir byggingarnefnd, verði þriðji maður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verður til hönnunarstarfs vátryggingartaka og hann hefur ábyrgst með áritun á teikningu sína. Í 12. gr. skilmálanna segir að skaðabótakröfur, sem falla undir vátrygginguna, sem og endurkröfur vátryggingafélags, fyrnist á tveimur árum frá lokum þess almanaksárs er kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Leggja verður þá merkingu í þetta ákvæði að krafa vátryggingartaka á hendur vátryggingafélaginu fyrnist er tvö ár eru liðin frá lokum þess almanaksárs er hann hefur fengið vitneskju um að hann beri skaðabótaábyrgð gagnvart tjónþola og unnt er að fara fram á að vátryggingafélagið bæti það tjón sem vátryggingartakinn verður fyrir af þeim sökum. Þá vitneskju fékk vátryggingartakinn í þessu tilviki ekki fyrr en í fyrsta lagi þegar matsgerð dómkvadds matsmanns lá fyrir 22. júlí 2011. Þegar af þessari ástæðu verður ekki séð að krafa stefnanda hafi verið fyrnd samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar þegar fyrningu var slitið með málshöfðun stefnanda gegn hinu stefnda vátryggingafélagi 20. júní 2013 . Að öðru leyti fer um fyrningu skaðabótakröfu stefnanda eftir eldri lögum um fyrningu, nr. 14/1905, sbr. 28. gr. núgildandi laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, enda stofnaðist krafan fyrir gildistöku síðargreindu laganna 1. janúar 2008. Skaðabótakröfur fyrnast á 10 árum frá þeim degi er krafan varð gjaldkræf, sbr. 2. mgr. 4. og 5. gr. laga nr. 14/1905. Í dómaframkvæmd er gengið út frá því að skaðabótakrafa verði gjaldkræf í þessum skilningi þegar tjón hlýst af þeirri saknæmu háttsemi sem er grundvöllur skaðabótakröfunnar, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar Íslands frá 24. október 2013 í málum nr. 226/2013 og 227/2013. Eigandi mannvirkis verður ekki fyrir tjóni sökum galla á hönnun fyrr en í fyrsta lagi þegar mannvirkið hefur verið byggt í samræmi við hönnunina. Eins og rakið hefur verið mun húsið að Þórðarsveig hafa verið byggt árið 2006. Skaðabótakrafan var því ófyrnd þegar fyrningu hennar var slitið með málshöfðuninni 20. og 21. júní 2013. Samkvæmt grein 136.2 í byggingarreglugerð nr. 441/1998, sem var í gildi þegar húsið var hannað og byggt, skal þak eða hluti þaks aldrei halla minna en 1:50 til þess að tryggja vatnsþéttleika ysta byrðis þakflatar. Þá ber samkvæmt ákvæðinu að velja þakefni og frágang með tilliti til þakhalla. Hvorki í framlagðri sniðmynd af þakkanti við gafl og flötu þaki, sem merkt er S-18, né í byggingarlýsingu, er vikið að því að þakið eigi að halla í samræmi við framangreint ákvæði. Þannig er hvorki vikið að því í hönnunargögnum að skera eigi einangrunarplast misþykkt til að ná fram þessum vatnshalla að niðurföllum, né að steypt þakplata eigi að halla með þessum hætti. Ef byggt væri samkvæmt þessari hönnun stefnda Ríkarðs yrði þakið hallalaust með öllu og ekki í samræmi við grein 136.2 í byggingarreglugerð. Með matsgerð dómkvadds matsmanns, sem ekki hefur verið hnekkt, er í ljós leitt að enginn halli er á yfirborði þakplötunnar að Þórðarsveig 17 til 21. Þá er einangrun jafn þykk alls staðar og fylgir að mestu yfirborði plötunnar. Af þessu leiðir að þakið hallar ekki að niðurföllum þannig að vatnsþéttleiki ysta byrðis þakflatar er ekki tryggður nægjanlega í samræmi við grein 136.2 í byggingarreglugerð. Bygging þaksins er að þessu leyti í samræmi við hönnunargögn þó að útfærsla og efnisval sé annað en þar er gert ráð fyrir. Verður að virða það stefnda Ríkarði til sakar að hafa hannað þakið á þennan hátt. Skilyrðum er því fullnægt til að hann beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem af þessu hefur hlotist. Eins og fram kemur í matsgerð hefur þakið lekið. Af matsgerðinni og framburði matsmanns fyrir dómi verður hins vegar ráðið að lekinn verður ekki rakinn til skorts á þakhalla, heldur fyrst og fremst til þess að ekki var gengið nægjanlega vel frá þakniðurföllum þar sem þakbrunnar og frárennslispípur passa ekki saman. Stefndi Ríkarð ber ekki sök á þessari missmíð á niðurföllunum og verður hann því ekki látinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni af völdum lekans. Samkvæmt útreikningi matsmanns á rakastreymi í gegnum þak, miðað við stöðugt ástand og gefnar forsendur, streymir meiri raki í gegnum þakplötu með dreifð en streymir upp úr einangrun og þakdúk. Matsmaður kemst þess vegna að þeirri niðurstöðu að raki safnist fyrir og þéttist á neðra borði þakdúksins. Rakinn setjist síðan í einangrun og dragi úr einangrunargildi hennar með tímanum. Að áliti matsmanns getur þetta valdið rakaskemmdum, jafnvel leka inn í húsið. Matsgerð tekur að þessu leyti mið af byggingu þaksins en ekki þeim hönnunargögnum sem fylgja bar við framkvæmdirnar. Þakið víkur frá hönnun þess að því leyti að ekki var sett rakavörn ofan á þakplötu undir einangrun auk þess sem notast var við asfaltdúk í stað PVC-dúks. Stefnandi hefur ekki fært sönnur á að raki hefði safnast fyrir í einangrun ef fylgt hefði verið fyrirmælum í hönnunargögnum. Stefndi Ríkarð ber því heldur ekki skaðabótaábyrgð á þessu atriði. Í matsbeiðni, dags. 6. desember 2010, var matsmaður meðal annars spurður hvort rétt hafi verið staðið að hönnun og vinnu við þak fasteignarinnar og hvort vinnulag og verkskil hafi verið í samræmi við góða og vandaða verkhætti, samþykkta uppdrætti og ákvæði laga og reglugerða. Ef matsmaður kæmist að því að tilteknir gallar væru á fasteigninni var enn fremur óskað eftir því að hann legði fram „tillögur að úrbótum og áætla kostnað vegna þeirra og vegna þess afleidda tjóns“. Þetta gerir matsmaður með því að leggja til eftirfarandi úrbætur á þakinu: Þær úrbætur sem hér eru lagðar til helgast ljóslega af því að endurgera þarf þakið frá grunni meðal annars vegna ófullnægjandi frágangs á niðurföllum af þakinu og leka sem af því stafar og uppsöfnun raka í einangrun sem með tímanum mun leiða til rakaskemmda og jafnvel leka. Stefndi Ríkarð ber ekki skaðabótaábyrgð á þessum ágöllum. Ekki verður betur séð en að úrbætur vegna hönnunargalla á þakinu sem hann ber ábyrgð á yrðu umtalsvert kostnaðarminni en samkvæmt matsgerð. Matsgerðin leiðir hins vegar þennan kostnað ekki í ljós. Tjón stefnanda sem rakið verður til hönnunargalla á þaki er því svo vanreifað af hálfu stefnanda að óhjákvæmilegt er að vísa þessum hluta dómkröfunnar frá dómi án kröfu. Í 114. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 er fjallað um með hvaða hætti bílageymslur sem eru stærri en 100 fermetrar skuli úr garði gerðar. Samkvæmt grein 114.11 skal verja bílageymslu með lofti undir yfirborði jarðar með sjálfvirku vatnsúðakerfi. Sé bílageymslan hins vegar með gólfi undir yfirborði jarðar, en lofti við eða yfir yfirborði jarðar, skal hún búin brunavörnum samkvæmt a-, b- eða c-lið greinar 114.13, enda sé gólfflöturinn stærri en 600 fermetrar, sbr. grein 114.12 í reglugerðinni. Þessir valkostir eru í fyrsta lagi að bílageymslan sé með sjálfvirku vatnsúðakerfi, sbr. a-lið greinar 114.13, í öðru lagi að í lofti eða uppi við loft séu op út undir bert loft samanlagt a.m.k. 5% af gólffleti og að þau uppfylli nánar tilgreindar kröfur samkvæmt b-lið greinar 114.13 í reglugerðinni, eða í þriðja lagi að komið sé fyrir sjálfvirkum reykræstibúnaði sem uppfyllir kröfur samkvæmt c-lið sömu greinar. Samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns, sem reist er á skoðun hans á aðstæðum, er bílageymslan að Þórðarsveig 17 til 21 niðurgrafin á öllum hliðum þannig að loftaplata er um 30 til 40 cm undir yfirborði jarðar. Í henni er brunaviðvörunarkerfi sem tengt er við vaktstöð Securitas. Ekki er hins vegar vatnsúðakerfi í bílageymslunni, en fram kemur í matsgerð að ekki sé gert ráð fyrir því á samþykktum aðalteikningum af geymslunni. Komist er að þeirri niðurstöðu í matsgerðinni að eins og bílageymslan sé úr garði gerð eigi að vera sjálfvirkt vatnsúðakerfi í henni samkvæmt grein 114.11 og að ekki hafi verið sýnt fram á að unnt sé að sleppa því t.d. með viðeigandi brunahönnun. Lagðar eru til úrbætur á þessu sem felast í því að setja upp vatnsúðakerfi í bílageymsluna. Í kafla II er vikið að þeim breytingum sem gerðar voru á hönnun bílageymslunnar samkvæmt teikningu sem ber númerið A-2. Þar virðast byggingaryfirvöld hafa samþykkt svonefnd tækniskipti á grundvelli 142. gr. byggingarreglugerðar, þar sem heimilað er að víkja frá einstökum ákvæðum reglugerðarinnar um brunahönnun, enda sé önnur lausn fundin sem sé a.m.k. jafn góð og/eða betri að mati byggingaryfirvalda. Tækniskiptin fólust í því að setja upp brunaviðvörunarkerfi í stað þess að skipta bílageymslunni í tvö brunahólf með sjálfvirkri rennihurð á segli, en með þeirri breytingu varð gólfflötur geymslunnar stærri en 600 fermetrar. Dómurinn fær ekki betur séð en að breytingin hafi byggst á þeirri forsendu að bílageymslan félli undir grein 114.12 í byggingarreglugerð, sem eins og áður segir tekur til geymslu með lofti við eða yfir yfirborði jarðar þar sem gólfflötur er 600 fermetrar eða stærri. Með matsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, er sannað að bílageymslan er með lofti undir yfirborði jarðar. Í stefnu er skýrlega á því byggt að grein 114.11 í byggingarreglugerð hafi af þessum sökum gilt um bílageymsluna. Í greinargerð stefndu var því ekki mótmælt að bílageymslan væri með lofti undir yfirborði jarðar. Staðhæfing stefnda Ríkarðs í aðilaskýrslu fyrir dómi, um að bílageymslan hafi samkvæmt hönnunarögnum átt að vera með lofti við eða yfir yfirborði jarðar, er of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þær fáu teikningar sem lagðar hafa verið fyrir dóminn virðast enn fremur gefa til kynna að loft bílageymslunnar eigi að vera lítillega undir yfirborði jarðar. Af þessu leiðir að grein 114.11 í byggingarreglugerð tók til bílageymslunnar eins og hún var hönnuð, en ekki grein 114.12. Bílageymsla af þessari gerð átti því að vera varin með sjálfvirku vatnsúðakerfi. Eins og áður segir lutu tækniskiptin ekki að því að sjálfvirkt brunaviðvörunarkerfi kæmi í stað vatnsúðakerfis. Þau breyta því engu um þetta skilyrði greinar 114.11 og var hönnun brunavarna í bílageymslunni því áfátt að þessu leyti. Stefndi Ríkarð bar ábyrgð á því að hönnunin stæðist meðal annars kröfur um brunavarnir samkvæmt byggingarreglugerð. Ber hann sök á því að hönnun bílageymslunnar fullnægði ekki þeim kröfum. Eins og rakið hefur verið ábyrgist hönnuður að hönnunargögn samrýmist kröfum byggingarreglugerðar um brunavarnir. Verði misbrestur á því, þannig að bæta verður við búnaði sem hönnunin hefur ekki gert ráð fyrir, getur það valdið húseiganda tjóni vegna aukins kostnaðar sem hönnuðurinn ber skaðabótaábyrgð á. Bótaábyrgð hans nær hins vegar ekki til kostnaðar húseiganda við úrbætur sem hann hefði hvort sem er þurft að bera ef hönnunin hefði fullnægt kröfum um brunavarnir. Kröfugerð stefnanda nær til alls kostnaðar við að gera bílageymsluna þannig úr garði að brunavarnir í henni fullnægi grein 114.11 í byggingarreglugerð, samtals 6.600.000 krónur. Augljóst er að húseigandinn hefði þurft að bera kostnað við að setja upp vatnsúðakerfi með öllum stjórnbúnaði, sem í matsgerð er áætlaður 4.200.000 krónur. Þá hefði húseigandinn orðið að greiða heimæðagjald fyrir nýju vatnsinntaki, en í matsgerð er sá kostnaður talinn nema 1.090.000 krónum. Hann hefði einnig þurft að bera kostnað við að tengja flæðiloka við öryggiskerfi að fjárhæð 70.000 krónur. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið fellur allur framangreindur kostnaður utan skaðabótaábyrgðar stefnda Ríkarðs og verður krafa stefnanda því ekki tekin til greina að þessu leyti. Eftir stendur kostnaður sem í matsgerð er skilgreindur annars vegar sem „gröftur, fylling“ og hins vegar kostnaður sem lýst er með eftirfarandi hætti: „Sögun á malbiki, uppúrtekt og förgun. Malbika að nýju.“ Fyrri kostnaðarliðurinn nemur 270.000 krónum en sá síðari 970.000 krónum. Ekki er ljóst af málatilbúnaði stefnanda eða framlögðum gögnum hvort fyrri verkliðurinn hafi verið óhjákvæmilegur óháð því hvort annmarkar væru á hönnun bílageymslunnar. Verður stefnandi að bera hallann af því og er því ekki unnt að fallast á þennan kröfulið. Síðari kröfuliðurinn að fjárhæð 970.000 krónur byggist aftur á móti á kostnaði sem hlýst af því brjóta upp malbik og fjarlægja það og malbika að nýju eftir að nýjar lagnir hafa verið tengdar vatnsúðakerfinu. Dómurinn telur upplýst að þessi kostnaður hefði ekki fallið til hefði hönnun brunavarna í bílageymslunni tekið mið af því sem fram kemur í grein 114.11 í byggingarreglugerð. Verður stefndi Ríkarð að bera bótaábyrgð á þessu tjóni stefnanda. Stefndu bera því meðal annars við að tjónið sé ekki komið fram þar sem byggingaryfirvöld hafi ekki farið fram á úrbætur. Í þessu sambandi tekur dómurinn fram að reglur um gerð mannvirkja eru sett í almannaþágu til að tryggja öryggi og notagildi þeirra. Tjón sem húseigendur verða fyrir sökum þess að mannvirki í þeirra eigu fullnægja ekki þessum kröfum, verður til þegar þegar þau hafa verið byggð, ekki þegar stjórnvöld gera kröfu um úrbætur. Ekki er því hald í þessum vörnum stefndu. Stefnandi, sem er húsfélag eigenda fjöleignarhússins að Þórðarsveig 17 til 21, krefst enn fremur skaðabóta vegna kostnaðar, sem hlýst af því að skipta út hurðum milli sameignar og séreignar, þar sem hurðir samkvæmt byggingarlýsingu, og notaðar voru, veita ekki næga hljóðeinangrun. Samkvæmt 6. tölulið 5. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús falla hurðir, sem skilja séreign frá sameign, undir séreign. Hver einstakur eigandi í húsinu á því bótakröfu á þeim grundvelli sem byggt er á, en ekki húsfélag eigenda. Engu breytir í því efni þó að húsfélagið eigi ákvörðunarvald um útlit og gerð þeirra hurða sem ætlunin er að setja í stað þeirra sem taldar eru gallaðar. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna stefndu af þessum kröfulið á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu verður kröfu stefnanda, sem reist er á annmarka á hönnun þaksins, vísað frá dómi sökum vanreifunar á því tjóni sem af honum leiðir. Þá ber að sýkna stefndu af kröfu stefnanda sem reist er á því að hurðir, sem skilja séreign frá sameign, hljóðeinangri ekki nægilega vel. Aftur á móti er fallist á að stefndi Ríkarð beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hlotist hefur af því að ekki var við hönnun bílageymslu undir húsinu gert ráð fyrir sjálfvirku vatnsúðakerfi í samræmi við grein 114.11 í byggingarreglugerð. Það tjón sem stefndi Ríkarð ber skaðabótaábyrgð á af þeim sökum nær þó aðeins til þess aukakostnaðar sem húseigandi hefði ekki þurft að bera ef hönnun bílageymslunnar hefði samrýmst framangreindri kröfu. Af matsgerð verður ráðið að þessi kostnaður nemi 970.000 krónum með virðisaukaskatti. Ber að leggja matsgerðina til grundvallar um umfang tjónsins að þessu leyti, enda hefur henni ekki verið hnekkt. Stefndu krefjast lækkunar bótagreiðslunnar vegna réttar stefnanda til að fá virðisaukaskatt af vinnu á verkstað endurgreiddan. Í matsgerð er framangreindum kostnaði skipt í efni og tæki annars vegar, en hann nemur 480.000 krónum, og hins vegar í vinnu á verkstað sem nemur 490.000 krónum. Þó að þess sé ekki getið í matsgerðinni verður að ætla að þessi skipting helgist af rétti stefnanda til að fá virðisaukaskatt af vinnu á verkstað endurgreiddan, sbr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og XV. bráðabirgðaákvæði sömu laga, sem og reglugerð nr. 449/1990 og reglugerð nr. 440/2009 sem fjalla nánar um þennan rétt. Stefnandi, sem reisir rétt sinn til skaðabóta á umræddri matsgerð, hefur ekki fært fyrir því rök að hann geti ekki krafist fullrar endurgreiðslu virðisaukaskatts af þeim kostnaði sem matsmaður hefur fellt undir vinnu á verkstað, sbr. framangreint ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 50/1988. Í samræmi við dómaframkvæmd ber að draga fjárhæð sem nemur þeirri endurgreiðslu frá bótum til stefnanda. Stefndi Ríkarð var með starfsábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda vátryggingafélagi. Með því að sýnt hefur verið fram á bótaskyldu vátryggingartaka, stefnda Ríkarðs, vegna hönnunarvinnu hans, stofnast til bótaskyldu hins stefnda vátryggingafélags úr ábyrgðartryggingunni. Þær bætur sem hér er fallist á eru vel undir hámarksgreiðslu úr ábyrgðartryggingunni. Stefndu verður því gert að greiða stefnanda óskipt 870.438 krónur (480.000 + (490.000/1,255=390.438)). Dráttarvaxtakröfu stefnanda er ekki mótmælt og ber því að fallast á hana eins og hún er fram sett. Með vísan til ofangreindrar niðurstöðu og á grundvelli heimildar í 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda hluta málskostnaðar hans sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur. Dóminn kveða upp Ásmundur Helgason héraðsdómari, Ásmundur Ingvarsson byggingarverkfræðingur og Þorkell Magnússon arkitekt. D Ó M S O R Ð : Kröfu stefnanda, Húsfélagsins Þórðarsveig 17 til 21, um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 12.930.000 krónur vegna hönnunargalla á þaki húseignarinnar að Þórðarsveig 17 til 21, er vísað frá dómi. Stefndu, Ríkarð Oddsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda óskipt 870.438 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. ágúst 2011 til greiðsludags. Stefndu eru sýknaðir af öðrum kröfum stefnanda. Stefndu greiða stefnanda óskipt 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 273/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur HæstaréttarMál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 2. maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 30. maí 2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 30. maí 2017, kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að kærði hafiverið handtekinn í gærkvöldi klukkan 17:43 en óskað hafði verið eftir aðstoðlögreglu vegna meintrar gripdeildar kærða í verslun [...] í Kringlunni. Ífrumskýrslu lögreglu sé haft eftir starfsmanni verslunarinnar að kærði hafikomið þar inn og týnt til fatnað og sett í tösku sem hann hafi verið með. Þáhafi kærði farið inn í mátunarherbergi með töskuna og klætt sig í fatnaðinn semhann hafi tekið til og sett í töskuna. Síðan hafi kærði gengið aðafgreiðslukassanum og skilið töskuna eftir og gengið út úr versluninni. Þarhafi öryggisverðir beðið eftir manninum. Gömlu fötin hans hafi verið ííþróttartöskunni sem hann skildi eftir. Búið hafi verið að eiga viðþjófavarnarbúnað á fatnaðinum. Þegar kærði hafi veriðfluttur í fangaklefa, hafi fundist á honum ætluð fíkniefni. Í skýrslutöku hjálögreglu hafi kærði neitað sök varðandi gripdeildina en játað vörslu áfíkniefnum. Auk þessa máls sé kærði undir rökstuddumgrun um eftirfarandi brot framin á undanförnum vikum og mánuðum:[...] – Innbrot, þjófnaður Þann30. apríl sl. hafi lögreglu borist tilkynning um að brotist hafi verið inn íbifreiðina [...] við [...] í Reykjavík og þaðan stolið munum. Þá hafiskráningarnúmerum bifreiðarinnar einnig verið stolið. Lögreglumenn telji sigþekkja kærða sem geranda (mál nr. [...]). Ídag hafi síðan borist tilkynning um innbrot og þjófnað í nýbyggingu við [...] íReykjavík. Þar hafi starfsmaður komið að manni sem verið hafi að bera verkfærií bifreið sem lagt hefði verið við húsið. Þegar starfsmaðurinn hafi komið aðgeranda, þá hafi hann hlaupið í burtu. Umrædd bifreið sé í eigu kærða en hafiverið með ofangreind stolin skráningarnúmer, þ.e. [...]. Íbifreiðinni hafi fundist munir sem tilheyri kærða en einnig hafi fundist lykillsem sé frá [...] og stolið hafi verið í máli nr. [...]. Kærðihafi neitað sök í skýrslutöku hjá lögreglu.[...] - Þjófnaður og húsbrot Ígærmorgun hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að [...] vegna tveggja aðilasem dvelji án leyfis í einu hótelherberginu. Lögregla hafi varið á vettvang oghitt þar konu. Hún hafi sagst hafa komið með kærða og þau hafi stolið lykli afherberginu og verið þarna í nótt. Þá hafi komið fram hjá konunni að kærði værifarinn og hann væri með lyklana af herberginu. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi konanhins vegar greint frá því að rangt hefði verið haft eftir henni í frumskýrslulögreglu og hún telji að kærði hafi ekki verið með henni í umrætt sinn.[...] – Innbrot, þjófnaður Tilkynnthafi verið um innbrot í geymslu þann 28. apríl sl. við [...] í Kópavogi. Teknirhafi verið nokkrir munir úr geymslunni, t.d. Canon filmuvél með linsum,háþrýstidæla, stafrænar myndavélar, fartölva, Ipod, gamlarkvikmyndatökuvélar/upptökuvélar. Kærði hafi játað sök í skýrslutöku hjálögreglu.[...] – Þjófnaður og nytjastuldurökutækisÞann 28.apríl sl. hafi lögreglu borist tilkynning um að farið hefði verið í óleyfi inná skrifstofu við Skútuvog í Reykjavík og teknir lyklar af bifreiðinni [...],lyklar af fyrirtæki og að heimili tilkynnanda. Þá hafi bifreiðinni [...] einnigverið stolið eða hún tekin í heimildarleysi. Lögreglumenn hafi þekkt kærða áupptökum og fundið umrædda bifreið við heimili kærustu kærða. Kærði hafi síðanjátað sök í skýrslutöku hjá lögreglu.[...] – Þjófnaður Þann28. apríl sl. hafi lögreglu borist kæra á hendur kærða fyrir þjófnað á síma.Kærandi hafi greint frá því að kærði hefði fengið að gista hjá honum en launaðgreiðann með því að stela síma kæranda.[...] – Þjófnaður/hylming Þann27. apríl sl. hafi lögreglu borist tilkynning um farið hafi verið inn ískrifstofuhúsnæði við [...] í Reykjavík og þaðan teknir nokkrir munir, þ.á.m.skjávarpi. Lögreglu hafi síðan borist ábending um að kærði hafi farið þarna innog tekið umrædda muni. Við leit að kærða vegna rannsóknar lögreglu á öðru máli,þá hafi lögregla farið að heimili kærustu kærða. Þar hafi móðir kærustu kærða afhentlögreglu meint þýfi sem kærði hefði komið með inn á heimilið, þ.á.m. umræddanskjávarpa. Kærði hafi sagst hafa keypt umræddan skjávarpa af ónafngreindummanni.[...] – Nytjastuldur ökutækis Kærðihafi viðurkennt í skýrslutöku hjá lögreglu að hafa þann 24. apríl sl. tekiðbifreiðina [...] í heimildarleysi frá N1 Reykjavíkurvegi og notað hana þar tillögregla hefði haft afskipti af honum sama dag á bifreiðinni.[...] – Innbrot, þjófnaður/nytjastuldur Kærðisé grunaður um að hafa þann 10. apríl sl. klippt á lás á bílageymsluhúsnæði ífyrirtækinu [...], [...], [...] og stolið kerru með tveimur vélsleðum samtalsað verðmæti um 5.000.000 kr. Kærði hafi viðurkennt sök í skýrslutöku hjálögreglu en hann hafi einungis sagst hafa ætlað að nota vélsleðana, ekki aðselja þá.[...] – Innbrot, þjófnaður Þann3. apríl sl. hafi verið borist inn í bílageymslu við [...] og þaðan stoliðnokkru magni af verkfærum. Lögregla hefði síðan haft afskipti af kærða daginneftir við umferðareftirlit og hafi lögreglumenn séð umrædd verkfæri í bifreiðkærða. Kærði hafi viðurkennt sök í skýrslutöku hjá lögreglu.[...] – Innbrot, þjófnaður Þann12. desember sl. hafi verið tilkynnt um innbrot og þjófnað í fyrirtæki við [...]í Kópavogi og þaðan stolið töluverðu magni af verkfærum. Umrædd verkfæri hafifundist í geymslu sem kærði hafi verið með á leigu og hafi hann viðurkennt sökí skýrslutöku hjá lögreglu.[...] – Rán Þann17. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að [...] í Reykjavík.Tilkynnandi hafi greint frá því að maður hefði ruðst inn í íbúð hans, heimtaðað fá hjá honum lyf og hótað því að stinga hann með hníf. Maðurinn hafi slegiðtilkynnanda nokkrum sinnum og tekið síma hans. Tilkynnandi hafi verið meðsjáanlega áverka í andliti. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði neitað því aðhafa ruðst þarna inn en tilkynnandi hefði boðið honum inn. Kærði hafi neitað aðhafa hótað manninum. Hann hafi viðurkennt að hafa tekið lyf og síma mannsins ogað hann hafi slegið hann eftir að hafa reiðst. Þákemur fram að lögreglustjóri hafi einnig til meðferðar nokkur fíkniefnalagabrotog umferðarlagabrot kærða. Kærði eigi að baki nokkurn sakarferil og hafi hlotið dóma fyrir auðgunarbrot. Við rannsókn málakærða hjá lögreglu hafi komið í ljós að hann sé í neyslu fíkniefna og megi ætlaað hann fjármagni fíkniefnaneyslu sína með afbrotum. Með vísan til brotaferils kærðaá undanförnum vikum og mánuðum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkurséu á því að kærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinnaen nauðsynlegt sé að ljúka þeim málum sem séu til meðferðar hjá lögreglu semfyrst. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þesskrafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómihefur lögreglan til rannsóknar tíu mál þar sem varnaraðili er grunaður umþjófnað, hylmingu og nytjastuld síðast liðinn mánuð. Í nokkrum af þessum málumhefur varnaraðili viðurkennt sök. Þá hefur varnaraðili viðurkennt þjófnað 12.desember sl., auk þess sem hann er grunaður um að hafa framið rán 17. októbersl. Í því máli hefur hann gengist við því að hafa tekið lyf og farsíma af manniog síðan slegið hann. Í ljósi þess sem fyrir liggur í framangreindum málum erfallist á að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerstsekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Því er almennu skilyrði 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fullnægt til að fallast megi á kröfu sóknaraðilaum gæsluvarðhald. Varnaraðiliá nokkurn brotaferil að baki og hefur hann m.a. hlotið dóma fyrir auðgunarbrot.Þá liggur fyrir að varnaraðili á við fíkniefnavanda að etja. Í þessu ljósi ogað teknu tilliti til þess fjölda mála sem upp hafa komið að undanförnu verðurjafnframt á það fallist að fullnægt sé sérstöku skilyrði c-liðar 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 þess efnis að ætla megi að varnaraðili muni halda áframbrotum meðan máli hans er ólokið. Ber því að fallast á kröfu sóknaraðila einsog hún er sett fram.Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X kt. [...], skal sætagæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 30. maí nk. kl. 16:00.
Mál nr. 200/2011
Kærumál Viðurkenningarkrafa Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
V hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur Í var vísað frá dómi. Í málinu krafðist V hf. viðurkenningar á að óheimilt hefði verið að leggja á hann útflutningsálag á tímabilinu 1. janúar til 1. júní 2010. Í Hæstarétti var talið óumdeilt að umrætt álag hefði verið lagt á afla skipa V hf. á því tímabili sem krafa hans tæki til og hefði hann lagt fram í málinu sundurliðaðar upplýsingar um aflamagnið. Var V hf. talinn hafa lögvarða hagsmuni af dómkröfu sinni sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá væru engir annmarkar á kröfunni sem yllu því að Í ætti erfitt með að verjast henni eða dómstóll að taka afstöðu til hennar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 23. mars 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér tildæmdur kærumálskostnaðar en til vara að kærumálskostnaður og málskostnaður í héraði verði látinn niður falla. Sóknaraðili er útgerðarfélag sem meðal annars gerir að eigin sögn út tíu fiskiskip. Hann krefst í málinu viðurkenningar á að óheimilt hafi verið að leggja á hann útflutningsálag á tímabilinu 1. janúar til 1. júní 2010 með vísan til tilgreindra heimilda í reglugerð. Með útflutningsálaginu er bætt 5 % við þyngd þess botnfiskafla sem fluttur er óunninn á erlendan markað og vigtaður þar. Álagið hefur þau áhrif að aflinn er talinn þyngri sem því nemur, en þetta leiðir til þess að aflamagn sem heimilt er að veiða skerðist meira en ella hefði orðið. Í málinu er óumdeilt að álag þetta var lagt á afla skipa sóknaraðila á því tímabili sem krafa hans tekur til. Hann hefur lagt fram í málinu sundurliðaðar upplýsingar um þetta aflamagn. Sóknaraðili telst samkvæmt framansögðu hafa lögvarða hagsmuni af dómkröfu sinni, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Engir annmarkar eru á kröfunni sem valda því að varnaraðili eigi erfitt með að verjast henni eða dómstóll með að taka afstöðu til hennar. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Krafa sóknaraðila um málskostnað í héraði bíður efnislegrar meðferðar málsins þar. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila, Vinnslustöðinni hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 225/2007
Vátryggingarsamningur
G samdi við Lhf. um sjúkdómatryggingu í október 2002 með tryggingafjárhæðinni 6.000.000krónur. Af nánar tilgreindum ástæðum gaf L hf. út tvö vátryggingarskírteini,hið fyrra í október 2002 með vátryggingarfjárhæðinni 2.000.000 krónur en hiðsíðara í janúar 2003 þar sem fjárhæðin var hækkuð í 6.000.000 krónur. Sonur Ggreindist í mars 2003 með sjúkdóm sem tryggingin tók til. Ágreiningur reis umhvort áskilinn þriggja mánaða biðtími samkvæmt vátryggingaskilmálum hefði veriðliðinn varðandi hækkun líftryggingarinnar þegar sonur G greindist meðsjúkdóminn. L hf. taldi að nýr þriggja mánaða frestur hefði byrjað að líðavegna 4.000.000 króna 1. febrúar 2003 samkvæmt seinna vátryggingaskírteininu ogað biðtíminn hefði því ekki verið liðinn á þessu tímamarki. G hélt því hinsvegar fram að þessi biðtími hefði liðið undir lok þremur mánuðum eftir aðgildistöku fyrra vátryggingaskírteinisins. Ósannað var að G hefði viðundirritun beiðni um trygginguna verið gerð grein fyrir þeim forsendum er L hf.taldi að ætti að leiða til þess að nýr biðtími hæfist við hækkunvátryggingafjárhæðarinnar. Af orðum greinarinnar í vátryggingaskilmálunum varekki talið ljóst að nýr biðtími ætti að hefjast á því tímamarki. Þar semskilmálarnir voru einhliða samdir af L hf. og honum til hagsbóta varð félagiðað bera halla af skorti á skýrleika þeirra og á því að ósannað væri að G hefðiverið gerð grein fyrir þessum tvískipta biðtíma. Var fallist á kröfu G umgreiðslu 4.000.000 króna úr sjúkdómatryggingunni en hafnað kröfu hans umlögmannsþóknun vegna aðstoðar áður en til málsóknar kom.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir ogPáll Hreinsson. Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2007. Hann krefst þess að stefndi greiðisér 4.169.764 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 10. júní 2003 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndikrefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandiundirritaði beiðni um sjúkdómatryggingu ásamt sölumanni stefnda 2. október2002. Tryggingarfjárhæð er þar tilgreind 6.000.000 krónur og handskrifað viðfjárhæðina orðin „mismunur í gang strax“. Á beiðninni kemur fram að áfrýjandisé með sjúkdómatryggingu hjá Alþjóða líftryggingarfélaginu hf. að fjárhæð4.000.000 krónur, sem eigi að ógildast. Þá segir að áfrýjandi hafi kynnt sérskilmála umbeðinnar tryggingar og samþykki þá. Stefndi gaf út tvövátryggingarskírteini. Hið fyrra nr. 41168 dagsett 17. október 2002 meðgildistökudegi 15. október 2002 og vátryggingarfjárhæð 2.000.000 krónur, en hiðsíðara nr. 41167 dagsett 24. janúar 2003 með gildistökudegi 1. febrúar 2003 ogvátryggingarfjárhæð 6.000.000 krónur. Í 11. tölulið 6. gr. vátryggingarskilmálaþeirra sem hér eiga við segir: „Ekki eru greiddar bætur vegna krabbameins semgreinist á fyrstu þremur mánuðunum eftir töku vátryggingarinnar.“ Tryggingintók einnig til barna tryggingartaka og hinn 17. mars 2003 greindist sonuráfrýjanda fæddur 1996 með hvítblæði. Ágreininguraðila snýst um áskilinn þriggja mánaða biðtíma samkvæmt 11. tölulið 6. gr.vátryggingarskilmála stefnda. Áfrýjandi byggir á því að biðtími tryggingarinnarí heild hafi verið liðinn 15. janúar 2003, en stefndi heldur því fram að þaðeigi aðeins við um hluta tryggingarinnar eða 2.000.000 krónur, sem tók gildi15. október 2002. Nýr þriggja mánaða frestur hafi byrjað að líða vegna4.000.000 króna 1. febrúar 2003 samkvæmt 6.000.000 krónavátryggingartryggingarskírteininu. Á sama tíma hafi vátryggingarskírteini nr.41168 um tryggingu að fjárhæð 2.000.000 krónur fallið niður. Stefndi heldur þvíhins vegar fram að áfrýjandi hafi ætlað að hækka trygginguna úr 4.000.000krónum í 6.000.000 krónur og fella niður tryggingu sína hjá Alþjóðalíftryggingarfélaginu hf. sem hafi gilt til 1. maí 2003, og gera þetta á þannhátt að þess væri gætt, að tryggingin hjá Alþjóða líftryggingarfélaginu hf.héldi gildi sínu á meðan seinni þriggja mánaða biðtíminn væri að líða. Fram komhjá stefnda að einu gilti hvort um væri að ræða nýja tryggingu eða hækkunvátryggingarfjárhæðar, nýr biðtími hæfist í báðum tilvikum við breytingu áfjárhæð sjúkdómatryggingar til hækkunar. Réðist þetta af endurtryggingustefnda. Áfrýjandi ætti af þessari ástæðu ekki rétt á greiðslu úr 4.000.000króna hluta tryggingarinnar vegna veikinda sonarins, þar sem biðtími vegnaþeirrar fjárhæðar hefði ekki verið liðinn þegar barnið greindist með hvítblæði. Áfrýjandiundirritaði beiðni um greinda sjúkdómatryggingu 2. október 2002, sem staðfester af sölumanni stefnda. Ósannað er að áfrýjanda hafi þá verið gerð sérstaklegagrein fyrir þeim forsendum stefnda sem hér að framan er lýst. Af orðum 11.töluliðar 6. gr. vátryggingarskilmálanna „eftir töku vátryggingarinnar“ er ekkiljóst, að nýr þriggja mánaða biðtími hafi átt að hefjast þegar vátryggingarfjárhæðinhækkaði 1. febrúar 2003. Tryggingarskilmálarnir eru einhliða samdir af stefndaog honum til hagsbóta, verður hann því að bera halla af skorti á skýrleikaþeirra og á því að ósannað er að áfrýjanda hafi verið gerð grein fyrir þessumtvískipta biðtíma. Staðfest erniðurstaða héraðsdóms um kröfu til lögmannsþóknunar. Hún á sér ekki stoð ívártryggingarskilmálunum, og atvik voru ekki með þeim hætti að sú fjárhæð semgreidd var, og lögmannsþóknunin tekur mið af, væri umdeild. Samkvæmtþessari niðurstöðu er fallist á kröfu áfrýjanda að því er varðar greiðslu úrsjúkdómatryggingu að fjárhæð 4.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum eins oggreinir í dómsorði. Með vísantil 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála erstefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi,Líftryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Gísla Matthíassyni, 4.000.000krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 10. júní 2003 til greiðsludags. Stefndigreiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. Málþetta, sem dómtekið var 20. mars 2007, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkuraf Gísla Matthíassyni, kt. 280462-6599, Lönguhlíð 5, Bíldudal, á hendurVátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689, Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu sembirt var 25. nóvember 2005. Meðyfirlýsingu sem lögð var fram á dómþingi 23. febrúar 2006 var samþykkt aflögmanni stefnanda fyrir hönd stefnanda og Guðríði A. Kristjánsdóttur hdl.fyrir hönd Vátryggingafélags Íslands hf. og Líftryggingafélagi Íslands hf. aðmálið væri höfðað á hendur Líftryggingafélagi Íslands hf. og stefndi í málinuværi Líftryggingafélag Íslands hf. Dómkröfurstefnanda eru að stefnda verði gert að greiða stefnanda 4.169.764 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 10. júní 2003 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnandamálskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfurstefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdurmálskostnaður að mati dómsins. Helstumálavextir eru að stefnandi og maki stefnanda, Lára Þorkelsdóttir, sóttu umvátryggingu hjá stefnda með beiðnum dags. 2. október 2002. Um var að ræða áhættu-líftryggingu ogsjúkdómatryggingu. Af hálfu stefndasegir að beiðnirnar hafi verið skoðaðar af ráðgefandi lækni stefnda og samþykktar. Þá liggur fyrir að Líftrygginga-félagÍslands hf. gaf út vátryggingarskírteini 17. október 2002, er laut aðsjúkdóma-tryggingu þeirra hjóna, þar sem stefnandi, sem vátryggingartaki, ogmaki hans eru vátryggð að tryggingarfjárhæð 2.000.000 kr. hvort um sig. Gildistökudagur tryggingarinnar vartilgreindur 15. október 2002. Íumræddum beiðnum um vátryggingu er þess getið að hjónin séu meðsjúkdómatryggingu hjá Alþjóða líftryggingafélaginu að tryggingarfjárhæð4.000.000 kr. Er þar merkt í spurningareitað eldra skírteini eigi að ógilda, en af hálfu stefnda er haldið fram að aðbeiðni stefnanda og maka hans hafi vátryggingarfjárhæð sjúkdómatryggingar veriðákveðin 2.000.000 kr. enda myndi sjúkdómatrygging hjá Alþjóðalíftrygginga-félaginu halda gildi sínu til 1. maí 2003. Hafi því samanlögð vátryggingarfjárhæðbeggja sjúkdómatrygginga stefnanda og maka hans numið 6.000.000 kr. frá og með15. október 2002. Aðilumber saman um að í október 2002 hafi verið samið um að tryggingin myndi hækka 1.febrúar 2003. Og af hálfu stefnda segirað ákveðið hafi verið að vátryggingarfjárhæð sjúkdómatryggingar hjá stefndamyndi hækka í 6.000.000 kr. þann dag með útgáfu nýrrar vátryggingar, þ.e.þremur mánuðum áður en vátrygging félli úr gildi hjá Alþjóða líftryggingafélaginu. Þá liggur fyrir að Líftryggingafélag Íslandshf. gaf út vátryggingaskírteini 24. janúar 2003, er lýtur að sjúkdómatrygginguhjóna, þar sem stefnandi, sem vátryggingartaki, og maki hans eru vátryggð aðtryggingarfjárhæð 6.000.000 kr. hvort um sig. Gildistökudagur tryggingarinnar er tilgreindur 1. febrúar 2003. Í báðumumræddum vátryggingarskírteinum frá 17. október 2002 og 24. janúar 2003 ergreint frá því að vátryggingarfjárhæðin verði greidd ef vátryggður greinist ágildistíma vátryggingarinnar með einhvern þeirra sjúkdóma sem taldir eru upp ogskilgreindir í skilmála eða hefur gengist undir einhverja þeirra aðgerða semþar er getið. Bætur greiðist einnigvegna barna, fósturbarna og stjúpbarna sem eigi lögheimili og búi á sama staðog vátryggður og eru fullra tveggja ára en eru ekki orðin fullra átján áraþegar sjúkdómur greinist. Í 11. tl. 6.gr. skilmála sjúkdómatrygginga sem hér um ræðir segir hins vegar að ekki séugreiddar bætur vegna krabbameins sem greinist á fyrstu þremur mánuðunum eftir tökuvátryggingarinnar. Sonurstefnanda, Arnþór Freyr, fæddur 17. september 1996, greindist 17. mars 2003 með„bráða eitilfrumuhvítblæði af T-frumu uppruna“ sem er tegund afkrabbameini. Sjúkdómurinn fellur undirbótaskyldan vátryggingaratburð samkvæmt vátryggingar-skilmálum stefnda. Stefndigreiddi 2.016.151 kr. í bætur hinn 10. júní 2003. Lögmaður stefnanda tók við fjárhæðinni með fyrirvara um aðvátryggingarfjárhæðin væri raunar 6.016.151 kr. Stefnandikveðst reisa kröfur sínar í málinu á rétti á bótavernd sem felist í því að hannhafi mátt leita sér aðstoðar hjá óvilhöllum sérfræðingum um kröfu hans til bótafrá tryggingafélaginu. Hann hafi ekkiþurft að þola að lögfræðingar félagsins, læknar og aðrir sérfróðir starfsmennfélagsins um tryggingar, legðu einir mat á, hvort hann ætti rétt á umkröfðumbótum eður ei og hver fjárhæð bótanna yrði miðað við miskann. Líf og heilsa hvers manns sé hans dýrmætastaeign. Allar skerðingar á slíkri eignberi að bæta. Þar sem stefnandi hafitryggt sig gegn skerðingu á lífi og heilsu eigi hann rétt á að fá bætur sínaróskertar þrátt fyrir að hann hafi leitað sér aðstoð lögmanns. Þá segir orðrétt í stefnu: Byggir stefnandi á, að þessi helgasti réttur hans sé skertur, fái hannekki að hafa sjálfræði um öflun þeirra gagn, sem ein geta tryggt þessi réttindiog fái ekki að hafa sérfróðan umboðsmann sinn með í ráðum, þar sem um flókinatriði sé að ræða, án þess að kostnaður hans af þessari sérfræðiaðstoð komi tilskerðingar á umkröfðum bótum. Stefnandi byggir kröfu sína einnig, með hliðsjón af því sem hér aðframan er rakið, með lögjöfnun á 120. grein laga um vátryggingarsamning nr.20/1954 með síðari breytingum, samanber 119. gr. sömu laga, sem oggrundvallarákvæði 3. greinar laganna, um að afvik frá lögunum vátryggðum í óhagséu óheimil, en af því leiði jafnframt að slík ákvæði beri að túlka stefnanda íhag. Byggir stefnandi á, að í skilmálumtryggingarinnar sé undirstrikað, að lög um vátryggingasamninga gildi umtrygginguna og hvergi í skilmálum sé tekið fram, að í tryggingunni sé ekkiinnifalinn nauðsynlegur lögmannskostnaður. Í öðrulagi kveðst stefnandi byggja á „að afstaða hins stefnda félags gagnvart kröfumhans sé ósanngjörn og einnig að staða stefnanda og hins stefnda félags hafibersýnilega verið ójöfn er tryggingasamningar, þeir sem málið snýst um, hafiverið gerðir. Tryggingasamningarnirhafi verið staðlaðir, þ.e. samdir fyrir fram með hagsmuni tryggingafélagsins aðleiðarljósi, enda um að ræða samninga, sem notaðir hafi verið kerfisbundið afhinu stefnda félagi í atvinnu- og ágóðaskyni.Stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt verið upplýstur um, hvernig hann ættiað ná rétti sínum samkvæmt tryggingasamningunum, myndi yfirhöfuð reyna átryggingarnar, sem þó gefur augaleið að geti verið nokkuð vandasamt. Af þessu leiði, að túlka verðitryggingasamninginn stefnanda í hag og verða við kröfum hans í þessu máli. Eins og atvik þessa máls séu vaxin, séufyrir slíkri niðurstöðu ákveðin og skýr neytendasjónarmið, sem meðal annars komifram í b lið 36. greinar samanber c lið 36. greinar (sic.). Byggir stefnandi á, að það sé eittmegininntak neytendaréttar innan evrópska efnahagssvæðisins, sem meðal annarskomi fram í lögum nr. 14/1995 (sic.), að koma eigi í veg fyrir sjálfdæmi afþeim toga, sem hið stefnda félag byggir á að heimilt sé í þessu máli að ekkifjalli aðrir um réttindi stefnanda en lögfræðingar hins stefnda félags ogtrúnaðarlæknar þess. Byggir stefnandieinmitt á, að ekki verði komið í veg fyrir slíkt sjálfdæmi, nema bótaþegi, ísporum stefnanda, fái notið aðstoðar lögmanns og sérfræðings skv. 10. gr.skaðabótalaga, án þess að draga beri þann kostnað frá greiddum bótum. Hér verði einmitt að hafa í huga, að fjallaðer um helgustu réttindi hvers manns“. Í þriðjalagi vísar stefnandi til þess að vátryggingafélagið hafi neitað bótaskyldu ágrundvelli 6.000.000 kr. vátryggingarfjárhæðar, sem tók gildi 1. febrúar 2003,á þeim forsendum að um nýja og aðra tryggingu væri að ræða en trygginguna, semstefnandi gerði vátryggingarsamning um að fjárhæð 2.000.000 kr. og tók gildi15. október 2002. Vátryggingafélagiðhafi miðað bótagreiðsluna við lægri vátryggingarfjárhæðina vegna þess aðsamkvæmt vátryggingarskilmálum væru bætur ekki greiddar vegna krabbameins, semgreindist á fyrstu þremur mánuðum eftir töku vátryggingarinnar, en sonurstefnanda hafi greinst með sjúkdóminn 17. mars 2003 eins og áður sagði. Stefnandi byggir hins vegar á því að um einaog sömu trygginguna sé að ræða og nauðsynlegt hafi því verið fyrir stefnanda aðleita til lögmanns til að ná rétti sínum.Hann hafi í október 2002 gert vátryggingarsamninginn umsjúkdómatrygginguna, sem tók gildi 15. sama mánaðar. Hafi þá verið samið um að vátryggingarfjárhæðin hækkaði 1.febrúar 2003 en um sömu trygginguna væri eigi að síður að ræða. Þá segir orðrétt í stefnu: Til að gæta þessara hagsmuna sinna, sem séu verulegir, leitaði hann sérlögmanns á eigin kostnað. Byggirstefnandi á að kostnaður hans við að afla sér aðstoðar lögmanns falli undirskaðlegar afleiðingar vátryggingaratburðarins, sem kveðið er á um í 120. greinvátryggingasamningalaganna og beri að greiðast af hinu stefnda félagi. Stefnandi styður rétt sinn tillögmannsaðstoðar, einnig við 10. grein skaðabótalaga með lögjöfnun, en það megilesa úr 10. grein að hvor sem er, tjónþoli eða tryggingafélag, geti áttfrumkvæði að því að afla læknisfræðilegra gagna um bótaskyldu. Byggir stefnandi á að réttur hans samkvæmtsamningsbundinni tryggingu geti ekki verið lakari en annarra tjónþola semgrundvallað geti bætur sínar á skaðabótalögum.Í þessu sambandi byggir stefnandi einnig á, að það brjóti gegnjafnræðisreglu stjórnarskrár, að þeir sem lendi til dæmis í umferðarslysum, þarsem ákveðin samningsbundin trygging liggi til grundvallar, svo sem varðandi 92.grein umferðarlaganna, eigi rétt á lögmannsaðstoð á kostnað tryggingafélagsins,þegar tjónþoli í sporum stefnanda sé slík aðstoð útilokuð. Í báðum tilvikum sé oft um flókin atriði aðræða sem almennur bótaþegi (neytandi) hefur ekki þekkingu á. Í slíkum málum standi hann berskjaldaðurgagnvart þeim sérfræðingum tryggingafélaganna, sem að slíkum málum koma og gætavitaskuld hagsmuna tryggingafélaganna.Byggir stefnandi einnig á, að engin gild rök séu fram færð fyrir þessarimismunun, en það sé einmitt skilyrði slíkrar mismununar að hana sé hægt aðrökstyðja gildum rökum. Því byggir stefnandi á, að þó ekki verði fallist á að hann eigi réttsamkvæmt hærri samningnum, þó sé hið stefnda félag skuldbundið til að greiðahonum þann lögmannskostnað sem hann hefur orðið fyrir til að gæta réttar síns. Í fjórðalagi kveðst stefnandi byggja á því að stefnda beri að greiða honum bætursamkvæmt vátryggingarfjárhæð sem tók gildi 1. febrúar 2003, sbr. dskj. nr.3. Aðilar hafi samið umsjúkdómatryggingu er tók gildi 15. október 2002 og jafnframt hafi verið samiðum að tryggingin myndi hækka 1. febrúar 2003, en þessi dagur hafi veriðákveðinn uppgjörsdagur hjá stefnanda varðandi iðgjöld hjá stefnda. Í október 2002 hafi stefnandi fært allarsínar tryggingar yfir til stefnda og gert tryggingarsamning umsjúkdómatrygginguna sem gildi tók 15. október 2002 og aðilar sömdu um að myndihækka 1. febrúar 2003. Um einn og samatryggingarsamning sé að ræða. Ákvæði11. tl. 6. gr. skilmála sjúkdómatryggingar stefnda eigi því ekki við í þessutilviki. Tölulegasundurliðar stefnandi kröfu sína þannig: 1. Mismunur á vátryggingarfjárhæðsem gildi tók 01.02.2003 (dskj. nr. 3) oggreiddrar bótafjárhæðar (dskj. nr. 7) (6,961,415 – 2,016,151) 4.045.264kr. 2.Lögmannskostnaður 100.000kr. 3. Vsk.álögmannsþóknun 24.500kr. Samtals krafa 4.169.764kr. Varðandiréttarreglur skírskotar stefnandi máli sínu til stuðnings „til mannréttinda- ogeignarverndarákvæða stjórnarskrár og þeirra mannréttindasáttmála sem Íslandhefur undirgengist ... Þá vísarstefnandi til laga nr. 14/1995, samanber Evróputilskipun um ósanngjarnasamningsskilmála nr. 93/13 frá 5. apríl 1993.Stefnandi vísar og til meginreglna samningaréttarins. Stefnandivísar einnig í lög um vátryggingasamninga nr. 20/1954, sérstaklega 24., 119. og120. gr. Einnig er vísað til þeirraákvæða lagabálksins sem eru óundanþæg.Til 10. greinar skaðabótalaga og til laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001. Málskostnaðarkrafan styðst við129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, sem og 6. grein mannréttindasáttmálaEvrópu“. Stefndi byggir á því að bætur séu að fullu greiddar samkvæmt skilmálumsjúkdómatryggingarinnar. Ósannað sé aðsamið hafi verið um að hækka vátryggingar-fjárhæðina án þess að gefa út nýjavátryggingu. Ný vátrygging hafi veriðgefin út 1. febrúar 2003, sbr. dskj. nr. 15.Þar komi skýrt fram að um nýja vátryggingu sé að ræða sem gildi frá ogmeð 1. febrúar 2003. Með vísun til ákv.11. tl. 6. gr. vátryggingarskilmála sjúkdómatryggingar, er hér um ræðir, þarsem segir að ekki séu greiddar bætur vegna krabbameins sem greinist á fyrstuþremur mánuðum eftir töku vátryggingarinnar, gildi nýja vátryggingin ekki umkrabbamein fyrr en frá og með 1. maí 2003.Hinn 1. maí 2003 hafi sjúkdómatrygging stefnanda hjá Alþjóðalíftrygginga-félaginu falli niður og upplýst sé að stefnandi hafi 2. júní 2003fengið greiddar bætur frá tryggingafélaginu að fjárhæð 3.292 500 kr. Af hálfustefnda er því hafnað að upptalin lagaákvæði í stefndu veiti stefnandarétt á greiðslu úr sjúkdómatryggingunnivegna lögmannskostnaðar hans. Vísað ertil þess að vátryggingarskilmálar sjúkdómatryggingar tilgreini sérstaklega þáatburði sem vátryggingin eigi að bæta og hverja ekki. Verði vátryggingaratburður samkvæmt sjúkdómatryggingunni sévátryggingarfjárhæðin greidd og annað ekki.Engar aðrar fjárhæðir verði greiddar út úr vátryggingunni enda ekkitilteknir aðrir bótaþættir í vátryggingarskilmálum. Bent erá að stefnandi hafi sjálfur ákveðið að sækja um sjúkdómatryggingu hjá stefndaog ganga að þeim vátryggingarskilmálum sem giltu um þá vátryggingu. Gengið hafi verið að stöðluðum skilmálum semstefndi hafði samið. Hafi þeir legiðfyrir viðskiptavinum stefnda til upplýsingar við kaup á slíkrivátryggingarvernd. Almenningi værifrjálst að kaupa sjúkdómatryggingar eða láta það ógert, m.ö.o.sjúkdómatryggingar eru ekki lögboðnar.Um ósanngirni stefnda gagnvart stefnanda geti því ekki verið að ræða. Stefndihafnar því að stefnandi eigi rétt til greiðslu lögmannskostnaðar úrsjúkdómatryggingunni á grundvelli 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 meðlögjöfnun. Réttur stefnanda styðjistvið skilmála sjúkdómatryggingarinnar og lög um vátryggingar-samninga nr.20/1954 en ekki við ákvæði skaðabótalaga. Stefndimótmælir að það sé brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar aðlögmannskostnaður sé ekki bættur úr sjúkdómatryggingum en sé greiddur t.d. úrslysatryggingu ökumanns. Þar sé um aðræða tvær mjög ólíkar vátryggingar, önnur lögboðin en hin ekki. Ákvörðun um að hafa tilteknarökutækjatryggingar lögboðnar sé byggð á málefnalegum grunni og skapi enganójöfnuð. Þá sé til þess að líta aðskaðbótalögin gilda um ákvörðun bóta úr slysatryggingu ökumanna en gilda ekkium ákvörðun bóta úr sjálfvöldum einstaklingsbundnum sjúkdómatryggingum. Stefndimótmælir því að stefnandi hafi fært nægar sönnur á fjárhæðlögmannskostnaðarins, þ.e. sundurliðun vinnu lögmannsins og tímagjald. Upphafstíma dráttarvaxtakröfustefnanda er mótmælt. Sérstaklega erþví mótmælt að reikna skuli dráttarvexti á kröfu stefnanda um lögmannskostnað,enda sé það fyrst í stefnu sem gerð sé krafa um þennan kostnað. Að öðru leyti er vísað til 9. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefnandi gaf símleiðis skýrslu fyrirrétti. Hann sagði m.a. að samið hefðiverið við sölumann stefnda 2. október 2002 um sjúkdómatryggingu upp á 2.000.000króna sem hafi átt að hækka í 6.000.00 hinn 1. febrúar 2003. Þetta hefði verið haft með þessu móti vegnaþess að ætlunin var að segja upp annarri tryggingu sem hann og kona hans vorumeð hjá öðru félagi, Alþjóða líftryggingafélaginu, og að þessi trygging gengiörugglega í gildi áður. Kvaðststefnandi halda að tryggingin hjá Alþjóða líftryggingafélaginu hefði gilt framí maí 2003. Samið hefði verið strax íoktóber 2002 um sjúkdómatryggingu við stefnda að fjárhæð 2.000.000 kr. er myndihækka hinn 1. febrúar 2003 í 6.000.000 kr. Stefnandisagði að sonur hans hefði verið greindur [með krabbamein] 17. mars 2003. Stefnandisagði að ekki hefði verið gert ráð fyrir að samanlögð upphæð sjúkdómatryggingarhjá báðum tryggingafélögunum yrði 10.000.000 kr. Tryggingin hjá Alþjóða líftryggingafélaginu hefði átt að fallaniður. Meiningin hefði verið aðtryggingafjárhæðin yrði 6.000.000 kr. Rúnar Gunnarsson, forstöðumaður stefnanda,gaf skýrslu fyrir rétti. Lögmaðurstefnda spurði: „í ljósi þess að vátryggingataka eða þ.e.a.s. stefnanda varekki gert að gera nýja vátryggingabeiðni, af hverju var gefin út ný vátryggingí stað þess að hækka fjárhæðina“ í gömlu tryggingunni. Rúnar sagði m.a. að þetta hefði verið gerttil hagræðis fyrir vátryggingataka að vera ekki með mörg skírteini ígildi. Tæknilega hefði verið hægt aðgefa út „stubb“, fyrst 2.000.000 og síðan 4.000.000 seinna. Vátryggingaskírteini væri aldreibreytt. Annað hvort væru tvö skírteinií gildi eða „við fellum og gefum út nýja“.Ekki hefði skipt máli að fara hina leiðina. Raunar væri einungis um tæknilegt mál að ræða hvort gefnar væruút tvær tryggingar eða hvort gefin er út ein og síðan felld úr önnur ámóti. Þetta snúist einungis umvátryggingafjárhæðina sem viðkomandi sækir um. Rúnarsagði að vátryggingarskilmálinn væri þannig að þriggja mánaða biðtími væri ítilteknum bótaþáttum svo sem vegna krabbameins og nýlega vegna hjarta- ogæðasjúkdóma. Rúnarkvaðst ekki vita til þess að stefnandi hefði beðið á þessum tíma sérstaklega umað þriggja mánaða fresturinn myndi ekki gilda í hans tilviki viðhækkunina. Hann sagði að það væri ekkií boði. Rúnarsagði að ný trygging stefnanda hjá stefnda hefði tekið gildi 1. febrúar 2003 enekki 1. maí 2003, til að lenda ekki í biðtíma, þegar tryggingin hjá Alþjóðalíftryggingafélaginu féll niður. Trygginginhjá stefnda, er tekin var í gildi 1. febrúar 2003, hefði verið látin taka gildiþremur mánuðum áður en tryggingin hjá Alþjóða líftryggingafélaginu féll niðurtil þess að lenda ekki í um þriggja mánaða biðtíma á þessum 4.000.000 semstefnandi var með í gildi hjá Alþjóða líftryggingafélaginu. Lagt varfyrir Rúnar dskj. nr. 4, sem er vátryggingarskírteini frá stefnda, dags. 17.október 2002, þar sem stefnandi er vátryggingartaki. Rúnar staðfesti að gildisdagur tryggingarinnar væri 15. október2002. Hann sagði aðvátryggingarskírteini sem þetta væru send til allra vátryggingataka ásamtvátryggingaskilmála, strax eftir útgáfu. Lagt varfyrir Rúnar dskj. nr. 13, sem er beiðni stefnanda um vátryggingu hjá stefnda,dags. 2. október 2002. Rúnar sagði að samkvæmtþessari beiðni hefði stefnandi ætlað að vera samtals með 6.000.000 kr.vátryggingarfjárhæð í sjúkdómatryggingu, hækka sig um 2.000.000, er strax hefðiátt að ganga í gildi. Hækkunin hafi áttað taka gildi frá og með 15. október 2002.Mismunurinn, 4.000.000, hefðu átt að taka gildi þegar trygging stefnandahjá Alþjóða líftryggingafélaginu félli niður. Lagt varfyrir Rúnar dskj. nr. 15, sem er vátryggingarskírteini frá stefnda, dags. 24.janúar 2003, þar sem stefnandi er vátryggingartaki. Rúnar staðfesti að gildisdagur tryggingarinnar væri 1. febrúar2003. Hafi þetta skíteini tekið gildiþremur mánuðum áður en trygging stefnanda hjá Alþjóða líftryggingafélaginu féllniður. Að vátryggingar-fjárhæðin hefðiverið 6.000.000, en ekki 4.000.000 til viðbótar við fyrri vátryggingarfjárhæðstefnanda hjá stefnda, kvað Rúnar hafa í sjálfu sér verið tæknilegt atriði oghefði eingöngu verið til hagræðingar fyrir stefnanda, þannig að margirsamningar og mörg skírteini væru ekki í gildi á mismunandi gjalddögum. Með þessu hefði verið gefið út endanlegtskírteini samkvæmt beiðni þar sem stefnandi hefði óskað eftir 6.000.000 í þaðheila. Og þá hefði „stubburinn“ semgefinn var út í október verið felldur niður á móti. Lögðvoru fyrir Rúnar dskj. nr. 21 og 22, sem eru tölvuútskriftir varðandi vinnu viðupplýsingaskrá hjá stefnda. Rúnar sagðiað dskj. nr. 21 væri nafnaannáll við skírteini 41168, þ.e. 2.000.000 kr.trygginguna sem gefin var út 15. október.Skráð væri inn á þennan annál 17.10.2002: „Þessi á að falla þegar skírt.41167 fer í gildi 1.02.03.“ Neðarstandi að tryggingin sé ógilt frá 1. febrúar 2003 og „ástæðukódi“ sem varmöguleiki í skráningarmyndinni er merktur þarna nr. 6 sem þýðir að ný tryggingtekur við. Rúnarsagði að dskj. nr. 22 væri skírteinisannál við skírteini 41167 sem væri6.000.000 kr. tryggingin sem gefin var út 1. febrúar 2003. Þarna standi að eldri trygging skuli falla[úr gildi] þegar þessi fari í gildi.Þetta hafi verið skráð 17. október [2002]. Þarna komi fram að þegar 6.000.000 kr. tryggingin tekur gildi 1.febrúar þá eigi að fella 2.000.000 kr. stubbinn [úr gildi], sem gefinn var út,á móti. Lögmaðurstefnanda spurði hvort það væri rétt skilið að frá 1. febrúar 2003 þá hafiþessi sjúkdómatrygging verið 6.000.000 króna.Rúnar játaði því. Lögmaðurstefnanda lagði fyrir Rúnar dskj. nr. 4, sem áður var getið og dskj. nr. 5, semgreinir frá vátryggingarskilmálum stefnda varðandi sjúkdómatryggingu. Rúnar sagði að dskj. nr. 5 greindi frávátryggingarskilmálum stefnda varðandi sjúkdóma-tryggingu er í gildi voru frá1. nóvember 2001. Sömu skilmálar hefðiverið í gildi 1. febrúar 2003. Lögmaðurinnspurði Rúnar hvort stefnanda hefði verið gerð grein fyrir því eftir aðsamningurinn var gerður í október 2002 að nýr þriggja mánaða frestur tæki aðlíða 1. febrúar 2003 og hvar og hvenær honum hefði verið gert þettaskiljanlegt. Rúnar sagði aðumsóknarferlið bæri það með sér að stefnandi hefði verið að sækja um 6.000.000,hann hafi verið með 4.000.000.Stefnandi hefði skrifað undir beiðni um vátryggingu með ráðgjafa (dskj.13.) og fengið vátryggingarskírteini upp á 2.000.000 (dskj. nr. 4.) íoktóber. Stefnandi hljóti að hafa lesiðþað. Þá hafi hann fengið vátryggingarskilmálanameð þessu skírteini. Rúnarsagði að aðilar hefðu samið, hinn 17. október 2002, um að 6.000.000 kr.sjúkdómatrygging stefnanda hjá stefnda tæki gildi 1. febrúar 2003. Ályktunarorð: Stefnandi sótti um sjúkdómatryggingu hjá stefnda og undirritaðibeiðni í þá veru 2. október 2002. Þarsegir m.a. að hann hafi kynnt sér skilmála umbeðinnar tryggingar og samþykktþá. Vísað var til vátyggingarskilmálastefnda í stefnu og voru þeir lagðir fram í málinu af hálfu stefnanda. Meðbréfi 6. maí 2003 fékk stefnandi Steingrím Þormóðsson hrl. til að gæta hagsmunasinna og sonar síns vegna sjúkdómatryggingar fjölskyldunnar hjá stefnda ogAlþjóða líftryggingarfélaginu hf. Ístefnu er rík áhersla lögð á að stefnandi fái bætur frá stefndanda án þess aðþær verði skertar með innheimtulaunum lögmanns stefnanda að fjárhæð 124.500 kr.með virðisaukaskatti. Innheimtulaunlögmannsins eru ekki ófrávíkjanlegur hluti af bótum, sem stefnda ber að greiðastefnanda samkvæmt vátryggingarskilmálum er aðilar vísa til. Réttur stefnanda til að fá greitt úr hendistefnda innheimtulaun lögmanns á ekki heldur beina stoð í meginreglum laga ogeðli máls, stjórnarskránni, mannréttindasáttmála Evrópu og sáttmála Sameinuðuþjóðanna um vernd örorku, svo sem stefnandi staðhæfir. Ákvæði 10. gr. skaðabótalaga eru þaðan afsíður haldbær til stuðnings kröfum stefnanda um greiðslu innheimtulaunalögmanns hans úr hendi stefnda. Sjúkdómatryggingstefnanda hjá stefnda gekk í gildi 15. október 2002, en var undirrituð 17. samamánaðar. Vátryggingarfjárhæðin varákveðin 2.000.000 kr. Á þeim tíma varstefnandi með sjúkdómatryggingu að fjárhæð 4.000.000 kr. hjá Alþjóðalíftryggingafélaginu hf., er hann hafði ákveðið að segja upp. Stefnandi bar fyrir rétti að markmið sitthefði verið að sjúkdómatrygging hans næmi samanlagt 6.000.000 kr. Hefðistrax verið ákveðið 17. október 2002 að sjúkdómatryggingin hans hjástefnda myndi hækka um 4.000.000 kr., hinn 1. febrúar 2003, enda þótttryggingin hjá Alþjóða líftryggingafélaginu hf. yrði í gildi fram í maí 2003. Í 11.tl. 6. gr. vátryggingarskilmála, er hér um ræðir, segir að ekki séu greiddarbætur vegna krabbameins sem greinist á fyrstu þremur mánuðum eftir tökuvátryggingarinnar. Sjúkdómatryggingstefnanda hjá stefnda að fjárhæð 2.000.000 kr. gekk í gildi eins og áður sagði15. október 2002. Sjúkdómstryggingstefnanda hjá stefnda að fjárhæð 6.000.000 kr. gekk hins vegar í gildi 1.febrúar 2003 eins og um hafði verið samið.Þá er ekki deilt um að sonur stefnanda, sex ára gamall, greindist meðkrabbamein 17. mars 2003. Hækkun ávátryggingarfjárhæðinni kom ekki til fyrr en u.þ.b. einum og hálfum mánuðieftir að sonur stefnanda greindist með krabbamein og jafnframt er ekki deilt um að greiðslur iðgjalda hefðu verið ísamræmi við það. Þá liggur fyrir aðstefnandi fékk greiddar 3.292.500 kr. í bætur frá Alþjóða líftryggingafélaginuhf. hinn 2. júní 2003 vegna sjúkdómar sonar síns. Í kvittun fyrir móttöku segir m.a. að greiðsla þessi séviðurkennd af hálfu rétthafa sem full lokagreiðsla á öllum kröfum þeirra áhendur félaginu á nafn Arnórs Freys Gíslasonar [sonar stefnanda] og jafnframtviðurkennd sem greiðsla í fullu samræmi við skilmála trygginganna. Stefnandifékk bætur í samræmi við vátryggingarskilmála stefnda eins og hér hefur veriðrakið. Stefndi verður því sýknaður afkröfum stefnanda, en rétt þykir að málskostnaður falli niður. PállÞorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi,Líftryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, GíslaMatthíassonar. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 432/2003
Kaupsamningur Hlutabréf Ógilding samnings
B, sem keypt hafði hlut í félaginu N af A, krafðist ógildingar eða riftunar kaupsamningsins vegna þess að viðskiptaáætlun, sem lá til grundvallar kaupunum, hafi ekki gengið eftir. Talið var að áætlunin hafi gefið svo ranga mynd af N og viðskiptatækifærum þess að B væri, vegna brostinna forsendna, ekki bundinn af samningnum. Var A samkvæmt því dæmdur til að endurgreiða B umsamið kaupverð hlutabréfanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. nóvember 2003 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda. Til vara krefst hann sýknu að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Vorið 2001 var stefndi útibússtjóri hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis en áfrýjandi stundaði viðskipti. Kom áfrýjandi að máli við stefnda í maímánuði og bað um að hann og félög á hans vegum yrðu tekin í bankaviðskipti í útibúi því, sem stefndi veitti forstöðu. Á fundum, sem aðilar áttu í framhaldi af því, mun hafa borið á góma einkahlutafélagið North Atlantic Computers Ísl. Félag þetta var að öllu leyti í eigu áfrýjanda, sem kvaðst í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi hafa keypt það fyrir 40.000 krónur á árinu 2000 eða 2001. Kom fljótlega til tals á fundum aðila að stefndi keypti hlut í félaginu, en þeim ber ekki saman um hvor þeirra hafi átt frumkvæði að viðræðum um þau kaup. Stefndi kvaðst í skýrslu fyrir héraðsdómi fljótlega hafa fengið upplýsingar og tölur úr viðskiptaáætlun, sem legið hafi fyrir varðandi félagið, en eintak af áætluninni hafi hann séð á skrifstofu áfrýjanda um mánaðamótin júní og júlí 2001. Áfrýjandi kvaðst fyrir héraðsdómi hafa kynnt stefnda kosti þá sem lægju í rekstri félagsins, en þeir hafi fyrst og fremst falist í viðskiptum erlendis. Í málinu hafa verið lagðar fram tvær viðskiptaáætlanir vegna reksturs North Atlantic Computers Ísl ehf. Eru þær báðar dagsettar 12. júní 2001. Tekur önnur þeirra til tímabilsins 1. maí 2001 til 30. apríl 2002 en hin til tímabilsins 1. júlí 2001 til 30. júní 2002. Voru aðilar sammála um það í skýrslum sínum fyrir héraðsdómi að fyrrnefnda áætlunin hafi legið fyrir í júnímánuði 2001 áður en kaup tókust með aðilum. Í hinum áfrýjaða dómi er hins vegar vitnað til efnisatriða hinnar rekstraráætlunarinnar, en aðilar eru sammála um að hún hafi ekki legið fyrir fyrr en eftir að hin umdeildu kaup tókust og kveðst stefndi hafa fengið þá viðskiptaáætlun senda í tölvupósti 21. ágúst 2001. Sú viðskiptaáætlun, sem stefnda var kynnt fyrir kaupin, er 11 blaðsíður að lengd. Fyrsti kafli hennar fjallar um rekstur og rekstrarfyrirkomulag félagsins. Er því lýst að það hafi gert einkasölusamning á Íslandi og sölusamning vegna Skandinavíu við rótgróinn austurrískan tölvuframleiðanda, Gericom AG. Hafi félagið einnig heimild til að selja vörur þessa framleiðanda í Eystrasaltslöndum, Rússlandi, Japan, og Bandaríkjunum, auk þess að hafa vilyrði um að verða alþjóðlegur einkasöluaðili á öllum tollfrjálsum svæðum heims. Þar segir að starfsemi North Atlantic Computers Ísl ehf. verði eingöngu heildsala og dreifing. Öll sala félagsins fari fram með svonefndu „pre-paid“ fyrirkomulagi þannig að hver pöntun verði fyrirfram borguð eða greiðsla vegna hennar í ábyrgð af hálfu banka kaupandans. Félagið þurfi því ekki að eiga neinn lager eða fjármagna áhættusöm innkaup. Stöðugildi hjá félaginu sé eitt og hálft, en áætlað sé að starfsmenn verði ekki fleiri en þrír til fimm, sem gefi góða mynd af hagkvæmni rekstrarins. Í síðari hluta fyrsta kafla er fjallað um framleiðandann Gericom AG, markaðsstöðu hans og framleiðsluvörur. Í öðrum kafla viðskiptaáætlunarinnar er fjallað um markaðinn. Þar er almenn umfjöllun um tölvumarkaðinn, fyrst og fremst markað fyrir fartölvur og flatskjái, en á því sviði sé ætlunin að félagið sérhæfi sig. Síðan er rætt um einstök markaðssvæði. Varðandi Ísland er tekið fram að gengið hafi verið frá samningi við ACO hf. um sölu á framleiðsluvörum Gericom AG. Markmið félagsins sé að ná 14% markaðhlutdeild á næstu 12 mánuðum. Varðandi Skandinavíumarkað er tekið fram að félagið eigi nú þegar í viðræðum við þrjú félög um sölu og dreifingu á framleiðsluvörum Gericom AG í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Gangi þær viðræður vel og sé áætlað að þeim ljúki um miðjan júlí. Markmið félagsins sé að ná 4,3% markaðshlutdeild á næstu 12 mánuðum. Í Bandaríkjunum og Suður-Ameríku hafi félagið þegar komið sér upp álitlegum viðskiptasamböndum sem lofi góðu. Í Eistlandi sé verið að leggja lokahönd á samning. Í Japan séu „heilmiklir möguleikar“ og „gríðarlegir“ í Rússlandi. Varðandi frísvæði er tekið fram að félagið hafi ágætis sambönd og verið sé að vinna að markaðssetningu. Í þriðja kafla áætlunarinnar er yfirlit yfir samninga félagsins. Þar er tekið fram að gerður hafi verið samningur við ACO hf. um sölu á 1.600 fartölvum og 200 flatskjám á Íslandi. Á lokastigi sé samningur við félagið Esknet í Eistlandi um sölu á að minnsta kosti 300 fartölvum og 100 flatskjám. Á umræðustigi séu samningar við þrjá aðila vegna sölu á markaði í Skandinavíu en vegna óska viðsemjenda sé ekki unnt að nafngreina þá að svo stöddu. Enn segir að „lágmarkskrafa“ félagsins við hvern þessara kaupenda sé sala á 15.000 fartölvum og 2000 flatskjám á næstu 12 mánuðum. Þá sé heldur ekki unnt að greina frá nöfnum viðsemjenda félagsins í Bandaríkjunum, Suður-Ameríku og Japan en ljóst sé að markmið, sem félagið hafi sett sér á þessum svæðum séu vel framkvæmanleg. Í fjórða kafla er rekstraráætlun fyrir tímabilið 1. maí 2001 til 30. apríl 2002. Í forsendum hennar er gert ráð fyrir sölu á 43.400 fartölvum og 2.300 flatskjám á þessu tímabili, að mestu leyti erlendis. Rekstrartekjur félagsins á tímabilinu eru áætlaðar 6.120.300.000 krónur og rekstrarhagnaður þess eftir skatta 266.128.846 krónur. Fyrir héraðsdómi bar stefndi að áfrýjandi hafi sagt honum að nafngreindur starfsmaður hjá Kaupþingi hf. hafi áætlað markaðsverð félagsins og hafi kaupverð, sem stefnda stóð til boða á hlutunum, miðast við þá áætlun. Hafi honum verið gefin ástæða til að ætla að Kaupþing hf. hafi komið að gerð fyrrgreindrar viðskiptaáætlunar. Þá hafi verið fullyrt að sjóðir á vegum Kaupþings hf. myndu fjárfesta í félaginu um haustið. Í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi er því haldið fram að Kaupþing hf. hafi komið að gerð viðskiptáætlunarinnar. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi tók áfrýjandi fram að það væri ekki allskostar rétt, en hins vegar hefði starfsmaður Kaupþings hf., frændi starfsmanns North Atlantic Computers Ísl ehf., aðstoðað við gerð hennar „á vinanótum“. Sérstaklega spurður um það hvort hann hafi nefnt við stefnda að starfsmaður Kaupþings hf. hafi komið að gerð viðskiptaáætlunarinnar kvaðst áfrýjandi ekki muna hvort hann hafi nefnt nafn þessa manns. Áfrýjandi kvað það hins vegar af og frá að Kaupþing hf. hafi fundið út það söluverð á hlutum í félaginu, sem stefnda hafi staðið til boða. Eftir að stefndi hafi keypt hlut í félaginu hafi alltaf verið ætlunin að selja Kaupþingi að minnsta kosti 20 til 30% hlut í því. Þann 9. júlí 2001 gerðu áfrýjandi og stefndi, fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags, með sér samning um kaup á 5% hlutafé í títtnefndu einkahlutafélagi. Umsamið kaupverð var 8.500.000 krónur sem greiðast skyldi við undirritun samningsins. Þá var í samningnum ákvæði þess efnis að stefndi hefði tiltekinn forgangsrétt til að selja sinn hlut í félaginu kæmi til sölu frekari hluta í því. Kaupverð hlutafjárins var ekki greitt við undirskrift kaupsamningsins eins og þar var þó kveðið á um. Kvaðst stefndi fyrir héraðsdómi hafa lýst því yfir við undirritun að hann hefði ekki handbært fé til greiðslu kaupverðsins. Varð það úr að aðilar leituðu til Verðbréfastofunnar til að fjármagna kaupin. Gaf stefndi 29. ágúst 2001 út þrjú skuldabréf til handhafa samtals að fjárhæð 9.515.000 krónur. Voru bréfin vaxtalaus og féllu í gjalddaga í einu lagi 20. febrúar 2003. Var áfrýjandi sjálfskuldarábyrgðarmaður á einu þeirra. Voru bréfin seld með afföllum fyrir milligöngu Verðbréfastofunnar 4. september 2001. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvað stefndi að honum hafi orðið ljóst er kom fram á árið 2002 að ekkert stæðist af viðskiptaáætluninni. Hafi hann þá viljað ganga úr félaginu og áfrýjandi ekki tekið því ólíklega að losa hann úr því án skaða. Hafi hann gert kröfu um riftum kaupsamningsins „svona sirka í mars.“ Áfrýjandi heldur því fram að stefndi hafi á þessu stigi ekki borið fyrir sig vanefndir eða blekkingar en viljað að áfrýjandi keypti hinn selda hlut til baka þar sem stefndi hefði ekki greiðslugetu til að standa við kaupin. Hafi stefndi ekki greitt framangreind skuldabréf á gjalddaga þeirra 20. febrúar 2002. Síðar kom Þorbjörn Tjörvi Stefánsson viðskiptafræðingur að málinu að beiðni áfrýjanda til að leita lausnar á ágreiningi aðila. Fyrir hans milligöngu lagði áfrýjandi fyrir stefnda „greinargerð vegna starfsemi NAC“, dagsetta 21. júní 2002. Er efni hennar að nokkru rakið í héraðsdómi. Í júnímánuði 2002 lagði Þorbjörn Tjörvi fram ódagsetta tillögu að samkomulagi aðila um lausn á framangreindum ágreiningi. Er efni hennar einnig rakið í hinum áfrýjaða dómi. Ekki leiddi þessi tillaga til samkomulags. Verður ráðið af skýrslum aðila fyrir héraðsdómi að helst hafi strandað á því að stefndi hafi viljað að áfrýjandi greiddi samanlagt nafnverð framangreindra skuldabréfa eða 9.515.000 krónur fyrir 5% hlutinn, en áfrýjandi hafi verið tilbúinn til að kaupa þann hlut til baka fyrir sama verð og tilgreint var sem söluverð hans í kaupsamningnum 9. júlí 2001 eða 8.500.000 krónur. Með bréfi 24. september 2002 lýsti stefndi yfir riftun á kaupunum og væri það ítrekun á fyrri munnlegri yfirlýsingu um riftun. Hafi áðurnefnd viðskiptaáætlun verið forsenda kaupanna en hún hafi reynst röng í öllum grundvallaratriðum. Krafðist stefndi endurgreiðslu á umsömdu kaupverði, 8.500.000 krónum, ásamt vöxtum frá samningsdegi. Höfðaði hann mál þetta með stefnu 21. nóvember 2002. II. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að stefndi sé ekki réttur aðili að málinu. Hann hafi ekki gert kaupsamninginn 9. júlí 2001 í eigin nafni heldur fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags. Þá hafi stefndi ekki síðar verið skráður fyrir hlutunum en þeir skráðir á nafn þriðja manns að hans ósk. Í skýrslu fyrir héraðsdómi sagði stefndi að ekki hafi orðið af stofnun hlutafélags þess, sem til var vitnað í kaupsamningnum. Þá hafi heldur ekki orðið af fyrirhuguðum viðskiptum sínum við þann mann, sem hann hafi á sínum tíma óskað eftir að yrði skráður fyrir 5% hlutnum. Meðal gagna málsins er yfirlýsing þess manns því til staðfestu. Kvaðst stefndi vera eigandi umræddra hluta. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög getur óskráð hlutafélag hvorki öðlast réttindi né tekið á sig skyldur. Það getur heldur ekki verið aðili í öðrum dómsmálum en þeim, sem þar eru talin. Sá sem löggerning gerir fyrir hönd óskráðs hlutafélags ber persónulega ábyrgð á efndum hans, sbr. 2. mgr. tilvitnaðrar lagagreinar. Eðli máls samkvæmt verður sama regla að gilda þegar sótt eru réttindi vegna hlutafélags, sem ekki hefur verið stofnað. Er stefndi því réttur aðili að máli vegna krafna er af samningnum kunna að rísa. Eins og að framan er rakið er ekki ágreiningur um að stefnda voru kynntir þeir kostir, sem áfrýjandi taldi að fælust í starfsemi North Atlantic Computers Ísl ehf. áður en kaupsamningurinn 9. júlí 2001 var gerður. Verður á því byggt að honum hafi fyrir kaupin verið kynnt sú viðskipaáætlun, sem aðilar eru sammála um að fyrir hafi legið í júnímánuði 2001, en efni hennar voru gerð skil hér að framan. Þá verður að leggja til grundvallar að stefnda hafi verið gefið til kynna að Kaupþing hf. eða starfsmaður þess hafi komið að gerð áætlunarinnar. Í skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að félagið hafi ekki selt eina einustu tölvu erlendis, en samkvæmt áætluninni yrði velta og tekjur félagsins fyrst og fremst vegna erlendra viðskipta. Meðal gagna málsins er ársreikningur margnefnds félags fyrir árið 2002. Kemur þar fram að vörusala félagsins var 23.015.586 krónur árið 2001 en 35.534.900 krónur árið 2002. Nam tap af rekstri félagsins 215.342 krónum fyrra rekstrarárið en 7.049.107 krónum það síðara. Af þessu sést að því fór víðs fjarri að viðskiptaáætlunin gengi eftir. Stefnda mátti vera ljóst að rekstur North Atlantic Computers Ísl ehf. var háður mikilli óvissu og að hann tók verulega áhættu með kaupum sínum á hlutafé í félaginu. Það að viðskiptaáætlunin gekk ekki eftir varðandi veltu og hagnað er í sjálfu sér ekki sönnun þess hún hafi verið óraunhæf. Af áætluninni sjálfri var ljóst að hún byggði fyrst og fremst á væntingum um árangur samningaviðræðna við erlenda kaupendur en ekki á gerðum samningum. Þar var þó lagt mat á líkindi þess að samningar tækjust. Var meðal annars fullyrt að samningar við nafngreint fyrirtæki í Eistlandi væru á lokastigi, að áætlað væri að samningaviðræðum við fyrirtæki, sem óskuðu nafnleyndar, vegna sölu til Skandinavíu lyki um miðjan júlí 2001 og að markmið félagsins um sölu í Bandaríkjunum, Suður-Ameríku og Japan væru vel framkvæmanleg. Verður að telja að sönnunarbyrðin fyrir því að þær væntingar, sem áætlunin byggði á, hafi verið raunhæfar og hún þar með forsvaranleg hvíli á áfrýjanda. Sú sönnun hefur honum ekki tekist, en í málinu eru engin gögn sem styðja áætlunina að þessu leyti. Verður að telja að viðskiptaáætlunin hafi gefið svo ranga mynd af félaginu og viðskiptatækifærum þess að stefndi sé, vegna brostinna forsendna, ekki bundinn af samningi sínum 9. júlí 2001 um kaup á 5% hlutafjár í því. Áfrýjandi krefst til vara sýknu að svo stöddu af kröfu stefnda þar sem stefndi hafi ekki greitt skuldabréf þau, sem hann gaf út 29. ágúst 2001, en áfrýjandi sé ábyrgur fyrir greiðslu þeirra. Áfrýjandi ber sjálfskuldarábyrgð á einu bréfanna að fjárhæð 4.750.000 krónur samkvæmt texta þess. Hin bréfin tvö bera það ekki með sér að áfrýjandi sé ábyrgur fyrir greiðslu þeirra. Sú ábyrgð sem áfrýjandi kann að hafa tekið á greiðslu umræddra skuldabréfa er sjálfstæður gerningur. Verður ógildi kaupsamnings aðila um hlutabréfin og endurgreiðsla kaupverðs þeirra ekki tengd því hvort á slíka ábyrgð áfrýjanda kunni að reyna. Varakröfu áfrýjanda verður því hafnað. Verður áfrýjandi samkvæmt framansögðu dæmdur til að endurgreiða stefnda umsamið kaupverð hlutabréfanna, 8.500.000 krónur, með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Eru engin efni til að verða við kröfu stefnda um að áfrýjanda verði gert að greiða honum hærri fjárhæð. Munur á samanlögðu nafnverði skuldabréfanna þriggja, sem út voru gefin 29. ágúst 2001, og umsömdu kaupverði hlutabréfanna er í raun fjármagnskostnaður vegna þess að stefndi hafði ekki handbært fé til standa við kaupsamninginn af sinni hálfu. Verður hann sjálfur að bera þann kostnað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi greiði stefnda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Dómkröfur. 1. Stefnandi hefur gert þessar kröfur í málinu. Aðallega: Að viðurkennd verði með dómi ógilding, en til vara, riftun á kaupsamningi, dags.09.07.2001 milli stefnanda og stefnda um 5% hlutafé í einkahlutafélaginu NAC- North Atlantic Computers kt. 430192-2219. Að stefndi greiði stefnanda kr.9.515.000 auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20.02.2002 til greiðsludags. Til vara: Að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta eða afsláttar úr hendi stefnda. Að stefndi greiði stefnanda kr.9.515.000 eða aðra lægri fjárhæð að mati dómsins, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20.02.2002 til greiðsludags. Að stefnda greiði stefnanda málskostnað skv. framlögðum málskostnaðarreikningi. 2. Stefndi krefst þess aðalega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefndi verði sýknaður að svo stöddu. Þá er þess krafist að stefnandi greiði stefnda málskostnað. Stefndi hafði upphaflega gert kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi en féll frá þeirri kröfu við meðferð málsins. II. Málavextir. 1. Málavextir stefnanda eru þeir að þann 09.07.2001 keypti stefnandi 5% hlutafjár í einkahlutafélaginu NAC-North Atlantic Computers ehf af stefnda sem átti allt hlutafé félagsins. Í kaupsamningnum, sem saminn er af stefnda, segir um hið selda: Með í kaupunum eru öll viðskiptasambönd NAC hverju nafni sem nefnast, þar með eru taldir umboðs-samningar við Gericom AG og IPC-Archtec AG. Björn Stefán Eysteinsson kt. 091248-3289 skal fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags eignast einnig 5% hlut í vörumerkinu NAC.Var kaupverð ákveðið kr. 8.500.000 og skyldi það greitt við undirritun samnings með skuldabréfum. Var heildarvirði félagsins skv. því kr. 170 milljónir. Aðdragandi kaupanda var sá að stefndi, sem hefur rekið heild- og smásöluverslun á Íslandi og erlendis um árabil hafði samband við stefnanda og bauð honum að kaupa 5% hlutafjár í félaginu NAC-North Atlantic Computers ehf. Grundvöllur kaupanna var viðskiptaáætlun frá 12 júní 2001 fyrir NAC-North Atlantic Computers sem stefndi hafði gert. Í viðskiptaáætluninni kemur fram að félagið hafi gert “sölu- og dreifingarsamning á Scandinavíumarkaði, Ameríkumarkaði (USA, Canada og S-Ameríku), Japan, Rússland og Eystrasaltslöndin við framsækna, trausta og rótgróna Evrópska tölvuframleiðendur. Olivetti, Gericom AG og IPC Archtec AG.” Er því lýst yfir að “ öll sala NAC fer fram á svokölluðu “ Pre-paid” fyrirkomulagi, þ.e. að hver pöntun er fyrirfram borguð eða greiðsla ábyrgð af banka viðkomandi viðskiptaaðila.” Er og fullyrt að NAC þurfi ekki að fjármagna áhættusöm innkaup og engin gengisáhætta, afskriftir o.þ.h. sé til staðar hjá NAC. Í áætluninni er lýst yfir að samningar hafi tekist við Aco Tæknival ehf. um sölu á Gericom tölvum og Pennann-Griffil um sölu á IPC-Archtec tölvum. Er stefnt að 5% markaðshlutdeild á Íslandi frá júlí 2001 til júlí 2002. Þá var félagið sagt vera í viðræðum við 3 fyrirtæki um sölu og dreifingu á tölvum í Noregi, Svíþjóð og Danmörku og lyki þeim samningum í október 2001. Áætluð sala í Skandínavíu væri ca 3,5 milljón tölva á ári og þar af 250.000,- fartölvur. Að því er varðaði sölu í Norður- og Suður Ameríku var því lýst yfir að félagið hefði umboð til að selja og markaðssetja vörur Gericom og IPC-Archtec í Bandaríkjunum. Þá sagði að “verið væri að ganga frá samningi um þjónustu á vörum Gericom og IPC í USA og S-Ameríku ( “after sales service” ) sem er höfuð forsenda markvissrar markaðssóknar.” Þá var fullyrt að félagið stæði í viðræðum við verslunarkeðjurnar Best Buy og Office- Depot í Bandaríkjunum og í AAA- Co Operation In´l í Japan. Var og fullyrt að “mjög líklegt verður að teljast að þau markmið sem NAC hefur sett sér á þessum svæðum eru vel framkvæmanleg” Í rekstraráætlun sem tilheyrði viðskiptaáætluninni kemur fram að áætlaðar tekjur í júlí 2002 skyldu nema u.þ.b. kr. þremur og hálfum milljarði króna. Í rekstraráætluninni er félagið sagt skuldlaust utan það að taka skuli ný lán að fjárhæð ein milljón og fimmhundruð þúsund á tímabilinu júlí, ágúst og september 2001. Í áætluðum efnahagsreikningi pr. júní 2002 var sjóður sagður nema kr. 168.810.093 sem er u.þ.b. sú tala sem félagið var metið á í heildina í samningi aðila. Stefndi fullyrti við stefnanda að Kaupþing hf. hefði aðstoðað sig við gerð viðskipta- og rekstraráætlunarinnar og væri Kaupþing að auki að vinna í því að selja viðbótarhlutafé í félaginu til fjárfesta og væri fyrirsjáanlegt að stefnanda yrði unnt að endurselja hlutaféð innan skamms tíma. Sömdu stefnandi og stefndi um að ef selt yrði meira en 20% hlutafjár í félaginu þá “skal Björn Stefán Eysteinsson kt.091248-3289 hafa forgangsrétt til þess að selja sinn 5% hluta” sbr. svonefnt “söluréttarákvæði” í kaupsamningnum. Í stað þess að staðgreiða kr. 8.500.000 eins og samningurinn kvað á um sömdu aðilar um að stefnandi myndi greiða hið selda með skuldabréfum að fjárhæð samtals kr. 9.515.000,- sem voru með gjalddaga 20.02.2002. Seldi stefndi bréfin til Verðbréfastofunnar hf. Í tengslum við frágang á skuldabréfunum komst stefnandi að því að Garðar Vilhjálmsson kt. 210965-4839, væri viðskiptafélagi stefnda í NAC-North Atlantic Computers ehf. og stefndi hefði skömmu fyrir kaupsamninginn keypt hlutabréfin í félaginu af téðum Garðari eða félagi tengdu honum.En Garðar þessi varð gjaldþrota 1998 og hefur síðan oftsinnis verið gerð hjá honum árangurslaus aðför. Nokkru eftir að kaupsamningurinn var gerður fór stefnandi að grafast fyrir um hvernig starfsemi félagsins gengi með tilliti til viðskiptaáætlunarinnar. Skemmst er frá því að segja að við þá skoðun kom í ljós að fullyrðingar í viðskiptaáætlunni reyndust rangar í öllum aðalatriðum.Voru sölu- og dreifingarsamningar fyrirtækisins langt frá því að vera til staðar í þeim mæli sem staðhæft var í áætluninni og ekkert bólaði á að rekstur þess yrði með þeim hætti sem lýst hafði verið af stefnda. Kaupþing virtist ekki hafa komið að málum félagsins. Óskaði stefnandi þá eftir riftun á samningnum í ljósi þess að félagið hefði ekki yfir að ráða þeirri viðskiptavild sem stefndi staðhæfði að væri fyrir hendi við kaupin og forsendur fyrir kaupunum og greiðslu kaupverðsins væru brostnar. Í júní 2002, eftir allnokkra fundi aðila ásamt Þorbirni Tjörva Stefánssyni viðskiptafræðingi, aðstoðarmanni stefnda og nefndum Garðari Vilhjálmssyni, sem sat alla fundina með stefnda, lét stefndi stefnanda í té greinargerð sína vegna starfsemi NAC. Hún staðfestir að fullyrðingar í áætluninni hafi verið meira og minna rangar í öllum atriðum. Er þar t.d. fullyrt varðandi samninga í Skandínavíu að NAC hafi farið á fund til Danmerkur og átt í viðræðum við aðila.Segir t.a.m. “Ljóst er að mikinn tíma tekur að vinna markaði þar og þarf til þess ákveðið fjármagn.Reynst hefur erfitt að nálgast aðila sem fyrirtæki frá Íslandi” Ekki er þar minnst á Noreg eða Svíþjóð. Er ljóst að staðhæfingar í áætluninni um að viðræður við 3 fyrirtæki um sölu og dreifingu í Noregi, Danmörku og Svíþjóð gengju vel og að samningum yrði lokið í október 2001 voru alrangar. Um Bandaríkin segir í greinargerðinni að “gerðar hafi verið ákveðnar kannanir varðandi samkeppnisstöðu NAC í verðum á þessum markaði hinsvegar þarf gríðarlegt fjármagn og tíma til að ná einhverri festu í USA þá hefur NAC lagt grunn að stofnun NAC America í Miami sem mun þjóna USA og S- Ameríku og jafnvel Skandínavíu.Rætt hefur verið við fjárfesta og er nú verið skoða þau mál.” Er því ljóst að hin álitlegu sambönd sem lofuðu góðu og þeir samningar sem “verið [var] að ganga frá” í Bandaríkjunum og Suður-Ameríku voru aldrei til staðar, eins og fullyrt var í áætluninni. Um Suður Ameríku segir að burðarliðnum sé stofnun NAC Miami sem þjóna eigi þeim markaði og því sömuleiðis ljóst að staðhæfingar í áætluninni um sölu í Suður Ameríku voru rangar og misvísandi. Um Kanada er sagt í greinargerðinni að “lítið [hafi] verið gert” Ekki er minnst á stöðu mála í Eystrasaltslöndum, Japan og öðrum löndum sem nefnd eru í viðskiptaáætluninni. Bersýnilegt er að engin viðskipti vöru þar á vegum félagsins.Um Ísland segir fátt nema að Aco Tæknival hafi vanefnt samning og verið sé að ræða við hin og þessi fyrirtæki sem selji tölvur í smásölu. Greinargerðin staðfesti því að engin rekstur væri á vegum NAC-North Atlantic Computers ehf. , hvorki hérlendis né erlendis. Að fenginni þessari greinargerð ítrekaði stefnandi kröfur sínar um riftun á samningnum þar sem ljóst væri að viðskipta- og rekstraráætlun sú sem var grundvöllur kaupanna stóðst í engu og heimilaði stefnanda að rifta kaupin. Í framhaldi þessa hittust aðilar í júní 2002 ásamt Þorbirni Tjörva, aðstoðarmanni stefnda og téðum Garðari, til þess að ræða riftunarkröfu stefnanda. Á þeim fundi féllst stefndi á að greiða stefnanda kaupverðið til baka, en þó þannig að Þorbirni var falið af stefnda að setja fram drög að því hvernig endurgreiðslunni skyldi hagað. Þann 27.júní lét téður Þorbjörn Tjörvi stefnanda hafa tillögu að samkomulagi. Er í henni kveðið á um að;“ Kaupandi (Björn) [hafi] gert ágreining um verðmæti þess hlutafjár sem keypt var og haldið því fram að verðmæti hlutafjár hafi verið mun minna en þær 8,5 millj. sem greiddar voru. Seljandi (Sævar) hefur lýst sig ósammála þessu mati kaupanda” Var lagt til að; “Sævar [hafi] rétt til 20 ágúst 2002 til að selja hlutabréf Björns í NAC, þ.e. 5% eignarhlut, Birni að skaðlausu.heildargreiðsla til Björns skal þó eigi vera lægri en kr. ---???. og skyldi hér setja inn þá fjárhæð sem næmi uppreiknuðum skuldabréfum sem stefnandi hafði afhent stefnda. Þá sagði í drögunum: Finnist ekki kaupandi fyrir 20 ágúst 2002 skal Birni afhent 5% eignarhlutur til viðbótar þannig að hlutafé Björn verði 10% af hlutafé einkahlutafélagsins. Afhending hlutafjár er háð því skilyrði að Sævar hafi kauprétt á viðbótarhlutafé Björns næstu 12 mánuði frá dagsetningu samkomulags þessa. Umsamið kaupverð á 5% viðbótarhlut Björns skal vera kr. 3.000.000,- þrjármilljónirkróna.” Þá sagði ennfremur í samkomulagsdrögunum að “Aðilar eru sammála um að öllum ágreiningi um kaupverð hlutabréfa í NAC sé lokið og að samkomulag þetta verði ekki borið undir dómstóla” Stefnandi féllst ekki á þessa tillögu stefnda þar sem hún fól ekki í sér ótvíræða skyldu fyrir stefnda að endurgreiða kaupverðið og krafðist þess að stefndi játaðist undir fulla endurgreiðslu kaupverðs. Aðilar, ásamt Þorbirni Tjörva og téðum Garðari, hittust enn í júlí 2002 þar sem stefnandi kom með breytingartillögu við tillögu stefnda sem stefndi hafnaði. Stefndi kvaðst vilja ræða aðrar útfærslur og lýsti yfir að hann myndi gera stefnanda tilboð. Þrátt fyrir ítrekaðar yfirlýsingar af því tagi hefur stefndi ekki komið fram með tilboð til lausnar málsins. Þann 24. september 2002 ritaði lögmaður stefnanda bréf til stefnda þar sem ítrekuð var yfirlýsing stefnanda um riftun á kaupsamningnum. Var krafist endurgreiðslu á kaupverðinu auk vaxta innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins. Að beiðni lögmanns stefnda var fresturinn framlengdur. Þrátt fyrir það hefur bréfinu ekki verið svarað en vísað til þess að stefndi væri reiðubúinn að kaupa hlutinn til baka. Þó að kallað hafi verið eftir slíku kauptilboði hefur því ekki verið sinnt en af hálfu stefnda verið vísað til þess sem munnlega hefur farið á milli aðila málsins. 1. Stefnandi byggir kröfur sínar á eftirgreindum málsástæðum: Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að stefndi hafi þegar fallist á riftunarkröfu stefnanda sbr. tillaga stefnda að samkomulagi frá júní 2002 þar sem stefndi hafi boðist til að halda stefnanda skaðlausum af þessum viðskiptum með þeim hætti sem greinir í tillögunni. Snúist málið því í reynd aðeins um endurgreiðslukröfu stefnanda. Verði að miða við það kaupverð sem stefnandi greiddi stefnda skv. kaupsamningnum. Verði ekki fallist á framangreint er, í öðru lagi, byggt á því að stefndi hafi beitt svikum við sölu hlutabréfanna. Hafi NAC-North Atlantic Computers ehf. verið eignalaust fyrirtæki er kaupin áttu sér stað og viðskipta- og rekstaráætlun fyrir félagið hafi verið tilbúningur; full af röngum og misvísandi staðhæfingum um viðskiptavild og sölumöguleika félagsins á Íslandi og erlendis. Sé ljóst að staða félagsins sé í engu í samræmi við viðskipta-og rekstraráætlun þá sem stefndi lagði fram og var forsenda kaupanna. Hafi stefndi vísvitandi haldið fram röngum upplýsingum í því skyni að fá stefnanda til að kaupa 5% eignarhlut í félaginu. Sé samningurinn því haldinn upphaflegum ógildingarannmörkum og beri því að ógilda hann með dómi. Verði ekki fallist á framangreint er, í þriðja lagi, byggt á því að hið selda sé haldið göllum og hið selda hafi ekki uppfyllt þá áskildu kosti sem það skyldi hafa skv. sölulýsingu stefnda sbr. viðskipta- og rekstraráætlun stefnda fyrir NAC-North Atlantic Computers ehf. Í sölulýsingu hafi stefndi lýst áætlaðri afkomu NAC-North Atlantic Computers ehf á tímabilinu júní 2001 – júní 2002 er byggði á samningum og samningaviðræðum félagsins. Hafi kaupverðið verið ákveðið m..t.t. væntrar afkomu félagsins í júní 2002. Hafi stefnandi mátt gera ráð fyrir að viðskiptaáætlunin byggði á traustum grunni enda stefndi stundað heild- og smásölurekstur á Íslandi og erlendis um árabil. Hafi raunin hinsvegar verið sú að viðskiptaáætlunin og forsendur hennar hafi verið einber tilbúningur; hafi viðskiptasambönd NAC-North Atlantic Computers ehf fráleitt verið með þeim hætti að viðskipta- og rekstraráætlunin gæfi rétta eða, eftir atvikum, líklega mynd af væntanlegum rekstrarárangri félagsins. Hafi sölulýsingin því verið villandi og röng og í engu samræmi við raunverulega stöðu félagsins. Þá hafi ekki verið gerð rétt grein fyrir raunverulegri skuldastöðu félagsins fyrir kaupin. Hafi hin seldu hlutabréf verið í reynd verðlaus þar sem NAC-North Atlantic Computers ehf. hafi verið og sé eignalaust fyrirtæki.Eigi stefnandi skýlausan rétt til þess að rifta kaupsamningnum og fá kaupverðið endurgreitt. Verði ekki fallist á framangreint er, í fjórða lagi, byggt á því að með hliðsjón af öllum atvikum skuli samningnum vikið til hliðar að öllu leyti á grundvelli 36. gr. l. 7/1936, þar sem ósanngjarnt sé að stefnandi sé við samninginn bundinn. Verði ekki fallist á framangreint er, í fimmta lagi, krafist þess að galli á hinu selda skuli veita stefnanda rétt til skaðabóta eða afsláttar úr hendi stefnda. Tekið skal fram að stefnandi hefur aldrei fengið hina seldu hluti skráða á sitt nafn. Þeir hafa ætíð verið skráðir á nafn stefnda í hlutaskrá félagsins. Um lagarök vísast til l. nr. 7/1936 sbr. síð.breyt., einkum 30 gr. og 36 gr. þ.l. Að auki vísast til l. nr. 50/2000, V.kafla. Um vexti vísast til vaxtalaga nr.38/2001.Um málskostnað vísast til 129.gr. og 130.gr. l. 91/1991. 2. Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndi á eftirtöldum atriðum: 1. Aðildaskortur. Telur stefndi óljóst með aðild stefnanda í málinu. Þó að stefnda væri kunnugt að stefnandi vildi eignast hlut í NAC á vildi hann ekki vera hinn formlegi eigandi og reiknaði stefndi alltaf með að félag yrði eigandi hlutarins þó svo að stefnandi væri ráðandi í því félagi með einum eða öðrum hætti. Ekkert liggur fyrir að stefnandi hafi síðar orðið sjálfur eigandi að hlutnum enda hafi hann ekki óskað eftir því að vera skráður fyrir honum heldur lýst því yfir að annar maður væri eigandi að hlutnum. Margt bendir því til að annar en stefnandi eigi hlutinn og því varhugavert að taka kröfu stefnanda til greina eins og málið liggur fyrir núna. Sömu sjónarmið eiga einnig við um frávísunarkröfuna. 2. Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á að stefndi hafi samþykkt riftun sbr. dskj. nr. 7 (væntanlega vegna vanefnda hans) og því sé aðeins um endurgreiðslukröfu stefnanda að ræða á kaupverðinu sem greitt var. Því er mótmælt að stefndi hafi samþykkt riftun. Umræður sem fram fóru í júní 2002 snéru alfarið um kaup hans á hlutnum aftur enda engar riftunarheimildir fyrir hendi að mati stefnda. Ástæða þess var að stefndi taldi að honum sem meirihlutaeiganda væri skylt að kaupa hlutinn yrði þess krafist. Deilt var hins vegar um kaupverð þar sem stefndi vildi aðeins greiða það sem hann fékk fyrir hlutinn á sínum tíma en stefnandi vildi einnig fá þá fjárhæð sem kostaði hann að fá lánað fyrir hlutnum. 3. Í öðru lagi byggir stefnandi á svikum með því að stefndi hafi vísvitandi haldið fram röngum upplýsingum í því skyni að fá stefnanda til að kaupa hlutinn í félaginu. Þessu mótmælir stefndi harðlega sem röngu og ósönnuðu. Viðskipta- og rekstraráætlun lá ekki fyrir þegar stefnandi sýndi áhuga á kaupunum. Hún var unnin í samvinnu við stefnanda og Kaupþing og tók nokkrum breytingum eftir því sem vinnan þróaðist og endalegan áætlun var gerð á grundvelli þeirra upplýsinga og gagna sem lágu fyrir og stefnandi hafði aðgang að. Stefnanda var því kunnugt um hvaða samningar voru í höfn og hverjir ekki og hafði mikla þekkingu á því starfi sem unnið hafði verið, sbr. símbréf hans til Sparisjóðs Kópavogs sem hann sendi þann 6. desember 2001 á dskj. nr. 16 og sjá má á tölvupósti á dskj. nr. 19. 4. Þá byggir stefnandi í þriðja lagi riftunar- og endurgreiðslukröfu sína á því að hið selda sé haldið göllum og hafi ekki þá áskildu kosti sem skyldi samkvæmt “söluyfirliti” stefnda, sbr. viðskipta- og rekstraráætlunina. Eins og fram hefur komið er rekstrar- og viðskiptaáætlunin gerð í samvinnu við stefnanda og kom hann að henni sem sérfræðingur og var innanhandar við gerð hennar. Hún var því engin sölulýsing enda stóð aldrei til að selja umræddan hlut fyrr en stefnandi þrýsti á um það. Það kemur skýrt fram í viðskipta- og rekstraráætluninni að áhætta er mikil en ef markmið og samningar nást er líka von um mikinn hagnað. Þessi áætlun er byggð á von manna eftir að hafa staðið í viðræðum um sölu víðsvegar um heim. Hins vegar lá alltaf fyrir að allir samningar voru ekki í höfn þótt væntingar væru miklar. Hvort þessar væntingar voru raunhæfar miðað við fyrirliggjandi gögn gat stefnandi helst metið sem kunnáttumaður á þessu sviði. 5. Stefndi telur fráleitt að efnisatriði 36.gr. samningalaga eigi við í máli þessu. Í hlutabréfaviðskiptum er verið að taka áhættu. Kaupverð á hlut byggist að talsverðu leyti á væntingum. Stefnandi getur ekki borið fyrir sig 36.gr. samningalaga eða að hluturinn hafi verið gallaður þó svo að árangur félagsins hafi ekki staðið undir væntingum enn sem komið er, sérstaklega ekki þegar litið er til þess að stefnandi hefur þekkingu á þessu sviði umfram stefnda. Með sama hætti gæti seljanda hlutar ekki krafist ógildingar á sölu vegna þess að árangur varð meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Þrautavarakröfu sína um sýknu að svo stöddu byggir stefnanda á að réttur stefnanda til endurgreiðslu er enn ekki orðinn til þar sem hann hefur ekki greitt af skuldabréfum þeim sem notuð voru til greiðslu á hlutnum. Eigandi bréfanna getur gengið að stefnda til greiðslu þeirra með aðför en slíkt innheimtuferli er þegar hafið, sbr. dskj. nr. 17. Í þessu sambandi er einnig rétt að benda á að stefnandi hefur ekki sýnt fram á að réttindin séu hans. Um þrautavarakröfuna vísast til 2.mgr. 26.gr. laga nr. 91/1991. Lagarök: Um lagarök að öðru leyti vísast til meginreglu samningalaga og IV. og V. kafla 1. r. 50/2000. Um málskostnað vísast til 129. og 130.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Sönnunarfærsla. Aðilar máls þessa hafa gefið skýrslu fyrir dómi og vitni hafa borið Þorbjörn Tjörvi Stefánsson, kt. 160662-5819, Ljósheimum 16b, Reykjavík og Garðar Vilhjálmsson, kt. 210965-4839, Læjarsmára 86, Kópavogi. Í skýrslu stefnanda kom fram að stuttur aðdragandi hafi verið að kaupum hans á hlutabréfum í einkahlutafélaginu Nac, sem sé að meginhluta í eign stefnda. Hann kveðst hafa þekkt stefnda, sem væri kaupmaður, sem væri m.a. með verlsunina Leonard og hafi verið með viðskipti í Íslandsbanka, útibúi, þar sem stefnandi var útibússtjóri og það þá aðstoðað stefnda við að fá endurfjármögnunarlán vegna eigna hans í Kringlunni. Hann kvað stefnda hafa komið til han, seinni hluta maímánaðar 2001 og vilja fá ábyrgðir vegna félaga sem hann átti á Ítalíu og Sviss og tengdust útflutningi þaðan til Hong Kong og Japan. Um hafi verið að ræða miklar ábyrgðir og hann hafi lagt erindið fyrir lánafund í Sparisjóði Reykjavíkur og Nágrennis, þar sem hann var útibússtjóri en því verið hafnað. Hann kvað stefnda hafa svo fengið að stofna ávísanareikning í Sparisjóðnum vegna viðskipta Leonards. Í þessum samskiptum þeirra hafi komið fram að stefndi væri með einkahlutafélagið Nac og að til stæði að selja fáa hluti í félaginu og hafi stefndi spurt hann hvort hann hefði áhuga á að kaupa bréf í félaginu. Fram hefði komið að verið væri að ganga frá viðskiptaáætlum fyrir félagið og framtíð þess væri glæsileg og hafi verið fullyrt, að til stæði að selja fleiri hluti í félaginu eða 20-30% af hlutafé félagsins og stæði til að Kaupþing kæmi inn í félagið með því að kaupa þessa hluti eða sjá um sölu þeirra og þá myndi Nac ehf., hækka gríðarlega í verði. Stefnandi kvað stefnda hafa metið félagið á 160 milljónir og hafi byggt á 12 mánaða veltitölum í viðskiptaáætlun fyrir félagið. Stefnandi kvaðst hafa séð viðskiptaáætlun sem dagsett er 12. júní 2001, fengið hana í tölvupósti 21. ágúst 2001 en áður verið búinn að sjá hana á skrifstofu stenfda. Hann kvað engin gögn hafa fylgt viðskiptaáætluninni og honum ekki verið kynnt nein undirgögn og hafi það ekki gerst fyrr en eftir kaup hans að hlutabréfum í félaginu, að hann fór að sjá afrit af gögnum. Hann kvaðst hafa haft ástæðu til að ætla að Kaupþing væri búið að fara í gegnum viðskiptaáætlunina, en kaupréttarákvæði í kaupsamningi hans um bréfin um forgangsrétt til að selja bréf í félaginu hafi tengst innkomu Kaupþings í það. Stefnandi hefur neitað því, að hafa komið nálægt fjármálum Nac ehf., og lánsumsókn félagsins til Sparisjóðs Kópavogs hafi það yfirfarið til að leiðrétta nafnavillur en hann hafi ekki samið það né ráðið neinu um efni þess. Hann hefur neitað því að hann hafi í upphafi sýnt bréfinu í Nac ehf., sérstakan áhuga, heldur hafi stefndi haldið þeim að honum og fengið hann til að kaupa eftir að hafa sýnt honum viðskiptaáætlun og sýnt honum fram á, að miklar hagnaðarspár og breytingar á félaginu, sem valda myndu hækkun á verði bréfanna, en stefnandi kvaðst hafa borið því við, að hann hefði ekki fjármagn til hlutabréfakaupanna og stefndi þá séð um að fá lán, sem hann ábyrgðist en stefnandi tók til kaupanna. Hann neitaði því að hafa í upphafi unnið að markmiðum félagsins eða að hafa komið að gerð viðskiptaáætlananna, en stefnda hafi hlotið að vera ljóst að viðskiptaáætlun gat ekki gengið en stefnandi kvaðst hafa komist að því í janúar 2002, að viðskiptaáætlunin stóðst ekki og ekkert hafi staðið eftir að þargreindu fullyrðingum og hann hafi svo í febrúar – mars látið óánægju sína ákveðið í ljós og hefðu þá komið jákvæðar yfirlýsingar frá stefnda um að losa stefnanda út úr félaginu, en ekki hafi náðst samkomulag, sem tryggði að hann færi skaðlaus frá viðskiptunum. Stefndi Arnfinnur Sævar kvað það fráleitt að hann hafi fengið stefnanda til að kaupa hlutabréf í Nac ehf., með því að beita blekkingum. Til grundvallar verðmati á félaginu hafi legið samningur við Aco – Tæknival um kaup á tölvum o.fl. fyrir um kr. 250.000.000,- . og sé það þumalputtareglan í þessu sambandi, að með því að margfalda veltu félags með ákveðinni tölu komi fram verð á fyrirtæki og hafi verð á Nac miðast við saminginn við Aco–Tæknival en ekki hafi verið byggt á viðskiptaáætluninni við verðmatið. Hann kvað stefnanda hafa auk viðskiptáætlunar hafa fengið öll gögn sem hann hafi beðið um, en er kaupin hafi verið gerð, hafi engin viðskipti verið í hendi í U.S.A. eða annars staðar erlendis. Hann kvað viðskiptaáætlunina hafa verið vinnuskjal, sem tekið hafi breytingum. Hann kvað Kaupþing ekki hafa komið að viðskiptaáætluninni, heldur hafi starfsmaður Kaupþings aðstoðað við gerð hennar og hafi það verið vinargreiði, en Garðar Vilhjálmsson hafði samið hana í samráði við PriceWaterHouse-Coopers. Hann kvað áætlunargerðina sem dags. er í júni, dskj. nr. 15, hafa verið hugmyndir á pappír, sem hafi verið taldar geta gengið upp en verið óundirritað skjal. Hann kvað alltaf hafa verið ætlunina að selja Kaupþingi 20-30% í fyrirtækinu. Hann og starfsmaður Nac ehf., hafi verið í viðræðum við viðskiptaaðila bæði í U.S.A og Skandinavíu um sölu á tölvum en þær viðræður ekki gengið eftir eins og vonast var til né í Asíu og hafi vantað meira fjármagn til að koma þessum viðskiptum á en mörg ljón verið á veginum og eiginlega verið lokað fyrir viðskipti til Skandinavíu og helst opnast leið um viðskipti á tölvum til Suður-Ameríku, og séu nú væntingar um þau viðskipti. Hann kvað áætlun um sölu á 41 þúsund tölvum hafa verið óraunhæfa og reyndina hafa verið þá, að fyrirtækið hafa engar tölvur selt erlendis en 300 tölvur hafi verið seldar innanlands á árinu 2002. Hann kvað áætlunina um söluna hafa verið gerða eftir fundi með aðilum í U.S.A., Asíu og víðar og þetta verið framkvæmanlegt markmið og ekki verið rangt mat á þessum tíma, en ekkert hafi þá verið fast í hendi. Hann kvað meginskýringuna á því að viðskiptaáætlunin gekk ekki eftir, hafa verið þá, að ekki hafi gengið að selja innanlands eins og til stóð og erfitt hafi verið að fá greitt fyrir vöruna og vísar til vanefnda af hálfu Aco – Tæknivals og Pennans. Svo nefnt “Pre-paid” fyrirkomulag hafi ekki fengist viðurkennt á Íslandi en markaðurinn hér á landi sé of lítill til að koma því á og einnig hafi verið vandkvæði á að koma þessu fyrirkomulagi á erlendis. Vitnið Þorbjörn Tjörvi, sem er með meistargráðu í viðskiptafræðum kvaðst ekki hafa samið viðskiptaáætlun sem merkt er dskj. nr. 15 og dags. 12. júní 2001 en kvaðst hafa grun um að Garðar Vilhjálmsson hafi samið hann. Því var ekki kunnugt að Kaupþing né stefnandi hafi komið að gerð áætlunarinnar en þó heyrt að stefnandi hafi gert það, aðstoðað Garðar en það mundi ekki til þess, að það hafi rætt það við stefnanda. Mat þess á viðskiptaáætluninni var það, að hún væri þannig úr garði gerð, að enginn viðskiptafræðingur hefði samið hana. Þar séu notuð hástigs lýsingarorð um hver traustur grundvöllur viðskiptanna sé. Það sagði að ef það væri að gera svona áætlun, taki það saman í möppu gögn með öllum staðreyndum, sem hún byggi á, sem annar aðili geti þá samþykkt eða lagt mat á og það merkir sér þær m/v að unnt sé að sannreyna forsendur án mikillar fyrirhafnar, þ.e. hvort þetta sé uppspuni eða byggt á vísindalegum grunni. Það kvað alla sem gefi sig í að gera rekstraráætlanir, hljóti að vilja að það sé borin virðing fyrir vinnu þeirra og leggi þvi með áætluninni sem mest af gögnum svo að hún verði sem trúverðugust. Þá hljóti þeir að vilja að það sé svo opið, að það sé auðvelt fyrir aðra að sannreyna alla þætti. Vitnið kannaðist við að hafa að beiðni stefnanda haft milligöngu um að finna lausn á ágreiningi stefnanda og stefnda, vegna kaupa stefnanda á hlutabréfum Nac ehf., og endurkaup félagsins á hlutnum og hafi það átt frumkvæði á lausn þeirra sem lýst er í dskj. nr. 7, en hún hafi ekki gengið. Það minntist þess ekki að stefnandi hafi talað um riftun á kaupunum. Það var ekki hrifið af því verðmati á fyrirtækinu, sem fundið er út með því að margfalda hugsanlegar framtíðartekjur. Vitnið Garðar Vilhjálmsson staðfesti að það og stefndi hafi átt í samningaviðræðum m.a. í Skandinavíu um sölu á tölvum á vegum Nac ehf., en erfiðlega hafi reynst að komast inn á þann markað, mjög mörg ljón verið á veginum en þeir hafi þá snúið sér að Suður-Ameríku, þar sem von hafi verið á miklum viðskiptum, en fjármagn hafi vantað. Það kvaðst hafa samið viðskiptaáætlanirnar og hafi verið haft samráð við stefnanda um samningu einhverra þeirra en þær hafi verið byggðar á samningaviðræðum og þeim samningi sem gerður hafði verið við Aco – Tæknival, en aðrir samningar hafi ekki verið í hendi og stefnandi vitað af því. Það kvað viðskiptaáætlunina engu að síður hafa verið nægilega trausta, en hún hafi fyrst verið vinnuskjal með fastmótaða forsíðu og hafi áætlunin verið að fullvinna þær fyrir Kaupþing til að fá þá til að koma að hlutafélaginu eða að kaupa hlutabréf í því. Það kvað eigið fé eða rekstrarfé félagsins hafa verið kr. 8.500.000 sem stefnandi hafði lagt í það og svo álíka upphæð sem stefndi hafði lagt í það en sala á 20-30% hlut á félaginu hafi átt að fara til Kaupþings, en þegar ljóst hafi verið í ágúst – september 2001, að af því yrði ekki hafi rekstrargrundvöllurinn brostið. Það kvað það ekki hafa verið lagt fyrir stefnanda, að grundvöllurinn fyrir því að viðskiptaáætlunin gegni upp væri fjármögnun Kaupþings. V. Niðurstöður. Við mat á aðstæðum í máli þessu verður að hafa í huga, að stefnandi er reyndur bankamaður og hefur um áratuga skeið verið forstöðumaður bankastofnana og á hinn bóginn er stefndi reyndur kaupsýslumaður með mikil umsvif. Í gögnum málsins kemur fram, að stefndi var einn eigandi einkahlutafélagsins Nac og svo sem fram kemur viðskiptaáætlun dskj. nr. 3, hafði félagið náð milliliðalaust samningi við tölvuframleiðendurna, Olivetti, Gercom AG og I.P.C. Archtec AG, um sölu og dreifingu á almennum tölvubúnaði, fartölvum og flatskjám og var sölu og dreifingarsvæðið Skandinavía, Ameríka, Japan, Rússland og Eystrarsaltslöndin. Í framhaldi af þessu hafði félagið samið við Aco – Tæknival, um kaup á 1600 fartölvum og 200 flatskjám á tveggja ára tímabili. Þetta lá fyrir er stefndi leitaði til stefnanda um lánafyrirgreiðslu en jafnframt hafði verið gerð viðskiptaáætlun, þar sem greint var frá viðræðum við fleiri bæði í Skandinavíu, U.S.A, Suður-Ameríku og Japan, auk þess sem þar er getið um að lokið hafi verið við samninga við Esknet í Tallin í Eistlandi upp á sölu að lágmarki á 300 fartölvum, 100 flatskjám og einnig við Innkeyp í Færeyjum upp á sölu á 300 einingum að lágmarki og að á lokastigi væri samningur við Pennann-Griffil um kaup á 1.200 einingum af IPC vörum að lágmarki. Þá kemur fram í rekstraráætlun að forsendur fyrir gerð áætlunarinnar voru að 3.500 einingar seljist á Íslandi, 250 Færeyjum, 1000 í Eystrarsaltsríkjunum, 15.000 í Skandínavíu og 23.850 á öðrum svæðum. Rekstraráætlunin var óundirrituð og samin að Garðari Vilhjálmssyni, starfsmanni Nac ehf., í samráði við starfsmann Kaupþings og Price WaaterHouse Coopers, en ósannað er að stefnandi hafi neitt komið að gerð áætlunarinnar, er hann gerði saming um kaup á 5% hlut í Nac ehf.. Hins vegar má telja víst að hann hafi séð viðskiptaáætlunina sem dags. er 12. júní 2001, fyrir kaupin en samkvæmt því sem fram er komið er hún gerð fyrir Kaupþing með það í huga að Kaupþing kaupi 20-30% hlut í félaginu eða útvegi kaupendur að þeim hlut. Ekki fer á milli mála af því sem upplýstst hefur við meðferð málsin, að stefnandi keypti bréfin sjálfur og eru ekki skilyrði til sýknu á grundvelli aðildarskorts né verður talið að þannig hafi verið gengið frá drögum að samomulagi aðila um kaup stefnda á hlut stefnanda í Nac ehf. að það sé bindandi samþykki um riftun. Fram er komið í málinu og ljóst af kaupsamningi milli málsaðila að kaup stefnanda á 5% hlut í Nac ehf., miðast við skammtímafjárfestingu og að stefnandi gerði ráð fyrir að geta selt hlutinn innan skamms tíma með hagnaði og forsenda kaupanna er að eftir gangi kaup Kaupþings eða annarra fjárfesta,en viðskiptaáætlunin er verulegt vilyrði um að það gangi eftir. Kemur þá til álita, hvort viðskiptaáætlunin sé þannig úr garði gerð, að hún hafi verið fallin til að valda blekkingum, sem höfðu áhrif á ákvörðun stefnanda um að kaupa hlutinn í félaginu. Ljóst er að viðskiptaáætlunin er mjög ótraust og í sumum atriðum röng. Þannig kemur fram í áætluninni að gerðir hafi verið samningar við Esknet í Tallin, um sölu á 300 fartölvum og 100 flatskjám og á 300 einingum til Færeyja, en í málinu eru engin gögn um þessa samninga og virðist þetta vera tilhæfulaus fullyrðing. Einnig vantar gögn um samning á lokastigi við Pennann-Griffil, en af hálfu stefnda hafa þau gögn ekki verið lögð fram. Þá eru viðræður þær sem vísað er til í áætluninni við danska dreifingaraðila ekki á því stigi að þær hafi gefið tilefni til að áætla um sölu á allt að 15.000 einingum til Danmörku, né verður séð að um nein loforð eða ádráttur hafi verið veittur félaginu um viðskipti í öðrum löndum. Þá verður að telja að svonefnt Pre-paid fyrirkomulag sem boðið er upp á í viðskiptaáætluninni hafi ekki náð að festa sig þannig í sessi, svo að unnt hafi verið að lofa því sem gildandi við­skiptaháttum, enda kom í ljós að það stóðst ekki þegar á reyndi með viðskipti hér á landi og svipað virðist hafa gilt erlendis, samanber að síðar er talað um að fjármagn skorti og það sé dýrt að koma á viðskiptum þar, sem er gagnstætt því sem fram kemur í viðskiptaáætluninni. Þegar litið er til alls þessa, er það mat réttarins að baki viðskiptaáætluninni hafi ekki legið það árangursríkar samningaviðræður og markaðskannanir að tilefni hafi verið til að setja fram áætlanir um líklega sölu upp á 40.100 tölvum, tölvubúnaði og flatskjám erlendis, enda reyndin að engin sala hefur komist á erlendis. Það er því fallist á það að viðskiptaáætlunin hafi verið óraunhæf og ekki hafi verið marktækar tölur á bakvið hana, né þau viðskiptasambönd sem lofað var. Það hljóti stefnda að hafa verið ljóst og einnig að stefnandi byggði á henni er hann tók ákvörðun um að kaupa hlut í Nac ehf. Í málinu þykir því vera nægilega í ljós leitt, að stefnandi hafi með svikum verið fenginn til að gera framangreindan kaupsamning um kaup á 5% hlut í Nac ehf. Með vísun í 30. gr. samningalaga nr. 7/1936 er samningurinn úr gildi felldur og ber stefnda að endurgreiða stefnanda kaupverðið kr. 8.500.000 ásamt fjármögnunar­kostnaði, eða alls kr. 9.515.000. Þá er fallist á vaxtakröfu stefnanda, en þó með þeirri breytingu að upphafstími dráttarvaxta er 1. ágúst 2002, sbr. dskj. nr. 5. Krafa stefnda um sýknu að svo stöddu er ekki tekin til greina, en verði hann sem ábyrgðarmaður að greiða að hluta það lán sem stefnandi tók vegna hlutabréfakaupanna kemur það til lækkunar á ídæmdri kröfu, en komi til þess eftir að greitt hefur verið skv. dómnum á stefndi endurkröfurétt á hendur stefnanda. Eftir þessum úrslitum ber stefnda að greiða stefnanda kr. 500.000 í málskostnað. Um tafir í málinu er vísað til bókunar í þinghaldi í dag. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. Dómsorð. Stefndi Arnfinnur Sævar Jónsson greiði stefnanda Birni Eysteinsssyni kr. 9.515.000 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. ágúst 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 500.000 í málskostnað.
Mál nr. 569/2016
Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Útlendingur Kærumál
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Helgi I. Jónsson og KarlAxelsson.Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 7. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. ágúst 2016, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til laugardagsins 13.ágúst 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi en til vara að beitt verði vægari úrræðum.Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar er fallist á að fyrir hendi séu rannsóknarhagsmunir tilþess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga.Þegar af þeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 6. ágúst 2016 Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að að erlendum aðila sem kveðst heita Xog vera fæddur [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til laugardagsins13. ágúst 2016, kl. 16.00. Til vara er þess krafist að honum verði gert að sætafarbanni til laugardagsins 13. ágúst 2016, kl. 16.00. Ígreinargerð með kröfunni segir að lögreglan á Suðurnesjum hafi haft afskipti afkærða í dag, 6. ágúst, við vegabréfaskoðun á Keflavíkurflugvelli. Kærði hafikomið til landsins fyrr í dag og ætlað að halda áfram með flugi [...] til [...]í [...]. Hafi kærði framvísað við lögreglu [...] vegabréfi nr. [...] á nafni [...], f.d. [...], með gildistíma[...]. Grunurhafi vaknað hjá lögreglu um að kærði væri ekki lögmætur handhafi vegabréfsins.Hafi kærði því verið tekinn til nánari skoðunar á landamærum.Skilríkjasérfræðingur lögreglu hafi rannsakað persónuskilríki kærða og séniðurstaða þeirrar rannsóknar að kærði sé ekki lögmætur handhafi vegabréfsinsog að það sé breytifalsað, þ.e. falsað að hluta. Hið sama hafi átt við umkennivottorð sem kærði hafi framvísað í kjölfarið. Við athugun í kerfumlögreglu hafi komið í ljós að vegabréfið hafði verið tilkynnt stolið. Í kjölfarþessa hafi kærða verið kynnt að hann væri handtekinn grunaður um misnotkunskjals og hann vistaður á lögreglustöðinni við Hringbraut í þágu rannsóknarmálsins. Samkvæmt framansögðu og með vísan tilgagna málsins telji lögreglustjóri sig hafa rökstuddan grun um að kærði hafimeð háttsemi sinni, þ.e. að framvísa vegabréfi annars manns, gerst sekur umbrot á 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rannsókn málsins sé á frumstigi.Lögregla hafi engar upplýsingar um hver kærði er, utan upplýsinga frá honumsjálfum, sem engin staðfesting liggi fyrir um að séu réttar. Ekkert hafifundist í fórum kærða sem vísbendingu geti gefið um persónu hans. Fyrir liggiað afla þurfi upplýsinga erlendis frá um kærða. Tekin hafi verið fingraför ogmyndir af kærða og sé unnið að því í samstarfi við alþjóðadeildríkislögreglustjóra að afla nánari upplýsinga um kærða. Sé unnið að því ífyrsta lagi að upplýsa hver kærði sé og í öðru lagi að kanna nánar hvernigtilhögun ferðar hans var, í hvaða tilgangi og á hvers vegum. Sé þannigframundan gagnaöflun á erlendri grundu og telji lögregla jafnframt þörf á aðkanna brotaferil kærða erlendis. Sé í þessu sambandi vísað m.a. til dómaHæstaréttar Íslands í málum nr. 529/2012 og 558/2012.Að framansögðu telji lögreglustjórinauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til rannsóknar hjálögreglu. Telji lögregla að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins gangi hannlaus, ellegar reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með öðrum hættiundan málssókn eða fullnustu refsingar. Með vísan til alls framangreinds, gagnamálsins, a- og b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og7. mgr. 29. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002, sbr. lög nr. 86/2008, krefjistlögreglustjóri þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tillaugardagsins 13. ágúst 2016, kl. 16:00. Til vara sé þess krafist að honumverði gert að sæta farbanni allt til laugardagsins 13. ágúst 2016, kl. 16:00.Kærði er undir rökstuddum grun um aðhafa við komu til landsins fyrr í dag framvísað við lögreglu vegabréfi annarsmanns, sem samkvæmt skráningu í kerfum lögreglu hafði verið tilkynnt stolið.Einnig leikur grunur á um að vegabréfið sé falsað að hluta til, þ.e.breytifalsað. Rökstuddur grunur er því um að kærði gefi rangar upplýsingar umhver hann er, en engin gögn liggja fyrir um hver kærði er í raun og veru. Kærðihefur mótmælt því að vegabréfið sé falsað. Með hliðsjón af framangreindu erufyrir hendi rannsóknarhagsmunir til þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. og7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Þá er kærði erlendurríkisborgari sem ekki virðist eiga nein tengsl við landið, en hætta þykir á aðkærði muni reyna að komast úr landi eða leynast og koma sér þannig undanmálsókn eða fullnustu refsingar gangi hann laus. Eru því einnig fyrir hendiskilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til aðverða við kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og krafister.Úrskurð þennan kveður upp RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari.Úrskurðarorð: Kærði,sem kveðst heita X, sæti gæsluvarðhaldi til laugardagsins 13. ágúst 2016 kl.16:00.
Mál nr. 302/2017
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að Á yrði gert að afhenda varnaraðila nánar tilgreind gögn. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2017, þar sem hafnaðvar kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að afhenda varnaraðila nánartilgreind gögn. Um kæruheimild vísar varnaraðili til p.liðar 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að áðurgreindkrafa verði tekin til greina. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðmálinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur.Með hinum kærða úrskurði var hafnaðkröfu varnaraðila um að lagt yrði fyrir sóknaraðila að leggja hald á tilgreindgögn ,,svo unnt verði að afhenda þau þar sem það eigi við“. Í p. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 segir að úrskurður héraðsdóms um heimild til að leggjafram sönnunargagn, skyldu til að láta það af hendi til framlagningar í máli eðahald til að fylgja þeirri skyldu eftir, sæti kæru til Hæstaréttar. Kæra áúrskurði héraðsdóms um skyldu til haldlagningar gagna verður hvorki reist á p.lið 1. mgr. 192. gr. né öðrum stafliðum málsgreinarinnar. Brestur þannig heimildfyrir kæru varnaraðila og verður málinu því frá Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2017.I Í málinu er ákærði X ákærður,ásamt meðákærðu, fyrir markaðsmisnotkun. Hann hefur krafist þess að fá afhenteftirtalin gögn: 1. Bréfaskrif milli Fjármálaeftirlitsins ogkærunefndar samkvæmt lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi nr.87/1998 vegna máls nr. [...], varðveitt í máli nr. [...] ískjalaskráningarkerfi Fjármálaeftirlitsins. 2. Eftirtalin gögn varðveitt sem hluti af málinr. [...] í skjalaskráningarkerfi Fjármálaeftirlitsins: a. Minnisblað um fund [...] með framkvæmdastjóramarkaðsviðskipta [...], dags. [...]. b. Minnisblað um kynningu [...] fráframkvæmdastjóra [...] dags. 16. mars 2007. c. Minnisblað um fund 7. mars 2007 meðforstöðumanni [...], dags. 16. mars 2007. d. Öll önnur gögn færð á sama mál ískjalaskráningarkerfi Fjármálaeftirlitsins. 3. Öll samskipti (í beiðni þessari vísar orðið„samskipti“ til gagna um hvers kyns samskipti, þ.m.t. tölvupóst, símaupptökurog spjallþræði) [...] við verðbréfamarkaðssvið Fjármálaeftirlitsins 2005 til2008, en til vara lista yfir þau eftirlitsmál sem Fjármálaeftirlitið skráði íkerfi sín og varða verðbréfamarkaðssvið [...] eða eigin viðskipti [...]. 4. [...] mat sem Fjármálaeftirlitið framkvæmdi á[...] í maí 2008, í heild og án útstrikana. 5. Kynningu A á starfsemi bankans ástjórnarfundi nr. 174. 6. Kynningu á vandamálum frá stjórnarfundi nr.181, fundarliður nr. 13, ásamt samskiptum A, B og C sem þessu tengjast,sérstaklega hvað varðar lánsfjármögnun beint og óbeint gegn eigin hlutumbankans. 7. Bréfaskrif embættis sérstaks saksóknara viðembætti ríkissaksóknara ásamt öllum minnispunktum um samtöl sem fóru fram ánþess að vera tekin upp í hljóði eða mynd vegna samstarfs embættisins við D og E. 8. Bréf Fjármálaeftirlits til [...] dags. 18.apríl 2007 sem og svar Fjármálaeftirlitsins við bréfi sem [...] sendieftirlitinu 24. apríl 2007 og önnur gögn sem tengjast því máli sem þar er tilumfjöllunar. Þessi bréf eru liður í bréfaskiptum sem er að hluta að finna ískjölum II/1.4.16 og II/1.4.19 og eru flokkuð sem mál nr. [...]. Í þinghaldi lét verjandi ákærðabóka að í kröfunni fælist að lagt yrði fyrir ákæruvaldið að haldleggjaframangreind gögn „svo unnt verði að afhenda þau þar sem það eigi við.“ Ákæruvaldið hafnaði kröfuákærða. Það hafði áður hafnað kröfu sem verjandi hans hafði sett fram í bréfumum afhendingu framangreindra gagna og annarra gagna.II Ákærði byggir kröfu sína á þvíað hann hyggist bera fyrir sig þá málsvörn að verulega bresti á skýrleikarefsiheimildarinnar sem tilgreind sé í ákæru. Eftirlitsaðilum hafi veriðkunnugt um að bankinn ætti viðskipti til að liðka fyrir verðmyndun á eiginhlutum í bankanum. Þeir hafi látið það átölulaust. Þá kveðst ákærði einnig ætlaað bera fyrir sig staðreynda- og lögvillu. Máli sínu til stuðnings bendir hanná dóm Hæstaréttar sem hann kveður hafa túlkað lagaákvæðið, sem hann er ákærðurfyrir að hafa brotið, með tilteknum hætti. Ákæruvaldið byggir höfnun sína áþví að rannsókn málsins sé lokið. Það telji framangreind gögn ekki hafasönnunargildi í málinu. Þá hefur komið fram að ákæruvaldið kveðst ekki hafaþessi gögn undir höndum. III Eins og áður sagði er ákærðagefin að sök markaðsmisnotkun og er ætlað brot hans talið varða við tiltekinákvæði laga um verðbréfaviðskipti. Við mat á sekt eða sýknu ákærða verður byggtá gögnum málsins eins og þau verða færð fram við aðalmeðferð málsins. Þá verðureinnig lagt mat á atferli ákærða í ljósi túlkunar á þeim lagaákvæðum er honumer gefið að sök að hafa brotið. Krafa ákærða um öflun og afhendingu gagnavirðist miða að því að upplýsa hvað aðrir, þar með taldar eftirlitsstofnanir,kunna að hafa haldið um þennan þátt í starfsemi bankans á þeim tíma sem ákærantiltekur. Það hefur enga þýðingu við úrlausn málsins að leiða þetta í ljósumfram það er kann að koma fram við skýrslutökur. Krafa ákærða lýtur því aðatriðum sem skipta ekki máli við úrlausn málsins og er kröfu hans hafnað, sbr.3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 Arngrímur Ísberg héraðsdómarikveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu ákærða X umöflun og afhendingu gagna.
Mál nr. 238/2017
Virðisaukaskattur Málshraði Stjórnsýsla Dráttarvextir
Með úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar var virðisaukaskattur af þjónustu sem A hf. hafði keypt erlendis frá á árunum 2008-2011 endurákvarðaður. A hf. var sameinað V hf. á árinu 2014 og í lok árs 2017 var V hf. sameinað K hf. Í málinu krafðist K hf. þess aðallega að framangreindir úrskurðir yrðu felldir úr gildi, en til vara að dráttarvextir af kröfu Í yrðu felldir niður. Í niðurstöðu Hæstaréttar var rakið að ógildingarkrafa K hf. væri reist á því að málsmeðferðarreglur hefðu verið brotnar, bæði varðandi málshraða og leiðbeiningarskyldu. Þannig hefðu liðið rúm fjögur ár frá því ríkisskattstjóri sendi fyrsta fyrirspurnarbréf sitt og þar til úrskurður hans féll í málinu. Þá hefði ekki verið brugðist við tiltekinni fyrirspurn frá A hf. auk þess sem orðalag í fyrirspurnarbréfi ríkisskattstjóra hefði verið misvísandi. Hæstiréttur vísaði til þess að úrskurður ríkisskattstjóra hefði fallið innan þeirra tímamarka sem sett væru fyrir endurákvörðun virðisaukaskatts í 5. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Á hinn bóginn hefði orðið slíkur dráttur á afgreiðslu málsins að í bága hefði farið við 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þótt slíkur dráttur væri ámælisverður gæti hann ekki einn og sér leitt til ógildingar úrskurðar ríkisskattstjóra. Þá var ekki fallist á með K ehf. að vanræksla á leiðbeiningarskyldu gæti leitt til þess að úrskurðirnir yrðu felldir úr gildi, enda hefði A hf. borið ótilkvöddu að gera ríkisskattstjóra grein fyrir kaupunum. Að því er varðaði kröfu K ehf. um að dráttarvextir yrðu felldir niður vísaði Hæstiréttur til þess að krafa Í um dráttarvexti væri reist á skýrum og ótvíræðum lagaákvæðum. Af þeim sökum og þar sem málskot eða deila um skattskyldu frestaði hvorki gjalddaga skattsins né leysti undan viðurlögum við vangreiðslu hans var kröfu K ehf. hafnað. Þá var ekki heldur fallist á með K ehf. að fella ætti niður hluta dráttarvaxta vegna fyrningar, enda hefði skattkrafan ekki stofnast fyrr en við uppkvaðningu úrskurðar ríkisskattstjóra og reiknaðist fyrningarfrestur samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda frá því tímamarki. Var Í því sýknað af kröfu K ehf.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslason setturhæstaréttardómari og Árni Kolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2017. Hann krefst sýknu af kröfumgagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnandimálsins í héraði, Virðing hf., áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 9. júní2017. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, var það félagsameinað Kviku banka hf. 9. nóvember sama ár undir nafni þess síðarnefnda, semtekið hefur við aðild að málinu hér fyrir dómi sem gagnáfrýjandi. Hann krefstþess aðallega að felldir verði úr gildi úrskurðir yfirskattanefndar 3. júní2015 og ríkisskattstjóra 19. desember 2014 „þannig að álagning virðisaukaskatts... árin 2008, 2009, 2010 og 2011, verði óbreytt.“ Til vara krefst hann þess aðdráttarvextir að fjárhæð 23.668.690 krónur verði felldir niður, en að þvífrágengnu að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í öllum tilvikum krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IRíkisskattstjóri lagði með bréfi 22. október2010 fyrir Auði Capital hf., sem mun hafa sameinast Virðingu hf. á árinu 2014,að láta í té upplýsingar og skýringar vegna aðkeyptrar þjónustu erlendis frá áárunum 2008 og 2009 ásamt því sem af væri árinu 2010. Vísaði ríkisskattstjóritil þess að samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt skyldisá, sem kaupir erlendis frá þjónustu sem upp er talin í 10. tölulið 1. mgr. 12.gr. laganna til nota að hluta eða öllu leyti hér á landi, greiðavirðisaukaskatt af andvirði hennar. Þar sem meginstarfsemi félagsins félli utanskattskyldusviðs virðisaukaskatts yrði ekki séð að undanþáguákvæði 2. mgr 35. gr.laganna ætti við. Bæri kaupanda slíkrar þjónustu samkvæmt 3. mgr. sömu greinar ótilkvöddumað gera ríkisskattstjóra grein fyrir kaupunum. Í svari félagsins 11. nóvember2010 var tekið fram að virðisaukaskattur hafi ekki verið greiddur af fjárhæð reikningaerlendra þjónustusala en hugsanlegt væri að einhver sérfræðiþjónusta gætifallið undir ákvæði virðisaukaskattslaga. Tilgreindi félagið þrjá erlendaviðsemjendur sína og óskaði eftir afstöðu ríkisskattstjóra til þess hvortgreiða skyldi virðisaukaskatt af þjónustu þeirra.Meðbréfi ríkisskattstjóra 16. júlí 2012 var lagt fyrir félagið að láta í té greinargóðarskýringar á allri aðkeyptri erlendri þjónustu á árunum 2008, 2009, 2010 og 2011og þá ekki aðeins þeirri sem félagið teldi að félli undir fyrrnefnd ákvæði lagaum virðisaukaskatt. Jafnframt var beðist velvirðingar á þeirri töf sem orðið hafiá málinu, en hún var skýrð með því að athugun ríkisskattstjóra á því hvaðteldist skattskyld þjónusta samkvæmt ákvæðinu hefði tafist. Félagið svaraðibréfinu með tölvupósti 4. október 2012 og fylgdi honum skjal þar sem tilgreindvar aðkeypt erlend þjónusta á umbeðnu tímabili. Með bréfi 1. nóvember sama árgreindi ríkisskattstjóri frá því að svo virtist sem nánar tiltekin sérfræðiþjónustafélli undir fyrrgreint ákvæði 1. mgr. 35. gr. laga nr. 50/1988, þar sem hún hafiað minnsta kosti nýst hér á landi að hluta. Var lagt fyrir félagið að sýna framá að svo væri ekki. Í svari félagsins 19. sama mánaðar kom meðal annars fram íhvaða skyni tiltekin erlend þjónusta hafi verið keypt.Meðbréfi 19. júní 2014 til Virðingar hf. óskaði ríkisskattstjóri eftir enn frekariupplýsingum ásamt afritum af reikningum og öðrum gögnum, sem og nánari skýringumá því meðal annars í hverju veitt þjónusta hafi falist og hvernig hún hafi nýst.Var beðist afsökunar á því hve dregist hafi að taka afstöðu til fyrri skýringafélagsins, en töfin meðal annars skýrð með starfsmannabreytingum. Virðing hf. veittimeð bréfi 12. september 2014 svör við spurningum ríkisskattstjóra, en gerðijafnframt athugasemdir við hve langan tíma meðferð málsins hafi tekið hjáembættinu.Meðbréfi 21. nóvember 2014 boðaði ríkisskattstjóri endurákvörðun fjárhæða virðisaukaskattsaf þjónustu sem gagnáfrýjandi hafi keypt erlendis frá á árunum 2008, 2009, 2010og 2011. Jafnframt boðaði ríkisskattstjóri að beitt yrði 10% álagi samkvæmt 1.og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988. Í bréfinu var beðist velvirðingar á því aðtafir hafi orðið á því að tekin væri afstaða til framlagðra gagna og skýringa,en tafirnar voru sagðar hafa stafað af ýmsum ástæðum, meðal annars bið eftirniðurstöðu yfirskattanefndar í sambærilegum málum. Virðing hf. mótmælti fyrirhugaðriendurákvörðun með bréfi 15. desember 2014. Með úrskurði 19. sama mánaðar hrattríkisskattstjóri boðuðum breytingum í framkvæmd. Samkvæmt úrskurðinum hækkaðisá stofn, sem Virðingu hf. bar að miða virðisaukaskattskil við, um 28.702.059krónur vegna ársins 2008, 50.732.136 krónur vegna ársins 2009, 33.503.578krónur vegna ársins 2010 og 29.400.179 krónur vegna ársins 2011. Skyldu tilviðbótar reiknast dráttarvextir af gjaldföllnum virðisaukaskatti samkvæmt 28. gr.laga nr. 50/1988. Ríkisskattstjóri féll á hinn bóginn frá áður boðaðri beitinguálags. Virðing hf. kærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar semkvað upp úrskurð í málinu 3. júní 2015. Hafnaði nefndin kröfum félagsins aðöðru leyti en því að hún féllst á þrautavarakröfu þess sem sneri að því að eftirgildistöku laga nr. 121/2011 hafi Auði Capital hf. ekki borið að greiðavirðisaukaskatt vegna þjónustu sem félagið keypti erlendis frá og fékk afhentarafrænt. Lækkaði stofn til virðisaukaskatts Virðingar hf. samkvæmt því um24.719.547 krónur á síðasta uppgjörstímabili ársins 2011.IIGagnáfrýjandikrefst þess aðallega að úrskurður yfirskattanefndar 3. júní 2015 og úrskurðurríkisskattstjóra 19. desember 2014 verði felldir úr gildi. Hann heldur því þóekki fram að úrskurðir þessir séu haldnir efnislegum annmörkum en reisir kröfusína um ógildingu þeirra á því að brotnar hafi verið málsmeðferðarreglur, bæði varðandimálshraða og leiðbeiningaskyldu. Eins og að framan segir má rekja upphafmálsins til bréfs ríkisskattstjóra 22. október 2010 sem Auður Capital hf.svaraði 11. nóvember sama ár. Ríkisskattstjóri lauk málinu með úrskurði 19.desember 2014 eða rúmum fjórum árum eftir að fyrirspurnarbréf hans var sent.Samkvæmt 5. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988 nær heimild til endurákvörðunarvirðisaukaskatts til skatts síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegarendurákvörðun fer fram. Ljóst er að úrskurður ríkisskattstjóra féll innanþeirra tímamarka. Á hinn bóginn varð slíkur dráttur á afgreiðslu málsins að íbága fór við ákvæði 1. mgr 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ekki hafa komiðfram fullnægjandi skýringar á þeim drætti. Þá verður ekki séð af gögnum málsinsað Auði Capital hf. eða Virðingu hf. hafi á nokkru stigi verið tilkynnt aðtafir yrðu á málsmeðferð. Þessi dráttur, þótt ámælisverður sé, getur þó ekki einnog sér leitt til ógildingar úrskurðar ríkisskattstjóra, enda er ágreiningslaustað ekki séu efnislegir annmarkar á þeim úrskurði að teknu tilliti til þeirrarbreytingar sem fólst í úrskurði yfirskattanefndar. Gagnáfrýjandi telurríkisskattstjóra hafa vanrækt leiðbeiningarskyldu sína, sbr. 1. mgr 7. gr stjórnsýslulaga,með því annars vegar að hafa ekki brugðist við ósk Auðar Capital hf. í bréfi11. nóvember 2010 um álit á því hvort tiltekin aðkeypt erlend þjónusta teldistnýtt hér á landi og hins vegar með misvísandi orðalagi í fyrirspurnarbréfi 22.október sama ár. Ekki verður fallist á að slíkt geti leitt til þess að umræddirúrskurðir verði felldir úr gildi enda var Auði Capital hf. skylt að sinnaótilkvöddu skyldum sínum samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 50/1988.Tilvara krefst gagnáfrýjandi þess að dráttarvextir að fjárhæð 23.668.690 krónurverði felldir niður. Eins og að framan er rakið er kveðið á um það í 3. mgr.35. gr. laga nr. 50/1988 að sá sem skyldur er til greiðslu virðisaukaskatts samkvæmt1. mgr. sömu greinar skuli ótilkvaddur gera ríkisskattstjóra grein fyrir kaupumá þjónustu í sérstakri skýrslu. Gjalddagi er fimmti dagur annars mánaðar frálokum þess almenna uppgjörstímabils sem viðskiptin falla undir. Greiðslu ásamtskýrslu skal skila til innheimtumanns ríkissjóðs eigi síðar en á gjalddaga. Sévirðisaukaskattur ekki greiddur innan mánaðar frá gjalddaga skal samkvæmt 1.mgr. 28. gr. sömu laga greiða dráttarvexti af því sem gjaldfallið er. Krafa umþá dráttarvexti sem gagnáfrýjandi krefst að niður verði felldir var þannigreist á skýrum og ótvíræðum lagaákvæðum. Af þeim sökum og þar sem málskot eðadeila um skattskyldu frestar hvorki gjalddaga skattsins né leysir undan nokkrumviðurlögum við vangreiðslu hans samkvæmt 6. mgr. 29. gr. laga nr. 50/1988 verðurvarakröfu gagnáfrýjanda hafnað.Meðhinum áfrýjaða dómi var fallist á þrautavarakröfu gagnáfrýjanda og dráttarvextiraf endurákveðnum virðisaukaskatti frá fyrri tíma en 19. desember 2010, samtals4.964.481 króna, felldir niður þar sem krafa um þá var talin fyrnd. Um þettaverður að líta til þess að krafa aðaláfrýjanda um greiðslu virðisaukaskattsgetur orðið til með tvennu móti. Fullnægi gjaldandi lagaskyldu sinni til aðskila virðisaukaskattskýrslu með fullnægjandi upplýsingum sem byggja máskattfjárhæð á verður skattkrafan til við skilin óháð því hvort skilunum fylgigreiðsla. Bregðist gjaldandi á hinn bóginn þessari lagaskyldu þarf atbeinastjórnvalds til að ákveða fjárhæð skattkröfunnar. Þegar svo stendur á stofnastskattkrafan þegar ríkisskattstjóri hefur tekið nauðsynlega ákvörðun umgreiðsluskyldu gjaldandans og tilkynnt honum um ákvörðunina, sbr. meðal annars dómHæstaréttar 7. nóvember 2013 í máli nr. 368/2013. Fyrir liggur að Auður Capitalhf. stóð ekki skil á skýrslum vegna kaupa á þjónustu erlendis frá fyrir einstökuppgjörstímbil virðisaukaskatts samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 50/1988.Krafa aðaláfrýjanda um greiðslu skattsins stofnaðist því ekki fyrr en meðúrskurði ríkisskattstjóra 19. desember 2014. Aðaláfrýjandi gat fyrst átt rétttil efnda kröfunnar við stofnun hennar og reiknast fyrningarfrestur samkvæmt 1.mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda því frá uppkvaðninguúrskurðar ríkisskattstjóra. Breytir engu þar um þó að í sérreglu 28. gr. laganr. 50/1988 sé kveðið á um að við útreikning dráttarvaxta skuli miðað við fyrratímamark. Samkvæmt því var enginn hluti kröfu aðaláfrýjanda fyrndur og verður hannþví sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda.Rétter að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Aðaláfrýjandi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Kviku banka hf.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19.janúar 2016.Málþetta sem höfðað var 25. apríl 2016 var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 15.nóvember 2016. Málið var endurupptekið og endurflutt 17. janúar sl. samkvæmtfyrirmælum 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Stefnandier Virðing hf., Borgartúni 29, 105 Reykjavík og stefndi er íslenska ríkið,Arnarhvoli, 150 Reykjavík.Stefnandikrefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar frá 3. júní2015 nr. 159/2015 og jafnframt verði felldur úr gildi úrskurðurríkisskattstjóra frá 19. desember 2014 þannig að álagning virðisaukaskattsstefnanda árin 2008, 2009, 2010 og 2011, verði óbreytt.Tilvara er þess krafist að dráttarvextir að fjárhæð 23.668.690 krónur verðifelldir niður.Tilþrautavara er þess krafist að dráttarvextir vegna áranna 2008 og 2009 aðfjárhæð 4.964.481 króna verði felldir niður. Þáer þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnaðsamkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi.Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. I.Þann22. október 2010 óskaði ríkisskattstjóri upplýsinga frá stefnanda sem þá hétAuður Capital hf., um aðkeypta þjónustu erlendis frá og virðisaukaskattskil íþví sambandi. Stefnandi sendi upplýsingar til ríkisskattstjóra 12. nóvember2010, með bréfi dagsettu 11. sama mánaðar. Fram kom í bréfinu að stefnanditeldi að tilteknir reikningar gætu fallið undir þá sérfræðiþjónustu þar sem áskiliðer að kaupandi þjónustunnar skuli sjálfur skila virðisaukaskatti. Var í bréfinusérstaklega óskað eftir afstöðu ríkisskattstjóra til þess hvort greiða skyldiskatt af þessari tilteknu þjónustu. Enn fremur var sérstaklega óskað eftiráliti ríkisskattstjóra á því hvort þjónustan teldist samt sem áður nýtt aðhluta hér á landi. Ef niðurstaðan yrði sú að þessir reikningar bæru íslenskanvirðisaukaskatt þá var óskað eftir því að fá að greiða hann án álags. Þessumbeiðnum stefnanda um leiðbeiningar vegna skattskila var ekki svarað beint afhálfu ríkisskattstjóra. Embættið sendi hins vegar aðrar fyrirspurnir með bréfum16. júlí og 1. nóvember 2012 sem stefnandi svaraði 4. október og 19. nóvember2012. Í bréfinu frá júlí var vísað til fyrra bréfs frá 2010 og svarbréfsstefnanda. Nú var óskað eftir upplýsingum um alla aðkeypta erlenda þjónustustefnanda fyrir árin 2008, 2009, 2010 og 2011, en ekki einungis þá semstefnandi teldi falla undir 12. og 35. gr. laga nr. 50/1988. Beðist varvelvirðingar á því að töf hefði orðið á málinu, sem stafaði að sögn af því aðútfærsla á því hvað teldist virðisaukaskattsskyld þjónusta í þessum efnum hefðilengi verið í skoðun hjá embættinu. Næstusamskipti stefnanda og ríkisskattstjóra voru ekki fyrr en 19. júní 2014 þegarríkisskattstjóri óskaði eftir frekari upplýsingum. Í bréfinu tekurríkisskattstjóri það fram að bréfið sé ritað í framhaldi af bréfum til AuðarCapital hf. á árunum 2010 og 2012. Aftur var beðist afsökunar vegna tafa áafgreiðslu málsins, nú með þessum orðum: „Beðist er afsökunar á því hvaðdregist hefur að taka afstöðu til skýringa félagsins en vegnastarfsmannabreytinga og flutninga féll málið milli stafs og hurðar.“ Stefnandisvaraði þessu erindi með bréfi 12. september 2014 og gerði jafnframt alvarlegaathugasemd við þann „gríðarlega langa tíma sem ríkisskattstjóri hafi tekið“ íað skoða málið. Þaðvar svo 21. nóvember sama ár sem ríkisskattstjóri tilkynnti stefnanda að hannhefði í hyggju að endurákvarða fjárhæðir virðisaukaskatts af erlendri þjónustuá árunum 2008, 2009, 2010 og 2011. Ríkisskattstjóriútskýrði í bréfi sínu frá 21. nóvember 2014, að málið hefði tafist þar sem áskoðunartímanum hefðu fallið tveir úrskurðir yfirskattanefndar sem mótað hefðuviðhorf embættisins. Stefnandi andmælti fyrirhuguðum breytingum með bréfi 15.desember 2014.Ríkisskattstjórikvað síðan upp úrskurð sinn þann 19. desember 2014. Hann fól í sér aðvirðisaukaskattur stefnanda var hækkaður á öllum tímabilum fyrir utan eitt áfyrrgreindum árum. Álagsheimild samkvæmt 1. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988var ekki beitt. Dráttarvextir voru hins vegar reiknaðir frá gjalddaga hversvirðisaukatímabils sem hækkað var.Stefnandikærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með bréfi dags. 30. janúar2015 sem kvað upp úrskurð sinn 3. júní 2015 í málinu nr. 159/2015. Nefndinstaðfesti úrskurð ríkisskattstjóra með þeirri breytingu, að fallist var áþrautavarakröfu stefnanda og virðisaukaskattur lækkaður um 24.719.547 krónur. II.Stefnandibyggir á því að svo verulegur dráttur hafi orðið á málsmeðferð ríkisskattstjóraí málinu að brotið hafi í bága við 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993,um að ákvarðanir skuli teknar svo fljótt sem unnt er. Þannig hafi liðið umfjögur ár frá fyrsta fyrirspurnarbréfi þar til afstaða ríkisskattstjóra láfyrir. Þær skýringar sem ríkisskattstjóri hafi gefið séu með ölluófullnægjandi. Stefnanditelur ekki hægt að gera þá kröfu til sín að hann hafi mátt vita hvernig faraætti með virðisaukaskattskilin þegar ríkisskattstjóri sjálfur hafi ekki vitaðþað og þurft að bíða úrskurða yfirskattanefndar.Þátelur stefnandi að ríkisskattstjóri hafi ekki gætt leiðbeiningarskyldu sinnarmeð drætti á svörum og misvísandi orðalagi í fyrirspurnarbréfi sínu. Stefnandikveður embættið hafa gengist við þessu í kröfugerð sinni til yfirskattanefndarfrá 23. mars 2015.Stefnandihafi óskað sérstaklega eftir leiðbeiningum frá ríkisskattstjóra vegnaskattskila, með bréfi 11. nóvember 2010, en því hafi ekki verið sinnt fyrr enafstaða ríkisskattstjóra lá fyrir með boðunarbréfi dags. 21. nóvember 2014.Framkomi í úrskurði yfirskattanefndar að almennt leiði brot á reglum um tímafrestiog leiðbeiningarskyldu, hvorri um sig og einni sér ekki til ógildingarstjórnvalds-úrskurðar. Hér sé hins vegar brotið gegn báðum þessum reglum enstefnandi hafði sýnt sérstakan vilja til að skila virðisaukaskatti samkvæmtréttri túlkun ríkisskattstjóra. Enn fremur sé til þess að líta aðríkisskattstjóri virtist ekki vita sjálfur hvernig með ætti að fara. Hann hafiþví ekki getað veitt leiðbeiningar og af þeim sökum tafið málið. Tilvara er þess krafist að dráttarvextir að fjárhæð 23.668.690 kr. verði felldirniður. Dráttarvextirnema samkvæmt greiðslukvittun til stefnanda 25.546.553 krónum. Þegaryfirskattanefnd í úrskurði sínum nr. 159/2015 lækkaði höfuðstólvirðisaukaskatts þá hafi í framhaldi af úrskurðinum verið endurgreiddirdráttarvextir að fjárhæð 1.877.863 krónur. Varakrafa stefnanda nemi því23.668.690 krónum.Ríkisskattstjórihafi endurákvarðað virðisaukaskatt stefnanda þann 19. desember 2014 vegnavirðisaukaskattstímabila á árunum 2008, 2009, 2010 og 2011. Þar semvirðisaukaskattstímabil voru liðin hafi verið reiknað álag vegna síðbúinnargreiðslu og síðan reiknaðir dráttarvextir á ógreiddan virðisaukaskatt.Dráttarvextir hafi verið reiknaðir frá gjalddaga viðkomandi tímabils og því íreynd reiknaðir aftur í tímann. Yfirskattanefndhafi tekið fram að dráttur á málinu hafi farið í bága við málshraðareglustjórnsýsluréttar, sbr. 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og hafi ríkisskattstjóribeðist afsökunar á honum. Þrátt fyrir þetta og þegar ríkisskattstjóri gat ekkisinnt lögbundinni leiðbeiningarskyldu sinni, hafi hann ákveðið með úrskurði 19.desember 2014 að hækka virðisaukaskatt á aðkeyptri þjónustu erlendis frá, á framangreindumvirðisaukaskattstímabilum.Ríkisskattstjórihafi þó fellt niður álag samkvæmt 6. mgr. 27. gr. en skilyrði þess sé aðskattaðili færi fram gildar ástæður til málsbóta.Stefnandihafi ávallt viljað hafa skattamál sín í lagi en ríkisskattstjóri hafi ekkigetað svarað spurningum um uppgjörshætti. Þaðhafi því verið verulegur vafi um hvernig skyldi fara með þetta mál skattalega.Í úrskurði yfirskattanefndar nr. 282/2015, hafi verið felld niðurvanefndaviðurlög vegna staðgreiðslu þar sem „allnokkur réttaróvissa“ hafðiverið uppi um álitaefnið og tekið undir það að verulegur vafi hafi leikið á þvíhvernig bæri að standa að staðgreiðsluskilum vegna þeirra atvika er í málinugreindi. Vanefndaviðurlögin sem felld voru niður voru dráttarvextir, semnefnast álag 2 í staðgreiðslulögum. Stefnandibendir á að í tilvísuðum úrskurði hafi ríkisskattstjóri haft uppi þau rök ímálinu, gegn niðurfellingu álags, að skattaðili málsins hefði ekki óskað eftirleiðbeiningum frá ríkisskattstjóra um hvernig bæri að haga skattskilum. Þaðsjónarmið eigi ekki við í þessu máli þar sem stefnandi gerði einmitt það.Þaðer andstætt lögum að mati stefnanda að stjórnvöld geti hvort sem er afásetningi eða fyrir gáleysi tafið mál og vegna dráttar á málinu beittvanefndaúrræðum eins og dráttarvöxtum. Niðurstaðan verði þá sú að stjórnvöldhagnist beinlínis á því að tefja mál eins og kostur er. Dráttarvextir séualmennt vegna vanefnda en hér sé ekki um slíkt að ræða.Gjalddagikröfu sé sá dagur þegar kröfuhafi getur krafist greiðslu. Ríkisskattstjórihefði getað krafist greiðslunnar á gjalddaga hvers virðisaukaskattstímabilsþegar embættið var sjálft að bíða eftir fordæmi yfirskattanefndar. Það lá ekkifyrir fyrr en með úrskurði 283/2013, sem ríkiskattstjóri vísar til, sem varkveðinn upp 18. september 2013 en boðun ríkisskattstjóra hafi þó ekki boristfyrr en 21. nóvember 2014. Það geti ekki verið vanefnd þegar kröfuhafi veitsjálfur ekki hver krafan er og meginreglan sé sú að ef atvik, sem varðakröfuhafa, valda greiðsludrætti, verði skuldari ekki skyldugur til að greiðadráttarvexti.Stefnandibendir á 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en þar segiað sé ekki samið um gjalddaga kröfu þá sé heimilt að reikna dráttarvexti þegarmánuður er liðinn frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu umskuldina. Það sé ekki fyrr en 19. desember 2014 sem ríkisskattstjóri kveður uppúrskurð sinn. Stefnandi vísar til dóms Hæstaréttar frá 7. nóvember 2013 í málinr. 368/2013, þar sem fjallað sé um það hvenær skattkrafa stofnast, en það hafiverið talið hafa gerst þegar ríkisskattstjóri tók ákvörðun í máli.Almenntsé það svo við endurákvörðun tekjuskatts að krafan falli ekki í gjalddaga fyrren 10 dögum eftir að ákvörðun er tekin og í eindaga 30 dögum síðar, sbr. 6.mgr. 112. gr. laga nr. 90/2003. Það skiptir því ekki öllu máli þóttskattyfirvöld dragi slíkar ákvarðanir. Annað sé uppi þegar um virðisaukaskattsé að ræða. Í þessum máli sé t.d. ákvarðaður virðisaukaskattur vegna ársins2008 á árinu 2014 og dráttarvextir þá reiknaðir í sex ár.Stefnanditelur að með því að ríkisskattstjóri hafi fellt niður álag samkvæmt 2. mgr. 28.gr. laga nr. 50/1988 í máli stefnanda felist viðurkenning á sökríkisskattstjóra við þessa skattframkvæmd. Sömuefnisrök eigi við um niðurfellingu dráttarvaxta vegna staðgreiðslu ogvirðisaukaskatts. Ríkisskattstjóri hafi viðurkennt að tafir hafi m.a. stafað afþví að beðið hafi verið eftir niðurstöðu yfirskattanefndar í sambærilegummálum. Því sé um að ræða óljósa skattframkvæmd sem leiða ætti til þess aðvanefndaúrræðum yrði ekki beitt. Hér vísi stefnandi til úrskurðaryfirskattanefndar nr. 282/2015 og dóms Hæstaréttar frá 5. febrúar 1998, í málinr. 224/1997. Stefnanditelur að 28. gr. laga um virðisaukaskatt, um að sé virðisaukaskattur ekki greiddurinnan mánaðar frá gjalddaga, sbr. 24. gr., skuli greiða ríkissjóði dráttarvextiaf því sem gjaldfallið er, gildi ekki. Reglan gildi þannig ekki þegar krafaverður til vegna endurákvörðunar ríkisskattstjóra, sbr. lokamálsgrein 49. gr.laganna.Tilþrautavara krefst stefnandi þess að dráttarvextir vegna áranna 2008 og 2009 aðfjárhæð 4.964.481 króna verði felldir niður vegna fyrningar. Þann19. desember 2014 hafi verið tekin ákvörðun um hækkun virðisaukaskatts vegnatímabila á árunum 2008 og 2009 og reiknaðir dráttarvextir frá gjalddaga hverstímabils fyrir sig. Samkvæmtlögum um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, sé almennur fyrningar-fresturkröfu fjögur ár. Það sé því of seint fyrir ríkissjóð að innheimta dráttarvextivegna áranna 2008 og 2009 eftir 19. desember 2014 þegar ákvörðunríkisskattstjóra liggur fyrir. Dráttarvextir sem ákvarðaðir voru þann 19.desember 2014 vegna 2008 og 2009 hafi því verið fyrndir. Fyrningarfresturreiknist frá þeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda, sbr. 2.gr. laga nr. 150/2007. Ríkisskattstjóri gat ekki átt þessa kröfu fyrr en hannvissi sjálfur hver krafan yrði. Ekki sé því hægt að fara lengra aftur í tímannen fjögur ár með kröfu um dráttarvexti.Stefnandivísar um lagarök til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, stjórnsýslulaganr. 37/1993, einkum 7. og 9. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, auk meginreglna kröfuréttar.Ummálskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.III.Stefndibendir dómnum á atriði er gætu leitt til frávísunar án þess að gera um þaðkröfu. Þannig byggi stefnandi einvörðungu á því að formreglur hafi verið brotnarvið málsmeðferðina. Hann virðist því sætta sig við tilvísaða úrskurði efnislegaog hafi þess vegna ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn um ógildingarkröfu sína. Hvaðvarði vara- og þrautavarakröfu hafi stefna verið birt rúmu ári eftir aðstefnandi greiddi þá vexti sem hann nú krefjist að fá fellda niður með dómi.Ekki sé krafist endurgreiðslu dráttarvaxta heldur sé þess krafist að þeir verðifelldir niður. Hagsmunir sem stefnandi kann að hafa haft af því að fá dóm umniðurfellingu dráttarvaxta séu því ekki lengur fyrir hendi, enda hafi stefnandiþegar innt þessa skyldu af hendi. Skorti því á skilyrði 2. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni og beri að vísa varakröfu og þrautavarakröfustefnanda sjálfkrafa frá dómi. Stefnanditelur ekki merkjanlegt af stefnu málsins að það sé tilgangur sinn meðmálshöfðuninni að fá hnekkt efnislegri niðurstöðu yfirskattanefndar, heldur sáeinn að fá úrskurðum yfirskattanefndar og ríkisskattstjóra hnekkt á þeimgrundvelli að við meðferð málsins hjá ríkisskattstjóra hafi ekki verið gætt aðformreglum 7. gr. og 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Engar málsástæður séað finna í stefnu sem lúta að því að fá efnisniðurstöðu úrskurðaríkisskattstjóra og yfirskattanefndar hnekkt. Sýknukröfusína byggir stefndi á því að engir þeir annmarkar séu á úrskurðumyfirskattanefndar og ríkisskattstjóra sem varðað geta ógildi þeirra.Fyrirliggi að mál stefnanda var til meðferðar hjá ríkisskattstjóra um fjögurra áraskeið áður en ákvörðun var tekin í því og hún tilkynnt stefnanda. Heimild tilendurákvörðunar virðisaukaskatts nái til síðustu sex ára sem næst eru á undanþví ári þegar endurákvörðun fer fram sbr. 5. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988.Endurákvörðun á virðisaukaskattskilum stefnanda hafi því farið fram innanlögmælts frests.Ídómaframkvæmd hafi brot stjórnvalda gegn almennum málshraðareglum og ákvæðum umlögmælta fresti ekki verið talin leiða til þess að ómerkja beri ákvarðanir þeirra,ef slík brot hafa ekki áhrif á niðurstöðu máls. Í málinu sé ekki deilt umefnislega niðurstöðu skattyfirvalda um skattskyldu stefnanda skv. 1. og 3. mgr.35. gr. sbr. 10. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 50/1998. Beri því þegar afþeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.Málsástæðumstefnanda er varði meint brot gegn 1. mgr. 7. gr. laga nr. 37/1993 er mótmælt ásama grundvelli. Hafi það misfarist með einhverjum hætti hjá ríkisskattstjóraað leiðbeina stefnanda liggi fyrir að þau vanhöld hafa ekki leitt til rangrarefnislegrar niðurstöðu í máli stefnanda. Þá bar stefnanda, ótilkvöddum, aðstanda skil á virðisaukaskattsskýrslu til ríkisskattstjóra og greiðavirðisaukaskatt vegna kaupa á þjónustu erlendis frá, í samræmi við fyrirmæli 3.mgr. 35. gr. laga nr. 50/1988.Verðistefndi sýknaður af aðalkröfu stefnanda, kveðst stefndi vart sjá að stefnandihafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um varakröfu sína og þrautavarakröfu,þar sem hann hafi þegar greitt endurákvarðaðan virðisaukaskatt í samræmi viðúrskurð ríkisskattstjóra. Kröfugerð stefnanda sýnist því vera röng að þessuleyti og feli í sér ómöguleika þar sem dráttarvextir sem þegar hafa veriðgreiddir verði ekki felldir niður með dómi. Því beri að vísa þessum kröfumsjálfkrafa frá dómi á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Verðivarakröfu og þrautavarakröfum stefnanda ekki vísað frá dómi byggir stefndisýknukröfu sína af varakröfu stefnda aðallega á þeirri málsástæðu að ákvörðundráttarvaxta á vangoldinn virðisaukaskatt stefnanda sé í samræmi við skýrfyrirmæli 28. gr. laga nr. 50/1988.Samkvæmt5. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988 nái heimild ríkisskattstjóra tilendurákvörðunar virðisaukaskatts til skatts síðustu sex ára sem næst eru áundan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Óumdeilt sé að ríkisskattstjórigætti að framangreindum tímamörkum í málinu. Þá liggi fyrir að samkvæmt skýruákvæði 1. mgr. 28. gr. ber virðisaukaskattsskuld dráttarvexti sé hún ekkigreidd innan mánaðar frá gjalddaga. Þau lagafyrirmæli séu eðlileg enda umvörsluskatt að ræða. Loks sé tekið fram í 6. mgr. 29. gr. að áfrýjun eða deilaum skattskyldu fresti ekki gjalddaga skattsins né leysi undan neinum þeimviðurlögum sem lögð eru við vangreiðslu hans. Samkvæmt almennumlögskýringarreglum gangi dráttarvaxtaákvæði virðisaukaskattslaganna framaralmennum ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ídómaframkvæmd sé litið svo á að þegar um er að ræða innheimtu og skil ávörslusköttum þurfi ekki atbeina stjórnvalds til að ákveða fjárhæð skatta,heldur sé gjaldanda ætlað að skila skýrslu sem byggja má skattfjárhæð á ogstanda síðan skil á greiðslu í samræmi við það. Þegar svo standi á verðiskattkrafa til þegar skattþegn skilar skýrslu með fullnægjandi upplýsingum,óháð því hvort greitt sé um leið, en jafna megi slíkum skýrsluskilum tilviðurkenningar gjaldanda á skattfjárhæðinni. Stefnandi hafi skilað innvirðisaukaskattsskýrslum á þeim uppgjörstímabilum sem um ræði og staðið skil ágreiðslu virðisaukaskatts í samræmi við þær, sbr. 1. mgr. 24. gr. og 1. og 3.mgr. 35. gr. laga nr. 50/1988. Þau skattskil hafi ekki verið rétt þar semvirðisaukaskattur vegna kaupa stefnanda á þjónustu erlendis frá var ekki allurtalinn fram. Skattskil stefnanda hafi verið leiðrétt með úrskurðiríkisskattstjóra 19. desember 2014. Málsástæðu stefnanda að gjalddagivirðisaukaskattsskuldar hans sé 19. desember 2014 sé því mótmælt sem rangri.Íbréfi ríkisskattstjóra til stefnanda 22. október 2010 komi skýrlega fram aðríkisskattstjóri hafi talið þá starfsemi stefnanda, sem fólst í kaupum áþjónustu erlendis frá, falla undir 1. og 3. mgr. 35. gr. laga nr. 50/1988. Þáliggi fyrir að í kjölfar fyrirspurnarbréfs skattstjóra hafi stefnandi fariðsérstaklega yfir skattframkvæmd sína líkt og fram kemur í svarbréfi hans 12.september 2014. Eins og stefnandi leggi málið fyrir dóm liggi fyrir að ekki séágreiningur um skattskyldu hans, né fjárhæð virðisaukaskattsskyldrar aðkeyptrarþjónustu frá árinu 2008 til 31. október 2011. Að teknu tilliti til þeirrarstaðreyndar annars vegar og frumkvæðisskyldu stefnanda samkvæmt 3. mgr. 35. gr.hins vegar hefði stefnandi átt að skila virðisaukaskatti vegna kaupa á þjónustuerlendis frá með fyrirvara, teldi hann vafa leika á réttmæti skattskyldusinnar.Samkvæmt1. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988 sé hvert uppgjörstímabil virðisaukaskattstveir mánuðir og skuli skattaðili í lok hvers uppgjörstímabils greiðaótilkvaddur þann virðisaukaskatt sem honum ber að greiða samkvæmt lögunum. Í28. gr. laganna sé kveðið á um skilyrðislausa skyldu til að greiða dráttarvextief ekki eru staðin rétt skil á virðisaukaskatti. Enga heimild sé að finna ílögunum til að fella niður dráttarvexti.Tilvísunstefnanda til úrskurðar yfirskattanefndar nr. 282/2015 hefur að mati stefndaekki fordæmisgildi við úrlausn á máli stefnanda. Virðist þess misskilnings gætaí stefnu að yfirskattanefnd hafi með þeim úrskurði fellt niður dráttarvexti.Samkvæmt úrskurðinum, sem birtur er á vef nefndarinnar, komi þvert á móti framað um hafi verið að ræða álag sem lagt er á samkvæmt ákvæðum 1. og 2. mgr. 28.gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þar að auki hafimálavextir verið af allt öðrum toga; annars vegar hafi reynt á samspilálagsbeitingar gagnvart launþegum og hins vegar gagnvart launagreiðanda þeirra.Ekkert álag hafi verið lagt á stefnanda.Sýknukrafastefnda af þrautavarakröfu stefnanda er á því byggð að endurákvörðun ávirðisaukaskatti stefnanda sé innan þeirra tímamarka sem greinir í 5. mgr. 26.gr. laga nr. 50/1988. Skylt sé að ákvarða dráttarvexti ef vanhöld verða á greiðsluvirðisaukaskatts, sbr. 1. mgr. 28. gr. Samkvæmt 5. mgr. 29. gr. leysi deila umskattskyldu ekki undan neinum þeim viðurlögum sem lögð eru við vangreiðsluhans. Í dómaframkvæmd haldist dráttarvextir skv. fyrirmælum 1. mgr. 28. gr.laga nr. 50/1988 undantekningarlaust í hendur við undirliggjandi skattkröfu.Enda væri það óeðlilegt að skattaðili gæti séð sér hag í því að skila ekki innvirðisaukaskattsskýrslu til skattyfirvalda eða skila inn skýrslu meðófullnægjandi upplýsingum á gjalddaga án viðurlaga í formi dráttarvaxta,sérstaklega þegar haft sé í huga að virðisaukaskattur er vörsluskattur seminnheimtuaðila ber að skila í ríkissjóð. Krafaum málskostnað úr hendi stefnanda er studd við 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991.IV.Ekkiverður fallist á að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að umaðalkröfu hans sé fjallað. Ljóst er þannig að mati dómsins að ef fallist er ákröfuna geti það haft þýðingu fyrir stefnanda, burtséð frá því hverrar náttúruþær málsástæður sem teflt er fram henni til stuðnings eru, eða hvaða úrræðimögulega byðust stefnanda í þeirri stöðu. Dómurinntelur heldur ekki efni til að frávísa varakröfu stefnanda af þeim sökum aðkrafist er niðurfellingar á dráttarvöxtum sem þegar hafa verið greiddir ogstefnandi hafi því ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá um kröfunafjallað. Til sanns vegar má hins vegar færa að dómsorð sem yrði í samræmi viðþá kröfugerð myndi í raun ekki fela í sér aðfararhæfan dóm fyrir vöxtunum. Hinsvegar verður að telja ljóst hver tilgangur stefnanda með kröfugerðinni er ogþað megi einnig vera stefnda ljóst. Verður vart séð að stefndi gæti hafnaðendurgreiðslu dráttarvaxta ef endanlegur dómur gengi um niðurfellingu þeirra.Um þessi sjónarmið má til dæmis vísa til dóms Hæstaréttar í málinu nr.665/2016.Lögmaðurstefnanda staðfesti við aðalmeðferð málsins að ekki sé byggt á því að þeirúrskurðir sem, með aðalkröfu málsins, er krafist ógildingar á séu haldnirefnisannmörkum; að þeir feli í sér ranga niðurstöðu að lögum. Einvörðungu sébyggt á því að formreglur stjórnsýsluréttar hafi verið brotnar. Annars vegarhafi málshraðareglan verið gróflega brotin og hins vegar hafi skort áleiðbeiningar frá ríkisskattstjóra til stefnanda. Saman leiði þessi brot tilþess að ógilda beri úrskurðina. Samkvæmt1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga skal taka ákvarðanir í stjórnsýslumálum svofljótt sem unnt er. Meginreglan hefur þó verið talin sú að brot ámálshraðareglu stjórnsýsluréttar leiði eitt og sér ekki til ógildingarstjórnvaldsákvörðunar. Sérstaklega á það við þegar sýnt þykir að dráttur á málihafi ekki leitt til rangrar efnislegrar niðurstöðu til skaða fyrir málsaðila. Fallastverður á með stefnanda að dráttur málsins hafi verið óhóflegur og þær skýringarsem á honum hafa verið gefnar langt í frá fullnægjandi. Brotríkisskattstjóra á 1. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga getur á hinn bóginn ekkitalist jafn stórfellt og brot hans á 1. mgr. 9. gr. laganna. Sá skortur áleiðbeiningum sem vísað er til er og nokkuð samofinn broti á málshraðareglunnisbr. framangreint. Þannig má rekja hluta þess dráttar sem á málinu varð tilþess að ríkisskattstjóri sjálfur virðist hafa talið rétt að bíða tveggjaúrskurða yfirskattanefndar og ekki virðist gerður ágreiningur um það í málinuað réttarstaðan hefði verið um margt óljós áður en nefndin kvað upp sínaúrskurði. Við mat á því hvort leiðbeiningarskyldu hafi verið gætt telurdómurinn einnig óhjákvæmilegt að hafa í huga stöðu stefnanda. Þráttfyrir að réttaróvissa hafi ríkt á sviðinu hefði ríkisskattstjóra með réttuborið að tilkynna stefnanda um stöðu málsins á hverjum tíma, hvað stæðiafgreiðslu á fyrirspurnum hans fyrir þrifum og hvenær vænta mætti niðurstöðu,sbr. 3. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga, en það gerði embættið ekki nema með afarstopulum hætti og braut því jafnframt gegn þeirri reglu. Líktog gildir um brot á málshraðareglunni hefur verið talið að brot áleiðbeiningarskyldu leiði alla jafnan ekki til ógildingar ástjórnvaldsákvörðun. Hefur það verið orðað svo að töluvert þurfi að koma tilsvo vanræksla stjórnvalds á leiðbeiningarskyldu leiði til ógildingar. Hvaðþetta verður hefur einnig hér verið horft til þess hvort brot á reglunni hafileitt til rangrar efnislegrar niðurstöðu til skaða fyrir málsaðila.Dómurinnfellst á að það geti leitt til ógildingar á stjórnvaldsákvörðun ef brotin erfleiri en ein málsmeðferðarregla við málsmeðferð fyrir stjórnvaldi, það er aðtil ógildingar geti komið þótt brot á hverri og einni reglu sem um ræðir megniekki að leiða til ógildingar. Íljósi þess hins vegar að stefnandi hefur sjálfur lýst því yfir að hann teljienga efnisannmarka á tilvísuðum úrskurðum og niðurstöðu um skattskyldu samkvæmtþeim því rétta, verður ekki séð að efni séu til að líta svo á að framangreindirhnökrar, sem vissulega voru á meðferð málsins hjá ríkisskattstjóra, séu af þeimmeiði að leiða eigi til ógildingar. Verður aðalkröfu stefnanda því hafnað. -------Stefnandigerir þá kröfu til vara að dráttarvextir að fjárhæð 23.668.690 krónur verðifelldir niður. Eins og að framan greinir telur dómurinn að orðalagkröfugerðarinnar girði ekki fyrir efnisumfjöllun um hana. Óumdeilter í málinu að samkvæmt 5. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt,nær heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar virðisaukaskatts til skattssíðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Ekkier heldur gerður ágreiningur um að ríkisskattstjóri hafi haldið þessi tímamörk.Samkvæmt1. mgr. 28. gr. laganna ber virðisaukaskattsskuld dráttarvexti sé hún ekki greiddinnan mánaðar frá gjalddaga. Þá er kveðið á um það í 6. mgr. 29. gr. að áfrýjuneða deila um skattskyldu fresti ekki gjalddaga skattsins né leysi undan neinumþeim viðurlögum sem lögð eru við vangreiðslu hans. Í3. mgr. 35. gr. er svo ákvæði um að skattskyldur aðili skuli ótilkvaddur geraríkisskattstjóra grein fyrir kaupum á þjónustu, á sérstakri skýrslu, í þvíformi sem ríkisskattstjóri ákveður. Gjalddagi er fimmti dagur annars mánaðarfrá lokum þess almenna uppgjörstímabils sem viðskiptin falla undir. Greiðsluásamt skýrslu skal svo skilað til innheimtumanns ríkissjóðs eigi síðar en ágjalddaga. Aflögum nr. 50/1988 verður ráðið að það tjói ekki skattaðila að gera ágreining umskyldu sína til að greiða virðisaukaskatt og komast þannig hjá greiðslu. Meðsama hætti verður því slegið föstu að skattaðili geti ekki komið sér tímabundiðundan greiðslu með því að bera við réttaróvissu. Verður þannig ekki betur séðen að áhættan af slíku ástandi sé öll lögð á hinn skattskylda aðila. Afframangreindum ákvæðum og lögunum í heild verður og ráðið að löggjafinn hefurákveðið að víkja í raun frá þeim meginreglum kröfuréttar sem gilda umdráttarvexti og gjalddaga kröfu. Ekkiverður annað ráðið af málatilbúnaði stefnanda en að hann fallist á að hinirkærðu úrskurðir hafi falið í sér endurákvörðun virðisaukaskatts. Í slíkumtilvikum hefur verið talið að heimilt sé að reikna dráttarvexti aftur í tímanná grundvelli framangreindra ákvæða sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinunr. 450/2001 þar sem segir: „Engin heimild stóð til að færa aftur í tímanngjalddaga þessa virðisaukaskatts eins og ef um endurákvörðun hans hefði veriðað ræða.“ Ekki er fallist á að tilvísuð fordæmi sem stefnandi hefur bent á ogvarða staðgreiðslu skatta geti haft grundvallarþýðingu við úrlausn þessa máls.Þáer heldur ekki fallist á að sjónarmið í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 368/2013eigi að leiða til þess að fallist verði á varakröfu stefnanda. Í dómnum ergerður greinarmunur annars vegar á sköttum sem þarfnast aðkomu stjórnvalds,þ.e. þurfi ákvörðun stjórnvalds til, og þá stofnist skattkrafan þegarstjórnvaldið hefur tilkynnt greiðanda um ákvörðunina, og hins vegar á sköttumþar sem ekki þarf atbeina stjórnvalds, heldur stofnast krafan með skýrsluskilumgjaldanda, enda felist viðurkenning gjaldanna á kröfunni í skilunum. Dómurinntelur ekki að hægt sé að koma sér hjá þessum meginreglum með því að skila ekkiskýrslum og gera ágreining um skattinn. Þá fjallar tilvísaður dómur umnauðasamninga og hvenær krafa teljist stofnast m.t.t. þess hvort hún verðifelld undir nauðasamning eða standi utan hans. Dómurinnfellst á með stefnanda að mjög bagalegt sé að undir þessum kringumstæðum getiverulegur dráttur á máli fyrir stjórnvaldi leitt til þess að dráttarvextirverði mun hærri en eðlilegt væri. Engin ákvæði laganna kveða hins vegar á umundanþágu á framangreindum skyldum gjaldenda og stefnandi hefur ekki bent á næglagarök til stuðnings því að undir vissum kringumstæðum gildi framangreindákvæði ekki, m.a. ef óeðlilegar tafir verða á endurákvörðun eins og sannanlegaí þessu máli. Því verður, eins og fyrr segir, litið svo á að áhætta af slíku séætíð lögð á hinn skattskylda aðila og honum beri þá, til að forðastdráttarvexti, að skila skýrslum og greiða umdeildan skatt á gjalddögum en ættiþá endurkröfu á ríkissjóð ef síðar kæmi í ljós að greiðslur væru umfram skyldu.Þvíverður varakröfu stefnanda einnig hafnað. -------Þrautavarakrafastefnanda byggir á því að dráttarvextir vegna áranna 2008 og 2009 verði felldirniður þar sem þeir hafi verið fyrndir. Stefndi telur að samkvæmt dómaframkvæmdhaldist dráttarvextir ætíð í hendur við undirliggjandi skattkröfu. Óeðlilegt séað skattaðili geti séð sér hag í því að skila ekki inn virðisaukaskattsskýrslueða gefið ranga skýrslu, án viðurlaga í formi dráttarvaxta enda um vörsluskattað ræða. Ekkertsérstakt ákvæði er um þetta í lögum nr. 50/1988 og stefndi hefur ekki sýnt framá framangreint, þ.e. að vextir fyrnist ekki vegna krafna sem þessara. Dómurinntelur það og frekar óeðlilegt, án þess að það skipti grundvallarmáli, aðskattaðila sé gert að greiða dráttarvexti allt að sex ár aftur í tímann þegardrátt á máli megi rekja til þess sem leggur skattinn á eins og hér horfir við. Þvíverður lagt til grundvallar að um þetta atriði gildi fyrningarlög nr. 150/2007en þau tóku gildi 1. janúar 2008. Samkvæmt þeim fyrnast vextir samkvæmtmeginreglu 3. gr. á fjórum árum. Því verður að fallast á með stefnanda að hlutiþeirra vaxta sem hann greiddi í upphafi árs 2015 hafi verið fyrndir. Afframlögðum gögnum málsins má ráða að umkrafin fjárhæð, 4.964.481 króna, sévegna dráttarvaxta frá 5. júní 2008 til 19. desember 2010, þ.e. fjórum árumáður en úrskurður ríkisskattstjóra féll. Kröfugerðin miðast hins vegar samkvæmtorðanna hljóðan við 2008 og 2009. Dómurinn telur að um misritun hljóti að veraað ræða í stefnu miðað við gögn málsins og fjárhæðina, enda tekur stefnandi þaðfram í umfjöllun um málsatvik í stefnu að tímabilið sé ofangreint þ.e. til 19.desember 2010. Þetta má og ráða mjög skýrt af gögnum málsins og hefur því ekkiþurft að gera stefnda erfiðara um vik að verjast kröfunni, en stefndi hefur íengu mótmælt umræddri fjárhæð eða lengd fyrningarfrests, þ.e. ef litið yrði svoá að lög nr. 150/2007 giltu. Í þessu sambandi má líta til þess að stefnandihefði allt eins getað gert kröfuna án þess að vísa í henni til tiltekinnagjaldaára. Það vekur athygli dómsins að svo virðist sem ósamræmi sé á milliþeirra dráttarvaxta sem voru raunverulega greiddir sbr. varakröfu stefnanda ogþrautavarakröfu. Þar sem sá mismunur virðist stefnanda í hag verður ekki talinástæða til að fjalla frekar um það atriði enda hefur stefndi, eins og fyrrsegir, ekki mótmælt fjárhæðinni. Meðvísan til umfjöllunar um hugsanlega frávísun á varakröfu stefnanda verður taliðað hægt sé að fella dóm á þrautavarakröfu hans. Þvíer það niðurstaða málsins að fallist er á þrautavarakröfu stefnanda umniðurfellingu á dráttarvöxtum að fjárhæð 4.964.481 krónu.Eftirþessum úrslitum málsins þykir stefnandi eiga rétt á hluta af málskostnaði sínumúr hendi stefnda. Þykir hann hæfilegur 1.000.000 króna. Afhálfu stefnanda flutti málið Kristján Gunnar Valdimarsson héraðsdómslögmaður ogaf hálfu stefnda Soffía Jónsdóttir hæstaréttarlögmaður. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð:Felldireru niður dráttarvextir sem stefndi íslenska ríkið innheimti af stefnandaVirðingu hf., að fjárhæð 4.964.481 krónu.Stefndi greiði stefnanda1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 210/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Xskyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson ogHelgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 26. mars 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. mars 2012, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 2. apríl 2012klukkan 16 „eða þar til mat dómkvadds geðlæknis liggur fyrir í málinu umandlega heilsu kærða.“ Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sætigæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 2. apríl 2012 klukkan 16.
Mál nr. 95/2002
Ábúð
D krafðist þess að viðurkennd yrði skylda H til að láta af nýtingu þess hluta jarðarinnar V sem hann hefði á undanförnum árum haft til afnota. Í héraðsdómi var talið að leggja yrði þann skilning í dóm Hæstaréttar frá 22. september 1998, vegna ágreinings um sömu jörð, að enginn slíkur búskapur sem gert er ráð fyrir í ábúðarlögum hefði verið stundaður í V um langt árabil og að engar líkur væru á, sökum lélegs húsakostar á jörðinni og að gert væri ráð fyrir íbúðarbyggð á stórum hluta jarðarinnar í aðalskipulagi, að þess háttar búskapur yrði tekinn þar upp að nýju. Þótti H ekki hafa lagt fram nein ný gögn um breytingu á búskaparháttum á jörðinni frá því Hæstiréttur kvað upp dóm sinn sem haggað gæti efnislegri niðurstöðu réttarins þar að lútandi. Féllst héraðsdómur því á það með D að forsendur fyrir ábúð H á grundvelli byggingarbréfs og ábúðarlögum væru brostnar og tók kröfu D til greina. Með vísan til forsendna héraðsdóms var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. febrúar 2002 og krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 2. þessa mánaðar, er höfðað 7. mars 2001 af dánarbúi Jóns Jónssonar gegn Haraldi Jónssyni, Varmadal, Kjalarnesi, Reykjavík. Þá höfðaði Haraldur Jónsson gagnsakarmál á hendur dánarbúinu 9. apríl 2001. Aðalstefnandi krefst þess, að viðurkennd verði skylda aðalstefnda til að láta af nýtingu þess hluta jarðarinnar Varmidalur í Reykjavík, sem hann hefur á undanförnum árum haft til afnota, og til að fjarlægja af jörðinni, eigi síðar en að liðnum 4 vikum frá uppsögu dóms í máli þessu, allt sem honum tilheyrir þar og ekki er innan marka íbúðarhúsalóðar hans á jörðinni. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar. Aðalstefndi krefst sýknu af kröfum aðalstefnanda og málskostnaðar. Gagnstefnandi krefst aðallega, að viðurkenndur verði réttur gagnstefnanda til lífstíðarábúðar á allri jörðinni Varmadal I, Kjalarnesi, Reykjavík. Til vara er krafist, að viðurkenndur verði réttur gagnstefnanda til lífstíðarábúðar á hálfri jörðinni. Í báðum tilvikum er þess enn fremur krafist, að viðurkennt verði, að eigandi Varmadals I sé kaupskyldur á framkvæmdum og umbótum gagnstefnanda á jörðinni samkvæmt mati úttektarmanna við ábúðarlok hans á jörðinni. Að lokum er krafist málskostnaðar. Gagnstefndi krefst þess, að vísað verði frá kröfu gagnstefnanda um viðurkenningu á skyldu gagnstefnanda til að kaupa af gagnstefnanda framkvæmdir og umbætur gagnstefnanda á jörðinni Varmadal I við ábúðarlok hans á jörðinni. Jafnframt krefst gagnstefndi þess, að hann verði sýknaður af bæði aðal- og varakröfu gagnstefnanda um ábúðarrétt hans á jörðinni. Loks krefst gagnstefndi málskostnaðar. I. Með yfirlýsingu 15. júní 1944 var jörðin Varmidalur á Kjalarnesi, Reykjavík, áður Kjalarneshreppi, gerð að óðalsjörð af Valdimar Guðmundssyni, bónda í Varmadal, sem keypt hafði jörðina af ríkinu. Með arfleiðsluskrá 23. september 1962 ákváðu Valdimar og Elísabet Þórðardóttir, eiginkona hans, að dóttir þeirra, Unnur, skyldi erfa óðalið. Elísabet lést árið 1965, en Unnur fékk óðalið sem fyrirframgreiddan arf árið 1971. Tóku hún og eiginmaður hennar, Jón Jónsson, við búi á jörðinni eftir Valdimar. Með byggingarbréfi, útgefnu af Jóni Jónssyni 1. febrúar 1974, var aðalstefnda byggð hálf jörðin Varmidalur, sem síðar varð Varmidalur I, frá 1. janúar 1974 að telja. Bréfinu var ekki þinglýst. Samkvæmt erfðaleigusamningi, dagsettum 30. nóvember 1967, leigði Valdimar Guðmundsson Jóni Sverri Jónssyni 11,6 ha landspildu úr Varmadal til stofnunar iðnaðarbýlis. Var landi þessu formlega skipt út úr jörðinni Varmadal með tilgreindum landamerkjum. Landinu fylgdi 1.200 fermetra byggingarlóð, staðsett 60 m fyrir vestan íbúðarhúsið í Varmadal. Í dag er þessi hluti upphaflegu jarðarinnar Varmadals sjálfstæð fasteign, jörð eða lögbýli, sem nefnist Varmidalur II. Unnur Valdimarsdóttir lést árið 1979 og fékk þá faðir aðalstefnda, áðurnefndur Jón Jónsson, leyfi til setu í óskiptu búi og var bóndi og rétthafi óðalsins samkvæmt lögum þar um. Jón lést 11. september 1986, en þá hafði ekki verið tekin ákvörðun um ráðstöfun Varmadalsjarðanna. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 1997 var dánarbú Jóns Jóns­sonar tekið til opinberra skipta. Við skiptin hefur komið fram djúpstæður ágreiningur milli aðalstefnda og annarra erfingja búsins um inntak réttar stefnda til afnota af jörðinni. Hefur aðalstefndi vísað um ætlaðan afnotarétt sinn af jörðinni Varmadal I til ofangreinds byggingarbréfs, sem hann og faðir hans undirrituðu 1. febrúar 1974. Gerði aðalstefndi á sínum tíma kröfu um, að jörðin yrði lögð sér út við skipti á dánarbúinu. Úr þeirri kröfu var skorið með dómi Hæstaréttar 22. september 1998 og varð niðurstaðan sú, að við skiptin yrði ekki beitt reglum um óðalsjarðir í jarðalögum nr. 65/1976 hvað varðar umrædda jarðeign. Eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar voru sættir milli erfingja reyndar, en án árangurs. Hinn 15. júní 1999 lagði þáverandi skiptastjóri dánarbúsins fram á skiptafundi frumvarp að úthlutunargerð í dánarbúinu, sem var samþykkt með þremur atkvæðum gegn atkvæði aðalstefnda í máli þessu. Frumvarp skiptastjórans ráðgerði, að jörðin Varmidalur yrði lögð erfingjunum út til greiðslu arfs að fjórðungi til hvers. Í kjölfarið beindi skiptastjóri ágreiningnum til héraðsdóms. Var niðurstaða dómsins sú, að frumvarp að úthlutunargerð, dagsett 17. maí 1999, skyldi lögð til grundvallar við skipti búsins og bæri skiptastjóra að ljúka búskiptum í samræmi við það. Hæstiréttur komst að annarri niðurstöðu með dómi 14. desember 1999 og felldi frumvarp skiptastjóra úr gildi. Taldi rétturinn, að lagaheimild brysti til að ljúka skiptum á dánarbúinu á þennan hátt, gegn mótmælum stefnanda, þar sem eign dánarbús yrði aldrei lögð út erfingja til greiðslu arfs, nema samkvæmt kröfu hans sjálfs. Með bréfi skiptastjóra til aðalstefnda 10. nóvember 2000 var þess krafist, að aðalstefndi skilaði landinu af sér eigi síðar en 15. maí 2001, en því hefur aðalstefndi hafnað og telur, að hann hafi sem leiguliði og ábúandi á jörðinni ótímabundinn afnota­rétt af hinu leigða og að dánarbúið geti ekki sagt afnotunum upp, án þess að farið verði í einu og öllu eftir gildandi ábúðarlögum nr. 64/1976 um rétt hans. II. Aðalstefnandi telur dánarbúið ekki vera bundið af ákvæðum hins óþinglýsta byggingarbréfs, sem aðalstefndi telur vera skuldbindandi fyrir dánarbúið. Telur aðalstefnandi, að réttindi samkvæmt II. kafla ábúðarlaga séu háð þeirri forsendu, að viðkomandi jörð sé í ábúð, sbr. 1. og 2. gr. laganna. Um langt árabil hafi ekki verið stundaður búskapur á landi Varmadals með þeim hætti, sem um ræðir í VII. kafla jarðalaga nr. 65/1976. Ekki séu heldur neinar líkur á því, að þess háttar búskapur verði þar tekinn upp á ný. Í aðalskipulagi 1990 til 2010, sem staðfest hafi verið fyrir Kjalarnes­hrepp 1. júní 1990, sé gert ráð fyrir, að stór hluti af landi Varmadals verði á síðari stigum nýttur fyrir íbúðabyggð. Allar forsendur fyrir ábúð á grundvelli byggingar­bréfsins séu því fyrir löngu brostnar, hafi þær einhvern tíma verið fyrir hendi. Um þessi atriði vísar aðalstefnandi sérstaklega til forsendna í dómi Hæstaréttar, sem er að finna í dómabindi réttarins fyrir árið 1998, bls. 2833, þar sem beinlínis sé tekið af skarið um þessi atriði. Aðalstefnandi telur, að dánarbúið þurfi ekki að sæta því, að aðalstefndi nýti eignir þess, án samþykkis búsins og gerir þess vegna kröfu um, að viðurkennd verði skylda stefnda til að láta af þeim afnotum og fjarlægja það, sem honum tilheyrir af jörðinni. Um þetta vísist til meginreglna íslensks leiguréttar og kröfuréttar. Telji dómurinn, að áðurnefnt byggingarbréf fyrir jörðinni hafi orðið skuldbindandi, þó svo að því hafi ekki verið þinglýst, eru kröfur búsins jafnframt á því reistar, að forsendur fyrir því séu fyrir löngu brostnar. Vísist um það til þess, sem áður hafi verið rakið um, að nýting jarðarinnar uppfylli ekki skilyrði til að teljast búskapur í lagaskilningi. Enn fremur er á því byggt, að aðalstefndi hafi fyrirgert réttindum sínum samkvæmt bréfinu, þar sem hann hafi ekki greitt leigu í samræmi við ákvæði þess um langt árabil. Aðalstefnandi telur og, að hann hafi gefið aðalstefnda hæfilegan frest í uppsagnarbréfinu 10. nóvember 2000, en samkvæmt því hafi aðalstefndi fengið ríflega 6 mánaða frest til að skila landinu. Við mat á tímalengd hæfilegs uppsagnarfrests telur aðalstefnandi verða að hafa í huga, að aðalstefndi hafi ekki greitt neina leigu fyrir afnot sín af umræddri eign stefnanda. Aðalstefndi byggir sýknukröfu á því, að óðalsjörðinni Varmadal á Kjalarnesi hafi verið skipt í tvö lögbýli (jarðir) með erfðaleigusamningi 30. nóvember 1967, þar sem tilteknu afmörkuðu landi úr jörðinni hafi verið ráðstafað til Jóns Sverris Jónssonar til stofnunar iðnaðarbýlis. Um sé að ræða 11,6 ha landspildu, ásamt íbúðarhúsalóð, svo sem nánar komi fram í samningnum. Land iðnaðarbýlisins samanstandi því af tveimur landspildum, sem ekki liggi saman. Land beggja jarðanna, Varmadals I og Varmadals II, sé talið vera 177 ha að stærð samkvæmt hnitasettum uppdrætti. Í jarðaskrá ríkisins, sem gefin hafi verið út samkvæmt 29. gr. jarðalaga nr. 65/1976, með síðari breytingum, fyrir fardagaárið 1990 - 1991, sé jörðin Varmidalur I skráð í ábúð Jóns Jónssonar og aðalstefnda, en jörðin (lögbýlið) Varmidalur II í ábúð Jóns Sverris Jónssonar. Sú jörð sé þar hins vegar ranglega skráð eign Jóns Sverris Jónssonar, sem ekki fái staðist. Sömu skráningu jarðanna sé að finna í sömu jarðaskrá fyrir fardagaárið 1993-1994. Aðalstefndi vísar um rétt sinn til laga um hefð nr. 46/1905. Hann hafi haft alla jörðina Varmadal og síðar Varmadal I óskipt til ábúðar og afnota til atvinnustarfsemi á sviði landbúnaðar, samfellt frá árinu 1961 að telja, eða í 40 ár. Fyrst hafi aðalstefndi stundað framleiðslu sína á jörðinni jafnhliða bústörfum með föður sínum, Jóni Jónssyni, en frá árinu 1974 hafi aðalstefnandi einn stundað landbúnað á jörðinni Varmadal I sem aðalatvinnu sína. Hafi aðalstefndi haft alla jörðina Varmadal I til afnota í þágu starfsemi sinnar, allan úthaga, alla ræktun og mannvirki hvers konar, þ.e. fjárhús, tvær hlöður, votheysturn og hesthús, þ.e. matshluta nr. 04, 07, 08, 09 og 11. Önnur útihús á jörðinni hafi áður tilheyrt búshluta Jóns Jónssonar, þ.e. haughús og hesthús (matshlutar 03 og 10). Í raun hafi aðalstefndi haft óheft afnot af allri upphaflegu Varmadalsjörðinni, að frátöldum þeim 11,6 ha, sem nú tilheyri annarri jörð, Varmadal II, og séu í samningsbundnum umráðum bróður aðalstefnda, Jóns Sverris Jónssonar. Aðalstefndi sé fæddur í Varmadal og hafi átt þar heimili samfellt frá fæðingu. Þá sé ljóst samkvæmt framangreindu, að hann hafi í full 40 ár verið bóndi í Varmadal og, svo dæmi sé tekið, skilað landbúnaðarskýrslu með skattframtali sínu samfellt frá og með árinu 1961 og greitt í Lífeyrissjóð bænda frá stofnun sjóðsins árið 1971. Ábúð jarðarinnar hafi aðalstefndi haft sem sjálfstæður rekstraraðili á sviði landbúnaðar í 40 ár, fyrst samkvæmt munnlegri heimild þáverandi rétthafa óðalsjarðarinnar og frá 1974 með skriflegri heimild Jóns Jónssonar, sbr. umrætt byggingarbréf. Aðalstefnda hafi snemma orðið ljóst, að foreldrar hans ætluðust til þess, að hann yrði bóndi í Varmadal og því hafi hann talið það skyldu sína að standa undir þeim væntingum og hafið rekstur 14 ára gamall með kaupum á 50 ám frá Völlum á Kjalarnesi, til viðbótar þeim ám, sem hann þá hafi átt fyrir. Aðalstefndi bendi á, að ákvæði jarðalaga nr. 65/1976, með síðari breytingum, gildi um jarðirnar Varmadal I og II. Lögin hafi það markmið að vernda og tryggja hagsmuni landbúnaðar á bújörðum fram yfir aðra hagsmuni og þá dragi lögin einnig taum þeirra, sem sitji jarðir og stundi þar landbúnaðarstarfsemi. Tilgangur laganna skv. 1. gr. sé að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem landbúnað stunda. Telur aðalstefndi, að markmiðum laganna verði einvörðungu og best náð með áframhaldandi búsetu hans og landbúnaðarstarfsemi á jörðinni Varmadal I, svo sem verið hafi á undanförnum áratugum. Aðalstefndi geri tilkall til lífstíðarábúðar á allri jörðinni Varmadal I og vísar í því sambandi til áratuga samfelldra afnota af jörðinni Varmadal (og Varmadal I) og ákvæða í 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, varðandi rétt leiguliða til lífstíðarábúðar á jörð við þær aðstæður, að landsdrottinn lætur undir höfuð leggjast að gera skriflegan ábúðarsamning við leiguliða. Skuli þá litið svo á, að jörð hafi verið byggð til lífstíðar leigutaka. Samkvæmt ákvæðinu hafi aðalstefndi öðlast lífstíðarábúðarrétt á Varmadal I og eigi greinin einkar vel við í þessu tilviki, þar sem aðalstefndi hafi ekki fengið formlega byggingu jarðarinnar, en þó notið allra réttinda á jörðinni og frá ,,landbúnaðarkerfinu” í heild sinni, enda eigi hann fulla og óskerta aðild að sjóða- og lánakerfi landbúnaðarins og einnig að Lífeyrissjóði bænda. Engum mótmælum hafi verið hreyft við ábúð og afnotum aðalstefnda af óðalsjörðinni og hafi hann í raun tekið formlega við óðalsumráðum í Varmadal I, án þess þó að hann fengi með formlegum hætti samningsbundin afnot af jörðinni, fyrr en löngu síðar og þá aðeins yfir hálfri jörðinni. Aðalstefnandi byggi á því, að ábúðarsamningur stefnda hafi ekki gildi gagnvart dánarbúinu sem lýst hefur sig óbundið af samningnum. Þessu mótmæli aðalstefndi og bendi á, verði ekki fallist á að 6. gr. ábúðarlaga eigi við í málinu, að engin hafi mótmælt samningsgerðinni, fyrr en eftir að dánarbúið hafi verið tekið til opinberra skipta. Móður aðalstefnda hafi verið fullkunnugt um samningsgerðina, enda hafi samningurinn verið gerður eftir hennar fyrirsögn. Þá hafi systkinum aðalstefnda jafnframt verið eða mátti vera kunnugt um tilvist samningsins frá upphafi. Engum mótmælum hafi heldur verið hreyft við gildi samningsins eða ábúðar og búrekstur aðalstefnda á jörðinni, fyrr en löngu síðar. Enn fremur sé bent á, að móðir aðalstefnda hafi látist fimm árum eftir gerð samningsins og þá hafi faðir hans fengið leyfi til setu í óskiptu búi og þar með öll búsforráð og heimild til ráðstöfunar á jörðinni, eins og gert hafi verið. Aðalstefndi byggir á því, að aðalstefnandi sé að lögum bundinn af samningi aðalstefnda um ábúð á Varmadal I og geti því ekki sagt honum einhliða upp án heimildar í ábúðarlögum nr. 64/1976. Slík heimild sé ekki til staðar í tilviki aðalstefnda og því beri að sýkna hann af öllum kröfum aðalstefnanda í málinu. Í ábúðarlögum nr. 64/1976 sé við það miðað, að landsdrottinn geti því aðeins sagt leiguliða upp ábúð, séu til staðar verulegar vanefndir af hálfu leiguliða, samkvæmt ábúðarlögum eða ábúðarsamningi, og að fyrir liggi skriflegt álit úttektarmanna og jarðanefndar, sem staðfesti meintar vanefndir leiguliða. Ekkert slík álit liggi fyrir í málinu og þegar af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um að rýma jörðina. Þannig fái ekki staðist einhliða tilkynning stefnanda í bréfinu frá 10. nóvember 2000. Ljóst sé, að mati aðalstefnda, að ábúðarlög nr. 64/1976 gildi um réttarsamband aðila málsins og til þess sé vitnað í byggingarbréfi aðalstefnda frá 1. febrúar 1974. Engu breyti í þessu sambandi þótt bréfinu hafi ekki verið þinglýst, enda engin skylda til þess að lögum og gildi samningsins fráleitt háð þinglýsingu. Málatilbúnaður aðalstefnanda taki ekki mið af því, að jörðin Varmidalur sé í dag tvö lögbýli, Varmadalur I og Varmadalur II. Ekki sé vitað til þess, að aðalstefnandi hafi krafist rýmingar á Varmadal II og því sýnist erfingjum og rétthöfum vera mismunað að þessu leyti, sem ekki fái staðist lög. Aðalstefndi sé bóndi að aðalatvinnu og hafi alltaf haft meirihluta tekna sinna af landbúnaði í Varmadal. Jafnframt hafi hann stundað ýmsa vinnu utan búsins, eins og algengt sé. Þá sé jörðin Varmidalur I að sjálfsögðu í ábúð aðalstefnda. Skilja megi af málatilbúnaði aðalstefnanda, að hann telji, að umfang atvinnustarfsemi á jörð ráði úrslitum um, hvort viðkomandi jörð teljist í ábúð eða ekki. Því hafni aðalstefndi algerlega sem röngu. Þá mistúlki aðalstefnandi forsendur Hæstaréttar í tilvitnuðum dómi (1998:2833) í mjög veigamiklum atriðum. Einnig mótmælir aðalstefndi öllum sjónarmiðum aðalstefnanda í þá veru, að brostnar forsendur séu fyrir ábúð á grundvelli byggingarbréfsins frá 1. febrúar 1974. Enn fremur mótmælir aðalstefndi, að skipulag hins forna Kjalarneshrepps geti ráðið úrslitum um ábúð og gildi byggingarbréfsins um jörðina. Jafnframt sé ljóst, að tilvísun stefnanda til meginreglna leiguréttar og kröfuréttar fái ekki staðist, þar sem sérlög, ábúðarlög nr. 64/1976, gildi alfarið um réttarsamband aðila. Sama sé að segja um sjónarmið stefnanda um vangreidda leigu eftir jörðina. Í gagnsök hefur gagnstefnandi uppi sömu málsástæður um rétt sinn og að ofan greinir um aðalkröfu sína. Gagnstefnandi byggir varakröfu á því, að hann hafi með byggingarbréfi Jóns Jónssonar frá 1. febrúar 1974 fengið hálfa jörðina Varmadal (nú Varmadal I) til lífstíðarábúðar til afnota til landbúnaðarstarfsemi. Samningurinn sé í fullu gildi, enda hafi gagnstefndi ekki sýnt fram á annað. Jafnframt sé gagnstefndi bundinn af samningnum og geti því ekki sagt honum einhliða upp án heimildar í ábúðarlögum nr. 64/1976. Krafa um viðurkenningu á kaupskyldu jarðeiganda sé reist á 1. mgr. 16. gr. ábúðarlaga, þar sem jarðeiganda sé gert skylt að kaupa af fráfarandi leiguliða hús, hlut í húsum eða umbætur á jörð, á verði sem úttektarmenn meta. Því hafi verið haldið fram af hálfu gagnstefnda, að dánarbúið þurfi ekki að leysa til sín nein verðmæti á jörðinni. Því sé gagnstefnanda nauðsynlegt að fá viðurkenningu dómsins um þá lagaskyldu gagnstefnda að kaupa framkvæmdir og umbætur á Varmadal I, eftir mati úttektarmanna, sbr. 1. mgr. 16. gr. ábúðarlaga. Af hálfu gagnstefnda eru ekki höfð uppi andmæli gegn því, að úr kröfum gagnstefnanda verði leyst sjálfstætt í máli þessu með höfðun gagnsakar, þrátt fyrir þá meginreglu 4. gr. laga nr. 20/1991, að mál verði ekki höfðuð gegn dánarbúi. Gagnstefndi mótmælir aðalkröfu gagnstefnda sem hreinni fjarstæðu. Árið 1961 hafi gagn­stefnandi orðið 14 ára gamall. Hann hafi þá verið til heimilis í Varmadal á heimili foreldra sinna, en faðir hans rekið þar búskap. Þótt gagnstefnandi kunni að hafa eignast nokkrar ær á æskuárum sínum og starfað að búskaparstörfum, ásamt föður sínum, eins og algengt er og hefur verið á slíkum heimilum, sé af og frá, að hann hafi með þeim hætti byrjað að ávinna sér hefð í skilningi hefðarlaga nr. 46/1905 með þeim hætti. Komi og fram í málsútlistun í gagnsök, að faðir hans hafi sjálfur rekið búskap á jörðinni fram til ársins 1974. Einnig skuli á það bent, að gagnstefnandi hafi ekki orðið fjárráða, fyrr en á 20. afmælisdegi sínum samkvæmt þágildandi lögræðislögum nr. 95/1947. Gagnstefnandi hafi gert skriflegan samning við föður sinn á árinu 1974. Þeim samningi hafi ekki verið haldið til laga og geti hann því ekki rennt stoðum undir kröfur gagnstefnanda í gagnsökinni, fremur en í aðalsök þessa máls. Gerð samningsins sýni þó ljóslega, að hvorki gagnstefnandi né faðir hans hafi litið svo á, þegar samningurinn var gerður, að gagnstefnandi hefði nokkurn rétt til að reka atvinnustarfsemi á jörðinni umfram það, sem faðir hans hafði umliðið honum. Gagnstefnanda hafi verið ljóst hver eigandi jarðarinnar var á hverjum tíma og afnot hans verið með þeim hætti, að hefðar­réttur hafi ekki getað skapast á grundvelli þeirra vegna ákvæða 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Gagnstefndi telur málsútlistun gagnstefnanda vera mótsagnakennda. Annars vegar sé gerð krafa um lífstíðarábúð, byggð á hefð, en hins vegar sé krafan á því byggð, að vanræksla landeiganda á að gera við hann ábúðarsamning eigi að leiða til þess, að hann teljist hafa öðlast rétt til lífstíðarábúðar samkvæmt ábúðarlögum nr. 64/1976. Gagnstefndi mótmælir þessu hvorutveggja og telur enga lagastoð vera fyrir þessari kröfugerð. Vísar gagnstefndi um þetta til málsútlistunar í stefnu í aðalsök. Varðandi kröfu gagnstefnanda þess efnis, að viðurkennt verði, að eigandi Varmadals I sé kaupskyldur á framkvæmdum og umbótum gagnstefnanda á jörðinni samkvæmt mati úttektarmanna við ábúðarlok hans á jörðinni, telur gagnstefndi dagljóst, að þessi viðurkenningarkrafa taki beinlínis mið af því, að annað hvort aðalkrafa eða varakrafa gagnstefnanda verði tekin til greina. Hér sé því verið að óska eftir viðurkenningardómi um skyldu landeigandans, sem þó sé ekki ætlast til að verði virk, fyrr en við lok lífstíðarábúðar gagnstefnanda á jörðinni. Gagnstefndi telur enga lagastoð vera fyrir slíkri kröfugerð, enda sé hér verið að vísa til atvika sem eiga að gerast í óskilgreindri framtíð. Gagnstefnandi telji augljóslega sjálfur, að hann eigi rétt á að halda áfram afnotum af jörðinni, en fallist dómurinn á það, sé ljóst, að skylda til að kaupa af honum þau verðmæti, sem kröfugerðin lýtur að, sé ekki enn orðin til og allsendis óljóst, hvort einhver slík verðmæti verði til staðar, þegar afnotunum lýkur. Beri af þeirri ástæðu að vísa þessari kröfu frá dómi samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Svo sem áður greinir gerði aðalstefndi þá kröfu á sínum tíma, að hann erfði ,,óðalið Varmadal I.” Var ágreiningi þar að lútandi skotið til héraðsdóms, sem kvað upp úrskurð 29. maí 1998. Í forsendum úrskurðarins segir meðal annars svo: ,,Allt frá árinu 1981 hefur ekki verið stundaður landbúnaður sem atvinnurekstur í Varmadal í þeim skilningi, sem venjulegast er lagður í það hugtak, og ekki búskapur eins og gert er ráð fyrir í VII. kafla jarðalaga. Í kafla þessum kemur fram, að afrakstri ættaróðals er ætlað að geta framfært fjölskyldu, og ýmis réttindi, sem veitt eru ættaróðulum, og skyldur, sem á eigendur þeirra eru lagðar, miða að því að styrkja bændur, er á slíkum jörðum búa, til að geta helgað sig búskapnum, svo sem rakið var hér í upphafi. Það er niðurstaða dómsins, að sóknaraðili, sem allt til ársbyrjunar 1996 var leigubifreiðarstjóri, hafi ekki stundað búskap í Varmadal í skilningi nefnds kafla jarðalaga á þann hátt, að hann eigi að sitja fyrir, þegar að því kemur að ráðstafa ættaróðalinu. Þá verður eigi séð, að hann eða aðrir muni framvegis stunda hefðbundinn landbúnað á jörðinni, enda hefur þar verið skiplögð íbúðabyggð og annað, er fylgir þéttbýlismyndun, en eins og kunnugt er, hafa Reykjavíkurborg og Kjalarneshreppur þegar ákveðið að sameinast í eitt sveitarfélag. Þá er því og við að bæta, að við vettvangsskoðun kom í ljós, að núverandi peningshús á jörðinni gefa ekki svigrúm til búskapar umfram það, sem að framan er rakið. Má ljóst vera, að mikillar uppbyggingar er þörf, ef jörðin á að standa undir nafni sem ættaróðal í skilningi jarðalaga, og miðað við þau áform, sem uppi eru um framtíðarafnot landsins á þessum slóðum, eru engar líkur til, að á jörðinni verði endurreistur búskapur, hvað svo sem líður fullyrðingum sóknaraðila í þá veru.” Samkvæmt ofansögðu var arfskröfu aðalstefnda hafnað. Aðalstefndi skaut úrskurðinum til Hæstaréttar, sem kvað upp dóm í málinu 22. september 1998. Í dómi réttarins segir svo: ,,Með vísan til þess, sem greinir í forsendum hins kærða úrskurðar, verður fallist á það með héraðsdómara, að um langt árabil hafi ekki verið stundaður á landi Varmadals búskapur með þeim hætti, sem um ræðir í ákvæðum VII. kafla jarðalaga. Jafnframt verður fallist á, að engar líkur séu á, að þess háttar búskapur verði þar tekinn upp að nýju. Samkvæmt gögnum, sem varnaraðilar hafa lagt fyrir Hæstarétt, er ráðgert í aðalskipulagi 1990 til 2010, sem staðfest var fyrir Kjalarneshrepp 1. júní 1990, að talsverður hluti af landi Varmadals verði á síðari stigum nýttur fyrir íbúðarbyggð. Þá hafa varnaraðilar jafnframt lagt fyrir Hæstarétt afrit af bréfi, sem ritað var hreppsnefnd Kjalarneshrepps að gengnum hinum kærða úrskurði, en þar var leitað álits hennar á því, ,,hvort æskilegt sé, að jörðinni sé skipt út til eins erfingja með búskaparhagsmuni fyrir augum.” Samkvæmt framlagðri fundargerð hreppsnefndarinnar ályktaði hún 4. júní 1998 eftirfarandi vegna þessa erindis: ,,Hreppsnefnd leggur áherslu á, að samkvæmt staðfestu skipulagi og skipulagstillögum, sem kynntar voru við sameiningu Kjalarneshrepps og Reykjavíkur, er gert ráð fyrir, að á umræddu svæði verði íbúðarbyggð í framtíðinni.” [...] [...] Svo sem að framan greinir, er í gildandi aðalskipulagi miðað við, að talsverður hluti af landi Varmadals verði lagður undir þéttbýlissvæði. Þar er hvorki stundaður búskapur nú né eru neinar líkur á, að svo verði framvegis. Að þessu gætu eru ekki lengur skilyrði til að telja ákvæði VII. kafla jarðalaga geta átt við um landareign þessa. Verður samkvæmt því að fallast á þann þátt í aðalkröfu varnaraðila, að eignin Varmadalur falli ekki undir reglur jarðalaga um óðalsjarðir.” Með umræddum dómi Hæstaréttar er því slegið föstu, að ekki hafi um langt árabil verið stundaður á landi Varmadals búskapur með þeim hætti, sem um ræðir í ákvæðum VII. kafla jarðalaga og jafnframt, að engar líkur væru á, að þess háttar búskapur yrði þar tekinn upp að nýju. Væru því ekki lengur skilyrði til að telja ákvæði VII. kafla jarðalaga geta átt við um landareign þessa. Samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 hefur dómur fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað. Telja verður, að leggja verði þann skilning á fyrrnefndan dóm Hæstaréttar, að enginn slíkur búskapur, sem gert er ráð fyrir í ábúðarlögum, hafi verið stundaður í Varmadal í um langt árabil og fram að dómi réttarins. Þá verður á sama hátt einnig að miða við, að engar líkur séu á, að þess háttar búskapur verði tekinn þar upp að nýju, í senn vegna lélegs húsakostar á jörðinni og á grundvelli þess, að í aðalskipulagi fyrir Kjalarneshrepp frá 1990 til 2010 er gert ráð fyrir íbúðarbyggð á stórum hluta jarðarinnar. Þykir aðalstefndi ekki hafa lagt fyrir dóminn nein ný gögn um breytingu á búskaparháttum á jörðinni frá því Hæstiréttur kvað upp dóm sinn, sem haggað geti efnislegri niðurstöðu réttarins þar að lútandi. Fallist er á með aðalstefnanda, að réttindi samkvæmt II. kafla ábúðarlaga séu háð þeirri forsendu, að viðkomandi jörð sé í ábúð samkvæmt 1. og 2. gr. laganna. Samkvæmt því og með vísan til þess, sem áður greinir um búskaparlag í Varmadal, þykir mega fallast á með aðalstefnanda, að forsendur fyrir ábúð aðalstefnda á grundvelli byggingarbréfsins frá 1. febrúar 1974 og ábúðarlögum séu brostnar. Hafnað er þeirri málsástæðu aðalstefnda, að hann hafi fyrir hefðar sakir unnið til afnotaréttar yfir jörðinni, þar sem skilja verður málatilbúnað hans á þann veg, að hann byggi ábúðarrétt sinn á jörðinni á leigusamningnum samkvæmt fyrrnefndu byggingarbréfi frá árinu 1974. Að auki verður að telja, að til þess tíma, að aðalstefnda var byggð jörðin, hafi faðir hans haft með búskap að gera á jörðinni. Með skírskotun til þess, sem hér hefur verið rakið, ber að taka til greina kröfu aðalstefnanda um, að viðurkennd verði skylda aðalstefnda til að láta af nýtingu þess hluta jarðarinnar Varmadals, sem hann hefur á undanförnum árum haft til afnota. Aðalstefnandi krefst þess jafnframt, að viðurkennd verði skylda aðalstefnda til að láta fjarlægja af jörðinni allt, sem honum tilheyrir þar og ekki er innan marka íbúðarhúsalóðar hans á jörðinni. Fram kemur í 38. gr. ábúðarlaga, sem er að finna í VI. kafla laganna, að þegar leiguliðaskipti verða á jörðum og ekki liggur fyrir samkomulag milli aðila um skiptin, skuli framkvæma úttektir á jörðunum og mat á eignum og endurbótum fráfarandi ábúanda. Skulu úttektir framkvæmdar af sérstökum úttektarmönnum, skipuðum af landbúnaðarráðherra, sbr. 39. gr. laganna. Þá er heimilt að krefjast yfirmats eftir ákvæðum 44. gr. Með því að viðurkennd hefur verið skylda aðalstefnda að láta af nýtingu ofangreindrar jarðar, verður að telja, að ákvæði VI. kafla ábúðarlaga um úttektir á leigujörðum verði virk og þykir ekki skipta máli þótt fyrirsjáanlegt sé, miðað við dómsniðurstöðu, að látið verði af búrekstri á jörðinni og þá liggur fyrir í málinu, að ágreiningur er með aðilum um verðgildi eigna og endurbóta aðalstefnda á jörðinni. Þar sem úttekt þessi hefur ekki farið fram, eru þegar af þeirri ástæðu ekki uppfyllt lagaskilyrði til að verða við kröfu aðalstefnanda um, að aðalstefnda verði gert að fjarlægja af jörðinni allt, sem honum tilheyrir. Ber því að vísa þeim hluta kröfu aðalstefnanda sjálfkrafa frá dómi. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. verður dómsmál ekki höfðað í héraði gegn dánarbúi, nema svo sé mælt fyrir í lögum eða um opinbert mál sé að ræða og krafist sé refsiviðurlaga, sem má ákvarða á hendur dánarbúi. Í athugasemdum með frumvarpi því, er varð að nefndum lögum, segir meðal annars, að reglur 4. gr. séu efnislega þær sömu og fram komi um þessi atriði í 33. og 34. gr. laga nr. 3/1978, eins og þau ákvæði hafi verið skýrð í dómaframkvæmd og fræðikenningum. Rétt sé þó að benda á, að þótt reglur greinarinnar banni almennt, að dómsmál verði höfðað á hendur dánarbúi og að fullnustuaðgerðum verði komið fram gegn því, þá sé tekið fram, að þetta bann sæti undantekningum, ef mælt sé fyrir um annað í lögum. Undantekningar frá banni séu þó hverfandi fáar. Gagnstefnandi hefur ekki bent á stoð í réttarheimildum, sem geri það að verkum, að honum sé heimilt, andstætt banni 4. gr. laga nr. 20/1991, að leita sjálfstæðs dóms um kröfur sínar í gagnsök á hendur dánarbúinu. Breytir þar engu afstaða dánarbúsins til málsóknarinnar. Af framansögðu leiðir, að ekki verður hjá því komist að vísa gagnsökinni sjálfkrafa frá frá dómi. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður milli aðila, bæði í aðalsök og gagnsök, falli niður. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Viðurkennd er skylda aðalstefnda, Haraldar Jónssonar, til að láta af nýtingu þess hluta jarðarinnar Varmidalur í Reykjavík, sem hann hefur á undanförnum árum haft til afnota, en kröfu aðalstefnanda, dánarbús Jóns Jónssonar, um að viðurkennd verði skylda aðalstefnda til að fjarlægja af jörðinni Varmadal allt, sem honum tilheyrir þar og ekki er innan marka íbúðarhúsalóðar hans á jörðinni, er vísað frá dómi. Gagnsök er vísað frá dómi. Málskostnaður í aðalsök og gagnsök fellur niður.
Mál nr. 148/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. mars 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. apríl nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hæstarétti hefur ekki borist greinargerð frá varnaraðila. Verður að ætla að hann kæri til að fá úrskurð héraðsdómara felldan úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. apríl 2002, kl. 16.00 [ . . . ] Lögreglan kveður að verið sé að rannsaka ætluð brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsisrefsingu ef sannist. Rannsókn málsins sé skammt á veg komin og ef kærði gengi nú laus gæti hann torveldað mjög þá rannsóknarvinnu sem enn er ólokið. Lögregla styður kröfuna við heimild í a-lið 1. mgr. 103.gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Lögreglan reisir kröfu sína um gæsluvarðhald kærða á því að hann eigi aðild að innflutningi á því mikla magni fíkniefna sem lagt hefur verið hald á. Kærði neitar allri aðild sinni að þessum innflutningi. Rannsóknargögn málsins, sem lögð hafa verið fyrir dóminn og samskipti kærða við Y sem nú sætir gæsluvarðhaldi vegna málsins, þykja renna stoðum undir grun um aðild kærða að þeim innflutningi. Rannsókn málsins er á frumstigi og ætla verður að kærði geti torveldað rannsókn þess ef hann gengur laus. Með vísan til þess og rannsóknargagna málsins er fallist á að skilyrðum um gæsluvarðhald kærða samkvæmt a lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt. Krafa lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi verður tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki þykja efni vera til að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en krafist er. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. apríl nk. kl. 16.00
Mál nr. 524/2009
Skaðabótamál Lögmaður Gagnaöflun Frestur Matsgerð Hæfi
M varð fyrir slysi 28. nóvember 1991 um borð í togara í eigu HD hf. Samkvæmt yfirmatsgerð var varanleg læknisfræðileg örorka M metin 12% en hann var látinn bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur. M fékk greiddar bætur úr hendi V 24. september 2004 vegna slyssins, sem hann tók við án fyrirvara. Í kjölfar þess taldi M að heilsufar sitt af völdum slyssins hafi versnað mjög og höfðaði mál 27. desember gegn HÓ til heimtu frekari bóta á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga. Lögmaðurinn H fór með málið fyrir hans hönd. Í þingbók málsins 24. september 2004 kemur fram að málið væri fellt niður að „ósk stefnanda“. M kvaðst hins vegar ekki hafa vitað af niðurfellingu málsins. M höfðaði á ný mál og krafðist þess að viðurkennd yrði bótaskylda H vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir þegar H felldi niður dómsmálið. Í dómi héraðsdóms er vísað í niðurstöður í undir- og yfirmatsgerðum sem aflað var undir rekstri málsins. Samkvæmt þeim væru engar ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu M frá því mati sem gert var árið 1998 og lagt til grundvallar bótauppgjöri til hans. Breyting á miskastigi um 3% gæti ekki talist veruleg svo uppfyllt væri skilyrði um endurupptöku samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga um að miska- eða örorkustig væri verulega hærra en áður var talið. Var í því sambandi vísað í dómafordæmi Hæstaréttar. Talið var að þar sem lögvarin krafa á hendur V hefði ekki stofnast, væri ekki fyrir hendi tjón sem til álita kæmi að gera H skaðabótaskyldan fyrir. Var H því sýknaður af kröfu M í héraði. Fyrir Hæstarétti krafðist M aðallega ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins þar sem hann taldi sérfróða meðdómendur í héraðsdómi hafa verið vanhæfa til að fara með málið, auk þess sem einn yfirmatsmannanna hafi tengst V með þeim hætti að yfirmatsgerð yrði ekki lögð til grundvallar. Til vara gerði hann sömu kröfur og hann hafði uppi í héraði. Þá óskaði M framlagningar nýrrar matsgerðar fyrir Hæstarétti eftir lok gagnaöflunarfrests, en ekki var talið að skilyrði væru fyrir hendi til að koma henni að í málinu. Hæstiréttur hafnaði aðalkröfu M og staðfesti dóm héraðsdóms með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2009. Mál þetta, sem tekið var til dóms 26. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 21. maí 2007. Stefnandi er Már Jónsson, Álftamýri 32, Reykjavík. Stefndi er Hilmar Baldursson, Birkihvammi 20, Kópavogi. Til réttargæslu er stefnt Vátryggingafélagi Íslands, Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að ,,viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til bóta úr hendi stefnda vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir þegar stefndi felldi þann 24. september 2002 niður dómsmál í Héraðsdómi Reykjavíkur sem hann annaðist hagsmunagæslu fyrir stefnanda í og rekja má til slyss sem hann varð fyrir um borð í Hólmadrangi hf. 28. nóvember 1991“. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Ekki eru gerðar neinar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi, Hilmar, krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins, en til vara að umstefndur bótaréttur verði aðeins viðurkenndur að tveimur þriðju hlutum og málskostnaður látinn niður falla. Af hálfu réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands, eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Málsatvik Mál þetta er sprottið af slysi sem stefnandi varð fyrir 28. nóvember 1991, um borð í skuttogaranum Hólmadrangi ST-70. Var stefnandi ásamt öðrum manni að koma fyrir þungum öxli í öxulhúsi á togvindu skipsins. Hélt stefnandi við öxulinn sem féll skyndilega niður. Kom þá hnykkur á bak stefnanda. Er óumdeilt að stefnandi hlaut mjóbakstognun í slysinu, en umdeilt er hvort brjósklos stefnanda megi rekja til þessa slyss. Sigurjón Sigurðsson læknir mat varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda 15% af völdum slyssins, samkvæmt matsgerð dagsettri 15. febrúar 1996. Er þar vitnað í vottorð frá heimilislækni stefnanda, þar sem segir að tölvusneiðmynd af mjóbaki hafi sýnt brjósklos milli hryggjarliða, L4 og L5 og að stefnandi sé með mikil einkenni frá baki, sem rekja verði til brjósklossins. Einnig er í vitnað í matinu til vottorðs frá heilsugæslulækni er stefnandi leitaði til, sem taldi ekki unnt að segja til um hvort brjósklos stefnanda tengdist áverka þeim er stefnandi hlaut við slysið. Tveir dómkvaddir matsmenn, læknarnir Ísak G. Hallgrímsson og Stefán Carlsson voru fengnir til þess að meta læknisfræðilega örorku stefnanda af völdum slyssins. Í matsgerð dagsettri 30. janúar 1998 kemur fram það álit þeirra að varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda af völdum slyssins sé 8%. Í yfirmatsgerð læknanna Sigurðar Thorlacius, Yngva Ólafssonar og Gunnars Kr. Guðmundssonar, kemur fram það álit hinna dómkvöddu yfirmatsmanna að varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda af völdum slyssins sé 12%. Hvorki undir- né yfirmatsmenn töldu að brjósklos stefnanda yrði rakið til slyssins. Segir í yfirmatsgerðinni, að hægt sé að fullyrða, að í slysinu hafi stefnandi ekki hlotið brjósklos, sem valdi óþægindum þeim er hann hafi nú í mjóbaki. Sé þar alfarið um að ræða viðvarandi afleiðingar mjóbakstognunar. Þá hafi stefnandi eftir slysið 28. nóvember 1991, ítrekað hlotið versnandi bakeinkenni í tengslum við álag á bakið. Ágreiningur var um bótaskyldu, auk ágreinings um það hverjar væru varanlegar afleiðingar slyssins. Urðu málsaðilar sammála um það undir rekstri málsins að leggja yfirmatsgerðina til grundvallar um varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda af völdum slyssins. Um bótaskylduna var endanlega dæmt með dómi Hæstaréttar 16. september 1999 í málinu nr. 25/1999. Var stefnandi látinn bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar á slysinu, en 2/3 hlutar voru lagðir á útgerð togarans, Hólmadrang hf. Vátryggingafélag Íslands gerði upp slys stefnanda 20. september 1999, sem ábyrgðartryggjandi útgerðarinnar, við þáverandi lögmann stefnanda á grundvelli yfirmatsgerðarinnar og hæstaréttardómsins. Var tekið við bótunum af hálfu stefnanda án fyrirvara og því lýst yfir að um lokauppgjör væri að ræða. Stefnandi datt á bakið við störf um borð í Hólmadrangi 20. júní 1996. Samkvæmt matsgerð Sigurjóns Sigurðssonar læknis frá 15. mars 2001 fékk stefnandi við fallið mikinn slink á háls og bak. Segir í matsgerð Sigurjóns að stefnandi hafi strax fundið fyrir miklum verkjum í hálsi og baki og sé, þrátt fyrir meðferð, með viðvarandi einkenni frá hálsi og niður í vinstra herðasvæði, vinstri öxl og vinstra herðablað. Við þetta slys hafi einnig ýfst upp fyrri bakeinkenni stefnanda vegna slyssins 28. nóvember 1991, en stefnandi hafi náð sér vel eftir það slys og getað starfað áfram sem vélstjóri. Eftir slysið 20. júní 1996 hafi stefnandi orðið að hætta sjómennsku vegna verkja í baki og í vinstri öxl. Mat Sigurjón afleiðingar slyssins 20. júní 1996 samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993, varanlegan miska af völdum slyssins 18% og varanlega (fjárhagslega) örorku 25%. Stefnandi telur að frá því að uppgjör frá slysinu 28. nóvember 1991 fór fram þann 20. september 1999, hafi bakeinkenni hans af völdum slyssins versnað mjög. Með stefnu birtri 27. desember 2001 höfðaði hann nýtt mál á hendur Hólmadrangi hf. til að rjúfa fyrningu á frekari bótakröfum vegna slyssins. Fór stefndi, Hilmar Baldursson hdl., með málið fyrir hönd stefnanda. Í stefnunni er meðal annars tekið fram að stefnanda beri nauðsyn til að höfða málið til þess að rjúfa hefðbundinn fyrningarfrest. Þar segir jafnframt að við þingfestingu málsins verði lagt fram vottorð frá Boga Jónssyni, bæklunarskurðlækni, álitsgerð frá Gunnari Jónssyni, bæklunarskurðlækni og læknisvottorð frá Jósep Blöndal yfirlækni á St. Franciskusspítala. Í vottorði Boga Jónssonar frá 23. ágúst 2000 kemur meðal annars fram að telja verði ótvírætt að núverandi einkenni stefnanda í baki verði rakin til vinnuslyssins 28. nóvember 1991. Í álitsgerð Gunnars Jónssonar bæklunarskurðlæknis frá 19. desember 2001 kemur fram að stefnandi sé greinilega mjög þjakaður af verkjum í baki og að í ljósi þess að hann hafi enga sögu haft um mjóbakseinkenni fyrir slysið, en fengið við það langvarandi og stöðug einkenni frá mjóbaki, sem hafi síðan verið viðvarandi, verði að telja yfirgnæfandi líkur fyrir því að slysið og núverandi bakeinkenni stefnanda tengist. Telji Gunnar að yfirgnæfandi líkur séu á því að endurtekin verkjaköst af ,,brjósklos-typu“ og síðar brjósklos á LIV-LV svæði megi rekja til slyssins frá 1991. Í vottorði Jóseps Blöndal, yfirlæknis á St. Franciskusspítalanum frá 27. júní 2002, kemur fram að stefnandi fái endurtekin bakverkjaköst, iðulega með læsingum. Frá árinu 1999 sé hann farinn að fá verki í báðar mjaðmir einnig, yfirleitt verri vinstra megin. Læknirinn telji að líklega hafi stefnandi fengið miðlægt brjósklos þegar slysið hafi átt sér stað eða strax í kjölfar þess og séu öll einkenni hans í samræmi við það. Málið var fellt niður, ,,að ósk stefnanda“ eins og bókað er í þingbók 24. september 2002. Stefnandi kveðst ekki hafa haft neina vitneskju um niðurfellingu málsins. Eftir að málið var fellt niður óskaði stefndi, Hilmar, eftir mati á örorku stefnanda, með bréfi 17. desember 2002 og lá matsgerð Björns Önundarsonar læknis fyrir 16. febrúar 2003. Í henni er komist að þeirri niðurstöðu að rekja megi brjósklos í baki stefnanda til slyssins 28. nóvember 1991 og að varanlegur miski hans sé 40%. Í vottorði Bjarna Valtýssonar læknis frá 3. apríl 2003 kemur og fram að leiða megi líkur að því að stefnandi hafi hlotið brjósklos í tveimur neðstu hryggþófum við slysið. Stefnandi leitaði til nýs lögmanns, Daggar Pálsdóttur hrl., til að sækja bætur vegna fyrrnefnds vinnuslyss og gæta réttar síns fyrir dómstólum. Var þess farið á leit við réttargæslustefnda að mál stefnanda yrði endurupptekið. Þeirri beiðni var hafnað af hálfu réttargæslustefnda með bréfi frá 7. janúar 2004. Í kjölfarið höfðaði stefnandi mál á hendur Brimi hf. sem hafði sameinast Hólmadrangi hf. á árinu 2000, með stefnu sem lögð var fram í Héraðsdómi Reykjavíkur 27. janúar 2005. Í þinghaldi 27. apríl sama ár var ákveðið að skipta sakarefninu þannig að fyrst yrði dæmt um þann ágreining málsaðila hvort krafa stefnanda í málinu væri fyrnd. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að krafan á hendur Brimi hf. væri fyrnd. Í dóminum er þeirri málsástæðu hafnað að fyrning hafi verið rofin með málssókninni sem byrjuð var 27. nóvember 2001 þar sem málið var fellt niður og nýtt mál ekki höfðað innan sex mánaða í samræmi við 11. gr. laga nr. 14/1905. Með dómi Hæstaréttar frá 16. mars 2006 var framangreind niðurstaða staðfest. Undir rekstri síðastgreinda málsins var aflað matsgerðar þar sem óskað var eftir því að matsmenn legðu að nýju mat á afleiðingar þess slyss sem stefnandi lenti í við vinnu sína 28. nóvember 1991. Hinir dómkvöddu matsmenn, læknarnir Brynjólfur Y. Jónsson og Ríkarður Sigfússon, komust að þeirri niðurstöðu í matsgerð frá 13. nóvember 2005 að varanlegur miski stefnanda væri hæst 20%, ,,ef brjósklos matsbeiðanda L4-L5 er talin bein afleiðing slyssins“. Fjárhagslega örorku mátu þeir allt að 30% og ,,því sanngjarnt að meta læknisfræðilega örorku til 25% sem afleiðingu af slysi 28. nóvember 1991“, eins og segir í matsgerð þeirra. Stefnandi óskaði eftir því undir rekstri málsins að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta afleiðingar slyssins 28. nóvember 1991. Voru læknarnir Atli Þór Ólason og Torfi Magnússon fengnir til verksins og er matsgerð þeirra dagsett 23. janúar 2008. Í henni koma fram eftirfarandi svör við spurningum sem lagðar voru fyrir matsmenn: Verða núverandi einkenni matsbeiðanda í baki alfarið rakin til vinnuslyss 28. nóvember 1991? SVAR: Já. Önnur slys hafa, samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og frásögn slasaða, ekki aukið á einkenni í baki. Hvort brjósklos í baki matsbeiðanda verði rakið til vinnuslyss hans þann 28. nóvember 1991? SVAR: Miðlægt brjósklos milli IV. og V. mjóhryggjarliðbola var greint með tölvusneiðmynd þann 24.5.1995 eða 3 ½ ári eftir slysið. Á þeim tíma hafði slasaði eingöngu bakverki en engin taugarótareinkenni og Þórir Ragnarsson, heila- og taugaskurðlæknir, ráðlagði því ekki aðgerð. Við skoðun yfirmatsmanna í matsgerð þeirra dags. 14.4.1998 svo og við skoðun undirritaðra er ástandið hið sama, þ.e. mjóbaksverkir án einkenna um ertingu á taugarætur. Tölvusneiðmynd af mjóhrygg, gerð 18.12.2007, sýndi óbreytt ástand í mjóbaki. Samkvæmt þessu hefur slasaði aldrei haft einkenni sem benda til ertingar á taug af völdum brjósklossins. Óþægindi þau sem slasaði hefur í dag verða því rakin til mjúkpartaáverka og tognunar á mjóbaki. Í því sambandi skiptir ekki máli hvort brjósklos sé til staðar eður ei. Ógerningur er að segja til um það hvenær brjósklosið, sem greint var með tölvusneiðmynd 24.5.1995, kom fram. Algengast er að brjósklos komi án slyss og mjög oft greinast brjósklos sem gefa engin einkenni. Brjósklos það sem greindist á árinu 1995 gæti í raun hafa verið komið fram hvenær sem er fyrir þann tíma, jafnvel fyrir slysið 28.11.1991. Matsmenn telja því að á grundvelli niðurstöðu röntgenmyndarinnar einnar sér verði ekkert hægt að fullyrða um það hvenær það brjósklos var komið fram. Einkenni eftir slysaatburðinn bentu ekki til þess að brjósklos með þrýstingi á taug, sem gæfi taugaleiðslueinkenni niður í ganglimi, hefði komið fram við slysið. Slík einkenni hafa raunar enn ekki komið fram. Því er ekki hægt að tímasetja aldur brjósklossins. Í ljósi þess að engin taugarótareinkenni eru til staðar breytir brjósklos sem sést við myndrannsókn ekki niðurstöðu við mat á læknisfræðilegri örorku. SVAR: Gera má ráð fyrir að 1-3 mánuðum eftir slys hafi heilsufarsástand slasaða verið orðið stöðugt. SVAR: 15%. SVAR: Engar ófyrirsjáanlegar breytingar hafa komið fram eftir matið 14.4.1998. SVAR: Já. Stefnandi óskaði eftir því í kjölfar matsgerðar þessarar að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn og voru læknarnir Stefán Dalberg, Magnús Páll Albertsson, sem og Stefán Már Stefánsson fengnir til verksins. Samantekt niðurstaðna þeirra fer hér á eftir: Samantekt á einkennum yfirmatsbeiðanda Verða núverandi einkenni yfirmatsbeiðanda í baki rakin til vinnuslyss 28. nóvember 1991? Ef spurningunni er svarað játandi er þess óskað að yfirmatsmenn meti að hve miklu leyti núverandi einkenni yfirmatsbeiðanda í baki verða rakin til ofangreinds slyss og að hve miklu leyti til annarra slysa sem hann hefur lent í. Hvort brjósklos í baki yfirmatsbeiðanda verði rakið til vinnuslyss hans þann 28. nóvember 1991? Hvenær ætla megi að heilsufar yfirmatsbeiðanda hafi verið orðið stöðugt eftir umrætt slys, að því gefnu að slysið hafi leitt til líkamstjóns hjá yfirmatsbeiðanda? Hver sé varanleg læknisfræðileg örorka yfirmatsbeiðanda vegna þeirra áverka sem hann hlaut í vinnuslysi 28. nóvember 1991? Hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari yfirmatsbeiðanda frá því að læknarnir Sigurður Thorlacius, Yngvi Ólafsson og Gunnar Kr. Guðmundsson framkvæmdu mat sitt, dags. 14. apríl 1998, vegna þeirra áverka sem yfirmatsbeiðandi hlaut í vinnuslysi þann 28. nóvember 1991 og nánar er vikið að í meðfylgjandi gögnum? Telja [yfir]matsmenn að sú læknisfræðilega örorka sem yfirmatsbeiðandi býr við í dag hafi að öllu leyti verið fram komin í september 2002? Ef spurningunni er svarað neitandi er þess óskað að [yfir]matsmenn svari því hvort hún hafi verið þá komin fram að hluta til og þá að hve miklu leyti. Vitnið, Magnús Páll Albertsson, kom fyrir dóm og staðfesti matsgerð sína. Hann kvað hluta bakeinkenna stefnanda vera að rekja til hrörnunarsjúkdóms og að brjósklos hans væri hluti þess hrörnunarsjúkdóms. Hann taldi slys sem stefnandi varð fyrir árið 1991 ekki hafa nein áhrif haft á brjósklos stefnanda. Hann kvaðst vera bæklunarlæknir með handarskurðlækningar sem undirsérgrein, hafa setið í örorkunefnd til ársins 2002 og hefði hann tekið svokallaða CIME gráðu, sem er bandarísk gráða í matsfræðum. Hann kvaðst aldrei hafa starfað sem trúnaðarlæknir fyrir réttargæslustefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir málatilbúnað sinn aðallega á því að vegna þeirrar ríku ábyrgðar sem lögmenn beri gagnvart skjólstæðingum sínum, beri stefnda að bæta stefnanda það tjón sem hann hafi valdið með athöfnum sínum og aðgerðarleysi við rekstur dómsmáls stefnanda á hendur Hólmadrangi árið 2001. Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna vanrækslu stefnda þegar mál hans, sem höfðað var með stefnu 27. nóvember 2001, var fellt niður og ekki höfðað að nýju til að koma í veg fyrir fyrningu kröfunnar. Miklar líkur hafi verið fyrir frekari bótum til handa stefnanda á grundvelli endurupptöku máls hans á hendur Hólmadrangi hf. Stefnandi styður málatilbúnað sinn með vísan til sakarreglunnar og með hliðsjón af hinu stranga sakarmati sem af reglunni leiði. Stefnandi vísar í fyrsta lagi til þess að gera verði ríkari kröfur til stefnda vegna þeirrar sérfræðiábyrgðar sem hann beri sem starfandi lögmaður. Hin stranga sérfræðiábyrgð felist einmitt í því að hann sinni starfi sínu hlutlægt séð, þannig að það standist kröfur starfsgreinarinnar um fagleg og vönduð vinnubrögð. Þessu til stuðnings vísi stefnandi til 18. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, en þar sé kveðið á um að lögmönnum beri í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim er trúað fyrir og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðenda sinna. Augljóst sé að stefndi hafi brotið gegn tilgreindu ákvæði laga um lögmenn og aðgerðaleysi hans hafi valdið stefnanda tjóni. Stefnandi vísar jafnframt til siðareglna lögmanna til stuðnings framangreindri málsástæðu um að stefnda beri að bæta stefnanda það tjón sem hann hafi valdið honum með vanrækslu sinni. Samkvæmt siðareglum lögmanna og þeim meginreglum sem af þeim leiði, beri lögmenn ríka ábyrgð gagnvart skjólstæðingum sínum. Lögmanni beri að efla rétt og leggja sig fram um að gæta hagsmuna skjólstæðinga sinna. Augljóst sé að hagsmunir stefnanda hafi verið fyrir borð bornir. Sé ekki við annan en stefnda að sakast í þeim efnum. Á grundvelli framangreindra raka um hina ríku sérfræðiábyrgð sem á lögmanni hvíli, hafi stefnda borið að gæta hagsmuna stefnanda fyrir dómi og koma í veg fyrir að mál hans yrði fellt niður. Í stað þess að sinna þessum skyldum hafi stefndi sjálfur fellt mál stefnanda niður. Þá hafi stefnda borið, hvað sem öðru líði að teknu tilliti til þess að málið var fellt niður, að höfða mál á hendur Hólmadrangi hf. að nýju, innan þeirra tímamarka sem lög gera ráð fyrir til að rjúfa fyrningu kröfunnar. Stefnandi vísar í þeim efnum til 11. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Ljóst sé að krafa stefnanda á hendur Hólmadrangi hf. hafi verið fyrnd 24. mars 2003, en þá hafi verið liðnir sex mánuðir frá niðurfellingu málsins án þess að nýtt mál hafi verið höfðað til að koma í veg fyrir fyrninguna. Til stuðnings framangreindu vísar stefnandi til þess að málarekstur stefnda fyrir hans hönd gefi til kynna að stefndi hafi unnið áfram að málinu eftir niðurfellingu þess 24. september 2002. Megi í þeim efnum helst nefna matsbeiðni af hálfu stefnda til Björns Önundarsonar læknis frá 17. desember 2002. Með vísan til matsgerðar Björns, sem dagsett sé 16. febrúar 2003, hafi stefndi ritað hinu réttargæslustefnda félagi bréf, þar sem farið var fram á endurupptöku málsins. Hafi því erindi verið hafnað með bréfi til stefnda þann 24. mars 2003. Þá gefi önnur gögn jafnframt til kynna að stefndi hafi unnið að máli stefnanda eftir að krafa hans var fallin niður fyrir fyrningu. Beri þar helst að nefna beiðni stefnda til Bjarna Valtýssonar læknis um læknisvottorð til handa stefnanda, dags. 3. apríl 2003. Á grundvelli þessa sé ljóst að aðgerðir stefnda hafi gagngert verið gerðar í þeim tilgangi að halda uppi kröfu á hendur Hólmadrangi hf., enda þótt honum hafi mátt vera ljóst að krafa stefnanda væri fallin niður fyrir fyrningu. Stefndi hafi ekki tilkynnt stefnanda um að mál hans hefði verið fellt niður árið 2002. Beri stefndi sönnunarbyrði fyrir því að stefnandi hafi vitað af niðurfellingu málsins eða að stefndi hygðist fella það niður. Stefnandi byggi engu að síður á því, að þótt hann hefði vitað eða mátt vita að stefndi hygðist fella málið niður eða hefði fellt það niður, hafi honum borið sem lögmanni að höfða nýtt mál innan þess tíma sem lög nr. 14/1905 gera ráð fyrir til að koma í veg fyrir fyrningu kröfunnar. Sé það hluti hinnar ströngu sérfræðiábyrgðar sem á stefnda hafi hvílt, að haga málarekstri stefnanda með réttum hætti. Slíkt hafi stefndi ekki gert og beri hann því ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna fyrningar kröfu sinnar á hendur Hólmadrangi hf. Sé því ljóst að stefndi hafi ekki sinnt starfi sínu eins og vænta mátti af lögmanni. Aðgerðarleysi stefnda við að halda uppi kröfu á hendur Hólmadrangi hf. samræmist ekki þeim ríku kröfum sem gera verði til lögmanna og beri hann skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda þar sem hann hafi orðið fyrir tjóni af völdum stefnda. Til stuðnings kröfugerð sinni um viðurkenningu á bótarétti samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 byggir stefnandi á því að verulegar líkur séu fyrir því að hann hefði fengið dæmdar bætur að einhverju leyti úr hendi fyrrverandi vinnuveitanda síns, hefði kröfum hans verið haldið til haga. Stefnandi vísar í þeim efnum til þeirra matsgerða og læknisvottorða sem aflað hafi verið undir rekstri málsins, en af þessum gögnum leiði að tjón stefnanda vegna slyssins 1991 hafi verið mun meira en lagt var til grundvallar uppgjöri milli stefnanda og réttargæslustefnda á grundvelli dóms Hæstaréttar frá 16. september 1999. Framangreindu til stuðnings vísar stefnandi til eftirfarandi læknisvottorða og matsgerða: a) Í vottorði Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis frá 23. ágúst 2000, komi fram að telja verði ótvírætt að núverandi einkenni stefnanda í baki, þar með talið brjósklos, verði rakin til vinnuslyssins þann 28. nóvember 1991. b) Í álitsgerð Gunnars Jónssonar dr. med., bæklunarskurðlæknis, dags. 19. desember 2001, komi fram það mat hans að í ljósi þess að stefnandi hafði enga sögu um mjóbakseinkenni fyrir slysið, en hafi fengið við það langvarandi og stöðug einkenni frá mjóbaki, sem hafi síðan verið viðvarandi og á síðustu árum farið hratt vaxandi, verði að telja yfirgnæfandi líkur fyrir því að slysið og núverandi bakeinkenni stefnanda tengist. Telji Gunnar að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að endurtekin verkjaköst af ,,brjósklos typu“ og síðar brjósklos á LIV-LV svæði megi rekja til slyssins frá 1991. c) Í vottorði Jóseps Blöndal, yfirlæknis á St. Franciskusspítalanum, dags. 27. júní 2002 komi fram að stefnandi fái endurtekin bakverkjaköst. Við skoðun á stefnanda komist læknirinn að því að líklega hafi stefnandi fengið miðlægt brjósklos þegar slysið hafi átt sér stað, eða strax í kjölfar þess og séu öll einkenni hans í samræmi við það. d) Í matsgerð Björns Önundarsonar, læknis, frá 16. febrúar 2003 komi fram það álit læknisins að rekja megi brjósklos í baki stefnanda til slyssins þann 28. nóvember 1991 og að varanlegur miski hans sé 40%. e) Af læknisvottorðum Yngva Ólafssonar bæklunarskurðlæknis, dags. 3. ágúst 2004 og Gunnars Kr. Guðmundssonar læknis, dags. 11. janúar 2005, verði ráðið að heilsufar stefnanda hafi farið versnandi eftir að yfirmat þeirra, sem lagt var til grundvallar í dómi Hæstaréttar 16. september 1999, hafi legið fyrir. f) Í matsgerð bæklunarskurðlæknanna Brynjólfs Y. Jónssonar og Ríkarðs Sigfússonar frá 13. nóvember 2005, sem aflað var undir rekstri endurupptökumáls stefnanda, komi fram að núverandi einkenni stefnanda í baki, þar með talið brjósklos, yrðu að öllum líkindum rakin til þess vinnuslyss sem matsbeiðnin tók til, þ.e. slyssins um borð í Hólmadrangi 28. nóvember 1991, en ekki annarra slysa sem hann hefði orðið fyrir frá þeim tíma. Þá töldu matsmenn að heilsufar stefnanda hefði versnað frá þeirri matsgerð sem lögð var til grundvallar í dómi Hæstaréttar frá 16. september 1999. Loks komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að fjárhagsleg örorka stefnanda væri allt að 30% og að læknisfræðileg örorka hans væri 25% vegna afleiðinga umrædds vinnuslyss. Á grundvelli framangreindra læknisvottorða og matsgerða séu yfirgnæfandi líkur fyrir því að heimilt hefði verið að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur. Um endurupptöku bóta vegna slysa, sem átt hafi sér stað fyrir gildistöku skaðabótalaga, þar með talið slys stefnanda, gildi almenn sjónarmið fjármunaréttarins. Hafi þessi sjónarmið nú verið lögfest með 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé augljóst af fyrirliggjandi sérfræðigögnum að skilyrðum um endurupptöku hafi verið fullnægt í tilviki stefnanda. Jafn líklegt sé að stefnandi hefði átt rétt á frekari bótum vegna slyssins um borð í Hólmadrangi hf., þar sem læknisvottorð og matsgerðir leiði verulegar líkur að því að versnandi heilsufar stefnanda hafi verið ófyrirsjáanlegt á þeim tíma er bætur voru gerðar upp við hann. Þá sé versnandi heilsufar stefnanda með þeim hætti að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Til stuðnings framangreindu vísar stefnandi til þess að við mat á sönnun um tjón hafi almennt verið litið svo á í íslenskri dómaframkvæmd að tjónþola nægi að leiða líkur að því að athafnir eða athafnaleysi sérfræðings, þar með talið lögmanns, feli í sér saknæma háttsemi. Þá vísar stefnandi jafnframt til þess að sönnunarreglum í málum er varði sérfræðiábyrgð sé þannig háttað að þegar tjónþoli hafi sannað að sérfræðingurinn hafi viðhaft saknæma háttsemi og að líkur séu til þess að tjónið sé vegna hennar, sé sönnunarbyrði um afleiðingar snúið við. Um lagarök vísar stefnandi til sakarreglu íslensks skaðabótaréttar og meginreglna skaðabótaréttar, 18. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn og 11. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefnda er byggð á því að ekki hafi stofnast lögvarin krafa til handa stefnanda til viðbótarbóta vegna slyssins 28. nóvember 1991 og því ekki um að ræða neitt tjón sem stefndi verði gerður bótaábyrgur fyrir. Hvíli sönnunarbyrðin á stefnanda um að hann hafi orðið fyrir tjóni eða átt lögvarða bótakröfu, sem stefndi hafi glatað, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 7. október 2004, í máli nr. 139/2004. Sé ósannað að stofnast hafi nokkur krafa til bóta til handa stefnanda vegna slyssins 28. nóvember 1991 umfram þær bætur sem honum voru greiddar með bótauppgjörinu 20. september 1999. Því til stuðnings að ekki hafi stofnast lögvarin krafa til handa stefnanda til viðbótarbóta vegna slyssins 28. nóvember 1991 og því ekki um að ræða neitt tjón, sem stefndi geti verið bótaábyrgur fyrir, er bent á eftirfarandi: Í fyrsta lagi sé ósannað að skilyrðum til endurupptöku bótauppgjörsins 20. september 1999, sbr. 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi verið fullnægt meðan krafa út af slysinu var enn ófyrnd, en sönnur skortir fyrir því, að frá þeim tíma sem yfirmat var gert og bótauppgjör fór fram, hafi orðið veruleg ófyrirsjáanleg breyting til hins verra á heilsufarslegum afleiðingum slyssins. Sé því ósannað að stofnast hafi krafa til handa stefnanda til viðbótarbóta vegna slyssins. Sanni þau læknisvottorð og matsgerðir, sem stefnandi vísi til, ekki að veruleg og ófyrirsjáanleg breyting hafi orðið á heilsufari stefnanda til hins verra, frá því að yfirmat var gert og bótauppgjör fór fram. Sé sönnunargildi þessara vottorða og matsgerða harla lítið og verði ekki lagt til grundvallar dómi. Séu læknarnir Bogi og Jósep ekki hlutlausir álitsgefendur eða matsmenn um afleiðingar slyssins, heldur meðferðarlæknar sem stefnandi hafi leitað til. Verði og ekki séð að þeir hafi kynnt sér matsgerðir hinna dómkvöddu matsmanna um afleiðingar slyssins áður en þeir gáfu út vottorð sín. Þá sé álit Gunnars Þórs Jónssonar og matgerð Björns Önundarsonar ekki frekar en læknisvottorðin hlutlaus sönnunargögn, heldur sé um að ræða sérfræðiálit sem stefnandi hafi aflað einhliða og án þess að þeim sem krafðir voru bóta á grundvelli þeirra, væri gefinn nokkur kostur á að gæta réttar síns og koma að sjónarmiðum sínum. Sama eigi við um læknisvottorð Bjarna Valtýssonar. Þá segi ekki í gögnum þessum í hverju hið meinta ófyrirsjáanlega versnandi heilsufar stefnanda felist, eða hverju það nemi. Þá sé sá galli á mati Björns að hann meti varanlegan miska, þótt óskað hafi verið eftir mati á varanlegri örorku. Að framangreindu virtu skorti mikið á að gögn þessi veiti gilda sönnun um meinta ófyrirsjáanlega og verulega versnun á heilsufari stefnanda af völdum slyssins 28. nóvember 1991 eftir að bótauppgjörið á slysinu fór fram 1999. Matsgerð þeirra Brynjólfs Y. Jónssonar og Ríkarðs Sigfússonar sanni ekki heldur að veruleg og ófyrirsjáanleg versnun hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því að yfirmatið var gert og bótauppgjörið fór fram, sem rakin verði til slyssins 28. nóvember 1991. Fyrir það fyrsta sé meint ófyrirsjáanleg versnun ekki afmörkuð og metin sérstaklega í matsgerðinni. Sé þess ekki getið nákvæmlega í matinu hvaða heilsufarslega versnun hafi verið ófyrirsjáanleg, í hverju hún felist og hverju hún nemi sérstaklega. Þá telji matsmenn að samband geti verið milli slyssins 20. júní 1996 og versnunar á bakverkjum stefnanda, en meti ekki hverju það nemi. Þá séu niðurstöður matsins um varanlegan miska (20%) og varanlega örorku (25%) stefnanda annars vegar byggðar á forsendum sem ósannað er að séu til staðar í málinu og hins vegar á forsendum sem ekki eigi við í málinu. Sé miskinn samkvæmt matinu hæst metinn 20% ef brjósklos L4-L5 er talin bein afleiðing slyssins, en það sé ósannað. Þá telji matsmenn sanngjarnt að meta varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda 25% vegna þess að þeir telji fjárhagslega örorku stefnanda nema allt að 30%, en fjárhagsleg örorka sé annað en læknisfræðileg örorka og óviðkomandi mati á versnun heilsufars. Með mati á fjárhagslegri örorku byggi matsmennirnir á ákvæðum skaðabótalaga, en þau gildi ekki um slysið. Sé mat þeirra Brynjólfs og Ríkarðs því einnig óhæft sönnunargagn um meinta verulega og ófyrirsjáanlega versnun á heilsufari stefnanda, síðan bótauppgjörið 1999 fór fram. Stefndi kveður því að yfirmat þeirra Sigurðar Thorlacius, Yngva Ólafssonar og Gunnars Kr. Guðmundsonar frá 14. apríl 1998 standi óhaggað og sé það til stuðnings yfirmati að yfirmatsmennirnir Yngvi Ólafsson og Gunnar Kr. Guðmundsson hafi að beiðni stefnanda endurskoðað yfirmatið á árinu 2004. Hafi þeir af því tilefni framkvæmt nýja læknisskoðun á stefnanda, Yngvi í mars 2004, og Gunnar í október sama ár og hafi þeir farið yfir öll læknisfræðileg gögn, sem þá hafi legið fyrir, þar á meðal áðurgreind læknisvottorð og matsgerð Björns Önundarsonar. Hafi niðurstaða yfirmatsmanna að lokinni endurskoðun verið sú, að þeir stæðu við forsendur yfirmatsins, en ætla mætti í ljósi seinni tíma þróunar að varanlegar afleiðingar slyssins hafi verið ,,ívið vanmetnar“ í yfirmatinu, eins og þeir orði það, eða m.ö.o. að varanlegar afleiðingar slyssins hafi verið lítið eitt vanmetnar í ljósi seinni tíma þróunar. Þá hafi yfirmatsmenn ekki talið um að ræða neinar nýjar eða óvæntar afleiðingar af völdum slyssins. Sé það sammerkt öllum fyrirliggjandi læknagögnum að ekki verði ráðið af þeim að neinar nýjar eða ófyrirséðar afleiðingar af völdum slyssins hafi komið fram eftir að yfirmatsgerðin var gerð og bótauppgjör fór fram, heldur sé aðeins um að ræða versnun á fyrri einkennum sem yfirmatsmenn telji mjög litla, eins og áður segi. Sé þannig alls ósannað að ófyrirsjáanleg og veruleg versnun hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því að yfirmatið var gert og bótauppgjörið fór fram. Skilyrði til endurupptöku bótauppgjörsins hafi því aldrei verið fyrir hendi meðan krafa stefnanda hafi verið ófyrnd. Sé því ekki um það að ræða að stofnast hafi lögvarin krafa til handa stefnanda til viðbótarbóta vegna slyssins, sem stefnandi verði gerður bótaábyrgur fyrir. Þá bendir stefndi á að samkvæmt meginreglum samningaréttarins sé stefnandi bundinn við fyrirvaralaust bótauppgjör á slysinu og samkomulag um að leggja yfirmatið til grundvallar um varanlega örorku stefnanda af völdum slyssins. Hafi því heldur ekki getað stofnast krafa til viðbótarbóta honum til handa af þeim sökum, hvað sem öðru líði. Hafi legið fyrir, þegar yfirmat var gert og bótauppgjör fór fram að stefnandi hafi verið með brjósklos í baki og umdeilt væri hvort brjósklosið mætti rekja til slyssins. Að sama skapi hafi verið umdeilt hvort bakeinkenni stefnanda mætti rekja til brjósklossins. Þá hafi legið fyrir að bakeinkenni stefnanda höfðu ítrekað farið versnandi. Þrátt fyrir þetta hafi stefnandi og stefndi, undir rekstri málsins, sem dæmt var í Hæstarétti 16. september 1999 sem hæstaréttarmál nr. 25/1999, gert samkomulag um að leggja yfirmatsgerðina til grundvallar um læknisfræðilega örorku stefnanda af völdum slyssins. Stefnandi hafi ekki gert neinn fyrirvara við viðbótar uppgjörið eða í framhaldi af því, um frekari bætur vegna slyssins. Hafi þó einnig legið fyrir við uppgjörið að um var að ræða fullar bætur og lokauppgjör vegna slyssins af hálfu bótagreiðanda. Með því að samið var um hverjar afleiðingar slyssins skyldi leggja til grundvallar bótum og enginn fyrirvari gerður við bótauppgjörið þrátt fyrir að fullt tilefni hefði verið til þess, ef sækja átti frekari bætur síðar, hafi verið um bindandi og endanlegar lyktir málsins að ræða, þannig að ekki gat stofnast krafa til viðbótarbóta, sem stefndi gæti orðið ábyrgur fyrir, hvað sem öðru leið. Beri einnig að sýkna stefnda af þeim ástæðum. Loks krefjist stefndi, Hilmar, sýknu á þeim forsendum að hann hafi aðeins tekið að sér að rjúfa fyrningu á bótakröfu stefnanda og afla nýs mats um afleiðingar slyssins, en ekki að fylgja málinu frekar eftir. Hafi stefnandi vitað það. Hafi ekki verið í verkahring stefnda að höfða nýtt mál eftir að mál það sem stefndi höfðaði til fyrningarslita var fellt niður 24. september 2002. Varakrafa stefnda er á því byggð að dómur Hæstaréttar frá 16. september 1999 í hæstaréttarmálinu nr. 25/1999 sé bindandi fyrir stefnanda, en þar hafi stefnanda verið gert að bera sjálfur þriðjung tjóns síns vegna eigin sakar. Eigi stefnandi því ekki bótarétt á hendur stefnda, nema að tveimur þriðju hlutum, þótt fallist væri á bótaskyldu stefnda. Niðurstaða Stefnandi hefur í máli þessu krafist dóms um viðurkenningu á rétti sínum til bóta úr hendi stefnda vegna meints tjóns sem hann hafi orðið fyrir þegar stefndi, Hilmar, felldi niður dómsmál í Héraðsdómi Reykjavíkur 24. september 2002. Eins og fram er komið tók stefnandi við bótum vegna slyss þess sem mál þetta er sprottið af, 20. september 1999, úr hendi réttargæslustefnda, án fyrirvara. Í 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er að finna heimild til handa tjónþola til að fá tekna upp að nýju, ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur, ef ófyrirsjáanlegar breytingar hafa orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Með ákvæði þessu voru lögfestar reglur sem áður giltu og fólu í sér efnislega samsvarandi efnisleg skilyrði og kveðið er á um í 11. gr. skaðabótalaga. Á stefnanda hvílir sönnunarbyrði um að skilyrðum 11. gr. skaðabótalaganna sé fullnægt. Til stuðnings kröfum sínum hefur hann lagt fram vottorð Boga Jónssonar dr. med., þar sem fram kemur að ótvírætt verði að teljast að einkenni hans í baki verði rakin til vinnuslysins 28. nóvember 1991, álitsgerð Gunnars Jónssonar dr. med., þar sem fram kemur að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að slysið og núverandi bakeinkenni stefnanda tengist. Telji Gunnar að yfirgnæfandi líkur séu að því að endurtekin verkjaköst af ,,brjósklos-typu“ og síðar brjósklos á LIV-LV svæði megi rekja til slyssins. Að svipaðri niðurstöðu komst Jósep Blöndal, en vottorð hans liggur einnig frammi í réttinum. Þá hefur stefnandi lagt fram matsgerð Björns Önundarsonar læknis, þar sem læknirinn telur að rekja megi brjósklos í baki stefnanda til slyssins 28. nóvember 1991 og telur varanlegan miska hans 40%, og læknisvottorð Bjarna Valtýssonar, þar sem fram kemur að leiða megi líkur að því að stefnandi hafi hlotið brjósklos í tveimur neðstu hryggþófum við slysið. Öll framangreind gögn eru því marki brennd að þeirra er aflað einhliða, án þess að stefnda hafi gefist færi á að gera athugasemdir við þau eða koma að andmælum sínum. Sumir ofangreindra álitsgefenda voru auk þess læknar sem stefnandi hafði leitað til vegna einkenna sinna frá baki og höfðu því haft stefnanda til meðferðar og meðhöndlunar. Matsgerð Björns Önundarsonar er þeim annmarka háð að þar er metinn varanlegur miski, þótt óskað hafi verið eftir mati á varanlegri örorku. Rýrir allt ofangreint mjög sönnunargildi framantalinna gagna. Stefnandi hefur einnig lagt fram matsgerð læknanna Brynjólfs Y. Jónssonar og Ríkarðs Sigfússonar frá 13. nóvember 2005. Í matsgerð þeirra kemur fram að þeir telji hugsanlegt að samband geti verið milli slyss sem stefnandi lenti í árið 1996 og hugsanlegrar versnunar hans á bakverkjum frá yfirmati sem gert var árið 1998 og treystu matsmenn sér ,,ekki til að neita að byltan 1996 hafi haft einhver áhrif til versnunar einkenna frá mjóbaki“. Matsmennirnir töldu að heilsufar stefnanda hefði versnað frá yfirmati 14. apríl 1998, einkenni frá baki og verkir út í ganglimi hefðu aukist, en þeir mátu ekki sérstaklega hvaða heilsufarslega versnun stefnanda var ófyrirsjáanleg og hverju hún næmi, auk þess sem ekki var gerð grein fyrir hverju það breyti fyrir niðurstöður matsmanna að hugsanlegt sé að slysið sem stefnandi varð fyrir árið 1996 hafi haft áhrif á versnandi einkenni frá mjóbaki hjá stefnanda. Af niðurstöðum matsgerðarinnar verður og ráðið að ákveðnir óvissuþættir eru fyrir hendi að mati matsmanna, eins og orðalagið ,,ef brjósklos L4-L5 er talin bein afleiðing slyssins“ bendir skýrlega til. Veikja ofangreind atriði sönnunargildi matsgerðarinnar. Í málinu liggur frammi yfirmatsgerð sú er lögð var til grundvallar um varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda af völdum slyssins þegar bætur voru gerðar upp við hann eftir dóm Hæstaréttar árið 1999. Var niðurstaða yfirmatsmanna, læknanna Yngva Ólafssonar, Sigurðar Thorlacius, og Gunnars Kr. Guðmundssonar, sú að brjósklos stefnanda stafaði ekki af slysinu sem hann varð fyrir árið 1991. Mátu þeir varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda 12%. Töldu þeir jafnframt, eftir að hafa skoðað stefnanda aftur árið 2004, að þeir stæðu við forsendur matsins, en ætla mætti að varanlegar afleiðingar slyssins hafi verið ívið vanmetnar í yfirmati. Stefnandi aflaði matsgerðar læknanna Atla Þórs Ólasonar og Torfa Magnússonar undir rekstri máls þessa, sem og yfirmatsgerðar læknanna Magnúsar Páls Albertssonar, Stefáns Dalberg og Stefáns Más Stefánssonar lagaprófessors. Eru niðurstöður matsgerðar og yfirmatsgerðar á sömu lund. Þannig er álit matsmanna og yfirmatsmanna að engar ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því að læknarnir Sigurður Thorlacius, Yngvi Ólafsson og Gunnar Kr. Guðmundssonar mátu örorku stefnanda 14. apríl 1998. Þá mátu matsmenn og yfirmatsmenn varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda vegna þeirra áverka er hann hlaut í slysinu 28. nóvember 1991 15%. Auk þess var niðurstaða matsgerðar og yfirmatsgerðar sú að brjósklos stefnanda væri ekki afleiðing slyssins sem hann varð fyrir árið 1991. Þannig eru þær niðurstöður yfirmatsgerðar er lögð var til grundvallar bótum er bætur voru gerðar upp við stefnanda, að brjósklos stefnanda sé ekki afleiðing slyssins sem stefnandi varð fyrir árið 1991, í samræmi við niðurstöður matsgerðar og yfirmatsgerðar er aflað var undir rekstri máls þessa. Samræmi milli þessara matsgerða vegur þungt, þegar annars vegar er metið sönnunargildi yfirmatsgerðar í máli þessu og hins vegar sönnunargildi undirmatsgerðar þeirra Ríkarðs Sigfússonar og Brynjólfs Y. Jónssonar, en sú undirmatsgerð er að auki haldin þeim ágöllum sem að framan eru raktir. Sönnunargildi þeirra læknisvottorða og álita sem stefnandi hefur aflað einhliða verður með engu móti jafnað við sönnunargildi yfirmatsgerðar sem studd er þeim gögnum sem að framan eru rakin. Við munnlegan málflutning málsins hreyfði stefnandi þeirri málsástæðu að yfirmatsmaðurinn Magnús Páll væri vanhæfur til að gegna störfum matsmanns, vegna tengsla sinna við Ragnar Jónsson, lækni sem unnið hefði í þágu stefnda, en þeir rækju einnig læknastofur á sama stað, í Orkuhúsinu. Í 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að þann einan megi kveðja til að framkvæma mat sem er að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem á að meta og af 59. gr. laganna verður ráðið að afstaða vitnis til aðila máls sé meðal þeirra atriða sem skipt geta máli þegar dómari metur sönnunargildi vitnisburðar við úrlausn máls. Yfirmatsmaðurinn Magnús Páll hefur, samkvæmt framburði sínum fyrir dómi, aldrei verið trúnaðarlæknir réttargæslustefnda, hann hefur langa reynslu sem læknir á því sviði sem mat lýtur að og hefur mjög oft komið að gerð matsgerða og yfirmatsgerða í dómsmálum sem lúta að örorku. Jafnvel þótt hann og Ragnar Jónsson læknir, sem sinnt hefur ýmsum störfum í þágu stefnda, vinni undir sama þaki, reka þeir ekki saman læknastofur og er það mat dómsins að matsmaðurinn hafi engin þau tengsl við aðila málsins sem valdið geti vanhæfi hans sem yfirmatsmanns. Þegar litið er til framangreinds og þess að stefnandi hreyfði engum andmælum við dómkvaðningu hans og ekki hefur verið sýnt fram á að niðurstöður yfirmatsgerðar hafi verið reistar á röngum forsendum, verða niðurstöður yfirmatsgerðar sem stefnandi aflaði í málinu lagðar til grundvallar niðurstöðu í máli þessu. Eins og fram kemur í 11. gr. skaðabótalaga er skilyrði endurupptöku að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Dómurinn telur að leggja beri til grundvallar í máli þessu niðurstöðu undir- og yfirmatsgerðar sem aflað var undir rekstri máls þessa, en samhljóða niðurstöður matsgerðanna voru að engar ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu stefnanda frá mati sem gert var 14. apríl 1998 og lagt var til grundvallar bótauppgjöri til stefnanda. Samkvæmt yfirmatsgerð frá 14. apríl 1998 var varanleg læknisfræðileg örorka af völdum slyssins metin 12%, en samkvæmt yfirmatsgerð sem aflað var undir rekstri máls þessa var læknisfræðileg örorka metin 15%, en slík breyting á miskastigi, um 3%, getur ekki talist veruleg, svo að fullnægt sé skilyrðum um endurupptöku, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2003 í máli nr. 411/2002 og dóm Hæstaréttar 22 maí 2003 í máli 514/2002. Þau skilyrði endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola, þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærri en áður var talið, eru samkvæmt framangreindu ekki fyrir hendi í máli þessu. Þar sem lögvarin krafa stefnanda á hendur réttargæslustefnda hefur samkvæmt framangreindu ekki stofnast, er ekkert tjón fyrir hendi sem til álita kemur að gera stefnda bótaskyldan fyrir. Að auki verður ekki fram hjá því litið að stefnandi tók við fullnaðaruppgjöri bóta án fyrirvara, jafnvel þótt þá hefði þegar verið uppi ágreiningur um hvort brjósklos hans væri að rekja til slyssins og að hann teldi læknisfræðileg gögn geta gefið sér tilefni til að ætla að breytingar yrðu til hins verra í framtíðinni á heilsufari hans. Verður stefndi samkvæmt framangreindu sýknaður af kröfum stefnanda. Eins og atvikum er háttað í máli þessu, þykir rétt þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu, að hvor aðili ber sinn kostnað af málinu, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dóm þennan kveða upp Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari og bæklunarskurðlæknarnir Ágúst Kárason og Björn Sigurðsson. D ó m s o r ð: Stefndi, Hilmar Baldursson, er sýkn af kröfu stefnanda, Más Jónssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 334/2012
Milliliðalaus málsmeðferð Brot gegn valdstjórninni Ítrekun Refsiákvörðun
G var ákærður fyrir fíkniefnalagabrot og brot gegn valdstjórninni. Við þingfestingu málsins í héraði krafðist verjandi G þess að dómari málsins viki sæti vegna tengsla við tvö vitni í málinu. Áður en dómarinn vék sæti kannaði hann afstöðu G til sakarefna. Eftir að nýr dómari hafði tekið við málinu lagði verjandi G fram yfirlýsingu hans þar sem áréttuð var fyrri afstaða G og því lýst yfir að hann myndi ekkert eftir atvikum er vörðuðu brot hans gegn valdstjórninni. Fyrir Hæstarétti krafðist G aðallega ómerkingar héraðsdóms annars vegar þar sem hann hefði aldrei komið fyrir héraðsdómara þann, er dæmdi málið og hins vegar þar sem nauðsynlegt hefði verið að fjölskipa héraðsdóminn. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að G hefði átt þess allan kost að mæta til þinghalda, m.a. við aðalmeðferð málsins. Þar sem verjandi hans hefði verið við hana staddur og átt þess kost að beina spurningum til vitna hefði réttinda G verið nægilega gætt eins og á stóð. Auk þess hefði sönnunarfærsla um þá ákæruliði þar sem G neitaði sök farið fram fyrir þeim dómara er málið dæmdi. Var því ekki fallist á ómerkingu héraðsdóms af þeim sökum. Þá féllst Hæstiréttur ekki á það með G að tilefni hefði verið til fjölskipunar héraðsdóms. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu G sem og um upptöku á fíkniefnum og tveimur lömpum. Að teknu tilliti til 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. maí 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og um upptöku á fíkniefnum og tveimur lömpum verði staðfest, en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar, til vara að hann verði sýknaður af sakargiftum samkvæmt 1. til 4. tölulið ákæru og gerð „vægasta refsing“ fyrir brot samkvæmt 5. tölulið ákæru, en að því frágengnu að honum verði ekki gerð sérstök refsing vegna háttsemi sem lýst er í 1. til 4. tölulið ákærunnar. Að öllu þessu frágengnu krefst hann þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði bundin skilorði. I Kröfuna um ómerkingu héraðsdóms reisir ákærði annars vegar á því að hann hafi aldrei komið fyrir héraðsdómara þann, er dæmt hafi málið, og sá dómari því ekki getað ,,metið ákærða og staðreynt afstöðu hans til sakarefnis“. Hins vegar reisir ákærði þessa kröfu á því, að nauðsynlegt hafi verið að fjölskipa héraðsdóminn. Fyrrnefnda röksemdin er nánar á því reist að við þingfestingu málsins í héraðsdómi 10. október 2011 hafi skipaður verjandi ákærða gert kröfu um að dómari málsins, Sandra Baldvinsdóttir, viki sæti. Ástæðan hafi verið sú að eitt vitni í málinu sé ritari við Héraðsdóm Reykjaness og annað vitni hafi áður verið settur héraðsdómari við embættið. Í þingbók var jafnframt bókað vegna þessarar kröfu ákærða að verjandinn teldi alla dómara við embættið vanhæfa til meðferðar málsins. Ofangreindur héraðsdómari tók kröfuna ekki strax til úrskurðar heldur háði þing í málinu 20. október sama ár, en ákærði mætti ekki í þinghaldið. Þá var ákveðið að fresta málinu til 28. sama mánaðar og var það þá tekið fyrir að viðstöddum ákærða og verjanda hans. Bókað var að gerð hafi verið grein fyrir ákæru og að ákærði hafi neitað sökum, sem tilgreindar eru í 1. til 4. tölulið ákærunnar, en játað sök í 5. tölulið hennar. Var krafa ákærða um að dómarinn viki sæti vegna vanhæfis áréttuð og hún tekin til úrskurðar. Úrskurður var kveðinn upp 17. nóvember 2011 um að nefndur héraðsdómari viki sæti í málinu. Degi síðar kvað dómstjóri Héraðsdóms Reykjaness upp úrskurð um að allir dómarar við embættið vikju sæti í málinu. Dómstólaráð fól Sigurði Gísla Gíslasyni, dómara við Héraðsdóm Suðurlands, meðferð málsins samkvæmt 6. mgr. 15. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Hann tók málið fyrst fyrir 16. desember það ár og fór svo aðalmeðferð fram í því 20. febrúar og 12. mars 2012. Eins og áður greinir mætti ákærði ekki til dómþings eftir að nýr dómari hafði tekið við meðferð málsins en í þinghaldi síðastgreindan dag lagði verjandi hans fram yfirlýsingu 22. febrúar 2012 undirritaða af ákærða. Þar lýsti ákærði því yfir að hann myndi ekki mæta fyrir dóm til að gefa frekari skýrslu. Hann endurtók það sem bókað hafði verið eftir honum um afstöðu til sakarefna, er hann kom áður fyrir dóm, en vildi þó árétta að ástæða þess að hann neitaði sök væri sú að hann myndi ekki eftir atvikum. Þótt verjandi ákærða hafi krafist við þingfestingu málsins að dómari þess viki sæti við málsmeðferðina vegna tengsla við tvö væntanleg vitni í því, var rétt af hálfu dómarans að fjalla ekki um kröfuna fyrr en aflað hefði verið afstöðu ákærða til sakarefna. Afstaða hans réði því hvort málið yrði þegar tekið til dóms samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, eða því frestað og með það farið samkvæmt 165. og 166. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu kom ákærði fyrir dóm og tjáði sig um afstöðu til sakarefna. Eftir það vék dómarinn sæti og var öðrum dómara falin meðferð þess. Ákærði mætti ekki til að gefa skýrslu við aðalmeðferð málsins. Verjandi ákærða lagði, eins og áður greinir, fram skriflega yfirlýsingu ákærða þar sem áréttuð var fyrri afstaða, svo og því lýst yfir að hann myndi ekkert eftir atvikum. Sama afstaða kom fram í skýrslu hans hjá lögreglu 1. júní 2011. Af því má ljóst vera að ákærði taldi sig ekki geta greint að neinu leyti frá atvikum að því er varðar þá ákæruliði þar sem hann neitar sök og sönnunarfærsla fyrir dómi fór fram um. Liggur fyrir að sú sönnunarfærsla fór fram fyrir þeim dómara, sem málið dæmdi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var því ljóst að engin sakfelling yrði reist á framburði hans í málinu. Ekki liggur annað fyrir en að ákærði hafi átt þess allan kost að mæta við aðalmeðferð málsins, en hafi sjálfur kosið að gera það ekki. Skipaður verjandi hans mætti við aðalmeðferðina og átti þess kost að spyrja vitni og gæta hagsmuna ákærða að öðru leyti. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. og d. lið 3. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, á sakaður maður almennt rétt á að vera viðstaddur þinghöld í máli sínu og fá að spyrja eða láta spyrja vitni sem leidd eru gegn honum. Svo sem að framan greinir verður að leggja til grundvallar að ákærði hafi átt þess kost að mæta til þinghalda meðal annars við aðalmeðferð málsins. Þar sem verjandi ákærða var við hana staddur og átti þess kost að beina spurningum til vitna var réttinda ákærða nægjanlega gætt eins og á stóð. Samkvæmt þessu er ekki hald í þeirri röksemd ákærða að ómerkja beri héraðsdóm af þessari ástæðu. Rök sín fyrir því að fjölskipa hafi átt héraðsdóminn útlistar ákærði nánar svo að þar sem fyrir hafi legið að hann neitaði sök hafi verið ljóst að niðurstaða máls myndi ráðast af framburði hans og vitna. Í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að einn héraðsdómari skipi dóm í hverju máli nema svo standi á sem segir í 3. mgr. til 5. mgr. Í 4. mgr. er mælt fyrir um að ef ákærði neiti sök ,,og dómari telur sýnt að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi [geti] dómstjóri ákveðið að þrír héraðsdómarar skipi dóm í málinu.“ Tilvitnuð regla heimilar að hafa dóm fjölskipaðan við þær aðstæður, sem vísað er til. Slíkt er ekki skylt. Með hliðsjón af sakarefnum málsins var ekki tilefni til þess að tekin yrði ákvörðun um að þrír héraðsdómarar skipuðu dóm í málinu. Með vísan til framangreinds verður kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms hafnað. II Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi svo og framburði vitna. Fallist er á rökstuðning og niðurstöðu héraðsdóms um að sannað sé að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er þar sakfelldur fyrir. Ákærði er því sakfelldur fyrir að hafa í fjögur skipti 31. mars og 8. apríl 2011 gerst brotlegur við 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Meðal annars er hann sakfelldur fyrir að hóta lögreglumanni ofbeldi með því að sýna tilburði til að kasta stálstól í lögreglumanninn. Hótanir hans 8. apríl 2011 í garð fjölskyldu annars tveggja lögreglumanna, er önnuðust flutning hans frá dómhúsi í fangelsið að Litla-Hrauni, voru sérstaklega alvarlegar. Þær beindust að lögreglumanninum og fólu meðal annars í sér að ákærði ætlaði sér að finna börn hans og elta þau heim til hans og að hann myndi beita eiginkonu hans alvarlegu kynferðislegu ofbeldi. Með hliðsjón af sakaferli ákærða var full ástæða til að taka hótanir hans alvarlega. Með 1. gr. laga nr. 25/2007 voru gerðar breytingar á 106. gr. almennra hegningarlaga. Með þeim breytingum var refsirammi, þegar brot beindist að opinberum starfsmanni, sem hefur heimild til líkamlegrar valdbeitingar, hækkaður úr sex árum í átta. Þá var lögfest sérstakt ítrekunarákvæði sem nú er að finna í 3. mgr. 106. gr. Samkvæmt því má hækka refsingu um allt að helming ef hinn sakfelldi hefur áður sætt refsingu samkvæmt 106. gr. ,,eða honum hefur verið refsað fyrir brot sem tengt er að öðru leyti við vísvitandi ofbeldi“. Í athugasemdum frumvarps þess, er síðar varð að lögum nr. 25/2007, segir meðal annars að markmiðið með 1. gr. frumvarpsins sé að skerpa og auka þá refsivernd sem opinberum starfsmönnum, er hafa heimild til líkamlegrar valdbeitingar, sé veitt í refsilögum. Þessi hópur opinberra starfsmanna lendi mun oftar í þeirri aðstöðu að sæta ofbeldi eða hótun um ofbeldi en aðrir opinberir starfsmenn. Eins og áður greinir var full ástæða til að taka hótanir ákærða alvarlega. Í héraðsdómi er sakaferill hans rakinn að nokkru leyti og eins og þar kemur fram var hann dæmdur fyrir brot á 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga 5. maí 2009. Sá dómur var skilorðsbundinn og hefur því ekki ítrekunaráhrif, sbr. 61. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var á hinn bóginn dæmdur 14. mars 2007, meðal annars fyrir brot á 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, til átta mánaða fangelsisvistar, en þar af voru þrír mánuðir óskilorðsbundnir. Lauk ákærði afplánun þeirrar refsingar 28. ágúst 2008. Þessi dómur hefur ítrekunaráhrif við ákvörðun refsingar í máli þessu, sbr. 3. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Fallist er á með héraðsdómi að taka beri upp skilorðsdóma yfir ákærða frá 26. september 2008 og 5. maí 2009, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga og tiltaka refsingu í einu lagi eftir reglum 77. gr. sömu laga. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, þar með talið um að ákvæði 74. og 75. gr. almennra hegningarlaga geti ekki, eins og atvikum er háttað, leitt til mildunar á refsingu. Verður ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í 15 mánuði. Hinn áfrýjaði dómur verður staðfestur að öðru leyti. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Garðar Oddur Garðarsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 464.811 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 4. apríl 2012. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 10. ágúst 2011 á hendur ákærða, Garðari Oddi Garðarssyni, kt. [...], til heimilis að [...], [...], „fyrir brot gegn valdstjórninni og fíkniefnalagabrot framin á árinu 2011 svo sem hér greinir: Brot gegn valdstjórninni framin fimmtudaginn 31. mars í Héraðsdómi Reykjaness að Fjarðargötu 9 í Hafnarfirði, þar sem tekin var fyrir krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að ákærði sætti gæsluvarðhaldi í sjö daga. 1. Með því að hafa hótað A, aðstoðarsaksóknara, ofbeldi en ákærði benti á hana og sagði: „bíddu bara, eftir sjö daga þegar ég losna“, en orðin viðhafði ákærði eftir að dómari hafði, að kröfu A, úrskurðað ákærða í gæsluvarðhald. 2. Með því að hafa hótað lögreglumanninum B, sem þar var við skyldustörf, ofbeldi en ákærði tók upp stálstól, sveiflaði honum aftur fyrir sig og sýndi tilburði til þess að kasta honum í lögreglumanninn. 3. Með því að hafa nokkru síðar í bílageymslu Héraðsdóms reynt að hrækja á lögreglumanninn B. 4. Brot gegn valdstjórninni með því að hafa föstudaginn 8. apríl, í lögreglubifreið á leið í fangelsið að Litla-Hrauni, hótað lögreglumönnum C og D, sem þar voru við skyldustörf, lífláti auk þess að hóta að beita fjölskyldu lögreglumannsins C ofbeldi. Teljast þessi brot ákærða varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 25/2007 og sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga að því er varðar brot samkvæmt 3. ákærulið. 5. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 31. mars, á heimili sínu að [...] í [...], haft í vörslum sínum sex kannabisplöntur og 49,26 g af kannabislaufum, og að hafa um nokkurt skeið fram til þess dags ræktað greindar plöntur. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 4., 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Jafnframt er þess krafist að ofangreindar sex kannabisplöntur og 49,26 g af kannabislaufum verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Þá er einnig krafist upptöku á 2 lömpum sem hald var lagt á sbr. 7. mgr. 5. gr. sömu laga.“ Mál þetta var þingfest 10. október 2011. Kom ákærði ekki fyrir dóminn þá en vegna hans var mættur Stefán Karl Kristjánsson hdl. sem var skipaður verjandi ákærða að hans ósk. Ákærði kom fyrir dóminn 28. október 2011 og neitaði sök hvað varðar 1.-4. lið ákæru, en játaði sök skv. 5. lið ákæru. Með úrskurði 17. nóvember 2011 vék Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari sæti við meðferð málsins og með úrskurði Þorgeirs Inga Njálssonar dómstjóra þann 18. nóvember 2011 viku allir dómarar við Héraðsdóm Reykjaness sæti í málinu. Með bréfi Dómstólaráðs, dags. 21. nóvember 2011 var undirrituðum héraðsdómara falin meðferð málsins. Var málið tekið fyrir 16. desember 2011 og frestað til aðalmeðferðar sem hófst 20. febrúar 2012, en varð ekki lokið þá vegna fjarveru vitna auk þess að ekki hafði náðst í ákærða. Var málið dómtekið eftir að aðalmeðferð lauk 12. mars 2012, en þá var lögð fram yfirlýsing frá ákærða þar sem m.a. kom fram að hann hygðist ekki gefa frekari skýrslur fyrir dóminum. Af hálfu ákæruvalds eru gerðar þær kröfur sem að ofan greinir, en af hálfu ákærða er þess krafist að ákærði verði sýknaður af sakargiftum í 1.-4. lið ákæru en til vara að honum verði ekki gerð refsing fyrir þær sakargiftir, en þá er þess jafnframt krafist að ákærða verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa vegna ákæruliðar 5. Þá er krafist málsvarnarlauna skipaðs verjanda sem greiðist úr ríkissjóði að hluta eða öllu leyti.
Mál nr. 656/2012
Eignarréttur Fasteign Afréttur Þjóðlenda Gjafsókn
J, eigandi jarðarinnar Möðruvalla í Eyjafirði, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Möðruvallaafréttur væri þjóðlenda, að hluta til í afréttareign jarðarinnar. Var krafa hans á því reist að landsvæðið væri eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að ekki yrðu dregnar öruggar ályktanir um hvort Möðruvallaafréttur hefði verið numinn við landnám, en þó yrði að telja líklegt að nánar tilteknir dalir innan landsvæðisins hefðu verið numdir. Ekki lægi annað fyrir en að sá hluti Möðruvallaafréttar, sem gróinn hefði verið, hefði frá öndverðu verið nýttur til sumarbeitar fyrir búfé, en þess svæðis væri ævinlega getið sem afréttarlands í eldri gögnum um jörðina. Ekki væru haldbærar upplýsingar um fasta búsetu á svæðinu og örnefni á því veittu ekki aðrar vísbendingar en að um beitarafnot hefði verið að ræða og ef til vill grasatekju. Þá væri landið fjarri heimalandi Möðruvalla. Loks taldi Hæstiréttur að landamerkjabréf frá 1886 renndi ekki stoðum undir kröfu um að líta bæri á landsvæðið sem eignarland. Vísað var til þess að í dómaframkvæmd hefði því verið slegið föstu að það væri ekki á valdi eiganda jarðar að auka með landamerkjabréfi við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hefði verið. Gegn andmælum Í gæti landamerkjabréfið hvorki verið fullnægjandi heimild um beinan eignarrétt J til landsvæðisins né um afmörkun Möðruvallaafréttar til suðurs, en í því efni gekk landamerkjabréfið lengra en aðrar heimildir. Var Í því sýknað af kröfu J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. október 2012. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði upphaflega fyrir sitt leyti 14. nóvember 2012, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu og áfrýjaði hann öðru sinni 3. janúar 2013. Hann krefst þess að sá hluti hins umdeilda landsvæðis, sem Héraðsdómur Norðurlands eystra ákvað með dómi 24. júlí 2012 að skyldi vera þjóðlenda, skuli vera undirorpinn beinum eignarrétti gagnáfrýjanda með sama hætti og viðurkennt var um nyrsta hluta svæðisins í dóminum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómendur í málinu fóru á vettvang 4. september 2013. I Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi sem var öll Eyjafjarðarsýsla, öll Skagafjarðarsýsla og Austur-Húnavatnssýsla austan Blöndu, auk Hofsjökuls. Í desember 2007 ákvað nefndin að fyrst skyldi einungis tekinn til umfjöllunar syðri hluti svæðisins og er landsvæðið nefnt vestanvert Norðurland, syðri hluti (7 A). Þetta landsvæði afmarkast svo að norðurmörk þess fylgja norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá, Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðan Hörgá til ósa. Austurmörk miðast við Fnjóská frá ósum þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan. Þeim er svo fylgt til suðurs í Fjórðungakvísl. Suðurmörk fylgja suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls sem jafnframt eru norðurmörk svæða, sem þegar hefur verið fjallað um hjá óbyggðanefnd. Vesturmörk miðast við Blöndu frá norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps til upptaka í Blöndujökli í Hofsjökli. Kröfur íslenska ríkisins bárust óbyggðanefnd 14. mars 2008 og voru leiðréttar í apríl sama ár. Óbyggðanefnd gaf út og lét birta í Lögbirtingablaði tilkynningu og áskorun, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Fjölmargar kröfur bárust í framhaldi af því frá þeim er töldu til eignarréttinda eða annarra réttinda á landsvæðinu sem féll innan kröfusvæðis ríkisins. Að liðnum kröfulýsingarfresti gerði óbyggðanefnd yfirlit um lýstar kröfur á svæðinu og lét færa þær inn á uppdrátt. Var yfirlitið ásamt uppdrættinum kynnt í samræmi við fyrirmæli 12. gr. laga nr. 58/1998 og gefinn kostur á athugasemdum sem engar bárust. Óbyggðanefnd skipti kröfusvæði íslenska ríkisins niður í fimm mál og tók eitt þeirra, mál 1/2008, til Eyjafjarðarsveitar austan Eyjafjarðarár ásamt vestanverðum Bleiksmýrardal. Það mál tekur meðal annars til svæðis, sem nefnt er Möðruvallaafréttur. Gagnáfrýjandi telur til beins eignarréttar yfir því svæði en aðaláfrýjandi telur það þjóðlendu. Gagnáfrýjandi er þinglesinn eigandi jarðarinnar Möðruvalla í Eyjafjarðarsveit. Í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 var komist að þeirri niðurstöðu að Möðruvallaafréttur væri þjóðlenda en viðurkennt að nyrsti hluti svæðisins væri þjóðlenda í afréttareign Möðruvalla, sbr. 1. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 7. janúar 2010 og er óumdeilt að það hafi verið gert innan þess frests sem getur í 1. mgr. 19. gr. laganna. Í héraði gerði gagnáfrýjandi þá kröfu að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi. Er krafa hans á því reist að allt svæðið, eins og hann afmarkaði það fyrir héraðsdómi og síðar er lýst, sé eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998. Aðaláfrýjandi krafðist sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og unir þannig þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar að hluti Möðruvallaafréttar sé þjóðlenda í afréttareign gagnáfrýjanda. Í dómi héraðsdóms var niðurstaðan sú, að hluti þess svæðis, sem óbyggðanefnd hafði í úrskurði sínum talið þjóðlendu í afréttareign gagnáfrýjanda, væri háð beinum eignarrétti hans. Er afmörkun svæðisins lýst í dómsorði og að efni til í forsendum dómsins. Að öðru leyti var niðurstaða héraðsdóms í samræmi við niðurstöðu óbyggðanefndar að teknu tilliti til þess að við aðalmeðferð málsins í héraði féll gagnáfrýjandi frá kröfum vegna lands sunnan við línu sem dregin er beint í austur frá Laugafelli. II Landsvæðið Möðruvallaafréttur, sem deilt er um í máli þessu, afmarkast með línu sem dregin er að norðan frá punkti (1) sem er ármót Sölvadalsár og Sandár, með síðarnefndu ánni á móti eignarlandi Ánastaða í punkt (2), sem er upptök árinnar, en þaðan í línu á móti afréttarlandi Ánastaða í norðaustur og í punkt ,,uppi á fjalli“ sem er skammt sunnan Hrauna, frá þeim punkti suðaustur í línu á móti afréttarlandi Stóra Hamars I og II og Rifkelsstaða I og II í punkt (3), sem er á mörkum sveitarfélaganna Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar. Síðan er sveitarfélagamörkum, sem framan af eru nokkurn veginn á vatnaskilum Fnjóskár og Eyjafjarðarár, fylgt í suður þar til kemur að punkti við Bergvatnskvísl í Bleiksmýrardrögum en þaðan beint í vestur í Laugafell. Þaðan er línan dregin beint í norðaustur móti Hólaafrétti, síðar Þormóðsstaðadal og loks Núpufellsdal í punkt (7) sem er hornmark við suðausturhorn Núpufellsdals. Þaðan fer línan svo til norðurs á móti landi Núpufellsdals eftir háhrygg Tungnafjalls yfir punkt þar (8) og áfram að punkti (9), sem er við suðvesturhorn Æsustaðatungna, en þaðan liggur línan á móti Æsustaðatungum til austurs í punkt (10) í Sölvadalsá, sem er suðausturhorn Æsustaðatungna og fer línan svo til norðurs eftir Sölvadalsá í fyrrnefndan punkt (1) sem eru mót hennar og Sandár. Punktar er merktir á sama hátt og í korti óbyggðanefndar. Nyrðri hluti landsvæðisins, sá hluti sem óbyggðanefnd taldi vera þjóðlendu í afréttareign, afmarkast að sunnan af línu, sem dregin er frá sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar til norðvesturs þegar vatnaskil Fnjóskár og Eyjafjarðarár beygja til vesturs. Þaðan liggur línan í framangreindan punkt (7) á hornmarki við suðausturhorn Núpufellsdals og svo til norðurs eins og áður er lýst. III Í héraðsdómi er gerð nokkur grein fyrir landnámi í Eyjafirði. Svo sem þar kemur fram nam Helgi magri Eyjafjörð og skipti síðar löndum, einkum til ættingja sinna. Ingjaldi syni sínum gaf hann land út frá Arnarhvoli til Þverár hinnar ytri og setti Ingjaldur bú að Þverá. Helgi gaf Hrólfi syni sínum öll lönd fyrir austan Eyjafjarðará frá Arnarhvoli upp. Arnarhvoll mun nú nefnast Arnarhóll og vera skammt neðan bæjarins Fellshlíð. Hrólfur gerði bú að Gnúpufelli. Sonur hans, Hafliði inn örvi, mun fyrstur hafa sett bú að Möðruvöllum, sem er innan þess landsvæðis, sem faðir hans fékk að gjöf frá Helga magra. Af lýsingu Landnámu verða ekki dregnar öruggar ályktanir um hvort þrætusvæðið í málinu, Möðruvallaafréttur, hafi verið numið eða ekki. Að teknu tilliti til þeirra staðhátta að dalbotnar Sandárdals, Hraunárdals og Sölvadals eru á láglendi ekki fjarri svæði, sem örugglega var numið, og þess að gróður hefur við landnám verið víðfeðmari og gróskumeiri en nú er, má draga þá ályktun að líklegt sé að dalirnir, sem áður greinir, hafi verið numdir. Í héraðsdómi er einnig gerð grein fyrir ýmsum sögulegum heimildum þar sem jarðarinnar Möðruvalla er getið, en það mun fyrst hafa verið gert í máldaga Auðuns biskups rauða Þorbergssonar frá 1318. Segir þar um Möðruvelli að jörðin eigi þriðjung í heimalandi og svo mikið í skógum sem þurfi til húsaumbóta. Þótt jarðarinnar sé getið í ýmiss konar skjölum, þar sem meðal annars kemur fram að Möðruvellir eigi jarðirnar Guðrúnarstaði og Björk, en síðarnefnda jörðin er utarlega í Sölvadal, er það fyrst í byrjun 18. aldar, sem fram kemur í skjölum að jörðinni fylgi réttindi til þrætusvæðisins í þessu máli. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1712 segir meðal annars svo um Möðruvelli: ,,Afrjettarland á staðurinn framm úr Sölvadal, sem heitir Sölvadalstúngur, og brúkast af öllum ábúendum Möðruvalla eigna til uppreksturs fyrir lömb og geldfje, og so eru þángað stundum látnir hestar á sumur.“ Í jarðabókinni eru einnig tilgreindar nokkrar jarðir, sem teljast til Möðruvalla og getið Sveinshúsa, Fjósakots, Kálfagerðis, Helgastaða og Sofíugerðis. Þá er þess að geta að í jarðabókinni kemur einnig fram að Möðruvallakirkja sé eigandi jarðanna Guðrúnarstaða og Bjarkar, auk þess sem í lýsingu í bókinni á jörðinni Ánastöðum segir meðal annars svo: ,,Agnuastader kallast fornt eyðiból fyrir framan þessrar jarðar land ... Þetta eyðiból liggur undir Möðruvelli í Eyjafirði og hefur nú í eyði legið undir 60 ár, og atla menn að það væri þar fyrir skamma stund bygt“. Agnúastaðir munu samkvæmt þessu hafa legið næst fyrir norðan Sandá og því að þrætusvæðinu þar sem nú er eignarland Ánastaða. Af ýmsum lögfestum frá 18. öld og vitnisburði umboðsmanns eigna Möðruvalla má sjá, að ágreiningur hefur verið um Agnúastaði og ,,túngurnar fyrir vestan ána í Sölvadal.“ Gerði eigandi Ánastaða tilkall til þessa lands. Í lögfestu fyrir Möðruvelli 9. maí 1755 er getið um afrétt jarðarinnar þannig: ,,Jtemlögfeste eg Nefndrar Jardar af Riett, sem ad fornu og Niju henne filgt hefur, Nefnelega frá Sandá framm ad Hrauná, Sölvadal millumm þeirra, fyrer austann Sölvadalz á, Jtem Sandárdal allann fyrer vestannframm, ásammt Hraunárdal allann bádumm meigenn, og frá Hrauná framm í dalz drag, beggia vegna, heim i þann gamla gard sem tilsiest hefur, hiá so kölludumHrafnabiörgumm, og kalladar Eru Hraunár Túngur.“ Í fimm lögfestum frá árunum 1760, 1763, 1770, 1777 og 1780 er afréttarlands jarðarinnar getið með áþekkum hætti. Af gögnum málsins má sjá að eigandi Möðruvalla keypti Ánastaði ásamt eyðijörðinni Agnúastöðum ,,með öllum eignum og ítökum“ 20. júní 1786. Þá er þess getið í jarðamötum 1804 og 1849 um Möðruvelli að jörðin eigi afrétt, sem í síðara tilvikinu er nefndur Sölvadalstungur. Gert var landamerkjabréf fyrir Möðruvelli 28. apríl 1886, sem þinglýst var tveimur árum síðar. Í því er með ítarlegum hætti lýst merkjum heimalands jarðarinnar og óskiptu landi hennar með öðrum tilgreindum jörðum þar nærri. Í landamerkjabréfinu segir einnig svo: ,,Afrjettarland á jörðin frá Sandá, allan Sölvadal að austan og Sandárdal að vestanverðu og Hraunárdal allan báðu megin og þaðan suður á fjall, að svo nefndu ,,Laugafelli“ ... Einnig hafa hinar fornu hjáleigur jarðarinnar brúkað afrjettarland hennar handa geldpeningi sínum á sumrum borgunarlaust.“ Ekki hefur þýðingu að geta síðari heimilda um Möðruvelli og Möðruvallaafrétt að því frátöldu að í máli því sem um er fjallað í dómi Hæstaréttar 20. apríl 1969, sem birtur er á síðu 510 í dómasafni réttarins það ár, var meðal annars deilt um hluta þess landsvæðis, sem gagnáfrýjandi telur til Möðruvallaafréttar og telur til eignarréttar yfir. Af dóminum má meðal annars draga þá ályktun að ekki hafi verið talið sannað, að sá málsaðili sem leiddi rétt sinn frá eiganda Möðruvalla, hefði ,,fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu.“ Síðar í dóminum sagði um yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styddust við önnur gögn, að þær nægðu ekki til að dæma öðrum hvorum aðilanna eignarrétt ,,til öræfalandsvæðis þessa.“ IV Þess var áður getið að líkur hafi verið til þess að dalirnir Sandárdalur, Hraunárdalur og Sölvadalur hafi verið numdir við landnám. Ekki er upplýst hvenær Möðruvallaafréttur komst undir Möðruvelli. Af gögnum um jörðina, sem getið hefur verið og staðháttum liggur ekki annað fyrir en að sá hluti Möðruvallaafréttar, sem gróinn hefur verið, hafi frá öndverðu verið nýttur til sumarbeitar fyrir búfé. Er þessa hluta svæðisins, sem getið er í framangreindum lögfestum og jarðamötum, ævinlega getið sem afréttarlands. Hið sama er gert í landamerkjabréfi fyrir jörðina. Þótt það ráði ekki úrslitum um eignarréttarlega stöðu lands að það sé nefnt afréttur í landamerkjabréfi veitir það engu að síður vísbendingu um hvernig svæðið hefur verið nýtt. Eins og fyrr greinir eru ekki upplýsingar um annað en að sá hluti svæðisins sem gróinn hefur verið hafi verið nýttur til sumarbeitar fyrir búfé. Engar haldbærar upplýsingar eru um að nokkru sinni hafi verið föst búseta á svæðinu. Örnefni á þrætusvæðinu, sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi, veita ekki aðrar vísbendingar en að um beitarafnot hafi verið að ræða og ef til vill grasatekja. Þá er landið fjarri heimalandi Möðruvalla, en um 12 kílómetrar í beinni loftlínu eru frá Möðruvallabænum að norðurmörkum þrætusvæðisins. Þótt tekið sé tillit til þess að undir Möðruvelli og kirkjuna á staðnum hafi, að minnsta kosti um tíma, legið jarðir eða hjáleigur í utanverðum Sölvadal, meðal annars hjáleigan Agnúastaðir í þeim hluta lands Ánastaða sem liggur að norðurmörkum þrætusvæðisins, breytir það ekki þeirri staðreynd að fjarlægð þrætusvæðisins frá heimalandi Möðruvalla bendir ásamt öðru, sem rakið hefur verið, eindregið til þess að um afréttarnot hafi verið að ræða. Verður einnig talið að landið hafi verið numið í því skyni. Þegar upp úr botnum dalanna þriggja er komið tekur við mikil víðátta, sem gróðurlaus er nú að mestu. Við þær aðstæður, sem lýst hefur verið, verður að gera kröfu til þess að gagnáfrýjandi færi sönnur á atvik, sem leiða eigi til þess að landið hafi verið numið til eignar og sé undirorpið beinum eignarrétti. Eins og atvikum er háttað verður ekki talið að landamerkjabréfið frá 1886, sem gagnáfrýjandi reisir einkum kröfu sína á, renni nokkrum stoðum undir kröfu um að líta beri á landsvæðið sem eignarland. Hefur í dómaframkvæmd í þjóðlendumálum verið slegið föstu að það sé ekki á valdi eiganda jarðar að auka með landamerkjabréfi við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hafi verið. Gegn andmælum aðaláfrýjanda getur landamerkjabréf Möðruvalla því hvorki verið fullnægjandi heimild um beinan eignarrétt gagnáfrýjanda til þrætusvæðisins né um afmörkun Möðruvallaafréttar til suðurs, en í því efni gengur landamerkjabréfið lengra en aðrar heimildir. Þá verður með framangreindum rökum talið að gagnáfrýjandi hafi ekki getað unnið frekari rétt til þrætusvæðisins á grundvelli hefðar en viðurkennt var með úrskurði óbyggðanefndar. Samkvæmt framansögðu hefur gagnáfrýjandi ekki sannað að Möðruvallaafréttur sé í heild eða hluta undirorpinn beinum eignarrétti hans. Verður kröfu hans í málinu því hafnað og hrundið þeirri niðurstöðu héraðsdóms að nyrsti hluti Möðruvallaafréttar sé eignarland. Aðaláfrýjandi verður því sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Samkvæmt því stendur sú niðurstaða óbyggðanefndar að Möðruvallaafréttur sé þjóðlenda, en sá hluti svæðisins sem liggur norðan beinnar línu, sem dregin er í norðvestur frá sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar þar sem vatnaskil Eyjafjarðarár og Fnjóskár taka að beygja í vestur og í punkt (7) sem er hornmark við suðausturhorn lands Núpufellsdals, sé þjóðlenda í afréttareign gagnáfrýjanda, sbr. 1. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda verður staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Jósefs Guðbjarts Kristjánssonar. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 750.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 24. júlí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 1. júní sl., hefur Jósef Guðbjartur Kristjánsson, kt. [...], Möðruvöllum, Eyjafjarðarsveit, höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu þingfestri 14. janúar 2010. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru: Að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðnefndar frá 19. júní 2009 í máli nr. 1/2008, þess efnis að Möðruvallaafréttur sé þjóðlenda, sbr. eftirtalin úrskurðarorð: „Landsvæði það sem hér að framan er lýst, þ.e. Möðruvallaafréttur, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Úr ármótum Sölvadalsár og Sandár er farið með Sandá til upptaka. Þaðan er farið til austurs með kröfulínu gagnaðila íslenska ríkisins vegna Möðruvallaafréttar í sveitarfélagamörk milli Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar. Síðan er sveitarfélagamörkum, sem liggja nokkurn veginn á vatnaskilum milli Eyjafjarðarár og Fnjóskár, fylgt til suðurs þar til vatnaskilin fara að beygja til vesturs en frá þeim punkti er farið til norðvesturs milli Núpufellsdals og Sölvadals þar til komið er að hornmarki við kröfusvæði gagnaðila íslenska ríkisins vegna Æsustaðatungna á Tungnafjalli. Frá þeim punkti er kröfulínu gagnaðila íslenska ríkisins vegna Möðruvallaafréttar og Æsustaðatungna fylgt til austurs í Sölvadalsá og síðan Sölvadalsá í upphafspunkt á ármótum hennar og Sandár. Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Möðruvalla, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Sá hluti kröfusvæðis eigenda Möðruvalla sem liggur sunnan Möðruvallaafréttar, svo sem hann er afmarkaður hér að framan, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Í kafla 6.3 er komist að þeirri niðurstöðu að landsvæði sunnan afréttar á Bleiksmýrardal, vestan Fnjóskár, en innan kröfusvæðis Þingeyjarsveitar, sé þjóðlenda. Að sömu niðurstöðu er einnig komist í kafla 6.11 um landsvæði sunnan Hólaafréttar og Jórunnarstaðatungna en innan kröfusvæðis eigenda Hóla og Jórunnarstaða. Þjóðlenda sunnan fyrrnefndra afrétta afmarkast í heild sinni svo og er eins lýst í köflum 6.3 og 6.11: Sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar gagnvart Akrahreppi er fylgt til suðurs úr syðsta hluta Urðarvatna að drögum nyrðri upptakakvíslar Geldingsár. Þaðan er farið beina línu í suður í fyrrnefnd sveitarfélagamörk sunnan við Laugafell í Hnjúkakvísl. Sveitarfélagamörkum er áfram fylgt suður í 1008 m hæðarpunkt í fjallinu Klakki. Þá er sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar fylgt til suðausturs gagnvart Árnes- og Rangárvallasýslum og síðan áfram til norðvesturs gagnvart Þingeyjarsveit þar til Fnjóská sker umrædd sveitarfélagamörk. Fnjóská er fylgt í punkt skammt sunnan við Einstökutorfu gegnt 930 m hæðarpunkti í vestri. Þá er farið í fyrrnefndan hæðarpunkt til vesturs og síðan beina stefnu í norður í punkt þar sem vatnaskil Eyjafjarðarár og Fnjóskár fara að beygja til vesturs á sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar. Þaðan er farið til norðvesturs í skurðpunkt við línu sem dregin er milli 916 m hæðarpunkts og 974 m hæðarpunkts. Síðastnefndri línu er þá fylgt til suðvesturs í 975 m hæðarpunkt upp af Eyjafjarðardal. Þaðan er síðan farið til norðvesturs í fyrstnefndan punkt í syðsta hluta Urðarvatna.“ Af hálfu stefnanda er gerð sú dómkrafa að viðurkenndur verði beinn eignarréttur stefnanda að Möðruvallaafrétti samkvæmt þinglýstum eignarheimildum. Við munnlegan málflutning var um afmörkun landsvæðisins til suðurs gerð sú breyting af hálfu stefnanda, miðað við kröfugerð hans fyrir óbyggðanefnd, að eignarland Möðruvalla til suðurs næði að Laugafelli, en þaðan í stefnu þvert til austurs að sýslumörkum Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslu, miðað við Bergvatnskvísl í Bleiksmýrardal. Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar að skaðlausu, samkvæmt málskostnaðarreikningi, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 1. febrúar 2010. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara krefst hann þess að aðilar beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi er þinglýstur eigandi jarðarinnar Möðruvalla í Eyjafjarðarsveit. I. 1. Tildrög þessa máls eru þau, að með bréfi, dagsettu 29. mars 2007, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra, f.h. íslenska ríkisins, þá ákvörðun sína að taka til meðferðar tiltekin landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, eins og þau eru nefnd í bréfinu, sbr. 8. gr., 1. mgr. 10. gr. og 11. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignalanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist kröfusvæðið nánar af Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu og Austur-Húnavatnssýslu, austan Blöndu, auk Hofsjökuls. Var þetta landsvæði auðkennt sem svæði nr. 7 hjá óbyggðanefnd. Á síðari stigum meðferðar hjá óbyggðanefnd var afráðið að skipta landsvæðinu í tvennt og þá þannig að fjallað yrði sérstaklega um syðri hlutann. Var það svæði nefnt „vestanvert Norðurland, syðri hluti (7A).“ Svæðið var afmarkað þannig: Norðurmörk fylgja norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar sem hún fellur í Hörgá og Hörgá til ósa. Austurmörk miðast við Fnjóská frá ósum þar til hún sker sveitarfélagsmörk Eyjafjarðarsveitar að austan. Þeim mörkum er fylgt til suðurs í Fjórðungskvísl. Suðurmörk fylgja suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls, þar sem jafnframt eru norðurmörk svæða 1 og 3 hjá óbyggðanefnd. Vesturmörk miðast við Blöndu, frá norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps til upptaka í Blöndujökli í Hofsjökli. Kröfulýsingar fjármálaráðherra, fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði, þ.e. á sunnanverðu Mið-Norðurlandi, svæði 7A, bárust óbyggðanefnd 14. mars 2008. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. mars 2008, en einnig 30. júní 2008, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Jafnframt var lýstu kröfusvæði íslenska ríkisins skipt í fimm mál, þ.e. 1-5/2008. Mál nr. 1/2008 er takmarkað við Eyjafjarðarsveit austan Eyjafjarðarár, ásamt vestanverðum Bleiksmýrardal. Var það mál fyrst tekið fyrir 25. ágúst, en síðan 31. ágúst og 1. september 2008, og var þá vettvangur skoðaður, en jafnframt lögð fram greinargerð af hálfu íslenska ríkisins og fleiri gögn. Málið var einnig tekið fyrir 16. september, 13. október og 10. nóvember sama ár, en aðalmeðferð fór fram 25. nóvember 2008 með skýrslutökum og munnlegum málflutningi. Málsmeðferðin var endurupptekin 5. júní 2009 og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar að nýju. Hinn 19. júní 2009 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, Möðruvallaafréttur, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en þó þannig að hluti þess væri í afréttareign Möðruvalla, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, líkt og hér að framan var lýst. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu. Stefnandi undi ekki niðurstöðu óbyggðanefndar og leitast hann við með málssókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefst ógildingar á úrskurðinum, líkt og fram kemur í stefnu og endanlegri kröfugerð hans. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. laga nr. 58, 1998 til þess að bera úrskurð óbyggðanefndar undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang hinn 6. september 2010. „Um várit gekk Helgi upp á Sólarfjöll;(Hámundarstaðafjall) þá sá hann, at svartara var miklu at sjá inn til fjarðarins, er þeir kölluðu Eyjafjörð af eyjum þeim, er þar lágu úti fyrir. Eptir þat bar Helgi á skip sitt allt þat, er hann átti, en Hámundr bjó eptir. Helgi lendi þá við Galtarhamar; (Festarklettur í Kaupangssveit) þar skaut hann á land svínum tveimr, ok hét gölturinn Sölvi. Þau funduskþremr vetrum síðar í Sölvadal; váru þá saman sjau tigir svína. Helgi kannaði um sumarit herað allt og nam allan Eyjafjörð milli Sigluness og Reynisness (Gjögurtá) ok gerði eld mikinn við hvern vatsós ok helgaði sér svá allt herað. Hann sat þann vetr at Bíldsá, en um várit færði Helgi bú sitt í Kristsnes.“ Lýsing Hauksbókar um landnám Helga magra hljóðar svo: „Þann vetr bjó Helgi at Bíldsá, en um sumarit kannaði hann herað allt ok nam Eyjafjörð allan millim Sigluness ok Reynisness ok gerði eld mikinn við hvern vatsós við sjó ok helgaði sér svá allan fjörðinn nesa millim. Einum vetri síðar (færði Helgi bú sitt) í Kristnes.“ Samkvæmt Landnámu skipti Helgi magri landi milli ættingja sinna. Syni sínum Ingjaldi gaf hann land upp frá Þverá hinni ytri fyrir austan Eyjafjarðará til Arnarhvols. Ingjaldur bjó að Þverá hinni efri. Bróðir Ingjalds, Hrólfur, fékk einnig landsvæði frá föður þeirra. Var um að ræða lönd austan Eyjafjarðarár upp frá Arnarhvoli. Bú Hrólfs var að Gnúpufelli. Á nágrannajörðinni Möðruvöllum bjó fyrstur Hafliði inn örvi, en hann seldi í elli sinni jörðina Eyjólfi Valgarðssyni. Synir hans voru Guðmundur ríki á Möðruvöllum og Einar Þveræingur á Munkaþverá. Samkvæmt Landnámu nam Þórir snepill Fnjóskadal allan, en meðal afdala hans er Bleiksmýrardalur. 4. Það landsvæði sem hér er til umfjöllunar, Möðruvallaafréttur, er í austurhluta Eyjafjarðar, að hluta til í Sölvadal, en enn fremur á landsvæðinu þar til suðurs. Til austurs nær landsvæðið m.a. að mörkum Bleiksmýrardals í Suður-Þingeyjarsýslu, en til vesturs liggur það m.a. að Núpufellsdal/Þormóðsdal og eru mörkin um Tungnafjall. Í Árbók Þingeyinga VIII fjallar Jóhann Skaptason sýslumaður m.a. um mörk Þingeyjarsýslu og Eyjafjarðarsýslu og segir: „Frá miðri heiði eru sýslumörkin suður eftir háheiðinni (Vaðlaheiði) og síðan eftir háfjallshryggnum milli Fnjóskadals og Bleiksmýrardals að austan og Eyjafjarðardala að vestan, svo sem vötnum hallar á báða bóga, og síðan áfram eftir vatnaskilum suður um Nyrðri- og Syðri-Háöldu suðvestur í Klakk í norðvestanverðum Hofsjökli. Álít ég, að þessi lína eigi að liggja vestan ár þeirrar, sem rennur til suðurs og síðan austur til Bleiksmýrardals vestan sunnanverðs dalsins“. Jón Sigurðsson, fræðimaður frá Ystafelli í Kinn, segir í ritinu Lýsing Þingeyjarsýslu I að mörk nefndra sýslna fari austur háhrygg Vaðlaheiðar og um vatnaskil milli Fnjóskár og Eyjafjarðarár til öræfa. Í Lýsingu Eyjafjarðar I eftir Steindór Steindórsson náttúrufræðing, sem gefin var út árið 1949, segir m.a. um vestur- og suðurmörk Eyjafjarðarsýslu: „Suður frá Öxnadalsheiði liggja mörkin eftir háfjallinu milli Austurdals og Nýjabæjarafréttar í Skagafirði og Eyjafjarðardals. Kann ég þar ekki að rekja örnefni, sem þau séu við tengd, enda mun fátt um þau, ef nokkur eru. Liggja sýsluskilin hlykkjótt þar, engu að síður en norðar í fjallgarðinum. Þegar dregur inn fyrir byggðir, eru engar ákveðnar merkjalínur til, og mun gamalt sölubréf Nýjabæjar í Austurdal frá 1464 vera hin eina heimild þar um, en þar segir svo: að Nýibær eigi land „að Tinná og svo langt á fjöll sem vötn draga“ Verður það varla skilið öðruvísi en svo, að vatnaskil ráði merkjum allt inn til jökla. Þó munu Urðarvötn ætíð vera talin til Eyjafjarðar, en samt segja kunnugir, að afrennsli þeirra sé til vesturs. Svo mun almennt talið nú, að öræfasvæðið inn af Eyjafirði sé almenningur frá Geldingsá, er fellur í Jökulsá austari og inn að Hofsjökli og suður á Sprengisand og austur undir drög Fnjóskár. En síðan tekið var að smala land þetta, sem ekki mun hafa verið fyrr en seint á síðastliðinni öld, hefir smalamennska einkum fallið í skaut Eyfirðinga, allt suður undir Fjórðungskvísl, þar sem mörk eru talin milli Norðlendinga- og Sunnlendingafjórðungs. Eftir þessu verður því ekki hægt að ákveða sýsluskil að sunnanverðu, en eftir því sem annars staðar hagar til, ættu þau að liggja á vatnaskilum þar sem vötn byrja að falla til Eyjafjarðar.“ Um hið umþrætta landsvæði, Möðruvallaafrétt, og staðhætti þar, segir nánar í úrskurði óbyggðanefndar: „Landsvæði það sem hér um ræðir er að mestu á hásléttu og hefur leguna norður-suður. Nyrðri hluti svæðisins liggur á milli Bleiksmýrardals að austan og Eyjafjarðardals að vestan. Teygir svæðið sig suður fyrir Laugafell og suður Sprengisand að austanverðum Hofsjökli. Nyrst liggja þrír dalir til suðurs og suðausturs inn til landsins; Sandárdalur nyrstur, þá Hraunárdalur og loks Sölvadalur syðstur. Ofan dalanna tekur við víðfeðmt, hallalítið, öldótt og gróðursnautt land í um og yfir 1000 m hæð. Vestan til rís Laugafell (879 m) en suður og suðaustur frá því liggja stórvaxnari öldur og meiri um sig og kallast þær Háöldur (767–854 m). Sunnan Háalda er sendin og hallalítil auðn. Frá mótum Hraunárdals og Sölvadals suður í Fjórðungskvísl eru rúmlega 60 km, mælt í beinni loftlínu.“ 5. Í framlögðum gögnum, ekki síst þeim er stafa frá Þjóðskjalasafni Íslands, en til þeirra er m.a. vísað í úrskurði óbyggðanefndar, eru að nokkru raktar heimildir um Möðruvelli í Eyjafirði og umþrættan afrétt. Segir frá því í gögnunum að jarðarinnar sé getið í ýmsum Íslendingasögum, m.a. vegna jarðaskipta Þórðar Hallssonar riddara, en einnig í tengslum við umsvif Guðmundar ríka. Þá segir í máldagabók Auðuns biskups rauða Þorbergssonar frá 1318 um Möðruvelli: „...hun a þridiung j heima landi. J skogum so mykid sem þarf til husa vmbota“. Heimildir um Möðruvallajörðina eru ítarlegri og fleiri eftir því sem fram líður. Segir m.a. frá því í heimildum að þann 6. september 1697 hafi á héraðsþingi að Hrafnagili verið upplesið kaupbréf fyrir Möðruvöllum, sem og gjörningsbréf fyrir 42 hundruðum. Einnig segir frá því að þann 21. september 1705 hafi á héraðsþingi að Saurbæ verið upplesið umboðsbréf fyrir jörðina, sem og fyrir tengdum jörðum og landsvæðum. Segir þar: „Upplesed umbodsbref Jone Stefanssijne fijrer 30 h(undruðum) og 8 h(undruðum) i Jordene Modruvollum og 15 h(undrudum) i heimalande Skridu, Jtem þrem hundrudum i Kalfagierde, somuleidis yfer Agnuastadalande og Eingiunum fyrer vestann ána i Solvadal, ... “ Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712, sem vísað er til í úrskurði óbyggðanefndar, segir um Möðruvelli að jörðin sé kirkjustaður, „anecteraður með Grund“, en enn fremur að hún sé mjög verðmæt, og sé að fornu metin á „tvenn tíutíu hundruð með öllum heimalöndum, sem undir hana liggja“, en til 80 hundraða er Jarðabókin var rituð. Þá segir í sömu heimild: ,,Afrjettarland á staðurinn framm úr Sölvadal, sem heitir Sölvadalstúngur, og brúkast af öllum ábúendum Möðruvalla eigna til uppreksturs fyrir lömb og geldfje, og so eru þángað stundum látnir hestar á sumur. “ Fram kemur að Möðruvöllum tilheyri auk þeirra jarða sem áður eru taldar: „hjáleigurnar Sveinshus, Fiosakot (Hríshóll), Kalfagerde , Helgastader og eyðihjáleigan Sofiugerde.“ Um jörðina Ánastaði segir í Jarðabókinni að jörðin Agnúastaðir sé fornt eyðiból í landi jarðarinnar, en liggi undir Möðruvelli: „... og hefur nú í eyði legið undir 60 ár, og atla menn að það væri þar fyrir skamma stund bygt, þó eru hjer litlar girðíngar í kríng ... Ekki má hjer aftur byggja fyrir heyskaparleysi. Landið brúkar til beitar ánastaða ábúandi og geldur þar fyrir x álnir í landaurum til umboðsmanns heimajarðarinnar.“ Í gögnum Þjóðskjalasafns, sem vísað er til í úrskurði óbyggðanefndar, segir frá því að þann 3. júlí 1725 hafi á manntalsþingi að Saurbæ í Eyjafirði verið upplesin lögfesta fyrir eign séra Ólafs Stefánssonar á Möðruvöllum, til ystu ummerkja, á móti öðrum. Hið sama var gert á manntalsþingi 1739, en þar var kveðið á um að ítök jarðarinnar taki til Agnúastaða og tungnanna fyrir vestan, fram á Sölvadal. Þess er og getið að í vitnisburði hjá sýslumanni hið sama ár hafi umboðsmaður jarðarinnar, Þorsteinn Ketilsson, vakið athygli á því að hann hafi í sextán ár byggt Ánastaðamönnum Agnúastaði og tungurnar fyrir vestan ána í Sölvadal. Hafi hann tekið við umboðinu 1723, og ætlað að um væri að ræða afréttarland Möðruvalla, en hafi hins vegar ekki skjöl undir höndum sem styðji það. Magnús Björnsson geri hins vegar tilkall til þessa lands, án þess þó að leggja fram gögn í málinu. Á meðan svo sé og engin gögn séu lögð fram muni hann ekki sleppa hendinni af landinu fyrir hönd Möðruvalla, en þar um vísar hann til fyrrgreindrar lögfestu. Í framhaldi af þessu lögfesti Þorsteinn Möðruvelli þann 30. apríl 1739, en þar segir m.a: „Løgfeste jeg Þorsteirn pr. Ketilsson, her i dag á Saurbæjar þijnge, þad allt I Mødruvøllum, sem Sr Olafe Stephanssyne med riettu tilheijrer, i þeirre jørd móts ved adra Eigendur. Nefnelega 1° 38 h(undruð) i siálfre heima Jørdunne hvar i ad reiknast vikuverked sem sudur og vestur frá Bænum liggur. 2° 15 h(undruð) i heimalandenuSkridu. 3° þriú hundrud i Kaalfagerde. 4° adurnefda Agnúastade, og Túngurnar fyrer vestann ána í Sølvadal og øll itøk Mødruvalla, sem Sr Olafe vidkoma, efter rettre tiltølu. Jtem løgfeste eg Mødruvalla kyrkiu Jarder bádar Gudrúnarstade, og Biørk, Løgfeste eg allra þessara jarda hundrada hús, Tún og Eingiar, hollt og haga, og allar landsnytiar, sem þar med eiga rettilega ad fylgia, til ummmerkia þeirra, er adrer menn eige i móte Proprietario, bæde ad ordfullu og løgmále riettu.“ Í síðari lögfestum, m.a. frá miðri 18. öldinni, er réttinda Möðruvalla ítrekað getið. Segir þannig í lögfestu frá 1743: „Logfeste eg so mikid urEingenu sem tala rennur til uppa 8 h(undruð) partinn Nordur tunsins. Logfeste eg fasta Eign Kyrkiunnar ad Modruvollum, ad somiklum parte sem Erfingium velnefndz Sal: Profastsinz tilkemur. logfeste og agnua [ofan línu] anastada og tungulanded a Solvadal fyrer ollum ólöglegum yfergange. Logfeste eg ad ordfullu og logmæle rettu, fyrirbyd eg hverium mannehedan af i ad vinna edur sier adnjta, nema mitt sie lof edur leife til.“ Þá segir í lögfestu Möðruvallajarðarinnar, sem lesin var upp á manntalsþingi í Saurbæ 26. maí 1755: „Lögfeste eg hennar Tún og Einge, efter fornummskiftumm, sömuleidis allann úthaga, Eign Rietta, og itök i annara Jardalöndumm, Efter sem ad Riettre tiltölu Reiknast má, i Efterskrifud landamerke, ad utannverdu frá Sandgile Riettlijnis úr fialle, til Eyafiardar áar, Enn ad Sunnann i þann gamla gard sem liggur frá Núpárgile i fiall upp, fijrer sunnann Hlijfá i logne ur Núpár gilz gliúfre til Eyafiardar ár [innskot frá spássíu], adhier frá Skilldum þeim pörtumm i Nefndu landi, sem hiáleigunummMödruvallna tilheira Efter Riettre Tiltölu, og adrer Eigendur ad Eru, Jtem lögfeste eg Nefndrar Jardar af Riett, sem ad fornu og Niju henne filgt hefur, Nefnelega frá Sandá framm ad Hrauná, Sölvadal millumm þeirra, fyrer austann Sölvadz á, Jtem Sandárdal allann fyrer vestannframm, ásammt Hraunárdal allann bádumm meigenn, og frá Hrauná framm i dalz drag, beggia vegna, heim i þann gamla gard sem tilsiest hefur, hiá so kölludumHrafnabiörgumm, og kalladar Eru Hraunár Túngur.“ Þann 23. maí 1861 var á manntalsþingi að Saurbæ í Eyjafirði lesin upp lögfesta, með hverri sá partur af Sölvadalsafrétt, er tilheyrir Möðruvöllum og Ánastöðum, er friðlýstur. Í jarðamati frá 1804 segir um Möðruvelli, að jörðinni tilheyri afréttur sem 10 jarðir noti yfir sumartímann, án endurgjalds. Þess er getið að þetta sé ólíkt venju þar sem tíðkist að greitt sé fyrir slíkan aðgang með einu lambi frá hverri jörð. Þá segir í jarðamati frá 1849 að Möðruvellir eigi afrétt sem einu nafni kallast Sölvadalstungur. Landamerkjabréf fyrir Möðruvelli var útbúið 28. apríl 1886. Bréfinu var þinglýst 24. maí 1888. Er þar heildarmerkjum jarðarinnar lýst svo: „Að austan eða neðan við Helgastaðaland milli Möðruvalla og Helgastaða: Ur vörðu syðst og efst við svo nefndan „Ytristekkjarhól“ eptir merkjum sem eru beint í vörðu á mýri neðan við áður nefndan hól og þaðan í vörðu sem þar er norður undan í svonefndum Kvíslárbakka. A milli Möðruvalla og Kálfagerðis að vestan við Kálfagerðisland, eða að neðan frá vörðu utan og ofarlega á svo nefndum „Syðristekkjarhól, beint strik í vörðu, sem er syðst og efst við áðurnefndan syðri Stekkjarhól, og frá honum eptir merkjum beint strik í vörðu, sem er syðst og efst við svo nefndan Krosshríshól, – sem er skammt fyrir utan og neðan Möðruvallatún, – og frá henni beint strik yfir hól, sem er næst fyrir sunnan Kálfagerðislækjargil í svo nefndan „neðrihnjúk“ í fjallinu; en fyrir ofan melana, sem eru næst fyrir ofan bæina er óskipt beitiland milli Möðruvalla og Kalfagerðis. Að sunnan milli Möðruvalla og Fjósakots eru merki beint strik frá vallargarðinum fyrir ofan götuna yfir melhól sunnan við svonefndan „Hólshúsalaut“ syðst í svo nefndan, Hrúthól. Þar fyrir ofan er hið óskipta beitiland Möðruvalla, Kálfagerðis, Helgastaða, Fjósakots og Skriðu. En frá vallargarðinum ofan við götuna, eptir austari eða efri traðargarðinum, suður í vöðru upp undan svo nefndum „Sundpolli“ og frá henni beint strik í grjótvörðu í svonefndum „Sundpollsmel“ og frá henni beint strik suður í garðlag á bakka Nupáreyra, ofan undan Fjósakoti og þaðan suður eyrarnar fast við bakkan á Núpáreyrum, suður í miðjan Núpárgilskjapt, og þaðan eru merkin í milli Möðruvalla og Núpufells í hinn gamla árfarveg rjettlynis að Eyjafjarðará yzt á móts við svo nefndan „Keppsteig“, eða sem nú er nefndur Sauðhúshvammur, sem verður bein stefna í Gerðagil í Hvassafellsfjall (utanvert við Saurbæarvöll). Að vestan verðu er Eyjafjarðará landamerki. Landamerki milli Möðruvalla og Skriðu á svonefndum „Steingrímsmó“ að norðan eða utan frá Núpáreyrum í garðlag utan við stóran stein í holtinu ofan við móim, og frá honum beint strik suður í stein, sem stendur suður í hallinum í sama holti, og frá honum eru merki á milli Möðruvalla og Stekkjarflata ofanvið Núpáreyrina. Að austan eru merkin eptir háfjallinu. Afrjettarland á jörðin frá Sandá, allan Sölvadal að austan og Sandárdal að vestanverðu og Hraunárdal allan báðu megin og þaðan suður á fjall, að svo nefndu „Laugafelli“. Fjósakot hefir óátalið brúkað sambeit í Núpárhólmum eptir fornri hundraðatölu jarðanna Möðruvalla og Fjósakots, að svo miklu leyti, sem þeir ekki hafa verið brúkaðir til slægna frá Möðruvöllum. Einnig hafa hinar fornu hjáleigur jarðarinnar brúkað afrjettarland hennar handa geldpeningi sínum á sumrum borgunarlaust.“ Marselía Kristjánsdóttir, eigandi Möðruvalla, ritaði undir landamerkjabréfið. Það var samþykkt af Davíð Kristjánssyni, í umboði Kálfagerðiseiganda, Flóvents Sigfússonar, Jóni Jónssyni, eignar- og umráðamanni Æsustaða, Þ. Thorlacius, í umboði Stekkjarflataeiganda, Árna Jónssyni, eiganda og umráðamanni Helgastaða og Skriðu, Benedikt Jóhannessyni, í umboði Fjósakotseiganda, Ólafi Þorsteinssyni, eiganda hálfra Ánastaða, og Sigfúsi E. Thorlacius, eiganda að Núpufelli. Í fasteignamati 1916-1918 um Möðruvelli er vísað til landamerkjalýsingar jarðarinnar, en sérstaklega er tekið fram að jörðinni fylgi upprekstrarlöndin Sölvadalur, Hraunárdalur og Hraunártungur. Bent er á að jarðeigandinn hafi ekki tekjur af upprekstrarlöndunum þar sem hinar fornu hjáleigur og kirkjujarðir jarðarinnar hafi þar frían upprekstur. Í sýslufundargjörð frá árinu 1894 er greint frá „skrá yfir afrétti og fjárréttir“ Fram-Eyjafjarðar. Er þar m.a. getið um afrétti á Melrakkadal, Munkaþverártungum frá Þverá fram til jökuls ásamt Þverárdal sunnan árinnar, á Mjaðmárdal, á Sandárdal frá heimasta flóa svo og á Sölvadal og Hraunárdal, í Hraunártungum og Æsustaðatungum, en einnig á Núpufellsdal og Þormóðsstaðadal frá Langhólum, í Tjarnadal frá Glerá og í Hóladal. Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til þess að í gögnum vegna hæstaréttarmáls nr. 128/1967 (Nýjabæjarafrétt), sem lyktaði með dómi 26. apríl 1969, sé að finna samþykkt um fjárleitir á öræfunum millum Skjálfandafljóts að austan og Jökulsár eystri í Skagafirði að vestan, og að hún hafi verið samþykkt af sýslunefnd og sýslumanni Eyjafjarðarsýslu í mars 1912. Þar stendur: „Ummerki leitarsvæðisins eru: Að austan Skjálfandafljót, að sunnan Tungnafellsjökull, Jökuldalur og sandarnir sunnan við þær hagateygjur, er liggja að Jökuldal (Fjórðungskvísl), og þaðan í Arnarfellsjökul. Að vestan Hofsjökull og Jökulsá hin eystri í Skagafirði. Að norðan Fossá og suðvesturmörk afréttanna, suður af Eyjafjarðar og Þingeyjarsýslum, austur að Skjálfandafljóti. Leitarsvæði þetta skiptist í tvær leitir. Jökuldalsleit austan til og Laugafellsleit vestan til. Takmörk milli leita þessara eru: Háöldurnar vestan við Kiðagilsdrög og suður fyrir botn þeirra, síðan suður háöldurnar austan við Bergsstaðakvísl (Þjórsárkvísl), og þaðan vestan Þjórsárkvíslar í Arnarfell.“ Segir að fjárleitarsamþykktin hafi gilt til fimm ára, og að notendur heimaafréttar Öngulstaðahrepps, Saurbæjarhrepps og sýslusjóðir Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslna hafi verið skyldir til að taka þátt í kostnaði við Laugafellsleit. Í sveitarlýsingu Saurbæjarhrepps í ritinu Byggðum Eyjafjarðar frá 1973 er vikið að staðháttum og afréttarsvæðum hreppsins, en einnig að fyrrnefndum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 128/1967. Segir þar m.a.: „Víðáttumikið hálendissvæði liggur suður af Eyjafjarðardölum, gróðurlítið, en kjarngott. Gekk þar nokkuð af fé úr Saurbæjarhreppi á sumrum, einkum úr Hólasókn. En síðan um fjárskipti 1950 hefur varla villzt þangað kind. Saurbæjarhreppur taldi sig eiga land þetta samkvæmt fornri hefð og sá lengi um leitir þar einn saman. Síðar tókust samningar við Skagfirðinga um að leita þetta að hálfu, eða nánar tiltekið árið 1920. Upprekstarfélag Saurbæjarhrepps hóf þarna gróðurtilraunir fyrir nokkrum árum. En er Skagfirðingum varð ljóst, að Eyfirðingar töldu sig eiga landið, gerðu þeir kröfu til þess líka. Spunnust af þessu landsfræg málaferli, sem lyktaði á þann veg, að land þetta á sig sjálft, þar eð hvorugum aðilanum var dæmdur eignarrétturinn. Afréttir Saurbæjarhrepps eru því aðeins í óbyggðum dölum, hvergi um langleiðir að ræða, og víðast er réttað samdægurs. Beztu afréttirnar eru, þar sem jarðir hafa farið í eyði við afréttarmörkin, svo sem í Sölvadal og Djúpadal.“ Stjórnarráð Íslands sendi öllum sýslumönnum landsins bréf 29. desember 1919, en þar var þeim tilkynnt að vegna þingsályktunar um rétt ríkisins til vatnsorku í „almenningum“ frá 27. september s.á. bæri þeim að skila skýrslu við fyrsta tækifæri um svæði í sýslum þeirra sem teldust vera „almenningar“ og um „afréttarlönd“ sem ekki sannanlega hefðu tilheyrt eða tilheyri nokkru lögbýli. Í svarbréfi Júlíusar Havsteen, sýslumanns í Eyjafjarðarsýslu, dagsettu 27. september 1920, segir m.a. að hann hafi aflað umsagna hreppstjóra og borið svör þeirra saman við landamerkjabók sýslunnar. Verður ráðið að til grundvallar svarbréfi sýslumanns hafi m.a. verið bréf Benedikts Einarssonar, hreppstjóra Saurbæjarhrepps, sem dagsett er 8. mars 1920, en þar segir m.a.: „[...] allir afrjettirhjer í hreppi eru einstakra manna eign, en almenningar eru hjer engir ... Um öræfin fram af Eyjafirði er það að segja, að í landamerkjabrjefi jarðarinnar Möðruvalla stendur, að sú jörð eigi land fram öræfin, alt fram að „Laugarfelli“, en óvíst er hvort greinileg merki eru til umhverfis landeign þessa. – Ekki er mjer kunnugt um, að aðrar jarðir hjer í hreppi tileinki sjer land þar suður frá.“ Fyrir liggur að vegna fyrirspurnar félagsmálaráðuneytisins þann 20. febrúar 1989 til sveitarstjórna, m.a. um fjallskil, afrétti og eignarrétt á slíkum svæðum, svaraði hreppsnefnd Saurbæjarhrepps með bréfi þann 8. janúar 1990, en þar segir m.a.: „[...] Hér eru engin afréttarlönd önnur en fjallshlíðarnar ofan við girt heimalönd og dalskorur sem ganga inn í hálendið út frá byggðum dölum. Öll þessi afréttarlönd eru í einkaeigu og er annað ekki til. [...]“ Í Sýslu- og sóknarlýsingum Eyjafjarðarsýslu frá 1972 segir að afréttir í Möðruvallasókn séu Sölvadalurinn fram frá Ánastöðum og Þormóðsstaðadalur fram frá Þormóðsstöðum. Auk þeirra séu Núpufellsdalur og Æsustaðatungur sem tilheyri bæjum þeim sem heita sömu nöfnum. Þá liggur fyrir bréf sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu, dagsett 1. ágúst 1979, en tilefni ritunar þess virðist hafa verið fyrirspurn um afréttarlönd í sýslunni. Í bréfinu segir um afréttarlönd í Saurbæjarhreppi: „Afréttir í Sölvadal: 1. Bjarkarland að merkjagirðingu milli Stekkjarflata og eyðibýlisins Bjarkar. Heyrir undir Möðruvelli. 2. Finnastaðaland með Illagilsdal að norðan. Eigendur: Ábúendur allra jarða í Möðruvallaplássi, ásamt eigendum Akurs-Rútsstaða í Öngulstaðahreppi. 3. Kerhólsland með Illagilsdal að sunnan. Að hálfu eigendur Eyvindarst. í Sölvadal, og að hálfu eigendur Rútsstaða –Akurs í Öngulstaðahr. 4. Ánastaðaland með Sandárdal að norðan. Eigendur: Jón Kristjánsson Fellshlíð, Grétar Rósantsson Kálfagerði, Hreinn Kristjánson Hríshóli. 5. Sandárdalur að sunnan Hraunárdalur og Hraunártungur að Hrafnabjörgum vestan Sölvadalsár. Heyrir undir Möðruvelli. 6. Æsustaðatungur frá Hrafnabjörgum að Kollhól. Heyrir undir Æsustaði. 7. Gnúpufellsdalur: Frá Kollhól við Sölvadalsá, yfir hálsinn að Þormóðsstaðaá og sá dalur austanverður til botns. 8. Þormóðsstaðadalur: Dalurinn vestan ár frá botni að Langhól sunnan við Þormóðsstaðasel. Heyrir undir Þormóðsstaði.“ 6. Í úrskurði óbyggðanefndar, niðurstöðukafla, er að nokkru vísað til framangreindra gagna, að því er varðar sögu, afmörkun, ráðstöfun að eignarrétti og nýtingu á hinu umþrætta afréttarsvæði Möðruvalla í Fram-Eyjafirði. Um afrétt jarðarinnar er á það bent að landsvæðisins sé fyrst sérstaklega getið í heimildum frá 18. öld. Þá er til þess vísað að jörðin Möðruvellir liggi utan við ágreiningssvæði málsins, aðskilin frá afréttinum af öðrum jörðum og landsvæðum. Bent er á að í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 28. apríl 1886 sé annars vegar lýst merkjum „heimalandsins“ og hins vegar merkjum „afrjettarlands“. Staðhæft er að engar heimildir séu um að byggð hafi verið á Möðruvallaafrétti og jafnframt að landið hefur haft stöðu afréttar samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram að gildistöku þjóðlendulaga. Að þessu sögðu fjallar óbyggðanefnd um það álitaefni hvort í því hafa falist bein eða óbein eignarréttindi til landsvæðisins, þ.e. hvort þar sé eignarland eða þjóðlenda samkvæmt skilgreiningum í 1. gr. þjóðlendulaga. Til grundvallar að úrlausn álitaefnisins fjallar óbyggðanefnd m.a. um það hvernig merkjum Möðruvallaafréttar sé lýst í landamerkjabréfi jarðarinnar, en einnig er vikið að merkjum aðliggjandi landsvæða og þá með hliðsjón af því hvernig Möðruvallaafrétti er lýst í rituðum heimildum, þ. á m. í jarðamötum, áðurröktum lögfestum Möðruvalla frá 18. og 19. öld og í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712. Í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar er á það bent að þau landsvæði sem liggja að afréttarsvæðinu til norðurs séu óumdeilt eignarland Ánastaða, en einnig kröfusvæði Ánastaða, Stóra-Hamars og Rifkelsstaða. Vísað er til þess að um þrjú síðastnefndu svæðin hafi verið gerð sátt við meðferð málsins hjá óbyggðanefnd og séu þau samkvæmt henni þjóðlenda í afréttareign eigenda nefndra jarða. Þá segir að til austurs liggi kröfusvæði vegna Bleiksmýrardals, vestan Fnjóskár, og Afréttarland í Þingeyjarsveit, sbr. mál nefndarinnar nr. 3/2007, en til suðurs liggi Gnúpverja- Holtamannaafréttur, sbr. mál nefndarinnar nr. 3/2003 og 1/2003. Þá liggi til vesturs kröfusvæði vegna Nýjabæjarafréttar, sbr. mál nefndarinnar nr. 4/2008, svo og kröfusvæði vegna Hólaafréttar, Þormóðsstaðasels, Núpufells og Æsustaðatungna. Í úrskurði óbyggðanefndar er áréttað að samkvæmt landamerkjabréfi Möðruvalla frá 1886 sé merkjum „afrjettarlands“ lýst þannig: „Afrjettarland á jörðin frá Sandá, allan Sölvadal að austan og Sandárdal að vestanverðu og Hraunárdal allan báðu megin og þaðan suður á fjall, að svo nefndu „Laugafelli““. Bent er á að landamerkjabréfið hafi verið áritað um samþykki vegna Æsustaða, Ánastaða og Núpufells. Vísað er til þess að elstu heimildina um afrétt Möðruvalla sé að finna í Jarðabók Árna og Páls frá 1712, þar sem segi að jörðin eigi „afrjettarland [...] framm úr Sölvadal, sem heitir Sölvadalstúngur, og brúkast af öllum ábúendum Möðruvalla ...“ Í þessu samhengi er í úrskurðinum vikið sérstaklega að efni áðurrakinna lögfestna frá 1739, 1743 og 1755, en einnig sambærilegra heimilda frá árunum 1770, 1777 og 1780. Af öllum þessum gögnum og heimildum eru eftirfarandi ályktanir dregnar í niðurstöðukafla úrskurðarins: „Samkvæmt landamerkjabréfi Ánastaða, sem þinglýst var 24. maí 1887, eru merki til vesturs gagnvart Möðruvallaafrétti einnig miðuð við Sandá „frá upptökum hennar og þar til hún rennur í Núpá.“ Bréfið er ekki áritað vegna Möðruvalla. Ánastaðir eru ekki á ágreiningssvæði í máli þessu á því svæði sem liggur norðan Sandár en krafan vegna jarðarinnar nær nokkru austar og liggur þar innan ágreiningssvæðis. Um það svæði var gerð sátt milli aðila við aðalmeðferð málsins og er afréttareign eigenda Ánastaða. Gagnaðilar íslenska ríkisins (þ.e. stefnandi) hafa dregið kröfulínu vegna Möðruvalla áfram til austurs úr upptökum Sandár og í punkt 5 sem þeir nefna „upp á fjall“ og þaðan til suðausturs í sveitarfélagamörk. Þau kröfusvæði sem liggja að þessum norðurmörkum landsvæðisins eru vegna Ánastaða annars vegar, svo sem að framan greinir, og Stóra-Hamars og Rifkelsstaða hins vegar. Samkvæmt landamerkjabréfum þessara jarða, sem eru frá árunum 1883, 1886 og 1887, ná merki þeirra ekki að fyrrnefndri kröfulínu en um þessi aðliggjandi landsvæði var gerð sátt milli aðila málsins um að þar væri þjóðlenda í afréttareign eigenda jarðanna. Af lýsingum í landamerkjabréfi Möðruvalla sem og eldri lýsingum af svæðinu má ráða að norðurmörk svæðisins hafi ekki náð svo langt til austurs sem gagnaðilar (stefnandi )hafa afmarkað það og hafa engar haldbærar skýringar verið færðar fram fyrir þessari afmörkun. Austur- og suðurmörk kröfusvæðisins fylgja sveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar úr punkti 3 og áfram suður og loks vestur í punkt 4 sem liggur í fjallinu Klakki við austanverðan Hofsjökul. Af landamerkjabréfi Möðruvalla má ráða að afréttarlandið hafi náð austast „Hraunárdal allan báðu megin“. Um suðurmerkin segir: „... og þaðan suður á fjall, að svo nefndu „Laugafelli““. Umrætt Laugafell liggur norðaustan við Hofsjökul en kröfulína vegna afréttarins nær talsvert lengra til suðurs og austurs heldur en Laugafell. Engar af eldri heimildum um afréttinn lýsa merkjum suður í Laugafell. Í landamerkjadómi Eyjafjarðarsýslu, í máli því sem síðar varð mál nr. 128/1967 fyrir Hæstarétti (Nýjabæjarafréttur), er sú skýring hugleidd að vera kunni að tilgreining þessa örnefnis eigi rætur að rekja til munnmælasögu um að Þórunn ríka á Möðruvöllum hafi haldið þar til meðan svartidauði geisaði yfir. Eldri heimildir um Möðruvallaafrétt miða suðurmörk við Sandárdal, allan Sölvadal og Hraunárdal. Af þeim dölum ná dalsdrög Sölvadals syðst, en þau liggja í u.þ.b. 56 km fjarlægð frá syðstu mörkum kröfugerðar gagnaðila ríkisins og u.þ.b. 31 km frá Laugafelli. Ljóst er að í eldri heimildum fyrir Möðruvelli er merkjum afréttarlandsins lýst mun skemur inn til landsins en í landamerkjabréfinu. ... Aðliggjandi kröfusvæði til austurs er vegna Bleiksmýrardals, vestan Fnjóskár ... kemur fram að í landamerkjabréfi fyrir dalinn, frá 1. apríl 1885 og þingl. 27. maí 1885, sé merkjum hans ekki sérstaklega lýst til vesturs og suðurmörk ná „suður á öræfi.“ Bréfið er ekki áritað vegna Möðruvalla. Þegar sunnar dregur að austanverðu liggur svo þjóðlenda á Afrétti í Þingeyjarsveit sem fjallað var um í máli nr. 3/2007 hjá óbyggðanefnd og til suðurs liggja svo þjóðlendur á Gnúpverjaafrétti sem fjallað var um í máli nr. 3/2003 hjá óbyggðanefnd og Holtamannaafrétti sem fjallað var um í máli nr. 1/2003 hjá nefndinni. Til vesturs er kröfulína gagnaðila ríkisins (þ.e. stefnanda) dregin úr sveitarfélagamörkum í fjallinu Klakki og til norðurs í punkt 5, skammt sunnan við Laugafell, norður í punkt 7 sem er hornmark við kröfusvæði vegna Núpufellsdals og áfram norður gagnvart kröfusvæði vegna Æsustaðatungna og í Sandá. Samkvæmt landamerkjabréfi Möðruvalla eru merki afréttarins til vesturs miðuð við Sölvadal að austan og er sú lýsing í samræmi við eldri heimildir um afréttinn. Vesturmörkum afréttarins er þannig lýst mun skemur til suðurs í heimildum heldur en kröfugerð gagnaðila íslenska ríkisins gerir ráð fyrir. Samkvæmt landamerkjabréfi Núpufells, frá 19. maí 1890 og þingl. 17. maí 1892, eru merki miðuð við Núpufellsdal, austan við Þormóðsstaðadalsá „framan úr dalsdragi“. Bréfið er áritað vegna Möðruvalla. Verður ekki betur séð en að merki Núpufellsdals nái saman við merki Möðruvallaafréttar, svo langt sem lýsingar ná. ... Merkjum Æsustaðatungna er lýst í landamerkjabréfi fyrir Æsustaði, frá 21. janúar 1890 og þingl. 13. maí sama ár. Þar kemur fram að Æsustöðum fylgi afréttarland „fram af Sölvadal [...] að sunnan eru klettar þeir, sem Hrafnabjörg nefnast merkjatakmörk og eru þeir nokkru framar en í miðjum dalnum.“ Bréfið er áritað um samþykki vegna Möðruvalla. Geta þessar lýsingar samræmst lýsingum á Möðruvallaafrétti. Samkvæmt landamerkjabréfum Hóla, sem eru frá árunum 1889 og 1923 eru lýsingar á Hólaafrétti miðaðar við að farið sé fram frá Klaufá og „fram til jökla að austan“ eins og segir í eldra bréfinu eða „á efstu fjallsbrún“ eins og segir í yngra bréfinu. Bréfin eru ekki árituð vegna Möðruvalla. Geta þessar lýsingar samrýmst innbyrðis ... en ekki verður séð að þær komi heim og saman við lýsingar á merkjum Möðruvallaafréttar en fyrrnefndur Sölvadalur liggur norðaustan við Klaufá og utan við lýsingar á Hólaafrétti. Samkvæmt landamerkjabréfi Þormóðsstaðasels, frá 10. maí 1890 og þingl. 20. maí sama ár, eru merki til suðurs, gagnvart kröfusvæði Möðruvallaafréttar, miðuð við dalsdrag Þormóðsstaðadals. Bréfið er ekki áritað vegna Möðruvalla. Um mörk þjóðlendna á Gnúpverjaafrétti, Holtamannaafrétti og afrétti í Þingeyjarsveit þarf ekki að fjalla nánar um en þau ná að sveitarfélagamörkum milli Eyjafjarðarsveitar sem jafnframt eru mörk svæðis 7 suður hjá óbyggðanefnd.“ Niðurstaða óbyggðanefndar af öllu framanröktu er að í eldri heimildum séu mörk Möðruvallaafréttar til suðurs miðuð við dalina Sölvadal, Hraunárdal og Sandárdal, svo langt sem þeir ná. Bent er á að landamerkjabréf Möðruvalla frá 1886 sé fyrsta og eina heimildin sem stutt geti það að merkin liggi sunnan fyrrnefndra dala og allt suður að Laugafelli. Því mæli eldri heimildir því í mót að fyrir 1886 hafi landsvæðið sunnan við Sölvadal, Hraunárdal og Sandárdal verið talið innan merkja Möðruvallaafréttar. Er og staðhæft að lýsingar eldri heimilda séu skýrar og svo mjög beri á milli þeirra og lýsingar í landamerkjabréfinu að telja verði að þær mæli bréfinu í mót. Er því niðurstaða óbyggðanefndar sú að krafa gagnaðila íslenska ríkisins (þ.e. stefnanda) um að merki Möðruvallaafréttar og eignarréttur þeirra nái lengra til suðurs og austurs en að dalbotnunum verði ekki byggð á heimildum um afmörkun afréttarins. Í úrskurðinum gerir óbyggðanefnd að lokum grein fyrir forsendum sínum um eignarrétt á hinu umþrætta landsvæði Möðruvallaafréttar, þannig: „Kemur þá til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða lands innan ágreiningssvæðis íslenska ríkisins og eigenda jarðarinnar Möðruvalla. Um þýðingu landamerkjabréfa við mat á sönnun um eignarhald á landi vísast til fyrirliggjandi umfjöllunar Hæstaréttar og óbyggðanefndar um það efni, ... í Almennum niðurstöðum óbyggðanefndar sem birtar eru í viðauka með úrskurði þessum. Þannig liggur fyrir sú niðurstaða Hæstaréttar að við mat á gildi landamerkjabréfa og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem þar er lýst, skipti almennt máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig t.d. afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Landamerkjabréf fyrir jörð feli í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt. Þá hafi menn ekki eingöngu markað sér landsvæði háð beinum eignarrétti, heldur einnig mörk ítaka, afrétta og allra annarra réttinda í lönd sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Landamerkjabréf fyrir Möðruvelli var gert í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi 1882, þinglesið og fært í landamerkjabók. Svo sem áður var rakið telur óbyggðanefnd fyrirliggjandi gögn benda til þess að merkjum afréttarlandsins sé þar rétt lýst til annarra átta en suðurs. Að því er varðar síðastnefndu mörkin telur óbyggðanefnd því að ekki sé í ljós leitt að land sunnan Sölvadals, Sandárdals og Hraunárdals hafi verið innan landamerkja Möðruvallaafréttar fyrir gerð landamerkjabréfsins árið 1886.“ Í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar er að framangreindu sögðu sérstaklega vikið að því landsvæði sem liggur sunnan og utan landamerkja Möðruvalla samkvæmt landamerkjabréfi frá 1886, m.a. sunnan Laugafells. Eins og fyrr var rakið takmarkaði stefnandi hér fyrir dómi dómkröfu sína við það að eignarréttur hans til landsins til suðurs miðaðist syðst við Laugafell en síðan þverlínu til austurs að sýslumörkum Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslu. Þykir vegna þessa umfjöllun óbyggðanefndar um landsvæðið sunnan Laugafells og um niðurstöðu áðurgreinds dóms Hæstaréttar Íslands frá 29. apríl 1969, í máli nr. 128/1967 (Nýjabæjarafréttur), hafa takmarkaða þýðingu við úrlausn málsins, en í niðurstöðu Hæstaréttar í nefndu dómsmáli sagði m.a. í forsendum: „Í máli þessu er deilt um eignarrétt að landsvæði því, sem um er að tefla, en eigi upprekstarrétt. Áfrýandi, Upprekstarfélag Saurbæjarhrepps, reisir kröfur sínar á því, að hann hafi tekið heimildir á landsvæði þessu frá fyrri eigendum jarðanna Möðruvalla og Hóla í Saurbæjarhreppi, sem frá fornu fari hafi talist taka yfir landsvæðið. Stefndu, eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli, reisa dómkröfur sínar á afsali fyrir hálfri jörðinni Nýjabæ frá 29. janúar 1461, þar sem landið sé talið vera hluti jarðarinnar. Hvorki áfrýandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því sem um er að tefla í máli þessu. T. d. verður eigi séð, að eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli eða eigendur Möðruvalla og Hóla hafi fyrrum innt af hendi smölun og fjallskil á landsvæðinu, svo sem eigendum jarða var boðið að gera á jörðum sínum, sbr. Jónsbók, landsleigubálk. Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðilja eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðilja í málinu teknar til greina.“ Í úrskurði óbyggðanefndar er á það bent að þótt kröfur málsaðila í umræddu dómsmáli hafi ekki lotið að viðurkenningu beins eignarréttar verði talið að Hæstiréttur hafi hafnað því að málsaðilar hefðu sýnt fram á beinan eignarrétt sinn til umrædds landsvæðis, á grundvelli þeirra gagna sem fyrir lágu. Eru af þessu dregnar eftirfarandi ályktanir í úrskurði óbyggðanefndar: „Óbyggðanefnd hefur ekki heimild til að hnekkja eða breyta niðurstöðum dóma, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Til þess ber þó að líta að dómurinn felur ekki í sér úrlausn um eignarréttarlega stöðu svæðisins samkvæmt lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 101 58/1998, með síðari breytingum. Til athugunar hlýtur því að koma hjá óbyggðanefnd hvaða áhrif aðild að máli því sem hér er til umfjöllunar, gögn eða önnur þau atriði sem dómstólar hafa ekki þegar tekið afstöðu til, hafi á eignarréttarlega stöðu svæðisins samkvæmt lögum nr. 58/1998.“ ,,Krafa um beinan eignarrétt að landsvæði því sem hér um ræðir stafar frá þinglýstum eiganda Möðruvalla. Svo sem áður greindi átti Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps aðild að dómsmáli nr. 128/1967 og reisti þar kröfur sínar á því, að hafa tekið heimildir frá fyrri eigendum jarðanna Möðruvalla og Hóla í Saurbæjarhreppi, sem frá fornu fari hafi talist taka yfir landsvæðið. Fyrir óbyggðanefnd liggja engin þau gögn eða önnur atriði sem dómstólar hafi ekki tekið afstöðu til eða sýni fram á beinan eignarrétt umrædds málsaðila til þessa landsvæðis. Niðurstaða óbyggðanefndar er því sú að ekki hafi verið sýnt fram á að landsvæði það sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, þ.e. sá hluti ágreiningssvæðis máls þessa sem liggur sunnan og vestan vatnaskila á hálendinu inn af Eyjafirði og Skagafirði, sé eignarland.“ Um þann hluta kröfusvæðis stefnanda, sem liggur bæði utan Möðruvallaafréttar og umfjöllunarsvæðis fyrrgreinds Hæstaréttardóms, segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekkert liggi fyrir sem bendir til þess að þar hafi stofnast til beins eignarréttar, en um það álitaefni hvort stofnast hafi til óbeinna eignarréttinda á svæðinu, þ.e. sunnan Möðruvallaafréttar, segir: „Fyrir utan tilgreiningu á Laugafelli í landamerkjabréfi Möðruvalla eru engar heimildir sem benda til þess að á landsvæðinu sunnan Sölvadals, Hraunárdals og Sandárdals hafi verið réttindasvæði Möðruvalla. Skýrslur fyrir óbyggðanefnd gefa ekki heldur vísbendingar um annað. Verður að öðru leyti ekki talið að fjárleitir Eyfirðinga á „Fjöllunum“, sem munu hafa lagst af á miðri síðustu öld, hafi skapað eigendum Möðruvalla sérstakan nýtingarrétt yfir því svæði sem liggur sunnan fyrrnefndra dala.“ Lokaorðin í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar um hið umþrætta landsvæði eru sem hér segir: „Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á að land á kröfusvæði Möðruvalla sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hefur verið háttað hefur heldur ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Þá leiðir rannsókn óbyggðanefndar einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Heimildir benda hins vegar til að Sölvadalur, Hraunárdalur og Sandárdalur séu í afréttareign Möðruvalla. Eftir er þá að leysa úr því hver séu mörk afréttar Möðruvalla. Að norðan fylgja þau Sandá og síðan kröfulínu eigenda Möðruvalla til austurs í sveitarfélagamörk. Þá er sveitarfélagamörkum fylgt til suður fyrir Sölvadal en þaðan er farið til norðvesturs milli Núpufellsdals og Sölvadals á Tungufjalli eftir kröfulínu eigenda Möðruvalla. Áfram er kröfulínunni síðan fylgt til Sandár. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að kröfusvæði eigenda Möðruvalla sé þjóðlenda. Með vísan til þess sem að framan greinir, skiptist sú þjóðlenda í tvö svæði sem afmörkuð verða hér á eftir. Ljóst er að einstakir hlutar þess svæðis sem hér hefur verið fjallað um og talið þjóðlenda í afréttareign eru misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taka þó breytingum, auk þess sem þau eru ekki endilega samfelld. Land það sem hér er til umfjöllunar verður því talið falla undir skilgreininguna „landsvæði ... sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé“, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Landsvæði það sem hér að framan er lýst, þ.e. Möðruvallaafréttur, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Úr ármótum Sölvadalsár og Sandár er farið með Sandá til upptaka. Þaðan er farið til austurs með kröfulínu gagnaðila íslenska ríkisins vegna Möðruvallaafréttar í sveitarfélagamörk milli Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar. Síðan er sveitarfélagamörkum, sem liggja nokkurn veginn á vatnaskilum milli Eyjafjarðarár og Fnjóskár, fylgt til suðurs þar til vatnaskilin fara að beygja til vesturs en frá þeim punkti er farið til norðvesturs milli Núpufellsdals og Sölvadals þar til komið er að hornmarki við kröfusvæði gagnaðila íslenska ríkisins vegna Æsustaðatungna á Tungnafjalli. Frá þeim punkti er kröfulínu gagnaðila íslenska ríkisins vegna Möðruvallaafréttar og Æsustaðatungna fylgt til austurs í Sölvadalsá og síðan Sölvadalsá í upphafspunkt á ármótum hennar og Sandár. Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Möðruvalla, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Sá hluti kröfusvæðis eigenda Möðruvalla sem liggur sunnan Möðruvallaafréttar, svo sem hann er afmarkaður hér að framan, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998.“ II. Samkvæmt gögnum málsins var landamerkjabréf fyrir jörðina Möðruvelli í Fram-Eyjafirði gert 28. apríl 1886. Í bréfinu er eins og hér að framan var rakið lýst merkjum jarðarinnar gagnvart nágrannabýlum, en sum þeirra voru fornar hjáleigur. Er merkjunum þannig lýst til norðurs gagnvart Kálfagerði og Helgastöðum, en til suðausturs gagnvart Fjósakoti (Hríshól), Skriðu og Stekkjarflötum, en ,,þar fyrir ofan“, þ.e. til austurs í átt að Möðruvallafjalli, er sagt að land nefndra jarða sé óskipt, og jafnframt að merkin fari þar ,,eptir háfjallinu“. Til vesturs eru merkin miðuð við Eyjafjarðará. Til suðurs gagnvart landnámsjörðinni (G)Núpufelli, er sagt að Núpá ráði merkjum, og er m.a. sagt að þau séu við miðjan ,,Núpárgilskjapt“. Þá segir í bréfinu um jarðeign Möðruvalla: „Afrjettarland á jörðin frá Sandá, allan Sölvadal að austan og Sandárdal að vestanverðu og Hraunárdal allan báðu megin og þaðan suður á fjall, að svo nefndu „Laugafelli“. ... Einnig hafa hinar fornu hjáleigur jarðarinnar brúkað afrjettarland hennar handa geldpeningi sínum á sumrum borgunarlaust.“ Fyrir dómi hefur stefnandi krafist þess að úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi, að því er varðar afréttarland Möðruvalla, þ.e. að í Sölvadal, Sandárdal og Hraunárdal og á hálendissvæðinu þar til suðurs sé þjóðlenda, en í afréttareign jarðarinnar. Krefst stefnandi þess að landsvæðið verði viðurkennt sem eignarland Möðruvalla, en um suðurmörkin miðar hann við Laugafell. Í málinu er ekki ágreiningur um að Möðruvallaafréttur í Sölvadal takmarkist til norðurs við eignarland Ánastaða við Sandá í Sandárdal og fari þaðan til norðausturs og miðist þar við afréttarland Ánastaða og síðan afréttarland jarðanna Stóra-Hamars I og II og Rifkelsstaða I og II. Þá er ekki ágreiningur um að til austurs takmarkist landsvæðið gagnvart vesturhluta Bleiksmýrardals og afréttarlands Þingeyjarsveitar við sveitarfélagsmörk og sýslumörk Eyjafjarðar- og Suður-Þingeyjarsýslna og taki m.a. mið af vatnaskilum. Til suðurs eru samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar mörk afréttarins miðuð við vatnaskil Sölvadals á hálendissvæðinu nokkuð framan fjallsbrúna, en sagt er að landsvæðið þar sunnan við sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58,1998. Til vesturs er ekki ágreiningur um að mörkin fari eftir háhrygg Tungnafjalls og liggi því að eignarlandi Núpufells í Núpufellsdal, en fari síðan til norðurs og liggi að afréttarlandi Æsustaða í Sölvadal og fari eftir það til norðurs, með Sölvadalsá og allt að ármótum hennar og fyrrnefndrar Sandár. Að því er varðar suðvesturmörk landsvæðisins er af hálfu stefnanda miðað við mörk Hólaafréttar. Í Lýsingu Eyjafjarðar I, sem Steindór Steindórson náttúrufræðingur gaf út 1949, er Sölvadal lýst og þar á meðal því svæði sem afmarkað er sem Möðruvallaafréttur. Einnig er þar vikið að Núpufellsdal/Þormóðsdal. Segir þar m.a.: „... Sölvadaldur skerst út úr Eyjafirði fyrir sunnan Möðruvelli. Liggur hann að mestu til suðurs, og er mjög samhliða Eyjafjarðardal. Hann er um 25 km langur. Dalurinn dregur nafn sitt af geltinum Sölva, sem frá var skýrt í Landnámu, og Helgi magri setti á land við Galthamar ásamt gyltu, og fann þremur vetrum síðar í Sölvadal, og voru þá sjö tugir svína. Svo er talið, að Sölvadalur hefjist við Hlífá, þversprænu sem fellur niður í Núpá, spottakorn fyrir sunnan bæinn Stekkjarfleti. Er dalurinn allbreiður, þegar kemur inn fyrir mynnið, og undirlendi nokkurt og grösugt víða; mest er flatlendi þó fyrir neðan Ánastaði. Í dalsmynninu hefur hún (Núpá) grafið sér klettagil mikið, og rennur hún fram úr því á breiðum eyrum milli Gnúpufells og Möðruvalla. Gil helst að henni fram eftir dalnum, allt fram hjá Sandá. Eru þó víða í því grashvammar og brekkur, og er heyjað í sumum þeirra. Fyrst fyrir framan Sandá fellur hún á eyrum. Yfirleitt er Núpá ill yfirferðar og hefir löngum þótt illur farartálmi í vatnavöxtum, sakir straumhörku og stórgrýtis. Þá er og Illagil vondur farartálmi, eins og nafnið bendir til. Austurhlíð Sölvadals inn frá Hlífá heitir Finnastaðaheiði; Er þar allmikið flatlendi uppi á fjallinu upp að Efra-Fjalli; Er þar gróið, og var heyjað þar fyrrum. Nær hún inn að Illagilsá, sem kemur úr stuttum þverdal, er Illagilsdalur heitir. Fjallið fyrir innan hann heitir Kerhólsöxl. Nokkru þar fyrir innan klofnar dalurinn í tvo dali, álíka djúpa. Heldur hinn eystri þeirra nafninu. Skammt fyrir innan dalmótin fellur Sandá úr Sandárdal; Rétt fyrir innan hana er foss í aðalánni, og heitir hann Sandárfoss. Innan að honum heitir áin Núpá, en Sölvadalsá þar fyrir innan. Enn fellur þverá að norðanverðu í Sölvadalsá og heitir hún Hrauná, rennur í stuttum dal, er ber nafn hennar, og klofnar hann fremst í Austurgil og Runa. Allir þessir þrír afdalir eru nokkuð grónir, einkum austurhlíðar þeirra. Fjallið vestan að Sölvadal heitir Tungnafjall, en hlíðin gegnt Hraunárdal Æsustaðatungur, en Hraunártungur framar. Vestari dalurinn heitir Núpufellsdalur að austanverðu, en Þormóðsstaðadalur að vestanverðu, en áin Þormóðsstaðaá. Ná Æsustaðatungur niður að henni.“ Við meðferð málsins fór dómari á vettvang ásamt lögmönnum og staðkunnugum aðilum. Sölvadalur er suðaustan við höfuðbýlin í Fram-Eyjafirði, austan Eyjafjarðarár, þ.e. Núpufells, sunnan Núpár og Möðruvalla handan hennar. Eru til heimildir um byggð í dalnum, bæði fornar og nýjar. Vestan Núpár, nokkru fyrir sunnan dalsmynnið, er býlið Seljahlíð. Það fór í eyði 1936, en hefur verið byggt upp aftur. Um 2 km sunnar er býlið Eyvindarstaðir, en samkvæmt munmælum var þar til forna bænahús. Nokkru sunnar, til móts við Ánastaðaland handan Núpár, er býlið Draflastaðir, en í landi þess er skilarétt Sölvadals að vestan. Jörðin Þormóðsstaðir er við dalsmynni Sölvadals og Þormóðsdals, en þar eru og ármynni samnefndra áa og Núpár. Gegnt jörðinni handan Núpár er land Ánastaða, en þar til suðausturs og handan Tungnafjalls er fyrrnefndur Möðrudalsafréttur, en einnig Æsustaðastungur. Framan Þormóðsstaða og samnefnds sels, sem er þar í túnjaðrinum, er Þormóðsstaðadalur. Samkvæmt heimildum var Þormóðsstaðajörðin í lok 14. aldar færð undir Núpufellskirkju með gjafagerningi. Þá segir í heimildum frá 16. öld að jörðin hafi með kaupgerningi fallið til Núpufellsjarðeiganda, en hún mun þá hafa verið í eyði. Í Þormóðsstaðaseli mun hafa verið búið á árunum 1835 til 1909. Samkvæmt jarðamati 1849 var Þormóðsstaðajörðin metin á 12 forn hundruð, en selið á 17 forn hundruð. Samkvæmt Jarðabók Árna og Páls frá 1712, sem er í samræmi við síðari heimildir, tilheyrir Þormóðsstaðadalur vestan samnefndrar ár Þormóðsstöðum og nefndu seli, en austurhluti dalsins, sem nefndur er Núpufellsdalur, sbr. m.a. landamerkjabréf Núpufells frá 1892, er sagður afréttarland Núpufells. Mörk afréttarlandsins til suðurs eru samkvæmt nefndum gögnum við fremstu dalsdrög. Frá heimalandi Þormóðsstaða og ármótum Núpár og Sölvadalsár að dalsdrögum Þormóðsstaðadals/Núpufellsdals eru um 16 km í beinni sjónlínu, en frá bæjarhúsum Núpufells að nefndri jörð eru um 9 km í beinni sjónlínu. Það var niðurstaða í máli óbyggðanefndar nr. 1/2008, í úrskurði 19. júní 2009, að land í Núpufellsdal/Þormóðsstaðadal væri eignarland Núpufells. Möðruvellir í Eyjafirði er kirkjustaður og fornt höfuðból eins og áður er fram komið. Samkvæmt heimildum bjuggu þar á fyrstu öldum Íslandsbyggðar og a.m.k. fram á miðaldir efnafólk. Á 10. og 11 öld bjuggu á jörðinni m.a. áðurnefndir Eyjólfur Valgarðsson og sonur hans Guðmundur ríki, en einnig Eiríkur auðgi Magnússon og Ormur Snorrason. Á 14. og 15. öldinni bjuggu á jörðinni Loftur Guttormsson og sonur hans Þorvarður ríki og kona hans, hustru Margrét Vigfúsdóttir, svo og dóttir þeirra og tengdasonur, Páll Brandsson sýslumaður. Samkvæmt gögnum, þ. á m. Jarðabók Árna og Páls frá 1712, var Möðruvallajörðin um aldir metin sem mjög verðmæt jörð. Var réttinda hennar ítrekað getið í lögfestum og jarðamötum eins og hér að framan hefur verið lýst. Í skiptabréfi á eignum afkomenda fyrrnefnds Þorvarðar Loftsonar ríka frá 1560 er greint frá því að jörðin hafi verið metin á 140 hundruð. Segir frá því að við skiptin hafi m.a. fylgt jörðinni fjölmargar hjáleigur. Á meðal þeirra eru afbýli og hjáleigur sunnan Möðruvalla og austan Núpár í Sölvadal. Eru þar á meðal jörðin Hríshóll með eyðibýlinu Skriðu, en við mynni Sölvadals jörðin Stekkjarfletir, en hún á land að Hlífá. Þar sunnan við, í Sölvadal, er í heimildum nefnd jörðin Björk, og er sagt að þar hafi verið skógarnytjar. Mun sá skógur hafa verið gjöreyddur fyrir 1700, en jörðin fór í eyði 1935. Millum Hlífár og Íllagils er getið um jörðina Finnastaði, en þar mun hafa verið bænahús. Býlið fór í eyði 1934. Þar sunnan við, á móti landi Eyvindarstaða vestan Núpár, er jörðin Kerhóll. Samkvæmt munnmælum voru í landi hennar kirkja og prestssetur, en samkvæmt heimildum er víst að þar var bænhús. Í landi jarðarinnar eru tvö vöð á Núpá, en hún fór í eyði 1930. Loks er í nefndu skiptabréfi getið um hjáleiguna Ánastaði, en land hennar hefst við Merkjahvamm og nær það suður að Sandá í Sandárdal samkvæmt landamerkjabréfi frá 1887. Þar sunnan við er margnefndur Möðruvallaafréttur. Við svonefndan Lækjarós í landi Ánastaða eru Réttarhólar, en milli hólanna var skilarétt fyrir Sölvadal austanverðan. Nautahvammur er suður og fram með réttinni. Sunnarlega í landi Ánastaða var býlið Agnúastaðir, en þar í túninu eru svonefndir Kvíhólar. Eru heimildir um að jörðin hafi farið í eyði um 1640, en samkvæmt gögnum var landið um langa hríð nytjað af ábúendum Ánastaða. Samkvæmt gögnum voru Agnúastaðir í byrjun 19. aldar taldir eign Ánastaða. Samkvæmt jarðamati 1849 var jörðin Ánastaðir metin á 17 forn hundruð, Kerhóll á 12, Finnastaðir á 30, Björk á 20, Stekkjarfletir á 20 og Skriða á 10 forn hundruð. Ítrekað kemur fram í heimildum að nefndar hjáleigujarðir eigi frían upprekstur í afrétt Möðruvalla. Af gögnum verður ráðið að landgæðum fyrrgreindra hjáleigujarða hafi hrakað eftir því sem aldirnar liðu og hafi það ekki síst verið vegna versnandi tíðarfars en einnig sökum þess að víða er skriðu- og snjóflóðahætt í Sölvadal. Eru m.a. heimildir um skriður í landi Bjarkar, en einnig um ægileg snjóflóð í landi Ánastaða 1871 og 1881. Afréttir Möðruvalla eru í Jarðabók Árna og Páls nefndar Sölvadalstungur. Að áliti dómsins má ætla að afrétturinn sé kenndur við örnefni, sem nefnast Hrauntungur, sem eru beggja vegna Sölvadalsár, framan Hraunár. Afréttarins er ítrekað getið í heimildum, en í áðurröktu landamerkjabréfi frá 1886 er mörkum hans nánar lýst eins og áður er rakið. Samkvæmt fyrrnefndri heimild frá miðri 20. öld eru dalir Möðruvallaafréttar nokkuð grónir, einkum austurhlíðar þeirra, en um gróðurfar almennt er það að segja að vafalaust er talið að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja á Íslandi verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er. Engar heimildir eru um byggð í afrétti Möðruvalla, en fremsta jörðin í austanverðum Sölvadal mun hafa verið fyrrnefndir Agnúastaðir, sem fór í eyði á 17. öld. Jörðin var skammt norðan Sandárdals. Samkvæmt örnefnaskrá Saurbæjarhrepps og skýrslu Fornleifastofnunar Íslands um menningarminjar á miðhálendinu eru örnefni í Möðruvallaafrétti sem vísa til búskaparnytja. Þannig segir að Geldingagilshöfði sé við Sandárhóla en að Geldingagil sé á Hraunáreyrum. Þá segir að sunnar í afréttinum sé flatlendi, en síðan taki við skriðuhryggir fram að svokölluðum Nautagarði. Vikið er að því að munnmæli séu um að Guðmundur ríki á Möðruvöllum hafi látið menn sína hlaða garðinn. Greint er frá því að framan við Nautagarðinn séu skriðuhryggir, en þar hjá, í nesi við ána, sé svonefndur Tjaldsteinn, og við hann sé hlaðinn grjóthringur eða byrgi, sem grasafólk hafi hlaðið eða tjaldað. Frá höfuðbýlinu Möðruvöllum að norðurmörkum afréttarins, við ármót Sandár og Sölvadalsár, eru um 12 km í beinni sjónlínu. Frá ármótunum að dalsdrögum Sölvadals eru um 12 km í beinni sjónlínu, en þaðan eru rúmir 30 km að Laugafelli. Samkvæmt Landnámu námu Helgi magri og Þórunn hyrna Eyjafjörð. Þau skiptu landi á meðal ættmenna sinna og gáfu m.a. Hrólfi syni sínum öll lönd fyrir austan Eyjafjarðará frá Arnarhváli upp ok bjó hann í Gnúpufelli og reisti þar hof mikið. Af frásögninni má ráða að neðri mörk lands Hrólfs hafi verið um Arnarhvol, en hann heitir nú Arnarhóll, allstór hóll við Eyjafjarðará niður af býlinu Fellshlíð. Að mati dómsins eru líkur til þess, m.a. í ljósi tilfærðra orða Landnámu, að auk austurhlíðar Eyjafjarðardalsins hafi Hrólfur fengið í sinn hlut þá dali sem ganga inn af hlíðinni og þar á meðal Mjaðmárdal og Sölvadal. Er þetta m.a. í samræmi við áttatáknanir í fornritum, sbr. m.a. alþekktar fræðiritgerðir dr. Stefáns Einarssonar, prófessors í íslenskum fræðum, sem m.a. birtust í Skírni um miðbik síðusu aldar. Á meðal sona Hrólfs Helgasonar var Hafliði hinn örvi, sem fyrstur er sagður hafa byggt Möðruvelli, grannjörð Gnúpufells, handan Núpár. Hér að framan hefur staðháttum, byggð, gróðurfari og nýtingu verið lýst í Sölvadal, vestan og austan Núpár, en einnig þar fyrir framan. Sölvadalurinn skiptist, eins og áður er komið fram, í tvo meginafdali, í um 300 m hæð yfir sjávarmáli. Er annars vegar um að ræða Þormóðsdal/Núpufellsdal að vestan og hins vegar Sölvadal fremri að austan, með dalskorunum Sandárdal og Hraunárdal. Tekur síðarnefnda landsvæðið m.a. yfir Möðruvallaafrétt. Að mati dómsins eru landgæði sambærileg í þessum framdölum Sölvadals, og er t.d. ekki um verulegan hæðarmun eða farartálma að ræða fram að dalsdrögum þeirra. Til þess er að líta að dalbotn Þormóðsdals/Núpufellsdals er um 3 km sunnar en botn Sölvadals hins fremri. Af gögnum, þ. á m. skýrslum fyrir óbyggðanefnd, verður ráðið að fjallskil í Sölvadal og afdölum hans og þar fyrir framan taki fljótt af og sé lokið á einum degi, en að næsta dag séu heimalönd smöluð. Að áliti dómsins liggur ekki annað fyrir en að landeigendur Möðruvalla hafi ásamt ábúendum fyrrum afbýla jarðarinnar nýtt Möðruvallaafrétt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, líkt og ætla má að jarðeigendur og ábúendur hafi nýtt Þormóðsdal/Núpufellsdal. Að áliti dómsins verður í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu óbyggðanefndar um eignarrétt landeiganda (G)Núpufells, svo og Þormóðsstaða, að landi í Þormóðsdal/Núpufellsdal ráðið, að þar hafi ekki síst legið til grundvallar frumlandnám í upphafi Íslandsbyggðar. Samkvæmt úrskurði nefndarinnar eru fremstu mörk eignarlandsins miðuð við dalsdrög og vatnaskil í rúmlega 900 m hæð yfir sjávarmáli. Er um það einkum stuðst við landamerkjabréf Núpufells frá 1890 og Þormóðsstaðasels frá sama ári. Til austurs eru í úrskurðinum mörk eignarlandsins miðuð við háhrygg Tungnafjalls, en gegnt því er það landsvæði, sem stefnandi krefst eignarréttar yfir, á Möðruvallaafrétti. Þegar framangreind atriði eru virt í heild, m.a. frásögn Landnámu um landnám í Eyjafirði og hin sögulegu tengsl Möðruvalla við hjáleigurnar í Sölvadal austan ár, er að áliti dómsins líklegt að það landsvæði sem nefnt er Möðruvallaafréttur hafi verið numið við upphaf Íslandsbyggðar. Að þessu sögðu verður að áliti dómsins ekki sú ályktun dregin að tvískipting á landi Möðruvalla, sem lýst er í landmerkjabréfi jarðarinnar frá 1886, eigi að leiða til mismunar á eignarréttarlegri stöðu jarðarinnar. Er að því leyti m.a. horft til hins sambærilega landsvæðis í Þormóðsdal/Núpufellsdal. Að öllu framangreindu virtu verður fallist á með stefnanda að Möðruvallaafréttur hafi tilheyrt Möðruvallajörðinni með sama hætti og annað land hennar og sé því eignarland í skilningi 1. gr. þjóðlendulaga. Ræður því ekki úrslitum nafngift landsvæðisins. Þykir í þessu viðfangi fært að líta til dóma Hæstaréttar Íslands, sbr. m.a. í málum nr. 536/2006, 722/2009 og 723/2009. Hefur stefndi að áliti dómsins ekki sýnt fram á með málsástæðum sínum að það landsvæði, sem kröfugerð hans í máli þessu tekur til, og grundvallast m.a. á niðurstöðu óbyggðanefndar í máli nr. 1/2008, sé allt þjóðlenda. Er kröfum stefnda, íslenska ríkisins, að því leyti til hafnað. Í dómum sínum hefur Hæstiréttur Íslands í sambærilegum málum margoft vikið að gildi landamerkjabréfa, sbr. m.a. mál nr. 48/2004. Er það m.a. niðurstaða réttarins að þótt landamerkjabréf hafi verið gert fyrir svæði, beri við mat á gildi slíkra bréfa að gæta að því, að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felst á engan hátt að allt land innan merkja skuli teljast óskorað eignarland. Og þrátt fyrir að bréfinu hafi verið þinglýst, þá takmarkast gildi þinglýsingar af því, að ekki er unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi á, enda geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt. Eins og áður er rakið er í elstu heimildum um land Möðruvalla í nefndum afrétti kveðið á um takmörk þess til suðurs. Í Jarðabók Árna og Páls frá 1712, en einnig í áðurrakinni lögfestu jarðarinnar frá 1755, eru mörkin sögð vera við Sandárdal og Hraunárdal og fram að dalsdrögum í Sölvadal. Eru suðurmörkin að því leyti í samræmi við mörkin í Þormóðsdal/Núpufellsdal, sbr. fyrrgreind landamerkjabréf jarðanna Núpufells og Þormóðsstaða, en þar er eins og áður er rakið sagt að þau miðist við dalsdrög til suðurs, en að vestan við fjallið. Hálendissvæðin og fjöllin austan, sunnan og vestan greindra dala Möðruvallaafréttar eru samkvæmt gögnum í um 900-1000 m hæð yfir sjávarmáli. Er fjalllendið ofan fjallsbrúnanna gróðurlaust að kalla og eru því harla skörp skil af náttúrunnar hendi milli gróðurlendis og hins ógróna fjalllendis. Samkvæmt gögnum, sem óbyggðanefnd aflaði frá vatnamælingum Veðurstofu Íslands, eru vatnaskil í um 916 til 974 m hæð á hásléttunni framan Þormóðsdals/Núpufellsdals og Sölvadals. Að þessu virtu, svo og röksemdum stefnda, þ. á m. um gildi landamerkjabréfa, um eignarhefð og réttmætar væntingar, er að áliti dómsins ekki unnt að fallast á með stefnanda að eignarréttur Möðruvalla nái til hálendissvæðisins austan og sunnan Sölvadals og dalverpa hans. Ekki er ágreiningur um að mörk svæðisins til vesturs séu á háhrygg Tungnafjalls, gegnt eignarlandi Núpufells í samnefndum dal. Með vísan til alls framangreinds, svo og kröfugerðar aðila í máli þessu, er það niðurstaða dómsins að fella beri úrskurð óbyggðanefndar frá 19. júní 2009, í máli nr. 1/2008, úr gildi að því er varðar mörk eignarlands Möðruvalla og þjóðlendu á lýstu svæði, sbr. a-lið 7. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda og afrétta. Og samkvæmt ofansögðu er viðurkennt að neðangreint landsvæði sé háð beinum eignarrétti eiganda Möðruvalla, stefnanda, en um mörk svæðisins skal fara svo sem hér greinir, sbr. framlögð merkjakort óbyggðanefndar: Að norðan er merkjum fylgt til suðausturs úr ármótum Sölvadalsár og Sandár (punktur 1) og er farið með Sandá til upptaka, gegnt eignarlandi Ánastaða (punktur 2) og áfram með sömu stefnu með gildrögum norðan Hraunárdals þangað til komið er til móts við drög Hraunárdalsár í um 1000 m hæðarpunkti. Þá er farið til suðsuðvesturs í beinni línu, sem miðast við árdrög Hraunárdalsár og Sölvadalsár og í hæðarpunkt sem er hornmark við merki Núpufellsdals (punktur 7). Þá er farið í norður eftir háhrygg Tungnafjalls (punktur 8) og allt að merkjum Æsustaðatungna (punktur 9), en síðan er farið til austurs í Sölvadalsá. Þá er ánni fylgt til norðurs að fyrrnefndum ármótum Sandár og Sölvadalsár (punktur 1). Sá hluti landsvæðis, sem stefnandi gerir kröfu til og liggur fyrir norðaustan, austan og suðaustan ofangreint eignarland Möðruvalla, er samkvæmt framangreindu þjóðlenda. Eru mörk svæðisins sem hér segir: Að norðan frá hornmarki eignarlands Ánastaða og afréttarlands sömu jarðar (punktur 2) er farið í línu með stefnu til norðausturs að hornmarki afréttarlanda Stóra-Hamars I og II og Rifkelsstaða I og II. Þá er farið til suðausturs í sveitarfélagsmörk milli Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar (punktur 3). Síðan er sveitarfélagamörkum, sem liggja nokkurn veginn á vatnaskilum milli Eyjafjarðarár og Fnjóskár, fylgt til suðurs þar til vatnaskilin fara að beygja til vesturs en frá þeim punkti er farið til norðvesturs í hornmark við merki Núpufellsdals og Sölvadals (punktur 7). Þá er farið til norðurs og norðvesturs og fylgt áðurnefndri línu, sem fer með drögum Sölvadalsár, Hraunárdalsár og gildrögum norðan Hraunárdals, og allt að fyrrgreindu hornmarki við eignar- og afréttarland Ánastaða (punktur 2). Sama landsvæði er í afréttareign eiganda Möðruvalla, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga 58,1998. Sá hluti landsvæðis sem liggur fyrir sunnan land, sem markast frá hornpunkti Núpufellsdals og Sölvadals (punktur 7) í stefnu til suðausturs að sveitarfélagsmörkum á milli Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar nærri vatnaskilum, eins og lýst var hér að framan, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58,1998. Er úrskurður óbyggðanefndar að því leyti staðfestur. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Gunnars Sólness hæstaréttarlögmanns, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðin 1.129.500 krónur, og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknaraðila og á því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Úrskurður óbyggðanefndar frá 19. júní 2009 í máli nr. 1/2008 að því er varðar mörk eignarlands afréttar Möðruvalla í Eyjafjarðarsveit og þjóðlendu er felldur úr gildi. Er viðurkennt að neðangreint landsvæði sé háð beinum eignarrétti eiganda Möðruvalla. Um mörk svæðisins skal fara svo sem hér greinir, sbr. framlögð merkjakort óbyggðanefndar: Að norðan er merkjum fylgt til suðausturs úr ármótum Sölvadalsár og Sandár (punkur 1) og er farið með Sandá til upptaka, gegnt eignarlandi Ánastaða (punktur 2) og áfram með sömu stefnu með gildrögum norðan Hraunárdals þangað til komið er til móts við drög Hraunárdalsár í um 1000 m hæðarpunkti. Þá er farið til suðsuðvesturs í beinni línu, sem miðast við árdrög Hraunárdalsár og Sölvadalsár og í hæðarpunkt sem er hornmark við merki Núpufellsdals (punktur 7). Þá er farið í norður eftir háhrygg Tungnafjalls (punktur 8) og allt að merkjum Æsustaðatungna (punktur 9), en þaðan er farið til austurs í Sölvadalsá. Þá er ánni fylgt til norðurs að fyrrnefndum ármótum Sandár og Sölvadalsár (punktur 1). Sá hluti landsvæðis, sem stefnandi gerir kröfu til og liggur fyrir norðaustan, austan og suðaustan ofangreint eignarland Möðruvalla, er þjóðlenda. Skal um mörk þess fara svo: Að norðan frá hornmarki eignarlands Ánastaða og afréttarlands sömu jarðar (punktur 2) er farið í línu með stefnu til norðausturs að hornmarki afréttarlanda Stóra-Hamars I og II og Rifkelsstaða I og II. Þá er farið til suðausturs í sveitarfélagsmörk milli Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar (punktur 3). Síðan er sveitarfélagamörkum, sem liggja nokkurn veginn á vatnaskilum milli Eyjafjarðarár og Fnjóskár, fylgt til suðurs þar til vatnaskilin fara að beygja til vesturs en frá þeim punkti er farið til norðvesturs í hornmark við merki Núpufellsdals og Sölvadals (punktur 7). Þá er farið til norðurs og norðvesturs og fylgt áðurnefndri línu, sem fer með drögum Sölvadalsár, Hraunárdalsár og gildrögum norðan Hraunárdals, og allt að fyrrgreindu hornmarki við eignar- og afréttarland Ánastaða (punktur 2). Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Möðruvalla, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga 58,1998. Sá hluti landsvæðis sem liggur fyrir sunnan land sem markast frá hornpunkti Núpufellsdals og Sölvadals (punktur 7) í stefnu til suðausturs að sveitarfélagsmörkum á milli Eyjafjarðarsveitar og Þingeyjarsveitar nærri vatnaskilum, eins og lýst var hér að framan, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Gunnars Sólness hæstaréttarlögmanns, 1.129.500 krónur.
Mál nr. 256/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. júní 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að sterkur grunur sé fyrir hendi um að kærði hafi framið það brot sem hann er grunaður um. Verður úrskurðurinn því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að X [kennitala] verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. júní nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að vísað sé til kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um gæsluvarðhald yfir kærða, dags. 4. apríl sl. og úrskurð Héraðs­dóms Reykjavíkur í máli R-210/2007. Kærði hafi játað að hafa umrætt sinn misst stjórn á sér í samskiptum við brota­þola, náð í hníf og lagt til brotaþola. Framburður vitna af atvikinu sé á þá leið að eftir að sljákkaði í deilum á milli kærða og brotaþola hafi kærði farið fram í eldhús íbúðarinnar sem þeir voru í, sótt hníf og lagt til brotaþola. Rannsókn málsins sé á lokastigi, en beðið niðurstöðu rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði um lyfja- og alkóhólleit í blóði kærða. Þá sé beðið læknisvottorðs um ástand og batahorfur brotaþola. Sterkur rökstuddur grunur sé fyrir hendi þess efnis að kærði hafi framið brot gegn 211., sbr. 20. gr. eða 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1981, sem geti varðað allt að 16 ára eða ævilöngu fangelsi. Verið sé að rannsaka árás þar sem beitt hafi verið stórhættulegu vopni í tvígang gegn brotaþola, í kvið og brjóst­kassa. Fyrir liggi bráðabirgðavottorð læknis, þar sem fram komi að um lífshættulegan áverka hafi verið að ræða. Telji lögreglustjóri brotið vera þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Lögreglustjóri vísar til framangreinds, hjálagðra gagna og 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Eins og rakið hefur verið og að öðru leyti með vísan til rann­sóknargagna hefur kærði játað brot sem getur varðað við 211., sbr. 20. gr. eða 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1981, sem geti varðað allt að 16 ára eða ævilöngu fangelsi. Verjandi kærða kveður ekki ástæðu til þess að ætla að kærði muni brjóta af sér aftur á þennan hátt enda hafi hann verið undir áhrifum áfengis- og fíkniefna. Þá telur hann ekki réttlætanlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi lengur en orðið er. Fram kemur í gögnum málsins að beðið sé gagna frá rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði svo og læknisvottorðs um ástand og batahorfur brotaþola. Þegar litið er til alvarleika þess brots sem kærði er grunaður um svo og þess að lífshættulegur áverki hlaust af, verður að telja nauðsynlegt með tilliti til almanna­hags­muna, að kærði sitji áfram í gæsluvarðhaldi. Þykja með vísan til framangreinds uppfyllt skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og verður því fallist á kröfu lögreglustjórans á höfuð­borgar­svæðinu eins og hún er fram sett. Sigríður Hjaltested settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðviku­dagsins 6. júní nk. kl. 16:00.
Mál nr. 24/2011
Kærumál Gjaldþrotaskipti Vanheimild
Í hf. keypti traktorsgröfu og beltagröfu af S ehf. á árunum 2007 og 2008, vegna fjármögnunarleigusamninga Í hf. við þriðja aðila. Á árinu 2009 hóf T hf. innheimtuaðgerðir gagnvart Í hf. á grundvelli veðskuldabréfa sem hvíldu á tækjunum, en þá kom í ljós að S ehf. hafði veðsett tækin. Bú S ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta í ársbyrjun 2010 og lýsti Í hf. kröfu í þrotabúið, sem hafnaði kröfunni. Í hf. höfðaði mál þetta gegn N hf. og krafðist þess að krafa hans í þb. S ehf. yrði viðurkennd sem almenn krafa, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Reisti Í hf. kröfu sína á því að hann ætti skaðabótakröfu vegna sviksamlegrar háttsemi S ehf. í tveimur samningum, sem hann hefði lýst við gjaldþrotaskipti þb. S ehf. N hf., sem einnig lýsti kröfu í búið, andmælti því að krafa Í hf. yrði tekin til greina. Deila aðila laut einkum að því hvort Í hf. hefði hvorki vitað né mátt vita um vanheimildina í skilningi 2. mgr. 41. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Hæstiréttur taldi að Í hf. hefði sýnt af sér gáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hvort veðbönd hvíldu á tækjunum og að ríkar kröfur yrði að gera til aðgæsluskyldu Í hf. sem fjármálafyrirtækis. Þegar metið yrði hvort gáleysi Í hf. ætti að leiða til brottfalls skaðabótaréttar bæri að líta til þess að S ehf. hefði við kaupin sýnt af sér framferði, andstætt heiðarleika og góðri trú, með því að greina ekki frá veðböndum á tækjunum. Leiddi því gáleysi Í hf. ekki til þess að hann glataði skaðabótarétti sínum, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2010, þar sem krafa varnaraðila að fjárhæð 17.766.329 krónur var viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., við gjaldþrotaskipti á þrotabúi Sturlaugs & co ehf. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins var einkahlutafélagið Sturlaugur & co stofnað á árinu 2005, en bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 20. janúar 2010. Félagið flutti inn og seldi margs konar atvinnutæki og vinnuvélar, en í nóvember 2007 og júlí 2008 keypti varnaraðili af félaginu tvær vinnuvélar, sem síðar leiddi til þess ágreinings um rétt varnaraðila á hendur þrotabúi Sturlaugs & co ehf., sem hér er til úrlausnar. Guðbjörn Árnason gaf skýrslu fyrir dómi, en hann kvaðst vera viðskiptastjóri varnaraðila við fjármögnun atvinnufyrirtækja. Hann lýsti viðskiptunum þannig að almennt hefðu viðskiptamenn varnaraðila leitað til hans um aðstoð við að fjármagna kaup eða leigu á tilteknu tæki. Varnaraðili hafi síðan keypt það, en í mörgum tilvikum hafi Sturlaugur & co ehf. verið seljandi. Kaup á traktorsgröfu á árinu 2007 og beltagröfu 2008, sem deila málsaðila á rætur að rekja til, hafi gengið fyrir sig með þessum hætti. Ekki hafi verið gerðir skriflegir samningar við Sturlaug & co ehf. um einstök viðskipti, enda „myndaðist ákveðið traust og hefð á milli aðila.“ Við samningsgerð hafi ákveðin atriði ætíð þurft að liggja fyrir, en það hafi verið frumrit reiknings og að varnaraðili hefði verið skráður sem eigandi að tæki hverju sinni auk þess sem tækið hefði verið tryggt. Spurður um hvort veðbókarvottorði hafi verið framvísað svaraði hann á þann veg að Sturlaugur & co ehf. hafi haft umboð fyrir dráttarvélar, malarvagna og trukka, en þessi tæki hafi sams konar skráningarnúmer og bifreiðir og því verið í miðlægum gagnagrunni Umferðarstofu og lítil fyrirhöfn að fletta þeim upp þar. Um vinnuvélar, sem beri númer sem slíkar, gildi annað, en miðlægur gagnagrunnur sé ekki til fyrir þær og því ekki unnt að komast að með þeim hætti hvort veðskuldir hvíli á þeim eða ekki. Ef slíkt hefði átt að kanna um hverja einstaka vél „hefðum við þurft að hringja í hvern einasta sýslumann á landinu til þess að ganga úr skugga um það.“ Viðskipti hafi verið mikil með vinnutæki á þeim tíma. Traust hafi ríkt milli aðila viðskiptanna og „menn voru bara ávallt í góðri trú um að menn væru ekki að svindla.“ Í hinum kærða úrskurði er rakið að Sturlaugur & co ehf. tók lán hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og veitti lánveitandanum veðrétt í tveimur vinnuvélum til tryggingar skuldinni áður en hann seldi varnaraðila þær. Sá síðastnefndi kveðst ekki hafa komist að þessu fyrr en veðhafinn krafðist þess að vélarnar yrðu seldar nauðungarsölu vegna vanefnda lántakans, Sturlaugs & co ehf. Önnur vélin var seld nauðungarsölu án þess að varnaraðili fengi nokkuð af söluverði hennar, en í hinu tilvikinu leysti hann til sín kröfu veðhafans til að draga úr tjóni sínu. Krafa varnaraðila í málinu er á því reist að hann eigi skaðabótakröfu vegna sviksamlegrar háttsemi Sturlaugs & co ehf. í tveimur samningum, en kröfunni hefur hann lýst við gjaldþrotaskipti á búi félagsins. Sóknaraðili, sem jafnframt hefur lýst kröfu í búið, andmælir því að krafa varnaraðila verði tekin til greina. Málavextir að öðru leyti og málsástæður aðilanna eru raktar í úrskurði héraðsdóms. II Í málinu greinir aðilana á um það hvort varnaraðili geti reist kröfu sína á 41. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, en í 1. mgr. hennar segir meðal annars að eigi þriðji maður eignarrétt, veðrétt eða annan rétt yfir söluhlut (vanheimild) gildi reglur laganna um galla eftir því sem við eigi. Í 2. mgr. greinarinnar segir síðan að kaupandi geti í öllum tilvikum krafist skaðabóta fyrir tjón af völdum vanheimildar sem var til staðar við kaupin enda hafi hann hvorki vitað né mátt vita um vanheimildina. Af hálfu sóknaraðila er haldið fram að síðastnefnt skilyrði sé ekki uppfyllt í málinu og því beri að hafna kröfu varnaraðila. Lagt verður til grundvallar að vanefnd Sturlaugs & co ehf. við sölu áðurnefndra tækja til varnaraðila teljist vera upprunaleg vanheimild í skilningi 2. mgr. 41. gr. laganna. Síðastgreint ákvæði mælir fyrir um hlutlæga ábyrgð á upprunalegri vanheimild, hvort sem hún er alger eða að hluta, svo sem var í þeim tilvikum, sem hér um ræðir. Hin hlutlæga ábyrgð tekur bæði til beins og óbeins tjóns. Ákvæðið kveður einnig á um að kaupandi glati skaðabótarétti sínum ef hann vissi eða mátti vita um vanheimildina. Fallist verður á með sóknaraðila að varnaraðili hafi sýnt af sér gáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hvort veðbönd hvíldu á þeim tækjum, sem að framan greinir. Verður að meta þær kröfur, sem gera má til aðgæslu varnaraðila í því ljósi að félagið er fjármálafyrirtæki, sem almennt má gera ríkari kröfur til í þessum efnum en annarra. Þegar metið er hvort þetta gáleysi eigi að leiða til brottfalls skaðabótaréttar varnaraðila ber að líta til þess að seljandi, Sturlaugur & co ehf., sýndi af sér framferði við kaupin, sem var andstætt heiðarleika og góðri trú, með því að greina ekki frá veðböndum á tækjunum, sem stofnað hafði verið til í október 2007. Leiðir því gáleysi varnaraðila ekki til þess að hann glati skaðabótarétti sínum, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000. Sóknaðili vefengir að tjón varnaraðila hafi numið þeirri fjárhæð, sem lögð er til grundvallar í hinum kærða úrskurði. Með vísan til forsendna hans í þeim þætti málsins og að virtu því sem að framan er rakið verður niðurstaða hans staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað sem er ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, NBI hf., greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 555/2006
Útboð Stjórnvaldsúrskurður Málskostnaður
R krafðist þess að ákvæði í úrskurði kærunefndar útboðsmála 19. apríl 2005, þess efnis að R bæri að greiða GT kostnað af kæru þess síðarnefnda til nefndarinnar, yrði fellt úr gildi. GT beindi kæru til kærunefndar útboðsmála 14. október 2004 vegna útboðs sem fram hafði farið á vegum R og GT hafði verið þátttakandi í. Nefndin hafnaði öllum kröfum GT en féllst þó á að R bæri að greiða honum kostnað hans við að hafa kæruna uppi, þar sem ákveðnir annmarkar hefðu verið á framkvæmd útboðsins. Samkvæmt 3. mgr. 81. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup getur kærunefnd útboðsmála ákveðið að sá sem kæra til hennar beinist gegn greiði kæranda kostnað af því að hafa hana uppi. Í lögskýringargögnum varðandi þetta ákvæði kemur fram að slík ákvörðun eigi að jafnaði aðeins að koma til greina ef kærði tapar máli fyrir nefndinni í öllum verulegum atriðum. Þrátt fyrir að kærunefndin hefði talið ákveðna annmarka vera á útboðinu voru kröfur GT fyrir nefndinni í engu teknar til greina. Taldi Hæstiréttur fyrrnefnda ákvörðun nefndarinnar um að leggja kostnað á R því vera í ósamræmi við 3. mgr. 81. gr. laga nr. 94/2001. Var því fallist á kröfu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Ingibjörg Benediktsdóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. október 2006. Hann krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði kærunefndar útboðsmála 19. apríl 2005 í máli nr. 40/2004 um að honum beri að greiða stefnda 485.000 krónur vegna kostnaðar af því að hafa uppi kæru á hendur áfrýjanda fyrir nefndinni, en til vara að sú fjárhæð verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins efndi Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar fyrir hönd Gatnamálastofu til útboðs í ágúst 2004 á hálkuvörn og snjóhreinsun gatna í borginni frá 15. nóvember 2004 til 15. apríl 2008. Í útboðs- og verklýsingu var ráðgert að þriggja manna dómnefnd færi yfir tilboð og gæfi þeim einkunn, sem myndi að þremur tíundu hlutum ráðast af fjárhæð tilboðs, en að öðru leyti af gæðum þess, þar sem einkum yrði litið til atriða varðandi stjórnendur bjóðanda, tækjakost og aðgengi. Tvö tilboð bárust í verkið, annars vegar frá Malbikunarstöðinni Höfða hf. og hins vegar frá stefnda, og voru þau opnuð 21. september 2004. Tilboð þess fyrrnefnda fékk heildareinkunnina 9,43 hjá dómnefnd, en tilboð stefnda 5,26. Á fundi innkauparáðs áfrýjanda 20. október 2004 var samþykkt tillaga gatnamálastjóra frá 12. sama mánaðar um að gengið yrði til samninga um verkið við Malbikunarstöðina Höfða hf. Áður en til þessa kom beindi stefndi kæru 14. október 2004 til kærunefndar útboðsmála, sem starfar samkvæmt ákvæðum XIII. kafla laga nr. 94/2001 um opinber innkaup, og krafðist þess að stöðvuð yrði gerð fyrirhugaðs samnings áfrýjanda við Malbikunarstöðina Höfða hf., fyrrgreint útboð yrði fellt niður og áfrýjanda gert að bjóða verkið út á ný, kærunefndin léti uppi álit um skaðabótaskyldu áfrýjanda gagnvart stefnda og áfrýjanda yrði gert að greiða stefnda kostnað af því að hafa kæruna uppi. Kærunefndin hafnaði fyrstnefndri kröfu stefnda með ákvörðun 24. október 2004, en tók afstöðu til annarra atriða í kærunni með úrskurði 19. apríl 2005. Í honum komst nefndin að þeirri niðurstöðu að nánar tiltekin tengsl, sem þóttu hafa verið fyrir hendi milli áfrýjanda og Malbikunarstöðvarinnar Höfða hf., hafi verið fallin til að veita þeim bjóðanda forskot í útboðinu eða valda hættu á því, en með þessu hafi verið brotið gegn meginreglu um jafnræði bjóðenda, sem fram komi í 1. gr. og 11. gr. laga nr. 94/2001. Kröfu stefnda um að útboðið yrði fellt niður og lagt fyrir áfrýjanda að bjóða verkið út á ný var þó hafnað með vísan til 1. mgr. 83. gr. sömu laga, þar sem bindandi samningur væri þegar kominn á um verkið milli áfrýjanda og Malbikunarstöðvarinnar Höfða hf. Þá var hafnað kröfu stefnda um að nefndin léti uppi álit um skaðabótaskyldu áfrýjanda, þar sem stefnda hafi ekki tekist að sýna fram á að hann hafi átt raunhæfan kost á að verða valinn til verksins, sbr. 1. mgr. 84. gr. laganna. Varðandi kröfu stefnda samkvæmt 3. mgr. 81. gr. laga nr. 94/2001 um að fá bættan úr hendi áfrýjanda kostnað af því að hafa kæruna uppi vísaði nefndin til þess að áfrýjandi hafi að mati hennar brotið gegn meginreglu um jafnræði bjóðenda, auk þess að hafa vanrækt að bjóða verkið út á Evrópska efnahagssvæðinu, sem nefndin taldi honum hafa borið að gera. Af þessum sökum var honum gert að greiða stefnda 485.000 krónur vegna kostnaðarins, sem hér um ræðir. Svo sem áður greinir leitast áfrýjandi við að fá þessu ákvæði í úrskurði nefndarinnar hnekkt með málsókn þessari. Samkvæmt fyrrnefndri 3. mgr. 81. gr. laga nr. 94/2001 getur kærunefnd útboðsmála ákveðið að sá, sem kæra til hennar beinist gegn, greiði kæranda kostnað af því að hafa hana uppi. Í lögskýringargögnum varðandi ákvæði þetta kemur fram að slík ákvörðun eigi að jafnaði aðeins að koma til greina ef kærði tapar máli fyrir nefndinni í öllum verulegum atriðum. Þótt kærunefnd útboðsmála hafi komist að þeirri niðurstöðu að fyrrgreindir annmarkar hafi verið á framkvæmd útboðsins, sem mál þetta varðar, voru kröfur stefnda fyrir henni, sem miðuðu að því að fá útboðinu hnekkt eða skaðabótaskyldu áfrýjanda slegið föstu, í engu teknar til greina. Ákvörðun nefndarinnar um að leggja á áfrýjanda kostnað stefnda af því að halda fram kæru til hennar var þannig í ósamræmi við þá skýringu 3. mgr. 81. gr. laga nr. 94/2001, sem löggjafinn lagði til grundvallar að beita ætti. Að því virtu verður að fella þessa ákvörðun úr gildi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði kærunefndar útboðsmála 19. apríl 2005 í máli nr. 40/2004 um að áfrýjanda, Reykjavíkurborg, beri að greiða stefnda, GT verktökum ehf., 485.000 krónur vegna kostnaðar hans af því að hafa uppi kæru á hendur áfrýjanda fyrir nefndinni. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var þingfest 29. júní 2005 og tekið til dóms 16. október sl. Stefnandi er Reykjavíkurborg vegna Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar, en stefndi er G.T. verktakar ehf., Rauðhellu 1, Hafnarfirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að felld verði úr gildi með dómi ákvörðun kærunefndar útboðsmála um málskostnað samkvæmt úrskurðarorði í kærumálinu nr. 40/2004 fyrir nefndinni sem upp var kveðinn 19. apríl 2005. Til vara er þess krafist að kærumálskostnaður verði stórlega lækkaður. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. I. Á fundi Innkauparáðs Reykjavíkur þann 4. ágúst 2004 var ákveðið að bjóða út vetrarþjónustu gatna í Reykjavík, það er hálkuvörn og snjómokstur árið 2004 til 2008. Á fundinum lá fyrir útboðs- og verklýsing fyrir verkið. Útboðið var auglýst stuttu síðar á vegum Innkaupastofnunar Reykjavíkur fyrir hönd Gatnamálastofu og bjóðendum gefinn kostur á að kaupa útboðsgögn hjá stofnuninni frá og með 10. ágúst 2004. Samkvæmt auglýsingunni skyldi opnun tilboða fara fram 14. september 2004. Útboðið var opið. Þetta verkefni hafði aldrei áður verið boðið út en að sögn stefnda höfðu fyrirtæki í eigu Reykjavíkurborgar, Malbikunarstöðin Höfði hf. og Vélamiðstöðin ehf., um langt árabil annast þessa þjónustu fyrir borgina. Í útboðs- og verklýsingu var kveðið svo á að bjóðendur skyldu í tilboðum sínum láta uppi annars vegar upplýsingar um sjálfa sig og verðtilboð sín en hins vegar upplýsingar um hæfni sína til að annast verkið. Skyldi verktilboðið gilda 30% í heildarmati við val verktaka en gæði 70%. Þriggja manna dómnefnd, skipuð fulltrúa Gatnamálastofu, fulltrúa Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar og ráðgjafa frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen, skyldi fara yfir tilboðin og gefa bjóðendum einkunn. Það tilboð sem hlyti hæstu heildareinkunn fyrir verð og gæði skyldi talið hagstæðast. Tilboð bárust frá tveimur aðilum í verkið. Annars vegar frá stefnda og hins vegar frá Malbikunarstöðinni Höfða hf. Við opnun tilboða þann 21. september 2004 var upplýst að stefndi hafði boðið 1.070.196.000 í verkið en Malbikunarstöðin Höfði hf. 739.448.000 krónur. Auk þess hafði Malbikunarstöðin Höfði hf. hlotið hærri einkun. Að fenginni niðurstöðu dómnefndar lagði gatnamálastjóri til í bréfi sínu til innkauparáðs 12. október 2004 að gengið yrði til samninga við lægstbjóðanda. Var erindið samþykkt á fundi ráðsins hinn 20. október sama ár. Eftir að einkunnargjöf lá fyrir, en áður en gengið var til samninga við lægstbjóðanda, kærði stefndi útboðið til kærunefndar útboðsmála og krafðist þess meðal annars að samningsgerð yrði stöðvuð. Með ákvörðun 24. október 2004 hafnaði nefndin kröfu stefnda með þeim rökstuðningi að ekki lægi fyrir að brotið hafi verið gegn stefnda samkvæmt útboðslögum eða útboðsreglum. Kærunefnd útboðsmála fjallaði aftur um málið 19. apríl 2005 með úrskurði. Þá voru teknar fyrir kröfur stefnda um að fyrirhuguð samningsgerð kaupanda við Vélamiðstöðina ehf. eða Malbikunarstöðina Höfða hf. yrði stöðvuð, að hið kærða útboð yrði fellt niður og lagt fyrir kaupanda að bjóða verkið út að nýju, að nefndin láti upp álit sitt um skaðabótaskyldu kaupanda og að lokum að kaupanda yrði gert að greiða kæranda hæfilegan kærumálskostnað. Með úrskurði sínum hafnaði kærunefnd útboðsmála ölum kröfum stefnda en úrskurðaði að Innkaupastofnun Reykjavíkur­borgar skyldi greiða stefnda 485.000 krónur í málskostnað. Máli þetta er sprottið af þessari ákvörðun kærunefndar útboðsmála að úrskurða stefnda til að greiða Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar málskostnað í kærumálinu enda þótt kröfum stefnda í kærumálinu hafi verið hafnað að öðru leyti. Í forsendum úrskurðar kærunefndar útboðsmála segir m.a. að ágreiningur aðila í málinu lúti einkum að því hvort kærði, Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar, hafi brotið gegn meginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda. Í 1. gr. laga um opinber innkaup nr. 94/2001 sé tekið fram að tilgangur laganna sé að stuðla að jafnræði bjóðenda við opinber innkaup. Þá sé ennfremur í 11. gr. laganna að finna frekari áréttingu á hinni almennu jafnræðisreglu útboðsréttar. Kærandi, stefndi í máli þessu, byggði á því að annað þeirra tveggja tilboða sem borist hefði í hinu kærða útboði hafi verið frá Malbikunarstöðinni Höfða hf. og Vélamiðstöðinni ehf. sameiginlega. Kærunefnd útboðsmála kemst að þeirri niðurstöðu að tilboðið hafi eingöngu komið frá Malbikunarstöðinni Höfða hf. en hins vegar hafi stefndi mátt ætla að svo væri ekki því í fundargerð vegna bókunartilboða, fundargerð opnunarfundatilboða, greinargerð kærða vegna stöðvunarkröfu kæranda og svari Gatnamálastofu vegna fyrirspurnar kæranda sé í öllum tilvikum gengið út frá því að um tvö tilboð hafi verið að ræða, annars vegar frá stefnda og hins vegar frá Malbikunarstöðinni Höfða hf. og Vélamiðstöðinni ehf. sameiginlega. Þá segir í úrskurði kærunefndar að Vélamiðstöðin ehf. sé að verulegu leyti í eigu Reykjavíkurborgar. Jafnframt liggi fyrir að formaður Innkauparáðs Reykjavíkurborgar sitji í varastjórn Vélamiðstöðvarinnar ehf. Samkvæmt því séu til staðar tengsl á milli kaupanda og annars bjóðanda í málinu. Jafnframt liggi fyrir að formaður Innkauparáðs hafi tekið þátt í mikilvægum ákvörðunum sem teknar hafi verið við framkvæmd útboðsins. Formaður Innkauparáðs hafi tekið þátt í ákvörðun Innkauparáðs Reykjavíkurborgar hinn 4. ágúst 2004 þar sem samþykkt hafi verið að bjóða út hið kærða verk á grundvelli útboðs og verklýsingar sem gatnamálastjóri hafi lagt fram. Þá hafi hann greitt atkvæði með því að taka tilboði Malbikunarstöðvarinnar Höfða hf. á fundi ráðsins hinn 20. október 2004. Í ljósi framangreindra tengsla og þess hlutverks sem Innkauparáð Reykja­víkurborgar hafi við framkvæmd hins kærða útboðs verði að telja að vafi geti leikið á því að kærði hafi gætt þeirrar skyldu að tryggja jafnræði bjóðenda. Það er mat kærunefndar útboðsmála að trúnaðarstörf formanns Innkauparáðs fyrir Vélamið­stöðina ehf. séu til þess fallin að valda vafa um að annar bjóðenda, það er, Malbikunarstöðin Höfði hf. hafi notið forskots í útboðinu. Þá liggi fyrir að í stjórn Vélamiðstöðvarinnar ehf. hafi setið þáverandi borgarverkfræðingur sem hafi verið sviðsstjóri umhverfis- og tæknisviðs Reykjavíkurborgar en undir það heyri Gatnamálastofa. Verkið hafi verið boðið út af Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar fyrir hönd Gatnamálastofu og hafi Gatnamálastofa lagt til við Innkauparáð Reykjavíkurborgar að tilboð Malbikunarstöðvarinnar Höfða hf. yrði tekið. Er það mat kærunefndar útboðsmála að þessi tengsl séu til þess fallin að valda vafa um hvort annar bjóðenda hafi notið forskots í útboðinu og að kærði hafi brotið gegn meginreglunni um jafnræði bjóðenda, sbr. 1. og 11. gr. laga nr. 94/2001. Kærunefnd útboðsmála komst að þeirri niðurstöðu að samkvæmt 1. mgr. 83. gr. laga um opinber innkaup verði samningur við lægstbjóðenda ekki felldur úr gildi eða honum breytt. Með skírskotun til 1. mgr. 84. gr. laganna var því hafnað að nefndin gæfi álit sitt á skaðabótaskyldu kærða. Þá segir í úrskurði kærunefndar útboðsmála varðandi málskostnað: „Kærandi hefur í máli þessu krafist kostnaðar við að hafa kæruna uppi. Samkvæmt 3. mgr. 81. gr. laga um opinber innkaup hefur kærunefnd útboðsmála heimild til að ákveða að sá sem kæra beinist gegn skuli greiða kæranda kostnað við að hafa kæruna uppi. Með hliðsjón af ofangreindu, það er því að kærði vanrækti að bjóða hið kærða verk út á Evrópska efnahagssvæðinu og braut jafnframt gegn meginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda, verður kærða gert að greiða kæranda kr. 485.000 að meðtöldum virðisaukaskatti, í kostnað við að hafa kæru þessa uppi.“ III. Stefnandi byggir á því að Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar hafi ekki brotið gegn hagsmunum stefnda í umræddu útboði og eigi hann því ekki rétt á málskostnaði úr hendi stefnanda. Í athugasemdum við 3. mgr. 81. gr. laga nr. 84/2001 um opinber innkaup sé skýrt tekið fram að það komi aðeins til greina að fella málskostnað á kærða þegar kærði hafi tapað máli fyrir nefndinni í öllum verulegum atriðum. Stefnandi telur að á grundvelli ríkjandi lögskýringaviðhorfa beri að túlka ákvæðið þröngri skýringu og miða við að einungis skuli úrskurða málskostnað þegar kærði tapi máli fyrir nefndinni í öllum verulegum atriðum. Kærunefnd útboðsmála hafi hins vegar virt af vettugi þetta grundvallarskilyrði við ákvörðun málskostnaðar í umrædddu kærumáli. Stefnandi viðurkennir fúslega að þau mistök hafi orðið í útboðsferlinu að verkið hafi ekki verið boðið út á hinu Evrópska efnahagssvæði eins og mælt sé fyrir um í reglugerð nr. 429/2004 og samkvæmt samningi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um opinber innkaup. Þessi mistök hafi hins vegar engin áhrif haft á þátttöku stefnda í útboðinu. Þessi mistök hafi ekki valdið stefnda tjóni né verið til þess fallin að skapa ójafnfræði á milli bjóðenda. Heldur stefnandi því fram að kærunefnd útboðsmála hafi upp á sitt eindæmi aukið við kærumálið nýrri málsástæðu sem hún hafi síðan lagt til grundvallar við ákvörðun málskostnaðar. Að mati stefnanda standi slík aðferðarfræði engan veginn auk þess sem hún brjóti í bága við þá meginreglu réttafarslöggjafar um að úrlausn máls verði ekki byggð á öðrum málsástæðum en þeim er málsaðilar hafi haldið fram. Þá byggi kærunefndin málskostnaðarákvörðun sína á þeirri röksemd að Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar hafi brotið gegn meginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda. Stefnandi mótmælir alfarið þessari röksemdarfærslu nefndarinnar og telur hana á engan hátt eiga sér stoð í raunveruleikanum. Gera verði athugasemd við umfjöllun nefndarinnar um þátt formanns innkauparáðs og fyrrverandi borgar­verkfræðings í málinu. Nefndin hafi sjálf komist að þeirri niðurstöðu að engin tengsl hafi verið á milli Malbikunarstöðvarinnar Höfða hf. og Vélamiðstöðvarinnar ehf. í málinu. Að þessu leyti gætir þversagnar í rökstuðningi nefndarinnar. Hið rétta sé að tilboðið hafi einungis stafað frá Malbikunarstöðinni Höfða hf. en ekki einnig frá Vélamiðstöðinni ehf. eins og stefndi hafi haldið fram fyrir kærunefndinni. Þess vegna beri að hafna þeirri niðurstöðu kærunefndar útboðsmála að Innkaupastofnun Reykjavíkur hafi brotið gegn meginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda. Varakröfu sína byggir stefnandi á því að úrskurðaður málskostnaður sé allt of hár og í engu samræmi við þau sjónarmið sem kærunefnd útboðsmála hafi lagt til grundvallar við ákvörðun málskostnaðar í úrskurði sínum. IV. Stefndi heldur því fram að í hlutverki kærunefndar útboðsmála felist meðal annars að leggja mat á þær málsástæður, sem aðilar styðja málatilbúnað sinn við, og að greina í forsendum úrskurðar frá niðurstöðu sinni um sérhverja málsástæðu. Ekki sé útilokað að nefndin telji kaupanda samkvæmt lögunum hafa brotið gegn ákvæðum þeirra þótt atvikum sé svo háttað að ekki þyki ástæða til að beita úrræðum þeim er 80. og 81. gr. laganna heimilar. Nefndin geti veitt álit sitt um meint brot á lögunum og eftir atvikum komist að þeirri niðurstöðu að um brot hafi verið að ræða þótt nefndin telji ekki fært að stöðva útboðið eða mæla fyrir um nýtt útboð. Í forsendum úrskurðar kærunefndar útboðsmála sé ítarlega fjallað um tengsl kaupanda og lægstbjóðanda. Niðurstaða nefndarinnar sé sú að þessi tengsl hafi verið til þess fallin að veita lægstbjóðanda forskot eða að minnsta kosti veruleg hætta hafi verið á því. Í ljósi þess hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að brotið hafi verið gegn meginreglunni um jafnræði bjóðenda sbr. 1. og 11. gr. laganna um opinber innkaup. Stefndi heldur því fram að nefndin hafi ekki getað komist að annarri niðurstöðu og hafi þessi niðurstaða í raun falið í sér verulegan sigur fyrir stefnda. Niðurstaðan hafi glögglega sýnt að stefndi hafi staðið mjög höllum fæti gagnvart lægstbjóðanda vegna tengsla þess síðastnefnda við kaupanda. Vafalaust hefðu fleiri boðið í verkið ef þeir hefðu haft eins árs fyrirvara eins og lægstbjóðandi hafi haft. Stefndi telur sig hafa lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningu á brotum stefnanda, enda sé niðurstaða úrskurðar kærunefndar útboðsmála leiðbeinandi um hvað ber að varast við undirbúning og framkvæmd útboða í framtíðinni. Niðurstaðan hafi einnig almenna þýðingu þegar skilgreina þurfi tengsl kaupenda við einstaka bjóðendur í útboðum. Niðurstaðan feli í raun í sér lærdómsríkt fordæmi fyrir kaupendur og bjóðendur. Með því að úrskurða stefnda málskostnað í kærumálinu hafi nefndin tekið þá afstöðu að fullt tilefni hafi verið til kærunnar. Afstaða nefndarinnar hafi því byggst á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Fjárhæð málskostnaðarins hafi tekið mið af umfangi verksins við að halda kærunni fram, afla upplýsinga og reka málið fyrir nefndinni. Stefndi hafnar þeim sjónarmiðum stefnanda að það hafi ekki valdið tjóni eða skapað ójafnræði milli sín og lægstbjóðanda að verkið var ekki boðið út á Evrópska efnahagssvæðinu. Lögbundin tilboðsfrestur vegna útboðs á Evrópska efnahagssvæðinu sé mun lengri en í útboði því sem mál þetta sé risið af. Rangt sé hjá stefnanda að kærunefnd útboðsmála hafi aukið við nýrri málsástæðu hvað þetta varðar. Hið rétta sé að stefndi hafi bent á þetta atriði í bréfi sínu til nefndarinnar 10. janúar 2005. Það hafi því verið að frumkvæði stefnda að þetta atriði hafi sætt skoðun af hálfu nefndarinnar. V. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup er tilgangur laganna að tryggja jafnræði bjóðenda við opinber innkaup og stuðla að virkri samkeppni og hagkvæmni í opinberum rekstri. Opinberum aðilum, stofnunum ríkisins og sveitarfélaga, ber að haga undirbúningi og framkvæmd útboða með hliðsjón af þessum skilgreinda tilgangi laganna. Stefndi, sem bjóðandi í umrætt verk, naut réttinda samkvæmt lögunum og átti rétt á að skjóta umkvörtunarefnum sínum til kærunefndar útboðsmála, sbr. 77. gr. laganna. Hlutverk kærunefndar útboðsmála er að leysa með skjótum og óhlutdrægnum hætti úr kærum vegna ætlaðra brota á lögum um opinber innkaup, sbr. 75. gr. Um úrræði nefndarinnar er fjallað í 80. og 81. gr. en nefndin er sjálfstæð í störfum og verður ákvörðun hennar ekki skotið til annarra stjórnvalda, sbr. 3. mgr. 75. gr. laganna. Eins og framan er rakið byggðist ákvörðun nefndarinnar um greiðslu málskostnaðar á því annars vegar að verkið hafi ekki verið boðið út á Evrópska efnahagssvæðinu og hins vegar á því að stefnandi hafi brotið gegn meginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda. Í úrskurði kærunefndar útboðsmála er því lýst ítarlega hvernig nefndin komst að þeirri niðurstöðu að brotið hafi verið gegn reglunni um jafnræði bjóðenda. Segir þar meðal annars að í fundargerð vegna bókunartilboða, fundargerð opnunarfundatilboða, greinargerð kærða vegna stöðvunarkröfu kæranda og svari Gatnamálastofu vegna fyrirspurnar kæranda sé í öllum tilvikum gengið út frá því að um tvö tilboð hafi verið að ræða, annars vegar frá stefnda og hins vegar frá Malbikunarstöðinni Höfða hf. og Vélamiðstöðinni ehf. sameiginlega. Síðan rekur kærunefnd tengsl stefnanda og Vélamiðstöðvarinnar ehf. og er því gert skil hér að framan í kafla II. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á í málatilbúnaði sínum hér fyrir dómi að framangreind atvikalýsing í úrskurði nefndarinnar sé röng eða á misskilningi byggð. Nefndin taldi hins vegar ekki efni til að beita úrræðum 80. og 81. gr. laganna þrátt fyrir niðurstöðu sína um að stefnandi hafi brotið gegn meginreglu laganna um jafnræði bjóðenda. Játa verður kærunefnd útboðsmála rétt til að veita álit sitt á meintu broti á lögum um opinber innkaup enda þótt nefndin telji ekki fært að stöðva útboð, mæla fyrir um nýtt útboð eða láta uppi álit sitt um skaðabótaskyldu. Með því að úrskurða stefnanda í málskostnað taldi nefndin að fullt tilefni hafi verið til kæru stefnda þó atvik máls hafi ekki gefið tilefni til frekari úrræða. Verður því talið að málskostnaðarákvörðun kærunefndar útboðsmála hafi byggst á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Í varakröfu sinni krefst stefndi þess að kærumálskostnaður verði lækkaður. Telja verður kostnaðinn eðlilegan miðað við umfang verksins, þar með talið að halda kærunni fram, afla upplýsinga og reka málið fyrir nefndinni. Stefndi verður því samkvæmt framansögðu alfarið sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 340.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, G.T. verktakar ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Reykjavíkurborgar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 340.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 416/2000
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Einkaskipti
B lést 27. desember 1999 og fengu lögerfingjar hennar leyfi sýslumanns til einkaskipta á dánarbúinu 5. júní 2000. HH, sem kvaðst eiga kröfu á hendur dánarbúinu að fjárhæð 1.822.652 krónur auk vaxta, krafðist þess að búið yrði tekið til opinberra skipta. Var sú krafa reist á ákvæðum 1. mgr. og 2. mgr. 40. gr. laga nr. 20/1991. Ekki var talið að 1. mgr. 40. gr. laganna gæti átt við um kröfu HH eins og atvikum var háttað. Þá var HH ekki talinn hafa sýnt fram á að sérstök hætta væri á að hann gæti ekki fengið efndir ætlaðrar kröfu sinnar með öðru móti en opinberum skiptum á búinu. Samkvæmt því gat 2. mgr. 40. gr. laganna heldur ekki staðið til þess að krafa HH yrði tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú Brynhildar Pétursdóttur yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að umrætt dánarbú verði tekið til opinberra skipta. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðili verði dæmdur til að greiða þeim í héraði ásamt kærumálskostnaði. Samkvæmt gögnum málsins var Brynhildur Pétursdóttir fædd á árinu 1910. Hún lést 27. desember 1999 og var þá til heimilis á hjúkrunarheimilinu Eir við Gagnveg í Reykjavík. Varnaraðilar, sem eru dætur Brynhildar og einu lögerfingjarnir eftir hana, fengu leyfi sýslumannsins í Reykjavík til einkaskipta á dánarbúinu 5. júní 2000. Sóknaraðili kveðst eiga kröfu á hendur dánarbúinu að fjárhæð 1.822.652 krónur auk vaxta. Frá atvikum að þeirri kröfu er greint í hinum kærða úrskurði. Með bréfi 7. júní 2000 krafðist hann þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að dánarbúið yrði tekið til opinberra skipta. Var sú krafa reist á ákvæðum 1. mgr. og 2. mgr. 40. gr. laga nr. 20/1991. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að 1. mgr. 40. gr. laga nr. 20/1991 geti ekki átt við um kröfu sóknaraðila eins og atvikum málsins er háttað. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að framferði varnaraðila eða ráðstafanir þeirra á hagsmunum dánarbúsins séu þannig að sérstök hætta sé á að hann geti ekki fengið efndir ætlaðrar kröfu sinnar með öðru móti en opinberum skiptum á búinu. Samkvæmt því getur 2. mgr. 40. gr. laga nr. 20/1991 heldur ekki staðið til þess að krafa sóknaraðila verði tekin til greina. Í ljósi þess, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, þar á meðal um málskostnað, enda hafa varnaraðilar ekki kært úrskurðinn til að fá honum breytt að því leyti. Sóknaraðila verður hins vegar gert að greiða hvorum varnaraðila fyrir sig kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hafsteinn Hafsteinsson, greiði varnaraðilum, Hönnu B. Jónsdóttur og Höllu V. Jónsdóttur, hvorri um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað. Málsaðilar eru: Skiptabeiðandi er Hafsteinn Hafsteinsson, kt. 031239-4439, Viðjugerði 7, Reykjavík, sem eftirleiðis verður vísað til sem sóknaraðila. Varnaraðilar eru: Hanna Brynhildur Jónsdóttir, kt. 130644-3099, Eiðismýri 28, Seltjarnarnesi og Halla Valrós Jónsdóttir, kt. 050340-4499, 49 Pine Wood DR. Calabash NC 28467, Bandaríkjunum. Málið barst Héraðsdómi Reykjavíkur sl. hinn 8. júní sl. með bréfi lögmanns sóknaraðila, sem dagsett er 7. sama mánaðar. Það var tekið til úrskurðar 23. okóber sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur sóknaraðila eru þær, að dánarbú Brynhildar Þ. Pétursdóttur kt. 230710-6519, sem lést 27. desember 1999 og síðast var búsett á hjúkrunarheimilinu Eir við Gagnveg í Reykjavík verði tekið til opinberra skipta. Þá er krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins að viðbættum lögmæltum virðisaukaskatti á tildæmda málflutningsþóknun. Varnaraðilar gera þær dómkröfur, að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að dánarbú Brynhildar Þ. Pétursdóttur verði tekið til opinberra skipta og að sóknaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu þar með talinn lögbundinn virðisaukaskattur á málflutningsþóknun. Málavextir, málsástæður og lagarök: Varnaraðilar eru dætur Brynhildar Þ. Pétursdóttur og einkaerfingjar hennar. Þær sóttu um leyfi til einkaskipta á búi móður sinnar með umsókn til Sýslumannsins í Reykjavík dags. 5. júní sl., sem samdægurs varð við þeirri beiðni. Við þingfestingu málsins 23. júní sl. var þess krafist af hálfu sóknaraðila, að úrskurðað yrði að einkaskiptum í dánarbúi Brynhildar heitinnar yrði frestað, þar til fyrir lægi niðurstaða í þessu máli. Af því tilefni lýsti lögmaður varnaraðila yfir því, að hann féllist á frestun skipta, þar til mál þetta væri til lykta leitt. Málavextir eru í meginatriðum þessir: Sóknaraðili annaðist fjármál Brynhildar heitinnar og Jóns L. Þórðarsonar, eiginmanns hennar að eigin sögn allt frá árinu 1971. Jón L. Þórðarson lést á árinu 1977. Sóknaraðili mun hafa aðstoðað Brynhildi við sölu á íbúð hennar í húseigninni nr. 178 við Hraunbæ í Reykjavík til Sigþórs Guðmundssonar og Lilju Hafsteinsdóttur og tekið við greiðslum kaupenda og ráðstafað þeim til greiðslu á reikningum Brynhildar og inn á bankareikninga hennar í Sparisjóði vélastjóra. Kaupverðið nam 5.200.000 króna og skyldu 3.800.000 króna greiðast í peningum, þar af 1.350.000 krónur af við samningsgerð hinn 3. apríl 1989, 1.350.000 krónur en eftirstöðvarnar á tímabilinu frá 20 maí s.á. til 5. maí 1990. Auk þess skyldu kaupendur gefa út veðskuldabréf að fjárhæð 1.400.000 krónur með veði í hinni seldu eign innan 60% af brunabótamati íbúðarinnar, sem greiðast skyldu með þremur árlegum afborgunum fyrst 5. desember 1990. Við sölu eignarinnar hvíldi lán á 1. veðrétti hennar til Lífeyrissjóðs Framreiðslumanna, sem aflétta átti af henni í síðasta lagi 1. maí 1990. Sóknaraðili kveður lán þetta hafa stafað frá Sigurði Haraldssyni, tengdasyni Brynhildar, sem látist hafi stuttu eftir söluna. Láninu hafi ekki verið aflétt og því ekki verið hægt að fá kaupendur til að gefa út veðskuldabréf það, sem kaupsamningur kvað á um. Ljóst er af gögnum málsins, að sóknaraðili hefur annast greiðslu margháttaðra útgjalda Brynhildar heitinnar á tímabilinu frá janúar 1989 til október 1997, er hann hætti afskiptum af málefnum hennar að ósk varnaraðilans Hönnu Brynhildar. Sóknaraðili tók við andvirði íbúðarinnar við Hraunbæ og ráðstafaði því, eins og síðar verður lýst. Hann kom því og til leiðar, að kaupum íbúðarinnar var rift með yfirlýsingu, sem dagsett er 28. apríl 1996, án þess að til endurgreiðslu kæmi af hálfu seljanda. Við riftun munu eftirstöðvar kaupverðs íbúðarinnar hafa numið 933.334 kr. auk vaxta. Þegar sóknaraðili hætti afskiptum af málefnum Brynhildar nam skuld hennar við hann 3.232.455 krónum, samkvæmt framlögðu yfirliti hans. Í umfjöllun um málsástæður sóknaraðila er því lýst, hvaða ráðstöfunum sóknaraðili beitti til að lækka meinta skuld í 1.822.652 krónur, sem hann krefst úr hendi varnaraðila. Brynhildur heitin mun hafa verið svipt fjárræði 25. nóvember 1997 og var varnaraðilinn Hanna Brynhildur skipuð lögráðamaður hennar frá þeim tíma og annaðist því fésýslu fyrir hana síðan. Sóknaraðili hefur allt frá því að hans fésýslu í þágu Brynhildar heitinnar lauk, margítrekað krafist greiðslu og sent lögmanni varnaraðila fjölmörg bréf í því sambandi, eins og framlögð gögn vera með sér. Sóknaraðili óskaði ennfremur eftir því við Sýslumanninn í Reykjavík sem yfirfjárráðanda í árslok 1998, að heimild yrði veitt til greiðslu skuldar Brynhildar, en hún hafði þá verið svipt fjárræði, eins og áður segir. Þessi tilmæli ítrekaði sóknaraðili í bréfi til sýslumanns í árslok síðastliðins árs, eftir lát Brynhildar. Sýslumaður hafnaði beiðni sóknaraðili með bréfi dags. 29. febrúar þessa árs. Í bréfi sýslumanns kemur fram, að niðurstaða hans byggist á því, að um umdeilda kröfu sé að ræða, sem skipaður lögráðamaður hafi neitað að greiða. Krafan sé ekki aðfararhæf án undangengins dóms. Ekki sé eðlilegt, að yfirlögráðandi leggi mat á réttmæiti hinnar umdeildu kröfu, enda hafi kröfuhafar aðrar leiðir til innheimtu krafna. Sóknaraðili telur eignir dánarbús Brynhildar Þ. Pétursdóttur vera í meginatriðum þessaar: Þriðjungur húseignarinar Péturshús á Hjalteyri lauslega áætlað verðmæti kr. 1.400.000 Innistæða í vörslum sýslumanns - 1.500.000 Innistæða á sparisj. bók hjá SPRON - 38.000 Hlutabréf í Eimskip í vörslum lögmanns sóknaraðila - 15.860 Málverk, lauslega áætlað verðmæti- 2.000.000 kr. 4.953.860 Sóknaraðili reisir kröfu sína á uppgjöri sínu á sjóðsreikningi hinnar látnu hjá honum frá 27. október 1997. Varnaraðilar hafi ekki mótmælt skriflega þessu uppgjöri og því sé sóknaraðila alls óljóst, hvers vegna skuldin hafi ekki verið greidd. Hin látna hafi kvittað á uppgjörið 30. september 1989 vegna ársins 1989 og 24. janúar 1992 vegna ársins 1991. Á sjóðsreikninginn séu færðar til skuldar greiðslur sóknaraðila vegna hinnar látnu vegna íbúðar hennar, sumarhúss á Hjalteyri, greiðslna til ættingja hennar og persónulegra þarfa. Þá sé fært til tekna á reikninginn innborganir, aðallega vegna sölu á íbúðinni að Hraunbæ 178, en einnig innborganir frá eiginmanni Hönnu Bryn­hildar (kr. 100.000 15. maí ’90 og 100.000 31. sama mánaðar) og opinberum aðilum. Fyrsta greiðsla, sem móttekin hafi verið vegna sölu íbúðarinnar hinn 3. apríl 1989 hafi gengið til greiðslu inn á skuld Brynhildar við sóknaraðila. Öðrum greiðslum samkvæmt kaupsamningnum hafi verið ráðstafað inn á reikning Brynhildar hjá Sparisjóði vélstjóra. Á árunum 1990 og 1991 hafi safnast upp skuld og hafi sóknaraðili því fært millifært af reikningi Brynhildar á eigin sjóðsreikning 1.000.000 krónur hinn 10. júní 1991. Kaupendur íbúðarinnar hafi átt að gefa út veðskuldabréf að fjárhæð 1.400.000 krónur. Þessa hafi ekki verið kostur, þar sem lán frá eiginmanni Hönnu Brynhildar hafi ennþá hvílt á eigninni og því ekki rúm fyrir frekari veðsetningu eignarinnar. Því hafi kaupendur tekið lán í maí 1990 hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna og hafi andvirði þess, 1.089.000 krónur runnið hafi til lækkunar á skuld Brynhildar við sóknaraðila. Þá hafi sóknaraðili fært af reikningi Brynhildar í eigin sjóðsreikning til lækkunar á skuld hennar eftirtaldar fjárhæðir: Hinn 28. júní 1994, 200.000 kr., 100.000 kr. hinn 19. október s.á., 120.000 kr., hinn 28. febrúar 1995 og loks 1.409.803 kr. af tveimur reikningum Brynhildar hinn 22. október 1997. Standi því eftir 1.822.652. Sóknaraðili kveðst ekki hafa vaxtareiknað útgjöld sín í þágu Brynhildar heitinnar, en hún hafi aftur á móti notið vaxta af innistæðum sínum á bankareikningum, sem hann hafi lagt fé inn á, eins og framlögð yfirlit sýni. Sóknaraðili vísar í fyrsta lagi til 1. mgr. 40. gr. skiptalaga nr. 20/1991 til stuðnings kröfu sinni um að bú Brynhildar Þ. Pétursdóttur skuli tekið til opinberra skipta. Skilyrði þessarar lagagreinar hafi að vísu ekki verið fyrir hendi, þegar krafist var opinberra skipta af hans hálfu, en nú séu liðnir tilskildir sex mánuðir frá andláti Brynhildar og því verði þessu lagaákvæði beitt nú. Í annan stað byggir sóknaraðili á 2. mgr. 40. gr. skiptalaga. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til skiptalaga nr. 20/1991 segi í umfjöllun um 40. gr. að kröfuhöfum hafi með þessu ákvæði verið veitt heimild til að krefjast skipta á dánarbúi í ákveðnum tilvikum, en slík heimild sé ekki verið í eldri lögum. Í tilviki því, sem hér sé til úrlausnar, sé annar varnaraðila málsins búsettur erlendis og ekki sé vitað um fjárhagsstöðu hennar. Það sé miklum erfiðleikum bundið að höfða mál á hendur henni í Bandaríkjum til greiðslu kröfunnar. Um eignastöðu varnaraðilans, Höllu Brynhildar, sé ekkert vitað. Í ljós hafi komið, að hún sé ekki þinglýstur eigandi að þeirri fasteign, þar sem hún sé búsett. Meðan eiginmaður Höllu Brynhildar var á lífi, hafi veðlán honum viðkomandi, verið áhvílandi á íbúð Brynhildar heitinnar og hafi það orðið þess valdandi, að ekki hafi verið unnt að veita kaupendum eignarinnar veðleyfi fyrir eftirstöðvabréfi samkvæmt kaupsamningnum. Sóknaraðili hafi orðið að greiða inn á þessa veðskuld samatals 906.507 kr. til að forða íbúðinni frá uppboði og hafi sú greiðsla verið færð á sjóðsreikning Brynhildar heitinnar. Þá beri þess að geta að fyrst nú undir rekstri þessa máls hafi varnaraðilinn Halla Brynhildur skilað skýrslu um fjárhald sitt sem lögráðamaður móður sinnar eftir mikinn eftirgang. Allt þetta gefi fulla ástæðu til að ætla, að sé sérstök hætta sé á því, að sóknaraðili fái ekki kröfu sína greidda með öðrum hætti en sem greiðslu úr dánarbúinu. Því sé augljóst að skilyrðum 1. tl. 2. mgr. 40. gr. skiptalaga sé fullnægt. Þá byggir sóknaraðili á því, að skilyrði 2. tl. 2. mgr. 40. gr. skiptalaga séu fyrir hendi til töku dánarbúsins til opinberra skipta. Sóknaraðili hafi ítrekað beint kröfum að varnaraðilanum Höllu Brynhildi um greiðslu, án þess að það bæri árangur. Sóknaraðili byggir málskostnaðarkröfu sína með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála , sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Kröfu sína um virðisaukaskatt á tildæmda málflutningsþóknun styður sóknaraðili með vísan til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðilar byggja kröfu sína um að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að dánarbú Brynhildar Þ. Pétursdóttur verði tekið til opinberra skipta í fyrsta lagi á því, að engin lagaheimld sé fyrir því að krefjast opinberra skipta dánarbúsins. Varnaraðilar hafi fengið leyfi til einkaskipta innan þess sex mánaða frests, sem mælt sé fyrir um í 1. mgr. 40. gr. skiptalaga og skiptum væri nú lokið, hefði krafa sóknaraðila ekki komið til. Þessu lagaákvæði verði því ekki beitt. Í öðru lagi vísa varnaraðilar til þess, að 2. mgr. 40. gr. eigi heldur ekki við í þessu ágreiningsmáli, eins og sóknaraðili haldi fram. Tvennt þurfi til að koma til að uppfylla skilyrði lagaákvæðisins. Sóknaraðili þurfi að sýna fram á, að framferði erfingja eða ráðstafanir þeirra á hagsmunum búsins séu með þeim hætti , að sérstök hætta sé á að krafa fáist ekki efnd með öðru móti. Sóknaraðilia hafihefur ekki tekist sönnun þessa og því beri þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfu hans. Takist aftur á móti að sanna slíkar ávirðingar þurfi að senda erfingjum áskorun um að efna kröfuna. Slík áskorun hafi ekki borist varnaraðilum. Í greinargerð með 2. mgr. 40. gr. segi, að regla þessi geti aðeins átt við í mjög óvenjulegum tilvikum, enda verði einnig að taka tillit til þess að leyfi til einkaskipta veiti skuldheimtumanni eða gjafþega heimild til að ganga að erfingjum persónulega um fullnustu. Í ljósi þessa gæti heimild þessi tæplega átt við nema gert væri sennilegt, að ábyrgð erfingjanna á skuldbindingum hins látna væri nánast einskis virði og að sýnt sé, að framferði þeirra muni leiða til þess, að eignir búsins verði ekki tiltækar til fullnustu. Í þessu máli hafi báðir varnaraðilar tekið ábyrgð á skuldbindingum dánarbúsins og því sé ljóst, að sóknaraðili hafi alla möguleika á því að krefja þær um greiðslu, ef einhver krafa sé fyrir hendi. Af framanskráðu sé ljóst að engin lagaheimild sé fyrir kröfu sóknaraðila. Að því er varði kröfu sóknaraðila, þá sé hún umdeild í meira lagi. Óskiljanlegt sé, að sóknaraðili hafi farið þannig með fjármuni varnaraðila, að hann hafi átt kröfu að fjárhæð 3.000.000 milljónir króna, þegar umboð hans var afturkallað 15. október 1997. Sóknaraðili hafi í kjölfar þess heimildarlaust millifært af reikningi Brynhildar 1.228.451 krónur inn á eigin reikning. Engu að síður haldi hann því fram, að hann eigi hjá dánarbúinu 1.822.652 krónur. Íbúð hinnar látnu hafi verið skuldlaus við sölu hennar á árinu 1989. Sóknaraðili hafi á engan hátt skýrt, hvernig meðferð hans á fjármunum hinnar látnu hafi verið háttað, né hvernig slík skuld hafi getað hlaðist upp. Ljóst sé að öll meðferð sóknaraðila á fjármálum og eignum hinnar látnu hafi skaðað hana mikið. Kaupendur íbúðarinnar hafi aðeins greitt hluta kaupverðsins, en tekið síðan þrjú veðlán til að greiða inn á kaupsamninginn, sem ekki hafi verið í samræmi við efni hans. Veðlán þessi hafi farið í vanskil sem og fasteignagjöld og húsgjöld. Kaupsamningi um íbúðina hafi ekki verið þinglýst. Sé með eindæmum, að sóknaraðili hafi leyft kaupendum eignarinnar að komast upp með slík margra ára vanskil. Allt þetta hafi leitt til þess, að fjárhagur og eignarstaða hinnar látnu hafi að engu orðið í meðförum sóknaraðila. Því sé ljóst, að sóknaraðili hafi í engu farið að fyrirmælum laga um fjárhald og lögræði, þess efnis, að skylt sé að blanda ekki saman eigin fjárhag og fjárhag skjólstæðinga sinna. Sóknaraðili hafi farið þess á leit við Sýslumanninn í Reykjavík, að kröfur hans yrðu greiddar. Með ákvörðun dagsettri 29. febrúar sl. hafi sýslumaður hafnað kröfum sóknaraðila. Þessi ákvörðun sýslumanns hafi verið kæranleg til Dómsmálaráðu­neytisins, en sóknaraðili hafi ekki nýtt sér þá heimild. Varnaraðilar mótmæla því, að sóknaraðili eigi nokkra kröfu á hendur þeim eða dánarbúi móður þeirra. Varnaraðilar vísa til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni, en byggja kröfu sína um virðisaukaskatt á tildæmda málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Forsendur og niðurstaða: Þau gögn, sem sóknaraðili hefur lagt fyrir dóminn, bera með sér, að hann hefur lagt á sig mikla vinnu í þágu Brynhildar heitinnar Pétursdóttur, án þess að séð verði að hann hafi reiknað sér endurgjald fyrir. Þá sýnist rétt sú fullyrðing sóknaraðila, að hann hafi ekki reiknað sér vexti af fé því, sem hann hefur lagt út í þágu Brynhildar, en oft og tíðum var hún í verulegri skuld við hann, samkvæmt framlögðu yfirliti. Endurskoðandi á vegum varnaraðila hefur yfirfarið fylgiskjöl, sem liggja til grundvallar reikningsfærslu sóknaraðila og staðfest að þau væru að mestu leyti fyrir hendi og í samræmi við reikningsyfirlit sóknaraðila, sbr. dskj. nr. 42 og yfirlýsingar lögmanna málsaðila þar að lútandi. Dómurinn lítur svo á, að ekki sé verulegur ágreiningur með málsaðilum um reikningsfærslu sóknaraðila. Varnaraðilar halda því aftur á móti fram, að sóknaraðili hafi við fjárhald sitt fyrir Brynhildi heitina sýnt af sér vanrækslu, þar sem hann hafi veitt kaupendum íbúðarinnar að Hraunbæ 178 heimild til að veðsetja hana fyrir verulegum fjárhæðum og ekki gripið í taumana, þegar ljóst varð, að greiðslufall varð á lánum þessum og dráttarvextir hlóðust upp. Með þessum hætti hafi Brynhildur og síðan varnaraðilar orðið fyrir umtalsverðu tjóni, sem sóknaraðila beri að ábyrgð á og beri að bæta þeim. Sóknaraðili vísar í þessu sambandi til þess, að íbúðarkaupunum hafi verið rift, íbúðin endurseld og við þá sölu hafi Brynhildur heitin og varnaraðilar fengið mun meira í sinn hlut en nam ógreiddum eftirstöðvum kaupverðins. Sé þá ekki sé litið til þess fjár, sem sóknaraðili hafi greitt vegna vanskila af áhvílandi veðskuld, sem varnaraðilanum Hönnu Brynhildi var einni viðkomandi. Sóknaraðili vísar í fyrsta lagi til ákvæða 40. gr. skiptalaga til stuðnings kröfu sinni um að dánarbú Brynhildar Þ. Pétursdóttur verði tekið til opinberra skipta. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. getur sá krafist opinberra skipta, sem á gjaldfallna kröfu á hendur dánarbúi, hafi erfingjar ekki fengið leyfi til einkaskipta innan sex mánaða frá andláti arfláta. Fyrir liggur, að varnaraðilar fengu leyfi Sýslumannsins í Reykjavík til einkaskipta hinn 5. júní sl. Leyfið var því veitt innan þess tímamarks sem tilvitnað lagaákvæði áskilur. Í lagagreininni er þess ekki krafist að skiptum sé lokið innan þessa frests, eins og sóknaraðili lætur liggja að og byggir á. Lagaákvæði þessu verður því ekki beitt í tilviki því sem hér er til úrlausnar. Í öðru lagi byggir sóknaraðili á 2. mgr. 40. gr., eins og áður er lýst. Lagaákvæðið kveður á um heimild kröfuhafa til að krefjast opinberra skipta, eftir að leyfi til einkaskipta hefur verið veitt. Ákvæðinu verður því aðeins beitt, samkvæmt efni sínu, ef eftirfarandi tveimur skilyrðum er báðum fullnægt. 1. að sýnt sé fram á að framferði erfingja eða ráðstafanir þeirra á hagsmunum búsins séu með þeim hætti að sérstök hætta sé á að krafan fáist ekki efnd með öðru móti. 2. að áður hafi verið skorað á erfingja að efna kröfurnar og þeim verið veittur sanngjarn frestur til þess í ljósi atvika. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á, að mati dómsins, að fyrra skilyrði þessa lagaákvæðis sé fullnægt. Ekkert liggur fyrir um það, að varnaraðilar hafi hagað sér svo eða gert þær ráðstafanir, að hætta verði talin á, að krafa sóknaraðila fáist ekki greidd. Þvert á móti hefur verið lýst yfir af þeirra hálfu hér í dómi, að þær muni fresta að ganga frá skiptum eftir móður sína þar til máli þessu verði ráðið til lykta. Í því felst það, að mati dómsins, að varnaraðilar muni ekki ráðstafa eignum búsins, fyrr en máli þessu er lokið. Um síðara skilyrði umrædds lagaákvæðis, er það að segja, að sóknaraðili hefur ekki, svo séð verður, skorað sérstaklega á varnaraðila að greiða umkrafða skuld, eftir að þær fengu leyfi til einkaskipta, en þar liggur þungmiðja þessarar lagagreinar, sbr. orðalagið ,,skorað á erfingja”. Ekki verður talið, að áskoranir sóknaraðilai til lögmanns varnaraðila frá fyrri árum uppfylli skilyrði greinarinnar, né heldur að túlka megi málsókn þessa sem áskorun í þessa veru. Að öllu þessu virtu og með tilliti til þess, að erfingjar, sem leyfi fá til einkaskipta, taka á sig sjálfskuldarábyrgð á skuldum dánarbús, sbr. 5. tl. 28. gr. skiptalaga, þykir verða að hafna kröfu sóknaraðila um að bú Brynhildar Þ. Pétursdóttur verði tekið til opinberra skipta. Rétt þykir, eins og mál þetta er vaxið, að hvor málsaðila um sig beri sinn kostnað af málinu. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Hafsteins Hafsteinssonar, um að dánarbú Brynhildar Þ. Pétursdóttur verði tekið til opinberra skipta. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 601/2009
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
D o.fl. stefndu F, Í og SPRON og kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðun F um ráðstöfun eigna og skulda SPRON og að viðurkenndur yrði réttur þeirra til skaðabóta úr hendi F og Í vegna þess tjóns sem ákvörðun F um ráðstöfun eigna og skulda SPRON hefði leitt til fyrir þá. Var málinu vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Þá var talið að ekki hafi verið lögð fram grundvallargögn og talið brotið gegn 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 þar sem mikill fjöldi skjala hafi verið lagður fram á ensku án íslenskrar þýðingar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í stefnu væri hvorki reifað hvers vegna ástæða væri til að stefna SPRON, né hvaða rök ættu að leiða til þess að krafa á hendur því yrði tekin til greina. Væri málið algerlega vanreifað um aðild SPRON og grundvöll kröfu á hendur því. Var því fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að vísa málinu frá dómi varðandi SPRON, sbr. e. og f. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Tekið var fram að það hafi verið ágalli á málatilbúnaði D o.fl. að ekki hafi verið sinnt áskilnaði a. og b. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um rétta tilgreiningu á þeim, en þetta valdi þó ekki frávísun málsins. Þá verði þess ekki krafist að íslensk þýðing fylgi öllum skjölum sem lögð séu fram á erlendum tungumálum, sbr. 3. mgr. 10. gr. laganna. Hins vegar var málið talið vanreifað um stöðu hvers stefnanda í málinu, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafi D o.fl. ekki reifað í stefnu hvaða sjálfstæðu hagsmuni þeir hafi að því að fá ákvörðun F, sem varði hagsmuni ótiltekins fjölda einstaklinga og lögaðila, ógilta samhliða því að þeir fái viðurkennda kröfu um skaðabætur vegna ætlaðs tjóns, sem þeir hafi beðið vegna ákvörðunarinnar. Var þessari kröfu því vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Fram kom að ekki væri gerð grein fyrir því hvernig hver og einn af stefnendum málsins hafi orðið fyrir tjóni og hvernig tengsl þess væru við atvik máls. D o.fl. hafi í stefnu hvorki leitt líkur að því að þeir hafi orðið fyrir tjóni, né lýst í hverju tjónið fælist. Úr þessum annmörkum verði ekki bætt undir rekstri málsins, enda miðist varnir í héraði við málið eins og það væri við þingfestingu þess. Þá sé ekkert vikið að því í stefnu hvort krafa um viðurkenningu á skaðabótaskyldu taki til sama tjóns og krafa í máli sem D o.fl. hafi höfðað gegn SÍ og dæmt sé samhliða máli þessu fyrir Hæstarétti, mál nr. 600/2009. Málatilbúnaður D o.fl. um ætlaða lögvarða hagsmuni og önnur atriði sem lúti að skýringu á kröfu þeirra um viðurkenningu á skaðabótaskyldu væri því ekki í samræmi við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Væri málið því vanreifað og var niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun málsins staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2009, þar sem máli sóknaraðila og fleiri á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaður í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Fjármálaeftirlitið og íslenska ríkið krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ekki eru efni til að fallast á kröfu tveggja varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti. Mál þetta var höfðað í héraði af 27 aðilum og kemur fram í heiti þeirra, að um sé að ræða erlenda banka, auk þess sem það er tekið fram í stefnu. Sóknaraðilar málsins eru átta úr hópi stefnenda. Varnaraðilinn Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf. krafðist í héraðsgreinargerð sinni frávísunar málsins. Við munnlegan málflutning um frávísunarkröfuna 23. september 2009 var bókað í þingbók að fram hafi komið hjá lögmanni sóknaraðila: ,,Hann tekur fram að hann muni ekki gera neinar athugasemdir vegna frávísunarkröfu SPRON þ.e. hafnar samt sem áður frávísunarkröfunni.“ Skilja verður þessa afstöðu sóknaraðila svo að ekki sé fallist á frávísunarkröfuna. Krafa sóknaraðila ,,hvers fyrir sig“ á hendur Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. er að þessum varnaraðila verði gert að þola dóm í málinu um þær kröfur sem gerðar eru á hendur öðrum varnaraðilum. Í stefnu er hvorki reifað hvers vegna ástæða sé talin til að stefna þessum varnaraðila, né hvaða rök eigi að leiða til þess að krafan á hendur honum verði tekin til greina. Er málið algerlega vanreifað um aðild Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. og grundvöll kröfu á hendur honum. Fallist er á niðurstöðu í hinum kærða úrskurði um að vísa beri málinu að því er þennan varnaraðila varðar frá héraðsdómi af þessum sökum, sbr. e. og f. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Fallist er á að það hafi verið ágalli á málatilbúnaði stefnenda að ekki var sinnt áskilnaði a. og b. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um rétta tilgreiningu á stefnendum og hver væri til fyrirsvars fyrir hvern og einn þeirra, sbr. og 4. mgr. 17. gr. laganna. Sóknaraðilar kveðast hafa leitast við að bæta úr þessum ágalla og ætlað að leggja fram upplýsingar um þessi atriði í upphafi þinghalds er málið skyldi flutt munnlega um frávísunarkröfu eins varnaraðilanna. Kveða sóknaraðilar að þeim hafi verið meinuð framlagning gagnanna. Sóknaraðilar gátu látið bóka yfirlýsingu um þessa synjun, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 91/1991. Um þetta er þó ekkert bókað af hálfu héraðsdómara í þingbók. Verður ekki lagt til grundvallar að stefnendum hafi verið meinuð framlagning gagnanna í héraðsdómi. Sóknaraðilar hafa sent Hæstarétti þessi gögn með kæru eins og heimilt er samkvæmt 2. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991. Veldur þessi ágalli ekki frávísun málsins. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði lögðu stefnendur í héraði fram 18 skjöl á erlendu tungumáli, án þess að íslensk þýðing fylgdi. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um að þingmálið sé íslenska. Til samræmis við þetta er mælt fyrir um það í 3. mgr. sömu greinar að skjali á erlendu tungumáli skuli að jafnaði fylgja þýðing á íslensku ,,að því leyti sem byggt er á efni þess í máli nema dómari telji sér fært að þýða það.“ Verður þess því ekki krafist að öllum skjölum sem lögð eru fram á erlendum málum fylgi íslensk þýðing og teljist þýðing nauðsynleg er rétt að þýða þann hluta skjals, sem málatilbúnaður er reistur á eða sérstaklega er vísað til. Í hinum kærða úrskurði er frá því greint að sóknaraðilar og aðrir stefnendur málsins í héraði séu meðal fjármálafyrirtækja, sem átt hafi aðild að lánasamningum við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis hf. Lánasamningar þeir, sem stefnendur eru aðilar að, voru ekki lagðir fram í héraði, en upplýsingar um þá á sérstöku blaði. Sóknaraðilar hafa lagt fyrir Hæstarétt þrjá lánasamninga og tvo samninga um breytingar á þeim. Í lánasamningunum eru ýmsar takmarkanir á heimildum einstakra lánveitenda, sem eru aðilar að þeim, til þess að gera ráðstafanir tengdar samningunum á eigin spýtur. Þótt ekki sé loku fyrir það skotið, að einstakir lánveitendur í slíkum samningum geti sótt kröfu um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar og til viðurkenningar á skaðabótaskyldu utan samninga ber að gera grein fyrir stöðu hvers stefnanda í máli eins og þessu og skýra hvers vegna slíkar takmarkanir í lánasamningum eigi ekki við um hann. Málið er málið vanreifað um þetta atriði, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í stefnu er af hálfu hvers og eins af stefnendum gerð sú krafa á hendur Fjármálaeftirlitinu að felld verði úr gildi ákvörðun þess 21. mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Jafnframt er krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu Fjármálaeftirlitins og íslenska ríkisins vegna ætlaðs tjóns af völdum stjórnvaldsákvörðunarinnar. Sóknaraðilar hafa ekki reifað í stefnu hvaða sjálfstæðu hagsmuni þeir hafi af því að fá framangreinda ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, sem varðar hagsmuni ótiltekins fjölda einstaklinga og lögaðila, ógilta samhliða því að þeir fái viðurkennda kröfu um skaðabætur vegna ætlaðs tjóns, sem þeir hafa beðið vegna ákvörðunarinnar. Verður þessari kröfu því vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Um kröfu sóknaraðila og annarra stefnenda í héraði um viðurkenningu á skaðabótaskyldu Fjármálaeftirlitsins og íslenska ríkisins vegna þess tjóns sem ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009, um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. hafi leitt til fyrir þá, segir í stefnu: ,,Hin saknæma og ólögmæta ákvörðun ... sem að ofan er lýst, hefur valdið stefnendum umtalsverðu tjóni sem ... Fjármálaeftirlitið og íslenska ríkið bera ábyrgð á, á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar“. Er því jafnframt lýst að þótt framangreind ákvörðun Fjármálaeftirlitsins yrði felld úr gildi hafi orðið tjón á eignum Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. og hugsanlegur framtíðarrekstur þess félags skertur. Ennfremur segir: ,,Þá er einnig ljóst að verði ákvörðun stefnda Fjármálaeftirlitsins, frá 21. mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda SPRON ekki felld úr gildi yrðu kröfur stefnenda vegna þeirrar fjármögnunar sem stefnendur hafa veitt SPRON eftirstæðar kröfur og alls óljóst hvort og þá að hve miklu leyti fengist greitt upp í þær við ráðstöfun eigna SPRON enda verður veðkrafa Nýja Kaupþings banka hf. greidd fyrst áður en nokkuð getur komið til greiðslu á kröfum stefnenda. Ekki þarf að velkjast í vafa um að orsakatengsl eru á milli hinnar saknæmu og ólögmætu ákvörðunar stefnda Fjármálaeftirlitsins, og þeirra afleiðinga að mun minni eignir munu standa til fullnustu kröfum stefnenda.“ Í stefnu er ekki að finna sjálfstæða greinargerð um grundvöll skaðabótaábyrgðar stefndu Fjármálaeftirlitsins og íslenska ríkisins, þótt þar komi fram að sóknaraðilar og aðrir stefndu telji að ákvörðun hins fyrrnefnda hafi verið saknæm og ólögmæt og að íslenska ríkið eigi að bera vinnuveitandaábyrgð á tjóni, sem ákvörðunin hafi valdið. Nauðsyn ber til að gera sjálfstæða grein fyrir því hvers vegna framangreindar reglur eigi að leiða til skaðabótaábyrgðar. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo, að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Að framan var tilgreint það sem segir í stefnu um ætlað tjón sóknaraðila og annarra stefnenda. Í þeirri umfjöllun er ekki gerð grein fyrir því hvernig hver og einn af stefnendum málsins hafi orðið fyrir tjóni og hvernig tengsl þess séu við atvik máls. Sóknaraðilar hafa því í stefnu hvorki leitt nægar líkur að því að þeir hafi orðið fyrir tjóni, né lýst nægilega í hverju tjónið felist. Úr þessum annmarka verður ekki bætt undir rekstri máls, enda miðast varnir í héraði við málið eins og það var við þingfestingu þess. Þá er ekkert vikið að því í stefnu hvort sú krafa um viðurkenningu á skaðabótaskyldu sem þar er gerð taki til sama tjóns og krafa í máli, sem sömu aðilar höfðuðu gegn Seðlabanka Íslands, og dæmt er samhliða máli þessu fyrir Hæstarétti, mál nr. 600/2009. Málatilbúnaður sóknaraðila um ætlaða lögvarða hagsmuni og önnur atriði sem lúta að skýringu á kröfu hans um viðurkenningu á skaðabótaskyldu er því ekki í samræmi við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu er málið svo vanreifað að staðfesta ber hinn kærða úrskurð. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, DekaBank Deutsche Girozentrale Luxembourg S.A., DZ Bank AG Deutsche Zentral-Genossenschaftsbank Frankfurt am Main, HSH Nordbank AG Copenhagen Branch, National Bank of Egypt (UK) Limited, Raiffeisen Zentralbank Österreich Aktiengesellschaft, Salzburger Landes-Hypothekenbank Aktiengesellschaft, Sparebanken Øst og Sumitomo Mitsui Banking Corporation Europe Limited, greiði óskipt varnaraðilum, Fjármálaeftirlitinu, íslenska ríkinu og Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., hverjum um sig 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 222/2001
Kærumál Gjaldþrotaskipti Vanlýsing Sjóveðréttur
O hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun skiptastjóra í þrotabúi S ehf. (Þ) um að hafna viðurkenningu á nánar tilteknum kröfum S og J og lagt fyrir hann að úthluta þeim tilteknum fjárhæðum í skjóli sjóðveðréttar í skipinu K fyrir þeim kröfum. Með því að kröfur S og J voru taldar hafa orðið til fyrir upphaf gjaldþrotaskipta gat 5. töluliður 118. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við um þær. Þar sem kröfum þeirra var ekki lýst innan kröfulýsingarfrests samkvæmt 2. mgr. 85. gr. laganna gátu S og J ekki komið ofangreindum kröfum sínum að við gjaldþrotaskiptin og voru þær þannig niður fallnar gagnvart Þ. Af þeirri niðurstöðu leiddi að sjóveðréttur, sem S og J kunnu að hafa notið, var jafnframt niður fallinn. Var því kröfum S og J hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. maí 2001, þar sem felld var úr gildi ákvörðun skiptastjóra í þrotabúi Sæunnar Axels ehf. um að hafna viðurkenningu á nánar tilteknum kröfum varnaraðila og lagt fyrir hann að úthluta varnaraðilanum Sabit Crnac 166.635 krónum og varnaraðilanum Jónasi Kristjánssyni 274.575 krónum í skjóli sjóveðréttar fyrir þeim kröfum í fiskiskipinu Kristjáni ÓF 51. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði ákvörðun skiptastjórans um að hafna viðurkenningu á kröfum varnaraðila, svo og að hafnað verði kröfu varnaraðila um viðurkenningu á sjóveðrétti fyrir kröfum þeirra í áðurnefndu skipi, sem nú heiti Njarðvík GK 275. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða þeim kærumálskostnað. I. Fiskiskipið Kristján ÓF 51 mun hafa verið í eigu Sæunnar Axels ehf. og gert út til veiða af því. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 7. desember 1999. Varnaraðilinn Sabit Crnac var þá meðal tíu undirmanna á skipinu, en varnaraðilinn Jónas Kristjánsson einn af fimm yfirmönnum. Veðbönd munu hafa hvílt á skipinu umfram gangverð þess og leitaði því skiptastjóri í þrotabúinu tilboða í það eftir ákvæðum 129. gr. laga nr. 21/1991. Barst tilboð frá sóknaraðila, sem bar ábyrgð á einni af áhvílandi veðskuldum, og var það samþykkt á veðhafafundi 17. janúar 2000. Tók sóknaraðili við skipinu næsta dag, en samkvæmt gögnum, sem hann hefur lagt fyrir Hæstarétt, seldi hann skipið öðrum 22. janúar 2000. Skipverjar á skipinu, þar á meðal varnaraðilar, munu allir hafa lýst kröfum í þrotabú Sæunnar Axels ehf. vegna vangoldinna launa og launa í uppsagnarfresti innan kröfulýsingarfrests, sem lauk 22. febrúar 2000. Innan þess frests var að auki hreyft athugasemdum af hálfu skipverja í bréfum til skiptastjóra 22. desember 1999 og 20. janúar 2000 um að uppgjör úr nánar tilgreindum veiðiferðum skipsins á árinu 1999 væru röng. Var þetta jafnframt ítrekað eftir lok frestsins í bréfi 3. mars 2000. Ekki fengust frekari gögn frá þrotabúinu til að staðreyna réttmæti uppgjöranna, sem skipverjar töldu athugaverð, og leituðu þeir því til Verðlagsstofu skiptaverðs 14. mars 2000 með ósk um að hún legði þeim til gögn um þetta efni. Munu þau gögn hafa síðan fengist 27. apríl sama árs. Í framhaldi af því rituðu lögmenn skipverjanna skiptastjóra bréf 18. maí 2000, þar sem greint var frá þeirri niðurstöðu af athugunum þeirra að aflahlutur skipverjanna hefði verið vanreiknaður um nánar tilteknar fjárhæðir. Sagði í bréfinu að kröfum væri lýst um greiðslu þeirra fjárhæða þótt kröfulýsingarfrestur væri þá liðinn. Þetta var síðan áréttað í kröfulýsingum, sem beint var til skiptastjóra af hálfu yfirmanna á skipinu 24. maí 2000 og af hálfu undirmanna 31. sama mánaðar. Krafa varnaraðilans Sabit Crnac var þar sögð að fjárhæð 248.839 krónur, en krafa varnaraðilans Jónasar Kristjánssonar 441.590 krónur. Þess var og krafist að viðurkenndur yrði forgangsréttur fyrir þessum kröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 og sjóveðréttur í skipinu á grundvelli 1. töluliðar 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Skiptastjóri í þrotabúi Sæunnar Axels ehf. hélt skiptafund 2. júní 2000 til að fjalla um áðurnefndar kröfur skipverja. Sóknaraðili mótmælti þar að kröfurnar yrðu teknar til greina. Skiptastjórinn lýsti á fundinum þeirri afstöðu sinni að hafnað væri bæði að kröfunum yrði komið að við gjaldþrotaskiptin og að þeim fylgdi sjóveðréttur í Kristjáni ÓF 51. Að kröfu skipverjanna, sem fram kom á skiptafundinum, beindi skiptastjóri ágreiningi um þessi efni til Héraðsdóms Norðurlands eystra 6. júní 2000. Hinn 24. júlí sama árs var þingfest þar fyrir dómi mál um ágreiningsefnin, þar sem allir skipverjarnir fimmtán töldust sóknaraðilar, en Olíufélagið hf. varnaraðili. Úrskurður gekk í málinu fyrir héraðsdómi 29. nóvember 2000 og var hann kærður til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 9. febrúar 2001 var úrskurðurinn ómerktur ásamt meðferð málsins fyrir héraðsdómi frá þingfestingu þess og því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Þegar málið var til meðferðar fyrir héraðsdómi öðru sinni varð að samkomulagi að reka það til að fá eingöngu leyst úr ágreiningi um kröfu eins undirmanns og eins yfirmanns á skipinu. Urðu varnaraðilar þar fyrir valinu, en við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi var fjárhæð upphaflegra krafna þeirra lækkuð, þannig að krafa varnaraðilans Sabit Crnac nam 166.635 krónum og varnaraðilans Jónasar Kristjánssonar 274.575 krónum. Var því þá lýst yfir af sóknaraðila að ekki væri lengur uppi tölulegur ágreiningur milli aðilanna. II. Fallist verður á með héraðsdómara að kröfur varnaraðila hafi orðið til fyrir upphaf gjaldþrotaskipta á búi Sæunnar Axels ehf., þannig að 5. töluliður 118. gr. laga nr. 21/1991 geti ekki átt við um þær. Hvorki í þeirri lagagrein né öðrum ákvæðum laganna er að finna undanþágu handa þeim, sem kann að hafa verið ókunnugt um rétt efni kröfu sinnar á meðan fresti var ekki lokið til að lýsa henni, frá þeirri meginreglu, sem greinir í upphafi 118. gr. laga nr. 21/1991, að krafa á hendur þrotabúi falli niður ef henni er ekki lýst fyrir skiptastjóra innan kröfulýsingarfrests samkvæmt 2. mgr. 85. gr. laganna. Í því efni stoðar varnaraðilum ekki að vísa til þess að kröfum þeirra hafi í reynd verið lýst innan kröfulýsingarfrests með upphaflegri kröfugerð þeirra, sem hafi tekið mið af fyrirliggjandi upplýsingum á þeim tíma, enda var fjárhæð upphaflegu krafnanna önnur og lægri. Samkvæmt þessu geta varnaraðilar ekki komið að við gjaldþrotaskiptin þeim kröfum, sem þeir hafa nú uppi í máli þessu, og eru þær þannig fallnar niður gagnvart þrotabúinu. Þótt kröfur varnaraðila, sem um ræðir í málinu, kunni að hafa verið þess efnis að þær gætu hafa notið sjóveðréttar í fiskiskipinu Kristjáni ÓF 51 samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga, verður ekki horft fram hjá því að slíkur veðréttur gæti aðeins staðið til tryggingar kröfum, sem varnaraðilarnir ættu á hendur þrotabúi fyrrum vinnuveitanda síns og eiganda skipsins, Sæunnar Axels ehf. Samkvæmt áðursögðu eru kröfur, sem varnaraðilar kunna að hafa átt á hendur þrotabúinu og þeir rekja til áðurgreindra atvika, fallnar niður vegna vanlýsingar. Er þá sjálfgefið að sjóveðréttur, sem varnaraðilar kunna að hafa notið, sé jafnframt fallinn niður. Vegna þess, sem að framan greinir, verður öllum kröfum varnaraðila í málinu hafnað. Verða þeir í sameiningu dæmdir til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er að viðurkenna kröfu varnaraðila, Sabit Crnac, að fjárhæð 166.635 krónur og kröfu varnaraðila, Jónasar Kristjánssonar, að fjárhæð 274.575 krónur við skipti á þrotabúi Sæunnar Axels ehf. og að þær kröfur njóti sjóveðréttar í fiskiskipinu Kristjáni ÓF 51. Varnaraðilar greiði í sameiningu sóknaraðila, Olíufélaginu hf., samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 776/2016
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Talið var að Í hefði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af því að fá ógiltan úrskurð úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála þar sem ákvörðun P um fjárhæð póstburðargjalda Í var felld úr gildi, enda höfðu síðari hækkanir Í á gjöldunum verið samþykktar áður en málið var höfðað. Var því staðfestur úrskurður héraðsdóms um að vísa bæri máli Í gegn P frá dómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 8. nóvember 2016, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísaðfrá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á þániðurstöðu hans að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarðahagsmuni af því að fá efnisdóm um kröfu sína á hendur varnaraðila. Þegar afþeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Íslandspóstur ohf., greiði varnaraðila, Póst- og fjarskiptastofnun, 350.000krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2016.Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar umkröfu stefnda um frávísun þess 27. október 2016, var höfðað 19. október 2015 afhálfu Íslandspósts ohf., Stórhöfða 29, Reykjavík á hendur Póst- ogfjarskiptastofnun, Suðurlandsbraut 4, Reykjavík, til ógildingar ástjórnvaldsúrskurði. Málið var þingfest 12. janúar 2016 og vargreinargerð stefnda lögð fram 19. maí s.á.Stefnandi krefst þess í málinu að úrskurður úrskurðarnefndarfjarskipta- og póstmála nr. 4/2014, KæraÍslandspósts ohf. á ákvörðun PFS nr. 16/2014, dags. 21. apríl 2015, verðifelldur úr gildi. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda aðskaðlausu samkvæmt mati dómsins, eða samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi.Stefndi gerir þá kröfu aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi og að stefnanda verðigert að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins, en til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfumstefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað aðmati réttarins.Hér er til úrlausnar aðalkrafa stefnda, sem ersóknaraðili í þessum þætti málsins, um að málinu verði vísað frá dómi og krafahans um málskostnað. Stefnandi, sem hér er varnaraðili, krefst þess í þessumþætti málsins að kröfu stefnda um frávísun verði hafnað og krefst hannjafnframt málskostnaðar í þessum þætti málsins að skaðlausu að mati réttarins. MálavextirSamkvæmt 6. mgr. 16. gr. laga um póstþjónustunr. 19/2002, er áskilið að stefndi samþykki gjaldskrá stefnanda innaneinkaréttar, áður en hún tekur gildi. Með úrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta-og póstmála, nr. 4/2014, sem krafist er ógildingar á í máli þessu, var ákvörðunstefnda um slíka gjaldskrá stefnanda, nr. 16/2014, frá 17. júlí 2014, felld úrgildi. Stefnandi hafði óskað eftir samþykki stefnda á gjaldskrá þar sem þartilgreind hækkun yrði gerð á póstburðargjöldum á bréfum í A og B flokki og á bréfumí AM og BM flokki. Í hinni kærðu ákvörðun var ekki að fullu fallist á þá hækkungjaldskrár sem óskað var eftir, heldur ákveðin tiltekin hækkun gjalda í öllumflokkum. Sú hækkun var lægri í hverjum flokki fyrir sig en sú hækkun sem gertvar ráð fyrir í þeirri gjaldskrá stefnanda sem óskað var samþykkis á. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar, nr. 4/2014,kemur fram að deilt sé um valdheimildir stefnda samkvæmt 16. gr. laga umpóstþjónustu og þá ákvörðun stefnda að samþykkja ekki að öllu leytihækkunarbeiðni stefnanda á gjaldskrá bréfa innan einkaréttar. Fram kemur íúrskurðinum að valdheimildir stefnda samkvæmt ákvæðinu standi aðeins til þessað samþykkja eða hafna gjaldskrá innan einkaréttar sem rekstrarleyfishafi, þ.e.stefnandi, skal gefa út og leggja fyrir stefnda fyrir gildistöku. Á grundvellilögmætisreglu stjórnsýsluréttarins nái valdheimildir stefnda því ekki til þessað kveða í ákvörðunarorðum á um ákveðin verð og þannig efnislega ákveða nýjagjaldskrá. Hin kærða ákvörðun, nr. 16/2014, var því að mati úrskurðarnefndarekki í samræmi við ákvæði 6. mgr. 16. gr. laga um póstþjónustu og var hún felldúr gildi. Í ljósi afstöðuúrskurðarnefndarinnar tók stefndi tvær ákvarðanir þann 28. september 2015 vegnabeiðni stefnanda um samþykki gjaldskrár, dags. 24. júlí 2015. Annars vegarákvörðun nr. 26/2015, þar sem beiðni stefnanda var hafnað vegna þess aðforsendur skorti að mati stefnda fyrir þeirri hækkun sem gert var ráð fyrir.Hins vegar ákvörðun nr. 27/2015, þar sem samþykkt var gjaldskrá með þeirribreytingu sem stefnandi hafði við meðferð málsins gert á upphaflegri beiðnisinni, eftir að stefndi sendi honum til leiðbeiningar upplýsingar um þærforsendur sem stefndi teldi mögulegt að samþykkja nýtt erindi um hækkungjaldskrár innan einkaréttar á. Ákvörðun stefnda nr. 26/2015,þar sem synjað var beiðni um samþykki á gjaldskrá, sætir nú kærumeðferð hjáúrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála. Í kærumálinu gerir stefnandiathugasemdir við þá málsmeðferð stefnanda að skipta þannig upp erindumstefnanda um gjaldskrárbreytingar þegar gögn málsins styðja ekki að fullu þáhækkun sem farið er fram á.Helstumálsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda um að úrskurðurúrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála frá 21. apríl 2015 í máli nr. 4/2014verði felldur úr gildi er aðallega reist á þeirri röksemd að úrskurðurinn séólögmætur. Telur stefnandi að úrskurðarnefndin hafi farið í öllu verulegu útfyrir kröfugerð og málsástæður stefnanda í kærumálinu, en nefndin hafi, eins oghér stóð á, ekki haft heimild til þess. Stefnandi hafi kært synjun stefnda á aðsamþykkja óbreytta gjaldskrá og hafi litið svo á að umrædd synjun stefnda ástaðfestingu á gjaldskránni óbreyttri, þ.e. eins og hún hafði verið lögð fyrirstefnda, væri hvort tveggja í senn ólögmæt og ómálefnaleg, og bæri að fellaákvörðun stefnda um synjunina úr gildi. Í hinni kærðu ákvörðun fælist þannig íraun ólögmæt höfnun á samþykki á hækkun gjaldskrár samkvæmt 6. mgr. 16. gr.laga nr. 19/2002. Kæruefnið hafi ekki lotið að „samþykki” stefnda á þeim hlutagjaldskrárhækkana, sem þó hafi verið fallist á í ákvörðun nr. 16/2014, þ.e.hinum lægri fjárhæðum. Sá hluti ákvörðunar stefnda væri „lögmætur“, þ.e.varðandi þær fjárhæðir sem samþykktar hafi verið, og hefði stefnandi hvorkiástæðu né lögvarða hagmuni af því að fá ákvörðunina að því leyti fellda úrgildi. Málsmeðferð nefndarinnar hafi ekki samrýmst lögum, auk þesssem úrskurðurinn byggist á rangri forsendu. Úrskurðurinnsé haldinn verulegum efnislegum annmörkum sem leiða eigi til þess að hann verðifelldur úr gildi. Stefnandi hafi ótvíræða lögvarða hagsmuni af úrlausnsakarefnisins þegar af þeirri ástæðu að hann hafi verið aðili aðstjórnsýslumáli því sem málshöfðunin lýtur að, sbr. einnig 60. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, sbr. einnig lögboðinnmálshöfðunarrétt í 13. gr. laga nr. 69/2003, um Póst- og fjarskiptastofnun. Tilþess sé að líta, svo sem sakarefnið beri með sér, að ákvörðunin varðifjárhagslega hagsmuni stefnanda, þ.m.t. fjárhæð gjaldtöku.Helstumálsástæður og lagarök stefnda Krafa stefnda um að málinu verði vísað frádómi er í greinargerð hans studd þeim rökum að gjaldskrá stefnanda innaneinkaréttar hafi hækkað þrisvar sinnum með ákvörðunum stefnda nr. 2/2015, nr.27/2015 og nr. 35/2015 frá því að ákvörðun stefnda nr. 16/2014 var ógilt meðúrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, nr. 4/2014, þann 21. apríl2015. Stefnandi hafi þannig ekki lengur lögvarðahagsmuni af því að fá umræddan úrskurð ógiltan með dómi. Gjaldskrá stefnandainnan einkaréttar sé í dag hærri en sú sem hafnað hafi verið með þeirriákvörðun stefnda nr. 16/2014, sem úrskurðarnefndin hafi ógilt með úrskurðisínum nr. 4/2014. Að mati stefnda hafi stefnandi því ekki lengurlögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni fyrir dómi og sé krafan þvílögspurning, sem sé í andstöðu við 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.NiðurstaðaÍ gjaldskrá stefnanda sem óskað var samþykkisá með beiðni, dags. 31. maí 2014, var gert ráð fyrir hækkun póstburðargjaldaþannig að gjald fyrir A póst hækkaði úr 130 krónum í 155 krónur, fyrir B póstúr 112 krónum í 135 krónur, fyrir AM póst úr 96 krónum í 118 krónur og fyrir BMpóst úr 78 krónum í 98 krónur. Með ákvörðun stefnda nr. 16/2014 frá 17. júlí2014 var hækkun gjaldskrár ákveðin þannig: A:145 krónur, B: 125 krónur, AM: 107krónur og BM:87 krónur. Í ákvörðun stefnda fólst því hækkun á gjöldum,en minni hækkun en gert var ráð fyrir í gjaldskránni sem stefnandi hafði lagtfyrir stefnda til samþykktar. Þessi ákvörðun stefnda var felld úr gildi meðúrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála 21. apríl 2015, í máli nr.4/2014, sem krafist er ógildingar á í máli þessu.Með ákvörðun stefnda nr. 2/2015 frá 20.febrúar 2015 var fallist á beiðni stefnanda, dags. 22. desember 2014, um hækkuná gjaldskrá innan einkaréttar, þannig: A: 165 krónur, B: 145 krónur, AM: 124krónur og BM: 104 krónur. Þar með var samþykkt gjaldskrá í öllum fjórumflokkunum orðin hærri en gjöldin væru samkvæmt þeirri gjaldskrá sem stefnandihafði óskað eftir samþykki á 31. maí 2014 og úrskurður úrskurðarnefndarinnarnr. 4/2014 frá 21. apríl 2015 fjallar um.Áður en mál þetta var þingfest hafði stefndifallist á enn frekari hækkanir með samþykki á nýjum gjaldskrám stefnanda meðákvörðunum sínum nr. 27/2015, 28. september 2015 og nr. 35/2015, 30. desembers.á., sem fyrir liggja í málinu. Þá kveður stefndi gjaldskrár enn hafa hækkaðmeð nýrri ákvörðun sinni, nr. 6/2016.Stefndi vísar til framangreindra ákvarðanasinna um að samþykkja nýrri og hærri gjaldskrár stefnanda og styður kröfu sínaum að máli þessu verði vísað frá dómi við það að stefnandi hafi ekki lögvarðahagsmuni af því að fá úrlausn dómsins um gildi úrskurðar úrskurðarnefndarinnarfrá 21. apríl 2015 í máli nr. 4/2014. Stefnandi styður kröfu sína umefnismeðferð málsins við 60. gr. stjórnarskrár og við málshöfðunarheimild í 13.gr. laga nr. 69/2003, um Póst- og fjarskiptastofnun, sem veiti honum rétt tilað fá úrlausn dómstóls um niðurstöðu stjórnvaldsins í máli sínu. Úrlausn áþví hvort farið hafi verið að lögum við meðferð stjórnsýslumáls kemur ekki tilumfjöllunar í dómsmáli, nema sýnt sé fram á af hálfu stefnanda að hann hafilögvarða hagsmuni af úrlausn málsins samkvæmt ákvæðum laga um meðferð einkamálanr. 91/1991, enda verða dómstólar ekki krafðir álits um lögfræðileg efni nemaað því leyti sem nauðsynlegt er til úr­lausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli,sbr. 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Þær heimildir semstefnandi vísar til verða ekki túlkaðar þannig að ekki þurfi jafnframt að vera uppfylltframangreint réttarfarsskilyrði. Stefnandi gerir engar fjárkröfur í málinu, enkrefst ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndarinnar. Með kæru sinni tilúrskurðarnefndarinnar sóttist stefnandi eftir því að fá samþykkta meiri hækkuná gjaldskrá en stefndi hafði samþykkt. Ljóst er að þótt fallist yrði á dómkröfustefnanda í málinu hefði það ekki í för með sér að honum væri heimilt að takahærri póstburðargjöld innan einkaréttar en honum er nú þegar heimilt ágrundvelli framangreindra síðari ákvarðana stefnda. Með úrskurðinum sem krafister ógildingar á var ákveðið að málskostnaður nefndarinnar yrði greiddur úrríkissjóði og voru engar þær álögur lagðar á stefnanda með úrskurðinum semhaldið sé fram að hann hefði hagsmuni af því að fá dóm um. Af hálfu stefnanda var við málflutning umfrávísunarkröfu stefnda á því byggt að stefnandi hefði fjárhagslega hagsmuni afþví að fá leyst úr dómkröfu sinni. Þeir fælust í því að viðskiptamennstefnanda, sem greitt hefðu stefnanda fyrir þjónustu samkvæmt gjaldskrá átímabilinu 17. júlí 2014 til 20. febrúar 2015, kynnu að hafa uppi kröfur áhendur stefnanda um endurgreiðslu á póstburðargjöldum að hluta. Slíkar kröfurgætu stuðst við það, að með því að ákvörðun stefnda nr. 16/2014 var felld úrgildi þann 21. apríl 2015, hafi gjaldtaka á grundvelli þeirrar ákvörðunar fariðfram heimildarlaust á framangreindu tímabili, þ.e. frá því að gjaldskrá ágrundvelli hinnar niðurfelldu ákvörðunar tók gildi í júlí 2014 og þar til nýgjaldskrá stefnanda hafði verið samþykkt í febrúar 2015. Lögmaður stefnandaupplýsti dóminn um að gjaldtaka samkvæmt gjaldskrá færi fram jafnóðum, en ítilviki stórnotenda væri þó gert upp mánaðarlega og að þar gæti verið um háarfjárhæðir að ræða. Jafnframt upplýsti lögmaðurinn að engar kröfur hefðu komiðfram um endurgreiðslur þótt liðið sé hátt á annað ár frá því að umræddutímabili lauk. Vandséð er á hvaða grundvelli stefnandi yrðilátinn bera slíka endanlega fjárhagslega ábyrgð vegna gjaldtöku sem fram fór áumræddu tímabili, á grundvelli þágildandi stjórnvaldsákvörðunar, enda þótt súákvörðun hefði síðar verið felld úr gildi. Ekki verður fallist á að stefnanditeljist eiga lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr máli þessu með dómi afþeirri ástæðu að hugsanlega kæmu fram kröfur af því tagi sem stefnandi lýsirsamkvæmt framangreindu.Sem fyrr greinir samþykkti stefndi hækkun ágjaldskrá stefnanda með ákvörðun nr. 27/2015 þann 28. september 2015, en áðuren sú ákvörðun var tekin hafði stefnandi, í kjölfar samskipta við stefnda,lækkað tillögu sína um gjaldskrá frá því sem hún var í upphaflegu erindistefnanda, dags. 24. júlí 2015. Stefndi synjaði með annarri ákvörðun sama dag,28. september 2015, nr. 26/2015, um samþykki á nýrri gjaldskrá samkvæmtupphaflegu erindi stefnanda. Þessa síðarnefndu ákvörðun stefnda kærði stefnanditil úrskurðarnefndar og við úrlausn þess kærumáls mun, samkvæmt röksemdum fyrirkærunni, reyna á þann ágreining aðila sem fyrir liggur um túlkun á 6. mgr. 16.gr. laga um póstþjónustu, nr. 19/2002. Sá ágreiningur snýst um þá nálgun og afstöðuúrskurðarnefndarinnar sem fram kom í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 4/2014,að stefndi geti aðeins hafnað eða samþykkt erindi stefnanda um hækkun ágjaldskrá innan einkaréttar, en hafi ekki valdheimildir til þess að ákveðaefnislega nýja gjaldskrá með því að samþykkja eða hafna gjaldskrá frá stefnandaað hluta. Þá afstöðu úrskurðarnefndarinnar telur stefnandi ólögmæta og styðurkröfu sína í máli þessu, um að úrskurðinum verði hnekkt, þeirri málsástæðu. Ánþess að fyrir liggi, að úrlausn um kröfu stefnanda í máli þessu hafi raunhæftgildi fyrir réttarstöðu hans, sem ekki verður séð að sé raunin, verður dómurinnekki krafinn svara við þeirri lögspurningu hvernig skýra skuli framangreindaréttarreglu, sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Að öllu framangreindu virtu verður ekkifallist á að stefnandi sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fádóm um gildi úrskurðar úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála frá 21. apríl2015, í máli nr. 4/2014. Verður því fallist á kröfu stefnda og verður málinuvísað frá dómi.Með vísun til 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefndamálskostnað, sem ákveðinn er 300.000 krónur.Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú r sk u r ð a r o r ðMáli þessu er vísað frá dómi.Stefnandi, Íslandspóstur ohf., greiði stefnda,Póst- og fjarskiptastofnun, 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 452/2016
Umboðssvik Skilorð
H, sem var bæði framkvæmdastjóri og eigandi B Ltd. og eini eigandi Á ehf., sem átti A hf. að fullu, voru gefin að sök umboðssvik, með því að hafa fyrir hönd B Ltd. undirritað skjal sem fól í sér afsal á þyrlu til félagsins frá A hf. og sama dag undirritað fyrir hönd B Ltd., annars vegar lánssamning, þar sem A hf. lánaði B Ltd. fyrir kaupverðinu og hins vegar leigusamning, þar sem B Ltd. leigði A hf. þyrluna aftur. Þannig hefði skuld B Ltd. við A hf. vegna þyrlukaupanna verið skuldajafnað við umsamdar leigugreiðslur og B Ltd. orðið eigandi þyrlunnar án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir. Framkvæmdastjóri A hf. og meðákærði H í héraði hafði skrifað undir samningana fyrir hönd A hf. en hann undi niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu fyrir sitt leyti. Í dómi Hæstaréttar var inntak umboðssvika rakið og fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að H hefði verið í raunverulegri aðstöðu til að taka ákvörðun um umrædd viðskipti þótt hann hefði ekki gegnt formlegri stöðu hjá A hf. Þá hefði enginn viðskiptalegur tilgangur búið að baki því að taka þyrluna á leigu, heldur hefði ráðstöfunin eingöngu verið gerð í því skyni að láta leigugreiðslur ganga upp í kaupverðið, en fyrir lá að þyrlan hefði ekki haft heimild til loftferða þann tíma sem hún var leigð A hf. og því hefði hún ekki nýst í rekstri félagsins. Með þessu hefði H misnotað aðstöðu sína hjá A hf. og breytti engu í því sambandi þótt hann hefði verið eini eigandi félagsins í gegnum annað félag. Þar sem engir peningar hefðu skipt um hendur við sölu þyrlunnar hefði A hf. tekið á sig alla áhættuna af viðskiptunum með því að leigja þyrluna þótt engin verkefni hefðu verið fyrir hana í starfsemi félagsins. Hefði félagið því orðið fyrir fjártjóni í bráð og verulegri fjártjónshættu til lengdar. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu H því staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verðiþyngd. Ákærði krefst þess að hann verðisýknaður af kröfum ákæruvaldsins.IÁ árinu 2008 keypti einkahlutafélagiðÁ, sem var að öllu leyti í eigu ákærða, allt hlutafé í A hf. Framkvæmdastjórisíðargreinda félagsins frá árinu 2005 var meðákærði í héraði, X. Félaginu varbreytt úr hlutafélagi í einkahlutafélag 4. september 2012 og frá sama tíma fékkþað nafnið B ehf. Tilgangur félagsins var frá upphafi alhliða flugrekstur ogtengd starfsemi, en það hafði um árabil sinnt þyrluþjónustu.Tildrög málsins eru þau að meðafsali 3. nóvember 2009 seldi A hf. þyrlu af gerðinni Bell N230 MG meðskráningarnúmerinu [...] til B Ltd., en það félag var að öllu leyti í eiguákærða. Afsalið var undirritað af meðákærða í héraði fyrir hönd seljanda enákærða fyrir hönd kaupanda. Samkvæmt bókhaldi A hf. var söluverð þyrlunnar762.919 bandaríkjadalir. Þyrluna hafði félagið keypt á árinu 2007 fyrir 2.050.000bandaríkjadali. Til að fjármagna kaupin á þyrlunni og aðrar fjárfestingarfélagsins hafði það gert lánssamning við Byr sparisjóð 22. október 2007, en meðhonum var félaginu veitt lán að fjárhæð 168.500.000 krónur. Samkvæmt samningnumátti að setja þyrluna að veði fyrir láninu þegar hún kæmi til til landsins oghefði verið skráð í loftfaraskrá Flugmálastjórnar Íslands og réttindaskráloftfara hjá sýslumanninum í Reykjavík. Þessu veði var ekki þinglýst á þyrlunaeftir að hún kom til Íslands í lok október 2007 og var skráð hér á landi.Þegar þyrlan var seld til B Ltd. meðafsalinu 3. nóvember 2009 var sama dag gerður víkjandi lánssamningur milli þessfélags og A hf. fyrir öllu kaupverðinu. Samningurinn var undirritaður af ákærðafyrir hönd lántaka en meðákærða í héraði fyrir hönd lánveitanda. Samhliða þessuvar samdægurs gerður leigusamningur þar sem A hf. tók þyrluna á leigu í eitt árog nam leigan 30.000 bandaríkjadölum á mánuði. Þessi samningur var jafnframt undirritaðuraf ákærða fyrir hönd leigusala en meðákærða í héraði fyrir hönd leigutaka. Eftirað leigusamningurinn rann út mun hann hafa verið framlengdur allt til loka júní2011. Samkvæmt bókhaldi A hf. var leigugreiðslum skuldajafnað gegn greiðslumsamkvæmt fyrrgreindum lánssamningi 3. nóvember 2009 fyrir kaupverði þyrlunnar.Miðað við árslok 2011 nam skuld B Ltd. við A hf. samkvæmt lánssamningum11.888.078 krónum.Frá árslokum 2008 mun þyrlunniekki hafa verið flogið meðan hún var í eigu A hf., en lofthæfisvottorð hennarrann út 30. september 2009 án þess að óskað væri eftir því við Flugmálastjórn aðþað yrði endurnýjað. Jafnframt var þyrlunni ekki flogið meðan félagið hafðihana á leigu á tímabilinu frá 3. nóvember 2009 til loka júní 2011. Á þessumtíma hafði C ehf. tekið að sér viðhald þyrlunnar, en heimild þess til að sinnaviðhaldi á þeirri tegund þyrlu var afturkallað með ákvörðun Flugmálastjórnar12. maí 2010. Sú ákvörðun var felld úr gildi með úrskurði innanríkisráðuneytisins31. mars 2011. Þyrlan mun hafa verið afskráð hér á landi 1. þess mánaðar og fluttaf landi brott 1. júlí sama ár.Eftir að A hf. hafði verið breyttí einkahlutafélag og það fengið nafnið B ehf. krafðist Íslandsbanki hf. þess13. september 2012 að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Meðúrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. janúar 2013 var sú krafa tekin tilgreina. Með bréfi skiptastjóra 22. janúar 2014 var sérstökum saksóknaratilkynnt um ætlað auðgunarbrot í starfsemi félagsins með ráðstöfun þyrlunnar tilB Ltd. Ákæra var síðan gefin út 26. október 2015. Með hinum áfrýjaða dómi voruákærði og meðákærði í héraði sakfelldir fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr.almennra hegningarlaga 19/1940 og unir sá síðarnefndi dómi.IIÍ 249. gr. almennra hegningarlagaer mælt fyrir um refsinæmi umboðssvika, en þar segir að það varði allt að 2 árafangelsi ef maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað er annarmaður verður bundinn við, eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotarþessa aðstöðu sína. Ef sakir eru mjög miklar má þyngja refsingu allt að 6 árafangelsi. Í lögskýringargögnum kemur fram að ákvæðið um misnotkun aðstöðu, tilað gera eitthvað er annar maður verður bundinn við, eigi ekki aðeins við umumboð, heldur og aðra raunverulega aðstöðu til þess að gera eitthvað er bindurannan mann. Þar segir einnig að ákvæðið sé sett til verndar því að menn er hafiá hendi fjárreiður fyrir aðra, svo sem fjárhaldsmenn, framkvæmdastjórar félagaeða stofnana, misnoti aðstöðu sína sér eða öðrum til hags en umbjóðanda sínumtil tjóns. Í samræmi við það sem hér hefurverið rakið fela umboðssvik í sér einhliða og ólögmæta misnotkun aðstöðu eðatrúnaðar til þess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert, sem annar maður eðalögaðili verður bundinn við, enda sé verkið unnið af ásetningi og íauðgunarskyni. Felur brotið í sér þrjú efnisatriði, en þau eru í fyrsta lagi aðgerandi hafi verið í aðstöðu til að skuldbinda annan aðila, í öðru lagi að hannhafi misnotað aðstöðu sína og í þriðja lagi að ráðstöfun hafi valdið tjóni eðaí öllu falli haft í för með sér verulega fjártjónshættu.Svo sem áður er rakið var ákærðieigandi Á ehf., en það félag átti allt hlutafé í A hf. þegar þyrlunni varráðstafað með afsalinu 3. nóvember 2009. Jafnframt var hann eigandi B Ltd. semkeypti þyrluna. Að þessu gættu verður fallist á það með héraðsdómi að ákærðihafi verið í raunverulegri aðstöðu til að taka ákvörðun um viðskiptin þótt hanngegndi engri formlegri stöðu hjá A hf.Við sölu þyrlunnar var kaupverðhennar greitt með því að ráðstafa leigugreiðslum fyrir hana inn á lánssamningfyrir öllu kaupverðinu. Þegar leigusamningurinn var gerður samhliða sölunni 3.nóvember 2009 hafði þyrlan ekki nýst í starfsemi félagsins um langt skeið aukþess sem lofthæfisvottorð hennar hafði runnið út 30. september það ár. Þá varleigusamningurinn framlengdur eftir að hann rann út í nóvember 2010, en á þeimtíma hafði verið afturkölluð heimild C ehf., sem annaðist viðhald þyrlunnar,til að veita þá þjónustu. Fór svo að þyrlunni var ekkert flogið allan þann tímasem hún var leigð A hf. Að þessu gættu má slá því föstu að enginnviðskiptalegur tilgangur hafi búið að baki því að taka þyrluna á leigu, heldurhafi ráðstöfunin eingöngu verið gerð í því skyni að láta leigugreiðslur gangaupp í kaupverðið. Með þessu móti misnotaði ákærði aðstöðu sína hjá A hf. Í þvítilliti breytir engu þótt hann hafi verið eini eigandi félagsins í gegnum annaðfélag, enda eru hlutafélög sjálfstæðar lögpersónur og verða ekki samsamaðarhluthöfum þess, sbr. dóma Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015 og 6.apríl 2016 í máli nr. 770/2015.Með því að engir peningar skiptuum hendur við sölu þyrlunnar tók A hf. sem seljandi á sig alla áhættuna afviðskiptunum með því að leigja þyrluna þótt engin verkefni væru fyrir hana ístarfsemi félagsins. Þannig varð félagið fyrir fjártjóni í bráð og til lengdarvar fjártjónshættan veruleg þar sem alls óvíst var hvort þyrlan gat nýst írekstri þess.Samkvæmt framansögðu verðurstaðfest niðurstaða héraðsdóms um að sakfella ákærða fyrir umboðssvik sem varðavið 249. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt verður staðfest niðurstaðadómsins um refsingu ákærða, skilorðsbindingu hennar og sakarkostnað.Ákærða verður gert að greiðaallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, semákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Hermann Eyjólfsson, greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 918.052 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, SigurðarG. Guðjónssonar hæstaréttarlögmanns, 868.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 13. maí 2016.IMál þetta, sem dómtekið var 19. aprílsíðastliðinn, var höfðað með ákæru sérstaks saksóknara, útgefinni 26. október2015, á hendur Hermanni Eyjólfssyni,kt. [...], [...], Reykjavík og X, kt. [...],[...], [...], „fyrir brot gegn almennum hegningarlögum: I.Á hendur ákærðu Hermanni, framkvæmdastjóra og eiganda breska einkahlutafélagsins BLtd., breskt skráningarnúmer [...], og eiganda einkahlutafélagsins Á, kt.[...], sem átti hlutafélagið A, síðar einkahlutafélagið B ehf., kt. [...], aðfullu og X, þáverandi framkvæmdastjóra, prókúruhafa og stjórnarmanni A hf./Behf., aðallega fyrir umboðssvik með því að hafa í sameiningu á árinu 2009,misnotað aðstöðu sína með því að undirrita skjal, „aircraft bill of sale“, semfól í sér afsal, dagsett 3. nóvember 2009, en við það varð einkahlutafélagið BLtd. eigandi þyrlu að gerð Bell 230 N230 MG, skráningarnúmer [...] nr. [...],skráning [...] í loftferðaskrá, sem áður var í eigu A hf./B ehf. Ákærði Xundirritaði afsalið fyrir hönd A hf./B ehf. og ákærði Hermann undirritaðiafsalið fyrir hönd B Ltd. Við afsalið greiddi B Ltd. ekkert fyrir þyrluna enákærðu sömdu um að A hf./B ehf. lánaði B Ltd. að fullu fyrir kaupverðinu. Undirrituðu ákærðu X, fyrir hönd A hf./B ehf., ogHermann, fyrir hönd B Ltd., einnig samning, dagsettan 3. nóvember 2009, um að Ahf./B ehf. myndi leigja þyrluna sem félagið hafði afsalað til B Ltd. þann samadag. Leigutíminn var til 12 mánaða og voru leigugreiðslur 30.000 USD ámánuði.Þrátt fyrir að leigusamningurinn væri aðeins tímabundinn til 12 mánaðagreiddi A hf./B ehf. leigugreiðslur vegna vélarinnar allt fram til ágúst 2011.Voru leigugreiðslurnar gjaldfærðar í rekstri A hf./B ehf. og færðar tillækkunar á skuld B Ltd. við A hf./B ehf. Á þeim tíma sem ákærðu skuldbundu A hf./B ehf. tilað leigja þyrluna til 12 mánaða hafði þyrlan ekki heimild til loftferða vegnaákvörðunar Flugmálastjórnar Íslands um afturköllun á samþykkis til C ehf. tilað sinna viðhaldi á þyrlunni. Ákvörðun Flugmálastjórnar Íslands var felld úrgildi í maí 2011 en þyrlan var afskráð hér á landi í mars 2011. Nýttist þyrlanþví ekki í rekstri A hf./B ehf. þá 22 mánuði sem félagið leigði þyrluna af BLtd. og því enginn rekstrarlegur grundvöllur fyrir félagið að leigja þyrluna.Með þessu var skuld B Ltd. við A hf./B ehf. vegna kaupa á þyrlunniskuldajafnað við leigugreiðslur sem ákærðu sömdu um að A hf./B ehf. skyldi innaaf hendi, ef frá eru taldar 11.888.078 kr. sem eru eftirstöðvar skuldarinnarsamkvæmt bókhaldi A hf./B ehf., ásamt áföllnum vöxtum. Af þessu leiddi að BLtd. innti ekki af hendi neina greiðslu vegna kaupanna og greiddi ekkert afláninu sem félagið fékk til greiðslu kaupverðsins. Við þetta varðeinkahlutafélagið B Ltd. eigandi þyrlunnar, sem áður var í eigu A hf./B ehf.,án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir. Til vara á hendur ákærðu Hermanni og X fyrirskilasvik með því að skerða rétt lánardrottna til að öðlast fullnægju af eignumA hf./B ehf. með undanskoti eignar með framangreindum hætti.II.Teljast brot ákærðu Hermanns og X aðallega varðavið 249. gr. en til vara við 4. tölul. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga,nr. 19/1940.III.Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir tilrefsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Ákærðu neita sök og krefjast sýknu. Þeir krefjastþess að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úrríkissjóði.IIFyrir dómi hafa ákærðu borið að í ákæru sé réttlýst eignarhaldi og framkvæmdastjórn á þeim hlutafélögum sem þar er getið.Samkvæmt því var ákærði Hermann eigandi og framkvæmdastjóri B Ltd. og eigandi Áehf. sem átti íslenska einkahlutafélagið A ehf. er síðar fékk nafnið B ehf.Ákærði X var framkvæmdastjóri þeirra, auk þess að vera stjórnarmaður ogprókúruhafi. Þá hafa ákærðu og borið að í ákærunni sé rétt lýst samningi umsölu þyrlunnar, sem í ákæru greinir, til B Ltd. Eins og fram kemur í ákæru fékkB Ltd. kaupverðið að fullu að láni og leigði seljanda þyrluna eins og rakið erí ákæru. Undirrituðu ákærðu gögn varðandi sölu og leigu. Þáer og komið fram í málinu að í desember 2008 svipti Flugmálastjórn A hf.flugrekstrarleyfi fyrir þyrluna. Ákvörðun Flugmálastjórnar var felld úr gildi ímaí 2011.III Íákærunni er lýst eignarhaldi á einkahlutafélögum og viðskiptum þeirra meðþyrlu. Ákærði Hermann staðfesti við aðalmeðferð að þar væri rétt frá greint ogeins kvaðst hann hafa undirritað leigusamning um þyrluna fyrir hönd B Ltd. Þákvað hann einnig að í ákæru væri rétt greint frá efndum leigusamningsins ogeins hömlum sem á rekstri þyrlunnar voru vegna ákvörðunar Flugmálastjórnar. Ákærðikvað gerninga þessa hafa verið eðlilega á þessum tíma og hefðu þeir miðað aðþví að koma rekstri A ehf. í lag. Hann kvað félagið hafa átt tvær þyrlur áþessum tíma og hefði B Ltd. verið stofnað til að kaupa þær. Önnur þyrlan hefðiverið seld úr landi en B Ltd. hefði keypt hina eins og rakið var. Markmiðiðhafi verið að endurskipuleggja rekstur A ehf. og gera upp við banka á eðlileganhátt. Ákærðikvaðst hafa verið varamaður í stjórn A ehf. á árinu 2005 og komið aftur aðfélaginu á árunum 2008 til 2009 en þó ekki komið að rekstrinum, hann hafiaðeins komið að einstökum málum ásamt meðákærða X. Ákærðikvað tilgang sinn með B Ltd. hafa verið að eignast framangreindar þyrlur. Hannhafi þannig tekið ákvörðun fyrir hönd þess félags um að kaupa þyrluna, semgetur í ákæru, en meðákærði og stjórn A ehf. hafi tekið ákvörðunina um að seljahana. Hann kvaðst á þessum tíma hafa átt A ehf. í gegnum Á ehf. en hann hefðiekki komið að ákvörðun um sölu á þyrlunni. Ákærði kvað kaupverð þyrlunnar hafaverið ákveðið eftir að málin hefðu verið könnuð á mörkuðum. Þá kvað hannþyrluna hafa verið leigða A ehf. sama dag og hún var seld. Tilgangurinn meðleigunni hafi verið sá að hægt væri að reka þyrluna á þeim leyfum sem A ehf.var með, það er leyfi til að reka farþegavél.Upphaflega hefði þessi ráðstöfun verið hugsuð til bráðabirgða meðan verið væriað koma þyrlunni í verkefni. Niðurstaðan hefði hins vegar orðið sú að þyrlanhefði ekki nýst í rekstri A ehf. Ástæðan var sú að Flugmálstjórn hefði í raunkyrrsett þyrluna. Þess vegna hefði ekki verið hægt að nota hana, hvorki hér álandi né á Grænlandi þar sem hægt hefði verið að útvega verkefni. Þessaraðgerðir Flugmálastjórnar hefðu verið ólögmætar og hefðu félögin átt von á þvíað þeim yrði aflétt. Þá hefði verið hægt að nota þyrluna og þar með afla tekna.Ákærði kvað aðgerðir Flugmálastjórnar hafa verið einu ástæðu þess að þyrlannýttist ekki eins og ætlað var. Hann kvaðst hafa borið aðgerðirnar undirevrópsku flugmálastjórnina og hefði hún ekki verið sammála þeim. Þá kvað hannþað venju að leigja flugvélar í 12 mánuði í senn og tengdist þaðflugrekstrarskírteinunum og þeim leyfum sem rekstraraðili hefur. Hann kvað Aehf. ekki hafa verið í stakk búna til að fylgja rekstri þyrlunnar eftir hefðihún komist í rekstur og þess vegna hefði verið nauðsynlegt að selja hana.Ákærði kannaðist við að A ehf. hefði aldrei fengið greiðslu fyrir þyrluna. Hannkvað leigusamninginn hafa verið framlengdan um tólf mánuði eftir að fyrrisamningur rann út. ÁkærðiX bar á sama hátt og meðákærði Hermann um staðhæfingar í ákæru um eignarhald aðfélögum og viðskipti sem þar er lýst. Ákærði kvaðst hafa verið framkvæmdastjóriA ehf. frá árinu 2006 til 2012. Hann kvaðst einnig hafa verið stjórnarmaður ogprókúruhafi. Hann hefði annast daglegan rekstur félagsins og veriðábyrgðarmaður fyrir flugrekstrarleyfi þess. Ákærði kvað meðákærða hafa komið aðrekstrinum sem eigandi og tekið ákvarðanir fyrir félagið sem slíkur. Hannkvaðst engin tengsl hafa haft við B Ltd. Ákærði kannaðist við að hafa, sem framkvæmdastjóriog prókúruhafi, undirritað skjöl varðandi sölu þyrlunnar en meðákærði hefðiannast skjalagerðina. Ákærðikvað A ehf. hafa verið í vandræðum með flugrekstrarleyfið fyrir þyrluna sem umer fjallað i ákærunni. Þess vegna hefði reksturinn á henni ekki gengið og þvíhefði verið ákveðið að selja þyrluna til B Ltd. Það hefði verið meðákærðiHermann sem hefði tekið þá ákvörðun. Á árinu 2009 hefði verið talið betra aðhafa þyrluna í bresku félagi til að selja hana eða reyna að koma henni í rekstur.Þetta hefði meðal annars stafað af bankahruninu 2008. Ákærði kvaðst hafa litiðsvo á að meðákærði gæti gefið sér fyrirmæli um að selja þyrluna enda hefðimeðákærði verið eini hluthafinn í A ehf. Þá kvað hann A ehf. hafa leigt þyrlunaaf B Ltd. og hefði það verið hluti af þessum viðskiptum. Meðákærði hefði tekiðákvörðun um leiguna en ákærði hefði ekki gert það. Ákærði kvaðst hins vegarhafa undirritað skjöl varðandi leiguna. Hann kvað ætlunina hafa verið að önnurþyrla kæmi inn í A ehf. í stað þeirrar sem var seld og hefði átt að notasöluandvirðið til þess. Frá þessu hefði þó ekki verið gengið á formlegan hátt.Hann kvaðst ekki geta útskýrt þetta nánar en svona hefði þetta verið lagt uppvið hann, eins og hann orðaði það. Nánarspurður um leigusamninginn um þyrluna kvað ákærði hann hafa verið gerðansamhliða sölusamningnum. Þetta hefði verið til þess að sýna fram á að kostnaðurfélli á A ehf. af aðgerðum Flugmálastjórnar og þess vegna getað veriðrökstuðningur fyrir fjárkröfum á hendur henni. Hefði A ehf. haft leyfi til aðfljúga þyrlunni hefðu tekjur af þeirri starfsemi verið miklu hærri heldur enleigutekjurnar. Ákærða var bent á að A ehf. hefði ekki getað notað þyrluna fráárslokum 2008 og kvað hann á þeim tíma ekki hafa verið vitað hversu lengi banniðmyndi gilda og það hafi verið barist fyrir því að fá því aflétt. A ehf. hefðigreitt rekstrarkostnað þyrlunnar eftir gerð leigusamningsins og hefði meðákærðiákveðið að svo skyldi vera, enda hefði B Ltd. ekki getað greitt þann kostnað. Aehf. vátryggði einnig þyrluna. Ákærði kvað A ehf. hafa haldið áfram að leigjaþyrluna eftir að leigusamningurinn rann úr gildi og hefði það verið ákvörðunmeðákærða að gera það. Hann kvaðst hafa litið svo á að hann semframkvæmdastjóri hefði ekkert um það að segja. Ákærði kvað það ljóst að A ehf.hefði haldið þyrlunni uppi allan þennan tíma en benti á að forráðamennfélagsins hefðu ekki getað vitað hversu lengi stöðvunin myndi vara. Ákærða varbent á að A ehf. hefði haldið áfram að greiða leigu í fjóra mánuði eftir að þyrlanhafði verið afskráð hér á landi og kvað hann það hafa verið ákvörðun meðákærðasem hann hefði tekið með endurskoðanda félagsins. Loks kvað ákærði A ehf. hafagreitt fyrir flutning þyrlunnar til Kanada og hefði það verið að ósk meðákærða. Ákærðikvað ástæðu þess að flugrekstrarleyfið vegna þyrlunnar hefði verið fellt úrgildi, vera þá að Flugmálastjórn taldi flugvélaverkstæðið ekki hafa fullgildanflugvirkja í starfi, það er flugvirkja er búsettur hefði verið á Íslandi.Ákærði kvaðst alltaf hafa búist við að bannið yrði fellt úr gildi og þess vegnahefði leigusamningurinn við B Ltd. verið eðlilegur. Lögmaður,sem rak mál á hendur A ehf. fyrir banka, bar að stefnan hefði verið árituð endaum útivistarmál að ræða. Hann kvaðst hafa rætt við ákærða X um fjárhagslegaendurskipulagningu félagsins. Einnig hefði komið að viðræðunum þáverandilögmaður félagsins. Lögmaðurinn kvað hafa komið fram á þessum fundi að höfðaðhefði verið mál á hendur Flugmálastjórn vegna þess að hún hefði svipt flugvélaverkstæðileyfi til að vinna að viðhaldi tiltekinnar þyrlu. Þeirri ákvörðun hefði veriðhnekkt af ráðuneytinu og taldi A ehf. sig eiga umtalsverða bótakröfu á hendurríkissjóði vegna þessa. Niðurstaðan hefði orðið sú að í stað þess að ganga að Aehf., sem væntanlega hefði þýtt gjaldþrot félagsins, hefði verið ákveðið aðláta meta eignirnar, sem aðallega voru þyrlan, og færa skuldina niður í fjárhæðsem samsvaraði verðmæti eignanna. Markmiðið hefði verið að halda félaginugangandi til að geta haldið bótakröfunni á hendur ríkissjóði gangandi og varþað niðurstaða fundarins. Skuldin hefði því verið sett í biðstöðu. Lögmaðurinnkvað það hafa verið skilyrði af hálfu bankans að ákærði X myndi eignast A ehf.enda hefði bankinn ekki haft áhuga á að vinna með öðrum að þessum málum. Fyrrumeigandi A ehf., sem var í stjórn félagsins í september 2009, kvað sér hafaverið kunnugt um að þyrlan var seld B Ltd. í nóvember það ár. Hann kvaðst hafarætt við ákærðu báða um þessa sölu en ekki skrifað undir sölusamninginn. Hann kvaðtilganginn með sölunni hafa verið að reyna að bjarga A ehf. og hefðu allirlagst á eitt, aðallega þó ákærðu báðir. Lykilatriði hefði verið að félagið ættiþyrluna vegna þess að hún var á flugrekstrarleyfi þess. Ætlunin hefði verið aðB Ltd. myndi koma henni í verkefni og þyrlan yrði gerð út á flugrekstrarleyfi Aehf. Fyrrumstarfsmaður sparisjóðs bar að A ehf. hefði verið eitt af þeim félögum er hannhefði átt viðskipti við. Starfsmaðurinn kvaðst hafa rætt við ákærða X ummálefni félagsins. Framangreindur lögmaður hefði einnig komið að málefnumfélagsins. Starfsmaðurinn kvað mál á hendur Flugmálastjórn hafa borið á góma oghefði verið beðið um biðlund af hálfu sparisjóðsins þar til skorið hefði veriðúr því máli. Þá kannaðist hann við að rætt hefði verið um að færa skuldirfélagsins niður á móti eignum. Hann kvaðst ekki hafa rætt við ákærða Hermann ummálefni félagsins. IV Ákærðueru aðallega gefin að sök umboðssvik með því að hafa í sameiningu misnotaðaðstöðu sína með því að láta A ehf. selja B Ltd. umrædda þyrlu sem svo leigðifélaginu hana aftur eins og rakið var. Þegar þetta gerðist hafði þyrlan ekkiheimild til loftferða og hafði það ekki meðan þyrlan var í leigu. Þyrlannýttist því ekki félaginu sem greiddi þó af henni leigu, eins og rakið var. ÁkærðiHermann var eigandi beggja félaganna og ákærði X var framkvæmdastjóri A ehf.Ákærði X var því í formlegri aðstöðu til að skuldbinda félagið eins og hanngerði. Þótt ákærði Hermann gegndi engri formlegri stöðu hjá félaginu verðurengu að síður að líta til aðstöðu hans sem eiganda félagsins og að hann varjafnframt eigandi viðsemjandans sem hagnaðist á viðskiptunum eins og rakiðhefur verið. Hér að framan var gerð grein fyrir því að þyrlan hafði ekki gildaheimild til loftferða þegar hún var seld B Ltd. sem svo leigði hana til A ehf.Engu að síður greiddi síðarnefnda félagið leigu fyrir þyrluna eins og rakið varog það einnig eftir að hún hafði verið flutt úr landi. Það er því niðurstaðadómsins að fallast á með ákæruvaldinu að ákærðu hafi báðir misnotað aðstöðusína er þeir skuldbundu A ehf. eins og þeim er gefið að sök. Þessi ráðstöfunþeirra olli A ehf. fjártjóni með því að félagið greiddi leigu af þyrlu er þaðgat ekki nýtt til tekjuöflunar. Samkvæmtframansögðu verður fallist á aðalkröfu ákæruvaldsins og ákærðu sakfelldir fyrirumboðssvik. Brot þeirra er rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærðuhefur ekki áður verið refsað og er refsing hvors þeirra hæfilega ákveðin 9mánaða fangelsi en skilyrði þykja til að skilorðsbinda refsingarnar eins og ídómsorði greinir. Þá verða ákærðu dæmdir til að greiða málsvarnarlaun verjendasinna sem eru ákvörðuð með virðisaukaskatti í dómsorði. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kvað upp dóminn.D ó m s o r ð : Ákærðu,Hermann Eyjólfsson og X, sæti, hvor um sig, fangelsi í 9 mánuði en fresta skalfullnustu refsinganna og falli þær niður að liðnum 2 árum frá deginum í dag aðtelja, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. ÁkærðiHermann greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar G. Guðjónssonarhrl., 961.620 krónur. ÁkærðiX greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hrl.,961.620 krónur.
Mál nr. 396/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur Fasteignakaup
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur sem Ó lýsti við slit G hf., en þær reisti Ó á ætlaðri skaðabótaskyldu G hf. vegna ófullnægjandi ráðgjafar og upplýsinga af hálfu starfsmanna G hf. við nánar tilgreind viðskipti. Talið var að Ó hefði ekki fært sönnur á að uppfyllt væru skilyrði skaðabótaskyldu G hf., en fyrir lá að viðskiptin voru áhættusöm og að G hf. hafði í samstarfssamningi aðilanna undanþegið sig ábyrgð á tjóni sem Ó kynni að verða fyrir vegna ákvarðana á grundvelli samningsins, nema það mætti rekja til ásetnings eða stórfellds gáleysis starfsmanna G hf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. maí 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. maí 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila samtals að fjárhæð 23.792.200 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 100.000 krónum frá 18. september 2007 til 19. sama mánaðar, en af 23.792.200 krónum frá þeim degi til 22. apríl 2009, allt að frádreginni 1 krónu miðað við 19. október 2012. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindar kröfur hans verði viðurkenndar og þeim skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði gerði sóknaraðili samning um einkabankaþjónustu 4. september 2006 við varnaraðila, sem þá hét Glitnir banki hf. Starfsmenn varnaraðila, sem höfðu á hendi slíka þjónustu, munu um sumarið 2007 hafa kynnt fyrir sóknaraðila og þremur öðrum mönnum hugmyndir, sem félag með heitinu Amicus ehf. hafi komið á framfæri við þá fyrrnefndu um kaup á fasteign í Berlín, endurbætur á henni og endursölu. Í tengslum við þetta sendi starfsmaður varnaraðila 29. júní 2007 til sóknaraðila drög að samstarfssamningi milli varnaraðila annars vegar og sóknaraðila og hinna mannanna þriggja hins vegar, þar sem meðal annars kom fram að hann væri gerður vegna kaupa „á fasteign að Kopenhagenerstrasse 13 en heildarkaupvirði með því að gera húsnæðið upp er áætlað 4 millj. EUR.“ Varnaraðili tæki að sér að gæta hagsmuna sóknaraðila og samstarfsmanna hans og hafa „milligöngu um brúarfjármögnun“ vegna kaupanna. Myndi varnaraðili ásamt Amicus ehf. veita aðstoð við mat á arðsemi fjárfestingarinnar og gerð framtíðaráætlana, auk þess að varnaraðili ætti að sinna „verkstjórnun á kaupunum sem snýr að gerð áreiðanleikakannana og yfirlestur þeirra eða allt eftir því sem aðilar kunna að koma sér saman um í því efni.“ Tekið var fram að varnaraðili, sem áskildi sér í þóknun „3% af heildarkaupverði“, bæri á engan hátt ábyrgð á vinnu, sem Amicus ehf. myndi leysa af hendi, og myndi vinna varnaraðila að öllu leyti byggja á upplýsingum, sem það félag eða aðrir sérfræðingar létu í té eða talist gætu opinberar. Varnaraðili myndi „hvorki ganga úr skugga um áreiðanleika upplýsinganna né að þær séu tæmandi enda komi upplýsingar frá fagaðilum“ og bæri hann ekki ábyrgð á tjóni sóknaraðila og samstarfsmanna hans vegna „ákvarðana á grundvelli samnings þessa“ nema það mætti rekja til ásetnings eða stórfellds gáleysis starfsmanna varnaraðila. Samningur eftir þessum drögum mun aldrei hafa verið undirritaður, en í málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti er meðal annars vísað til þess að nafngreindur fyrrum starfsmaður varnaraðila, sem sinnti einkabankaþjónustu við sóknaraðila, hafi borið fyrir héraðsdómi að unnið hafi verið eftir ákvæðum draganna. Sóknaraðili og samstarfsmenn hans keyptu 1. ágúst 2007 félag, sem fékk heitið Berlin ehf., fyrir sem svaraði nafnverði hlutafjár auk stofnkostnaðar og mun sóknaraðili hafa þannig eignast fimmtung hlutafjárins, 100.000 krónur. Svo sem rakið er í úrskurði héraðsdóms var stofnað þýskt hlutafélag, sem fékk heitið Kopenhagener Strasse 13 GmbH og var að fullu í eigu Berlinar ehf., og kveður sóknaraðili þetta erlenda félag hafa 12. júlí 2007 keypt fasteignina, sem áður var getið, en fengið frest til að greiða kaupverðið til 31. ágúst sama ár. Sóknaraðili veitti síðan Berlin ehf. lán að fjárhæð 140.000 evrur með samningi 19. september 2007 og kveður hann lántakann hafa lánað þá fjárhæð áfram til erlenda hlutafélagsins til að standa straum af kostnaði vegna verkefna þess. Af ástæðum, sem ítarlega er greint frá í hinum kærða úrskurði, mun stórfellt tap hafa orðið af þessum fasteignaviðskiptum og erlenda hlutafélagið verið tekið til gjaldþrotaskipta 19. júní 2012, en sóknaraðili seldi einum af áðurnefndum samstarfsmönnum sínum eignarhlut sinn í Berlin ehf. fyrir 1 krónu 18. október sama ár. Sóknaraðili telur sig hafa á tvo vegu orðið fyrir tjóni vegna þessara viðskipta, annars vegar vegna veitingar fyrrgreinds láns til Berlinar ehf. að fjárhæð 140.000 evrur, sem svari til 23.692.200 króna og sé fyrirséð að ekki fáist endurgreitt, og hins vegar vegna kaupa á hlut í því félagi fyrir 100.000 krónur, en þó að frádregnu áðurnefndu söluverði hlutarins. Hann telur að tjón þetta megi rekja til ófullnægjandi ráðgjafar og upplýsinga starfsmanna varnaraðila, sem sá síðastnefndi beri skaðabótaábyrgð á. II Í málatilbúnaði varnaraðila eru ekki bornar brigður á að þjónusta, sem starfsmenn hans veittu sóknaraðila í aðdraganda framangreindra viðskipta, hafi fallið undir ákvæði um svonefnda alhliða fjármálaþjónustu samkvæmt a. lið 2. greinar fyrrnefnds samnings þeirra frá 4. september 2006. Verður því við úrlausn málsins að leggja til grundvallar, eins og gert var í hinum kærða úrskurði, að varnaraðili hafi í þessum efnum borið gagnvart sóknaraðila þær skyldur, sem leiddar verða af ákvæðum samningsins og lagareglum sem hann varða, en þó þannig að einnig verður að taka tillit til áðurgreindra atriða, sem fram komu í drögunum að samstarfssamningi sem sendur var sóknaraðila 29. júní 2007. Í drögunum að samstarfssamningi voru í 5. lið ákvæði um forsendur, áreiðanleika og ábyrgð. Þar kom fram að varnaraðili byggði á þeim upplýsingum, sem Amicus ehf. eða aðrir sérfræðingar hefðu afhent honum, svo og opinberum upplýsingum. Sagði þar eins og að framan greinir að varnaraðili myndi hvorki ganga úr skugga um áreiðanleika upplýsinganna né að þær væru tæmandi, enda kæmu þær frá svonefndum fagaðilum. Þá undanþáði varnaraðili sig ábyrgð á tjóni, sem „kaupandi“ eða aðrir kynnu að verða fyrir vegna ákvarðana á grundvelli samningsins nema það mætti rekja til ásetnings eða stórfellds gáleysis starfsmanna varnaraðila. Að því verður að gæta að eftir gögnum málsins lágu margvíslegar upplýsingar fyrir um fasteignina áður en félag á vegum sóknaraðila og samstarfsmanna hans gekk til kaupa á henni. Meðal þessara upplýsinga var að fasteignin væri háð reglum um friðun og að verulegar endurbætur þyrfti að gera á henni. Sóknaraðili kaus að skoða ekki fasteignina fyrir kaupin þótt hann ætti þess kost. Þegar litið er til framangreindra atriða verður að telja sóknaraðila hafa mátt vera ljóst að hann tók verulega áhættu af því að áætlanir um kostnað af endurbyggingu fasteignarinnar og því að ljúka gildandi húsaleigusamningum myndu ganga eftir, að byggingarleyfi fengist og hvenær íbúðir í fasteigninni gætu komið til sölu. Auk þess gat hann ekki samkvæmt 5. lið samningsdraganna gert ráð fyrir að varnaraðili gæti borið ábyrgð á að áætlun í 1. lið þeirra um samanlagt kaupverð og kostnað af endurnýjun fasteignarinnar myndi standast. Hefur sóknaraðili því ekki sannað að fullnægt sé skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu varnaraðila gagnvart sér og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Óttarr Arnar Halldórsson, greiði varnaraðila, Glitni hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 139/2005
Eftirlaun Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
J, sem var forstjóri B ehf., gerði árið 1986 eftirlaunasamning við félagið, þar sem gert var ráð fyrir að eftirlaun hans yrðu hundraðshluti af launum forstjóra félagsins eins og þau væru á hverjum tíma. B ehf. sameinaðist þremur öðrum félögum árið 1999 er mynduðu K hf. Skömmu síðar hóf J töku eftirlauna, sem miðuðust við þau laun, sem hann hafði haft sem forstjóri B ehf. en þau skyldu framvegis taka breytingum í samræmi við verðlagshækkanir. Í kjölfar skipulagsbreytinga á rekstri K hf. voru laun forstjóra félagsins lækkuð umtalsvert árið 2003 en eftirlaunagreiðslur til J voru lækkaðar að sama skapi. J taldi að skerðingin hefði verið óheimil og krafði K hf. um greiðslu ákveðinnar fjárhæðar, sem hann taldi vera eingreiðsluverðmæti eftirlaunaréttar hans. Til vara krafðist hann fjárhæðar, sem tók mið af útreikningi á lækkun eftirlauna hans. Í báðum tilvikum var gert ráð fyrir að með skerðingu eftirlaunanna hefðu eftirlaunakröfur J fallið í gjalddaga. Ekki var fallist á það enda lyti ágreiningur aðila að breytingu á fjárhæð eftirlauna, sem leiddi af túlkun K hf. á eftirlaunasamningnum. Til þrautavara krafðist J fjárhæðar, sem tók mið af mismun á þeim eftirlaunum, sem hann taldi sig eiga rétt til, og greiddra eftirlauna, auk viðurkenningar á því að eftirlaun hans skyldu framvegis taka mið af ákveðinni viðmiðun. Vísað var til þess að við framkvæmd samningsins frá 2000 til 2003 hefði K hf. ekki beitt hreinni eftirmannsreglu og ekki lægi annað fyrir en að J hefði verið sáttur við þá framkvæmd. Yrði að líta svo á að K hf. hefði orðið bundið af þeirri framkvæmd. Því var fallist á fjárkröfuna samkvæmt þrautavarakröfu en viðurkenningarkrafan þótti hins vegar of óákveðin og var vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. apríl 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 10. júní 2005. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 96.282.190 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2004 til greiðsludags, allt að frádregnum 6.785.400 krónum, sem inntar hafi verið af hendi með jöfnum mánaðarlegum greiðslum á 339.270 krónum frá 1. mars 2004 til 1. október 2005. Til vara krefst gagnáfrýjandi greiðslu á 57.600.000 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. febrúar 2004 til greiðsludags. Til þrautavara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í aðalkröfu og varakröfu krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar á báðum dómstigum, en í þrautavarakröfu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna aðalkröfu og varakröfu gagnáfrýjanda, en að fallast á þá kröfu, sem hann gerði til þrautavara í héraði, um að aðaláfrýjandi yrði dæmdur til að greiða honum 7.405.390 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. desember 2003 til greiðsludags. Samhliða þeirri kröfu hefur gagnáfrýjandi leitað dóms um viðurkenningu á rétti sínum til eftirlauna úr hendi aðaláfrýjanda, „sem reiknuð verði eftir sömu viðmiðunum og giltu um útreikning þeirra í nóvember 2003“, og var á það fallist í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt málflutningi aðilanna fyrir Hæstarétti greinir þá á um forsendur fyrir útreikningi eftirlauna gagnáfrýjanda fyrir þann mánuð, sem vísað er til í dómkröfu þessari, meðal annars hvort þá hafi verið byggt á því að fjárhæð eftirlauna væri verðtryggð og hvernig slík verðtrygging kunni að hafa verið, en um þetta eru ekki viðhlítandi gögn í málinu. Dómkrafa þessi er því svo óákveðin að óhjákvæmilegt er að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu gagnáfrýjanda, Jóns Halldórs Jónssonar, um að viðurkenndur verði réttur hans til greiðslu eftirlauna úr hendi aðaláfrýjanda, Keflavíkurverktaka hf., sem reiknuð verði eftir sömu viðmiðunum og giltu um útreikning þeirra í nóvember 2003. Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. janúar 2005. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 21. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Jóni Halldóri Jónssyni, [...] Heiðargili 8, Keflavík, á hendur Keflavíkurverktökum hf., [...] byggingu 551, Keflavíkurflugvelli og Mæni ehf., [...] Hlíðarsmára 15, Kópavogi, með stefnu birtri 8. mars 2004. Aðalkrafa Skýringar: Upphafleg aðalkrafa stefnanda hljóðaði á kr. 97.300.000,- með tilgreindum dráttarvöxtum. Upplýst var í stefnu að þegar að aðalmeðferð kæmi hefði stefnandi væntanlega fengið mánaðarlega greiðslur frá stefndu sem með réttu ættu að koma fjárhæð aðalkröfu til frádráttar. Endanleg aðalkrafa stefnanda tekur mið af þessu. Frá höfuðstól kröfunnar eru dregnar greiðslur sem stefnandi fékk í desember 2003, janúar og febrúar 2004, samtals kr. 1.017.810,- Fæst þá nýr höfuðstóll aðalkröfu, kr. 96.282.190,- Þeirrar fjárhæðar er krafist með tilgreindum dráttarvöxtum, allt að frádregnum kr. 3.392.700,- sem eru greiðslur stefndu til stefnanda fyrir mánuðina mars til og með desember 2004. Varakrafa Að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda in solidum kr. 57.600.000,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2004 til greiðsludags. Skýringar: Varakrafa er óbreytt frá stefnu enda gerir hún einungis ráð fyrir að stefndu greiði stefnanda í eingreiðslu það sem upp á vantar til að stefnandi haldi sömu eftirlaunum og hann hafði í nóvember 2003 og fyrr, í samræmi við samning aðila. Greiðslur stefnda til stefnanda á árinu 2004 hafa því ekki áhrif á varakröfu. Þrautavarakrafa Að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda in solidum kr. 7.405.590,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af 427.706,- frá 1.12.2003 til 15.12.2003, en af kr. 1.350.412,- frá 15.12.2003 til 1.1.2004, en af kr. 1.778.118,- frá þeim degi til 1.2.2004, en af kr. 2.205.824,- frá þeim degi til 1.3.2004, en af kr. 2.633.530,- frá þeim degi til 1.4.2004, en af kr. 3.061.236,- frá þeim degi til 1.5.2004, en af kr. 3.488.942,- frá þeim degi til 1.6.2004, en af kr. 3.916.648,- frá þeim degi til 1.7.2004, en af kr. 4.344.354,- frá þeim degi til 1.8.2004, en af kr. 4.772.060,- frá þeim degi til 1.9.2004, en af kr. 5.199.766,- frá þeim degi til 1.10.2004, en af kr. 5.627.472,- frá þeim degi til 1.11.2004, en af kr. 6.055.178,- frá þeim degi til 1.12.2004, en af kr. 6.482.884,- frá þeim degi til 15. desember 2004, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að viðurkenndur verði réttur stefnanda til eftirlaunagreiðslna úr hendi stefndu sem reiknuð verði eftir sömu viðmiðunum og giltu um útreikning þeirra í nóvember 2003. Skýringar: Í stefnu á bls. 5 er gerð grein fyrir því, að verði hvorki orðið við aðal- eða varakröfu, heldur einungis gefinn aðfarardómur fyrir þegar orðinni lækkun eftirlauna við dómsuppkvaðningu, sé til þrautavara krafist viðurkenningar á rétti stefnanda til óskertra eftirlauna til framtíðar. Þrautavarakrafa tekur mið af þessu. Hún sundurliðast svo: Vakin er athygli á því, að mánaðarlegar greiðslur stefnanda fyrir tímabilið desember 2003 til desember 2004 eru ekki vísitöluuppfærðar í þessum útreikningi sem er stefndu fremur til hagsbóta. Hins vegar er til framtíðar krafist viðurkenningar á rétti stefnanda til eftirlauna í framtíðinni sem reiknaður verði eftir sömu viðmiðunum og giltu í nóvember 2003. Í því felst að mánaðarlegar greiðslur til stefnanda frá og með næstu greiðslu jafngildi því sem verið hefði, ef engar breytingar hefðu verið gerðar á útreikningsaðferðum eða viðmiðunum á sínum tíma. Þrautaþrautavarakrafa Að stefndi Keflavíkurverktakar hf. verði dæmdir til að greiða stefnanda kr. 96.282.190,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2004 til greiðsludags, allt að frádregnum kr. 3.392.700,- sem greiddar voru með jöfnum mánaðarlegum greiðslum að fjárhæð kr. 339.270,- í fyrsta sinn 1. mars 2004 og síðan 1. hvers mánaðar þaðan í frá en í síðasta sinn 1. desember 2004. Komi þessar greiðslur til frádráttar dómkröfu á þeim dögum sem þær voru inntar af hendi. Að viðurkennt verði með dómi, að stefndi Mænir ehf. beri ábyrgð eftir reglu 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 á kröfu stefnanda á hendur Keflavíkurverktökum hf., fáist ekki fullnusta kröfunnar hjá því félagi. Skýringar: Telji dómur skilyrði ekki uppfyllt til að dæma megi Mæni ehf. til solidariskrar ábyrgðar með Keflavíkurverktökum hf. á kröfum stefnanda er þess krafist að staðfest verði ábyrgð þeirra til vara. Á ábyrgð stefnda Mænis ehf. mun því ekki reyna samkvæmt þessu nema stefnandi fái ekki fullnustu þeirrar kröfu sinnar hjá stefnda Keflavíkurverktökum hf., sem fallist verður á í málinu. Krafa stefnanda samkvæmt þessu gengur skemur en kröfur í stefnu og rúmast innan þeirra krafna, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda er það hvorki önnur krafa né hærri að krefjast ábyrgðar aðila til vara en að krefjast ábyrgðar hans in solidum, á greiðslu skuldar. Þrautaþrautaþrautavarakrafa Að stefndi Keflavíkurverktakar hf. verði dæmdir til að greiða stefnanda kr. 57.600.000,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2004 til greiðsludags. Að viðurkennt verði með dómi, að stefndi Mænir ehf. beri ábyrgð eftir reglu 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 á kröfu stefnanda á hendur Keflavíkurverktökum hf., fáist ekki fullnusta kröfunnar hjá því félagi. Skýringar:Um skýringar vísast til umfjöllunar um varakröfu og hvað varðar ábyrgð stefnda Mænis ehf. til umfjöllunar um þrautaþrautavarakröfu. Þrautaþrautaþrautaþrautavarakrafa Að stefndi Keflavíkurverktakar hf. verði dæmdir til að greiða stefnanda kr. 7.405.590,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af 427.706,- frá 1.12.2003 til 15.12.2003, en af kr. 1.350.412,- frá 15.12.2003 til 1.1.2004, en af kr. 1.778.118,- frá þeim degi til 1.2.2004, en af kr. 2.205.824,- frá þeim degi til 1.3.2004, en af kr. 2.633.530,- frá þeim degi til 1.4.2004, en af kr. 3.061.236,- frá þeim degi til 1.5.2004, en af kr. 3.488.942,- frá þeim degi til 1.6.2004, en af kr. 3.916.648,- frá þeim degi til 1.7.2004, en af kr. 4.344.354,- frá þeim degi til 1.8.2004, en af kr. 4.772.060,- frá þeim degi til 1.9.2004, en af kr. 5.199.766,- frá þeim degi til 1.10.2004, en af kr. 5.627.472,- frá þeim degi til 1.11.2004, en af kr. 6.055.178,- frá þeim degi til 1.12.2004, en af kr. 6.482.884,- frá þeim degi til 15. desember 2004, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að viðurkenndur verði réttur stefnanda til eftirlaunagreiðslna úr hendi stefnda Keflavíkurverktaka hf. sem reiknuð verði eftir sömu viðmiðunum og giltu um útreikning þeirra í nóvember 2003. Að viðurkennt verði með dómi, að stefndi Mænir ehf. beri ábyrgð eftir reglu 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 á kröfu stefnanda á hendur Keflavíkurverktökum hf., fáist ekki fullnusta kröfunnar hjá því félagi. Skýringar:Um skýringar vísast til umfjöllunar um þrautavarakröfu og hvað varðar ábyrgð stefnda Mænis ehf. til umfjöllunar um þrautaþrautavarakröfu. Málskostnaður Í öllum framangreindum tilfellum er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum að skaðlausu, að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Kröfur stefnda Mænis ehf. eru svohljóðandi: Aðallega að kröfum á hendur félaginu verði vísað frá dómi. Til vara að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda. Til þrautavara að kröfur stefnanda á hendur félaginu verði stórkostlega lækkaðar. Kröfur stefnda Keflavíkurverktaka hf. eru svohljóðandi: Aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda Til vara að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar. Í öllum tilvikum gera báðir stefndu þær kröfur að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Málsatvik Stefnandi starfaði sem forstjóri Byggingaverktaka Keflavíkur hf. um árabil. Með stofnun stefnda Keflavíkurverktaka hf., sem samþykkt var á stofnfundi félagsins, 20. október 1999, sameinuðust Byggingaverktakar Keflavíkur ehf., Járniðnaðar- og pípulagningarverktakar Keflavíkur ehf., Málaraverktakar Keflavíkur ehf. og Rafmagnsverktakar Keflavíkur ehf. Félögin fjögur sem mynduðu Keflavíkurverktaka hf. voru lögð niður við stofnun þess félags. Markmið Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. var verktaka og þjónusta í byggingariðnaði, ýmis iðja, iðnaður, efniskaup og sala og annar skyldur atvinnurekstur. Markmið Járniðnaðar – og pípulagningarverktaka Keflavíkur ehf. var verktaka í járniðnaðar og pípulögnum, markmið Málaraverktaka Keflavíkur ehf. var málningarstarfsemi og verktaka og þjónusta á því sviði, markmið Rafmagnsverktaka Keflavíkur ehf. var verktaka og þjónusta í rafiðnaði. Félögin áttu saman Keflavíkurverktaka sf. Félögin fjögur voru hvert með sinn framkvæmdastjóra og var stefnandi framkvæmdastjóri Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. Stefndi Keflavíkurverktakar hf. yfirtók þannig rekstur fjögurra annarra félaga og var reksturinn því allverulega umfangsmeiri en rekstur Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. Þó má ætla að rekstur Byggingaverktaka Keflavíkurverktaka ehf. hafi verið um 60% af rekstri Keflavíkurverktaka hf. Nýr forstjóri stefnda Keflavíkurverktaka hf. var ráðinn 28. júní 1999, en þá var undirbúningur að stofnun félagsins vel á veg komin. Hinn nýi forstjóri, Steindór Guðmundsson, tók strax við 20% starfi, en kom til fullra starfa 1. september 1999. Umsamin laun hans voru 750.000 kr. á mánuði. Stefnandi lét af störfum 31. desember 1999. Stefnandi þáði laun hjá Keflavíkurverktökum sf. og Byggingaverktökum Keflavíkur ehf. fyrir desember 1999, samtals 1.041.461 kr. auk jólabónusa 999.881 kr. Í samrunaáætlun Keflavíkurverktaka hf. var gert ráð fyrir því að félagið yfirtæki öll réttindi og skyldur Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. meðal annars. Stefnandi gerði eftirlaunasamning við Byggingaverktaka Keflavíkur hf. árið 1986. Í a-lið eftirlaunasamningsins segir: “Forstjóri á rétt á að láta af störfum með eftirlaunum í lok þess mánaðar sem hann nær 65 ára aldri. Eftirlaun skulu vera hundraðshluti af launum forstjóra B.V.K. hf., eins og þau eru á hverjum tíma. Skulu þau nema 5% fyrir hvert srafsár (sic), þar til náð er eftirlaunum sem nema 90% af mánaðarlaunum. Starfsár skulu miðast við þann tíma er forstjóri hóf starf hjá B.V.K hf.” Stefnandi hóf töku eftirlauna í janúar 2000. Fjárhæð eftirlauna hans fyrir janúar 2000 nam 629.763,54. Á sama tíma fékk Steindór Guðmundsson, forstjóri stefnda Keflavíkurverktaka hf., 752.475 kr. í laun. Fjárhæð eftirlauna stefnanda voru 90% af þeim launum sem hann fékk fyrir desember 1999, sem framkvæmdastjóri Byggingaverktaka Keflavíkur ehf., að frádregnum 121.215 kr., sem var greiðsla sem hann fékk frá Lífeyrissjóðnum Framsýn. Þessi útreikningur hafi verið gerður á grundvelli ákvörðunar stjórnarformanns stefnda Keflavíkurverktaka hf. og endurskoðanda félagsins. Þá hafi verið ákveðið að stefnandi fengi vísitöluhækkanir á eftirlaun sín, svo sem starfsmenn skrifstofu stefnda Keflavíkurverktaka hf. fengu. Þessara vísitöluhækkana naut stefnandi allt til miðs árs 2003, að þær voru felldar niður, en vísitöluhækkun launa starfsmanna á skrifstofu stefnda var felld niður 1. júní 2002. Stefnandi naut því vísutöluhækkananna lengur en starfsmenn stefnda. Nýr forstjóri, Róbert Trausti Árnason, kom til starfa hjá stefnda Keflavíkurverktökum hf. í mars 2000. Laun hans námu 950.000 kr. á mánuði eins og ráðningarsamningur hans, dags. 23. mars 2000, ber með sér. Þau voru óbreytt ári seinna. Í ráðningarsamningi Róberts Trausta var kveðið á um það að hann skyldi fá 13. mánuðinn greiddan og fékk stefnandi það einnig, enda þótt hann hefði ekki fengið slíkt sem forstjóri Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. Eisch Holding SA, fyrirtæki, sem skráð er í Luxembourg, hafði þann 14. janúar 2002 eignast 97,32% í stefnda Keflavíkurverktökum hf. Ný stjórn stefnda Keflavíkurverktaka hf. hóf endurskipulagningu á rekstri félagsins. Á stjórnarfundi í stefnda Keflavíkurverktökum hf. 15. ágúst 2002 var samþykkt að skipta félaginu á grundvelli XIV. kafla hlutafélagalaga nr. 2/1995 og skyldi skiptingin miðast við 1. júlí 2002. Eignum félagsins var skipt á milli stefndu, Keflavíkurverktaka hf. og Mænis ehf. (áður Vallarfasteignir ehf.). Á árinu 2002 óskaði Bjarni Pálsson stjórnarformaður stefnda Keflavíkurverktaka hf. eftir viðræðum við stefnanda um að stefndi keypti sig frá eftirlaunaskuldbindingunni við stefnanda með greiðslu einnar fjárhæðar. Hittust málsaðilar á fundum vegna málsins en samnigar tókust ekki með aðilum. Stefndu barst bréf, dags. 2. janúar 2003, frá lögmanni stefnanda, þar sem vitnað var til breytinga á rekstri stefnda Keflavíkurverktaka hf. og sagt að þessu hafi verið haldið leyndu fyrir stefnanda. Þá sagði í bréfinu að vegna ákvæða 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga, útheimti þetta ekki sérstakar aðgerðir af hálfu stefnanda. Í bréfinu var síðan tekið fram að ef ekki bærust athugasemdir við þetta liti stefnandi svo á að félögin væru samþykk afstöðu stefnanda. Lögmaður stefndu svaraði þessu bréfi með bréfi, dags. 31. janúar 2003, þar sem tekið var fram að stefndi Keflavíkurverktakar hf. myndi eftir sem áður fylgja ákvæðum hlutafélagalaga. Þá var tekið fram að ekki væri fallist á að félagið hefði leynt stefnanda upplýsingum sem vörðuðu hagsmuni hans. Í júní 2003 lét Róbert Trausti af störfum sem forstjóri Keflavíkurverktaka hf. Yfirverkfræðingur stefnda, Kári Arngrímsson, sem verið hafði staðgengill forstjóra, tók tímabundið við framkvæmdastjórastarfinu. Af þessu tilefni var ekki gerður nýr ráðningasamningur við Kára. Við hlið Kára var Bjarni Pálsson starfandi stjórnarformaður stefnda. Laun hans voru 550.000 kr. á mánuði. Svo fór að Bjarni kom meira og meira inn í daglegan rekstur félagsins. Í nóvember 2003 tók Bjarni síðan við sem forstjóri félagsins, en án þess að laun hans breyttust nokkuð, sbr. ráðningarsamning hans. Með bréfi stefnda Keflavíkurverktaka, dags. 1. desember 2003, var stefnanda tilkynnt að Bjarni Pálsson hefði tekið við sem forstjóri fyrirtækisins frá og með 1. desember 2003 og samkvæmt eftirlaunasamningnum bæri að endurreikna eftirlaun stefnanda samkvæmt því. Laun Bjarna væru 550.000 kr. á mánuði. Eftirlaun stefnanda voru því ákveðin 339.270 kr. fyrir desembermánuð 2003. Einnig var felld niður greiðsla fyrir 13. mánuðinn, sem stefnandi hafði fengið greiddan árin 2000-2002. Með bréfi lögmanns stefnanda dags. 9. desember 2003 var þessu mótmælt og skorað á stefndu að leiðrétta desembergreiðsluna. Var tekið fram að mál yrði höfðað án frekari viðvörunar á hendur báðum stefndum ef ekki yrði búið að færa þetta í lag fyrir 20. desember 2003. Stefndi varð ekki við því. Fékk stefnandi eftirlaun sín í janúar, febrúar og mars 2004 greidd eftir sama mælikvarða og notaður var í desember 2003. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er tekið fram að hann hafi starfað sem forstjóri Byggingaverktaka Keflavíkur hf. um árabil. Þann 9. apríll 1986 hafði verið gerður samningur milli stefnanda og Byggingaverktaka Keflavíkur hf. um eftirlaunarétt forstjóra. Sagði í honum m.a., að eftirlaun forstjóra skyldu vera tiltekinn hundraðshluti af launum forstjóra B.V.K. hf. eins og þau væru á hverjum tíma. Hóf stefnandi töku eftirlauna samkvæmt samningnum hjá stefnda Keflavíkurverktökum hf. í janúar 2000. Hafi launin verið miðuð við laun stefnanda eins og þau voru áður en hann lét af störfum. Í viðbót við föst mánaðarleg eftirlaun hafi hann svo fengið greiddan 13. mánuðinn í desember árin 2000, 2001 og 2002. Enginn ágreiningur eða athugasemdir hafi komið fram um viðmiðun eftirlaunanna fyrr en í nóvember 2003. Hafi skuldbinding stefnda Keflavíkurverktaka hf. vegna þeirra verið reiknuð og birt í ársreikningum félagsins á sömu forsendu. Dómkröfur stefnanda eru byggðar á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings 26. janúar 2004 á eingreiðsluverðmæti eftirlauna og makalífeyris. Aðalkrafan hljóði um eingreiðslufjárhæð allra ógreiddra eftirlauna og makalífeyris samkvæmt samningnum miðað við desember 2003. Varakrafan sé hins vegar byggð á útreikningi þeirrar lækkunar, sem stefndi Keflavíkurverktakar hf. hafi ákveði einhliða. Til stuðnings dómkröfum sínum vísar stefnandi til meginreglna um skuldbindingargildi samninga sem og til ólögfestra reglna um túlkun samninga. Enginn ágreiningur hafi verið með málsaðilum um viðmiðun við laun sem notuð hafi verið við útreikning á eftirlaunum stefnanda. Sá háttur sem á þessu hafi verið hafður hljóti því að teljast réttur samkvæmt samningnum, jafnvel þó að túlka mætti orðalag hans á annan hátt. Hvað sem þessum hugleiðingum líði sé á því byggt að stefndu hafi ekki undir neinum kringumstæðum heimild til að breyta framkvæmd samningsins einhliða og án samþykkis stefnanda. Þá er einnig á því byggt að stefndu hafi ekki heimild til þess í lögskiptum aðilanna að gera breytingar í rekstri sínum þannig að verði stefnanda til tjóns að því er eftirlaun hans snertir. Fyrirsvarsmaður stefndu, Bjarni Pálsson, hafi staðið fyrir breytingum í rekstri, sem virðast hafa haft þau markmið að skerða réttindi stefnanda. Fyrst hafi hann skipt fyrirtækinu upp og fært út úr því umtalsverð umsvif. Síðan láti hann tilkynna stefnanda að hann hafi gert sjálfan sig að forstjóra með mun lægri laun en fyrri forstjóri hafði og slíkt eigi að hafa áhrif til stórfelldrar lækkunar á eftirlaunaskuldbindingunni. Þetta framferði fái ekki staðist. Það veki raunar athygli í þessu sambandi að við hlið Bjarna Pálssonar hjá stefnda Keflavíkurverktökum hf. starfi maður að nafni Kári Arngrímsson, sem einnig hafi prókúruumboð fyrir félagið. Skorað sé á stefndu að leggja fram upplýsingar um starfssvið Kára hjá félaginu og launakjör auk þess sem lagðar verði fram staðfestar upplýsingar um laun Bjarna Pálssonar og eftir atvikum annarra stjórnenda fyrir störf sín hjá meðstefnda Mæni ehf. Ef dómurinn fallist ekki á að viðmiðun fyrir útreikning eftirlauna stefnanda eigi að vera sú sama sem verið hefur, er á því byggt til vara að leggja beri saman laun yfirstjórnenda beggja félaganna til notkunar fyrir þessa viðmiðun. Til stuðnings þeirri málsástæðu að stefndu sé óheimilt að lækka eftirlaun stefnanda einhliða með þeim hætti, sem gert hafi verið, er bent á að eftirlaunin hafi verið reiknuð í ársreikningi Keflavíkurverktaka hf. undanfarin ár á verði sem miðist við þau eftirlaun, sem stefnandi hafi tekið um nær fjögurra ára skeið. Meðal annars hafi skuldbindingin verið reiknuð á þennan hátt þegar núverandi eigendur keyptu fyrirtækið á árinu 2001 og hafði án nokkurs vafa samsvarandi áhrif a kaupverð hlutabréfanna til lækkunar. Með einhliða aðgerðum sínum séu þessir sömu kaupendur nú að freista þess að vinna þetta fé á nýjan leik, núna úr hendi stefnanda. Þetta framferði sé hvort tveggja í senn siðlaust og löglaust. Hið sama sé að segja um hótanir Bjarna Pálssonar við stefnanda í desember 2002, þegar hann hafi látið í það skína að hann kynni aðferðir til að hafa eftirlaunaréttinn af stefnanda. Blasi við að snillibrögðin í desember 2003 hafi áttt að þjóna því markmiði. Aðalkrafa stefnanda er á því byggð að öll eftirlaunakrafa hans sé fallin í gjalddaga vegna framferðis stefndu, sem m.a. feli í sér yfirlýsingu um vanefndir á öllum gjalddögum framtíðarinnar. Er á því byggt að þetta dugi til að verða megi við kröfu stefnanda um að öll skuldbindingin teljist þar með í gjalddaga fallin. Hafi því verið lýst yfir í bréfi lögmanns stefnanda 9. desember 2003 að þessi krafa yrði gerð ef ekki yrði þegar í stað orðið við áskorun um að leiðrétta greiðslur til stefnanda. Það bréf hafi ekki einu sinni verið virt svars. Hafi stefndu ekki skýrt það einu orði á hvaða grundvelli þeir hafi fellt niður greiðslur til stefnanda á 13. mánuðinum, sem hann hafi fengið fram til desember 2003. Til vara er á því byggt að núvirði lækkunarinnar teljist gjaldfallið ef ekki verði fallist á aðalkröfuna. Verði ekki orðið við aðal- eða varakröfum heldur einungis gefinn aðfarardómur fyrir þegar orðinni lækkun eftirlauna við dómsuppkvaðningu sé til þrautavara gerð krafa um viðurkenningu á rétti stefnanda til óskertra eftirlauna áfram til framtíðar. Við aðalmeðferð málsins var lögð fram bókun um endanlega kröfugerð stefnanda með sérstökum skýringum varðandi einstaka kröfuliði, svo sem rakið hefur verið. Vísað er til almennra reglna íslensks réttar á sviði kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og kröfurétt sem af þeim stofnist. Um kröfur á hendur Mæni ehf. er vísað sérstaklega til 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Um málskostnað er vísað til ákvæða í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi beri ekki virðisaukaskattskyldu og beri því að bæta þeim skatti við tildæmdan málskostnað honum til handa. Lagatilvísanir til stuðnings kröfu um dráttarvexti komi fram í kröfugerðinni sjálfri. Málsástæður og lagarök stefnda 1. Almennt. Stefndu mótmæla sjónarmiðum og röksemdum stefnanda fyrir því að öll eftirlaunakrafa stefnanda sé fallin í gjalddaga vegna framferðis stefndu, sem m.a. feli í sér yfirlýsingu um vanefndir á öllum gjalddögum framtíðarinnar. Stefndu hafi ekkert aðhafst sem feli í sér yfirlýsingu um vanefndir á gjalddögum framtíðarinnar. Eftirlaunasamningnum hafi ekki verið sagt upp og stefndi Keflavíkurverktakar hf. greiði stefnanda í dag eftirlaun samkvæmt samningnum svo sem stefndi telji að túlka eigi hann. Það að eftirlaunaþegi sé óánægður með breytingar sem gerðar séu á eftirlaunum hans geri það ekki að verkum að eftirlaunin gjaldfalli í heild sinni. Það sé vel þekkt að upphæð eftirlauna taki breytingum, bæði til hækkunar og lækkunar, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 101/2002 frá 24. október 2002. Breytingin leiði ekki til gjaldfellingar. Sérstaklega er mótmælt fullyrðingu í stefnu þess efnis að Bjarni Pálsson hafi staðið að breytingum í rekstrinum sem virðast hafa haft það að markmiði að skerða réttindi stefnanda. Stefndi Keflavíkurverktakar hf. sé fyrirtæki í fullum rekstri. Rekstur félagsins snúist ekki um að greiða stefnda eftirlaun. Það hafi engar breytingar verið gerðar í rekstrinum sem hafi það að markmiði að skerða réttindi stefnanda. Markmiðið með eignaskiptingu milli stefndu hafi verið hagræðing í rekstri. Þessi hagræðingaraðgerð hafi verið mjög að ryðja sér til rúms á þessum tíma og hafi mörg fyrirtæki nú gert þetta. Það hafi engin ástæða eða lagaskylda verið til þess að gera kröfuhöfum stefnda Keflavíkurverktaka hf. sérstaka grein fyrir þessari ráðstöfun enda hafði hún engin áhrif á hagsmuni þeirra, sbr. 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Kröfuhafar stefnda Keflavíkurverktaka hf. hafi því alls ekki verið verr staddir eftir skiptinguna en þeir voru fyrir hana. 2.Aðalkrafa stefnda Mænis ehf. um frávísun. Aðalkrafa stefnda Mænis ehf. er að kröfur stefnanda á hendur honum verði vísað frá dómi á þeim grundvelli að stefnandi hafi enga lögvarða hagsmuni af málssókn gegn félaginu, sbr. 24. og 25. gr. laga nr. 91/1991. Fari svo ólíklega að krafa stefnanda á hendur stefnda, Keflavíkurverktökum hf., verði viðurkennd er að mati stefnda óþarft að höfða mál gegn honum þar sem krafa hans væri tryggð samkvæmt 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Þar segir: „Ef kröfuhafi í félaginu, sem tekið hefur þátt í skiptingunni, fær ekki fullnustu kröfu sinnar í því félagi sem kröfuna skal greiða ber hvert hinna þátttökufélaganna óskipta ábyrgð á skuldbindingum sem stofnast höfðu þegar upplýsingar um skipingaráætlunina voru birtar. Hugsanleg krafa stefnanda á hendur stefnda Mæni ehf. verði ekki virk fyrr en stefndi Keflavíkurverktakar hf. hefur verið úrskurðaður gjaldþrota og stefnandi ekkert fengið upp í lýsta kröfu sína. Þá taka ákvæði 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga við. Stefndi Mænir ehf. bæri óskipta ábyrgð á skuldbindingunni. Að mati stefnda sé því í raun óþarft að höfða mál þetta þar sem enginn ágreiningur hafi verið um þetta atriði á milli aðila og úrlausnin hafi því ekkert raunhæft gildi fyrir réttarstöðu stefnanda. Þessa skoðun hafi stefnandi sjálfur staðfest í bréfi lögmanns síns dags. 2. janúar 2003. 3.Aðalkrafa stefnda Keflavíkurverktaka hf. og varakrafa stefnda Mænis ehf. um sýknu. Eftirlaun séu í raun ekkert annað en framlenging á launagreiðslum. Einu tilfellin sem viðurkennt sé í dómsmálum að vinnuveitandi þurfi að greiða ógreidd laun með eingreiðslu sé þegar um ólögmæta uppsögn vinnuveitandans hafi verið að ræða. Stefndu hafi ekki sagt upp eftirlaunasamningi þeim sem stefnandi gerði við Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. á sínum tíma. Stefnandi hafi notið eftirlauna frá stefnda Keflavíkurverktökum hf. í rúm fjögur ár. Samkvæmt eftirlaunasamningnum frá árinu 1986 átti að miða eftirlaunin við 90% af launum forstjóra Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. Það starf sé ekki lengur til og enginn hafi vitað það betur en stefnandi er hann lét af störfum. Stefnandi hafi hins vegar engan reka gert að því að ganga frá nýjum eftirlaunasamningi. Framkvæmd samningsins hafi verið á ýmsa vegu og alls ekki samkvæmt orðanna hljóðan. Eftirlaun stefnanda hafi t.d. verið vísitölubundin allt fram á mitt ár 2003. Ekkert sé minnst á slíkt í eftirlaunasamningnum. Skrifstofufólk, sem vann hjá stefnda, hafi fengið slíkar vísitölutryggingar á sín laun til 1. júní 2002. Stefnandi hafi engar athugasemdir gert við það. Lífeyrisgreiðslur sem stefnandi hafi fengið frá Lífeyrissjóðnum Framsýn hafi verið dregnar frá eftirlaunum hans, en á það sé ekki minnst í eftirlaunasamningnum. Þá hafi stefnandi fengið greiddan 13. mánuðinn til viðbótar eftirlaunum sínum vegna þess að forstjóri stefnda fékk 13. mánuðinn. Það var því farið að líta til launa forstjóra stefnda til viðmiðunar á eftirlaunum stefnanda. Eftirlaun stefnanda hafi tekið breytingum án þess að það hafi leitt til gjaldfellingar þeirra í heild sinni. Stefndi Keflavíkurverktakar hf. telur sér heimilt að gera eðlilegar breytingar á eftirlaunum stefnanda í samræmi við breytingar á launum forstjóra stefnda, án þess að það leiði til þess að eftirlaunin gjaldfalli í heild sinni. Þá er bent á það að hvergi í lögum sé heimild til að gjaldfella eftirlauna­skuldbindingar. Það sé algengt að menn séu ósammála um upphæð eftirlauna, en óánægja eftirlaunaþega með upphæð eftirlauna feli það ekki í sér að eftirlaunin gjaldfalli í heild sinni. Í eftirlaunasamningi stefnanda segi skýrt í a-lið samningsins að eftirlaun stefnanda skulu vera hundraðshluti af launum forstjóra Byggingaverktaka Keflavíkur ehf., eins og þau séu á hverjum tíma. Samningurinn geri því ráð fyrir því að eftirlaun stefnanda geti verið breytileg. Stefndu telja jafnframt að stefnandi hafi samþykkt að heimilt væri að breyta samningnum með því að gera ekki nýjan eftirlaunasamning þegar Byggingaverktakar Keflavíkur ehf. hafi verið lagðir niður með sameiningu í stefnda Keflavíkurverktaka hf. Eftirlaun miðist venjulega við áunnin réttindi í lífeyrissjóði, sem orðið hafa til með greiðslu lífeyris til viðkomandi sjóðs. Launþegar greiði í lífeyrissjóði og þiggi eftirlaun miðað við þann rétt sem þeir hafi áunnið sér á starfstíma sínum. Stefnandi hafi kosið að greiða ekki í lífeyrissjóð, nema hin síðustu ár, og tekið áhættuna af því að félagið sem hann vann hjá yrði til um aldur og ævi og væri þess umkomið að greiða honum eftirlaun. Stefndu hafna því enn fremur að félögin hafi gert nokkuð það er heimili gjaldfellingu eftirlauna stefnanda í heild sinni. Stefnandi byggi á því að uppskipting stefnda hafi valdið honum tjóni og skert réttindi hans. Þann 2. janúar 2003 ritaði stefnandi bréf til stefnda þar sem greint var frá því að stefnandi teldi að með uppskiptingu stefnda hafi fjárhagur þess rýrst í veigamiklum atriðum. Taldi stefnandi þetta samt sem áður ekki útheimta sérstakar aðgerðir af hans hálfu vegna ákvæða 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga, sem leiðir til að bæði félögin bera sameiginlega ábyrgð á eftirlaunakröfu hans. Þá sé rétt að benda á það að rekstur Keflavíkurverktaka hf. í dag sé gjörólíkur rekstri Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. Það sé alls ekki um sama fyrirtækið að ræða, svo sem fyrr sé rakið. Þau laun sem forstjóri Keflavíkurverktaka hf. fái í dag, 550.000 kr. séu ekki lág laun. Rekstur stefnda Keflavíkurverktaka hf. hafi breyst mikið frá því sem var þegar félögin fjögur störfuðu inn á Keflavíkurflugvelli, ásamt Íslenskum aðalverktökum hf., í skjóli einokunar á verktakasamningum við varnarliðið. Félagið hafi verið komið í samkeppnisrekstur og það hafi tekið nokkurn tíma að aðlaga félagið breyttu umhverfi. Skipting félagsins á árinu 2002 hafi m.a. verið liður í því að aðlaga félagið að samkeppnisumhverfi. Tæpast sé hægt að segja að um sama félag sé að ræða. Umsvifin innan Keflavíkurflugvallar höfðu dregist gríðarlega saman og tók félagið í auknum mæli þátt í opnum útboðum á verkefnum víða um land. Kveðið hafi verið á um það í eftirlaunasamningi stefnanda frá árinu 1986 að eftirlaun hans skyldu vera 90% af launum framkvæmdastjóra Byggingaverktaka Keflavíkur hf. eins og þau væru á hverjum tíma. Byggingaverktakar Keflavíkur hf., sem höfðu haft um 60% af umsvifum stefnda Keflavíkurverktaka hf. eftir sameiningu félaganna fjögurra, séu ekki til lengur. Eftirlaun stefnanda höfðu verið reiknuð út með ýmsum hætti frá 1. janúar 2000. Nýr eftirlaunasamningur hafði ekki verið gerður. Í ljósi breyttra aðstæðna töldu fyrirsvarsmenn stefnda því ekki óeðlilegt að eftirlaun stefnanda tækju mið af launum forstjóra stefnda Keflavíkurverktaka hf. eða miðað við 550.000 kr. á mánuði, sbr. launaseðil Bjarna fyrir febrúar 2004. Stefndi mótmælir því að fjárhæð eftirlaunaskuldbindinga stefnda í ársreikningi feli í sér viðurkenningu á því að eftirlaun stefnanda geti ekki tekið breytingum. Eftirlaunasamningur aðila feli í sér að hann geti breyst og fjárhæðir í ársreikningi gefi aðeins til kynna stöðu krafna á hverjum tíma. Benda megi á að eftirlauna­skuldbindingar hafi lækkað milli áranna 2000 og 2001 og geti slíkt vart talist athugavert. Stefnandi hafi engar athugasemdir gert við það að svo væri vikið frá eftirlaunasamningi þeim sem hann gerði á árinu 1986 og að eftirlaun hans tækju þar með mið af kjörum forstjóra stefnda Keflavíkurverktaka hf. Þá hafi hann ekki gert athugasemdir við það að greiðslur til hans úr Lífeyrissjóðnum Framsýn væru dregnar frá eftirlaunum hans frá stefnda Keflavíkurverktökum hf. eða að eftirlaun hans væru vísitölutryggð. Þá sé rétt að benda á að til þess að hægt sé að verða við aðalkröfu stefnanda verði hann að sýna fram á að einhverjar aðgerðir stefndu hafi leitt til þess að eftirlaunakrafan gjaldféll í heild sinni. Aðalrök stefnanda fyrir því að eftirlaunin hafi gjaldfallið í heild sinni, og ástæða þess að stefnandi fór af stað með þetta mál, sé sú breyting sem gerð hafi verið á eftirlaunum hans í nóvembermánuði 2003. Ef ekki verði fallist á aðalkröfu stefnanda þá sé ekki heldur hægt að fallast á varakröfu hans. Ef ekki sé fallist á aðalkröfuna feli það í sér að breytingin sem gerð var á eftirlaununum í nóvember 2003 hafi verið eðlileg. Varakrafa stefnanda sé byggð á útreikningi sem taki mið af eftirlaununum eins og þau voru eftir breytinguna. Varakrafan miðast þá við það að breytingin hafi verið eðlileg og þegar af þeirri ástæðu hafi eftirlaunin ekki gjaldfallið í heild sinni. Málsástæðum fyrir varakröfu sé því hafnað um leið og þeim sé hafnað fyrir aðalkröfunni. Varakrafa stefnanda sé því röklaus. Að lokum greinir stefnandi frá kröfum sínum með eftirfarandi hætti: „Verði ekki orðið við aðal- eða varakröfum heldur einungis gefinn aðfarardómur fyrir orðinni lækkun eftirlauna við dómsuppkvaðningu er til þrautavara gerð krafa um viðurkenningu á rétti stefnanda til óskertra eftirlauna áfram til framtíðar. Verða lagðar fram við dómtöku málsins upplýsingar um greiðslur til stefnanda fram til þess tíma.” Stefndi telur þessa framsetningu algjörlega óskiljanlega. Ómögulegt sé að átta sig á því hvaða aðfarardóm eigi að veita fyrir lækkun eftirlauna ef ekki sé orðið við aðal- og varakröfunni. Fyrir hvaða fjárhæð eigi að heimila aðför? Engin tengsl séu milli dómkrafna og málsástæðna og takmarki stefnandi þannig allar málefnalegar varnir stefnda. Þá séu engin gögn lögð fram til rökstuðnings þrautavarakröfu stefnanda. Sú leið hafi hins vegar ekki verið farin að krefjast frávísunar málsins af þessum sökum, heldur sé þetta til frekari rökstuðnings fyrir sýknukröfum stefndu. Til rökstuðnings fyrir varakröfu stefnda Mænis ehf. sé einnig bent á að sýkna eigi félagið vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi hafi aldrei verið starfsmaður stefnda, Mænis ehf., og félagið hafi aldrei átt nein samskipti við stefnanda. Félagið hafi verið stofnað þremur árum eftir að stefnandi hætti hjá stefnda Keflavíkurverktökum hf. og því örðugt að sjá hvernig hann gæti átt tugmilljóna bótakröfu á hendur stefnda. Samkvæmt framansögðu beri að taka aðalkröfur stefnda Keflavíkurverktaka hf. og varakröfu stefnda Mænis ehf. til greina og sýkna félögin af kröfum stefnanda. 5. Varakrafa stefnda Keflavíkurverktaka hf. og þrautaþrautavarakrafa stefnda Mænis ehf. um verulega lækkun bótakrafna. Aðalkrafa stefnanda sé að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða honum 97.300.000 kr. Varakrafan sé að fjárhæð 57.600.000 kr. Upphæð beggja krafna sé byggð á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings. Í útreikningum hans komi fram að umræddar 97.300.000 kr. skiptist þannig að eingreiðsluverðmæti lífeyris stefnanda sé 79.400.000 kr. en eingreiðsluverðmæti makalífeyris sé 17.900.000 kr. Varakrafan skiptist þannig að eingreiðsluverðmæti eftirlauna stefn­anda sé talið nema 47.000.000 kr. og eingreiðsluverðmæti makalífeyris 10.600.000 kr. Maki stefnanda sé ekki aðili að þessu máli og geti stefnandi ekki höfðað mál fyrir hennar hönd til greiðslu á makalífeyri hennar. Því ber að lækka dómkröfur stefnanda sem nemur upphæð makalífeyrisins. Stefndu benda einnig á að stefnandi fái greidd eftirlaun mánaðarlega, sem koma eigi til frádráttar. Skilja megi orð stefnanda í stefnu svo að aðal- og varakrafa verði lækkaðar sem því nemi á síðari stigum málsins. Þá verði að telja að stefnda Keflavíkurverktökum hf. hafi verið heimilt að fella niður greiðslur fyrir 13. mánuðinn til stefnanda. Stefnandi hafi ekki fengið 13. mánuðinn meðan hann var í starfi og ekkert kveðið á um slíka greiðslu í eftirlaunasamningnum. Forstjóri stefnda hafi fengið þessa greiðslu á tímabili. Málskostnaðarkrafa stefndu byggir á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Niðurstaða Fallist er á með stefnda Mæni ehf. að óþarft hafi verið að beina jafnframt kröfum að honum í máli þessu, sbr. ákvæði 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Ber því að vísa kröfum stefnanda á hendur stefnda Mæni ehf. frá dómi, en málskostnaður fellur niður. Stefnandi byggir aðalkröfu sína í málinu á því að eftirlaunakrafa hans sé gjaldfallin í heild sinni. Til rökstuðnings fyrir dómkröfu sinni vísar hann til meginreglunnar um skuldbindandi gildi samninga og ólögfestra reglna um túlkun samninga. Þá byggir stefnandi á því að stefndu hafi ekki haft heimild til þess í lögskiptum aðilanna að gera breytingar á rekstrinum þannig að það yrði stefnanda til tjóns að því er eftirlaun hans varðar. Stefnandi byggir á því að öll eftirlaunakrafa stefnanda sé fallin í gjalddaga vegna framferðis stefndu, sem m.a. feli í sér yfirlýsingu um vanefndir á öllum gjalddögum framtíðarinnar. Á þessi sjónarmið stefnanda verður ekki fallist. Ágreiningur aðila varðar túlkun á eftirlaunasamningi við stefnanda og er deilt um þau viðmið, sem stefndi hefur lagt til grundvallar greiðslu eftirlauna til stefnanda samkvæmt þeim samningi frá og með desember 2003. Sú breyting á fjárhæð eftirlauna, sem túlkun stefnda á samningnum hefur leitt til gerir það ekki að verkum að eftirlaunakrafa stefnanda sé öll eða að hluta fallin í gjalddaga fallin. Engar forsendur eru til að líta svo á. Ber því að hafna aðal- og varakröfu stefnanda í málinu. Samningur stefnanda við Byggingaverktaka Keflavíkur hf. um eftirlaunarétt er dagsettur 9. apríl 1986. Í a-lið eftirlaunasamningsins segir: “Forstjóri á rétt á að láta af störfum með eftirlaunum í lok þess mánaðar sem hann nær 65 ára aldri. Eftirlaun skulu vera hundraðshluti af launum forstjóra B.V.K. hf., eins og þau eru á hverjum tíma. Skulu þau nema 5% fyrir hvert srafsár (sic), þar til náð er eftirlaunum sem nema 90% af mánaðarlaunum. Starfsár skulu miðast við þann tíma er forstjóri hóf starf hjá B.V.K hf.” Svo sem fram er komið hóf stefnandi töku eftirlauna samkvæmt samningi þessum í janúar 2000. Fjárhæð eftirlauna hans fyrir þann mánuð var 629.763 kr. og voru 90% af þeim föstu launum, 834.420 kr., sem hann hafði fengið sem framkvæmdastjóri Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. fyrir desember 1999, að frádreginni 121.215 kr. greiðslu sem hann hafði fengið frá Lífeyrissjóðnum Framsýn, sem var í samræmi við ákvæði c- liðar eftirlaunasamningsins. Svo sem fram kemur í tölvubréfi endurskoðandans Guðmundar Kjartanssonar til Maríu Þorgrímsdóttur, launafulltrúa stefnda, dags. 3. janúar 2000, skyldi einnig taka tillit til verðlags­hækkana sem stefnandi hefði fengið, ef hann væri í starfi. Í janúar 2000 voru föst laun þáverandi forstjóra stefnda Keflavíkurverktaka hf., Steindórs Guðmundssonar, 752.475 kr. í föst laun. Nýr forstjóri, Róbert Trausti Árnason, kom til starfa hjá stefnda Keflavíkurverktökum hf. í mars 2000. Laun hans námu 950.000 kr. á mánuði eins og ráðningarsamningur hans, dags. 23. mars 2000, ber með sér. Þau voru óbreytt ári seinna. Í ráðningarsamningi Róberts Trausta var kveðið á um það að hann skyldi fá 13. mánuðinn greiddan og fékk stefnandi það einnig, en áður hafði hann fengið sambærilega greiðslu sem desemberuppbót. Stefnandi fékk 13. mánuðinn greiddan þar til sú greiðsla var felld niður er eftirlaun hans voru endurreiknuð og lækkuð einhliða í desember 2003. Þegar litið er til þess með hvaða hætti ákvæði a-liðar eftirlaunasamningsins við stefnanda var útfært frá því að samningurinn kom til framkvæmda í janúar 2000 og þar til honum var breytt einhliða af hálfu stefnda Keflavíkurverktaka hf. í desember 2003 liggur fyrir samkvæmt framansögðu að ekki var framfylgt hreinni eftirmanns­reglu að því er launakjör stefnanda varðar. Þannig var ekki tekið mið af föstum launum þeirra tveggja forstjóra, sem störfuðu hjá stefnda Keflavíkurverktökum hf. eftir að stefnandi lét af störfum hjá fyrirtækinu og þar til Bjarni Pálsson varð forstjóri þess, en þá höfðu verulegar skipulagsbreytingar átt sér stað í rekstri fyrirtækisins. Við ákvörðun launa til stefnanda var tekið mið af þeim launum sem hann hafði síðast sem forstjóri Byggingaverktaka Keflavíkur ehf. að viðbættri vísitöluhækkun launa. Stefnda ber að efna þá skuldbindingu sem til var stofnað með samningum um eftirlaunarétt stefnanda frá 1986. Breytingar á rekstri stefnda og skipting félagsins á árinu 2002 breyta engu um skuldbindingargildi þess samnings gagnvart stefnanda. Þá verður ekki séð að nokkur ástæða hafi verið til þess fyrir stefnanda að fara fram á að gerður yrði nýr eftirlaunasamningur við stefnda Keflavíkurverktaka hf., sem hafði yfirtekið eftirlaunaskuldbindinguna gagnvart stefnanda. Liggur og ekki annað fyrir en stefnandi hafi verið sáttur við upphaflegar efndir samningsins af hálfu stefnda. Eftir atvikum þykir rétt að um greiðslur samkvæmt eftirlaunasamningnum fari eftir þeirri tilhögun sem var á útfærslu og framkvæmd hans á tímabilinu frá janúar 2000 til og með nóvember 2003, áður en til lækkunar kom vegna endurútreiknings stefnda, þ.m.t. greiðsla fyrir 13. mánuðinn. Ber því að fallast á þrautavarakröfu stefnanda í málinu, sem ekki hefur sætt sérstökum tölulegum andmælum, eins og í dómsorði greinir. Jafnframt er viðurkenndur réttur stefnanda til eftirlaunagreiðslna úr hendi stefnda sem reikna skal eftir sömu viðmiðunum og giltu um útreikning þeirra í nóvember 2003. Þá ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 970.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og útlagðs kostnaðar, þó ekki útlagðs kostnaðar vegna útreiknings tryggingastærðfræðings að fjárhæð 44.045 kr., sem stefnandi skal sjálfur bera. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Keflavíkurverktakar hf., greiði stefnanda, Jóni Halldóri Jónssyni, kr. 7.405.590,- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 427.706,- frá 1.12.2003 til 15.12.2003, en af kr. 1.350.412,- frá 15.12.2003 til 1.1.2004, en af kr. 1.778.118,- frá þeim degi til 1.2.2004, en af kr. 2.205.824,- frá þeim degi til 1.3.2004, en af kr. 2.633.530,- frá þeim degi til 1.4.2004, en af kr. 3.061.236,- frá þeim degi til 1.5.2004, en af kr. 3.488.942,- frá þeim degi til 1.6.2004, en af kr. 3.916.648,- frá þeim degi til 1.7.2004, en af kr. 4.344.354,- frá þeim degi til 1.8.2004, en af kr. 4.772.060,- frá þeim degi til 1.9.2004, en af kr. 5.199.766,- frá þeim degi til 1.10.2004, en af kr. 5.627.472,- frá þeim degi til 1.11.2004, en af kr. 6.055.178,- frá þeim degi til 1.12.2004, en af kr. 6.482.884,- frá þeim degi til 15. desember 2004, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Viðurkenndur er réttur stefnanda til eftirlaunagreiðslna úr hendi stefnda sem reikna skal eftir sömu viðmiðunum og giltu um útreikning þeirra í nóvember 2003. Stefndi, Keflavíkurverktakar hf., greiði stefnanda, Jóni Halldóri Jónssyni 970.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 59/2015
Kærumál Nálgunarbann
Degi síðar hafi brotaþoli A komið á lögreglustöð og kært ofangreinda árás. Þá hafi hún lýst árásinni svo að varnaraðili hefði ruðst inn, tekið brotaþolann hálstaki og sett skammbyssu upp að höfði hennar. Varnaraðili hefði lýst yfir vilja til þess að drepa brotaþolann en að hann vildi hins vegar ekki fara í fangelsi. Varnaraðili hefði því næst sett byssuna í vasann og byrjað að slá brotaþolann mörg högg í síðu og upphandlegg. Brotaþolinn hefði byrjað að öskra í von um að nágranni hennar á efri hæð hússins heyrði í henni. Varnaraðili hefði þá tekið fyrir munn konunnar og síðan haldið áfram að slá hana í síðuna og einnig á vinstra gagnauga. Að því loknu hefði hann yfirgefið íbúðina en áður hefði hann hótað því að lemja og jafnvel drepa son brotaþolans. Hann myndi þó líklega bíða með það þar til hann yrði átján ára.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. janúar 2015, þar sem felld var úr gildi ákvörðun sóknaraðila 8. janúar sama ár um að varnaraðili sætti nálgunarbanni samkvæmt 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði framangreind ákvörðun um að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni í sex mánuði þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt. [...], og sonar hennar B, kt. [...], að [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins. Jafnframt að lagt verði bann við því að varnaraðili veiti A og B eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig í samband við þau með öðrum hætti. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími og að „umfang“ þess verði ,,takmarkað“. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, Jóns Egilssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 726/2012
Ábyrgð Ógilding samnings
L hf. krafði S um greiðslu samkvæmt sjálfskuldarábyrgð sem hann hafði tekist á hendur vegna yfirdráttarheimildar K ehf. á tékkareikningi hjá L hf. Mun K ehf. hafa verið stofnað til að taka við rekstri og verkefnum Í ehf. S byggði sýknukröfu sína á því að ábyrgð hans væri ógild með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, auk brostinna forsenda og víkja bæri henni til hliðar af þeim sökum. Hélt S því fram að K ehf. hafi verið greiðsluskylt vegna bágrar fjárhagslegrar stöðu annarra fyrirtækja og hafi L hf. mátt vera um það kunnugt. Þá hafi L hf. mátt vera ljóst þegar S gekkst í ábyrgðina að miðað við þær forsendur sem lagt hafi verið upp með hafi hvorki hann né hið nýja félag staðið undir þeim skuldbindingum. Í Hæstarétti var talið að S hafi ekki fært að því nein haldbær rök að víkja bæri ábyrgðaryfirlýsingu þeirri er um ræddi í þessu máli til hliðar, hvorki með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 né á grundvelli almennra reglna kröfuréttar um réttaráhrif brostinna forsendna. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um greiðsluskyldu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. desember 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi, sem er viðskiptafræðingur að mennt, undirritaði yfirlýsingu þá um sjálfskuldarábyrgð sem um ræðir í málinu 3. febrúar 2009. Samkvæmt því og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að áfrýjandi hafi ekki fært að því haldbær rök að víkja beri ábyrgðaryfirlýsingu þeirri er um ræðir í þessu máli til hliðar, hvorki með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, né á grundvelli almennra reglna kröfuréttar um réttaráhrif brostinna forsendna. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Stefán R. Kjartansson, greiða stefnda, Landsbankanum hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. september 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 3. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af NBI hf. (nú Landsbankinn hf.), kt. [...], Austurstræti 11, Reykjavík, vegna útibús 0115, Álfabakka 10, Reykjavík, með stefnu, birtri 14. apríl 2011, á hendur KTF byggingavörum ehf., kt. [...], Granaskjóli 48, Reykjavík og Stefáni R Kjartanssyni, kt. [...], Granaskjóli 48, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu, KTF byggingavörur ehf. og Stefán R Kjartansson, verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 1.671.862, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 10.12. 2010 til greiðsludags gagnvart stefnda KTF byggingavörum ehf., en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 1.671.862 frá 10.02. 2011 til greiðsludags gagnvart stefnda Stefáni R Kjartanssyni. Einnig er krafizt málskostnaðar að mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda, Stefáns R. Kjartanssonar, eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, auk þess sem hann krefst málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti. Af hálfu stefnda, KTF byggingavara ehf., var ekki sótt þing. II Málavextir Málavextir eru þeir samkvæmt stefnu, að þann 03.02. 2009 stofnaði stefndi, KTF byggingavörur ehf., tékkareikning nr. [...] við útibú stefnanda að Álfabakka 10, Reykjavík. Þann 10.12. 2010 námu innistæðulausar færslur á reikningnum kr. 1.671.862, og var reikningnum þá lokað. Með sjálfskuldarábyrgð nr. 0115-63-151747, dags. 03.02. 2009, tókst stefndi, Stefán R Kjartansson, á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldinni gagnvart stefnanda fyrir allt að kr. 2.000.000 auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Skuldin hefur ekki fengizt greidd. Stefndi Stefán lýsir málavöxtum þannig, að félagið KTF byggingavörur ehf. hafi verið stofnað í janúar 2009, skömmu eftir efnahagshrunið, til að taka við rekstri og verkefnum Íslandsmálningar ehf., en staða þess félags hafi verið orðin mjög erfið vegna skulda við stefnanda, sem höfðu hækkað mikið á haustmánuðum 2008. Hafi félagið þá m.a. haft svokallað fjölmyntalán, sem hafi verið nokkurs konar yfirdráttarlán, sem tengt hafi verið gengi erlendra gjaldmiðla. Er reikningi fjölmyntalánsins var lokað, hafi skuldin staðið í 16,5 milljónum króna miðað við gengi þeirra gjaldmiðla, sem miðað hafi verið við í reikningi, og hafi skuldin þannig rúmlega tvöfaldazt á skömmum tíma. Lager og öll viðskiptavild Íslandsmálningar ehf. hafi verið flutt í hið nýja félag með vitund og samþykki stefnanda, sem hafi haft tryggingar í lager og vörureikningum Íslandsmálningar ehf. Hafi tryggingar þessar flutzt yfir í hið nýja félag. Hafi félagið haft sömu starfsemi og forveri þess, þ.e. sölu á ýmiss konar vörum, er tengzt hafi byggingastarfsemi og tengdri starfsemi. Stefndi hafi gengið í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldum Íslandsmálningar ehf. og hafi hann talið sig hafa samið við stefnanda um, að skuldir þess félags gengju yfir til hins nýja félags, en með áframhaldandi ábyrgð stefnda. Skyldi hinn nýi rekstur standa undir þeim skuldum, enda ekki öðrum til að dreifa, samhliða því að Íslandsmálning ehf. yrði tekin til gjaldþrotaskipta. Hafi aðilar talið, að með þessum hætti yrði hagsmuna hvors um sig eins vel gætt og kostur hafi verið, en þá hafi menn ekki séð fyrir þær miklu þrengingar, sem fram undan hafi verið, og algjört hrun á byggingamarkaði. Þegar hafi loks átt að ganga frá skuldum Íslandsmálningar ehf., hafi stefnandi útbúið skuldabréf, að fjárhæð kr. 31.450.000, þar sem stefndi hafi verið skuldari, en ekki hið nýja félag, svo sem um hafði samizt, en þetta hafi verið í október 2009. Hafi stefnda verið talin trú um, að það skipti ekki máli um ábyrgð hans, en stefndi hafi lagt ríka áherzlu á að veðsetja ekki heimili sitt, þótt lagt hefði verið að honum að gera það. Stefndi kveður sér ekki hafa verið gerð grein fyrir því, að skuldbinding hans með þessum hætti væri allt annars eðlis en það, sem hann hafi talið sig hafa samið um við bankann, en á þessum tíma hafi m.a. lög um ábyrgðarmenn tekið gildi, sem hafi veitt stefnda mun meiri vernd en ella. Þá hafi honum ekki verið gerð sérstaklega grein fyrir fjárhæð ábyrgðar sinnar og hafi hann treyst stefnanda í því efni, en það hafi síðar reynzt vera alrangt við nánari skoðun, auk þess sem hluti hennar hafi verið vegna yfirdráttar, sem tengdur hafi verið erlendum myntum og stefndi hafi talið ólögmætt með vísan til ákvæðis vaxtalaga um bann við þvílíkri gengistryggingu. Forsenda bankans fyrir því að flytja ábyrgðina yfir hafi m.a. verið sú, að stefndi greiddi upp skuld félagsins Festingar ehf., sem hafi að hluta verið í hans eigu, en það félag hafi ekki verið með rekstur. Hafi yfirdráttur félagsins verið tæpar 4,6 milljónir, sem greiddar hafi verið úr rekstri meðstefnda með vilja og vitund stefnanda. Hafi stefnda ekki verið gerð grein fyrir því, að sjálfskuldarábyrgð hans á skuld Festingar ehf. hafi verið ógild, og hafi hann ekki komizt að því fyrr en nýlega. Hafi mikil áherzla verið lögð á það af hálfu stefnanda að ganga frá þessum þætti, svo hægt væri að gera upp skuldir Íslandsmálningar ehf., eins og um hafði verið samið. Þessar greiðslur á skuld Festingar ehf., ásamt því að efnahagskreppan hafi á fullum þunga komið niður á bygginga- og verktakastarfsemi, hafi orðið til þess, að meðstefndi hafi engan veginn getað staðið undir persónulegum skuldbindingum sínum og hafi rekstur fyrirtækisins lognast hægt og rólega út af. Sé yfirdráttur meðstefnda aðallega til kominn vegna greiðslna til stefnanda á skuldum annarra félaga, sem ekki hafi notið trygginga við eða þar sem tryggingar hafi verið ógildar, án þess að stefndi hafi verið upplýstur um það. Í kjölfarið hafi innheimtuaðgerðir hafizt gegn stefnda og meðstefnda, og hafi stefndi án árangurs reynt að semja um skuldir sínar við stefnanda. Hafi stefnandi hafnað því að afhenda gögn og minnisblöð um það, hvernig skyldi fara með skuldir Íslandsmálningar ehf. og yfirfærslu rekstrar og tækja yfir í nýtt félag. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti styðji stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum, 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Varðandi varnarþing vísist til 32. gr. og 33.gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda, Stefáns R. Kjartanssonar Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að ábyrgð hans sé ógild, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 og brostinna forsendna, og beri að víkja henni til hliðar af þeim sökum. Stefndi telji, að stefnanda hafi mátt vera fullljóst, þegar yfirdráttur á reikningi meðstefnda var veittur og stefndi gekkst í ábyrgð fyrir honum í febrúar 2009, að miðað við þær forsendur, sem lagt hafi verið upp með, hafi hið nýja félag ekki, og því síður stefndi, staðið undir þeim skuldbindingum. Stefnandi hafi sett það sem skilyrði fyrir endurskipulagningu skulda Íslandsmálningar ehf. að skuldir Festingar ehf. yrðu gerðar upp, þrátt fyrir að stefnandi hafi vitað, að ábyrgð stefnda á þeim skuldum hafi verið ógild. Stefnandi hafi ekki upplýst um það og telji stefndi slík vinnubrögð stefnanda ámælisverð og beinlínis óheiðarleg. Stefnandi hafi einnig haft fulla vitneskju um, að greiðslurnar skyldu renna frá meðstefnda, nú með gildri ábyrgð stefnda, enda hafi það verið að undirlagi stefnanda, hvernig háttað skyldi flutningi rekstursins yfir í hið nýja félag. Hafi stefndi þar farið eftir fyrirmælum og ábendingum stefnanda. Þá bendir stefndi á, að í kjölfar bankahrunsins í október 2008 hafi fasteignamarkaðurinn lognazt út af og algjört frost hafi orðið í sölu fasteigna. Samhliða því hafi nær öll bygginga- og verktakastarfsemi lagzt af, og verzlanir, sem byggt hafi afkomu sína á þjónustu og vörusölu í tengslum við byggingastarfsemi hafi umvörpum farið í gjaldþrot eða lent í fangi hinna nýju banka, þar með talið stefnanda, sem reki þær áfram í samkeppni við aðra, þ.á m. meðstefnda. Fljótlega hafi orðið ljóst, að meðstefndi hafi staðið þar höllum fæti og hafi hann ekki notið þeirrar velvildar, sem ýmis önnur stórfyrirtæki á byggingamarkaði njóti, og hafi svo farið, að rekstur meðstefnda hafi lagzt af. Telji stefndi, að vegna þessara síðari atvika, sem hafi komið til, verði ábyrgð hans vikið til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 og ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Í síðargreindum lögum sé sérstaklega á því byggt, að við beitingu umræddrar heimildar samningalaga verði í tilviki ábyrgðarmanns litið til þeirra aðstæðna á fjármálamarkaði, sem hafi verið undanfari laga nr. 125/2008. Leiði fræðikenningar um brostnar forsendur til sömu niðurstöðu, en stefndi telji það mjög ósanngjarnt og óheiðarlegt af hálfu stefnanda að bera fyrir sig ábyrgð stefnda, þegar horft sé til aðdraganda málsins og þeirrar vitneskju, sem stefnandi hafi haft um stöðu málsins, án þess að kynna hana stefnda. Framkoma stefnanda að þessu leyti gangi gegn öllum góðum og gegnum gildum og sé andstæð viðskiptavenjum, en gæta verði að því, að stefnandi sé sérfræðingur í fjármálum og ábyrgð hans því strangari en ella. Gera verði kröfu til þess, að stefnandi standi að málum með eðlilegum og sanngjörnum hætti. Stefndi vísi til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um brostnar forsendur og gagnkvæma tillitssemi samningsaðila, ákvæða laga nr. 7/1936 og eml. Stefndi byggi kröfu sína um málskostnað á ákvæðum laga nr. 91/1991 og virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988, en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur í skilningi laganna. IV Forsendur og niðurstaða Stefndi Stefán gaf skýrslu fyrir dómi, sem og Jón Otti Jónsson, fyrrum starfsmaður stefnanda. Af hálfu stefnda, KTF byggingavara ehf., hefur ekki verið sótt þing. Verður málið því dæmt á hendur þessum stefnda samkvæmt framlögðum gögnum. Með því að gögn málsins eru í samræmi við dómkröfur stefnanda verða kröfur hans teknar til greina, eins og þær eru fram settar gagnvart þessum stefnda. Stefndi Stefán byggir sýknukröfu sína annars vegar á 36. gr. samningalaga og hins vegar á brostnum forsendum. Hvað varðar fyrri málsástæðu stefnda byggir hann á því, að ábyrgð hans verði vikið til hliðar vegna atvika, sem síðar hafi komið til, auk þess sem litið skuli til þeirra aðstæðna á fjármálamarkaði, sem hafi verið undanfari laga nr. 125/2008. Það liggur fyrir, að stefndi ritaði undir sjálfskuldarábyrgð þá, sem er grundvöllur málssóknar þessarar á hendur honum, hinn 3. febrúar 2009, en þá voru nokkrir mánuðir liðnir frá hinu svokallaða bankahruni, og liggur ekki annað fyrir en að stefnanda hafi á þeim tíma mátt vera kunnugt um það ástand, sem þá ríkti á íslenzkum fjármálamarkaði. Þá virðist stefndi byggja á því, að stefndi, KTF byggingavörur ehf., hafi verið greiðsluskyldur vegna bágrar fjárhagslegrar stöðu annarra fyrirtækja, sem stefnandi hafði fyrirsvar fyrir á þessum tíma, og hafi stefnanda mátt vera um það kunnugt. Enn fremur hafi stefnanda mátt vera ljóst, þegar stefndi gekkst í ábyrgð fyrir reikningi félagsins í febrúar 2009, að miðað við þær forsendur, sem lagt hafi verið upp með, hafi hvorki hið nýja félag né stefndi staðið undir þeim skuldbindingum. Ekki verður annað ráðið af málatilbúnaði stefnda, en að honum hafi sjálfum mátt vera ljós fjárhagsleg staða meðstefnda, KTF byggingavara, sem og eigin staða. Verður ekki séð á hvern hátt síðar til komin atvik eigi að leiða til þess, að víkja beri sjálfskuldarábyrgð stefnda Stefáns til hliðar. Á sama hátt verður ekki séð á hvern hátt stefnandi ber ábyrgð á brostnum forsendum stefnda fyrir undirskrift sinni undir ábyrgðina, en ekki verður á það fallizt, að almenn þróun efnahagsmála verði virt sem brostin forsenda fyrir skuldbindingu stefnda Stefáns, enda þótt sú þróun hafi orðið önnur og lakari en aðilar töldu sig geta vænzt. Stefndi Stefán ber fyrir sig, að stefnandi sé sérfræðingur í fjármálum og ábyrgð hans því strangari en ella. Þegar það er virt verður einnig að líta til þess, að stefndi Stefán var ekki viðvaningur í viðskiptaheiminum, en hann rak allnokkur fyrirtæki og hafði gert um árabil, eftir því sem málatilbúnaður hans ber með sér. Hefur stefndi ekki fært að því rök, að víkja beri samningi aðila til hliðar, og verða kröfur stefnanda á hendur honum því teknar til greina að fullu. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefndu in solidum til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 350.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, KTF byggingavörur ehf. og Stefán R Kjartansson, greiði in solidum stefnanda, Landsbankanum hf., kr. 1.671.862, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 10.02. 2011 til greiðsludags. Enn fremur greiði stefndi, KTF byggingavörur ehf., einn dráttarvexti af sömu fjárhæð samkvæmt sama lagaákvæði frá 10.12. 2010 til 10.02. 2011. Þá greiði stefndu in solidum stefnanda kr. 350.000 í málskostnað.
Mál nr. 654/2015
Kærumál Nálgunarbann
Eins og rakið hefur verið gengu varnaraðili og brotaþoli í hjónaband í júní 2014. Vart var liðinn mánuður frá giftingunni er átök þeirra komu til kasta lögreglu. Síðan þá hefur ekki gengið á öðru milli þeirra en gagnkvæmum klögumálum eins og rakið var hér að framan. Af gögnum málsins verður ekki séð á hvorn aðila hallar frekar þegar málið er virt í heild sinni. Í 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 eru rakin skilyrði þau er þurfa að vera fyrir hendi til að hægt sé að vísa manni af heimili hans og/eða beita nálgunarbanni. Þá er í 1. mgr. 6. gr. ákveðið að þessum úrræðum verði því aðeins beitt þegar ekki þyki sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Þá segir enn fremur að þess skuli gætt að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Í 2. mgr. greinarinnar eru tiltekin atriði sem hafa má til hliðsjónar við mat samkvæmt 1. mgr. Þá er og til þess að líta að svo virðist sem skilnaður þeirra hjóna sé á dagskrá, að minnsta kosti hefur lögregla það eftir brotaþola. Þegar allt framangreint er virt er það niðurstaða dómsins að ekki sé fullreynt hvort ekki megi með öðrum og vægari hætti vernda friðhelgi brotaþola og þá væntanlega um leið varnaraðila. Samkvæmt þessu eru ekki skilyrði til að verða við kröfu lögreglustjóra um að vísa varnaraðila af heimili hans og banna honum að nálgast brotaþola. Kröfu lögreglustjóra er því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að staðfesta ákvörðun hans 23. september sama ár um að varnaraðili sætti brottvísun af heimili og nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að staðfest verði fyrrgreind ákvörðun hans. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá er krafist þóknunar vegna málsins fyrir Hæstarétti. Að virtum gögnum málsins er fallist á það með héraðsdómi að ekki sé fullnægt skilyrðum 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 til að varnaraðila verði gert að sæta brottvísun af heimili eða nálgunarbanni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila í Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, Sigurðar Freys Sigurðssonar héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti 186.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 346/2002
Bifreið Ölvunarakstur Vátryggingarsamningur
Bifreið í eigu B skemmdist í umferðaróhappi. Var vátryggingarfélagið T hf. ekki talið hafa leitt nægar líkur að því að B, sem var ölvaður þegar óhappið átti sér stað, hefði sjálfur ekið bifreiðinni umrætt sinn. Var T hf. því dæmt til að greiða B bætur fyrir tjón á bifreiðinni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júlí 2002. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi krefst stefndi þess að áfrýjanda verði gert að greiða sér kostnað af viðgerð skemmda, sem urðu á bifreið stefnda PZ 736 aðfaranótt 5. júlí 2000 þegar henni var ekið á umferðarmerki við Oddagötu á Skagaströnd, en hún var húftryggð hjá áfrýjanda. Stefndi, sem var ölvaður þegar atvik þetta gerðist, kveðst hafa verið farþegi í bifreiðinni, sem annar nafngreindur maður hafi ekið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður ekki fallist á að áfrýjandi hafi leitt nægar líkur að því að stefndi hafi sjálfur ekið bifreiðinni umrætt sinn. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnda, Bæring Jóni Skarphéðinssyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2002. I Mál þetta var höfðað 26. nóvember 2001 og dómtekið 17. maí 2002. Stefnandi er Bæring Jón Skarphéðinsson kt. 111081-4419, Ránarbraut 23, Skagaströnd en stefndi er Tryggingamiðstöðin hf. kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda 681.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 25. ágúst 2000 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Til vara gerir hann kröfur um að stefnda verði gert að greiða stefnanda 664.365 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breyt­ingum frá 25. ágúst 2000 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að tekið verði fram í dómsorði að drátt­ar­vöxtum skuli bætt við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 25. ágúst 2001 en síðan árlega þann dag. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara krefst hann þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í aðalkröfu krefst hann máls­kostnaðar en hvað snertir varakröfu krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður. II Málsatvik eru þau, að aðfararnótt miðvikudagsins 5. júlí 2000 lenti bifreiðin PZ-736 í umferðaróhappi er henni var ekið á umferðarmerki á Oddagötu á Skagaströnd og skemmd­ist hún töluvert. Bifreið þessi var í eigu stefnanda og hafði hann keypt kaskó­tryggingu hjá stefnda vegna hennar. Óumdeilt er að tjón stefnanda vegna óhapps­ins nemi fyrst og fremst viðgerðarkostnaði á bifreið hans að fjárhæð 664.365 krónur en stefndi hefur, verði hann dæmdur bótaskyldur, mótmælt kröfu um banka­kostað að fjárhæð 16.635 krónur, auk þess sem hann krefst frádráttar vegna sjálfs­áhættu stefnanda að fjárhæð 96.000 krónur. Þá er einnig óumdeilt í málinu að stefnandi var ölvaður þegar umrætt atvik átti sér stað. Stefnandi heldur því fram að umrædda nótt hafi hann vegna ölvunar ekki ekið bifreið sinni heldur hafi hann fengið vin sinn Guðjón Hall Sigurbjörnsson til að aka henni fyrir sig og hafi það verið Guðjón sem ók bifreiðinni er óhappið varð. Stefndi byggir á því hins vegar að stefnandi hafi sjálfur ekið bifreiðinni umrætt sinn og þar sem hann hafi ekið bifreiðinni undir áhrifum áfengis, hafi hann fyrirgert rétti til bóta­greiðslna úr hendi stefnda. Málið var rannsakað sem ölvunarakstursmál hjá sýslumanninum á Blönduósi. Í frum­skýrslu Kristófers Sæmundssonar lögreglumanns, sem var annar þeirra lög­reglu­manna sem komu á vettvang eftir óhappið, kemur fram að hringt hafi verið í lögreglu frá Skagaströnd umrædda nótt, á tímabilinu klukkan 3:15 til 3:20 og tilkynnt að stefnandi hafi verið að aka bifreið sinni undir áhrifum áfengis og ekið á staur eða um­ferð­armerki við húsið Bjarg við Hólanesveg. Hafi lögreglumennirnir komið á staðinn um klukkan 3:45 og hafi bifreið stefnanda þá verið mannlaus, læst og töluvert skemmd. Í kjölfarið hafi lögreglumennirnir farið heim til stefnanda og bankað hjá honum. Í fyrstu hafi þeir ekki orðið varir við umgang innandyra og því litið inn um stofu­glugga sem var við hlið hurðarinnar. Undir glugganum hafi stefnandi legið á grúfu fyrir framan sófa, með GSM síma í höndunum og að mati lögreglunnar var greinilegt að stefnandi hringdi og talaði svo í símann. Eftir nokkra stund hafi stefnandi síðan opnað fyrir lögreglumönnunum og hafi hann verið talsvert ölvaður. Kemur fram í frumskýrslunni að stefnandi hafi aðspurður borið að Guðjón Hall Sigurbjörnsson hafi ekið bifreið hans þegar óhappið varð. Hafi þeir félagar skilið við bifreiðina fyrir utan hús Hallbjörns Hjartarsonar við Hólanesveginn. Hafi stefnandi svo verið handtekinn vegna gruns um ölvun við akstur, með hliðsjón af tilkynningunni til lögreglu um að hann væri að aka ölvaður, staðsetningu bifreiðarinnar og því hve mjög stefnanda hafi verið í mun að skýra það út hver hafi ekið bifreiðinni án þess að sá aðili væri til staðar. Voru tekin blóð- og þvagsýni úr stefnanda vegna alkóhól­rannsóknar og honum síðan ekið heim. Niðurstaða úr þessum rannsóknum sýndu að alkóhól í blóði reyndist vera 1,76 0/00 og í þvagi 2,4 0/00. Að þessu loknu kveðst lögreglan hafa farið heim til Guðjóns Hall Sigurbjörns­sonar og vakið hann. Hafi hann sagst hafa ekið bifreið stefnanda og misst stjórn á henni og hafi hann staðfest það sem fram hafi komið hjá stefnanda um að þeir hafi skilið við bifreiðina fyrir utan hús Hallbjörns Hjartarsonar. Kemur fram hjá lög­reglunni að þeim hafi þótt frásögn Guðjóns ótrúverðug og hafi þeir haldið áfram að spyrja hann nánar út í atburðinn og hafi hann þá viðurkennt í þeirra beggja eyru að hann hafi ekki ekið bifreiðinni, heldur verið heima hjá sér sofandi þegar stefnandi hafi hringt í hann og beðið hann um að segjast hafa ekið. Báðir lögreglumennirnir sem komu á vettvang, Kristófer Sæmundsson og Vilhjálmur K. Stefánsson komu fyrir dóminn og staðfestu það sem fram kemur í skýrslum þeirra um viðræður þeirra við stefnanda og Guðjón Hall Sigurbjörnsson um­rædda nótt. Í lögregluskýrslu sem tekin var af stefnanda daginn eftir óhappið upplýsti hann að um­rætt kvöld hafi hann ásamt vinnufélögum sínum verið í grillveislu og síðar um kvöldið hafi hann lent þar í slagsmálum. Hafi hann meiðst og verið ekið til Blönduóss til að láta gera að sárum sínum og hafi hann að því búnu farið heim til sín. Hann hafi síðar um nóttina viljað fara út í sundlaug þar sem hann taldi að einhverjir væru þar að skemmta sér og hafi hann hringt í Guðjón Hall Sigurbjörnsson og beðið hann að aka sér þangað. Hann kvaðst hafa verið mjög ölvaður og kvaðst Guðjón sennilega hafa lent í því að missa bifreiðina út úr beygju og lent uppi á gangstétt og á umferðarskiltið á gatnamótum Oddagötu og Hólanesvegar. Hafi Guðjón stöðvað bifreiðina, líklega fyrir utan hjá Hallbirni Hjartarsyni. Hafi stefnandi sagt Guðjóni að fara heim og hann síðan farið sjálfur heim en skilið bifreiðina eftir opna með lyklana í, en sprungið hafi verið á bifreiðinni. Daginn eftir hafi verið búið að færa bifreiðina frá þeim stað sem þeir félagar hefðu skilið við bifreiðina á þann stað sem lögreglan fann hana. Stefnandi bar nokkuð á sömu lund um málavexti fyrir dómi og hann hafði gert hjá lögreglu. Hann upplýsti að fyrrgreind slagsmál sem hann lenti í hafi verið við bræðurna Þröst Árnason og Svan G. Árnason. Þá bar hann að hann hafi farið aftur í veisluna eftir að gert hafði verið að meiðslum hans, en þá hafi staðið til að fara í sund en hann hafi ekki vegna meiðsla sinna getað farið í sund og hafi félagar hans ekki viljað taka hann með. Hann hafi þá farið heim og hringt í vitnið Guðjón og beðið hann að skutla sér í sundlaugina en á leiðinni þangað hafi óhappið orðið. Stefnanda fannst lögreglan sýna sér ókurteisi og taldi það stafa vegna fyrri kynnum þeirra af sér, en hann kvaðst áður hafa átt það til að lenda í slagsmálum en það sé nú liðin tíð. Stefnandi hafði ekki skýringu á því hvers vegna bifeið hans fannst á öðrum stað en hann og Guðjón segðust hafa skilið við hana. Skýrsla var einnig tekin daginn eftir óhappið af Guðjóni Hall Sigurbjörnssyni og stað­festi hann það sem stefnandi hafði borið um atburðinn og að hann hafi verið öku­maður bifreiðarinnar er umrætt óhapp varð. Taldi hann líklegt að bifreiðin hafi lent á um­ferðarskiltinu þótt hann hefði ekki tekið eftir því og hafi hann stöðvað hana fyrir utan hús Hallbjarnar Hjartarsonar. Hann hafi orðið skelkaður og farið rakleitt heim og skilið bifreiðina eftir og lyklana í honum. Aðspurður um heimsókn lögreglu til hans nóttina áður kvað hann þá hafa spurt sig um ferðir sínar. Hafi hann sagt þeim eins og var en lögreglan hafi lagt hart að sér að segja að stefnandi hafi ekið bifreiðinni og haft fyrir sér meðal annars það að bifreiðin hafi ekki verið á þeim stað sem hann hafi sagt auk þess sem einhver hefði sagst hafa séð stefnanda aka bifreiðinni á skiltið. Hann ítrekaði það að hann hafi ekið bifreiðinni. Vitnið Guðjón bar mjög á sömu lund fyrir dómi og hann gerði hjá lögreglu og bar þeim saman um málavexti honum og stefnanda. Hann neitaði því alfarið að hafa sagt við lögregluna að hann hefði ekki ekið bifreiðinni eins og greinir í frumskýrslu lögreglunnar. Hins vegar hafi lögreglunni verið mikið í mun að fá hann til að segja það þar sem þeir hafi verið búnir að ákveða að stefnandi hefði ekið bifreiðinni umrætt sinn. Hann gat ekki frekar en stefnandi gefið skýringu á því hvers vegna bifreiðin fannst á öðrum stað en þeir félagar hafi skilið við hana. Þann 5. júlí 2000 var tekin skýrsla hjá lögreglu af Svani G. Árnasyni vegna málsins. Kom fram hjá honum að hann hefði verið að skemmta sér með skipsfélögum þar á meðal stefnanda. Hafi menn ákveðið að fara í heita pottinn í sundlauginni og ekki viljað hafa stefnanda með þar sem hann hafi verið búinn að vera með leiðindi um kvöldið og þeir lent í átökum við hann. Hafi stefnandi verið mjög ölvaður og orðið mjög reiður vegna þessa og farið heim. Hann hafi síðan ásamt fleirum farið til Jónasar Þorvalds­sonar að Ægisgrund 3 og verið þar fyrir utan er heyrst hafi miklir skruðningar og högg í bifreið stefnanda og hafi hann hlaupið fyrir horn hússins og séð bifreið stefnanda stopp á Hólanesveginum og biðskyldumerkið hafi legið niðri. Hafi stefnandi komið út úr bifreiðinni ökumannsmegin og hafi Sigurjón Ingólfsson verið með honum í bílnum. Kvað Svanur að hann ásamt framangreindum Jónasi, Reyni Lýðs­syni og Rögnu eiginkonu Jónasar hafi farið að bifreiðinni og þau hin rætt við stefn­anda. í lögregluskýrslunni: Hann hafi síðan farið heim og tilkynnt þetta til lög­reglu og farið að sofa. Fullyrti Svanur að stefnandi hafi ekið bifreiðinni og Guðjón hafi hvergi verið þar nærri. Fyrir dómi bar vitnið Svanur að hann hafi verið fyrir utan heimili Jónasar Þorvaldssonar og hafi hann heyrt skruðninga og litið fyrir hornið en ekkert séð. Hann hafi síðan farið á bifreið sinni og ekið á staðinn þar sem bifreið stefnanda var og hafi stefnandi verið fyrir utan hana og grátið. Hann bar fyrir dómi að hann hafi sagt ósatt í lög­regluskýrslu 5. júlí 2000 um að hafa séð stefnanda koma út úr bifreiðinni öku­manns megin. Þá neitaði hann því að hafa tilkynnt lögreglu að stefnandi væri að aka ölvaður. Hann hafi heldur ekki séð stefnanda aka bifreiðinni umrætt sinn. Hann kvað ástæðu þess að hann hefði sagt ósatt vera þá að honum hafi á þessum tíma verið mjög illa við stefnanda sem hefði fyrr um kvöldið lent í áflogum við bróður vitnisins. Sigurjón Ingólfsson bar hjá lögreglu að hann myndi ekki hvort hann hafi verið farþegi í bifreið stefnanda umrædda nótt eins og Svanur hafði haldið fram í skýrslu sinni hjá lögreglu. Mundi hann lítið eftir atburðum sökum ölvunar. Reynir Lýðsson kvað nokkra grillveislugesti hafa komið heim til hans um nóttina þar sem slagsmál hafi brotist út milli stefnanda og Þrastar Árnasonar og þeir í kjölfarið verið fluttir á sjúkrahúsið á Blönduósi. Síðar um nóttina hafi hann ásamt fleirum gengið niður að Ægisgrund 3 þar sem Jónas Þorvaldsson búi og hafi þeir staðið í inn­keyrslunni og hann verið að tala við Vilhjálm Jónsson og Jónas er heyrst hafi skruðningar og taldi hann tíu mínútur hafa getað liðið frá því hávaðinn heyrðist þar til þeir gengu niður götuna. Hafi þeir séð bifreið stefnanda skemmda og gengið að henni. Taldi hann aðspurður að meira en tíu mínútur og minna en þrjátíu mínútur hafi liðið frá því skruðningarnir heyrðust þar til þeir komu að bifreiðinni sem staðið hafi á gatnamótum Hólanesvegar og Fjörubrautar og hafi enginn verið við bifreiðina þegar hann hafi komið þar að. Með honum í för hafi verið Jónas Þorvaldsson og Vilhjálmur Jónsson og hugsanlega gæti Svanur hafa verið með í för en hann hafi verið með þeim fyrir utan hús Jónasar. Vildi hann þó ekkert fullyrða um hvort Svanur hafi farið með þeim alla leiðina að bifreiðinni. Vitnið gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti það sem fram kom í lögregluskýrslu hans og að hann minnti að Svanur hafi verið fyrir utan hús Jónasar þegar þeir heyrðu hávaðann frá bifreið stefnanda. Jónas Fanndal Þorvaldsson bar hjá lögreglu að hann og Ragna eiginkona hans, Vilhjálmur Jónsson, Reynir Lýðsson og Svanur Árnason hafi umrædda nótt staðið fyrir utan heimili hans og hafi þau heyrt hávaða og gengið út á Oddagötuna til að kanna hvað hefði komið fyrir. Hafi þau séð að ekið hafði verið á umferðarskilti og síðan hafi þau gengið aðeins lengra og séð bifreið stefnanda standa mannlausa á gatnamótum Fjörubrautar og Hólanesvegar og engan að sjá í nágrenni hennar. Vitnið bar á sömu lund fyrir dómi en kvaðst aðspurður ekki muna hvort Svanur hafi verið með þegar komið var að bifreið stefnanda. Þann 24. júlí 2000 var tekin lögregluskýrsla af Rögnu H. Magnúsdóttur og kvaðst hún hafa farið með eiginmanni sínum Jónasi í veislu til Reynis Lýðssonar þar sem átök hafi brotist út milli stefnanda og Þrastar Árnasonar. Síðar hafi hún farið ásamt manni sínum heim að Ægisgrund 3 og þangað hafi Reynir, Vilhjálmur og Sigurjón komið. Ekki mundi hún eftir Svani en hélt að hann hefði ekki komið. Síðan hafi þau heyrt hávaða frá bifreið og talið að eitthvað hafi komið fyrir. Hafi svo liðið nokkur stund þar til þau hafi gengið út á Oddagötuna til að kanna hvað hefði gerst. Hafi þau svo séð bifreið stefnanda á Fjörubraut við Hólanesveg. Hún kvaðst ekki hafa séð neinn við bifreiðina. Hún staðfesti þennan framburð fyrir dómi. Lögreglan hefur eftir Hafsteini A. Björnssyni að hann hafi heyrt í bifreið stefnanda og síðan séð hana mannlausa við Fjörubraut og Hólanesveg. Með bréfi sýslumannsins á Blönduósi 11. október 2000 var stefnanda tilkynnt að kæra á hendur honum vegna meints brots hans á 45. gr. umferðarlaga væri fellt niður. III Stefnandi kveðst hafa haft tryggt bifreið sína hjá stefnda en stefndi hafi neitað greiðsluskyldu þar sem stefnandi hafi verið ölvaður við akstur bifreiðarinnar er tjónið varð. Telur stefnandi að stefnda sé ekki stætt á þessari synjun á greiðsluskyldu þar sem ljóst sé að stefnandi hafi ekki ekið bifreiðinni. Stefnandi kveðst hafa þurft að láta fara fram viðgerð á bifreiðinni sem kostað hafi 664.365 krónur. Reikning þennan hafi stefnandi þurft að greiða sjálfur að hluta til með því að taka víxillán og hafi kostnaður af þeim sökum aukist um 16.635 krónur og sundurliðist krafan því svo: Reikningur 664.365 Bankakostnaður víxils 16.635 Samtals 681.000 Hafi stefndi neitað að greiða tjón stefnanda að fullu og boðist til að greiða helming þess. Það hafi stefnandi ekki getað sætt sig við og því sé málssókn þessi óhjákvæmi­leg. Hafi stefndi gert samning við stefnanda þess efnis að stefndi skuld­bindi sig til að greiða stefnanda það tjón sem kynni að verða á bifreið hans og við þann samning hafi hann ekki staðið. Vísist um þetta til laga nr. 20/1954 um vátrygg­ing­ar­samninga einkum II. kafla meðal annars. 35. og 36. gr. Þá byggi hann á vátryggingar­skilmálum stefnda einkum grein nr. 4.1. Þá vísar hann til almennra reglna samninga og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 og lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV Stefndi kveður að þegar óhapp það sem mál þetta snúist um hafi orðið hafi stefn­andi haft í gildi kaskótryggingu hjá stefndu vegna bifreiðarinnar PZ-736. Um trygg­inguna hafi gilt skilmálar félagsins nr. 230 um kaskótryggingu ökutækja. Í 11. grein sé fjallað um undanskildar áhættur og í grein 11.1 segi að félagið greiði ekki bætur þegar vá­tryggður vegna undanfarandi neyslu áfengis, örvandi eða deyfandi lyfja teljist ekki geta stjórnað ökutækinu örugglega eða vera óhæfur til þess sbr. ákvæði umferðarlaga. Telur stefndi að gögn málsins sýni fram á að stefnandi hafi ekið bifreiðinni í umrætt sinn og þar sem hann hafi verið ölvaður eigi hann ekki rétt á bótum fyrir tjón úr hendi stefnda. Í fyrsta lagi skuli bent á að vitnið Svanur G. Árnason hafi hringt til lög­reglunnar á Blönduósi til að tilkynna það sérstaklega að stefnandi sé að aka bifreið sinni undir áhrifum áfengis. Í öðru lagi komi fram í frumskýrslu lögreglunnar að þegar lögreglan hafi farið heim til stefnanda eftir tjónið hafi hann ekki svarað strax þótt hann hafi augljóslega verið vakandi, enda hafi komið í ljós að hann hafi legið á grúfu á gólfinu fyrir framan sófa og verið að hringja eða tala í GSM síma og telur stefndi þetta sýna að stefnandi hafi verið að reyna að fela sig fyrir lögreglunni. Þá kveður stefndi að í þriðja lagi hafi Guðjón Hall Sigurbjörnsson viðurkennt fyrir lögreglunni að hafa ekki ekið bifreið stefnanda umrætt skipti heldur hafi hann sagst hafa gert það að beiðni stefnanda vegna upphringingar frá honum um nóttina. Þetta staðfesti tveir lögreglumenn. Telur stefndi skýringu vitnisins á breyttum fram­burði sínum daginn eftir að lögreglumenn hefðu beitt hann þrýstingi fráleita og ótrú­verðuga. Þá telur stefndi að í fjórða lagi sé framburður stefnanda og vitnisins Guðjóns um við­skilnað við bifreiðina og lýsing Guðjóns á ökuferðinni ótrúverðuga. Þá liggi fyrir fram­burður vitnisins Svans G. Árnasonar þar sem hann beri að hafa séð stefnanda stíga út úr bifreiðinni ökumannsmegin eftir óhappið og hafi vitnið Guðjón hvergi verið þar nærri. V Óumdeilt er að þegar óhapp það sem mál þetta fjallar um varð, hafði stefnandi í gildi kaskótryggingu hjá stefnda fyrir bifreið sína PZ-736. Ágreiningur í máli þessu lýtur hins vegar að því hvort réttur stefnanda til tryggingabóta hafi fallið niður vegna þess að hann hafi ekið bifreiðinni ölvaður þegar óhappið varð. Samkvæmt skilmálum hins stefnda félags nr. 230 um kaskótryggingu ökutækja, segir í 11. gr. að félagið greiði ekki bætur þegar vátryggður vegna undanfarandi neyslu áfengis, örvandi eða deyfandi lyfja teljist ekki geta stjórnað ökutækinu örugglega eða vera óhæfur til þess sbr. ákvæði umferðarlaga. Það liggur fyrir í málinu og er ágreiningslaust að stefnandi var ölvaður þegar óhappið átti sér stað og var það staðfest með alkóhólrannsókn að beiðni sýslumannsins á Blönduósi. Aðila greinir hins vegar á um hvort stefnandi ók bifreið sinni í því ástandi, þegar óhappið varð. Stefndi kveður mörg atriði styðja fullyrðingar hans um að stefnandi hafi ekið bif­reið­inni umrætt sinn. Í fyrsta lagi hafi vitnið Svanur G. Árnason hringt til lögreglu og til­kynnt að stefnandi væri að aka bifreið sinni undir áhrifum áfengis. Þá hafi sami aðili borið hjá lögreglu að hann hafi séð stefnanda stíga út úr bifreiðinni ökumanns­megin og hafi vitnið Guðjón Hall Sigurbjörnsson hvergi verið nærri. Fyrir dómi dró vitnið Svanur til baka framburð sinn hjá lögreglu og kvaðst hafa sagt ósatt um að hafa séð stefnanda koma út úr bifreiðinni ökumannsmegin og að hann hafi ekið bifreiðinni. Þá neitaði hann því að hafa tilkynnt lögreglu að stefnandi hefði ekið bifreiðinni undir áhrifum áfengis eins og lögreglan heldur fram. Skýringu á hinum ranga framburði sínum hjá lögreglu kvað vitnið vera þá að honum hafi verið illa við stefnanda eftir slagsmál stefnanda og Þrastar bróður vitnisins fyrr um kvöldið. Sú staðreynd að vitnið Svanur dró til baka framburð sinn hjá lög­reglu rýrir trúverðugleika vitnisburðar hans enda skýring hans á því hvers vegna hann sagði ósatt léttvæg þegar litið er til þess hversu alvarlegur hlutur það er að bera rangar sakargiftir á menn. Verður vitnisburður hans í málinu því að engu hafður og ekki á honum byggt, hvorki því sem hann bar hjá lögreglu né fyrir dómi. Þá telur stefndi í öðru lagi að háttsemi stefnanda eins og henni sé lýst í frumskýrslu lögreglu um það þegar lögreglan fór heim til hans styðja það að hann hafi ekið bifreiðinni. Hafi allt háttarlag stefnanda borið þess merki að hann væri að reyna að fela sig fyrir lögreglunni. Sem merki um þetta telur stefndi vera þær fullyrðingar lögreglunnar að stefnandi hafi legið á gólfinu og ekki opnað strax þegar lögreglan bankaði. Það kom fram í skýrslutöku fyrir dómi af vitninu Vilhjálmi K. Stefánssyni lögreglumanni að aðeins hafi liðið nokkrar mínútur frá því þeir bönkuðu þar til stefnandi opnaði fyrir þeim og er ekkert í málinu sem styður það að stefnandi hafi dregið óeðlilega lengi að opna dyrnar fyrir lögreglunni. Þá kemur fram í upp­lýs­inga­skýrslu vitnisins Vilhjálms K. Stefánssonar að þegar lögreglan stóð fyrir utan dyrnar hjá stefnanda hafi þeir séð inn um glugga við útidyrnar að stefnandi hafi legið á gólf­inu og verið að tala í síma, “og ekki á lágu nótunum.” Í því ljósi fær sú fullyrðing, að stefnandi hafi verið að reyna að fela sig fyrir lögreglunni, ekki staðist. Í þriðja lagi telur stefndi það styðja það að stefnandi hafi ekið bifreiðinni að vitnið Guðjón Hall Sigurbjörnsson hafi viðurkennt í eyru beggja lögreglumannana að hann hafi ekki ekið bifreiðinni umrætt sinn heldur hafi stefnandi beðið hann að segja það. Þessu hefur vitnið Guðjón alfarið mótmælt og bar fyrir dómi að hann hafi aldrei sagt þetta og ekki séð þessa skýrslu lögreglunnar áður, en hér er ekki um að ræða skýrslu af vitninu Guðjóni heldur einungis skýrslu lögreglunnar sjálfrar og upplifun hennar af at­burðum. Vitnið Guðjón hefur staðfastlega haldið því fram, bæði þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu og fyrir dómi að hann hafi ekið bifreiðinni umrætt sinn. Er það mat dómsins að skýrsla vitnisins fyrir dómi, sem staðfesti fyrri skýrslu vitnisins hjá lögreglu, vegi þyngra sem sönnunargagn í máli þessu heldur en frumskýrsla lögreglu. Í fjórða lagi telur stefndi framburð stefnanda og vitnisins Guðjóns um hvar bifreiðin hafi verið skilin eftir ótrúverðugan en þeir halda því báðir fram að þeir hafi skilið við bifreiðina annars staðar en hún síðar fannst en lyklarnir hafi verið í henni. Fullyrðir stefnandi að hún hafi verið færð úr stað eftir að þeir yfirgáfu hana. Af gögnum málsins er ljóst að bifreið stefnanda var við Fjörubraut þegar lögreglan fann hana og ber öllum þeim vitnum, sem komu að bifreiðinni þessa nótt eftir óhappið, saman um að þar hafi hún staðið. Þá ber öllum vitnunum, nema vitninu Svani, saman um að hún hafi staðið á þessum stað og verið mannlaus og enginn nálægur, en vitnið Svanur heldur því fram að stefnandi hafi verið fyrir utan bifreiðina þegar hann hafi komið þarna að. Ekki liggur fyrir svo óyggjandi sé hversu langur tími leið frá því að fyrrgreind vitni heyrðu hávaðann frá bifreiðinni og þar til þau komu á staðinn. Það má þó ráða af myndum og uppdrætti af svæðinu að stuttur spölur er milli þessara tveggja staða og ekki útilokað að að einhver hafi fært hana úr stað á þeim tíma sem leið frá óhappinu þar til vitnin komu að bifreiðinni, en stefnandi og vitnið Guðjón hafa borið að lyklarnir hafi verið í bifreiðinni. Þykir því sú staðreynd að bifreiðin var ekki á þeim stað sem stefnandi og vitnið Guðjón bera að hún hafi verið skilin eftir ekki renna stoðum undir þær fullyrðingar stefnda að stefnandi hafi ekið bifreiðinni. Þá þykir stefnda ótrúverðugt að ökumaður hafi ekki orðið þess var að hafa ekið á um­ferðarskilti eins og vitnið Guðjón hafi haldið fram og telur stefndi þetta benda til þess að hann hafi ekki ekið bifreiðinni umrætt sinn. Eins og fram kemur í gögnum málsins missti ökumaður stjórn á bifreiðinni í títtnefndu óhappi og snerist hún á götunni og fór upp á gangstétt og slóst utan í umferðarskilti. Ekki verður fallist á það með stefnda að þótt vitnið Guðjón segðist ekki hafa orðið þess sérstaklega var að hafa lent á umferðarskiltinu sé útilokað að hann hafi ekið bifreiðinni. Hafa bæði stefnandi og vitnið Guðjón borið að vitnið Guðjón hafi orðið skelkaður við óhappið og við þær aðstæður er ekki óeðlilegt að eitthvað fari fram hjá þeim sem í óhappinu lendir. Í gögnum málsins kemur fram að lögreglu hafi borist upplýsingar um tjóns­at­burðinn þannig að þeim hafi verið tilkynnt að stefnandi hafi verið að aka bifreið sinni undir áhrifum áfengis og síðan fengu þeir það staðfest að hann var drukkinn. Virðist sem lögreglan hafi við svo búið gefið sér að stefnandi hafi ekið bifreiðinni enda ber rann­sóknin þess glögglega merki. Þessu til stuðnings má benda á nokkur atriði í frum­skýrslu lögreglunnar en þar kemur meðal annars fram að stefnanda hafi verið mjög í mun að skýra frá því hver hafi ekið bifreiðinni og að lögreglunni þyki frásögn Guðjóns ótrúverðug. Þá er bókað meðal annars í dagbók lögreglu að skýrsla hafi verið tekin af Jónasi Fanndal, hann viti ekkert og hafi ekkert séð. Sé nokkuð ljóst að hann segi einungis það sem komi stefnanda vel. Um framburð eiginkonu hans Rögnu sé ljóst að hann sé sniðinn að framburði hinna. Þessar athugasemdir þykja til þess fallnar að draga nokkuð úr sönnunargildi þessara gagna. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að enginn sá stefnanda aka bifreið­inni þegar umræddur tjónsatburður átti sér stað og eru einungis stefnandi og vitnið Guðjón til frásagnar um hvað gerðist en þeir hafa báðir borið á sama veg um máls­atvik hjá lögreglu og fyrir dómi. Hefur stefnda ekki tekist, gegn eindreginni neitun stefnanda, að sýna fram á það svo óyggjandi sé að stefnandi hafi ekið bifreið sinni er margnefndur tjónsatburður átti sér stað. Verður hann að bera hallann af þeim sönn­unarskorti. Ekki er ágreiningur um reikning þann sem stefnandi þurfti að greiða fyrir viðgerð á bifreið sinni. Hins vegar verður ekki fallist á það með stefnanda að hann eigi rétt á að fá aðrar bætur en sem nemur þeim kostnaði og verður stefndi ekki dæmdur til greiðslu bankakostnaðar eins og stefnandi krefst þótt hann hafi valið að fjármagna við­gerðina á þann hátt sem gerði. Þá þykir verða að fallast á það með stefnda að eigin áhætta í kaskótryggingu stefnanda sem samkvæmt gögnum málsins er 96.000 krónur verði dregin frá bótagreiðslu. Verður stefndi því dæmdur til greiðslu bóta að fjárhæð 568.365 krónur auk dráttarvaxta eins og getur í dómsorði en dráttarvaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið mótmælt. Í ljósi þessarar niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda máls­kostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 160.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigríður Rut Júlíusdóttir hdl. en af hálfu stefnda Guðmundur Pétursson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi Tryggingamiðstöðin hf. greiði stefnanda Bæring Jóni Skarphéðinssyni 568.365 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. ágúst 2000 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 160.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 26/2007
Þjóðlenda Eignarréttur Fasteign Afréttur Gjafsókn
Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Merkurtungur væri þjóðlenda. S o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur Stóru-Markar I, II og III, kröfðust þess aðallega að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti sínum á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í þeim fáu fyrirliggjandi heimildarbréfum, þar sem vikið var í einhverju að Merkurtungum, væri hvergi rætt um eignarrétt að landsvæðinu og að þess væri í engu getið í heimildarbréfum fyrir jörðum S o.fl. Í gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916 var rætt um upprekstrarrétt Stóru-Merkur á landsvæðinu og var ekki talið að neitt lægi fyrir um að eigendur jarðanna hefðu nokkru sinni haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar hafði því verið slegið föstu að Merkurtungur væru afréttareign eigenda þessara þriggja jarða og var ekki talið að S o.fl. hefðu reifað hver þau frekari réttindi gætu verið sem varakrafa þeirra tók til. Var Í því sýknað af kröfum S o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. I. Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum. Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti utan marka fyrrum Vestur-Eyjafjallahrepps í Fremra Kanastaðagili suður um Öldustein að þeim stað, sem Steinsholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Frá þeim hornpunkti fylgdi krafa stefnda línu suðvestur með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Stóru-Merkur, Mið-Merkur, Syðstu-Merkur, Eyvindarholts, Dalskots, Stóra-Dals, Mið-Dals og Neðri-Dals, þar til komið var þar í punkt í fjallinu Stórhöfða. Frá honum réðst krafa stefnda af línu sunnan við Eyjafjallajökul til austurs gegnum land jarðanna Núps, Ysta-Skála og Mið-Skála, svokallaðra Ásólfsskálajarða og Holtshverfisjarða, og jarðanna Núpakots, Þorvaldseyrar, Seljavalla, Selkots, Raufarfells og Rauðafells, svo og landsvæðin Hólatungur og Borgartungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til austurs gegnum land jarðanna Hrútafells, Skarðshlíðar, Drangshlíðar, Drangshlíðardals, Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins í punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars í meginatriðum að landsvæðin Merkurtungur, Steinsholt, Stakkholt, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu. Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust til þjóðlendna landsvæðin Merkurtungur, Steinsholt, Stakkholt, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Skógafjall sunnan Mýrdalsjökuls með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem kveðast vera eigendur Stóru-Markar I, II og III, vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Merkurtungur og höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt þessu máli eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 23, 25 og 28/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Steinsholt, Almenningar og Stakkholt teldust þjóðlendur. Landsvæðið Merkurtungur er í dómkröfum áfrýjenda afmarkað að vestan af Suðurgili eða Fremra-Hvannárgili, en að austan af Norðurgili eða Innra-Hvannárgili. Gilin ná að sunnan að Eyjafjallajökli, en mætast að norðanverðu. Landsvæðið er þannig á milli upptaka tveggja kvísla Hvannár og fylgir þeim eftir Suðurgili og Norðurgili. Að landsvæðinu liggur Stakkholt til vesturs og Goðaland til austurs, en að sunnan Eyjafjallajökull. Merkurtungur eru meðal sex svokallaðra smáafrétta, sem liggja frá vestri til austurs með norðurbrún Eyjafjallajökuls og Fimmvörðuhálsi inn að vesturhlíðum Mýrdalsjökuls sunnan Krossár, en hinir eru Steinsholt og Stakkholt fyrir vestan Merkurtungur og Goðaland, Múlatungur og Teigstungur fyrir austan. Norðan þessara afrétta handan Krossár er Þórsmörk, en enn norðar landsvæðið Almenningar. Í málinu er ekki ágreiningur um framangreind merki Merkurtungna, sem jafnframt voru lögð til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar. III. Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir landnámsmenn land frá Jökulsá á Sólheimasandi sunnan Mýrdalsjökuls vestur og norður fyrir Eyjafjallajökul allt að Markarfljóti. Ásgerður Asksdóttir var sögð hafa numið land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts og Langanes allt upp til Jöldusteins og búið í Katanesi. Einnig var getið um tvo bræður, Ásbjörn og Steinfinn Reyrketilssyni, sem hafi numið land „fyrir ofan Krossá ok fyrir austan Fljót“. Ásbjörn hafi helgað landnám sitt Þór og kallað Þórsmörk, en ekki er vitað hvar bær hans kann að hafa verið. Steinfinnur var sagður hafa búið á Steinfinnsstöðum, en ekki er heldur vitað hvar þeir voru. Í Landnámu segir og að bjór, sem svo var nefndur, hafi legið ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins. Það land hafi Jörundur goði Hrafnsson farið eldi og lagt til hofs. Ekki er vitað nánar um landnám þetta. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1710 var ekki getið um sameiginlega afrétti Eyfellinga, en einstaka jarðir sagðar eiga afrétt. Ekki var getið þar um Merkurtungur í tengslum við jörðina Stóru-Mörk. Ekkert landamerkjabréf var gert fyrir Merkurtungur í framhaldi af gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882. Það mun heldur ekki hafa verið gert fyrir Stóru-Mörk, heldur látið við það sitja að færa orðrétt inn í landamerkjabók lögfestu fyrir jörðina frá 2. september 1741 og þinglesa hana 23. maí 1890. Í lögfestunni sagði ekkert um Merkurtungur. Í rituðum heimildum virðist þeirra á hinn bóginn fyrst vera getið í lýsingu landamerkja Goðalands, sem þinglesin var 28. maí 1891, en þar var þess meðal annars getið að merki gagnvart Stakkholti fylgdu Hvanná og Hvannárgili „upp til Merkurtungna og síðan norðurgilið milli Goðalands og Merkurtungna upp til jökuls.“ Svo virðist sem ekkert landamerkjabréf hafi verið gert fyrir Stakkholt, en merkjum þess var lýst í landamerkjabréfum Stóra-Dals 1892, Syðstu-Merkur 1890 og Neðri-Dals frá sama ári. Samkvæmt þeim voru austurmörk Stakkholts í Hvanná og mun þar átt við Suðurgil, það er Fremra-Hvannárgil. Í 66. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Rangárvallasýslu nr. 58/1894 og yngri reglugerðum um sama efni allt til ársins 1943 voru sérstök ákvæði um svokallaða smáafrétti, en mælt var fyrir um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skyldi annast fjallskil, réttahöld og grenjaleitir meðal annars á Merkurtungum. Þá er þess að geta að í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 sagði að Stóra-Mörk ætti „rétt til uppreksturs“ á Merkurtungur. IV. Fyrrnefndir sex smáafréttir, sem svo eru kallaðir, mynda samkvæmt gögnum málsins nokkuð samfellt landsvæði, þar sem ár í djúpum giljum aðskilja þá og gefa þeim náttúruleg mörk. Merkurtungum er lýst svo að þær séu fjalllendi, sem liggi í 300 til 1000 m hæð, þar sem komið sé að mörkum jökuls. Jarðir áfrýjenda að Stóru-Mörk liggja ekki að Merkurtungum og eru um 20 km í beinni loftlínu frá bæjarstæði þar að næstu merkjum landsvæðisins. Hér að framan var gerð grein fyrir þeim fáu fyrirliggjandi heimildarbréfum, þar sem vikið er í einhverju að Merkurtungum. Hvergi er þar rætt um eignarrétt að landsvæðinu og er þess í engu getið í heimildarbréfum fyrir jörðum áfrýjenda. Í fyrrnefndri gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916 var rætt um upprekstrarrétt Stóru-Merkur á Merkurtungum og liggur ekkert fyrir um að eigendur jarðanna þar hafi nokkru sinni haft önnur not af landsvæði þessu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að Merkurtungur væru afréttareign eigenda þessara þriggja jarða og hafa áfrýjendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið, sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjenda, Sigrúnar Erlu Árnadóttur, Úlfars Brynjólfssonar, Ragnheiðar Brynjólfsdóttur, Hönnu Kristínar Brynjólfsdóttur, Ásgeirs Árnasonar og Guðbjargar Maríu Árnadóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 17. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 24. ágúst s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september 2005. Stefnendur eru Sigrún Erla Árnadóttir, eigandi Stóru-Merkur I, Úlfar Brynjólfsson, Ragnheiður Brynjólfsdóttir og Hanna Kristín Brynjólfsdóttir, eigendur Stóru-Merkur II, Ásgeir Árnason og Guðbjörg María Árnadóttir, eigendur Stóru-Merkur III. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er fjármálaráðherra stefnt. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: Að felld verði úr gildi sú niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003: um Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra í úrskurði frá 10. desember 2004, að afréttarlandið Merkurtungur í Rangárþingi eystra teljist þjóðlenda. Jafnframt er þess krafist að stefnendur sem eigendur tilgreindra jarða eigi í óskiptri sameign beinan eignarrétt að afréttarlandi þessu, sem afmarkast þannig: Verði talið að afrétturinn teljist þjóðlenda er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Stefnendur krefjast þess að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnendur fengu gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettu 20. júní 2005. Dómkröfur stefnda eru þær að staðfestur verði úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003 hvað varðar eignarréttarlega stöðu Merkurtungna sem þjóðlendu og stefndi þannig sýknaður af kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Ekki eru af hálfu stefnda gerðar athugasemdir við aðild málsins. Málavextir. Með bréfi dagettu 12. október 2000 var fjármálaráðherra tilkynnt með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 að óbyggðanefnd hefði á fundi ákveðið að taka til meðferðar sem svæði 3 landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar. Þetta svæði afmarkaðist til austurs af austurmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi og að sunnan afmarkaðist svæðið af hafinu, til norðurs í samræmi við tillögu starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996, en á Vatnajökli við línu þá sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til vesturs náði kröfusvæðið að kröfusvæði 1, Árnessýslu. Fjármálaráðherra var veittur frestur til að lýsa kröfum sínum um þjóðlendur á svæðinu og eftir að kröfulýsingum hafði verið skilað var landeigendum og öðrum rétthöfum veittur frestur til að skila inn kröfugerðum. Stefnendur í máli þessu sendu inn kröfur til óbyggðanefndar um höfnun þjóðlendukrafna ríkisins og gerðu kröfu um beinan eignarrétt að Merkurtungum. Stefnendur tóku þátt í málarekstri fyrir óbyggðanefnd, en sérstakt mál var rekið um þjóðlendur á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk sem mál nr. 5/2003. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá elstu ritheimildum um landnám á hinu umdeilda svæði og síðan rakin í stórum dráttum saga afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar á svæðinu frá öndverðu til uppkvaðningar úrskurðar. Kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að af frásögn Landnámu megi ráða að landnám á Eyjafjallasvæðinu hafi náð frá Jökulsá í austri að Markarfljóti í vestri og norðaustur með því. Hafi land undir Eyjafjöllum að öðru leyti verið afmarkað af Eyjafjallajökli, Mýrdalsjökli og hafinu. Norðan Eyjafjallajökuls og norðvestan Mýrdalsjökuls sé land fjalllent, mjög skorið giljum og víða all bratt, þá einna helst norðan undir jöklunum. Undirlendi og flatlendi svæðisins sé að finna með fram Markarfljóti og Krossá. Nefndin telur vafalaust að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja á svæðinu verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú sé og jöklar minni. Ekki mun hafa verið gert sérstakt landamerkjabréf fyrir Merkurtungur í framhaldi af setningu landamerkjalaga 1882. Stefnendur telja mörk svæðisins óumdeild og styðjist m.a. við þinglýstar eignarheimildir yfir aðliggjandi landi, Stakkholti, sbr. landamerkjabréf Stóra-Dals frá 1888, Syðstu-Merkur frá 1890, Neðri-Dals frá 1890 og Goðalands frá 1891. Þá sé merkjalýsing í afréttaskrá Rangárvallasýslu frá 1979. Þá séu heimildir um Merkurtungur í fjallskilareglugerð Rangárvallasýslu frá 1894 og í gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916. Fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar að í kjölfar þess að landamerkjalög taka gildi 1882 séu gerð landamerkjabréf fyrir Goðaland, Stóra-Dal, Neðra-Dal og Syðstu-Mörk og telur nefndin að fyrirliggjandi gögn bendi til þess að landamerkjum svæðisins sé þar rétt lýst svo langt sem sú lýsing nær. Óbyggðanefnd telur jafnframt að líta verði til þess að landsvæði þetta sé skýrt afmarkað af jöklum, ám og árgiljum. Umrædd landamerkjabréf séu þinglesin, færð í landamerkjabók og á þeim byggt síðan um merki Goðalands og Stakkholts án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við fyrirsvarsmenn Stóru-Merkur vegna Merkurtungna. Þetta bendi allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda. Jafnframt sé ljóst að fyrirsvarsmenn Goðalands og Stakkholts hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum þeirra landsvæða gagnvart Merkurtungum þar rétt lýst. Í úrskurðinum er hinu umdeilda landsvæði lýst svo að það sé fjalllent og mæti jökli skammt sunnan Merkurtungnahaus í um 1000 m hæð. Nyrsti rani þess nefnist Niðurganga en ofan hennar sé hallalítið graslendi. Nokkru sunnar taki við nokkuð brattlendi og gnæfi þar efstur Merkurtungnahaus (868 m). Talið sé að um landnám hafi skógur teygt sig upp í hlíðar hamrabeltis Eyjafjallasvæðisins, þar sem ekki voru of brattar og lausar skriður, og heiðarnar ofan byggðar hafa verið vaxnar skógi og kjarri upp undir 300-400 m hæð. Ofan skógarmarkanna hafi fjalllendið verið þakið nokkuð samfelldum lággróðri. Í fjalllendinu neðanverðu hafi verið þykkur, þurr og öskublandinn jarðvegur sem grynntist er ofar dró. „Utan framangreinds landamerkjabréfs Goðalands frá 1891 er einungis fjallað um Merkurtungur í fjallskilareglugerðum Rangárvallasýslu frá 1894 og síðar og gerðabók fasteignamatsnefndar 1916. Í fjallskilareglugerðum þessum er kveðið á um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skuli sjá um fjallskil, réttarhöld, grenjaleitir o.s.frv. í „smáafréttunum“, þ. á m. Merkurtungum. Í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 segir að Stóra-Mörk eigi „rétt til uppreksturs“ á Merkurtungur. Þá segir í afréttaskrá Rangárvallasýslu frá 1979 að Merkurtungur „tilheyri Stóru-Mörk 1-3“. Heimildir benda þannig til þess að eigendur jarðarinnar Stóru-Merkur hafi haft af Merkurtungum afréttarnot. Ekki verður annað séð en að það fyrirkomulag hafi verið ágreinings- og athugasemdalaust. Ekkert liggur fyrir um að Merkurtungur hafi, fram til 1989, nokkurn tíma verið nýttar til annars en sumarbeitar fyrir búfé og ef til vill annarra takmarkaðra nota. Enda þótt svæðið hafi ekki verið nýtt til beitar um árabil vegna friðunar Þórsmerkursvæðisins liggur ekkert fyrir um það að eigendur Stóru-Merkur hafi afsalað sér umrædddum rétti. Ekkert liggur nánar fyrir um hvenær eða hvernig eigi að hafa verið stofnað til umkrafinna réttinda Stóru-Merkur. Þannig er ekki minnst á Merkurtungur í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1710, lýsingu séra Högna Sigurðssonar á Breiðabólstað á afréttum og örnefnum, frá því um miðja 18. öld eða lýsingu Einars Sighvatssonar, hreppstjóra á Ysta-Skála, á Þórsmörk og nálægum afréttum frá því um miðja 19. öld. Í tveimur síðastnefndu heimildunum er gert ráð fyrir að framan við Goðaland að sunnanverðu séu Stakkholt og Steinsholt en ekki minnst á Merkurtungur. Þá segir ekkert um Merkurtungur í lögfestu Stóru-Merkur sem færð var inn í landamerkjabók í kjölfar setningar landamerkjalaga 1882. Óbyggðanefnd telur ekki hægt að útiloka að Merkurtungur séu innan upphaflegs landnáms á þessu svæðinu eða hafi á annan hátt orðið undirorpið beinum eignarrétti. Ekkert liggur hins vegar fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem þar kann að hafa verið stofnað til í öndverðu. Í því efni brestur því sönnun, samhengi eignarréttar og sögu liggur ekki fyrir. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu eigenda Stóru-Merkur I, II og III að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hefur verið háttað hefur ekki heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Heimildir benda hins vegar til þess að jörðin Stóra-Mörk I-III hafi átt upprekstrarrétt í Merkurtungum. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem nefnt er Merkurtungur, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Á móts við Stakkholt ræður Suðurgil, þ.e. Fremra-Hvannárgil. Á móts við Goðaland ræður Norðurgil, þ.e. Innra-Hvannárgil. Gilin mætast að norðanverðu og að sunnanverðu, þ.e. á milli upptaka tveggja framangreindra kvísla Hvannár í Suðurgili og Norðurgili við jökul er miðað við jökuljaðar eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Sama landsvæði er í afréttareign eigenda jarðanna Stóru-Merkur I-III sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Óbyggðanefnd telur ljóst að ákvarða þurfi mörk þess svæðis sem samkvæmt framangreindu er í afréttareign Stóru-Merkur, að því leyti sem það liggur að jökli, til frambúðar, sbr. b-lið 7. gr. l. nr. 58/1998. Með hliðsjón af því að hér er um einhliða ákvörðun afréttarmarka að ræða en ekki mörk tveggja afrétta eða afréttar og eignarlands telur óbyggðanefnd þó fullnægjandi að miða einfaldlega og án hnitasetningar við jaðar jökulsins eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998, sbr. 3. mgr. 1. gr. laganna. Ekki verður séð að frekari rannsókn á þessu atriði hafi hagnýta þýðingu í þessu sambandi enda er eingöngu um beitarréttindi að ræða sem ráðast af gróðurfari og hefur ekki þýðingu í öðru sambandi.“ Stefnendur undu ekki þessari niðurstöðu óbyggðanefndar og krefjast því ógildingar úrskurðarins að því er hið umdeilda landsvæði varðar. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003 sem kveðinn var upp 10. desember 2004, var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1998. og er málshöfðun þessi því í samræmi við ákvæði 19. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur vísa til þess að ekki muni hafa verið gert sérstakt landamerkjabréf fyrir Merkurtungur í framhaldi af setningu landamerkjalaga 1882. Stefnendur telja mörk svæðisins óumdeild og styðjist m.a. við þinglýstar eignarheimildir yfir aðliggjandi landi, Stakkholti, sbr. landamerkjabréf Stóra-Dals frá 1888, Syðstu-Merkur frá 1890, Neðri-Dals frá 1890 og Goðalands frá 1891. Þá sé merkjalýsing í afréttaskrá Rangárvallasýslu frá 1979. Þá séu heimildir um Merkurtungur í fjallskilareglugerð Rangárvallasýslu frá 1894 og í gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916. Í afréttaskrá frá 1979 segi að afrétturinn tilheyri stefnendum og sé þá átt við að þeir séu eigendur hans. Sé óumdeilt að afrétturinn hafi verið í vörslum stefnenda einna um ómunatíð og ekki annarra. Þeir hafi einir notað afréttinn og þess gætt að aðrir nýttu hann ekki. Hafi heimildir stefnenda yfir afréttinum ekki verið dregnar í efa. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að samkvæmt afréttarskrá Rangárvallasýslu séu Merkurtungur afréttur Vestur-Eyjafjallasveitar, en afréttur í íslensku lagamáli hafi frá því fyrst sé vitað merkt beitarrétt í landi utan eignarlanda. Megi af ýmsum ákvæðum fornlaga sjá að afréttir séu í flokki með almenningum og þannig öndverðir við jörð manns, sem hafi verið beinum eignarrétti undirorpin fyrir nám. Sérstakar nýtingarreglur hafi gilt um afrétti sem tveir áttu saman, bæði í Grágás og Jónsbók en slíkar reglur hefðu ekki þurft að gilda ef rétturinn var á einni hendi. Eignarrétturinn hafi verið óbeinn, fyrst beitarréttur, en með nýrri löggjöf hafi hann færst til veiði vatnafiska. Stefndi byggir á því að Merkurtungur tilheyri Stóru-Merkur jörðunum, en ábúendur þeirra hafi þó aldrei notað þær, þar sem nægilegt landrými hafi verið heima fyrir. Hafi þær jafnan verið leigðar öðrum til lambabeitar, en þær hafi þótt góður lambaafréttur. Stefndi hafnar því að þetta svæði hafi verið numið í öndverðu og hafi það því ekki verið innan landnáms Jörundar. Landið hafi ekki verið hluti af jörð eða nýtt til búskapar, en verið leigt til afréttarnota gegn gjaldi. Svæðið hafi ekki verið þinglýst eign nokkurs aðila, heldur fylgi beitarrétturinn tiltekinni jörð, eins og gildi um öll afréttarlönd landsins. Geti slíkt ekki verið grundvöllur beins eignarréttar og þá geti beinn eignarréttur byggður á hefð ekki komið til greina með tilliti til þess á hvern hátt not landsins hafi verið. Stefndi segir að upplýsingar liggi fyrir um að hluti af landinu hafi verið helgaður með eldi og lagður til hofs, en líklegt sé að séreignir hofa hafi fallið niður við kristnitökuna árið 1000. Engar heimildir liggi fyrir um framsal umrædds lands sem eignarlands og ekki sé vitað um búsetu á því. Stefndi kveður ekki um jörð að ræða og enginn sé þinglýstur eigandi. Eignarréttarkröfur stefnenda séu studdar við gögn sem ekki sé hægt að taka mark á þegar úrskurðað sé um bein eignarréttindi. Ekki sé vitað til þess að landið hafi verið nýtt til búskapar frá þeim jörðum sem nú geri eignartilkall. Þar sem ekki sé um jörð að ræða hvíli sönnunarbyrðin um að landið sé undirorpið beinum eignarrétti á þeim sem heldur því fram. Stefndi byggir á því að eftir gildistöku þjóðlendulaga sé land annað hvort þjóðlenda eða eignarland og geti inntak landsréttinda ekki tekið breytingum eftir því hvort land sé hulið jökli eða ekki. Beri því að hafna kröfu um breytileg þjóðlendumörk. Stefndi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga frá 1882. Þá er vísað til ákvæða lögbókanna Grágásar og Jónsbókar sem fjalla um afréttarmál. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Að fengnum kröfulýsingum fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins gerðu stefnendur í máli þessu þá kröfu fyrir nefndinni að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að Merkurtungum. Mál, sem varðaði Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, var rekið sem mál nr. 5/2003 hjá nefndinni og var úrskurður kveðinn upp 10. desember 2004. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að sá hluti svæðisins, sem til meðferðar var í málinu, þ.e.a.s. Merkurtungur, teldist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna. Er nánari grein gerð fyrir afmörkun þessa landsvæðis í úrskurðarorði. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að sama landsvæði væri afréttareign tiltekinna jarða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laganna. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Samkvæmt framansögðu hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að Merkurtungur séu þjóðlenda í afréttareign tiltekinna jarða í skilningi c-liðar 7. gr. laganna. Stefnendur krefjast þess að viðurkenndur verði beinn eignarréttur þeirra að afréttarlandinu en verði ekki á það fallist er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Af hálfu stefnda er krafist staðfestingar á úrskurði óbyggðanefndar. Ekki virðist ágreiningur um mörk hins umdeilda svæðis. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Eins og að framan er rakið skal hlutverk óbyggðanefndar vera m.a. að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur, sbr. b-lið 7. gr. laganna og jafnframt að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. c-lið 7. gr. laganna. Í úrskurðum óbyggðanefndar, sem gengið hafa fram að þessu, kemur fram að úrskurður um afrétt jarða í tilteknu sveitarfélagi byggi á b-lið 7. gr. laganna en þegar úrskurður er byggður á c-lið 7. gr. laganna er rætt um afréttareign tiltekinna jarða. Eins og áður er vikið að komst nefndin að þeirri niðurstöðu að um hið umdeilda landsvæði giltu ákvæði c-liðar 7. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Lögfesta hefur verið skilgreind þannig að um sé að ræða skriflegt bann eiganda eða ábúanda fasteignar gegn því að aðrir noti landið innan ákveðinna ummerkja. Hafa dómstólar haft tilhneigingu til þess að taka lítið mark á lögfestum þar sem þær hafi að geyma einhliða lýsingu á merkjum og hafa einar sér ekki verið taldar fullnægjandi gögn fyrir beinum eignarrétti. Eru því ekki efni til að gefa lögfestum aukið vægi í málum af því tagi sem hér um ræðir, það er þegar tekist er á um mörk eignarlands og þjóðlendu. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Fram hefur komið í máli þessu að ekkert landamerkjabréf hafi verið gert um Merkurtungur og virðast stefnendur byggja rétt sinn á þinglýstum eignarheimildum aðliggjandi jarða. Ekki verður annað séð en að þegar Merkurtungna sé getið í skriflegum heimildum sé það tengt upprekstri og afréttarnotum. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Þær heimildir sem hér hafa verið raktar og varða eignarréttarlega stöðu Merkurtungna, verða að mati dómsins ekki túlkaðar á annan veg en þann en að þær lúti að afréttareign fremur en beinum eignarrétti jarðanna. Að mati dómsins kemur hvergi fram í þeim heimildum sem fyrir liggja í máli þessu að svo hafi verið litið á að svæðið hafi verið undirorpið beinum eignarrétti jarðanna. Fallast ber á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að líkur bendi til þess að Merkurtungur hafi verið innan upphaflegs landnáms á umræddu svæði. Engin gögn hafa hins vegar verið lögð fram í málinu um það með hvaða hætti sá eignarréttur, er þá kann að hafa stofnast, yfirfærðist til stefnenda. Þegar virtar eru heimildir um nýtingu hins umdeilda svæðis, gróðurfar og staðhættir að öðru leyti, þykir verða að líta svo á með hliðsjón af öllu framansögðu og sérstaklega með vísan til fordæma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum að stefnendum hafi ekki tekist að sanna að Merkurtungur séu eignarland þeirra. Þá verður ekki talið að eignarhefð hafi unnist á svæðinu eins og notkun þess hefur verið háttað. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnenda í máli þessu og úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í ofangreindu máli um að hið umdeilda svæði sé þjóðlenda staðfestur. Með vísan til fordæma Hæstaréttar í sambærilegum málum ber að miða við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Jafnframt er staðfestur sá úrskurður nefndarinnar að sama landsvæði sé í afréttareign eigenda tiltekinna jarða eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998 Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ragnars Aðalsteinssonar, hrl., 200.000 krónur. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam útlagður kostnaður hans 24.285 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Á móts við Stakkholt ræður Suðurgil, þ.e. Fremra-Hvannárgil. Á móts við Goðaland ræður Norðurgil, þ.e. Innra-Hvannárgil. Gilin mætast að norðanverðu og að sunnanverðu, þ.e. á milli upptaka tveggja framangreindra kvísla Hvannár í Suðurgili og Norðurgili við jökul er miðað við jökuljaðar eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll.
Mál nr. 500/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði stendur nú yfir hjá sóknaraðila rannsókn á því hvort varnaraðili hafi í félagi við nokkra fleiri menn gerst að undanförnu sekur um þjófnaði úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að svo kunni að vera. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Enginn hinna grunuðu manna hefur játað aðild sína að þessum brotum. Verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 327/2016
Kærumál Fasteign Sakarefni Dómstóll Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli H á hendur G var vísað frá dómi. Í málinu var deilt um staðsetningu 0,5 hektara spildu í eigu H, en hún krafðist þess að viðurkennt yrði að spildan afmarkaðist af nánar tilteknum hnitum innan marka jarðarinnar S. Í dómi Hæstaréttar var talið að útskipting spildunnar fæli í sér stofnun og skráningu sjálfstæðrar fasteignar sem háð væri lögbundnum skilyrðum og eftir atvikum samþykki tiltekinna stjórnvalda. Ef fallist yrði á dómkröfu H fælist í því fyrirvaralaus viðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar með tiltekinni afmörkun án þess að í neinu væri gætt lagafyrirmæla um útskiptingu hennar. Taldi dómurinn að 2. gr. stjórnarskrárinnar stæði því í vegi að unnt væri að óbreyttu að fella efnisdóm á kröfuna í slíku horfi. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Karl Axelsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 22. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. maí sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. apríl 2016 þar sem máli sóknaraðilaá hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c.lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Í málinu freistarsóknaraðili þess að afla dóms þess efnis að „viðurkennt verði ... að landspilda sú sem stefnandi eignaðist meðafsali dags. 2. maí 2011, og er 0,5 ha að stærð“, afmarkist af nánar tilteknumhnitum innan marka jarðarinnar Svertingsstaða I í Eyjafjarðarsveit. Óumdeilt erað við kaup varnaraðila og þáverandi eiginkonu hans á jörðinni SvertingsstöðumI, sbr. afsal 6. október 1994, var spildu að framangreindri stærð haldið eftir,en í afsalinu sagði: „Einnig eru vélar undanskildar og 0,5 ha lands tilbyggingar á sumarbústað, en staðsetning verður ákveðin síðar.“ Þá er ekkiágreiningur um eignarhald sóknaraðila á spildunni. Aðilar deila á hinn bóginnum staðsetningu hennar sem sóknaraðili byggir á að hafi, þrátt fyrirframangreindan fyrirvara í afsali, verið afráðin með samkomulagi fyrri eigendajarðarinnar, en varnaraðili byggir á hinn bóginn á því að staðsetning hennar séenn óráðin.Sóknaraðili á þesskost, í samræmi við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að freista þess að aflasér með dómi viðurkenningar á því að umræddri spildu sé ætluð sú afmörkun semdómkröfur hennar bera með sér. Hins vegar felur útskipting spildunnar í sérstofnun og skráningu sjálfstæðrar fasteignar sem háð er lögbundnum skilyrðum ogeftir atvikum samþykki nánar tilgreindra stjórnvalda, sbr. meðal annars II., III.og IV. kafla jarðalaga nr. 81/2004 og 48. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Þaraf leiðir að spildan verður ekki skráð eign sóknaraðila nema að þeim skilyrðumuppfylltum. Yrði á dómkröfur sóknaraðila fallist fælist í því fyrirvaralausviðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar með umræddri afmörkun og í eigusóknaraðila án þess að í neinu væri gætt framangreindra fyrirmæla laga. Stendur2. gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt sé að óbreyttu að fella efnisdóm ákröfuna í slíku horfi, sbr. einnig 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þegar afþeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Sóknaraðili verðurdæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Sóknaraðili, Hansína María Haraldsdóttir, greiði varnaraðila, GunnariBerg Haraldssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra 11. apríl 2016.Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 15.febrúar 2016, er höfðað 28. apríl 2015 af Hansínu Maríu Haraldsdóttur,Svertingsstöðum I, Eyjafjarðarsveit, á hendur Gunnari Berg Haraldssyni,Svertingsstöðum III, Eyjafjarðarsveit.DómkröfurStefnandi krefst þess í málinu að„viðurkennt verði með dómi að landspilda sú sem stefnandi eignaðist með afsalidags. 2. maí 2011, og er 0,5 ha að stærð, markist af línu sem dregin er fráhnitpunkti 1. X 545146.3 Y 570325.1 um hnitpunkt 2. X 545179.8 Y 570350.6, umhnitpunkt 3. X 545206.1 Y 570283.5, um hnitpunkt 4. X 545151.3 Y 570266.2 ogþaðan aftur í hnitpunkt 1., allt samkvæmt hnitsetningu á afstöðumynd Búgarðs,ráðgjafarþjónustu Norðausturlandi.“ Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefnda og virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.Stefndi krefst sýknu af kröfu stefnanda ogmálskostnaðar auk virðisaukaskatts.Við munnlegan flutning málsins féllstefnandi frá varakröfu sinni sem hafði verið sú að viðurkennt yrði aðlandspildan væri 3.112 fermetrar að stærð og markaðist af nánar greindumhnitum.Gengið var á vettvang 15. febrúar 2016.MálavextirAðilar eru systkini. Stefndi er eigandijarðarinnar Svertingsstaða I en dómkrafa stefnanda lýtur að því að viðurkenntverði að hún eigi nánar afmarkaða hálfs hektara spildu á landi því sem nútilheyrir þeirri jörð. Aðilar deila ekki um að stefnandi eigi spildu, hálfanhektara að stærð, á landi jarðarinnar, en deila um staðsetningu hennar á þannhátt að stefnandi krefst nánar greindrar staðsetningar en stefndi byggir á þvíað staðsetningin hafi ekki verið ákveðin. Hann hafi boðið fram spildu, annarsstaðar á jörðinni, utan ræktaðs lands.Jörðin Svertingsstaðir í Eyjafjarðarsveitvar í eigu systkinanna Haraldar, Guðrúnar og Sigurgeirs Tryggvabarna. Haraldurer faðir aðila þessa máls en stefnandi var alin upp hjá föðursystkinum sínum,Guðrúnu og Sigurgeiri. Sumarið 1988 ákváðu Haraldur, Guðrún og Sigurgeir aðskipta jörðinni og komu Svertingsstaðir I í hlut Guðrúnar og Sigurgeirs enSvertingsstaðir II í hlut Haraldar. Stefnandi byggir á því í málinu að á samatíma hafi þau Guðrún og Sigurgeir ákveðið að tekinn yrði hálfur hektari úrlandi Svertingsstaða undir hús fyrir stefnanda, en þessu mótmælir stefndi. Með kaupsamningi, dags. 16. desember 1991 ogþinglýstum 2. marz 1992, seldu Sigurgeir og Guðrún þeim stefnda og þáverandieiginkonu hans Ragnheiði Jónsdóttur eignarhluti sína í jörðinni SvertingsstöðumI ásamt útihúsum. Þá segir í samningnum: „Undanskilið er íbúðarhús og 1500 fmlóð, afgirt. Einnig eru vélar undanskildar og 0,5 ha lands til byggingar ásumarbústað, en staðsetning verður ákveðin síðar.“Afsal sama efnis er dagsett 6. október 1994og þinglýst 23. nóvember sama ár. Þar segir eins og í kaupsamningi að undanskildirhafi verið „0,5 ha lands til byggingar á sumarbústað, en staðsetning verðurákveðin síðar.“ Undir afsalið rita Guðrún Tryggvadóttir, stefndi og RagnheiðurJónsdóttir. Á afsalið ritar sem vottur Hreinn Pálsson hrl.Sigurgeir Tryggvason lézt 20. september1992. Í yfirlýsingu, þinglýstri 23. nóvember 1994, og aðilar, Guðrún B.Tryggvadóttir og Ragnheiður Jónsdóttir, þáverandi eiginkona stefnda, undirrita,segir að Guðrún hafi fengið allan arf eftir Sigurgeir. Guðrún Tryggvadóttir lézt 1. ágúst 2008.Samkvæmt skiptayfirlýsingu, dags. 29. desember 2010, var meðal eigna bús hennar„landspilda í landi Svertingsstaða I, Eyjafjarðarsveit landnr. 152785 0,5 ha aðstærð.“ Segir í skýrslunni að hún hafi að jöfnu komið í hlut erfingjannaHaraldar Tryggvasonar og Brynjars Hreins Jónssonar. Sýslumaðurinn á Akureyristaðfestir skýrsluna hinn 30. desember 2010 og er henni þinglýst 5. janúar2011.Í málinu liggur skjal undir heitinuyfirlýsing, dags. 28. desember 2011. Segir þar að þeir Haraldur Tryggvason ogBrynjar Hreinn Jónsson lýsi því yfir að landspilda í landi Svertingsstaða I,landnr. 152785, sem þeir hafi með afsali útgefnu 2. maí 2011 afsalað tilstefnanda, sé „rétt staðsett á „afstöðumynd v/landspildu úr landiSvertingsstaða I“ með þeim hnitum sem tilgreind eru á afstöðumyndinni. Samkvæmtafsali var landspildan 0,5 hektarar að stærð, en samkvæmt afstöðumynd erlandspildan 3112 fm og er fullt samkomulag milli afsalsgjafa og afsalshafa aðsú stærð, 3112 fm sé hin rétta stærð. Framangreind afstöðumynd telst hluti þessaskjals sem skal þinglýst sem heimild um staðsetningu landspildunnar í landiSvertingsstaða, Eyjafjarðarsveit.“ Undir skjalið ritar Brynjar Hreinn Jónssonsem afsalsgjafi, stefnandi sem afsalshafi og lögmaður fyrir hönd HaraldarTryggvasonar, en á skjalinu er tekið fram að vegna veikinda geti Haraldur ekkiritað sjálfur á skjalið og hafi falið lögmanninum að rita undir í sinn stað.Sem vottur að handsali þeirra, undirskrift og fjárræði ritar Gunnar Sólnes hrl.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi segist byggja kröfur sínar á þvíað ákvörðun um staðsetningu landspildunnar neðst í norðvesturhluta heimalandsjarðarinnar Svertingsstaða I hafi verið tekin með lögmætum hætti af eigendumlandsins á þeim tíma og stefnda hafi verið kunnugt um þá staðsetningu strax oghún hafi verið ákveðin. Þá hafi stefnda verið tilkynnt um þessa staðsetninguspildunnar af seljendum þegar hann og fyrrverandi eiginkona hans hafi keyptjörðina Svertingsstaði I, þó svo að í kaupsamningi sé tekið fram að staðsetningverði ákveðin síðar. Stefndi hafi á þeim tíma engar athugasemdir gert við þettaog verði því að líta svo á að hann sé við þetta bundinn. Þá hafi stefnda veriðtilkynnt, við gerð kaupsamningsins, að staðsetning spildunnar ætti að vera einsog stefnandi geri kröfu um. Stefnandi kveðst telja að um þessa staðsetninguhafi komizt á bindandi munnlegt samkomulag milli seljanda jarðarinnar ogstefnda og fyrrverandi eiginkonu hans þegar kaupsamningur hafi verið gerður.Það sé viðurkennd regla í íslenzkum rétti að samninga og aðra löggerninga skulihalda eða efna og skipti þá ekki máli hvort þeir séu munnlegir eða skriflegir.Stefndi hafi á þessum tíma engar athugasemdir gert við staðsetningu spildunnarsem honum hafi verið kynnt og sé í samræmi við afstöðumynd er liggi fyrir í málinu.Hafi hann ekki heldur gert kröfu um tilgreiningu spildunnar. Augljóst sé að viðsöluna hafi hann ekki fengið sjálfdæmi um staðsetningu spildunnar heldur þvertá móti samþykkt að stefnandi, eða sá sem stefnandi leiði rétt sinn frá, fengiað velja staðsetningu spildunnar innan þeirra marka að ekki yrði gengið ánábýlisrétt stefnda. Stefnandi segir að seljendur jarðarinnar hafi treyst þvíað bróðursonur þeirra, stefndi, myndi virða hið munnlega samkomulag og því hafiekki verið gerð athugasemd við það að fasteignasalan, sem gengið hafi frá sölujarðarinnar, hafi ekki sett inn í kaupsamninginn nákvæma staðsetninguspildunnar. Hins vegar sé ljóst að ef fram hefði komið við gerð samningsins aðstefndi myndi ekki sætta sig við umrædda staðsetningu hefði jörðin ekki veriðseld þar sem seljendur hefðu þá þegar afhent stefnanda spilduna með þessaristaðsetningu. Kveðst stefnandi telja samkvæmt þessu að stefnda beri að standavið gerða samninga. Verði hins vegar ekki talið sannað að spildan eigi aðliggja eins og krafizt sé, sé á því byggt að allt að einu verði að fallast áaðalkröfur stefnanda þar sem stefndi hafi með fyrirvaralausu samþykki sínu viðkaupin samþykkt að staðsetning hennar yrði ákveðin síðar og stefnandi eigi þvírétt til staðsetningar að eign vali innan þeirra marka að jarðkostir spillistekki umfram það sem vænta mátti. Staðsetning spildunnar í samræmi við dómkröfurstefnanda sýni svo ekki verði um villzt að henni hafi verið valinn staður þarsem hagkvæmast væri að byggja hús, með tilliti til aðkomu vatns- ogfrárennslislagna og ekki sízt því að umgengni um spilduna valdi sem minnsturaski á friði stefnda. Stefnandi segist hafa af því augljósa ogríka hagsmuni að fá viðurkennt með dómi að umþrætt fasteign verði afmörkuð ísamræmi við kröfur hennar. Kröfurnar taki mið af vilja föður hennar og systkinasem hafi viljað að spildan yrði staðsett á þeim stað sem tilgreindur sé áafstöðumyndum sem liggja fyrir í málinu. Á því sé byggt að í máli þessu sé ekkiöðru til að dreifa við mat á því hver sé hin rétta staðsetning en viljasystkinanna í upphafi.Stefnandi segir að sú afstaða stefnda semfyrir liggi í málinu sé ekki studd öðru en því að hann hafni því alfarið aðspildunni skuli markaður sá staður sem krafizt sé, án þess að fyrir því séunein efnisleg rök önnur en þau að hann kæri sig ekki um að hafa sumarhús íbeinni sjónlínu frá íbúðarhúsi sínu. Afstaða stefnda endurspeglist einna helztí því að hann hafi boðið stefnanda að afmarka spilduna í órækt ofan við bæinn,sem fyrir utan það að vera fráleit hugmynd, myndi þýða verulegan kostnað viðvegaframkvæmdir enda ekki vegur að þeirri spildu. Stefndi hafi ekki sannað eðasýnt fram á að fullyrðingar á kröfu stefnanda séu rangar eða annað sé réttara. Stefnandi segir að hvernig sem á allt sélitið verði að horfa til þess hvað ákveðið hafi verið í upphafi af þeim sem tilþess hafi haft heimild enda sé ekki öðru til að dreifa. Byggt sé á því aðstefnda hafi verið staðsetning spildunnar fullljós og hafi því staðið honum nærað gera athugasemdir hafi hann talið á rétt sinn gengið þegar hann hafi keyptjörðina. Stefnandi segist ítrekað hafa freistað þess að ná samkomulagi viðstefnda um lausn málsins en hann hafi ekki verið til viðræðu um annað en aðspildunni yrði ákveðinn staður ofan við bæinn þvert gegn því sem ákveðið hafiverið í öndverðu. Sjái stefnandi því ekki aðra leið færa en málshöfðun þessa. Stefnandi segist vísa til meginreglna umstofnun eignarréttar og eignarráð fasteignareiganda ásamt almennum reglumsamninga- og kröfuréttar. Þá sé vísað til landamerkjalaga nr. 41/1919 sem og72. gr. stjórnarskrárinnar. Loks sé vísað til laga nr. 91/1991 þar á meðal 2.mgr. 25. gr. Karfa um málskostnað sébyggð á XXI. kafla sömu laga, einkum 129. og 130. gr. Krafa um virðisaukaskattsé byggð á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur ogberi því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Vegnavarnarþings sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður oglagarök stefndaStefndi segir að tilgangur stefnanda meðmálshöfðuninni sé að fá viðurkennda staðsetningu landspildu í landiSvertingsstaða I, er stefndi hafi eignazt með afsali 2. maí 2011. Stefndisegist telja kröfugerð stefnanda lúta að því að tilteknu landi sé skipt úr landijarðarinnar. Kveðst stefndi ekki hafa forræði sakarinnar að öllu leyti og getiekki með samþykki sínu veitt stefnanda umkrafin réttindi. Í skipulagslögum nr.123/2010 sé lagt bann við skiptingu jarða nema samþykki sveitarstjórnar komitil. Þá sé gert ráð fyrir því í jarðalögum nr. 81/2004 að skipting á landiskuli staðfest af ráðherra, henni fylgi umsögn sveitarstjórnar og uppdrátturstaðfestur af skipulagsyfirvöldum. Þá sé samkvæmt jarðalögum óheimilt að takaland sem nýtt sé til landbúnaðar undir aðra nýtingu nema með samþykki ráðherra.Stefnandi geri í stefnu á engan hátt grein fyrir því að opinber leyfi þurfi aðliggja fyrir svo unnt sé að verða við dómkröfum hans. Því síður geri stefnandigrein fyrir því hvernig hann hyggist uppfylla þau skilyrði sem fram séu sett íþessum lögum. Krafa stefnanda sé því vanreifuð hvað þetta varði auk þess aðvera ekki með öllu á forræði stefnda. Í ljósi aðstæðna hefði verið eðlilegt aðstefnandi krefðist viðurkenningar á rétti sínum til skiptingar jarðarinnar í staðviðurkenningar á staðsetningu landspildunnar. Með kröfugerð sinni sé stefnandií raun að krefjast þess að dómur taki ákvörðun um nokkuð sem honum sé óheimiltað kveða á um í dómsorði án þess að fyrir liggi uppfyllt skilyrði jarðalaga ogskipulagslaga. Skilyrði þessi hafi einnig verið lögbundin í eldri jarðalögumnr. 65/1976 og skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997.Stefndi segir að stefnandi segi umþrættalandspildu vera hálfan hektara að flatarmáli. Byggi stefnandi kröfu sína ááðurnefndu afsali, dagsettu 2. maí 2011, þar sem Brynjar Hreinn Jónsson ogHaraldur Tryggvason hafi afsalað stefnda landspildunni. Hinn 28. desember 2011hafi stefnandi, Brynjar og Haraldur, staðið að yfirlýsingu þar sem því hafiverið lýst yfir að landspildan væri 3112 m² að flatarmáli. Stefndi fái ekki séðhvernig kröfugerð stefnanda fái samrýmzt þessari yfirlýsingu og ekki sé gerðurreki að því í stefnu að skýra þetta misræmi. Sé krafa stefnanda vanreifuð hvaðþetta varði. Stefndi segir að erfitt sé að koma því heim og saman að stefnanditelji sig, í samningi við þá Brynjar og Harald, hafa eignazt rétt til 3112 m²landspildu en í málsókn gegn stefnda telji hún vera spilduna vera hálfanhektara. Hér sé því ekki um að ræða samhengi milli aðalkröfu og stefnanda ogyfirlýsingar er hún sjálf hafi staðið að og lagt fram í málinu. Stefndi segistekki krefjast frávísunar vegna þessara atriða en þau eigi að leiða tilfrávísunar án kröfu. Auk þess séu þessi atriði þess eðlis að þau eigi að leiðatil sýknu. Stefndi segist mótmæla því að seljendurjarðarinnar, Guðrún og Sigurgeir, hafi þegar við skiptingu jarðarinnar 1988ákveðið að tekin yrði undan jörðinni hálfs hektara landspilda undir hús fyrirstefnanda í norðvesturhluta túns niður undir bæjarhúsi Svertingsstaða. Þetta séótrúverðugt. Í því sambandi segist stefndi vísa til þess að ekki sé getið umþetta í landskiptagerðum er eigendur jarðarinnar hafi sameiginlega staðið að ogþinglýst hafi verið árið 1988. Þá hafi ekki verið getið um þetta í kaupsamningistefnda og eiginkonu hans um jörðina og afsali er gefið hafi verið út þremurárum síðar. Í stefnu segi að samkomulag hafi orðið milli stefnanda og Guðrúnar,er stefnandi hafi keypt íbúðarhús Guðrúnar hinn 16. desember 1994, að spildanyrði aftur eign Guðrúnar. Ekki hafi verið getið um þetta í afsali umíbúðarhúsið. Þá hafi ekki verið getið um þetta í samkomulagi er málsaðilar,Ragnheiður og Guðrún hafi gefið út skömmu áður, hinn 6. október 1994. Stefndisegist telja að í samningum er tengist Svertingsstaðajörðum hafi ítrekað veriðtilefni til að geta um spilduna, eignarhald hennar og staðsetningu, en það ekkiverið gert. Segist stefndi ekki geta skilið það öðru vísi en að ekkert hafiverið ákveðið um staðsetningu spildunnar.Stefndi segist byggja á því að staðsetningspildunnar hafi aldrei verið ákveðin svo bindandi sé fyrir hann. Hann mótmæliþví að Sigurgeir og Guðrún hafi nokkurn tímann tilkynnt honum umstaðsetninguna. Hafi þau eða síðari rétthafar tekið slíka ákvörðun hafi þaðekki verið gert í samráði við stefnda og þáverandi eiginkonu hans og hann þvíekki við hana bundinn. Stefndi kveðst telja staðhæfingu stefnanda stríða gegnþinglýstum heimildum, bæði áðurnefndum kaupsamningi og afsali er gefið hafiverið út af Guðrúnu hinn 6. október 1994. Skjölin séu samhljóða hvað þettavarði. Stefndi kveðst telja að stefnandi beri, með hliðsjón af almennumsönnunarreglum, sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu sinni um að staðsetningspildunnar hafi þegar verið ákveðin við kaup hans og Ragnheiðar á jörðinni.Stefndi segist telja að stefnandi hafi ekki axlað þá sönnunarbyrði. Stefndikveðst staðhæfa að ekki hafi aðrir verið viðstaddir undirritun kaupsamnings ogafsals um jörðina en málsaðilar og tilkvaddir vottar að undirskriftunum. Því séu engin vitni að munnlegu samkomulagistefnda og fyrri eigenda um staðsetningu landspildunnar, enda hafi það aldreiverið gert.Stefndi segist byggja á því að stefnanda ogfyrri eigendum réttindanna hafi ekki verið heimilt að ákveða staðsetningulandspildunnar eftir að jörðin hafi komizt í hans eigu án samráðs við sig ogRagnheiði Jónsdóttur fyrrverandi eiginkonu sína, meðan hún hafi verið eigandiað jörðinni. Stefndi kveðst hafna málsástæðu stefnanda um að hann hafi meðfyrirvaralausu samþykki sínu við kaup jarðarinnar samþykkt að staðsetningspildunnar yrði ákveðin síðar og stefnandi ætti því rétt til staðsetningarhennar að eigin vali innan þeirra marka að jarðkostir spillist ekki umfram þaðsem vænta mætti. Stefndi kveðst vekja athygli á því að staðhæfing þessi sé ekkií samræmi við þá staðhæfingu stefnanda að staðsetning landspildunnar hafi veriðákveðin við kaup hans og Ragnheiðar á jörðinni. Stefndi segist ekki telja efnitil annars en að skýra kaupsamning og afsal með jörðinni með öðrum hætti enþeim að samþykki allra samningsaðila hafi þurft að koma til við staðsetninguspildunnar. Stefndi kveðst telja ákvæði kaupsamnings og afsals, en síðarnefndaskjalið sé gefið út þremur árum eftir undirritun kaupsamnings, vera skýr ogberi ekki að túlka þau með víðtækari hætti en samkvæmt orðanna hljóðan.Nauðsynlegt hefði verið að kveða sérstaklega á um það í samningum ef ætluninhefði verið sú að heimila þeim Guðrúnu og Sigurgeiri og síðari rétthöfum aðákveða staðsetninguna einhliða. Sé í samræmi við meginreglur eignarréttar aðráðstöfunarréttur sameigenda sé takmarkaður og bundinn áskilnaði um samþykkiallra sameigenda. Stefndi kveðst telja að einnig beri að líta þess að réttindihans til jarðarinnar njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og verði ekkiskert nema skýrar heimildir séu til þess. Stefndi segist byggja á því að ekkihafi verið fyrirhugað að spildan yrði tekin út úr ræktuðu landi jarðarinnar.Land það sem stefnandi óski eftir að verði afmarkað sem hennar eign sé áræktuðu landi jarðarinnar, á túni sem fyrri eigendur jarðarinnar, hann sjálfurog síðan systir aðila hafi um áratugaskeið nýtt til búrekstrar. Að auki meginefna að landið sé í beinni sjónlínu frá íbúðarhúsi stefnda og komi til þess aðþar verði reist sumarhús verði veruleg skerðing á útsýni. Stefndi segist teljaað ef ætlan seljanda jarðarinnar, Sigurgeirs og Guðrúnar, hefði verið sú aðspildan yrði staðsett á ræktuðu landi þá hefði það verið tiltekið íkaupsamningi og afsali um eignina. Stefndi segist telja að við kaup á jörðinnihafi ekki verið sérstakt tilefni fyrir hann að gera athugasemdir við staðsetningulandspildunnar enda fullt samkomulag um það að hún verði ákveðin síðar. Þásegir stefndi að stefnandi hafi ekki án hans samþykkis unnið frekari rétt enupphaflega hafi verið samið um við landeigendur, Guðrún og Sigurgeir. Stefndisé ekki bundinn við hugsanlega samninga stefnanda og viðsemjanda hennar uminntak réttindanna. Stefndi segir bróður sinn, Tryggva Geir,hafa haft samband við sig haustið 2004 og sagt Guðrúnu hafa gefið sér umþrætteignarréttindi og hafi hann viljað að spildan yrði í norðvesturhorni heimalandsjarðarinnar. Hafi það verið í fyrsta skipti sem stefndi hafi fengið veður afþessari staðsetningu. Hafi Tryggvi Geir látið gera uppdrátt með lóðarmörkum ogsýnt stefnda. Kveðst stefndi ekki geta fullyrt að um sé að ræða sama uppdrátt ogstefnandi hafi lagt fram í málinu. Uppdrátturinn beri með sér að honum hafiverið breytt hinn 21. marz 2012 og því sé ekki víst að hér sé um sama uppdráttað ræða. Stefndi hafi þá farið á fund Guðrúnar, ásamt Kristínu Bjarnadóttureiginkonu sinni, og spurt hverju það sætti að Tryggvi Geir teldi sig eigatilkall til landspildu á þessum stað. Hún hafi staðfest að hún hafi gefiðTryggva Geir réttindin og hann óskað eftir þessari staðsetningu. Stefndi segirað ekki hafi komið fram í viðræðum sínum og Guðrúnar að fyrir lægi samkomulagum staðsetningu spildunnar. Það sé hins vegar rétt að Guðrún hafi viljað aðþessi mál yrðu leyst en hún hafi aldrei haldið fram að staðsetning spildunnarhafi verið ákveðin. Stefndi hafi ekki samþykkt ósk Tryggva Geirs en boðið honumað velja spildu í órækt á flatanum fyrir ofan Svertingsstaðabæina. Tryggvi Geirmuni þá hafa komið með málamiðlunartillögu um að hann fengi 3112 m² spildu ínorðvesturhorni jarðarinnar og 1888 m² í hlíðinni fyrir ofan bæinn. Þessu hafistefndi hafnað. Stefndi kveðst ekki kannast við að Guðrún hafi af þessu tilefnióskað eftir því við hann að landspildan yrði tekin úr landbúnaðarnotum.Stefndi segist telja stefnanda ekki getabyggt neinn rétt í máli þessu á því að hún hafi, ef rétt sé, alla tíð greittfasteignagjöld vegna landspildunnar. Landspildan hafi ranglega verið stofnuð ífasteignamati ríkisins í kjölfar þinglýsingar kaupsamningsins en þó sem landmeð ótilgreinda staðsetningu. Afmörkun spildunnar hafi aldrei verið þinglýst,enda sé samþykki stefnda til slíks ekki fyrir hendi. Einungis hafi veriðþinglýst aðilaskiptum að réttindum til hennar. Stefndi segist byggja á því aðréttindi hans til jarðarinnar njóti verndar samkvæmt þinglýstum kaupsamningi ogsíðar afsali um hana. Einungis hafi verið þinglýst aðilaskiptum að réttindumtil hennar. Stefndi kveðst byggja á því að réttindi sín til jarðarinnar njótiverndar samkvæmt þinglýstum kaupsamningi og afsali um hana. Óþinglýst réttindier stefnandi kveði sig eiga um ákveðna staðsetningu spildunnar verði meðhliðsjón af 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 að víkja fyrir rétti stefnda.Stefndi kveðst telja málatilbúnað stefnandasnúast um slit aðila á sameign þeirra þar sem stefnandi telji sig eiga hálfshektara tilgreindan eignarrétt. Stefnda kveðst byggja á því að slitum sameignarverði ekki komið við nema að uppfylltum þeim skilyrðum að skipti séuframkvæmanleg án þess að tjón hljótist af, sbr. XX. kafla kaupabálks Jónsbókar.Stefndi kveðst einnig telja að stefnanda beri að sýna fram á að fyrirmæli lagastandi ekki í vegi fyrir skiptum sbr. 2. mgr. 8. gr. laga um nauðungarsölu nr.90/1991. Eins og að framan greini komi íþví sambandi til athugunar bæði ákvæði jarðalaga og skipulagslaga. Stefndikveðst telja skilyrði framangreindra laga ófrávíkjanleg og að stefnandi hafisönnunarbyrði fyrir því að þau séu uppfyllt. Hafi stefnandi hvorki lagt framgögn né rök þessu til stuðnings þótt stefnanda hefði átt að vera í lófa lagiðað afla matsgerðar dómkvaddra manna til undirbúnings kröfum sínum. Stefndikveðst hins vegar benda á þá hagsmuni sína að jörðin sé bújörð og hafi veriðnýtt sem slík í áratugi. Land jarðarinnar sé í fasteignamati og skipulagiEyjarfjarðarsveitar skilgreind sem bújörð, um það gildi jarðalög nr. 81/2004 ermeðal annars hafi að markmiði að tryggja eins og kostur sé að land sem vel séfallið til búvöruframleiðslu verið varðveitt til slíkra nota. Hagsmunirstefnanda séu allt annars eðlis og mun veigaminni. Stefnandi eigi íbúðarhúsiðað Svertingsstöðum og geri tilkall til landspildu fyrir sumarbústað á ræktuðulandi stefnda sem sé verðmætasta land jarðarinnar. Sé augljóst að hann hafifrekari hagsmuni af því en stefnandi hvar landspildan sé. Meðan stefnandi hafiekki sýnt fram á annað beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.Stefndi segist hafa ítrekað boðið stefnandaað staðsetja spildu undir sumarhús í landi jarðarinnar en ekki hafa samþykkt aðhún verði á ræktuðu landi. Land utan ræktaðs lands jarðarinnar henti að matistefnda vel en því hafi stefnandi hafnað. Stefndi kveðst mótmæla þeim orðum í stefnuað aðgangur að því landi sé ekki fyrir hendi nema með kostnaðarsömumvegaframkvæmdum. Þá hafi stefndi boðið stefnanda að kaupa umþrætt réttindi enþví hafi verið hafnað. Stefndi kveðst vísa til meginreglnasamninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga en einnig til 1. mgr.72. gr. stjórnarskrár Íslands. Vegna markmiðs jarðalaga nr. 81/2004 sé vísaðtil 1. gr. laganna. Vegna skyldu til lausnar lands úr landbúnaðarnotum sé vísaðtil 5. og 6. gr. laganna. Vegna landskipta sé vísað til 12. og 13. gr. laganna.Þá sé vísað til 48. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Vegna sjónarmiða um réttsameigenda til slita á sérstakri sameign kveðst stefndi vísa til XX. kapitulaJónsbókar og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Vegna réttarverndar þinglýstra skjala kveðststefndi vísa til 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hann kveðst vísa tilmeginreglna eignarréttar um að ráðstöfunarréttur sameigenda sé takmarkaður ogbundinn áskilnaði um samþykki allra sameigenda. Stefndi kveðst byggja málskostnaðarkröfusína á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun við ákvæði laga nr. 50/1988. Skýrslur fyrir dómiStefnandi kvaðst hafa alizt upp hjáfósturforeldrum sínum. Þeir hefðu ákveðið að taka undan jörðinni og gefastefnanda 0,5 ha spildu undir hús og hefðu fengið Harald til að samþykkja aðspildan yrði tekin úr túni, neðan við bæinn. Fyrst og fremst hefði verið talaðum spildu er lægi vestast og neðst í túninu. Sigurgeir hefði hins vegar talaðum það við stefnanda að þau stefndi gætu samið um aðra staðsetningu, meðframheimreiðinni. Þá hefði Sigurgeir óskað eftir því við stefnanda að svo lengi semhún ekki notaði spilduna fengi stefndi að nýta hana sem slægjuland. Sigurgeirhefði fallið frá árið 1992 og tveimur árum síðar hefði Guðrún verið orðinheilsulítil og hefði þá verið ákveðið að stefnandi fengi hús Guðrúnar sem fengiá móti spilduna aftur. Í framhaldinu hefði Guðrún ákveðið að gefa Tryggva Geir,bróður stefnanda, og konu hans spilduna. Tryggvi Geir hefði farið á fundstefnda og tjáð honum að hann væri nú orðinn eigandi spildunnar en stefnditekið því mjög illa og viljað að spildan yrði tekin úr óræktuðu landi. Guðrúnhefði orðið ósátt við þessi viðbrögð enda hefði hún talið, „eins og við öll“,að spildan kæmi úr túninu neðan við bæinn. Hefði Guðrún sagt stefnanda aðstefndi og kona hans hefðu alltaf vitað af þessu. Spildan hefði hins vegaraldrei verið afmörkuð öðru vísi en munnlega.Stefnandi sagði að við andlát Guðrúnar hefðispildan komið í hlut föður stefnanda og Brynjars Hreins Jónssonar. Þeir hefðu,í framhaldi af ágreiningnum um staðsetningu spildunnar, látið meta hana tilverðs og svo boðið stefnda og þáverandi konu hans hana til kaups á matsverðinu,450.000 krónur, en þau aðeins viljað greiða tæplega helming þeirrar fjárhæðar.Ekkert hafi því orðið af þeim kaupum en þess í stað hefði stefnandi keyptspilduna á þessu verði. Stefnandi kvaðst ekki muna hvers vegnayfirlýsing, dags. 28. desember 2011, hefði verið gefin. Stefndi kvaðst ekki hafa heyrt um að viðlandskipti árið 1988 hefði verið rætt um að spilda kæmi í hlut stefnanda. Þásagði hann að hvorki við gerð afsals né kaupsamnings, er þau þáverandieiginkona hans hefðu keypt jörðina, hefði staðsetning spildunnar verið ákveðin.Hann hefði fyrst heyrt umrædda staðsetningu nefnda er Tryggvi Geir bróðir hanshefði árið 2004 sagt honum að Guðrún hefði gefið sér spilduna og væri hún átúninu. Stefndi hefði farið til Guðrúnar sem hefði staðfest að hún hefði gefiðTryggva Geir spilduna, en um staðsetninguna hefði hún sagt: „Hann vill hafaþetta þarna“, niðri í horninu. Hefði hún jafnframt spurt hvort það væri ekki ílagi, en stefndi tekið því dræmt. Frekar hefði þetta ekki verið rætt milliþeirra. Vitnið Haraldur Tryggvason, faðir aðila,sagði Sigurgeir bróður sinn hafa sagt sér einu sinni að hann ætlaði „Tryggvablett úr túninu neðan við bæ, ef hann vildi byggja sér sumarhús á.“ Þetta hefðiverið ákvörðun Sigurgeirs og Guðrúnar. Sigurgeir hefði sagt að þetta væri„enginn viss partur nema það væri úr túninu neðan við bæinn“. Vitnið sagði aðekki hefði verið talað um stærð þessa hluta.Vitnið Brynjar Hreinn Jónsson sagði umþrættaspildu rétt afmarkaða á korti því sem stefnandi hefur lagt fram í málinu. Þessavitneskju sína kvaðst vitnið hafa „frá systkinunum gömlu“, Sigurgeiri ogGuðrúnu, en aldrei hefði verið talað um annan stað. Vitnið sagði að eftir þvísem það vissi bezt hefði þessi staðsetning verið á vitorði allra í fjölskyldunni.Vitnið taldi að mistök hefðu verið að skrifaundir yfirlýsingu, dags. 28. desember 2011, en sagði að talið hefði veriðlíklegra að samkomulag næðist ef spildan yrði minnkuð. Vitnið Tryggvi Geir Haraldsson, bróðiraðila, sagði umþrætta spildu rétt afmarkaða á korti því sem stefnandi hefurlagt fram í málinu. Öllum í fjölskyldunni hefði verið kunnugt um að systkininhefðu ákveðið þessa staðsetningu. Vitnið sagði að Guðrún hefði ákveðið að gefasér spilduna á sínum tíma, þótt vitnið hefði aldrei sókzt eftir henni. HefðiGuðrún tekið skýrt fram að spildan ætti að vera þar sem hún væri merkt á umrættkort. Í framhaldi af þessu hefði vitnið gengið áfund stefnda og farið fram á að spildan yrði tekin úr landbúnaðarnotum enstefndi brugðizt illa við og harðneitað. Þess í stað hefði stefndi boðið land,upp undir fjallsrótum, þar sem engin aðkoma væri að. Vitnið sagðist telja að stefndi hefði vitaðallt um staðsetningu spildunnar þegar hann hefði keypt jörðina á sínum tíma.Aldrei hefði verið minnzt á aðra staðsetningu fyrr en stefndi hefði sett sittboð fram. Vitnið Hrefna Hallvarðsdóttir, eiginkonavitnisins Tryggva Geirs, sagði að á korti því sem stefnandi hefur lagt fram ímálinu væri afmörkuð spilda sú sem Sigurgeir og Guðrún hefðu tekið undanjörðinni og ætlað stefnanda. Vitnið sagði að upplýsingar um þetta hefði vitniðfrá eiginmanni sínum, vitninu Tryggva Geir.Vitnið Sólrún Tryggvadóttir, dóttirvitnisins Tryggva Geirs, sagði Guðrúnu Tryggvadóttur hafa rætt það við sig, ínæstum hvert sinn er vitnið hefði heimsótt hana á elliheimilið síðustu mánuðinafyrir andlát hennar, að hún vildi að stefndi kæmi til sín og þau „gengju fráþessu máli sem búið var að ákveða“. Þetta hefði verið eftir samskipti bræðrannaTryggva, föður vitnisins, og stefnda. Spildan ætti að vera þarna „fyrir neðanbæinn“, og hún hefði viljað ganga frá því þannig. Þetta hefði hvílt mjög áGuðrúnu en stefndi hefði ekki, svo vitnið vissi til, farið til hennar í þessuskyni. Yfirleitt hefði samtölum þeirra frænkna um þetta lokið með því að Guðrúnhefði grátið. Vitnið Kristín Bjarnadóttir, eiginkonastefnda, kvaðst fyrst hafa heyrt minnzt á umþrætta spildu er Tryggvi Geir hefðikomið til þeirra stefnda og tjáð þeim að Guðrún hefði gefið sér spilduna og aðhann vildi hafa hana „niðri í horninu á túninu“. Stefndi hefði svarað því tilað hann væri ekki sáttur við að spildan yrði á þeim stað. Vitnið sagðist sjálfthafa heyrt samtalið. Næst þegar þau stefndi hefðu farið til Guðrúnar hefðiGuðrún sagt þeim að hún hefði látið Tryggva Geir fá spilduna og að hann hefðióskað eftir þessari staðsetningu hennar. Guðrún hefði spurt hvort stefndi værisamþykkur því en stefndi hefði sagzt ekki vera það, en að réttast væri að þeirbræður ræddu það mál sín á milli. Frekar hefðu þau ekki rætt þetta við Guðrúnu.Málið sjálft hefði svo ekki verið rætt fyrr en í ársbyrjun 2011 þegar faðirstefnda hefði haft samband og boðið honum spilduna til kaups, en þeim fundiztverðið heldur hátt og viljað fá óháðan mann til að meta það. Í framhaldi af þvímati hefðu þau boðizt til að kaupa spilduna á 260 þúsund krónur. Vitnið Ragnheiður Jónsdóttir, fyrrverandieiginkona stefnda, sagði að við kaup þeirra stefnda á jörðinni hefði spildankomið til tals og þá verið talað um óræktað land, en stefndi hefði ekki viljaðláta taka neitt af ræktuðu landi í þessu skyni. Vitnið sjálft hefði orðiðsvolítið „fúl“ yfir þessu, en stefndi hefði verið eindreginn í því að spildanyrði ekki tekin af ræktuðu landi. Þetta hefði ekki, svo vitnið vissi, veriðrætt frekar á þeim tíma sem vitnið hefði verið í fjölskyldunni, en því hefðilokið á árunum 2001 eða 2002.NiðurstaðaÓumdeilt er með aðilum að er stefndi ogþáverandi eiginkona hans keyptu jörðina Svertingsstaði I hafi 0,5 ha spilda úrjörðinni verið undanskilin og hafi hún verið ætluð undir sumarbústað. Þá eróumdeilt með þeim að stefnandi sé nú eigandi þessarar spildu. Það er meginregla í íslenzkum rétti aðlöglega samninga beri að halda. Í þeim samningi, er stefndi keypti jörðinaSvertingsstaði I af föðursystkinum sínum, Sigurgeiri og Guðrúnu, segir að undansölunni séu skildir 0,5 ha lands til byggingar á sumarbústað en að staðsetningverði ákveðin síðar. Þetta orðalag er á sinn hátt greinilegt. Sama orðalag ernotað í afsali sem gefið er út vegna kaupanna, rúmum tveimur árum síðar. Sá semheldur því fram að við samningsgerðina hafi í raun verið búið að ákveðastaðsetningu spildunnar, þrátt fyrir hið skýra orðalag kaupsamnings og afsalsum að staðsetningin verði ákveðin síðar, ber sönnunarbyrði af þeirristaðhæfingu. Skiptir þar máli hvort sannað er að samningar hafi tekizt umtiltekna staðsetningu. Þarf að jafnaði talsvert til að koma svo einfaltsamningsákvæði verði skilið öðruvísi en eftir skýrri orðanna hljóðan. Aðilar eru systkini. Vitni málsins eru ýmistnáskyld þeim báðum eða tengjast eða hafa tengzt þeim fjölskylduböndum.Upphaflegir seljendur jarðarinnar voru föðursystkini aðila og auk þessfósturforeldrar stefnanda. Skráning hjá fasteignamati haggar ekkiþinglýstum eignarréttindum. Greiðsla fasteignaskatta gerir það ekki heldur,þótt hún kunni að vera vísbending um viðhorf greiðanda til eignarréttindanna.Kaupendur jarðarinnar á sínum tíma, stefndiog þáverandi eiginkona hans, kannast hvorugt við að staðsetning spildunnar hafií raun verið ákveðin á þeim tíma þegar samið var um kaupin.Seljendur jarðarinnar, þau Sigurgeir ogGuðrún, eru bæði fallin frá. Fyrir dóminn hafa komið vitni sem hafa borið umvilja þeirra systkina í málinu og þá einkum Guðrúnar sem lengur lifði. Þauvitni voru öll trúverðug. Á hinn bóginn báru þau ekki um samningsgerðina sjálfaheldur byggðu álit sitt á málavöxtum á einstökum ummælum systkinanna Sigurgeirsog Guðrúnar við sig. Þegar á allt er litið hefur með því ekki tekizt sönnun,gegn andmælum stefnda sem fær stoð í framburði fyrrverandi eiginkonu hans, umað í raun hafi samningsaðilarnir Sigurgeir og Guðrún annars vegar og stefndi ogRagnheiður hins vegar, samið um nánar tiltekna staðsetningu spildunnar. Er þvíekki annað fast í hendi til viðmiðunar en hið skýra orðalag kaupsamnings ogafsals að staðsetning spildunnar verði „ákveðin síðar“. Samkvæmt samningi og afsali er landið ætlaðtil byggingar sumarbústaðar. Verður því samningsákvæðið ekki uppfyllt nemaeiganda spildunnar standi til boða land sem telja verður forsvaranlegt tilþeirra nota.Óumdeilt er með aðilum að stefndi hafi boðiðfram land í þessu skyni. Stefnandi segir í stefnu að því boði hafi stefnandihafnað „vegna óheyrilegs kostnaðar sem það hefði í för með sér við að skapaaðgengi og aðföng að landspildunni þar auk þess sem heimreið að landspildunniþyrfti þá að fara yfir bæði land Svertingsstaða I og Svertingsstaða III, sem erí eign þriðja aðila.“ Í greinargerð sinni byggir stefndi hins vegar á að landutan ræktaðs lands jarðarinnar henti vel og mótmælir að ekki sé fyrir hendiaðgangur að því nema með kostnaðarsömum vegaframkvæmdum. Hér háttar því þannigtil að stefndi býður fram land sem stefnandi hafnar sem ónothæfu, en stefnandikrefst þess í stað annars nánar tilgreinds lands. Stefnandi ber sönnunarbyrðinaaf því að það land, sem boðið hefur verið fram, uppfylli ekki hið umþrættasamningsákvæði. Stefnandi hefur ekki lagt fram gögn, svo sem matsgerð, er veittgeti sönnun um slíkt. Krafa stefnanda um að verða þess í stað fengin önnurtiltekin spilda úr landinu til eignar kemur ekki til álita fyrr en að þeimkosti frágengnum sem stefnanda hefur verið boðinn til uppfyllingarsamningsákvæðisins. Er málið að þessu leyti svo vanreifað að óhjákvæmilegt erað vísa því frá dómi án kröfu þegar af þeirri ástæðu. Með þessu er ekki tekinafstaða til skiptanleika jarðarinnar eða kröfugerðar stefnanda að öðru leyti.Stefnanda verður í ljósi þessara úrslitagert að greiða stefnda málskostnað sem að öllu athuguðu ákveðst 620.000 krónurog hefur þá verið litið til skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Af hálfu stefnanda fór Gunnar Sólnes hrl.með málið en Sigmundur Guðmundsson hdl. af hálfu stefnda. Þorsteinn Davíðssonkveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R OR ÐMáli þessu er vísað frá dómi.Stefnandi, Hansína María Haraldsdóttir,greiði stefnda, Gunnari Berg Haraldssyni, 620.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 30/2011
Kærumál Útivist Sératkvæði
N hf. krafði G ehf. um greiðslu gjaldfallinna eftirstöðva samkvæmt lánssamningi þeirra í millum ásamt vöxtum og reisti kröfu sína á því að skuldbinding G ehf. hefði verið ákveðin í erlendum myntum. Útivist varð af hálfu G ehf. í héraði og var málið tekið til dóms í samræmi við 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var talið að skuldbinding G ehf. væri ákveðin í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, og skorti kröfuna því lagastoð. Krafa N hf. væri ekki reifuð með tilliti til þess að skuldbinding G ehf. væri í íslenskum krónum og var málinu því vísað frá dómi sökum vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Við þingfestingu máls þessa í Héraðsdómi Reykjavíkur 23. mars 2010 var ekki sótt þing af hálfu varnaraðila. Málið var því tekið til dóms á þingfestingardegi í samræmi við 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991. Þrátt fyrir útivist varnaraðila bar héraðsdómara að kanna hvort lagastoð væri fyrir kröfu sóknaraðila og kemur það því til skoðunar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum, málsástæðum og lagarökum málsins er nægilega lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir tók varnaraðili lán hjá forvera sóknaraðila 10. desember 2007. Sóknaraðili krefst greiðslu úr hendi varnaraðila á gjaldföllnum eftirstöðum samkvæmt lánssamningnum ásamt vöxtum og reisir kröfu sína á því að skuldbinding varnaraðila hafi verið ákveðin í erlendum myntum. Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var skorið úr ágreiningi lánveitenda og lántaka, er laut að því hvort skuldbinding lántaka gagnvart lánveitendum væri ákveðin í íslenskum krónum eða erlendum myntum, þar sem deiluefnið var um höfuðstól skulda svonefndra bílalána. Niðurstaðan varð þar sú að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og að tenging höfuðstóls skuldabréfanna við gengi erlendra gjaldmiðla hafi verið ólögmæt. Með dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 var leyst úr því álitaefni hvernig færi um vexti að fenginni niðurstöðu um að tenging lána í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla væri ólögmæt, en samkvæmt dóminum skulu þá greiddir vextir jafnháir þeim, sem Seðlabanki Íslands ákveður af nýjum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Með dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og 604/2010 var skorið úr hliðstæðu álitaefni og til úrlausnar var í málum réttarins nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010, þar sem komist var að sambærilegri niðurstöðu um lánssamninga til fasteignakaupa. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að lánssamningur forvera sóknaraðila og varnaraðila 10. desember 2007 sé um skuldbindingu í íslenskum krónum sem verðtryggð sé með því að binda hana við gengi erlendra gjaldmiðla. Samkvæmt því skortir lagastoð fyrir kröfu sóknaraðila. Með vísan til áðurnefndra dóma Hæstaréttar á sóknaraðili engu að síður enn kröfu á hendur varnaraðila á grundvelli lánssamningsins, sem aðilar gerðu með sér síðla árs 2007. Er krafa hans þar að lútandi ekki niður fallin. Krafa sóknaraðila er á hinn bóginn ekki reifuð með tilliti til þessa. Að því athuguðu sem að framan greinir en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 23. mars 2010. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila, sem þó var löglega stefnt. Málið var því tekið til dóms á þingfestingardegi í samræmi við 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Bar að dæma málið eftir kröfum og málatilbúnaði sóknaraðila „að því leyti sem er samrýmanlegt framkomnum gögnum nema gallar séu á málinu sem varða frávísun þess án kröfu“, eins og þetta er orðað í 1. mgr. 96. gr. laganna. Við túlkun á nefndu lagaákvæði verður að hafa í huga þá meginreglu réttarfars í einkamálum, að málsaðilar hafa forræði á kröfum sínum og málsástæðum, sbr. til dæmis 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Engir gallar voru á málssókn sóknaraðila, stefnukröfur voru skýrar, gögn voru lögð fram þeim til stuðnings og tilgreindar voru málsástæður og lagarök, allt eftir þeim fyrirmælum sem 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 hefur að geyma. Ef varnaraðili hefði mætt á dómþing og samþykkt kröfur sóknaraðila hefði dómur gengið á hendur honum í samræmi við þær, sbr. 1. mgr. 98. gr. sömu laga. Meginreglan hlýtur að vera sú að staða þess stefnda verði ekki betri við að mæta alls ekki, þrátt fyrir að hafa verið réttilega stefnt. Verður að mínum dómi að hafa þetta í huga við skýringu á 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 og svo einnig hitt að samkvæmt XXIII. kafla laganna er unnt að beiðast endurupptöku máls sem dómur hefur gengið í án þess að stefndi hafi mætt og haldið uppi vörnum eða þingsókn hans fallið niður áður en málið var tekið til dóms. Í forsendum hins kærða úrskurðar er talið að komist hafi verið að þeirri niðurstöðu í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 að lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla og jafnframt að ekki verði samið um undantekningar frá þessu. Ekki verður fallist á svo fortakslausar ályktanir af þessum dómum Hæstaréttar. Til dæmis er í lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu gert ráð fyrir að heimilt sé að víkja frá ákvæðum laganna til hagsbóta fyrir skuldara. Á þessa undantekningarreglu reyndi ekki í nefndum dómsmálum þar sem ekki var á henni byggt. Ef varnaraðili hefði mætt í því máli sem hér er til úrlausnar og haldið uppi þeirri málsvörn, að gengistrygging lánsins sem sóknaraðili krefst greiðslu á í málinu væri ekki skuldbindandi, hefði sóknaraðili hugsanlega svarað þeirri málsvörn með tilvísun til 2. gr. laganna, en skuldabréfið sem um er deilt í þessu máli var aðeins til fimm ára. Skuldabréfin sem um var fjallað í dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603 og 604/2010 voru til mun lengri tíma eða 20 til 40 ára og hefur því úrlausn í þeim málum varðandi túlkun á 2. gr. laga nr. 38/2001 takmarkað fordæmisgildi fyrir skuldabréfið sem um ræðir í þessu máli. Úrslit málsins að því er þetta snertir hefðu því ráðist af gagnaöflun og málflutningi aðila um þetta atriði. Það er ekki hlutverk dómstóla að taka til efnislegra varna fyrir stefnda gegn kröfu, heldur ber þeim aðeins að gæta að því að kröfur séu samrýmanlegar framkomnum gögnum og athuga hvort formkröfum laganna hafi verið fylgt við málssókn. Ég tel að farið hafi verið út fyrir þessi mörk í hinum kærða úrskurði. Beri því að fella hann úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar og dómsálagningar. Kærumálskostnaður ætti að mínum dómi að falla niður.
Mál nr. 249/1998
Opinberir starfsmenn Kjarasamningur Vinnusamningur
S krafði H, fyrrverandi vinnuveitanda sinn, um vangoldin laun og orlofslaun sem hann taldi vera mismun greiðslna sem honum báru samkvæmt kjarasamningi og þeirra greiðslna sem hann hafði fengið. Talið var fullsannað að S hefði innt af hendi þá vinnu sem hann krafðist greiðslna fyrir og að kröfurnar hefðu stoð í kjarasamningi. Þó að tæplega þrjú ár liðu frá því að S óskaði eftir hækkun á greiðslum til sín þar til að krafan var ítrekuð þótti hann ekki hafa sýnt slíkt tómlæti gagnvart vinnuveitanda sínum að krafan félli niður. Því var H dæmdur til að greiða S mismun greiðslna sem honum báru samkvæmt kjarasamningi og greiðslna sem hann hafði fengið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 1998 og krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann að kröfur stefnda verði lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða 2.096.586 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 15. júlí 1993 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í máli þessu krefur stefndi áfrýjanda um vangoldin laun og orlofslaun vegna svonefndrar kerfisgæslu á tímabilinu frá júlí 1993 til og með nóvember 1996. Kveður hann stefnufjárhæð vera mismun greiðslna, sem honum bar að fá samkvæmt kjarasamningi og þeirra greiðslna, sem hann fékk í raun á tímabilinu. Um eða eftir mitt ár 1985 tók áfrýjandi við rekstri nokkurra rafmagnsveitna, sem starfað höfðu á Suðurnesjum og 1. janúar 1986 tók hann við aðveitukerfi Rafmagnsveitna ríkisins á þessu svæði. Var stefndi meðal þeirra starfsmanna, sem fluttust frá rafmagnsveitum í héraðinu og tóku við starfi hjá áfrýjanda. Í ársbyrjun 1986 var komið á svonefndri kerfisgæslu í nýstofnaðri rafmagnsdeild áfrýjanda. Kerfisgæslan var falin Jóhanni Líndal Jóhannssyni, rekstrarstjóra háspennudeildar og stefnda, sem var rekstrarstjóri lágspennudeildar. Skiptu þeir gæslunni jafnt með sér frá upphafi þangað til 1. nóvember 1996. II. Samkvæmt framburði Þorsteins Sigurjónssonar, sem mun hafa verið forstöðumaður rafmagnsdeildar áfrýjanda á árunum 1985 til 1987, og var yfirmaður rekstrarstjóranna, önnuðust þeir kerfisgæsluna í öllum aðalatriðum í samræmi við skjal, sem Þorsteinn ritaði 28. mars 1986. Hreinn Jónasson, sem tók við stöðu forstöðumanns rafmagnsdeildar áfrýjanda af Þorsteini, bar einnig fyrir dómi að stefndi og áðurnefndur Jóhann hafi unnið eftir fyrirkomulagi kerfisvakta. Fyrirsögn skjalsins frá 28. mars 1986 er “Tillaga Kerfisgæsla Hitaveitu Suðurnesja”. Meginefni skjalsins er rakið í héraðsdómi. Kemur þar meðal annars fram að kerfisgæslumaður skuli, ef aðveitukerfi bilar utan venjulegs vinnutíma, einn stjórna og bera ábyrgð á aðgerðum og öll samskipti fara “í gegnum hann”. Þar segir einnig, að sá, sem annast kerfisgæslu, skuli vera tiltækur á veitusvæði áfrýjanda og hafi með sér talstöð stillta á nánar tiltekna tíðni. Skuli hann vera reiðubúinn til að hefja aðgerðir, þegar honum sé tilkynnt um rafmagnsleysi. Einnig liggja fyrir starfslýsingar fyrir rekstrarstjóra háspennudeildar og stefnda frá 4. nóvember 1987. Í hinni fyrrnefndu segir meðal annars, að rekstrarstjóri háspennudeildar sé “á stanslausum bakvöktum á móti rekstrarstjóra lágspennudeildar. Kerfisvakt”. Þar er og tekið fram, að engir aðrir megi “setja í gang eftir rafmagnsleysi eða slá inn háspennurofa”. Í starfslýsingu stefnda er ekki ákvæði samhljóða því, sem nú var rakið. Hins vegar segir þar: “Kerfisvakt á móti rekstrarstjóra háspennudeildar.” Auk undirskrifta hvors rekstrarstjóra um sig eru starfslýsingarnar undirritaðar JJJ, sem ágreiningslaust er að eigi að merkja upphafsstafi í nafni Júlíusar Jónssonar, þáverandi fjármálastjóra og nú forstjóra áfrýjanda. Af framangreindu og öðrum gögnum í málinu, meðal annars skrám yfir kerfisvaktir rafmagns árin 1993, 1995 og 1996, verður að telja fullsannað, að stefndi hafi innt af hendi kerfisgæslu þá, sem um er deilt í málinu. Umrætt starf stefnda utan venjulegs vinnutíma er í fyrrnefndu skjali frá 28. mars 1986 nefnt kerfisgæsla, en kerfisvakt í starfslýsingu fyrir hann 4. nóvember 1987. Í starfslýsingu fyrir rekstrarstjóra háspennudeildar, sem vísað er til í starfslýsingu stefnda, er sams konar starf nefnt bakvaktir. Ljóst er af framangreindu, að í kerfisgæslu eða kerfisvakt fólst, að stefnda var skylt að vera tiltækur utan venjulegs vinnutíma á veitusvæði áfrýjanda og viðbúinn að sinna kalli, ef þess gerðist þörf. Þykir grein 1.6 í kjarasamningi Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða og launanefndar sveitarfélaga taka samkvæmt orðanna hljóðan til umdeilds vinnuframlags stefnda, en í ákvæði þessu segir, að vaktaálag sé greitt til þeirra starfsmanna, sem vinna “vaktavinnu, bakvaktir og aðra vinnu sem fellur utan dagvinnutímabils en er hluti vikulegrar vinnuskyldu”. Var áfrýjanda því skylt að greiða stefnda álag eftir reglum, sem nánar getur í grein 1.6 í kjarasamningnum. III. Stefndi og Jóhann Líndal Jóhannsson leituðu seint á árinu 1993 til fyrrnefnds forstöðumanns rafmagnsdeildar áfrýjanda og óskuðu eftir hækkun á greiðslum til sín vegna bakvakta. Sýndu þeir honum bréf dagsett 9. desember 1993, þar sem þeir fóru fram á “leiðréttingu á bakvaktarlaunum”, sem reiknuð yrðu aftur í tímann. Bréfið undirrituðu þeir ekki, en nöfn þeirra voru vélrituð undir það. Forstöðumaðurinn skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hafi minnst á þessa kröfu stefnda og Jóhanns við yfirmenn áfrýjanda, en ekkert hafi verið frekar gert í málinu. Hvorki verður séð, að af hálfu stefnda hafi bréf þetta verið ítrekað né formlega krafist breytinga á greiðslum fyrir kerfisgæslu eða bakvaktir fyrr en með bréfi Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða til áfrýjanda 8. október 1996. Þótt þá hafi verið liðin tæplega þrjú ár síðan áðurnefnt bréf til forstöðumanns rafmagnsdeildar áfrýjanda var ritað, þykir stefndi ekki hafa sýnt slíkt tómlæti gagnvart vinnuveitanda sínum, að hann glati rétti til að hafa uppi kröfur þær, sem hann gerir í þessu máli, en þær varða eins og fyrr greinir tímabilið frá júlí 1993 til og með nóvember 1996. Þarf þá ekki að taka afstöðu til annarra raka, sem stefndi hefir borið fram gegn því að tómlæti geti skipt hér máli. IV. Ágreiningslaust er að stefndi tók laun eftir 7. launaþrepi kjarasamninga. Fyrir Hæstarétti styður áfrýjandi varakröfu sína við, að útreikningur aðalkröfu stefnda sé miðaður við 7. launaþrep gagnstætt reglu í grein 1.6.1 kjarasamnings, sem á við í málinu. Þar segir, að vaktaálag fyrir hverja klukkustund skuli vera nánar tiltekinn hundraðshluti “af dagvinnukaupi í 64. lfl. 5. þrepi skv. gr. 1.4.1. eða í þeim launaflokki, sem viðkomandi starfsmanni er raðað í sé hann hærri ...”. Í tilvitnuðu ákvæði greinar 1.4.1, sem fjallar um ákvörðun tímakaups fyrir dagvinnu, er hins vegar sú regla að kaup skal miða við 5. launaþrep eða “í því launaþrepi sem viðkomandi starfsmanni er raðað í sé það hærra.” Ekki hefur komið fram hvers vegna samræmis gætir ekki í ákvæðum þessum um hámarksviðmiðun. Hefur stefndi ekki fært fram nægileg rök fyrir því, að umdeilt ákvæði greinar 1.6.1 skuli skýrt andstætt hljóðan þess. Er því fallist á með áfrýjanda, að miða beri greiðslur til stefnda við 5. þrep í launaflokki hans. Verður því tekin til greina varakrafa stefnda, sem miðuð er við 5. þrep og rakin er í héraðsdómi, enda hefur útreikningur hennar ekki verið vefengdur af áfrýjanda. Krafa áfrýjanda um að upphaf dráttarvaxta skuli miðað við síðara tímamark en stefndi krefst var ekki höfð uppi í héraði og kemur hún því ekki til álita gegn mótmælum stefnda. Samkvæmt framangreindu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 2.096.586 krónur með dráttarvöxtum, sem nánar eru greindir í dómsorði. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. D ó m s o r ð: Áfrýjandi, Hitaveita Suðurnesja, greiði stefnda, Sævari Sörenssyni, 2.096.586 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 af 48.949 krónum frá 15. júlí 1993 til 15. ágúst 1993, en af 85.948 krónum frá þeim degi til 15. september 1993, af 120.961 krónu frá þeim degi til 15. október 1993, af 155.974 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 1993, af 200.547 krónum frá þeim degi til 15. desember 1993, af 236.315 krónum frá þeim degi til 31. desember 1993, af 264.211 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 1994, af 300.298 krónum frá þeim degi til 15. mars 1994, af 336.385 krónum frá þeim degi til 15. apríl 1994, af 372.472 krónum frá þeim degi til 1. maí 1994, af 435.808 krónum frá þeim degi til 15. maí 1994, af 505.417 krónum frá þeim degi til 15. júní 1994, af 549.030 krónum frá þeim degi til 15. júlí 1994, af 589.213 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 1994, af 625.300 krónum frá þeim degi til 15. september 1994, af 661.387 krónum frá þeim degi til 15. október 1994, af 699.522 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 1994, af 745.463 krónum frá þeim degi til 15. desember 1994, af 785.646 krónum frá þeim degi til 31. desember 1994, af 844.915 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 1995, af 881.812 krónum frá þeim degi til 15. mars 1995, af 917.899 krónum frá þeim degi til 15. apríl 1995, af 956.033 krónum frá þeim degi til 1. maí 1995, af 1.023.313 krónum frá þeim degi til 15. maí 1995, af 1.085.761 krónu frá þeim degi til 15. júní 1995, af 1.132.247 krónum frá þeim degi til 15. júlí 1995, af 1.173.730 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 1995, af 1.212.981 krónu frá þeim degi til 15. september 1995, af 1.254.231 krónu frá þeim degi til 15. október 1995, af 1.299.946 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 1995, af 1.347.893 krónum frá þeim degi til 15. desember 1995, af 1.391.608 krónum frá þeim degi til 31. desember 1995, af 1.441.019 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 1996, af 1.481.282 krónum frá þeim degi til 15. mars 1996, af 1.521.545 krónum frá þeim degi til 15. apríl 1996, af 1.569.686 krónum frá þeim degi til 1. maí 1996, af 1.641.743 krónum frá þeim degi til 15. maí 1996, af 1.691.055 krónum frá þeim degi til 15. júní 1996, af 1.756.905 krónum frá þeim degi til 15. júlí 1996, af 1.800.765 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 1996, af 1.844.626 krónum frá þeim degi til 15. september 1996, af 1.897.944 krónum frá þeim degi til 15. október 1996, af 1.949.028 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 1996, af 2.000.379 krónum frá þeim degi til 15. desember 1996, en af 2.096.586 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. apríl 1998 Ár 1998, föstudaginn 3. apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness sem háð er að Brekkugötu 2 Hafnarfirði af Gunnari Aðalsteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. E-919/1997: Sævar Sörensson gegn Hitaveitu Suðurnesja. Mál þetta, sem dómtekið var 18. mars sl., var þingfest 24. september 1997. Stefnandi er Sævar Sörensson kt. 201035-4739, Faxabraut 55, Keflavík. Stefndi er Hitaveita Suðurnesja, kt. 680475-0169, Brekkustíg 36, Njarðvík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda vangoldin laun og orlof að fjárhæð kr. 2.344.604,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtarlaga nr. 25/1987 af kr. 54.035,- frá 15.07.93 til 15.08.93 en af kr. 96.120,- frá þ.d. til 15.09.93 en af kr. 135.941,- frá þ.d. til 15.10.93 en af kr. 175.762,- frá þ.d. til 15.11.93 en af kr. 226.433,- frá þ.d. til 15.12.93 en af kr. 267.565,- frá þ.d. til 31.12.93 en af kr. 301.451,- frá þ.d. til 15.02.94 en af kr.342.498,- frá þ.d. til 15.03.94 en af kr. 383.545,- frá þ.d. til 15.04.94 en af kr. 424.592,- frá þ.d. til 01.05.94 en af kr. 490.017,- frá þ.d. til 15.05.94 en af kr. 567.147,- frá þ.d. til 15.06.94 en af kr. 616.816,- frá þ.d. til 15.07.94 en af kr. 662.533,- frá þ.d. til 15.08.94 en af kr. 703.580,- frá þ.d. til 15.09.94 en af kr. 744.627,- frá þ.d. til 15.10.94 en af kr. 788.009,- frá þ.d. til 15.11.94 en af kr. 840.242,- frá þ.d. til 15.12.94 en af kr. 885.959,- frá þ.d. til 31.12.94 en af kr. 951.495,- frá þ.d. til 15.02.95 en af kr. 993.352,- frá þ.d. til 15.03.95 en af kr. 1.034.399,- frá þ.d. til 15.04.95 en af kr. 1.056.109,- frá þ.d. til 01.05.95 en af kr. 1.131.855,- frá þ.d. til 15.05.95 en af kr. 1.202.089,- frá þ.d. til 15.06.95 en af kr. 1.254.655,- frá þ.d. til 15.07.95 en af kr. 1.301.405,- frá þ.d. til 15.08.95 en af kr. 1.345.635,- frá þ.d. til 15.09.95 en af kr. 1.392.100,- frá þ.d. til 15.10.95 en af kr. 1.443.606,- frá þ.d. til 15.11.95 en af kr. 1.497.632,- frá þ.d. til 15.12.95 en af kr. 1.546.902,- frá þ.d. til 31.12.95 en af kr. 1.602.552,- frá þ.d. til 15.02.96 en af kr. 1.647.794,- frá þ.d. til 15.03.96 en af kr. 1.693.036,- frá þ.d. til 15.04.96 en af kr. 1.747.493,- frá þ.d. til 01.05.96 en af kr. 1.825.874,- frá þ.d. til 15.05.96 en af kr. 1.881.552,- frá þ.d. til 15.06.96 en af kr. 1.954.864,- frá þ.d. til 15.07.96 en af kr. 2.004.198,- frá þ.d. til 15.08.96 en af kr. 2.053.532,- frá þ.d. til 15.09.96 en af kr. 2.113.476,- frá þ.d. til 15.10.96 en af kr. 2.170.926,- frá þ.d. til 15.11.96 en af kr. 2.228.693.- frá þ.d. til 15.12.96 en af stefnufjárhæð frá þ.d. til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða vangoldin laun og orlof að fjárhæð kr. 2.096.586,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 48.949,- frá 15.07.93 til 15.08.93 en af kr. 85.948,- frá þ.d. til 15.09.93 en af kr. 120.961,- frá þ.d. til 15.10.93 en af kr. 155.974,- frá þ.d. til 15.11.93 en af kr. 200.547,- frá þ.d. til 15.12.93 en af kr. 236.315,- frá þ.d. til 31.12.93 en af kr. 264.211,- frá þ.d. til 15.02.94 en af kr. 300.298,- frá þ.d. til 15.03.94 en af kr. 336.385,- frá þ.d. til 15.04.94 en af kr. 372.472,- frá þ.d. til 01.05.94 en af kr. 435.808,- frá þ.d. til 15.05.94 en af kr. 505.417,- frá þ.d. til 15.06.94 en af kr. 549.030,- frá þ.d. til 15.07.94 en af kr. 589.213,- frá þ.d. til 15.08.94 en af kr. 625.300,- frá þ.d. til 15.09.94 en af kr. 661.387 frá þ.d. til 15.10.94 en af kr. 699.522,- frá þ.d. til 15.11.94 en af kr. 745.463,- frá þ.d. til 15.12.94 en af kr. 785.646,- frá þ.d. til 31.12.94 en af kr. 844.915,- frá þ.d. til 15.02.95 en af kr. 881.812,- frá þ.d. til 15.03.95 en af kr. 917.899,- frá þ.d. til 15.04.95 en af kr. 956.033,- frá þ.d. til 01.05.95 en af kr. 1.023.313,- frá þ.d. til 15.05.95 en af kr. 1.085.761,- frá þ.d. til 15.06.95 en af kr. 1.132.247,- frá þ.d. til 15.07.95 en af kr. 1.173.730,- frá þ.d. til 15.08.95 en af kr. 1.212.981,- frá þ.d. til 15.09.95 en af kr. 1.254.231,- frá þ.d. til 15.10.95 en af kr. 1.299.946.- frá þ.d. til 15.11.95 en af kr. 1.347.893,- frá þ.d. til 15.12.95 en af kr. 1.391.608,- frá þ.d. til 31.12.95 en af kr. 1.441.019,- frá þ.d. til 15.02.96 en af kr. 1.481.282,- frá þ.d. til 15.03.96 en af kr. 1.521.545,- frá þ.d. til 15.04.96 en af kr. 1.569.686,- frá þ.d. til 01.05.96 en af kr. 1.641.743,- frá þ.d. til 15.05.96 en af kr. 1.691.055,- frá þ.d. til 15.06.96 en af kr. 1.756.905,- frá þ.d. til 15.07.96 en af kr. 1.800.765,- frá þ.d. til 15.08.96 en af kr. 1.844.626,- frá þ.d. til 15.09.96 en af kr.1.897.944,- frá þ.d. til 15.10.96 en af kr. 1.949.028,- frá þ.d. til 15.11.96 en af kr. 2.000.379,- frá þ.d. til 15.12.96 en af stefnufjárhæð frá þ.d. til greiðsludags. Bæði í aðalkröfu og varakröfu er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður og honum dæmdur málskostnaður en til vara að kröfur verði lækkaðar og í því tilfelli að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Stefnandi kveður málavexti þá að hann hafi starfað hjá stefnda allt frá því að stefndi tók yfir öll veitukerfi og dreifingu rafmagns á Suðurnesjum á árinu 1985 þar til hann lét af störfum 1. nóvember 1996. Stefnandi var við sameiningu veitnanna starfsmaður stærstu veitnanna á Suðurnesjum og ábyrgðarmaður þeirra allra ásamt öðrum starfsmanni, Jóhanni Líndal Jóhannssyni. Um var að ræða Keflavíkur-, Njarðvíkur-, Garðs-, Sandgerðir- og Vogaveitu. Við sameiningu var stefnandi ráðinn rekstrarstjóri lágspennudeildar. Vegna tíðra rafmagnsbilana hafi þótt nauðsynlegt að hafa menn til taks allan sólarhringinn, a.m.k. yfir vetrarmánuðina. Gengið hafi verið frá samkomulagi við stefnanda og Jóhann Líndal Jóhannsson, rekstrarstjóra háspennudeildar, um að sinna bakvöktum á háspennukerfi 6 mánuði á ári en greiðslum hafi átt að dreifa jafnt yfir árið. Að liðnum 6 mánuðum hafi þótt ljóst að full þörf væri á bakvöktum allt árið um kring og hafi þeim verið skipt jafnt milli stefnanda og Jóhanns Líndal Jóhannssonar. Breyting hafi hins vegar ekki verið gerð á launagreiðslum til stefnanda vegna bakvaktanna. Stefnandi kveður að þrátt fyrir nokkuð tíðar bilanir á veitukerfinu og fjölda útkalla þeim tengdum hafi stefnandi ekki fengið greitt fyrir aukavinnu vegna útkalla á bakvöktum og hafi ekki krafist þess sérstaklega. Hann hafi hins vegar ítrekað farið fram á leiðréttingu á launagreiðslum vegna bakvaktanna en ávallt fengið þau svör að breytingar væru yfirvofandi og nýtt skipulag væntanlegt. Breytingar hafi hins vegar látið á sér standa og þann 9. desember 1993 hafi stefnandi og Jóhann Líndal Jóhannsson farið á fund Hreins Jónassonar, forstöðumanns rafmagnsdeildar, og sett fram kröfu um að laun vegna bakvakta yrði leiðrétt aftur í tímann. Enn hafi stefnanda verið ráðlagt að draga slíkar kröfur til baka þar sem skipulagsbreytingar stæðu fyrir dyrum. Með bréfi 8. október 1996 fór starfsmannafélag Suðurnesjabyggða þess á leit við stefnda að stefnandi fengi greitt fyrir bakvaktir samkvæmt ákvæðum kjarasamninga. Stefndi hafnaði þeirri kröfu á þeirri forsendu að ekki væri um bakvaktir að ræða. Með innheimtubréfi 30. janúar 1997 var sett fram krafa af hálfu stefnanda. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi 11. mars 1997. Stefnandi kom fyrir dóm. Hann sagði að það hefði verið að frumkvæði Þorsteins Sigurjónssonar, forstöðumanns yfir rafmagnsdeildum og Alberts Albertssonar yfirverkfræðings, að vöktum var komið á. Þær hefðu verið kallaðar kerfisvaktir til aðgreiningar frá öðrum bakvöktum. Hann og Jóhann Líndal Jóhannsson hefðu sinnt þessum vöktum þar sem þeir höfðu tilskilin leyfi til þess að vinna við háspennukerfið. Tíðar bilanir hefðu verið á flutningslínu í háspennukerfinu og hafi það verið ástæðan fyrir því að bakvöktum var komið á. Í fyrstu hefði verið rætt um að þessar vaktir stæðu aðeins í 6 mánuði, frá því í október 1986. Þegar sá tími var liðinn hefðu Albert og Þorsteinn mælst til þess við þá að þeir stæðu áfram þessar vaktir, því annað væri ófært vegna tíðra bilanna. Þorsteinn hefði útbúið starfslýsingu fyrir kerfisvaktir og hvernig skyldi staðið að þeim. Hefðu þeir Sævar unnið eftir þessari lýsingu. Skjal þetta er dagsett 28. mars 1986 og ber yfirskriftina: “Kerfisgæsla Hitaveitu Suðurnesja.” Í því segir m.a. “ Tilgangur: Hann er sá, að ætíð sé staðsettur starfsmaður á veitusvæði Hitaveitu Suðurnesja, sem þekkir aðveitukerfi rafmagns nægilega vel til að geta stjórnað aðgerðum, ef bilanir eða útsláttur verður í aðveitukerfinu. Framkvæmd Rekstrarstjóri háspennudeildar er ábyrgur fyrir daglegum rekstri aðveitukerfis og stjórnar aðgerðum í bilanatilfellum í venjulegum vinnutíma. Utan venjulegs vinnutíma tekur kerfisgæslan við. Hana skal hver maður annast eina viku í senn, nema sérstakar ástæður komi til. Skipti milli vikna skulu fara fram kl. 13,00 á hverjum föstudegi og skulu menn þá hafa samband sín á milli þannig að framhald kerfisgæslu sé tryggt. Kerfisgæslumaður, sem tekur við, skal hafa samband við Svartsengi fyrir kl. 14,00 sama dag. Verði bilum eða útsláttur í aðveitukerfinu utan venjulegs vinnutíma skal sá sem þá annast kerfisgæslu, enn stjórna aðgerðum og skulu öll samskipti fara í gegnum hann. Hann skal leita eftir ástæðu fyrir útslætti eða straumrofi, fá upplýsingar um stöðu varnarliða á þeim stöðum sem þurfa þykir og haga síðan aðgerðum í samræmi við það. Spennu skal ekki setja á hugsanlegan bilunarstað, nema fullkannað sé að línan sé óslitin og engin hlutur fastur við hana. Eftir umfangi bilana skal hafa samband við lögreglu, bakvaktarmenn, Svartsengi, Landsvirkjun, verktaka og aðra þá, sem þátt taka í aðgerðum. Hann skal í öllum tilfellum einn sjá um eða samþykkja að rofi sé settur inn eða sleginn út og er ábyrgur fyrir framkvæmd aðgerða. Kvaðir: a) Kerfisgæslumaður sé tiltækur á veitusvæði Hitaveitu Suðurnesja. b) Hann er ekki skyldugur til að vera tiltækur í síma, en hafi með sér VHF handstöð stillta á tíðni HS og með réttum Squels. c) Hann sé tilbúinn að hefja aðgerðir, þegar honum er tilkynnt um rafmagnsleysi eða hann verður var við það. d) Hann skal hafa samband við Svartsengi eins oft og þurfa þykir. Sérstaklega ef álag er mikið, eða veðurútlit gefur tilefni til að vera á verðbergi.” Í kerfisvaktinni hefði falist að annar hvor þeirra Jóhanns Líndal skyldi ávallt vera til taks á veitusvæðinu. Þá hefði Bjarni Ingvarsson, skipulags og vinnusálfræðingur samið starfslýsingu fyrir rekstrarstjóra háspennudeildar. Þar segir að stefnandi sé á “stanslausum bakvöktum” á móti rekstrarstjóra háspennudeildar og að engir aðrir megi setja í gang eftir rafmagnsleysi eða slá inn háspennurofa. Stefnandi segist ekki hafa samið þetta skjal sjálfur en hins vegar hefði hann svarað ýmsum spurningum Bjarna þegar hann samdi skjalið. Undir þetta skjal hefði síðan Júlíus Jónsson forstjóri stefnda skrifað ásamt stefnanda. Þeir Jóhann Líndal hefðu útbúið vaktatöflu fyrir árið þar sem gefnir hefðu verið upp heimasími og farsími. Þessum vaktatöflum hefðu þeir komið til lögreglu, Landsvirkjunar og til starfsmanna Svartsengis. Stefnandi segir að hann hafi allaf staðið í þeirri trú að að greitt yrði samkvæmt kjarasamningi. Þegar bið hefði orðið á því hefðu þeir Jóhann Líndal farið að impra á því við sína yfirmenn, en jafnan fengið þau svör að skipulagsbreyting stæði fyrir dyrum. Júlíus Jónsson hefði hins vegar talið að þeir væru ekki á bakvöktum og ættu ekki rétt á meira kaupi. Stefnandi segir að hann hefði ekki viljað vera með uppistand enda á tímabili með þokkaleg laun og að öðru leyti ánægður í starfi. Það hefði svo verið í október 1995, sem hann hefði fengið launatöflu hjá gjaldkera og komist að raun um að hann fékk aðeins 40% af venjulegum bakvaktagreiðslum. Honum hefði sárnað að sjá að hann var ekki hálfdrættingur á við aðra sem gengu bakvaktir. Í framhaldi af þessu hefði hann leitað til stéttarfélagsins. II. Í málavaxtalýsingu stefnda segir m.a: “ Þegar stefndi yfirtók rekstur sex rafveitna á Suðurnesjum ásamt því að kaupa allar eignir RARIK á svæðinu þá var lögð rík áhersla á það af hálfu sveitarstjórnar, eigendum rafveitnanna á svæðinu, að allir fastráðnir starfsmenn rafveitnanna ættu rétt á starfi hjá stefnda eftir sameininguna og á sambærilegum kjörum og þeir höfðu haft. Þetta leiddi til talsverðra erfiðleika þar sem sníða þurfti skipulag rafmagnsdeildar og að hluta til skrifstofu stefnda að þörfum þeirra starfsmanna sem áttu rétt á vinnu, frekar en að þeim verkefnum sem þurfti að vinna hjá stefnda. Stefnandi máls þessa ásamt Jóhanni Líndal Jóhannssyni höfðu báðir starfað sem rafveitustjórar hvor í sínu byggðarlagi með ábyrgð á nærliggjandi sveitarfélögum. Tekin var sú ákvörðun, til að ná fram ofangreindum markmiðum að laga skipulag rafmagnsdeildar að öllum þeim starfsmönnum sem taka varð við, að skipta rafmagnsdeildinni í tvennt þ.e. í háspennu- og lágspennudeild. Stefnandi var ráðinn rekstrarstjóri lágspennudeildar og fyrrgreindur Jóhann rekstrarstjóri háspennudeildar. Við yfirtökuna var eins og áður segir rík áhersla lög á það að starfsmenn héldu eftir breytinguna sambærilegum launakjörum og verið hafði. Þar sem röðun í launaflokka þurfti að vera sem frekast var kostur, innan þess ramma er kjarasamningur við Starfsmannafélag Suðurnesjabyggða kvað á um komu upp nokkur vandkvæði í þessari samræmisvinnu. Til að brúa það bil sem var á milli þess launaflokks sem stefnandi var settur í og þeirra launa sem hann hafði notið áður sem rafveitustjóri var því samið um aukagreiðslur honum til handa. Greiðslur þessar voru í formi afnots af bifreið, 50 stunda fastrar yfirvinnu á mánuði auk greiðslna fyrir svokallaða kerfisgæslu. Með þessu náðist fram markmið um “sambærileg” kjör. Um annað var ekki samið og markmiðið var þetta eitt. Hugtakið “kerfisgæsla” var þannig í raun “fundið upp” í tengslum við þessa vinnu til að ná þessu markmiði, enda hugtakið ekki til í gildandi kjarasamningum þeim er giltu um kjör starfsmannsins. Þetta undirstrikar enn frekar aðalatriði þessa máls sem er að ekki var ætlast til þess að stefnandi sinnti “kerfisgæslu” (eða stæði “kerfisvaktir”) umfram aðra yfirmenn stefnda og engar kröfur voru gerðar af hálfu stefnda í þá veru enda þá í raun algjörlega óskilgreint í hverju sú gæsla væri þá efnislega fólgin. Bakvaktir hafa á hinn bóginn, eðli málsins samkvæmt, ætíð verið við líði hjá stefnda allt frá því að hann yfirtók rekstur rafveitnanna bæði í rafmagns- og vatnsdeild en þær bakvaktir sem voru unnar af öðru starfsfólki stefnda en stefnanda, voru nákvæmlega skilgreindar og áttu sér jafnframt stoð í kjarasamningum og greitt fyrir þær samkvæmt þeim. Það stóð aldrei til að hafa tvöfalt bakvaktakerfi enda slíkt algjörlega óþarft og þekkist ekki í samskonar rekstri. Þannig er því alfarið mótmælt að gert hafi verið eitthvert sérstakt samkomulag við stefnanda um að hann væri ráðinn til að sinna bakvöktum eins og byggt er á að hálfu stefnanda.” Stefndi heldur því fram að skjal það sem stefnandi segir samið af Bjarna Ingvasyni sé í raun samið af stefnanda sjálfum. Hafi það verið gert til þess að fá hækkað starfsmat hjá launanefnd sveitarfélaga. Tillögur Þorsteins Sigurjónssonar um kerfisvaktir hafi ekki heldur þýðingu. Tillögur hafi aldrei verið formlega samþykktar af forsvarsmönnum stefnda. Júlíus Jónsson byrjaði að vinna hjá stefnda 1982 sem fjármála- og skrifstofustjóri. Frá 1992 hefur hann gegnt starfi forstjóra. Á sínum tíma sá hann um starfsmannahald og samninga í því sambandi. Júlíus kom fyrir dóm og sagði að stefnandi hefði verið vel launaður í fyrra starfi og því verið erfitt að fella starfskjör hans inn í launaramma stefnda. Búið hafi verið að hækka óunna yfirvinnu úr 35 tímum á mánuði í 50 tíma á mánuði og bílastyrk úr 1200 km í 1500 km á mánuði. Því hefði hinum svokölluðu kerfisvöktum verið komið á í því augnamiði að gera stefnanda eins settan launalega og er hann gegndi fyrra starfi. Stefnandi hefði verið yfirmaður hjá fyrirtækinu og þegið fasta óunna yfirvinnu. Aðrir yfirmenn stefnda fengu einnig slíkar greiðslur en væru ekki á bakvöktum. Þeir sinntu þó útköllum ef svo bar undir. Taldi Júlíus að það fælist í starfskyldum stefnanda sem yfirmanns að sinna útköllum enda hefði hann fengið 50 tíma í yfirvinnu á mánuði. III. Vitnið Gunnlaugur Óskarsson hefur verið verkstjóri í rafmagnsdeild frá 1985. Hann hefur verið á bakvöktum frá þeim tíma. Hann sagðist hafa leitað til stefnanda eða Jóhanns Líndal Jóhannssonar ef bilun varð á háspennukerfi. Það hefði þó ekki verið regla, en hann litið svo á að stefnanda og Jóhanni Líndal væri skylt að sinna þessum vöktum. Þeir hefðu ávallt komið ef þess hefði verið óskað og náðst hefði í þá. Þorsteinn Sigurjónsson starfaði hjá stefnda á árunum 1985-1987. Hann kvaðst hafa samið tillögur að kerfisvöktun. Það hefði verið talið nauðsynlegt að sérstakar vaktir væru í háspennukerfinu. Stefnandi og Jóhann Líndal hefðu farið eftir þessum tillögum í öllum aðalatriðum. Fyrst hefði verið talað um að kerfisvaktir stæðu aðeins yfir veturinn en vegna tíðra bilanna hefði verið ákveðið að þær yrðu allt árið. Þessar tillögur hefðu aldrei verið samþykktar formlega af hálfu stefnda en tilefnið hefði verið að stefnandi og Jóhann Líndal hefðu viljað fá leiðbeiningar um hvernig vaktirnar skyldu vera. Þess vegna hefðu þessar tillögur verið samdar. Þorsteinn sagði að hann hefði ekki haft heimild til þess að semja um greiðslur fyrir bakvaktir og þess vegna hefði það verið lítið rætt. Hreinn Jónasson er forstöðumaður rafmagnsdeildar og næsti yfirmaður stefnanda og Jóhanns Líndal. Hreinn sagði að þeir hefðu komið á hans fund í desember 1993 með bréf þar sem þess var farið á leit við hann að hann hlutaðist til um að laun þeirra vegna bakvakta yrðu leiðrétt og reiknuð aftur í tímann. Hann sagðist hafa ráðlagt þeim að draga bréfið til baka vegna þess að skipulagsbreytingar stæðu fyrir dyrum hjá stefnda í þessum málum og hefðu þeir gert það. Hreinn sagði að hann hefði alltaf litið svo á að þeim bæri að sinna þessum vöktum og vera til staðar. Albert Albertsson var yfirverkfræðingur stefnda en aðstoðarforstjóri frá 1992. Hann sagðist aldrei hafa haft launamál fyrirtækisins á sinni könnu. Bjarni Jónsson hefur verið vélstjóri hjá stefnda frá 1979. Hann sagði að hann hefði haft lista yfir kerfisvaktir og hringt í stefnanda eða Jóhann Líndal Jóhannsson ef bilanir hefðu orðið í háspennukerfi. Sigurður Óli Kolbeinsson lögfræðingur hjá Sambandi íslenskra sveitafélaga kom fyrir dóm. Hann sagði það venju að miða við 5. þrep í kjarasamningi þegar greiða ætti laun fyrir bakvaktir. IV. Stefnandi byggir kröfur sínar á kjarasamningi starfsmannafélags Suðurnesjabyggða og launanefndar sveitarfélaga. Samkvæmt ákvæði 2.5.1. í kjarasamningi sé með bakvakt átt við að starfsmaður sé ekki við störf en reiðubúinn að sinna útkalli. Strax í upphafi hafi bakvaktir stefnanda verið skilgreindar og þær kallaðar “kerfisgæsla.” Þorsteinn Sigurjónsson, þáverandi forstöðumaður rafmagnsdeildar, hafi lýst tilgangi kerfisgæslunnar og framkvæmd og eftir tillögum hans hafi verið unnið. Þá hafi Júlíus Jónsson, þáverandi fjármálastjóri stefnda, undirritað lýsingu á starfi stefnda þar sem segir að stefnandi sé á stöðugum bakvöktum. Bakvaktartöflur hafi verið afhentar hlutaðeiganda. Stefnandi telur að engu máli skipti hvort vaktir séu kallaðar bakvaktir eða kerfisvaktir. Stefnandi sé félagi í starfsmannafélagi Suðurnesjabyggða og eigi rétt til launa samkvæmt kjarasamningi starfsmannafélags og launanefndar sveitarfélaga. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks o.fl. séu samningar einstakra launamanna og atvinnurekanda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákvæða ógildir. Af gögnum málsins megi sjá að greiðslur til stefnanda vegna svokallaðra kerfisvakta hafi numið 40% af greiðslum vegna þeirra vakta sem skilgreindar hafi verið sem bakvaktir af hálfu stefnda. Greiðslur stefnda til stefnanda vegna bakvakta hafi numið á tímabilinu frá júlí 1993 til og með október 1996 1.476.772 krónur. Mælt sé fyrir um greiðslur fyrir bakvaktir í kafla 1.6. í kjarasamningi Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða og launanefndar sveitarfélaga. Af orðalagi greinar 1.6.1 í kjarasamningum og tilvísun þar til greinar 1.4.1 megi ráða að bakvaktaálag beri að greiða miðað við þann launaflokk og það launaþrep sem stefnandi var í á hverjum tíma, enda hafi stefnandi verið í hærra launaþrepi en 5. þrepi á þeim tíma sem krafa stefnanda taki til. Stefnufjárhæð sé mismunur þeirra greiðslna sem stefnanda bar að fá skv. gildandi kjarasamningi á ofangreindum tímabilum og þeirra greiðslna sem hann fékk í reynd frá stefnda. Stefnandi segir aðalkröfuna vera reiknaða út frá 7. launaþrepi þess launaflokks sem stefnandi tók laun eftir en varakrafan sé miðuð við 5. launaþrep sama launaflokks. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi aldrei sinnt bakvöktum. Stefnandi hafi sinnt svokallaðri “kerfisgæslu” og þegið fyrir það laun samkvæmt samkomulagi og auk þess fengið greiðslur fyrir fasta yfirvinnu. Um annað var hafi ekki samið. Til þess að gera stefnanda eins settan eftir sameiningu veitnanna hafi verið útbúin launaliður sem kallaður var ,,kerfisgæsla”. Ekki hafi verið unnt að hækka eftirvinnukaup stefnda frekar vegna samanburðar við aðra starfsmenn. Í þessu ljósi beri að skýra hinar svokölluðu kerfisvaktir. Það sé ljóst að í þeirri starfsemi sem stefndi rekur, þ.e. rekstur rafveitna og veitukerfa, geti starfsmenn þurft að mæta í vinnu, sérstaklega yfirmenn, á hvaða tíma sólarhrings sem er og er þá litið til þess að þeir fái greidda fasta yfirvinnu. Stefnandi hafi sjálfur skipt árinu niður í kerfisgæslu (vaktir) fyrir sig og Jóhann Líndal Jóhannsson, rekstrarstjóra háspennudeildar, til þess að annar hvor þeirra, einir yfirmanna, þyrftu ekki að mæta í útköll kæmu upp bilanir. Með því móti hefði annar þeirra getað verið í fríi. Bakvaktir í skilningi kjarasamnings Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða og launanefndar sveitarfélaga hafi ætíð verið til staðar bæði í rafmagns- og vatnsdeild stefnda. Þessum vöktum hafi stefnandi hins vegar aldrei sinnt enda ekki eftir því leitað. Með aukinni tækni hafi búnaður rafveitna orðið flóknari. Hafi þá verið ráðinn rafmagnstæknifræðingur á árinu 1992 til stefnda, sem hafi leitt til breytinga á starfi stefnanda í þá veru að ekki var eins mikilvægt að til hans næðist þegar bilanir áttu sér stað. Stefndi telur að lýsing á störfum stefnanda og rekstrarstjóra háspennudeildar frá 4. nóvember 1987 hafi verið samin af þeim sjálfum. Stefndi byggir jafnframt sýknukröfu sína á tómlæti. Samkomulag hafi verið gert á milli aðila á árunum 1984-1985 um launakjör stefnanda. Stefnandi geri hins vegar engar athugasemdir við forsvarsmenn stefnda fyrr en með bréfi formanns Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða dags. 8. október 1996. Því bréfi hafi verið svarað þann 21. október s.á. af forstjóra stefnda. Það næsta sem gerist sé að stefndi fékk kröfubréf frá lögmanni stefnanda. Tilkynningum eða formlegum kvörtunum stefnanda vegna launakjara sinna fyrir ofangreindan tíma sé því mótmælt sem ósönnuðum. Engar athugasemdir hafi þannig verið gerðar vegna hinnar svokölluðu kerfisgæslu sem stefnandi kjósi nú að kalla bakvaktir, fyrr en 11 árum og 6 mánuðum eftir að kjör stefnanda voru ákveðin og greiðslur hafnar í samræmi við þau. Hér sé um stórkostlegt tómlæti að ræða hjá stefnanda við gæslu á meintum rétti sínum, sem leiði til sýknu að mati stefnda. Varakröfu sína byggir stefndi á því að ekki hafi verið tekið tillit til þess að stefnandi fékk 50 tíma á mánuði í eftirvinnu. Þessum greiðslum hafi verið ætlað að mæta hugsanlegum útköllum yfirmanna. Varakrafan er einnig byggð á því að í aðalkröfu hafi stefnandi byggt útreikninga sína á 7. launaþrepi 64. launaflokks. Það sé óheimilt samkvæmt kjarasamningi 1.4.1. gr. V. Með bakvöktum er átt við að starfsmaður sé ekki við störf en tiltækur á svæðinu og viðbúinn að sinna útkalli gerist þess þörf. Í máli þessu deila aðila m.a. um hvort hinar svokölluðu kerfisvaktir falli undir ofangreinda skilgreiningu. Telja verður að það hafi verið upplýst nokkuð vel fyrir dómi hvernig atvikum var háttað. Tíðar bilanir voru á háspennukerfi stefnda fyrstu árin. Stefnandi og Jóhann Líndal Jóhannsson, rekstrarstjóri háspennudeildar, voru með sérstök háspennuréttindi. Þeir sinntu útköllum þegar bilanir urðu í háspennukerfi. Í upphafi var ákveðið að þeir væru á vakt í 6 mánuði en vegna tíðra bilana ákváðu yfirmenn stefnanda að vaktirnar stæðu allt árið. Í mars 1986 gerði yfirmaður rafmagnsdeildar lýsingu á hinni svokölluðu kerfisvakt. Kom fram hjá honum að fyrirmyndina hafði hann frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur þar sem kerfisvaktir voru og eru við lýði. Segir í lýsingunni að starfsmaður skuli ætíð vera viðstaddur á veitusvæði Hituveitu Suðurnesja. Rakið er ítarlega hvernig að kerfisvöktum skyldi staðið og hvernig vaktaskipti færu fram. Þá eru reifaðar ýmsar kvaðir sem hvíldu á stefnanda, m.a. að vera ávallt tiltækur á veitusvæðinu. Fram hefur komið í málinu að kerfisvöktum var sinnt í öllum megindráttum eftir ofangreindri lýsingu. Hefur það komið fram í vitnaframburði svo og skriflegum gögnum. Virðist það hafa verið almennur skilningur starfsmanna stefnda að stefnanda og Jóhanni Líndal Jóhannssyni hafi verið skylt að sinna kerfisvöktum og þeir hafi verið tiltækir þegar til þeirra var leitað. Þá hefur komið fram í málinu að vaktatöflum var komið til lögreglu, orkuversins í Svartsengi, til Landsvirkjunar og fleiri staða. Samkvæmt framansögðu þykir nægilega fram komið að vakt sú sem stefnandi stóð var í engu frábrugðin venjulegri bakvakt. Stefndi heldur því fram að sérstaklega hafi verið samið um að kerfisvaktir væru einungis kaupauki fyrir stefnanda og til þess ætlaðar að gera hann eins settan og í fyrra starfi. Stefnanda hafi hins vegar verið skylt að sinna útköllum eins og öðrum yfirmönnum stefnda. Til þess að mæta slíkum þörfum hafi stefnandi haft 50 yfirvinnutíma á mánuði sem honum hafi ekki borið að vinna. Eins og hér háttar þykir stefndi eiga sönnunarbyrðina fyrir ofangreindum staðhæfingum. Gegn andmælum stefnda þykir ósannað að samið hafi verið um að kerfisvaktir væru einungis launauppbót. Þá þykir einnig ósannað að óunnin yfirvinna hafi átt að koma í staðinn fyrir bakvaktagreiðslur. Í því sambandi þykir rétt að líta til þess að aðrir yfirmenn stefnda voru ekki skyldaðir til þess að vera til staðar á veitusvæðinu eins og stefnandi. Þeir sinntu aðeins útköllum ef til þeirra náðist. Verður því talið að umræddar vaktir hafi verið bakvaktir í skilningi gr. 2.5. í kjarasamningi Suðurnesjabyggða og Launanefndar sveitarfélaga. Koma þá til álita tómlætissjónarmið. Fyrir liggur að stefnandi sinnti bakvöktum um langt árabil án þess að gera formlega kröfu um réttar greiðslur. Oft kann það að vera erfiðleikum bundið fyrir launþega að setja fram launakröfu, jafnvel þó að hún eigi sér stoð í kjarasamningi. Viðsemjandinn kann þá að bregðast við með skipulagsbreytingu og breyttu vinnufyrirkomulagi, þannig að launaþeginn beri minna úr býtum þegar upp er staðið. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda eru samningar einstakra launamanna og atvinnuveitenda ógildir ef samið er um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða. Tómlætisverkanir þykja því ekki koma til álita á því tímabili sem krafa stefnanda tekur til. Af öllu framansögðu verður talið að stefnandi hafi gegnt bakvöktum hjá stefnda og eigi rétt til greiðslu fyrir þær. Ekki verður fallist á með stefnda að draga eigi yfirvinnu frá bakvaktagreiðslum. Þykir um tvö óskild atriði að ræða. Aðilar deila um við hvaða launaþrep skuli miða þegar greiðslur fyrir bakvaktir eru reiknaðar út. Í kjarasamningi aðila segir í 1.6.1. gr. að vaktaálag fyrir hverja klst. skuli vera 33,33 % af dagvinnukaupi í 64 launaflokki, 5. þrepi eða í þeim launaflokki, sem viðkomandi starfsmanni er raðað í, sé hann hærri. Af hálfu stefnda er því haldið fram að skýra verði þetta ákvæði þröngt, þannig að vaktaálag verði aldrei miðað við hærra þrep en 5. þrep enda þó að starfsmaðurinn þiggi laun í 7. þrepi síns launaflokks eins og er í tilviki stefnanda. Eðli málsins samkvæmt þykir rétt að skýra þetta ákvæði þannig, að þeir sem njóta hærri launa eigi rétt á því að hlutfallslegar álagsgreiðslur séu reiknaðar af þeim launum sem þeir þiggja en ekki af lægri launum. Talið verður að ákvæðinu hafi verið ætlað að kveða á um ákveðið lágmark en ekki mismuna að öðru leyti. Þetta á sér nokkra stoð í 1.41. gr. kjarasamnings aðila en þar segir að tímavinnukaup í dagvinnu í hverjum launaflokki sé 0,615 % af mánaðarkaupi miðað við 5. launaþrep eða í því launaþrepi sem viðkomandi starfsmanni er raðað í sé það hærra. Aðalkrafa stefnanda miðast við 7. þrep launaflokks stefnanda. Verður hún tekin til greina að öllu leyti. Eftir þessa niðurstöðu verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til reglna um virðisaukaskatts. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Hitaveita Suðurnesja, greiði stefnanda, Sævari Sörenssyni, kr. 2.344.604,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtarlaga nr. 25/1987 af kr. 54.035,- frá 15.07.93 til 15.08.93 en af kr. 96.120,- frá þ.d. til 15.09.93 en af kr. 135.941,- frá þ.d. til 15.10.93 en af kr. 175.762,- frá þ.d. til 15.11.93 en af kr. 226.433,- frá þ.d. til 15.12.93 en af kr. 267.565,- frá þ.d. til 31.12.93 en af kr. 301.451,- frá þ.d. til 15.02.94 en af kr.342.498,- frá þ.d. til 15.03.94 en af kr. 383.545,- frá þ.d. til 15.04.94 en af kr. 424.592,- frá þ.d. til 01.05.94 en af kr. 490.017,- frá þ.d. til 15.05.94 en af kr. 567.147,- frá þ.d. til 15.06.94 en af kr. 616.816,- frá þ.d. til 15.07.94 en af kr. 662.533,- frá þ.d. til 15.08.94 en af kr. 703.580,- frá þ.d. til 15.09.94 en af kr. 744.627,- frá þ.d. til 15.10.94 en af kr. 788.009,- frá þ.d. til 15.11.94 en af kr. 840.242,- frá þ.d. til 15.12.94 en af kr. 885.959,- frá þ.d. til 31.12.94 en af kr. 951.495,- frá þ.d. til 15.02.95 en af kr. 993.352,- frá þ.d. til 15.03.95 en af kr. 1.034.399,- frá þ.d. til 15.04.95 en af kr. 1.056.109,- frá þ.d. til 01.05.95 en af kr. 1.131.855,- frá þ.d. til 15.05.95 en af kr. 1.202.089,- frá þ.d. til 15.06.95 en af kr. 1.254.655,- frá þ.d. til 15.07.95 en af kr. 1.301.405,- frá þ.d. til 15.08.95 en af kr. 1.345.635,- frá þ.d. til 15.09.95 en af kr. 1.392.100,- frá þ.d. til 15.10.95 en af kr. 1.443.606,- frá þ.d. til 15.11.95 en af kr. 1.497.632,- frá þ.d. til 15.12.95 en af kr. 1.546.902,- frá þ.d. til 31.12.95 en af kr. 1.602.552,- frá þ.d. til 15.02.96 en af kr. 1.647.794,- frá þ.d. til 15.03.96 en af kr. 1.693.036,- frá þ.d. til 15.04.96 en af kr. 1.747.493,- frá þ.d. til 01.05.96 en af kr. 1.825.874,- frá þ.d. til 15.05.96 en af kr. 1.881.552,- frá þ.d. til 15.06.96 en af kr. 1.954.864,- frá þ.d. til 15.07.96 en af kr. 2.004.198,- frá þ.d. til 15.08.96 en af kr. 2.053.532,- frá þ.d. til 15.09.96 en af kr. 2.113.476,- frá þ.d. til 15.10.96 en af kr. 2.170.926,- frá þ.d. til 15.11.96 en af kr. 2.228.693.- frá þ.d. til 15.12.96 en af stefnufjárhæð frá þ.d. til greiðsludags og 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 305/2015
Fasteign Sameign Gjaldtaka Lögbann Einkahlutafélag
Í málinu kröfðust D o.fl. þess að L ehf. væri óheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúk í landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Reistu þau kröfu sína einkum á því að samþykki allra sameigenda að jörðinni þyrfti til gjaldtökunnar, en fyrir lá að D o.fl. ættu tæp 30% hlut í jörðinni sem var að mestum hluta í óskiptri sameign eigenda hennar. Með hliðsjón af samþykktum L ehf. og tilgangi þess var ekki talið að sameigendur jarðarinnar hefðu afsalað til félagsins rétti til þess að taka ákvarðanir um sameignina sem teldust meiriháttar eða óvenjulegar, enda hefði þurft að orða slíkt afsal með ótvíræðum hætti. Þá var ekki fallist á með L ehf. að eigendur jarðarinnar hefðu samþykkt gjaldtökuna á vettvangi félagsins. Ákvörðun um að hefja gjaldtöku af ferðamönnum og mynda þannig tekjur af sameigninni hefði falið í sér breytingu á nýtingu hennar sem væri meiriháttar. Samkvæmt reglum um sérstaka sameign þyrfti til hennar ótvírætt samþykki allra sameigenda og nægði því ekki það hlutfall atkvæða sem hafði samþykkt tillögu stjórnar L ehf. á hluthafafundi árið 2014. Ákvörðun um gjaldtökuna hefði samkvæmt framansögðu ekki mátt taka á vettvangi L ehf. og var hún þess vegna talin ógild frá upphafi. Voru því ákvæði um málshöfðunarfrest í 2. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög ekki talin eiga við. Að öllu þessu gættu var fallist á með D o.fl. að umrædd gjaldtaka hefði verið ólögmæt. Loks var einnig staðfest lögbann sem hafði verið lagt á gjaldtöku L ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2015. Hann krefst sýknuaf kröfum stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstaréttióskipt úr hendi þeirra. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Sú breyting hefur orðið á aðild málsins frá því sem var í héraði að einnstefnenda, Jón Illugason, lést 1. ágúst 2014 og hefur stefndi Finnur SigfúsIllugason nú leyst til sín hlut hans í jörðinni Reykjahlíð. IÁ jörðinni Reykjahlíð í Skútustaðahreppi eru nokkur lögbýli, en mesturhluti lands jarðarinnar er í óskiptri sameign eigenda hennar. Meðal þeirra erustefndu í málinu, sem samanlagt teljast eiga 29,6528% í jörðinni. Í málinuliggja fyrir fundargerðir vegna sameiginlegra funda eigenda á árunum 2000 og2001 þar sem einkum var fjallað um og ráðið fram úr málum sem vörðuðusameiginlega hagsmuni þeirra vegna jarðarinnar. Allir eigendur Reykjahlíðarstofnuðu 6. apríl 2002 með sér einkahlutafélagið Landeigendur Reykjahlíðar,áfrýjanda málsins. Í stofnsamningi og samþykktum félagsins var tilgangi þesslýst svo, að hann væri ,,nýting náttúruauðlinda í landi Reykjahlíðar,eignaumsýsla, kaup og rekstur fasteigna og lausafjár, lánastarfsemi og annarskyldur rekstur.“ Í 13. grein samþykktanna kom fram að á hluthafafundi þyrftiatkvæði hluthafa, sem réðu ,,minnst 2/3 hlutum af heildarhlutafé félagsins nemaöðruvísi sé fyrir mælt í landslögum eða samþykktum þessum.“ Jafnframt sagði aðsamþykki allra hluthafa þyrfti til nánar tilgreindra ákvarðana, meðal annars til,,að breyta tilgangi félagsins að verulegu leyti“. Frá stofnun hefur áfrýjandifarið með sameiginleg hagsmunamál félagsmanna.Samkvæmt gögnum málsins gerðu stefndu landleigusamninga við áfrýjanda 31.desember 2011. Í þeim sagði í 1. grein: ,,Leigusali leigir leigutaka eignarhlutsinn ... úr jörðinni Reykjahlíð ... Landið er leigt ásamt öllum gögnum oggæðum. Framleiga eða hvers konar önnur eðlileg nýting er heimil innanleigutímans, enda liggi fyrir samþykki leigusala.“ Landleigusamningar þessirvoru ótímabundnir en með gagnkvæmum tólf mánaða uppsagnarfresti.Í hinum áfrýjaða dómi er meðal annars gerð grein fyrir umræðum áhluthafafundum í áfrýjanda á árinu 2013 sem lutu að greiðslu ferðamanna á náttúruverndargjaldií landi Reykjahlíðar. Málefnið var á dagskrá aðalfundar í félaginu 10. maí þaðár. Í fundargerð þess fundar sagði meðal annars: ,,Fyrir liggja hugmyndir ogáætlun um ,,náttúruverndargjald“ í Reykjahlíðarlandi, austan Námafjalls,Leirhnjúk og Dettifoss. Þetta hefur verið kynnt fyrir samtökum fyrirtækja íferðaþjónustu ... Til greina kemur að gjaldið verði eingöngu á sumrin, m.a. tilað örva ferðamennsku yfir vetrarmánuðina. ÓHJ fór yfir rekstrarmódelið ogskýringar með því. Samþ. til formanns að kynna málið út á við.“ Á hluthafafundi28. september 2013 var fjallað um gjaldtökuna undir dagskrárliðnum ,,Kynning ogumræða til ákvörðunar um ,,Náttúruverndargjald“ ... frá 1.6.2014.“ Fram kom aðformaður stjórnar hafi kynnt hugmyndir hennar um gjaldtökuna og fjallað meðalannars um kostnaðar- og tekjuáætlanir. Þá var bókað: ,,Landeigendur eru sammálaum gjaldtökuna, aðeins sé spurning um tímasetningu hennar og þá staði sem verðaí fyrsta áfanga. Stefnt er að því að hefja gjaldtökuna 1.6.2014.“ Áhluthafafundi 31. janúar 2014 var fyrsti dagskrárliður um:,,Náttúruverndargjald í Reykjahlíð á árinu 2014, lokaútfærsla til ákvörðunar.“ Samkvæmt fundargerð fór formaður stjórnarítarlega yfir stöðu málsins, meðal annars nýja útreikninga og hvert gjaldiðskyldi vera fyrir hvern ferðamann. Á fundinum lagði formaður fram eftirfaranditillögu: ,,Fundurinn leggur til að tekin verði upp gjaldtaka að þremurnáttúruperlum í landi Reykjahlíðar, ígildi náttúruverndargjalds ... og aðáætluð gjaldtaka hefjist eigi síðar en 1. júní 2014. Stjórn ... er falinframgangur málsins um leið og fjármögnun liggur fyrir.“ Tillaga þessi varsamþykkt með atkvæðum 87,3% þeirra eignarhluta sem mætt var fyrir á fundinn, en12,7% voru á móti. Einn fundarmanna fékk bókað að hann myndi ekki samþykkjaneinar framkvæmdir á óskiptu landi jarðarinnar heldur teldi hann rétt að bíðaeftir því hvað gert yrði ,,á landsvísu í gjaldtökumálum vegna ferðamanna.“ Ástjórnarfundi í áfrýjanda 1. mars 2014 var fjallað um síðastgreinda samþykkt ogvar bókað í fundargerð að í samræmi við samþykktina fæli stjórnin formanni „aðkoma nú þegar í framkvæmd þeirri áætlun um gjaldtöku, helst ekki síðar en 1.6.2014.“Hluthafafundur var haldinn í félaginu 16. apríl 2014 að beiðni einstakrahluthafa til þess að fjalla um fyrirhugaða gjaldtöku. Af fundargerð verðurráðið að rætt hafi verið um málefnið og hvort áfrýjandi hefði heimild til þessað ráðast í gjaldtökuna. Tillaga umboðsmanns fyrir eigendur 29,6528% hluta ífélaginu um að fresta fyrirhugaðri gjaldtöku var felld með atkvæðum eigenda67,2222% hluta. Á aðalfundi í áfrýjanda 25. apríl 2014 var enn fjallað um tökugjaldsins og kynnti formaður stjórnar stöðu málsins. Var bókað að líflegarumræður hafi orðið um málið og að ekki væri ,,einhugur um framkvæmdina.“Stefndu rituðu áfrýjanda og nokkrum landeigendum bréf 23. maí sama ár þar semkrafist var að áfrýjandi léti af áformum um gjaldtöku af ferðamönnum ogframkvæmdum sem henni tengdust. Í bréfinu kom meðal annars fram að áfrýjandihefði ekki ,,eignarheimildir yfir landinu til að geta staðið fyrir framkvæmdumeða gjaldtöku.“ Þá var bent á að hinar fyrirhuguðu framkvæmdir og gjaldtakasamrýmdust ekki tilgangi áfrýjanda og því væri félaginu óheimilt að stundaslíka starfsemi.Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi hóf áfrýjandi 18. júní2014 gjaldtöku af ferðamönnum á tveimur af þeim þremur svæðum sem áætlað var,en fallið var frá áformum um gjaldtöku við Dettifoss. Lögbann var lagt viðgjaldtökunni 21. júlí sama ár.IIÁgreiningslaust er að reglur umsérstaka sameign gildi um óskiptan hluta lands Reykjahlíðar, meðal annars þesshluta þar sem gjaldtaka áfrýjanda af ferðamönnum fór fram. Ljóst er að sameigendurgeta við slíkar aðstæður stofnað félag og framselt til þess heimildir til aðfara með umráð sameignarinnar, til dæmis til að taka ákvarðanir eins og þær semhér um ræðir. Í málinu er ágreiningur um hvort slíkt framsal eignarheimildahafi farið fram með stofnun áfrýjanda. Í samþykktum félagsins segir meðalannars að tilgangur þess sé „nýting náttúruauðlinda í landi Reykjahlíðar“.Þessi lýsing á tilgangi félagsins ber ekki með sér að stefndu hafi afsalað sérrétti til þess að fara sjálf með þær heimildir eignarréttar síns til landsinssem lúta að ráðstöfunum sem telja verður meiriháttar eða óvenjulegar, endahefði þurft að orða slíkt afsal með ótvíræðum hætti. Áfrýjandi fór því samkvæmtsamþykktum sínum ekki með vald til þess að taka ákvarðanir um slíkarráðstafanir. Áfrýjandi heldur því fram að eigendur jarðarinnar hafi samþykktgjaldtökuna á vettvangi félagsins. Það hafi verið gert á hluthafafundi ífélaginu 31. janúar 2014 þar sem samþykkt hafi verið tillaga stjórnar umgjaldtökuna með atkvæðum eigenda 85,9375% eignarhluta lands Reykjahlíðar íóskiptri sameign. Sá fjöldi atkvæða sé langt umfram það sem áskilið sé í 13. greinsamþykkta félagsins, sem lúti sérstaklega að minnihlutavernd. Auk þess hafiengar athugasemdir komið fram á fundinum um að afgreiðsla tillögu um gjaldtökunahafi ekki fallið innan ramma samþykktanna. Eins og fyrr greinir höfðu stefnduekki afsalað til áfrýjanda rétti til þess að taka ákvarðanir um sameignina semteljast meiriháttar eða óvenjulegar. Ákvörðun um að hefja gjaldtöku afferðamönnum og mynda þannig tekjur af sameigninni, ekki aðeins til að standa straumaf kostnaði við gjaldtökuna heldur einnig til arðs fyrir eigendur í stað þessað landsvæðin stæðu öllum opin án endurgjalds, fól í sér breytingu á nýtingusameignarinnar sem var meiri háttar. Samkvæmt reglum um sérstaka sameign þurftitil hennar ótvírætt samþykki allra sameigenda og nægði því ekki það hlutfallatkvæða sem áður greinir. Ákvörðun um gjaldtökuna mátti samkvæmt framansögðu ekkitaka á vettvangi áfrýjanda og var hún þess vegna ógild frá upphafi. Eiga þvíekki við ákvæði um málshöfðunarfrest í 2. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Að öllu þessu gættu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að fallast ámeð stefndu að umrædd gjaldtaka áfrýjanda hafi verið ólögmæt. Þá er með vísantil forsendna héraðsdóms staðfest lögbann það sem lagt var við gjaldtökunni 21.júlí 2014. Áfrýjandi greiði stefndu hverju fyrir sig, sbr. 2. mgr. 132. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, semákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Landeigendur Reykjahlíðar ehf., greiðistefndu, Daða Lange Friðrikssyni, Finni Baldurssyni, Finni Sigfúsi Illugasyni, HéðniSverrissyni, Reynihlíð hf. og Sólveigu Illugadóttur, hverju fyrir sig samtals 1.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 2015. Málþetta, sem var dómtekið 12. mars sl., var höfðað 25. júlí 2014. Stefnendureru Finnur Sigfús Illugason, Bjargi, Mývatni, Sólveig Illugadóttir, Sólgörðum,Mývatni, Jón Illugason, Helluhrauni 15, Mývatni, Reynihlíð hf., Reynihlíð,Mývatni, Finnur Baldursson, Lynghrauni 5, Mývatni, Daði Lange Friðriksson,Skútahrauni 15, Mývatni og Héðinn Sverrisson, Geiteyjarströnd 1, Mývatni. Eftir að málið var höfðað lést stefnandi, Jón Illugason, og hefurdánarbú hans tekið við aðild að málinu í hans stað. Stefndier Landeigendur Reykjahlíðar ehf., Lágmúla 5, Reykjavík. Stefnendurkrefjast þess að staðfest verði lögbann sem sýslumaðurinn á Húsavík lagði 21.júlí 2014 við því að stefndi, starfsmenn hans eða aðrir aðilar eða persónur áhans vegum, innheimti gjald fyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúkií landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Stefnendur krefjast þess einnig aðdæmt verði að stefnda sé óheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að Hverum viðNámafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Þá krefjaststefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnenda og að synjað verði kröfu stefnenda umstaðfestingu lögbanns sem sýslumaðurinn á Húsavík lagði 21. júlí 2014 við þvíað stefndi, starfsmenn hans eða aðrir innheimti gjald fyrir aðgang að Hverumvið Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Þá krefststefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda óskipt. I JörðinReykjahlíð í Skútustaðahreppi samanstendur af lögbýlunum Bjargi, Reykjahlíð 1,Reykjahlíð 2, Reykjahlíð 3, Reykjahlíð 4, Reynihlíð og Víðihlíð. Stærstur hlutijarðarinnar er í óskiptri sameign eigenda lögbýlanna. Nánar tiltekið ereignarhaldi jarðarinnar Reykjahlíðar háttað með þeim hætti sem hér greinir:Bjarg – landnúmer 153542; eigendur:Jón Illugason (3,125%)Finnur Sigfús Illugason (6,25%)Sólveig Illugadóttir (3,125%)Reykjahlíð 1 – landnúmer 153588; eigandi:Guðrún María Valgeirsdóttir (25%)Reykjahlíð 2 – landnúmer 153591; eigendur:Finnur Baldursson (7,7778%)Sigurður Baldursson (7,7778%)Sigurður Jónas Þorbergsson (17,7778%)Reykjahlíð 3 – landnúmer 153594; eigendur:Bryndís Jónsdóttir (8,3333%)Kristín Ólafsdóttir (4,16665%)Arnar Ólafsson (4,16665%)Reykjahlíð 4 – landnúmer 153595; eigendur:Finnur Baldursson Sigurður Baldursson Reynihlíð – landnúmer 153596; eigendur:Reynihlíð hf. (6,25%)Víðihlíð – landnúmer 153612; eigendur:Héðinn Sverrisson (1,5625%)Daði Lange Friðriksson (1,5625%)Kristín Þ Sverrisdóttir (1,5625%)Gísli Sverrisson (1,5625%) Stefnendureru samkvæmt þessu eigendur að 29,6528% af landi Reykjahlíðar og samsvarandihlut hins óskipta sameignarlands. Á jörðinni eru svæðin Hverir við Námaskarð ogLeirhnjúkur, sem mál þetta lýtur að, og er óumdeilt að þessi svæði eru vinsælirviðkomustaðir ferðamanna. Hinn6. apríl 2002 stofnuðu allir þáverandi eigendur Reykjahlíðar félagiðLandeigendur Reykjahlíðar ehf., sem er stefndi í máli þessu. Eigendurjarðarinnar eru eigendur stefnda í hlutföllum sem eru þau sömu ogeignarhlutdeild þeirra í jörðinni. Samkvæmt fundargerð fundar landeigendaReykjahlíðar 6. apríl 2002 las fundarstjóri upp samþykktir stefnda sem vorusamþykktar samhljóða með atkvæðum allra fundarmanna. Samkvæmt samþykktumstefnda er tilgangur hans ,,nýting náttúruauðlinda í landi Reykjahlíðar,eignaumsýsla, kaup og rekstur fasteigna og lausafjár, lánastarfsemi og annarskyldur rekstur“. Sama skýring á tilgangi stefnda kemur fram í stofnsamningistefnda og tilkynningu til fyrirtækjaskrár um stofnun stefnda en,,Aðalstarfsemi“ er í tilkynningunni sögð vera ,,nýting náttúruauðlinda í landiReykjahlíðar“. Íviðauka við 25. hluthafafund stefnda, 25. janúar 2013, er í 5. tölulið komiðinn á að vinna hafi verið hafin við ,,gerð heildstæðrar nýtingaráætlunar fyrirland Reykjahlíðar“, þeirri vinnu verði haldið áfram á árinu 2013 ,,og þávonandi með niðurstöðu sem allir geta sætt sig við“. Í 12. tölulið viðaukansvar komið inn á að málefni ferðamanna ,,í okkar landi [sé] verkefni semlandeigendur þurfa að koma sér saman um …“ og tengist það vinnu í 5. tölulið. Ífundargerð 26. hluthafafundar 10. maí 2013 var rætt um ,,Náttúruverndargjald ílandi Reykjahlíðar 2013-2014“. Farið hafi verið yfir rekstrarmódel og skýringarmeð því, og samþykkt hafi verið að formaður kynnti málið út á við. Á næstahluthafafundi 28. september 2013 fór fram ,,kynning og umræða til ákvörðunar“um náttúruverndargjald frá 1. júní 2014. Fram kom að landeigendur væru sammálaum gjaldtöku en aðeins væri spurning um tímasetningu hennar. Næstihluthafafundur fór fram 31. janúar 2014. Þar var m.a. tekið fyrir málið,,Náttúruverndargjald í Reykjahlíð á árinu 2014, lokaútfærsla til ákvörðunar“.Eftirfarandi tillaga var lögð fram: ,,Fundurinn leggur til að tekin verði uppgjaldtaka […] inn á svæðin við Hveri austan Námafjalls, við Dettifoss aðvestanverðu og við Leirhnúk og að áætluð gjaldtaka hefjist eigi síðar en 1.júní 2014. Stjórn LR ehf. er falin framgangur málsins um leið og fjármögnunliggur fyrir.“ Tillagan var samþykkt með atkvæðum 85,9375% hluthafa, eða 87,3%þeirra eignarhluta sem mætt var fyrir á fundinn. Þeir sem greiddu atkvæði gegntillögunni voru stefnendurnir Jón Illugason, Finnur Sigfús Illugason og SólveigIllugadóttir. Sú breyting hefur orðið á eignarhaldi jarðarinnar og stefnda aðstefnandinn Reynihlíð hf. er orðinn eigandi að eignarhlut Péturs Gíslasonar. Ástjórnarfundi í stefnda 1. mars 2014 var ákveðið að hrinda fyrrnefndri tillöguí framkvæmd. Á stjórnarfundi í stefnda 19. sama mánaðar var farið yfir útgjöldog framkvæmdir vegna fyrirhugaðrar gjaldtöku. Næsti hluthafafundur var haldinn16. apríl 2014. Á fundinum var m.a. borin upp tillaga um að fyrirhugaðrigjaldtöku yrði frestað þar sem undirbúningi væri ábótavant og lagaóvissa tilstaðar. Tillagan var felld með 67,2222% atkvæða. Gjaldtakan var rædd áhluthafafundi 25. apríl 2014 og kom fram í fundargerð að ekki væri einhugur um framkvæmdina. Stefnendurkröfðust þess með bréfi, dags. 23. maí 2014, að stefndi léti af áformum umgjaldtökuna og framkvæmdir á jörðinni. Hinn 18. júní 2014 hóf stefndi aðinnheimta gjald fyrir aðgang að svæðunum við Hveri og Leirhnjúk. Stefnendurkröfðust þess 7. júlí 2014 að sýslumaðurinn á Húsavík legði lögbann við því aðstefndi, starfsmenn hans eða aðrir aðilar eða persónur á hans vegum, innheimtigjald fyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar.Sýslumaður varð við lögbannskröfu stefnenda 21. sama mánaðar eftir aðstefnendur höfðu lagt fram tryggingu að fjárhæð 40 milljónir króna. Fyrirdóminum gáfu skýrslu stefnendurnir Finnur Sigfús Illugason og Daði LangeFriðriksson, Guðrún María Valgeirsdóttir, fyrirsvarsmaður stefnda og vitninSigurður Jónas Þorbergsson, Gísli Sverrisson, Birkir Fanndal Haraldsson, GarðarFinnsson og Ólafur H. Jónsson. II Stefnendurbyggja kröfu sína um að dæmt verði að stefnda sé óheimilt að innheimta gjaldfyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar íSkútustaðahreppi, á því að gjaldtakan sé ólögmæt og brjóti gegn lögvörðum réttistefnenda. Stefnendurtelji að samþykki allra sameigenda þurfi til gjaldtökunnar. Ákvörðun stefnda um að taka upp innheimtu gjalds á óskiptrisameign í landi Reykjahlíðar feli í sér brot gegn stjórnarskrárvörðumeignarrétti þeirra yfir sameigninni. Slík ákvörðun sé svo meiri háttar ogóvenjuleg að samþykki allra sameigenda þurfi til. Sem eigendur að 29,6528% hinnar sérstöku sameignar njótistefnendur beins eignarréttar yfir sameignarlandinu. Þessi eignarréttindistefnenda séu varin af 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.Í beinum eignarrétti stefnenda felist meðal annars réttur til að sameigninverði ekki hagnýtt og/eða til að koma í veg fyrir að aðrir hagnýti sameignþeirra eða ráðstafi henni. Í óskiptri sameign felist að eigendur hennareigi eignina saman, þannig að eignin í heild sinni sé samtímis eign þeirraallra í sameiningu. Þá sé hver þeirra um sig meðeigandi að allri eigninni íheild sinni og enginn einn þeirra eigi út af fyrir sig nokkurn afmarkaðan hlutaaf henni. Eignarhlutföll hafi þó þýðingu að ýmsu leyti, svo sem viðákvarðanatöku um ráðstöfun og afnot hinnar sérstöku sameignar. Teljistafnot eða ráðstafanir bagalegar, verði ekki leiddar af tilgangi við stofnunsameignar eða séu ekki nauðsynlegar til að koma í veg fyrir skemmdir á hinnisérstöku sameign, þurfi samþykki meirihluta sameigenda eða þeirra allra. Í fyrsta lagi telji stefnendur að með engu móti verðilitið svo á að hagnýting stefnda af sameigninni teljist þeim bagalaus. Meðgjaldtökunni sé brotið gegn lögvörðum réttindum stefnenda til að hagnýta og/eðahagnýta ekki sameignarland sitt, sem sé ekki í samræmi við upphaflegan tilganghennar. Stefnendur hafi stundað ýmsa þjónustu við gesti og gangandi í landiReykjahlíðar og í Mývatnssveit áratugum saman, þar með talið gisti- ogveitingaþjónustu og sé hætt við að gjaldtaka stefnda hafi neikvæð áhrif á þástarfsemi til framtíðar með tilheyrandi tekjumissi. Innheimta gjalds inn ásvæðið og afnot vegna þess séu stefnendum bagaleg vegna þeirrar stefnu og venjusem tíðkast hafi á Íslandi um aðgang ferðamanna og almennings að náttúruperlumlandsins. Í öðru lagi sé augljóst að tilgangurinn með stofnunsameignarinnar hafi ekki verið að hefja innheimtu gjalds að henni eða tilteknumsvæðum innan hennar. Í þriðja lagi sé útilokað að litið verði svo á aðþessi ráðstöfun sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir skemmdir á sameigninni.Gjaldtaka stefnda sé ekki til þess fallin að koma í veg fyrir skemmdir eða tjóná hinni sérstöku sameign heldur sé um að ræða hagnýtingu sameignarinnar í þeimtilgangi að afla stefnda tekna. Stefndi sé með engu móti skyldugur til að verjaþeim fjármunum sem komi til vegna gjaldtökunnar í að varðveita umrædd svæði eðabyggja þau upp. Í þessu sambandi bendi stefnendur á að samkvæmt yfirlýsingumstefnda, t.a.m. á vefsvæði hans www.natturugjald.is, muni þessum tekjum einkumverða „varið til uppbyggingar á þjónustuhúsum með salernum, veitingaaðstöðuo.fl.“. Þetta gefi til kynna að tekjum af innheimtu gjaldsins verði fyrst ogfremst varið í að byggja upp aðrar tekjulindir fyrir stefnda og í hans þágu. Í öðrum tilvikum en að framan greini þurfi annaðhvort samþykki meirihluta sameigenda eða samþykki þeirra allra til nýtingar eðaráðstöfunar sameignar. Sú meginregla gildi að samþykki allra sameigenda þurfitil óvenjulegra ráðstafana og ráðstafana sem séu meiri háttar þótt venjulegargeti talist. Upptaka gjalds á hinni sérstöku sameign og sú uppbygging sem hennifylgi teljist meiri háttar og óvenjuleg ráðstöfun í skilningi óskráðra reglnaum sérstaka sameign. Það leiði til þess að samþykki allra sameigenda þurfitil. Stofnun stefnda sem einkahlutafélags ogákvörðunartaka annarra landeigenda innan vébanda stefnda hafi engin áhrif álögvarin réttindi stefnenda. Tilvist slíks félags skerði með engu mótistjórnarskrárvarinn rétt einstakra sameigenda, samkvæmt óskráðum reglum umóskipta sameign, til að vera á móti einstökum ráðstöfunum eða hagnýtingu sameignar. Tilgangur stefnda taki ekki til jafn umfangsmikillaríhlutunar um sameignarlandið eins og að ráðstafa aðgangi að því með gjaldtöku.Ákvæði 3. gr. samþykkta stefnda sé staðlað tilgangsákvæði, sem finna megi íflestum hlutafélögum, að frátöldum orðunum „nýting náttúruauðlinda“. Svonaalmennt orðað tilgangsákvæði verði ekki túlkað þannig að með því hafifélagsmenn afsalað sér ákvörðunarrétti til félagsins um málefni, sem útheimtisamþykki allra samkvæmt réttarreglum um sérstaka sameign. Tilgangsákvæðið verðiekki túlkað sem heimild til félagsins að takmarka aðgang að fasteign í eiguþriðja aðila án samþykkis hans, einkum fari takmörkunin jafnframt gegnalmannarétti samkvæmt náttúruverndarlögum. Við túlkun á tilgangi félagsins ogvaldheimildum félagsins í þessu sambandi verði að hafa í huga að gjaldtaka áferðamannasvæðum hafi ekki verið til umræðu meðal félagsmanna eða íþjóðfélaginu almennt þegar það hafi verið stofnað árið 2002 og slíkt því ekkitilætlun félagsmanna á sínum tíma. Stefnendur byggi einnig á því að stefnda skorti meðöllu eignarheimildir til að standa að aðgerðum eins og gjaldtöku. Stefndi séekki einn sameigenda hinnar óskiptu sameignar og hafi því hvorki sjálfstæðréttindi á svæðinu né geti tekið ákvarðanir um umferð eða gjaldtöku. Ákvörðunum að taka upp gjald á aðgang og umferð um landið sé aðeins á færi þeirra semfari með bein eignarréttindi yfir landinu. Engu breyti þótt hluti eigendasameignarlandsins sé jafnframt eigendur stefnda. Af framangreindu leiði aðgjaldtaka stefnda feli í sér óheimila hagnýtingu sameignar stefnenda og gangigegn lögvörðum rétti þeirra. Með innheimtu gjalds af ferðamönnum sé stefndi aðafla sér tekna af eign sem hann eigi engin réttindi yfir og engin skylda hvíliá til að ráðstafað verði til verndar svæðinu eða til eigenda þess. Hvorki stefnendur né aðrir eigendur hinnar sérstökusameignar hafi framselt afnota- eða ráðstöfunarrétt sinn að sameigninni tilstefnda. Samkvæmt þinglýsingarvottorði frá sýslumanninum á Húsavík, dags. 26.júní 2014, hafi slíkum eignarheimildum ekki verið þinglýst á fyrrnefnd lögbýli.Þá séu meiri háttar eða óvenjulegar ákvarðanir um hagnýtingu sérstakrarsameignar einungis á færi þeirra sem njóta beinna eignarréttinda yfir sameign.Þeir sem njóti óbeinna eignarréttinda, svo sem afnotaréttar, geti ekki tekiðslíkar ákvarðanir um hagnýtingu sameignar. Jafnvel þótt á framangreint verði ekki fallist ogeinhverjir sameigendur hafi gert eða muni gera slíka samninga við stefnda getiþeir ekki með slíkri ráðstöfun gengið inn á rétt annarra sameigenda tilsameignarlandsins, svo sem stefnenda. Slíkt framsal réttinda breyti því ekki aðsamþykki allra sameigenda hinnar óskiptu sameignar þyrfti til svo óvenjulegraog meiri háttar ráðstafana. Þá telja stefnendur að innheimta stefnda á gjaldifyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar séjafnframt ólögmæt þar sem hún feli í sér brot gegn lögum nr. 44/1999 umnáttúruvernd. Stefnendur hafi lögvarða hagsmuni af að fá dóm um bann við því aðslík ólögmæt aðgerð fari fram á landi þeirra. Í III. kafla laganna sé fjallað um svokallaðanalmannarétt, sem hafi verið skilgreindur sem réttur sá sem almenningi séáskilinn til frjálsra afnota af landi og landsgæðum, til umferðar um land ogvötn o.fl., samkvæmt ákvæðum í náttúruverndarlögum og víðar. Í þeim rétti sem almenningi séveittur til að ferðast um eignarlönd til að njóta útiveru og náttúrunnar felisttakmörkun eða skerðing á eignarréttindum þeirra sem eiga viðkomandi land.Almennt myndi þessi skerðing falla undir það sem kallað er almennar takmarkanireignarréttar. Verði eigendur slíkra landssvæða því jafnan að þola slíkatakmörkun bótalaust. Takmörkun eignarréttar á grundvelli almannaréttarsamkvæmt náttúruverndarlögum fari eftir því um hvers konar landssvæði sé aðræða. Samkvæmt lögunum sé almannarétturinn breytilegur eftir því hvort um er aðræða ræktað eignarland, óræktað land eða afgirt óræktað eignarland í byggð. Förum ræktað eignarland sé háð samþykki eiganda þess eða rétthafa samkvæmt 2. mgr.14. gr. náttúruverndarlaga. Almenningur þurfi því að afla samþykkis slíks aðilatil að fara um og dvelja í ræktuðu landi. Sama gildi um skógræktarsvæði í byggðsem ekki séu í eigu eða umsjá ríkis eða sveitarfélaga. Ræktað land sé skilgreint í 9.tölulið 1. mgr. 3. gr. laganna. Ágreiningslaust sé að landssvæðið sem stefndi hafi ætlað að taka gjaldfyrir aðgang að teljist ekki ræktað eignarland. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 14.gr. náttúruverndarlaga þurfi ekki samþykki landeiganda eða rétthafa til að faraum óræktað land og dveljast þar. Hugtakið óræktað land hafi verið skilgreintmeð neikvæðum hætti, þ.e. land sem ekki teljist ræktað. Landeigandi geti þvíekki bannað eða takmarkað för almennings um slík landssvæði í sinni eigu.Gjaldtaka myndi falla undir að vera slík takmörkun á för almennings, samahversu lág fjárhæðin væri. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 14. gr.náttúruverndarlaga sé eigendum eða rétthöfum heimilt að takmarka eða bannaumferð manna um afgirt óræktað eignarland í byggð. Landeiganda sé því aðeinsheimilt að takmarka rétt almennings til frjálsrar farar um óræktaðeignarlandssvæði með merkingum um að svæðið sé afgirt og í byggð. Með hliðsjón af landfræðilegrilegu og fjarlægð frá byggð manna sé augljóst að hvorki Hverir né Leirhnjúkurteljist vera í byggð. Svæðin liggi ofar afréttarlínu austur afréttarReykjahlíðar og hafi stefndu ekki hnekkt því að svæðin séu ekki í byggð. Ennsíður sé því skilyrði ákvæðisins fullnægt, að landið sé afgirt. Í íslenskriorðabók sé orðið „afgirt“ skilgreint sem að „gera girðingu um“ eitthvað. Íumræddum tilvikum sé það ekki svo og auðvelt að ganga til hliðar viðkaðlagirðingarnar, sem séu þannig meira táknrænar en að þær þjóni tilgangieiginlegra girðinga. Af þessu leiði að gjaldtaka stefnda ogaðgangshindranir að landinu séu honum óheimilar samkvæmt náttúruverndarlögum ogmögulega refsiverðar samkvæmt 76. gr. laganna. Þar að auki sé ljóst að flestirsem verði fyrir innheimtu stefnda á aðgangsgjaldi séu erlendir ferðamenn, semekki þekki rétt sinn. Þannig sé gestum mismunað eftir þjóðerni. Hyggist stefndi afgirða landið í þeimtilgangi að uppfylla framangreint skilyrði 2. málsliðar 1. mgr. 14. gr.náttúruverndarlaga sé skýrlega kveðið á um það í 10. gr. girðingarlaga nr.135/2001 að sé land í óskiptri sameign geti einn eða fleiri landeigendur þvíaðeins girt á því landi að allir sameigendur séu samþykkir girðingunni. Fyrirliggi að stefnendur séu með öllu mótfallnir slíkum framkvæmdum. Þá myndu slíkarathafnir engu breyta um að svæðin séu ekki í byggð. Sú staðreynd að samþykkiallra sameigenda þurfi til að girða land af styðji enn frekar að gjaldtakan sémeiri háttar ákvörðun sem allir sameigendur þurfi að sammælast um, enda verðiekki takmörkuð umferð að óræktuðu landi sem ekki sé afgirt. Stefnendur byggi kröfu sína um staðfestingu lögbannsá því að öllum lagaskilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 fyrir álagningulögbanns hafi verið fullnægt og því hafi sýslumaðurinn á Húsavík réttilega lagtlögbann við athöfnum stefnda. Hvaðvarði fyrsta skilyrðið um yfirvofandi eða byrjaða athöfn leiki ekki vafi á umþað að stefndi og starfsmenn hans hafi þegar hafið þá athöfn sem lögbanns hafiverið beiðst við. Óumdeilt sé að stefndi hafi 18. júní 2014 hafið að innheimtagjald af þeim sem vilji skoða og ganga um svæðin við Hveri og Leirhnjúk. Ágreiningslaustsé að stefndi hafi komið á ákveðnu ástandi sem unnt hafi verið að stöðva meðlögbanni að uppfylltum öðrum skilyrðum 1. mgr. 24. gr. Einsog greini að framan sé gjaldtaka við Hveri og Leirhnjúk ólögmæt og brjóti gegnlögvörðum rétti stefnenda. Hafi sýslumanninum á Húsavík því verið rétt aðleggja lögbann við athöfnum stefnda til að tryggja að ekki yrði brotið gegnrétti stefnenda. Varðandiþriðja skilyrðið byggi stefnendur á því að útilokað hafi verið að þeir hefðugetað tryggt hagsmuni sína með öðrum hætti og að réttindi þeirra hefðu fariðforgörðum eða orðið fyrir teljandi spjöllum, ef ekki hefði verið fallist álögbannsbeiðni þeirra. Skilyrði 1. mgr. 24. gr. séu því uppfyllt hvað þettavarði. Meðlögbanninu hafi stefnendur verið að verjast skerðingu á stjórnarskrárvörðumeignarrétti sínum og koma þannig í veg fyrir óheimil afnot og ráðstafanirannarra sameigenda á eign þeirra. Fyrir hafi legið að innheimta gjaldsins væritil þess fallin að skaða framtíðarafnot og hagsmuni stefnenda af svæðinu oghafi, þegar lögbannsbeiðnin hafi verið lögð fram, verið byrjuð að skaða ímyndog orðspor svæðisins og landeigenda þess varanlega eða um langa framtíð. Þannighafi ferðamenn verið farnir að hverfa frá svæðinu, öllum eigendum þess tiltjóns. Einnig hafi ferðamenn verið farnir að fara inn á svæðið á nýjum stöðumtil þess að komast hjá gjaldtöku og hafi byrjað að myndast nýir troðningar ogslóðir til tjóns fyrir allt svæðið. Súvernd sem reglur skaðabótaréttar veiti hafi ekki verið til þess fallin að tryggjahagsmuni stefnenda nægilega enda verði að telja verulegum annmörkum háð, aðöllum líkindum ómögulegt, fyrir stefnendur að sýna fram á að skilyrðumskaðabótaskyldu stefnda sé fullnægt. Enn fremur verði ekki séð að réttarreglurrefsiréttarins verndi lögvarða hagsmuni stefnenda, enda hefði hin ólögmætaháttsemi getað haldið áfram um langa hríð með tilheyrandi skerðingu á hagsmunumstefnenda ef þeim hefði borið að reiða sig á þær reglur í stað lögbanns. Hagsmunirstefnda af því að innheimta gjald af ferðamönnum inn á umrædd svæði séu ekkiverulegir, enda innheimta slíks gjalds á svæðinu og almennt hér á landi nýmæli.Þá séu hagsmunir stefnda eingöngu fjárhagslegir og þá sé unnt að tryggja aðfullu með tryggingu, komi í ljós að stefnendur hafi ekki haft lögmætarforsendur fyrir gerðinni. Því séu hagsmunir stefnenda af að verjast skerðingu ástjórnarskrárvörðum eignarrétti sínum stórfellt meiri en fjárhagslegirhagsmunir stefnda af því að taka gjald af gestum svæðisins. Jafnframt hafilegið fyrir að stjórnvöld hyggist bregðast á heildstæðan hátt við ágangiferðamanna á viðkvæm landsvæði. Þess megi geta þess að Framkvæmdasjóðurferðmannastaða hafi nýlega veitt 10.000.000 króna til uppbyggingar við Hveri ígegnum Skútustaðahrepp. Þáhafi lögbannið verið nauðsynlegt til að koma í veg fyrir ófremdarástand sembyrjað hafi verið að skapast á svæðinu. Ljóst hafi verið að gjaldtakan hafiekki haft þau áhrif að stýra og bæta aðgang ferðamanna að svæðinu, heldur hafileitt til þess að ferðamenn hafi farið að leita nýrra leiða fjarrigjaldtökuhliðum til að skoða svæðin. Nýir troðningar og slóðir hafi þegarbyrjað að myndast þar sem ekki hafi verið ætlast til umferðar ferðamanna ogþannig valdið tjóni á landinu og slysahættu fyrir ferðamenn. Stefnendurbyggi kröfu um staðfestingu lögbanns á 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl. Að öðruleyti styðjist höfðun staðfestingarmáls þessa við ákvæði 36. gr. laga nr.31/1990. Varðandi kröfu um að stefnda verði bannað að innheimta gjald fyriraðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar íSkútustaðahreppi vísi stefnendur til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslandsnr. 33/1944, meginreglna eignarréttar um sérstaka sameign, 12. og 14. gr. laganr. 44/1999 um náttúruvernd og 10. gr. girðingarlaga nr. 135/2001. Krafaum málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaog um varnarþing sé vísað til 1. mgr. 33. gr. sömu laga. III Stefndibyggir á því, hvað varðar kröfu stefnenda um að dæmt verði að stefnda séóheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúkií landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, að hann eigi einn rétt til ákvörðunarum tekjuöflun af þeim hlutum jarðarinnar sem landeigendur eigi í óskiptrisameign, þar á meðal umræddrar gjaldtöku af gestum sem heimsækja Hverasvæðiðvið Námafjall og Leirhnjúk. Sáréttur stefnda byggi á framsali þess réttar allra eigenda jarðarinnar tilstefnda við og með stofnun félagsins. Réttur til umræddrar gjaldtöku hafi veriðhluti þess að bera ábyrgð á, annast um, vernda og reka hlunnindi jarðarinnar,sem séu í óskiptri sameign eigenda hennar í þágu allra landeigenda, sem þá hafiverið framseldur til stefnda. Allir landeigendur hafi þá samþykkt að stefndiskyldi bera ábyrgð á fjárreiðum öllum þar að lútandi, gera fjárhags-, rekstrar-og framkvæmdaáætlanir fyrir þann rekstur árlega, samhliða gerð ársreikningsfélagsins sem leggja skyldi fyrir aðalfund félagsins. Arður af þessum rekstrifélagsins gengi til hluthafa félagsins í hlutfalli við eignarhlut þeirra ífélaginu. Sérstaklega hafi verið áréttað og formlega samþykkt á hluthafafundi6. apríl 2002 að allar sameiginlegar tekjur af jörðinni skyldu renna tilstefnda sem greiddi þær síðan til landeigenda að frádregnum kostnaði. Allireigendur jarðarinnar hafi samþykkt þessa skipan mála við og með stofnunfélagsins, þ. á m. eigendur þeirra jarðarhluta sem stefnendur eigi í dag. Áþessu hafi engin breyting orðið síðan, en til slíks þyrfti að breyta samþykktumstefnda eða leggja félagið niður. Viðstofnun stefnda hafi verið sett ákvæði í 2. mgr. 13. gr. samþykkta félagsins,þess efnis að á hluthafafundum þyrfti atkvæði tveggja þriðju hluta allshlutafjár til samþykktar mála. Það fæli annars vegar í sér ákveðnaminnihlutavernd og hins vegar myndi það tryggja að mál sem nytu stuðnings hinsaukna meirihluta yrðu ekki stöðvuð af aðilum sem nytu aðeins eins þriðja hlutaatkvæða félagsmanna eða minna. Allir eigendur jarðarinnar hafi samþykkt aðengin breyting yrði gerð á ákvæðum um rétt félagsins, samkvæmt samþykktumtilgangi þess, án samþykkis allra hluthafa þess, sbr. c-lið 2. mgr. 13. gr.samþykktanna. Þá hafi allir landeigendur samþykkt að ef einhver eða einhverjirfélagsmanna vildu breyta þessari skipan mála eða slíta félaginu, og þar meðsamstarfi þessu alfarið, þyrfti til þess aukinn meirihluta félagsmanna, sbr.23. gr. samþykktanna. Engar breytingar hafi verið gerðar um þetta efni ásamþykktum frá stofnun stefnda. Allurréttur til alls rekstrar, umsjónar og verndunar allra hlunninda í óskiptrisameign eigenda jarðarinnar, þ. á m. hlunninda jarðarinnar við Námafjall ogLeirhnjúk, sé í höndum stefnda, en að engu leyti í höndum stefnenda málsinspersónulega nema sem hluthafa í stefnda. Eignarhald stefnenda á hlutumjarðarinnar í óskiptri sameign með öðrum landeigendum breyti þeirri réttarstöðuá engan hátt. Grandsemi allra jarðeigenda, þar á meðal stefnenda, sem séujafnframt allir hluthafar í stefnda, um þessa skipan mála blasi við. Kynningþeirrar stöðu komi fram í opinberum tilkynningum um stofnun stefnda og þarfnistekki sérstakrar þinglýsingar. Á þessu öllu hafi engin breyting orðið frástofnun stefnda til þessa dags. Allirstefnendur, eða þeir sem þeir leiði rétt sinn frá, hafi gert sérstakalandleigusamninga við stefnda um framkvæmd stefnda á nýtingu og leigu allraþeirra hlunninda jarðarinnar sem þeir eigi í óskiptri sameign og skiptingu oggreiðslu tekna af þeim til landeigenda, þ. á m. þeim sem um er fjallað í máliþessu. Þessir samningar sýni óumdeilanlega framsal rekstrar hlunnindanna tilstefnda. Samningarnir séu allir gerðir 31. desember 2011 og séu ótímabundnir ogenn í fullu gildi. Enda þótt samningarnir hafi eingöngu verið gerðir afhluthöfum stefnda að teknu tilliti til ábendinga skattayfirvalda um skattskyldutekna af hlunnindum jarðarinnar til stefnda og landeigenda, staðfesti þeir aðfullyrðing stefnenda, um að þeir hafi ekki framselt afnota- eða ráðstöfunarréttsinn að sameigninni til stefnda, sé röng. Þessara samninga sé hvorki getið ístefnu né lögbannsbeiðni. Alltfrá stofnun stefnda hafi hann annast allan rekstur, tekjuöflun og greiðslukostnaðar af þeim hlunnindum Reykjahlíðar sem eigendur eigi í óskiptri sameign,þ. á m. af þeim eignum sem um sé fjallað í þessu máli. Hreinar tekjur af þeimrekstri hafi ætíð verið greiddar til allra landeigenda persónulega, þar á meðalstefnenda. Þetta staðfesti að stefnendur fari með rangt mál þegar þeir fullyrðiað þeir hafi ekki ,,framselt afnota- eða ráðstöfunarrétt sinn að sameigninnitil stefnda“. Ákvörðunum umrædda gjaldtöku hafi verið tekin á hluthafafundi 31. janúar 2014 sem boðaðhafi verið til með þeirri dagskrá að taka skyldi endanlega ákvörðun umgjaldtökuna. Tillaga um gjaldtökuna hafi verið samþykkt á fundinum með atkvæðum85,9% alls hlutafjár í stefnda. Allir stefnendur hafi tekið þátt í þeirriatkvæðagreiðslu. Fjórir af sjö stefnendum hafi samþykkt tillöguna. Allirstefnendur hafi tekið þátt í ákvarðanatöku málsins á fundinum án athugasemdaeða fyrirvara um lögmæti þess að sú ákvörðun væri endanlega tekin með þeimhætti á þeim vettvangi. Meðal annars með því hafi stefnendur staðfest lögsögustefnda varðandi umrætt málefni. Stefnendur hafi enn fremur viðurkennt ogstaðfest lögsögu stefnda með því að höfða mál þetta eingöngu gegn stefnda enekki öllum sameigendum þeirra. Enginnstefnenda hafi höfðað mál á grundvelli 1. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög innan þriggja mánaða frá því að stefndi hafi tekið umræddaákvörðun 31. janúar 2014. Ákvörðun stefnda sé því gild samkvæmt ákvæðum 2. mgr.sömu greinar. Mál þetta sé ekki höfðað til ógildingar ákvörðunar stefnda ágrundvelli a-liðar 3. mgr. 71. greinar laganna þótt ein af málsástæðumstefnenda sé sú að gjaldtaka sé almennt ólögleg, jafnvel með samþykki allrahluthafa. Það lagaákvæði komi því ekki til álita í þessu máli og ákvörðuninhaldi gildi sínu. Fyrirliggi skráðar samtímaheimildir um framsal ákvarðanatöku um hlunnindijarðarinnar í óskiptri sameign og gjaldtöku af þeim til stefnda við stofnunfélagsins. Í fundargerðum stefnda séu nákvæmlega þessi og hliðstæð málefni tekintil endanlegrar afgreiðslu á félagsfundum, þ. á m. af stefnendum sjálfum.Ákvarðanataka um að leggja í kostnað við að vernda þau svæði sem um sé rætt íþessu máli hafi verið fjarri því að teljast til meiri háttar eða óvenjulegraákvarðana. Umfjöllun og ákvarðanataka þar um hafi verið árleg verkefni stjórnarog hluthafafunda stefnda allt frá stofnun félagsins, mismunandi mikið eftiraðstæðum hverju sinni. Í gjaldskrá stefnda frá 1. janúar 2014 sé sérstaktákvæði um gjaldtöku af gestum sem komi til að kvikmynda náttúruundurjarðarinnar. Þetta sýni að hluta til fjölbreytileika verkefna stefnda varðandirekstur hlunninda jarðarinnar auk þess að sýna hliðstætt tilvik við álitaefniþessa máls, gjaldtöku fyrir heimsókn gesta á ákveðna staði. Þaðsé bæði æskilegt og fullkomlega lögmætt að eigendur jarðarinnar njóti arðs afhlunnindum hennar. Ljóst sé að umrætt gjald muni einkum ganga til greiðslukostnaðar við viðhald svæðanna og verndun ásamt uppbyggingu mannvirkja ásvæðunum til móttöku hins ört vaxandi fjölda gesta á svæðin. Rætthafi verið á fundum í stefnda að nauðsynlegt væri að grípa strax til frekariaðgerða til að framkvæma þær umbætur og lagfæringar sem nauðsynlegar væru tilað svæðið gæti tekið á móti öllum þeim fjölda ferðamanna sem þangað kæmu.Þannig hafi þurft að loka svæðinu við Leirhnjúk 16. júní 2013. Þær aðgerðir semhafi talist óumflýjanlegar á árinu 2014 hafi verið verðsettar og þær kostnaðar-og framkvæmdaáætlanir hafi verið kynntar öllum hluthöfum stefnda áhluthafafundum athugasemdalaust, þ. á m. öllum stefnendum, að frátalinniathugasemd eins stefnenda á fundinum 31. janúar 2014. Á þeim fundi hafi allarkostnaðar- og framkvæmdaáætlanir stjórnar verið samþykktar efnislega og stjórnfalið að vinna að framgangi þeirra. Verndaraðgerðirnáttúrugæða sem stefndi eigi að annast og varðveita séu ekki aðeins heimilar.Lagaskylda hvíli á stefnda til þess að sinna því verkefni þar sem við eigi, semog að afla fjár til þeirra framkvæmda á sérhvern lögmætan hátt, sbr. t.d. 12.grein laga nr. 44/1999 um náttúruvernd. Gjaldtaka af ferðamönnum sem vilji komaá svæðin til greiðslu þess kostnaðar sem af hljótist sé fullkomlega heimil ogeðlileg hér á landi. Fordæmi séu fyrir slíkri gjaldtöku hér á landi með söluaðgangs að Silfru á Þingvöllum, Vatnshelli á Snæfellsnesi, sögualdarbænum Stöngí Þjórsárdal, Þríhnjúkagíg, Kerinu í Grímsnesi og Hellisheiðarvirkjun, auk þesssem íslenska ríkið áformi að taka upp sérstakan „náttúrupassa“ þar sem stefntsé að sölu aðgangs að ýmsum náttúruperlum landsins til söfnunar í sjóð, úrhverjum fé verði úthlutað. Auk þess sé gjaldtaka á umrædd svæði stunduð affjölda aðila, ferðskrifstofum, rútubílafyrirtækjum og fleirum. Einnig megi vísatil ákvæða í 22. og 32. gr. laga nr. 44/1999 um gjaldtökuheimildir á vissumstöðum til samanburðar og ákvæða 13. gr. sömu laga um takmarkanir áalmannarétti. Skýrtkomi fram í ákvæðum III. kafla náttúruverndarlaga nr. 60/2013 um almannarétt,útivist og umgengi að virða beri landið og náttúru þess í hvívetna og hennimegi ekki spilla. Jafnframt sé brýnt fyrir ferðamönnum að fara að lögum í þvísambandi og þeim gert skylt að virða rétt landeigenda og aðgerðir þeirra álandi sínu. Í þessu máli sé ekki amast við rétti ferðamanna til neyslu berja,sveppa og/eða fjallagrasa á vettvangi. Tilvitnun stefnenda í ákvæði 10. gr.girðingarlaga nr. 135/2001 eigi ekki við um álitaefni þessa máls. Allaraðgerðir stefnda í þessu máli felist í aðgerðum við að bregðast við miklumfjölda gesta á umrædd svæði, verndun svæðanna og aðgerðum til þess að forða svæðunumfrá skemmdum, sem og að tryggja öryggi gesta á svæðunum, jafnt utan sem innansérstaklega girtra svæða. Þaðsé fullkomlega óraunverulegt að bera saman rétt einstaklinga til þess aðferðast um ósnortin heiðarlönd við atvik þessa máls þar sem tugir ef ekkihundruð þúsunda manna komi saman á þeim svæðum sem um sé fjallað í málinu ástuttum tíma í skipulögðum ferðum ferðaþjónustuaðila. Sá mikli fjöldiferðamanna sem heimsæki tilgreind svæði á þessum stutta árlega ferðatíma séslíkur að hann eyðileggi svæðin á stuttum tíma verði ekkert að gert, auk þesssem svæðin séu í dag hættuleg þessum mikla ferðamannafjölda sem heimsæki þau ánfullnægjandi móttökuskilyrða, eftirlits og leiðbeininga. Verðiþrátt fyrir framangreint talið að til skoðunar komi meginreglur eignarréttar umákvarðanatöku sameigenda lands í óskiptri sameign byggi stefndi á því aðallegaað af þeim reglum, og eðli þeirra ráðstafana sem undir séu í þessu máli, leiðiað hver og einn sameigenda hefði mátt ráðast í umrædda gjaldtöku, án samþykkisannarra sameigenda. Það leiði af þeirri staðreynd að gjaldtakan sé nauðsynlegtil að koma í veg fyrir skemmdir á sameigninni og leiði þessi réttur afmeginreglum eignarréttar. Verði ekki fallist á það verði í allra mesta lagi aðlíta svo á að meirihluti sameigenda, eða í versta falli 2/3 þeirra, hafi getaðtekið umrædda ákvörðun. Fyrir liggi að 85,9% sameigenda hafi staðið aðákvörðuninni. Undir engum kringumstæðum sé unnt að líta svo á að samþykki allrasameigenda hafi þurft til ákvarðanatökunnar enda geti hún aldrei talist hafaverið svo óvenjuleg og meiri háttar að til slíks hefði þurft að koma. Óumdeiltmarkmið umræddrar gjaldtöku sé greiðsla kostnaðar við verndun svæðanna ogmannvirkjagerð til móttöku og öryggis þeirra fjölmörgu gesta sem þau heimsæki.Stefnendur telji sig eiga rétt til þess að ákveða, hver um sig og/eða allirsameiginlega, hvenær sem er, hvort eða hvernig sameigendur þeirra vilji verndasvæðin eða framkvæma eitthvað á þeim, jafnvel þó um sé að ræða framkvæmdir semnjóti samþykkis 85,9% eigenda. Uppgefin ástæða þessarar afstöðu er það álitstefnenda að umrædd gjaldtaka kunni að hafa neikvæð áhrif á persónulegaferðaþjónustustarfsemi þeirra. Horft sé fram hjá því að gjaldtakan hafi veriðsamþykkt til að kosta mannvirkjagerð til að vernda svæðið og öryggi gesta.Óumdeilt sé að svæðin þarfnast verndaraðgerða. Komi ekki til þeirra hættisvæðin að verða eftirsóknarverð og gestum fari verulega fækkandi, ef gestakomurfalli ekki alveg niður. Umræddgjaldtaka gangi ekki gegn meintum rétti stefnenda til landsvæðanna á grundvelliákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Réttur stefnenda til gjaldtökuaf ferðamönnum á svæðin, ýmist í formi sölu gistiþjónustu og/eða gjaldtökufyrir sölu á skipulögðum ferðum á svæðin, girði ekki fyrir eða hafi áhrif árétt annarra eigenda svæðanna fyrir gjaldtöku á þau með þeim hætti og í þeimtilgangi sem gert hafi verið með samþykkt hluthafafundar stefnda 31. janúar2014. Hvaðvarði kröfu stefnenda um staðfestingu lögbanns uppfylli hvorki efnilögbannsbeiðni né gagna sem beiðendur hafi aflað og lagt fram undir rekstrimálsins skilyrði laganna til þess að fallist yrði á lögbannsbeiðni. Úrskurðursýslumannsins á Húsavík um álagningu lögbanns sé efnislega rangur og ekkert semfram komi í máli þessu uppfylli skilyrði 1. mgr. 24. greinar laga nr. 31/1990um kyrrsetningu, lögbann o.fl. um álagningu lögbanns. Sönnunarbyrðisamkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990 hvíli á stefnendum. Stefnendur hafi ekkihöfðað mál til staðfestingar á þessum meinta rétti sínum né hafi stefndiviðurkennt þann rétt. Sýslumaðurinn á Húsavík hafi tekið afstöðu til þessaskilyrðis 1. mgr. 24. gr. og tekið allar málástæður stefnenda gildar ánefnislegrar athugunar á andmælum stefnda og án efnislegrar umfjöllunar um þaugögn sem stefnendur hafi lagt fram með gerðarbeiðninni. Stefnendur hafi engagrein gert fyrir því hvaða meint réttindi kynnu að fara forgörðum, hvaðaréttindi kynnu að verða fyrir spjöllum eða hvaða fjárhagslegir hagsmunir væruþar í húfi. Þábyggi stefndi á því að ákvæði 1. töluliðar 3. mgr. 24. gr. laganna standilögbanni í vegi. Til þessa atriðis taki sýslumaður ekki rökstudda afstöðu.Verði talið að athæfi stefnda hafi verið ólögmætt og valdið stefnendum tjóni séhægur vandi að reikna út það tjón þeirra. Stefnendur hafi á engan hátt rökstuttað ekki sé hægt að reikna út tjón þeirra. Um þetta atriði beri stefnendursönnunarbyrði. Þegar af þessari ástæðu verði að sýkna stefnda af þeirri kröfustefnenda að staðfesta lögbannið. Ákvæði2. töluliðar 3. mgr. 24. gr. standi lögbanni einnig í vegi. Stefndi hafi sannaðfjárhagslegt tjón sitt af lögbanni á gjaldtöku hans. Það tjón nemi 250milljónum króna á tveggja ára tímabili samkvæmt þeim áætlunum. Kostnaðar- ogtekjuáætlun hafi verið samþykkt á hluthafafundi stefnda 31. janúar 2014 og ættiþví að vera óumdeild. Stefnendur hafi ekki lagt fram tölur um fjárhæð hagsmunaþeirra. Sýslumaður hafi áætlað sjálfur hverjir hagsmunir stefnenda í þessumsamanburði væru og sagt að hagsmunir stefnda væru ekki stórfelldir í samanburðivið hagsmuni stefnenda. Þessu hafni stefndi og telji hagsmuni sína stórfelldaog að stórfelldur munur sé á þeim hagsmunum og hagsmunum stefnenda. Sýslumaðurhafi fallist á þá útlistun stefnenda að unnt sé fyrir stefnda að takmarka tjónsitt með því væntanlega að slá verndaraðgerðum á frest og sýslumaður lækki meðþeim rökum tryggingakröfu stefnda í 40 milljónir króna. Sýslumaður hafi ekkitekið mark á málatilbúnaði stefnda um að frestun samþykktra verndaraðgerða gætifalið í sér algjöra eyðileggingu svæðanna. Stefndivísi til 24., 36. og 1. mgr. 41. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbanno.fl. Stefndi byggi á almennum meginreglum samningaréttar um sameign ogsérstaka sameign, meginreglum um framsal afnota- og nýtingarréttinda óskiptrarsameignar í fasteign, meginreglum félagaréttar, ákvæðum laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög, ákvæðum X. kafla þeirra laga um hluthafafundi, einkum 55., 67.og 71. gr. auk ákvæða XIII. kafla um félagsslit, ákvæðum III. kafla laga nr.44/1999 um náttúruvernd, ákvæðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þ. á m.ákvæðum VI. kafla um almennar reglur um sönnun. Krafa um málskostnað byggist á129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Stefnendurbyggja kröfu sína um að dæmt verði að stefnda sé óheimilt að innheimta gjaldfyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar íSkútustaðahreppi, fyrst og fremst á því að samþykki allra sameigenda aðjörðinni þurfi til gjaldtökunnar, en það leiði af reglum um óskipta sameign. Landsvæðiþað sem er til umfjöllunar í málinu, jörðin Reykjahlíð í Skútustaðahreppisamanstendur af sjö lögbýlum og er stærstur hluti jarðarinnar í sérstakrisameign eigenda lögbýlanna. Stefnendur eiga samtals 29,6528% af landiReykjahlíðar. Eigendurallra framangreindra lögbýla stofnuðu með sér félag, stefnda, 6. apríl 2002, ogskyldi tilgangur þess vera „nýting náttúruauðlinda í landi Reykjahlíðar,eignaumsýsla, kaup og rekstur fasteigna og lausafjár, lánastarfsemi og annarskyldur rekstur“. Umsérstaka sameign gildir það að aðilum er heimilt að semja um það hvernig takaskuli ákvarðanir, en þegar því og lögum sleppir gilda almennar reglureignarréttar. Samkvæmt þeim gildir sú almenna regla um sérstaka sameign aðsamþykki allra sameigenda þarf til óvenjulegra og meiri háttar ráðstafana. Stefnditelur að hann eigi einn rétt til ákvörðunar um tekjuöflun af þeim hlutajarðarinnar sem landeigendur eiga í óskiptri sameign. Hann hafi tekið ákvörðunmeð lögmætum hætti sem sé bindandi fyrir stefnendur. Stefndi byggir á því aðhann hafi fengið framselt vald frá landeigendum til ákvarðanatökunnar og þvíhafi honum verið rétt að taka ákvörðun í samræmi við samþykktir sínar.Stefnendur telja hins vegar að stefnda skorti eignarheimildir og hann geti þvíekki tekið ákvörðun um gjaldtöku á svæðunum, en slíkt sé aðeins á færi þeirrasem fari með bein eignarréttindi yfir landinu. Stefndier félag sem stofnað er af öllum eigendum landsins Reykjahlíðar. Af stofngögnumþess, samþykktum, fundargerðum og framburði fyrir dóminum verður ráðið aðfélaginu hafi verið ætlað það hlutverk að koma fram fyrir hönd landeigenda ogfara með ýmsa umsýslu fyrir þeirra hönd. Samkvæmt 9. gr. jarðalaga nr. 81/2004er eigendum jarða og annars lands sem lögin gilda um, ef þeir eru fleiri enþrír fjárráða einstaklingar eða lögaðili, skylt að tilnefnda fyrirsvarsmann semhafi umboð til þess að koma fram fyrir höndannarra eigenda jarðarinnar við úrlausn mála sem lúta að réttindum og skyldumeigenda, taka ákvarðanir um daglegan rekstur og hagsmunagæslu vegnasameignarinnar, minni háttar viðhald og viðgerðir, svo og bráðnauðsynlegar ogbrýnar ráðstafanir sem ekki þola bið. Í athugasemdum með frumvarpi þvíer varð að framangreindum lögum segir meðal annars um framangreint ákvæði að gert sé ráð fyrir því að þessi félög verði með svipuðuformi og húsfélög, en félagsmenn geti valið um félagsform. Meðalgagna málsins eru landleigusamningar milli stefnenda, annarra en Reynihlíðarhf., sem leigusala, við stefnda, sem leigutaka. Einnig er lagður framlandleigusamningur milli Péturs Gíslasonar sem leigusala og stefnda semleigutaka. Samningarnir eru allir dagsettir 31. desember 2011 og eru samhljóða.Þar kemur fram í 1. gr. að leigusali leigi leigutaka eignarhlut sinn í umræddrijörð, ásamt öllum gögnum og gæðum. Framleiga eða hvers konar önnur eðlileg nýtingsé heimil innan leigutímans, enda liggi fyrir samþykki leigusala. Í 2. gr.segir m.a. að komi til ,,framleigu leigutaka á afnotarétti eða hagnýtingar ánáttúrurauðlindum“ vegna viðskipta leigutaka við þriðja aðila skuli greiðalandeigendum til viðbótar við leigufjárhæð tiltekið hlutfall af tekjum nýrrasamninga að frádregnum kostnaði vegna viðkomandi samninga. Samningarnir erusamkvæmt 3. gr. ótímabundnir en með gagnkvæmum 12 mánaða skriflegumuppsagnarfresti, nema aðilar semji um annað. Upphaf leigutíma er 1. júní 2011.Samkvæmt samningum þessum er því þörf samþykkis landeigenda fyrir framleigu eðahvers konar annarri nýtingu landsins. Afframangreindu verður ekki ráðið að stefndi sé handhafi eignarréttinda aðumræddum landsvæðum, heldur tilheyra eignirnar félagsmönnum hans í samræmi viðhlutdeild þeirra í félaginu. Ágreiningurer með aðilum um efni samþykkta stefnda. Tvö eintök af samþykktum stefnda íljósriti eru meðal gagna málsins og lagði stefnandi bæði eintökin fram viðþingfestingu málsins. Í öðru eintakinu kemur fram að samþykktirnar séu þannigsamþykktar ,,á stofnfundi félagsins í Reykjahlíð, 6. apríl 2002“ og þar komafram tíu undirritanir. Í skjalaskrá stefnanda kemur fram að þetta séusamþykktir stefnda ,,dags. 6. apríl 2002 (útgáfa lögð fyrir sýslumann afstefnda)“. Í hinu eintakinu kemur fram að samþykktirnar séu ,,Breyting samþykktá hluthafafundi félagsins í Reykjahlíð, 4. nóvember 2005“. Í skjalaskrástefnanda kemur fram að þetta séu samþykktir stefnda, ,,dags. 4. nóvember 2005(sótt til Fyrirtækjaskrár)“. Eintökin tvö eru samhljóða, fyrir utan 10., 12.,13., 16. og 22. gr. Nokkurmunur er á framlögðum eintökum af samþykktum stefnda sem kemur fram í 12., 13.og 22. gr. Í 2. mgr. 12. gr. samþykktanna, dags. 6. apríl 2002, kemur fram aðhluthafafundur sé lögmætur, sé hann löglega boðaður og hann sæki hluthafar eðaumboðsmenn þeirra sem hafi yfir að ráða 2/3 hlutafjár í félaginu að minnstakosti, en í 2. mgr. 12. gr. samþykktanna, dags. 4. nóvember 2005, kemur fram aðhluthafafundur sé lögmætur, sé hann löglega boðaður og hann sæki hluthafar eðaumboðsmenn þeirra sem hafi yfir að ráða helmingi hlutafjár í félaginu aðminnsta kosti. Í 2. mgr. 13. gr. samþykktanna, dags. 6. apríl 2002, kemur framað á hluthafafundi þurfi atkvæði hluthafa sem ráði minnst 2/3 hlutum afheildarhlutafé félagsins, en í 2. mgr. 13. gr. samþykktanna, dags. 4. nóvember2005, kemur fram að á hluthafafundi ráði afl atkvæða. Í báðum samþykktunum ertekið fram í sömu grein að samþykki allra hluthafa þurfi til eftirfarandi ráðstafana:(a) að skylda hluthafa til að leggja fram fé í félagsþarfir fram yfirskuldbindingar sínar; (b) að takmarka heimild manna til meðferðar á hlutumsínum; (c) að breyta tilgangi félagsins að verulegu leyti eða (d) að breytaákvæðum samþykktanna um hlutdeild manna í félaginu eða jafnrétti þeirra ámilli. Þá kemur einnig fram í báðum samþykktum að tillögur um breytingar ásamþykktum félagsins megi ekki taka til meðferðar á fundum þess nema þess hafiverið getið í fundarboði. Í 22. gr. samþykktanna, dags. 6. apríl 2002, kemurfram að samþykktunum megi breyta á lögmætum aðalfundi eða aukafundi meðatkvæðum hluthafa sem ráða minnst 2/3 hlutum af því hlutafé í félaginu semfarið er með atkvæði fyrir á fundinum. Í 22. gr. samþykktanna, dags. 4.nóvember 2005, kemur fram að samþykktunum megi breyta á lögmætum aðalfundi eðaaukafundi með 2/3 hlutum greiddra atkvæða, svo og með samþykki hluthafa semráða yfir að minnsta kosti 2/3 hlutum af því hlutafé í félaginu sem farið ermeð atkvæði fyrir á fundinum. Ífundargerð fyrir 5. hluthafafund 10. október 2003 var m.a. bókað að rætt hefðiverið um breytingu á samþykktum stefnda. Fram hefðu komið ,,áhyggjur um aðverið væri að afsala sér neitunarvaldi“. Í fundargerð 6. hluthafafundar 8. maí2004 var m.a. bókað að umræður hefðu orðið um stefnda sem slíkan og ,,rétteinstakra eigenda jarðarinnar“. Fram hafi komið hjá lögmanni stefnda aðeignarrétti hafi ekki verið ráðstafað en að stefndi fari með ,,nýtingarrétt oghagsmuni eigenda. [Lögmaðurinn telji] að heimildir félagsins þurfi að vera þaðrúmar að félagið geti starfað á eðlilegan hátt […] Almennt neitunarvald í öllummálum [sé] óheppilegt.“ Þá er bókað að samþykkt sé að leita leiða meðlögmanninum til að ná sameiginlegum skilningi um heimildir stefnda. Samkvæmtfundargerð 8. og 9. hluthafafunda voru þeir fundir haldnir 29. og 30. apríl2005 annars vegar og 21. janúar 2006 hins vegar. Ekki verður séð að neinnhluthafafundur hafi verið haldinn 4. nóvember 2005. Þá verður ekki ráðið afbókunum á hluthafafundum stefnda að rætt hafi verið frekar um réttindi stefndaog einstakra landeigenda á fundunum, að öðru leyti en því að á 22.hluthafafundi 4. febrúar 2012 var bókað að umræður hefðu verið um,,lýðræðislegar afgreiðslur einstakra mála hjá LR ehf., hvar eiga mörkin að vera?“,en ,,engin lýðræðisleg niðurstaða fékkst“. Á 12. hluthafafundi 20. október 2007voru bókaðar athugasemdir stefnandans Finns Sigfúsar, þar sem m.a. kemur framað hann krefjist þess að staðið verði við loforð sem hafi verið farið yfirmargsinnis fyrir stofnun stefnda, en talað hafi verið um að ,,neitunarvaldiðyrði í gildi eins og verið hefði en talað um að það yrði ekki notað nema íalgerri neyð. Frekar yrði málum frestað og þau rædd í þaula.“ Íframburði fyrir dómi kom fram hjá stefnendum og aðilum þeim tengdum að samþykkiallra hefði þurft til ákvarðanatöku í félaginu, en hjá þeim sem setið hafa ístjórn stefnda að meirihluti hafi ávallt ráðið. Þá kom fram hjá GíslaSverrissyni landeiganda, sem kvaðst hlutlaus í deilu aðila, að samþykki allrahafi þurft til ákvarðana um sameignarlandið. Afframangreindu verður það helst ráðið að nokkur óvissa hafi ríkt um það hvernigstanda þyrfti að ákvörðunum um framangreint landssvæði. Verður ekki fallist áþað með stefnda að hann hafi sýnt fram á að ákvæði samþykkta hans frá 6. apríl2002 um samþykki 2/3 hluta landeigenda hafi gilt um ákvörðunina. Þá verður aðlíta til þess sem fram kemur í athugasemdum með frumvarpi því er varð aðjarðalögum um ákvæði sem varð 9. gr. að félögumlandeigenda sé skylt að setja sér samþykktir, en efni þeirra megi þó ekki brjótaí bága við ákvæðið eða önnur ákvæði laga. Jafnframt sé miðað við að heimildirfyrirsvarsmanns til að taka ákvarðanir og framkvæma tilteknar ráðstafanir fyrirfélagið verði svipaðar þeim ráðstöfunum sem húsfélagi sé heimilt að takast áhendur með samþykki einfalds meirihluta, en samþykki allra sameigenda þurfi tilannarra ráðstafana sem teljist meiri háttar, t.d. ráðstafana á eignarhlutumannarra sameigenda, ákvarðana sem hafa í för með sér verulegan kostnað, umfangeða óþægindi og ráðstafana sem fela í sér kvaðir eða takmarkanir á hagnýtingujarðarinnar, t.d. ef ráðstafa eigi jörðinni eða hluta hennar til ábúðar eðaleigu en þá þurfi samþykki allra sameigenda. Slíkt leiði af meginreglum umsérstaka sameign. Í ljósi framangreinds verður litið svo á að almennarreglur eignarréttar gildi um ákvarðanatöku um framangreint landssvæði. Stefnditelur að hver og einn landeigenda hefði mátt ráðast í gjaldtöku á svæðinu, ánsamþykkis sameigenda sinna, það sem hún sé nauðsynleg til þess að koma í vegfyrir skemmdir á sameigninni. Samkvæmt almennum reglum um sérstaka sameign ersameiganda heimilt að koma í veg fyrir skemmdir upp á sitt eindæmi ef hættan áþeim er yfirvofandi. Ráðstöfun hans verður þá að miða að því að afstýrahættunni og ekki vera umfangsmeiri en þörf er á. Óumdeilt er að þörf er á þvíað vernda þau landssvæði sem um er deilt í málinu, en þau hafa verið undirmiklu álagi af völdum ferðamanna. Stefndi hefur hins vegar ekki sýnt fram aðgjaldtaka inn á svæðin hafi verið nauðsynleg til þess að forða frekari skemmdumog er þá m.a. litið til þess í hvað gjaldinu skyldi varið og þess að ýmsumstyrkjum hefur verið úthlutað til uppbyggingar á svæðinu. Einsog að framan greinir gildir sú almenna regla um sérstaka sameign að samþykkiallra sameigenda þarf til óvenjulegra ráðstafna og meiri háttar ráðstafana,þótt venjulegar geti talist. Stefnendur telja framangreinda ákvörðun hafa veriðbæði óvenjulega og meiri háttar. Hér að framan var lýst því markmiði stefndasem felst í nýtingu náttúruauðlinda í landi Reykjahlíðar, eignaumsýslu, kaupumog rekstri fasteigna og lausafjár, lánastarfsemi og öðrum skyldum rekstri. Þaðverður ekki leitt af framangreindum tilgangi stefnda að það sé hlutverk hans aðleggja gjald við komu á tiltekin svæði og óumdeilt er það hefur ekki áður veriðgert í landi Reykjahlíðar. Slík gjaldtaka tíðkast almennt ekki hér á landi,þótt finna megi dæmi um það. Þá er um verulega breytingu að ræða á hagnýtingulandssvæðisins, með því að takmarka aðgang að svæðum sem ávallt hafi verið opinalmenningi án endurgjalds á þann hátt að krefjast gjalds af þeim sem þangaðkoma. Jafnframt er ljóst að miklir fjármunir eru í húfi. Verður í ljósiframangreinds að telja að ákvörðun um gjaldtöku inn á svæðin sé meiri háttarákvörðun í skilningi óskráðra reglna eignarréttarins um sérstaka sameign oggildir þá einu hvort hún teljist venjuleg eða óvenjuleg. Af þessu leiðir því aðsamþykki allra sameigenda þarf til slíkrar ákvörðunar, en slíkt samþykki liggurekki fyrir. Stefnditelur að stefnendum hafi verið skylt að höfða mál á grundvelli 71. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög til þess að fá framangreindri ákvörðun um gjaldtökuhnekkt. Þar sem það hafi ekki verið gert haldi ákvörðunin gildi sínu. Samkvæmt1. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 getur hluthafi,stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri höfðað mál vegna ákvörðunar hluthafafundarsem hefur verið tekin með ólögmætum hætti eða brýtur í bága við lögin eðasamþykktir félagsins. Samkvæmt 2. mgr. skal höfða slíkt mál innan þriggjamánaða frá því að ákvörðun var tekin, en ella telst hún gild. Samkvæmt 3. mgr.á ákvæði 2. mgr. ekki við m.a. þegar krafist er samþykkis allra eða tiltekinnahluthafa til þess að ákvörðun öðlist gildi og slíkt samþykki er ekki fengið.Lagaákvæðið gerir ekki þann áskilnað að kröfugerð sé með þeim hætti aðbeinlínis sé krafist ógildingar ákvörðunar. Í kröfugerð stefnenda, um aðstefnda sé óheimilt að innheimta gjaldið, felst í raun að ákvörðunin verðiógilt. Þykir kröfugerðin því samrýmast 71. gr. laga nr. 138/1994. Meðhliðsjón af öllu framangreindu verður fallist á kröfu stefnenda um að viðurkennt verðiað stefnda sé óheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að Hverum við Námafjallog Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Stefnendurkrefjast einnig staðfestingar lögbanns sem sýslumaðurinn í Húsavík lagði viðgjaldtökunni, sbr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 má leggjalögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmannsfélags eða stofnunar ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfninbrjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegarhafist handa um athöfnina eða muni gera það og að réttindi hans muni faraforgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til þess að bíðadóms um þau. Í 3. mgr. 24. gr. kemur fram að lögbann verði ekki lagt við athöfnef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskunhagsmunanna tryggi þá nægilega og ef sýnt þykir að stórfelldur munur sé áhagsmunum gerðarþola af því að athöfn fari fram og hagsmunum gerðarbeiðanda afþví að fyrirbyggja hana, enda setji gerðarþoli eftir atvikum tryggingu fyrirþví tjóni sem athöfnin kunni að baka gerðarbeiðanda. Ágreiningslauster að sú athöfn sem lögbann var lagt við var hafin og til stóð að halda henniáfram, en gjaldtaka inn á svæðið hófst 18. júní 2014 og var lögbannið lagt á21. júlí sama ár. Þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að gjaldtakanhafi ekki verið heimil þar sem samþykki allra sameigenda hafi skort. Er þvíuppfyllt það skilyrði að gjaldtakan brjóti gegn lögvörðum rétti stefnenda. Þá verður fallist á það með stefnendum að réttindiþeirra til yfirráða yfir eign sinni fari forgörðum meðan stefndi innheimtir gjaldið og meinar fólki aðgang að svæðinu nema þaðgreiði gjaldið. Ljóster að aðgerðir lögreglu geta í þessu tilviki ekki komið að sama haldi oglögbann og réttarreglur um refsingu munu því ekki nægja til tryggingarhagsmunum stefnenda. Þá er það einnig skilyrði að skaðabætur geti ekki tryggthagsmunina nægjanlega. Stefndi telur að skaðabætur geti bætt hugsanlegt tjónstefnenda, en þeir hafi ekki rökstutt að svo sé ekki. Í dómaframkvæmd hefurstaðfestingu lögbanns einungis verið hafnað á þessum grundvelli þar semaugljóst er að skaðabætur geta bætt tjón að fullu. Þykir ekki vera sýnt fram áþað í málinu að skaðabætur muni tryggja hagsmuni stefnenda nægilega. Stefnditelur jafnframt að stórfelldur munur sé á hagsmunum hansaf því að gjaldið verði innheimt og stefnenda af því að svo verði ekki. Stefnditelur tjón sitt nema 250 milljónum króna á tveggja ára tímabili, en það byggistá samþykktri tekjuáætlun. Stefnendur telja hagsmuni sína hins vegar veraeignarréttarlega og telja þá stórfellt meiri en fjárhagslega hagsmuni stefnda.Ljóst er að erfitt er að meta hagsmuni stefnenda, af því að gjaldtakan fariekki fram, til fjár. Hagsmunir þeirra byggjast fyrst og fremst á eignarréttiþeirra yfir svæðinu. Þá hafa þeir vísað til þess að gjaldtakan hafi leitt tilþess að nýir troðningar og slóðir hafi byrjað að myndast sem leitt geti tiltjóns og valdið slysahættu. Þykir ekki sýnt fram á að hagsmunir stefnda afgjaldtökunni séu stórfellt meiri en hagsmunir stefnenda af því að innheimtagjaldsins fari ekki fram. Samkvæmt öllu framangreinduverður staðfest lögbann það sem sýslumaðurinn á Húsavík lagði 21. júlí 2014við því að stefndi, starfsmenn hans eða aðrir aðilar eða persónur á hans vegum,innheimti gjald fyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landiReykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnendummálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 5.000.000 króna. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómari og aðilar töldu ekki þörf á því aðmálið yrði flutt að nýju. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Viðurkennt er aðstefnda, Landeigendum Reykjahlíðar ehf., sé óheimilt að innheimta gjald fyriraðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar íSkútustaðahreppi. Staðfest erlögbann sem sýslumaðurinn á Húsavík lagði 21. júlí 2014 við því að stefndi,starfsmenn hans eða aðrir aðilar eða persónur á hans vegum, innheimti gjaldfyrir aðgang að Hverum við Námafjall og Leirhnjúki í landi Reykjahlíðar íSkútustaðahreppi. Stefndi greiðistefnendum, Finni Sigfúsi Illugasyni, Sólveigu Illugadóttur, dánarbúi JónsIllugasonar, Reynihlíð hf., Finni Baldurssyni, Daða Lange Friðrikssyni og HéðniSverrissyni, óskipt 5.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 42/2019
Samkeppni Stjórnvaldssekt Réttlát málsmeðferð EES-samningurinn
Með ákvörðun nr. 11/2015 komst S að þeirri niðurstöðu að B ehf. hefði á nánar tilgreindu tímabili brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. gr. EES-samningsins með samfelldu samráði við H ehf. sem hefði meðal annars falist í reglubundnum, yfirleitt vikulegum, símtölum við keppinautinn þar sem skipst hefði verið á upplýsingum sem lágu til grundvallar verðákvörðunum þeirra. Þá var lýst fleiri brotatilvikum sem voru talin hluti af hinu samfellda samráði. Var N hf., móðurfélagi B ehf., gert að greiða 650.000.000 króna í stjórnvaldssekt. Með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 6/2015 var ákvörðun S staðfest að hluta og sektin lækkuð í 65.000.000 króna. Í kjölfarið höfðaði S mál gegn B ehf. og N hf., þar sem þess var krafist að N hf. yrði gert að greiða 650.000.000 krónur í stjórnvaldssekt vegna brotanna. B ehf. og N hf. höfðuðu mál á hendur S og Í og kröfðust ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar að því leyti sem brot B ehf. voru staðfest og um greiðslu stjórnvaldssektar en ella að sektin yrði lækkuð og voru málin tvö sameinuð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samskipti B ehf. og H ehf. hafi gert þeim kleift að fá mikið magn upplýsinga um verð, tilboðsverð og birgðastöðu á flóknum markaði grófvöru með reglubundnari, einfaldari og skjótvirkari hætti en öðrum á markaði og viðskiptavinum hafi staðið til boða og dregið úr óvissu á milli fyrirtækjanna um framtíðarhegðun keppinautarins. Háttsemi fyrirtækjanna hafi haft það að markmiði að raska samkeppni í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Með hliðsjón af því að fyrirtækin voru í yfirburðastöðu á skilgreindum mörkuðum málsins og aðgerðir þeirra beindust að vörum sem voru að stórum hluta fluttar inn frá öðrum EES-ríkjum og endurseldar á Íslandi, auk þess sem þau gátu torveldað að mögulegir keppinautar frá öðrum EES-ríkjum næðu fótfestu á mörkuðum málsins, var talið að hin ólögmætu samskipti hefðu verið til þess fallin að hafa áhrif á mynstur viðskipta milli EES-ríkjanna í skilningi 53. gr. EES-samningsins. B ehf. var því jafnframt talið hafa gerst brotlegt gegn því ákvæði. Um ákvörðun sektarfjárhæðar vísaði Hæstiréttur til þess að brot B ehf. hefðu verið alvarleg og falið í sér skipulagt og kerfisbundið samráð milli fyrirtækja sem voru nánast einráð á markaði sem væri mikilvægur almenningi. Þegar litið var til þessa, lengdar brotatímabilsins og því að sektum vegna brota gegn samkeppnislögum væri ætlað að tryggja almenn og sérstök varnaðaráhrif var N hf. gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 400.000.000 króna.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir,Björg Thorarensen og Sigurður Tómas Magnússon og Árni Kolbeinsson og ÞorgeirÖrlygsson fyrrverandi hæstaréttardómarar. Aðaláfrýjendurskutu málinu til Hæstaréttar 13. ágúst 2019. AðaláfrýjandinnSamkeppniseftirlitið krefst þess að gagnáfrýjandanum Norvik hf. verði gert aðgreiða 650.000.000 króna sekt í ríkissjóð samhliða því að fellt verði úr gildiákvæði um sekt gagnáfrýjenda í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28.september 2015 í máli nr. 6/2015. Aðaláfrýjendur krefjast hvor fyrir sitt leytisýknu af kröfum gagnáfrýjenda. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstaréttiog staðfestingar á málskostnaðarákvæði í dómi Landsréttar.Gagnáfrýjendurskutu málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 22. október 2019. Þeir krefjastþess aðallega að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðar áfrýjunarnefndarsamkeppnismála 28. september 2015 í máli nr. 6/2015 sem staðfesti að hlutaákvörðun aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins 15. maí 2015 í máli nr. 11/2015um að gagnáfrýjandinn Byko ehf. hefði brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr.44/2005 og að gagnáfrýjendur skyldu greiða 65.000.000 króna stjórnvaldssekt, ogað ákvörðun Samkeppniseftirlitsins verði felld úr gildi. Gagnáfrýjendurkrefjast þess jafnframt að aðaláfrýjandanum íslenska ríkinu verði gert að greiðagagnáfrýjandanum Norvik hf. 400.000.000 króna með nánar tilgreindum dráttarvöxtum.Til vara krefjast gagnáfrýjendur þess að ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndarsamkeppnismála um að gagnáfrýjendur skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð65.000.000 króna verði fellt úr gildi eða sektarfjárhæðin lækkuð verulega. Þákrefjast þeir þess að aðaláfrýjandanum íslenska ríkinu verði gert að greiðagagnáfrýjanda Norvik hf. mismun á 400.000.000 króna og þeirri sekt sem ákvörðuðer með dómi, með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Að því frágengnu krefjastgagnáfrýjendur sýknu af kröfum aðaláfrýjenda og að aðaláfrýjandanum íslenskaríkinu verði gert að greiða gagnáfrýjandanum Norvik hf. 335.000.000 króna með nánartilgreindum dráttarvöxtum en ella staðfestingar hins áfrýjaða dóms.Gagnáfrýjendur krefjast í öllum tilvikum málskostnaðar á öllum dómstigum.IMeginágreiningur málsins snýst um hvort starfsmenn gagnáfrýjandans Bykoehf. hafi átt samskipti við starfsmenn Húsasmiðjunnar ehf., Múrbúðarinnar ehf.og Úlfsins lagerverslunar ehf. á tímabilinu frá nóvember 2008 til mars 2011 semfalið hafi í sér samstilltar aðgerðir keppinauta á svokölluðum grófvörumarkaði íbyggingavörum sem höfðu það að markmiði og eftir atvikum leiddu til þess aðkomið væri í veg fyrir samkeppni, hún takmörkuð eða henni raskað í skilningi 1.mgr. 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 umEvrópska efnahagssvæðið. Jafnframt er deilt um lengd ætlaðs brotatímabils ogeinstök samráðstilvik sem og fjárhæð sektar samkeppnisyfirvalda. Enn fremur er ágreiningurum hvort gagnáfrýjendur hafi við meðferð málsins fyrir dómi notið réttlátrarmálsmeðferðar.IIHinn 15. október2010 sneru fyrirsvarsmenn Múrbúðarinnar ehf. sér til aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsinsog óskuðu eftir fundi þar sem þeir vildu upplýsa um ,,tilraunir Byko ogHúsasmiðjunnar“ til þess að fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í ólögmætusamráði. Á fundum sem aðaláfrýjandinn hélt með þeim 21. sama mánaðar og 3.nóvember sama ár komu fram upplýsingar sem urðu til þess að ákveðið var aðhefja rannsókn á ætluðum brotum gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnarehf. á samkeppnislögum.Aðaláfrýjandinn Samkeppniseftirlitiðbeindi kæru til ríkislögreglustjóra 30. nóvember 2010, samkvæmt 1. mgr. 42. gr.samkeppnislaga með áorðnum breytingum, þar sem tilgreindir starfsmenngagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. voru sakaðir um brot á 41. gr.a, sbr. 4. gr. laga nr. 52/2007 um breytingu á samkeppnislögum.Kæran varðtilefni þess að lögregla hóf rannsókn á því hvort starfsmennirnir hefðu brotiðgegn ákvæðum samkeppnislaga, en rannsókn aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsinsbeindist á hinn bóginn að því hvort fyrirtækin hefðu brotið ákvæðisamkeppnislaga og samsvarandi ákvæði EES-samningsins. Lögregla aflaði viðrannsókn málsins símagagna, meðal annars með því að hlusta á símtöl þeirra semgrunaðir voru um brot gegn samkeppnislögum, auk þess sem húsleitir fóru framhjá gagnáfrýjandanum Byko ehf., Húsasmiðjunni ehf. og Úlfinum lagerverslun ehf.og var þar lagt hald á gögn. Að lokinni lögreglurannsókn gaf sérstakursaksóknari, sem tekið hafði við rannsókn málsins af ríkislögreglustjóra, útákæru 23. apríl 2014 á hendur 13 nafngreindum mönnum þar sem þeim var gefið aðsök refsivert samráð á tímabilinu 13. september 2010 til 3. mars 2011. Meðúrskurði héraðsdóms 10. desember 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar9. janúar 2015 í máli nr. 844/2014, var ákæru á hendur einum ákærða vísað fráhéraðsdómi. Af þeim tólf ákærðu sem eftir stóðu voru ellefu sýknaðir afsakargiftum með dómi héraðsdóms 9. apríl 2015. Ákæruvaldið undi niðurstöðuhéraðsdóms varðandi tvo þeirra en áfrýjaði dómi héraðsdóms til Hæstaréttarvarðandi þá tíu sem eftir stóðu. Með dómiHæstaréttar 1. desember 2016 í máli nr. 360/2015 voru átta af fyrrgreindum tíuákærðu sakfelldir fyrir refsivert verðsamráð í störfum sínum hjá fyrirtækjunumá tímabilinu 13. september 2010 til 3. mars 2011. Nokkrir dómfelldu báru framkvörtun við Mannréttindadómstól Evrópu. Hún var reist á því að við meðferðmálsins í Hæstarétti hefði verið brotið gegn rétti þeirra til réttlátrarmálsmeðferðar þar sem skýrslur sem teknar hefðu verið af ákærðu og vitnum íhéraðsdómi hefðu þar verið lagðar til grundvallar. Mannréttindadómstóllinn kvaðupp dóm 16. júlí 2019 í máli eins kærenda nr. 38797/17 og komst að þeirri niðurstöðuað íslenska ríkið hefði brotið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þarsem kærandi hafði hlotið sýknudóm í héraði en verið sakfelldur með fyrrgreindumdómi Hæstaréttar án þess að rétturinn hlýddi á framburð hans, meðákærðu ogvitna.2Að lokinnifrumathugun sinni í stjórnsýslumálinu sendi aðaláfrýjandinn Samkeppniseftirlitið2. maí 2014 andmælaskjal til gagnáfrýjenda og Holtavegar 10 ehf., sem rakHúsasmiðjuna á rannsóknartímabili málsins, sem og til móðurfélagsins,Landsbankans hf. Þá var andmælaskjalið einnig sent Húsasmiðjunni ehf. sem þávar komið í eigu danska félagsins Bygma Ísland Holding ehf. Í andmælaskjalinuvar komist að þeirri frumniðurstöðu að gagnáfrýjandinn Byko ehf. og Húsasmiðjanehf. hefðu haft með sér ólögmætt samráð sem hefði haft það að markmiði að raskasamkeppni á markaði þar sem félögin hefðu saman yfirburða markaðshlutdeild.Væri um að ræða mjög alvarlegt brot á 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins. Eftir útgáfu andmælaskjalsins óskaði Holtavegur 10 ehf. eftirþví að gera sátt í málinu á grundvelli 17. gr. f. samkeppnislaga. Í sáttinni, sem undirrituð var 9. júlí 2014, viðurkenndi Holtavegur 10ehf. að Húsasmiðjan ehf. hefði brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins með samfelldu samráði við gagnáfrýjandann Byko ehf. árannsóknartímabilinu, frá nóvember 2008 til og með mars 2011. Féllst Holtavegur10 ehf. á að greiða 325.000.000 króna í stjórnvaldssekt vegna brotanna. Ísáttinni var meðal annars viðurkennt að brotið hefði falist í reglubundnum,yfirleitt vikulegum, samskiptum við gagnáfrýjandann Byko ehf. um verð,birgðastöðu og fleira í því skyni að hækka verð eða vinna gegn verðlækkunum ágrófvörum (verðkannanir), samráði í nóvember og desember 2010 um verð ámiðstöðvarofnum og samráði sem átti sér stað í símtali 28. febrúar 2011 og fólí sér sérstakt átak til að hækka verð og draga úr samkeppni. Einnig með því að félöginhafi gert sameiginlega tilraun til að fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt ísamráði um verð á grófvöru og með því að hafa ákveðið með gagnáfrýjandanum Bykoehf. að fylgjast með aðgerðum Múrbúðarinnar ehf. á markaðnum. Félagið viðurkenndisamráð með því að hafa greint gagnáfrýjandanum Byko ehf. frá mikilvægumviðskiptalegum upplýsingum sem nánar tiltekið fólust í því að Húsasmiðjan ehf.veitti gagnáfrýjandanum Byko ehf. upplýsingar um fyrirhugaðar breytingar árekstri fyrirtækisins í nóvember 2008 og upplýsti um viðskiptaleyndarmál ífebrúar 2010. Þá var tekið fram að Holtavegur 10 ehf. væri ekki í aðstöðu tilað slá því föstu með hvaða hætti upplýsingar í október 2010 um fyrirhugaðarmikilvægar breytingar á verðstefnu fyrirtækisins hefðu borist frá Húsasmiðjunniehf. til gagnáfrýjandans Byko ehf. Með sáttinni lauk þætti Húsasmiðjunnar ehf.í stjórnsýslumálinu. Athugasemdirgagnáfrýjenda við andmælaskjal aðaláfrýjandans bárust með bréfi 1. október 2014.Þar var því mótmælt að samskipti gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnarehf. hefðu falið í sér brot á ákvæðum 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins með vísan til þess að samskiptin hefðu byggst á opinberum upplýsingum.Þá var því haldið fram að símtal framkvæmdastjóra gagnáfrýjandans Byko ehf. ogstarfsmanns Húsasmiðjunnar ehf. 28. febrúar 2011 hefði falið í sér einangraðtilvik sem gagnáfrýjandinn Byko ehf. bæri ekki ábyrgð á. 3Aðaláfrýjandinn Samkeppniseftirlitiðtók ákvörðun í málinu 15. maí 2015 þar sem móðurfélagi gagnáfrýjandans Bykoehf., gagnáfrýjandanum Norvik hf., var gert að greiða 650.000.000 króna sekt íríkissjóð. Í ákvörðuninni var gerð nákvæm grein fyrir samskiptum gagnáfrýjandansByko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. á tímabilinu frá nóvember 2008 fram í mars2011. Því var lýst að samskiptin hefðu falið í sér skipulagt, markvisst ogsamfellt samráð yfir tveggja og hálfs árs tímabil. Þau hafi átt sér stað ívikulegum símtölum sem gátu varað allt að 30 mínútum og haft það að markmiði aðtakmarka verðsamkeppni fyrirtækjanna. Samskiptin hefðu verið tíð en almennt áttsér stað á miðvikudögum eða fimmtudögum og hefðu komist í fastari skorður er liðiðhafi á tímabilið. Þau hefðu tekið til um 105 svokallaðra grófvara sem hefðuverið mikilvægustu söluvörur fyrirtækjanna. Fyrirtækin hefðu skipst áupplýsingum sem lágu til grundvallar verðákvörðunum þeirra. Í ákvörðuninni vareinnig gerð grein fyrir fleiri brotatilvikum sem talin voru hluti af hinusamfellda samráði. Þannig var lýst tilraunum fyrirtækjanna til að fá Múrbúðinaehf. til að taka þátt í ólögmætum verðsamskiptum og símtali 28. febrúar 2011þar sem fyrirtækin hefðu ákveðið að ráðast í átak í því skyni að hækka verð ogsamráði á vettvangi stjórna fyrirtækjanna um viðkvæmar viðskiptaupplýsingar.Í III. kafla ákvörðunarinnar var vörumarkaður og landfræðilegur markaður ímáli þessu skilgreindur. Þar sagði að markaðurinn hefði verið sala á alhliðabyggingarvörum hérlendis. Líta mætti á landið heilt og óskipt semlandfræðilegan markað þessa máls og til einföldunar væri miðað viðhöfuðborgarsvæðið sem landfræðilegan markað málsins, enda hefðu atvik málsinsmest áhrif á þann markað þar sem velta Húsasmiðjunnar ehf. og gagnáfrýjandansByko ehf. á því landsvæði væri margfalt meiri en utan þess. Á grundvellitölfræðilegra upplýsinga væri áætlað að markaðshlutdeild gagnáfrýjandans Bykoehf. hefði verið á bilinu frá 55% til 60% á árinu 2010 og milli 60% og 65% áfyrri helmingi ársins 2011. Á sama tímabili hefði markaðshlutdeildHúsasmiðjunnar ehf. verið á bilinu frá 30% til 35% og Múrbúðarinnar ehf. milli5% og 10%.Í IV. kaflaákvörðunarinnar var gerð grein fyrir efni 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins. Var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandinn Byko ehf.hefði brotið gegn umræddum greinum með því að stunda samfellt samráð árannsóknartímabilinu. Í ákvörðuninni greinir að í 1. mgr. 53. gr.EES-samningsins sé lagt bann við samráði keppinauta. Efnisákvæði 53. gr.EES-samningsins séu að því leyti fyllilega sambærileg 10. gr. samkeppnislaga. Framkvæmdí EES/ESB-samkeppnisrétti sé því leiðbeinandi við túlkun 10. gr. samkeppnislagaen þar segi að allir samningar, samþykktir og samstilltar aðgerðir á millifyrirtækja, sem hafi það að markmiði eða af þeim leiði að samkeppni sé raskað séubannaðar. Bann þetta taki meðal annars til samninga, samþykkta og samstilltraaðgerða sem ,,áhrif hafa á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjörmeð beinum eða óbeinum hætti“. Í ákvörðuninni er rakið að getisamkeppnisyfirvöld sannað samstilltar aðgerðir keppinauta, til dæmistölvupóstsamskipti eða umræður um verð, þurfi þau ekki að sýna fram á að hinarsamstilltu aðgerðir hafi haft nokkur áhrif á markaðnum heldur sé það viðkomandifyrirtækis að sanna að þær hafi engin áhrif haft á hegðun þess á markaðnum. Þásé skýrt í samkeppnisrétti að ólögmætar samstilltar aðgerðir geti bæði falist íeinhliða og tvíhliða upplýsingaskiptum. Um brot sé að ræða nema viðtakandibregðist við með ótvíræðri yfirlýsingu um að hann vilji ekki fá í hendur slíkarupplýsingar. Í ákvörðuninni er jafnframt fjallað um hugtakið markmið í 10. gr.samkeppnislega og bent á að það vísi ekki til huglægrar afstöðu þeirra semstandi að tilteknu samráði. Markmið samnings eða samstilltra aðgerða ískilningi samkeppnisréttarins sé þess í stað fundið með því að leggja hlutlægtmat á efni og eðli viðkomandi ráðstafana. Hér dugi að samráðið geti mögulegaraskað samkeppni. Þá er skírskotað til þess að samráð keppinauta sem tengistverðlagningu og öðrum viðkvæmum viðskiptalegum málefnum feli í sér augljósarsamkeppnishindranir og teljist nær undantekningarlaust hafa það að markmiði aðraska samkeppni. Þá er rakið að í samkeppnisrétti hafi verið talið að líta beriá samráð sömu keppinauta, sem varað hafi í ákveðinn tíma og stefnt hafi að samamarkmiði, sem eitt áframhaldandi brot sem allir þátttakendur samráðsins beriábyrgð á. Þegar svo sé, beri ekki að líta til hvers brots fyrir sig eins og umótengd brot væri að ræða, heldur verði talið að brotastarfsemi ljúki ekki fyrren síðasta broti ljúki.Í V. og VI.kafla ákvörðunarinnar, sem fjalla um samráðstilvikin, greinir að gögn málsinssýni að gagnáfrýjandinn Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. hafi átt í reglubundnumog skipulögðum samskiptum á rannsóknartímabili málsins. Í þeim hafi falist aðfyrirtækin hafi látið í té upplýsingar um verð, afslætti/tilboð og eftiratvikum birgðastöðu á grófvöru. Fyrirtækin hafi vísað til þessara samskipta sem„verðkannana“. Slíkar verðkannanir hafi verið gerðar á árunum 2000 til 2009 ogmeð reglubundnum hætti á árunum 2010 og 2011. Frá október 2010 hafiverðkannanir einnig beinst að Múrbúðinni ehf. og Úlfinum lagerverslun ehf. semeinnig seldu grófvörur til byggingariðnaðar á þeim tíma. Þær hafi á þvítímabili sem rannsókn málsins tæki til verið notaðar sem aðferð til að haldameð ólögmætum hætti uppi verði og samhæfa verðlagningu milli gagnáfrýjandans Bykoehf. og Húsasmiðjunnar ehf. Þá er um atvikfram til ársins 2009 meðal annars rakið að á skrifstofu Sigurðar E.Ragnarssonar, forstjóra gagnáfrýjandans Byko ehf., hafi fundist tölvupóstur semhann sendi stjórn fyrirtækisins 26. nóvember 2008. Þar hafi meðal annars komiðfram upplýsingar um að Húsasmiðjan ehf. væri með almennan starfsmannafund umkvöldið. Hann grunaði að tilkynnt yrði um hópuppsagnir, sem þýddi að meira en30 manns yrði sagt upp, og um breyttan opnunartíma. Hann ætti ekki von á aðtilkynnt yrði um neinar lokanir á verslunum en kristaltært væri að ,,þeir eru að skoða það“. Í tölvupóstinum hafi hann jafnframt greint frá því að Byko væriað leggja lokahönd á sams konar aðhaldsaðgerðir.Einnig hafifundist færsla 19. febrúar 2010 í dagbók forstjórans. Titill hennar sé ,,19/2Samtal“. Nafn viðmælandans sé hvergi skráð niður. Dagbókarfærslan lúti aðfjölmörgum þáttum í starfsemi Húsasmiðjunnar ehf. á árunum 2008 til 2009 og séþar meðal annars að finna upplýsingar um áætlaða framlegð fyrirtækisins árið2009 og afkomu í tilteknum vöruflokkum. Einnig sé þar að finna upplýsingar umýmis innanhússmálefni Húsasmiðjunnar ehf.Þá er íákvörðuninni lýst samskiptum gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. íoktóber 2010 við Múrbúðina ehf., en sú verslun hóf að selja grófvörur ísamkeppni við fyrirtækin haustið 2010. Talið var sannað að gagnáfrýjandinn Bykoehf. og Húsasmiðjan ehf. hefðu gert samstilltar tilraunir til þess að fáMúrbúðina ehf. til þess að taka þátt í hinum ólögmætu verðsamskiptum, en ástæðaþess hafi eflaust verið innkoma Múrbúðarinnar ehf. á markað fyrir sölu ágrófvörum. Hin nýja samkeppni hafi augljóslega verið til þess fallin að gerasamráð Húsasmiðjunnar ehf. og gagnáfrýjandans Byko ehf. flóknara. Jafnframtgreinir í ákvörðuninni að einn þáttur ætlaðs samráðs hafi verið á vettvangistjórna fyrirtækjanna og falist í því að stjórnarformaður Húsasmiðjunnar ehf.hafi veitt stjórnarmanni gagnáfrýjandans Byko ehf. upplýsingar um meiri háttarbreytingar á verðstefnu þess fyrrgreinda sem áformaðar hafi verið á árinu 2010og gengið hafi undir nafninu Project Red. Þessar breytingar hafi átt að stuðlaað aukinni framlegð hjá fyrirtækinu og meðal annars falist í nýjuafsláttarkerfi. Er þar vísað til tölvupósts sem forstjóri gagnáfrýjandansNorvik hf. sendi framkvæmdastjóra og tilteknum stjórnarmönnum félagsins 25.október 2010 undir yfirskriftinni ,,um húsa“ og til tölvupósts forstjóragagnáfrýjandans Byko ehf. til framkvæmdastjórnar 27. sama mánaðar, þar semsettar voru fram hugleiðingar um að breyta verðstefnu Byko ehf. Í fyrrnefndapóstinum kemur fram að ,,Húsasmiðjan hefur haft í undirbúningi stórt verkefnisem tengist verðstefnu og verðímynd félagsins- Project Red. Matstjórnarformanns Húsasmiðjunnar er að hér sé um að ræða forsendu fyrir því aðHúsasmiðjan lifi af fyrirsjáanlega samkeppni við Bauhaus Ef af verður er um aðræða kerfisbreytingu á starfsemi félagsins“. Um klukkustund síðar hafi stjórnarformaðurgagnáfrýjandans Byko ehf. sent tölvupóst eingöngu á forstjórann þar sem sagði:,,Bara svo við höfum það á hreinu að við eigum að fara varlega með þessarupplýsingar og ekki að vera vitna beint í þær.“ Í ákvörðuninni ereinnig bent á að í sátt Húsasmiðjunnar ehf. segi að fyrir liggi aðgagnáfrýjandanum Byko ehf. hafi borist upplýsingar um fyrirhugaðar mikilvægarbreytingar á verðstefnu Húsasmiðjunnar ehf. í október 2010 (Project Red) enfyrirtækið sé ekki í aðstöðu til að slá því föstu með hvaða hættiupplýsingarnar hafi borist frá Húsasmiðjunni ehf. til gagnáfrýjandans Byko ehf.Enn fremur er íákvörðuninni lýst símtali 28. febrúar 2011 milli framkvæmdastjóra fagsölusviðsgagnáfrýjandans Byko ehf. og vörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar ehf. Ísímtalinu, sem var 11 mínútur að lengd, var rætt um Múrbúðina ehf. og kvaðstvörustjóri timbursölu Húsasmiðjunnar ehf. ætla að fylgjast með ,,honum“. Síðarí símtalinu sagði framkvæmdastjóri fagsölusviðsins: ,,Ég hef nú aldrei gertþetta áður ... við erum að ... þetta eru orðin hjaðningavíg ef þetta heldursvona áfram sko ... og ég mun núna, í allri tilboðsgerð ... þá mun ég ýta ölluupp. Öllu ... Ég mun handstýra allri tilboðsgerð núna í heilan mánuð.“ Vörustjóritimbursölu Húsasmiðjunnar ehf. svaraði og sagði: ,,Við erum bara að drepa hvernannan ... Við lifum þetta ekki af ef við ætlum að halda þessu áfram sko.“ Ísímtalinu var nánar rætt um að fyrirtækin myndu hækka í áföngum verð í öllumtilboðum á grófvöru, grípa til sérstakra aðgerða til að minnka samkeppni ítilboðum á Selfossi og Akureyri, vinna gegn verðsamkeppni og reyna að hækkaverðið á gagnvörðu timbri á aðalsölutíma þess og hækka verð á miðstöðvarofnum.Í símtalinu greindi starfsmaður gagnáfrýjandans Byko ehf. jafnframt frá þeirrifyrirætlun að hækka verð á öðrum vörum en grófvöru, til dæmis heimilistækjum. Íákvörðuninni er því lýst að starfsmaður Húsasmiðjunnar ehf. hafi tekið viðþessum upplýsingum án þess að bera fram mótmæli. Þar er einnig rakið að þvíverðhækkunarátaki sem þar er lýst hafi í megindráttum verið hrundið í framkvæmdog að forstjóri gagnáfrýjandans Byko ehf. hafi lýst því yfir að framlegðfyrirtækisins hefði aukist vegna aðgerða til að hækka verð. Í ákvörðuninni ereinnig rakið að gögn málsins sýni að í nóvember og desember 2010 hafi átt sérstað samráð milli gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. í tengslumvið sölu og verð á miðstöðvarofnum. Í gögnum málsins liggi fyrir samskiptiþeirra í milli sem gefi til kynna óánægju stjórnenda gagnáfrýjandans með lágaverðlagningu Húsasmiðjunnar ehf. og Múrbúðarinnar ehf. á ofnum. Í ákvörðuninnikemur fram að gögn málsins sýni að hið samfellda samráð Húsasmiðjunnar ehf. oggagnáfrýjandans hafi einnig tekið til viðskipta með miðstöðvarofna. Þá varðiþessi samskipti einnig nýjan keppinaut í sölu á miðstöðvarofnum, en það hafiverið Múrbúðin ehf. Í símtalinu 28. febrúar 2011 hafi átt sér stað viðræður um verðlagninguá þeim.Í ákvörðuninni erstuttlega gerð grein fyrir inntaki 26. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins. Þá er fjallað um efni 93. mgr. tilkynningar EftirlitsstofnunarEFTA, Leiðbeiningar um hugtakið áhrif á viðskipti eins og það er notað í 53. og54. gr. EES-samningsins. Þar segir að grípi fyrirtæki sem nýtur markaðsráðandistöðu í einu EES-ríki í heild til markaðshindrandi misnotkunar geti viðskiptimilli EES-ríkjanna venjulega orðið fyrir áhrifum. Misnotkun af því tagi gerikeppinautum í öðrum EES-ríkjum yfirleitt erfiðara um vik að komast inn á markaðinnog viðskiptamynstur geti þá orðið fyrir áhrifum. Í ákvörðunaðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins segir að sömu sjónarmið eigi við umsamráð sem taki til heils aðildarríkis eða verulegs hluta þess en líta beri álandið heilt og óskipt sem landfræðilegan markað málsins. Enn fremur segir íákvörðuninni að ekki þurfi að sýna fram á raunveruleg áhrif á viðskipti tilþess að bannákvæði EES-samningsins geti átt við. Mál þetta taki til fyrirtækjasem saman hafi verið í yfirburðastöðu á skilgreindum mörkuðum málsins. Áhrif afbrotum málsins séu til þess fallin að hindra núverandi og mögulega keppinautafrá öðrum EES-ríkjum í því að ná fótfestu á íslenska markaðnum. Í ljósi þessaog með hliðsjón af atvikum málsins verði að telja að brotin hafi verið til þessfallin að hafa áhrif á viðskipti milli EES-ríkja í skilningi 53. gr.EES-samningsins. Verði því einnig að beita því ákvæði í málinu.Í niðurlagiákvörðunarinnar er rakið að á rannsóknartímabili málsins hafi gagnáfrýjandinnByko ehf. átt í samfelldu samráði við Húsasmiðjuna ehf. Hafi brotin falist íþví að eiga í reglubundnum, yfirleitt vikulegum, samskiptum við Húsasmiðjunaehf. um verð, birgðastöðu og fleira í því skyni að hækka verð og vinna gegnverðlækkunum á grófvörum. Einnig með því að hafa haft samráð við Húsasmiðjunaehf. í nóvember og desember 2010 um verð á miðstöðvarofnum og með samráði viðHúsasmiðjuna ehf. sem átt hafi sér stað í símtali 28. febrúar 2011 og falið ísér sérstakt átak til að hækka verð og draga úr samkeppni. Samráðið hafi einnigfalist í því að gagnáfrýjandinn Byko ehf. hafi gert sameiginlega tilraun meðHúsasmiðjunni ehf. til að fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í samráði um verðá grófvöru og með því að hafa ákveðið með Húsasmiðjunni ehf. að fylgjast meðaðgerðum Múrbúðarinnar ehf. á markaðnum. Einnig fyrir að hafa tekið viðmikilvægum viðskiptalegum upplýsingum frá Húsasmiðjunni ehf. og að hafa átt íverðsamráði við Úlfinn lagerverslun ehf. Brotin, sem talin voru varða við 10.gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins, voru talin hafa átt sér stað átímabilinu 2008 til 2011 og var 650.000.000 króna stjórnvaldssekt lögð ámóðurfélag gagnáfrýjandans Byko ehf., gagnáfrýjandann Norvik hf., auk þess semfyrirmæli til gagnáfrýjandans Byko ehf. voru gefin í ákvörðuninni. 4Hinn 11. júní2015 beindu gagnáfrýjendur kæru til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og kröfðustþess aðallega að ákvörðun aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins yrði felld úrgildi en til vara að hin álagða sekt yrði felld niður eða fjárhæð hennarlækkuð. Þá var þess krafist að nánar tiltekin fyrirmæli í ákvörðuninni yrðufelld úr gildi.Með úrskurði 28.september 2015 í máli nr. 6/2015 staðfesti áfrýjunarnefndin niðurstöðu aðaláfrýjandansSamkeppniseftirlitsins um brot gagnáfrýjandans Byko ehf. á 10. gr.samkeppnislaga en féllst ekki á að brotið hefði verið gegn 53. gr. EES-samningsins.Áfrýjunarnefndin hafnaði því einnig að draga mætti þá ályktun af tölvupóstiforstjóra gagnáfrýjandans Byko ehf. 26. nóvember 2008 að hann hefði fengiðupplýsingar um yfirvofandi aðhaldsaðgerðir frá Húsasmiðjunni ehf. Enn fremurvar hafnað þeirri ályktun að Múrbúðinni ehf. hefði verið boðin þátttaka íætluðu verðsamráði. Þá var hafnað þeirri niðurstöðu aðaláfrýjandansSamkeppniseftirlitsins að einhvers konar samráð hefði verið með gagnáfrýjandanumByko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. um hið ætlaða boð. Einnig var því hafnað aðbrot gagnáfrýjandans Byko ehf. hefði jafnframt tekið til samráðs viðHúsasmiðjuna ehf. í tengslum við sölu og verðlagningu á miðstöðvarofnum. Varðandiætlað brot gegn 53. gr. EES-samningsins taldi áfrýjunarnefndin að í hinni kærðuákvörðun hefði ekki verið rökstutt á hvaða hátt umrædd brot hefðu getað raskaðsamkeppni á EES-svæðinu. Málið hafi ekki verið reifað út frá því sjónarmiði aðháttsemi gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. hafi haft áhrif áerlenda birgja eða aðra viðskiptamenn í EES-ríkjum. Áfrýjunarnefndintaldi að gengið hefði verið of langt í að draga ályktanir af gögnum málsins ogað brot gagnáfrýjandans Byko ehf. hefðu ekki verið eins umfangsmikil ogkerfisbundin og lagt hefði verið til grundvallar í hinni kærðu ákvörðun.Með úrskurði áfrýjunarnefndar var sektin semákvörðuð hafði verið lækkuð verulega og ákveðin 65.000.000 króna. Jafnframtvoru felld úr gildi tilgreind ákvæði í hinni kærðu ákvörðun um viðurlög ogfleira í tengslum við fyrirmæli sem gefin voru í ákvörðuninni.5Aðaláfrýjandinn Samkeppniseftirlitið skaut málinu til héraðsdóms meðstefnu birtri 10. febrúar 2016 á hendur gagnáfrýjendum en þeir skutu málinu tilhéraðsdóms með stefnu birtri 26. sama mánaðar á hendur aðaláfrýjendum. Málinvoru sameinuð í héraðsdómi 22. september 2016.Héraðsdómur varkveðinn upp 16. maí 2018. Dómurinn taldi að gagnáfrýjandinn Byko ehf. hefðibrotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og jafnframt 53. gr. EES-samningsins ogféllst með örfáum undantekningum á þá niðurstöðu er fram kom í ákvörðun aðaláfrýjandans.Þá gerði dómurinn gagnáfrýjandanum Norvik hf. að greiða 400.000.000 króna sektí ríkissjóð. Dóminum varáfrýjað til Landsréttar sem staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að tilgreindháttsemi gagnáfrýjandans Byko ehf. hefði falið í sér brot gegn 10. gr.samkeppnislaga en hafnaði því að 53. gr. EES-samningsins yrði beitt í málinu. GagnáfrýjandanumNorvik hf. var gert að greiða stjórnvaldssekt í ríkissjóð að fjárhæð325.000.000 króna og aðaláfrýjandanum íslenska ríkinu gert að greiðagagnáfrýjanda Norvik hf. 75.000.000 króna. EftirlitsstofnunEFTA sendi héraðsdómi, Landsrétti og Hæstarétti skriflegar athugasemdir sínar ágrundvelli 2. mgr. 28. gr. samkeppnislaga. Þá voru sjónarmið stofnunarinnarreifuð munnlega fyrir Hæstarétti. 6Undir rekstri málsins í Landsrétti óskuðu gagnáfrýjendur eftir því að dómkvadduryrði sérfróður maður til þess að leggja mat á tvö tilgreind atriði. Laut önnurmatsspurningin að því að lagt yrði mat á hvort verðmyndun á markaði fyrirgrófvörur á byggingamarkaði á tímabilinu frá nóvember 2008 til og með mars 2011hafi verið ólík verðmyndun á markaðnum á tímabilinu frá nóvember 2003 til ogmeð október 2008 annars vegar og frá apríl 2011 til og með júní 2018 hins vegar.Ef um frávik væri að ræða var þess óskað að matsmaður kannaði hvort finna mættiaðstæður á markaði sem skýrðu frávik og greindu frá því hvaða aðstæður þaðværu. Með ákvörðun 8. október 2018 heimilaði Landsréttur að aflað yrði mats um þessiatriði. Nafngreindur rekstrarhagfræðingur var kvaddur til starfans með ákvörðunLandsréttar 16. sama mánaðar. Hafnað var að kveðja til matsmann vegna hinnarmatsspurningarinnar. Undir rekstri málsins féllu gagnáfrýjendur á hinn bóginnfrá því að matsgerðar yrði aflað. Í endurriti úrþingbók Landsréttar 25. mars 2019 kemur fram að fjallað hafi verið um kröfugagnáfrýjenda um að fá að leiða vitni fyrir Landsrétt og einnig kröfu þeirra umað spilaðar yrðu upptökur af framburði þeirra í héraði. Hafi gagnáfrýjendurstutt kröfu sína um viðbótarskýrslugjöf fyrir Landsrétti þeim rökum að lítiðhafi verið fjallað um sönnunargildi framburðar vitna í héraðsdómi heldur hafidómurinn í forsendum sínum tekið mið af niðurstöðum í máli því sem lauk með dómiHæstaréttar 1. desember 2016 í máli nr. 360/2015. Í ákvörðun Landsréttar 27.sama mánaðar um þessar kröfur greinir að meðal gagna málsins séu endurrit meðframburði þeirra 17 vitna sem gefið hafi skýrslu við aðalmeðferð málsins íhéraði. Þá hafi dómendur haft aðgang að upptökum af framburði þeirra. Í skýrslugjöfþeirra fyrir héraðsdómi hafi þeir verið beðnir um að staðfesta framburð þannsem þeir hafi gefið í sakamáli því sem lokið hafi með fyrrgreindum dómiHæstaréttar. Í ljósi framangreinds hafnaði Landsréttur því að vitni yrðu leiddfyrir dóminn og að spilaðar yrðu upptökur af framburði þeirra.III Gagnáfrýjendur telja sig ekki hafa notið réttlátrarmálsmeðferðar fyrir dómi og vísa til þess að dómur Hæstaréttar 1. desember 2016í máli nr. 360/2015 hafi verið lagður til grundvallar í héraði og fyrirLandsrétti. Nú hátti svo til að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi komist að þeirriniðurstöðu í dómi 16. júlí 2019 í máli nr. 38797/17, Júlíus Þór Sigurþórssongegn Íslandi, að með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar hafi verið brotið gegn réttikærandans til réttlátrar málsmeðferðar, sbr. 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Í þessu sambandi ber að árétta að þótt MannréttindadómstóllEvrópu hafi komist að þeirri niðurstöðu í fyrrgreindu máli að brotið hafi veriðgegn rétti kæranda til réttlátrar málsmeðferðar í máli því sem ákæruvaldiðhöfðaði á hendur honum vegna refsiverðra brota gegn samkeppnislögum og lautþeim sönnunarreglum sem um sakamál gilda að réttarfarslögum, breytir það enguum meðferð og úrlausn máls þess sem fyrir réttinum er. Mál þetta er einkamál þarsem til endurskoðunar eru stjórnvaldsákvarðanir samkeppnisyfirvalda sembeindust að fyrirtækjum. Það lýtur þeim sönnunarreglum sem um slík mál gilda.Sönnunarkröfur varðandi brot fyrirtækja á samkeppnislögum verða meðal annarsskýrðar í ljósi ummæla í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr.52/2007 og fólu í sér endurskoðun á viðurlagaákvæðum samkeppnislaga. Þar erlýst því helsta markmiði lagabreytinganna að slík brot skuli ákveðin ágrundvelli sjónarmiða stjórnsýsluréttar og fái prófun sem stjórnsýslumál eneinnig að tryggja skuli eftir föngum að íslensk samkeppnislög séu túlkuð ísamræmi við EES/ESB-samkeppnisrétt. Jafnframt er tilgreint að ístjórnsýslumálum vegna brota fyrirtækja á samkeppnislögum séu sönnunarkröfurekki jafn strangar og í refsimálum sem greiði fyrir því að hægt sé að upprætasamráð fyrirtækja í stjórnsýslumáli. Af þessu er ljóst að beita verður þeimsönnunarsjónarmiðum sem EFTA-dómstóllinn og Evrópudómstóllinn hafa lagt tilgrundvallar í samráðsmálum um ætluð brot fyrirtækja á samkeppnislögum. Fallist hefurverið á þetta í framkvæmd mannréttindadómstólsins varðandi þýðingu 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu í samkeppnismálum og litið til þess að ríkiralmannahagsmunir séu bundnir við skilvirka framkvæmd samkeppnislaga. Þannighefur mannréttinda­dómstóllinn staðfest að þótt sektir sem samkeppnisyfirvöldleggja á fyrirtæki teljist í eðli sínu viðurlög við refsiverðu broti ískilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu geti þar gilt sérstakarsönnunarreglur sem ekki eru jafn strangar og í sakamálum, sbr. til hliðsjónar dómMannréttindadómstóls Evrópu 14. febrúar 2019 í máli nr. 5556/10, SA-Capital Oygegn Finnlandi. Heildstætt mat verður því lagt á þau sönnunargögn sem liggjafyrir í málinu í samræmi við framangreind sjónarmið. Við mat á því hvaðtelst sannað í málinu er byggt á gögnum sem liggja fyrir í því, þar á meðalrökstuddri ákvörðun aðaláfrýjanda Samkeppniseftirlitsins sem reist er áfjölmörgum og umfangsmiklum rannsóknargögnum sem aflað var við rannsóknaðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins og lögð voru fram á fyrri dómstigum, aukþess sem fram kom í vitnisburði þeirra er fyrir héraðsdóm komu. Við meðferðmálsins í héraði komu margir þeirra fyrir dóm sem vitni og áður höfðu gefiðskýrslu í því sakamáli sem lauk með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Staðfestuþeir allir þann framburð sem þeir höfðu áður gefið. Þá gafst málsaðilum kosturá að leggja fyrir vitnin frekari spurningar varðandi sakarefni máls þessa. Ennfremur liggur fyrir að gagnáfrýjendum gafst fyrir Landsrétti kostur á að aflamatsgerðar um hluta þeirra atriða sem tilgreind voru í matsbeiðni þeirra. Þeirákváðu á hinn bóginn að falla frá matsbeiðni sinni. Jafnframt verður af þingbókLandsréttar ráðið að þeim hafi verið gefinn kostur á að reifa sjónarmið sínvarðandi kröfu um að teknar yrðu skýrslur af vitnum fyrir Landsrétti. Þeirrikröfu hafnaði Landsréttur með rökstuðningi sem fram kemur í endurritiþingbókar. Ekki verður samkvæmt framangreindu fallist á að gagnáfrýjendumhafi verið synjað um að setja fram sjálfstæðar varnir um sakarefni málsins. Um þærkröfur sem gerðar eru til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi skal einnig tekiðfram að þótt sekt gagnáfrýjenda hafi verið ákveðin af stjórnvöldum hefur máliðfengið endurskoðun fyrir dómstólum, bæði hvað varðar sönnunaratriði, túlkunlagaatriða og fjárhæð sektar, sbr. til hliðsjónar dóm MannréttindadómstólsEvrópu 27. september 2011 í máli nr. 43509/08, A. Menarini Diagnostics S.R.L gegn Ítalíu. Þegarallt þetta er virt verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn réttigagnáfrýjenda til réttlátrar málsmeðferðar við meðferð máls þessa fyrir dómi samkvæmt1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, eins og sáréttur er einnig tryggður í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.IVÍ 1. mgr. 10.gr. samkeppnislaga er kveðið svo á um að allir samningar og samþykktir millifyrirtækja, hvort heldur þær eru bindandi eða leiðbeinandi, og samstilltaraðgerðir, sem hafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrirsamkeppni, hún sé takmörkuð eða henni raskað, séu bannaðar. Samkvæmt a-lið 2.mgr. lagagreinarinnar tekur bannið til samninga, samþykkta og samstilltraaðgerða sem áhrif hafa á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör meðbeinum eða óbeinum hætti. Með 3. gr. laganr. 107/2000, sem færði 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 ínúverandi horf, voru reglur samkeppnislaga um bann við samráði ogsamkeppnishamlandi samstarfi milli fyrirtækja færðar til samræmis við reglursem gilda í samkeppnisrétti á Evrópska efnahagssvæðinu. Í athugasemdum með 3.gr. í frumvarpi til laga nr. 107/2000 kom fram að með hugtakinu samstilltaraðgerðir væri átt við að „tvö eða fleiri fyrirtæki samræmi aðgerðir sínar, ánþess að eiginlegur samningur sé gerður þar um. Það verður þó að teljastskilyrði að fyrirtækin sem um ræðir hafi átt með sér einhvers konar bein eðaóbein samskipti, t.d. í formi fundahalda eða með því að skiptast áupplýsingum.“ Þá sagði að „skýra ber hugtakið samstilltar aðgerðir fyrirtækjarúmt og í samræmi við evrópskan samkeppnisrétt á þann hátt að hugtakið taki tilsérhverra beinna eða óbeinna samskipta milli fyrirtækja, sem hafa þann tilgangað hafa áhrif á samkeppni eða hafa slík áhrif í reynd.“ Í þessu gæti meðal annarsfalist að fyrirtæki skiptist á upplýsingum um verð sem leiði til samræmdrar markaðshegðunar.Í 1. mgr. 53.gr. EES-samningsins kemur fram að bannaðir skuli og taldir ósamrýmanlegirframkvæmd samningsins, allir samningar millifyrirtækja, ákvarðanir samtaka fyrirtækja og samstilltar aðgerðir sem geta haftáhrif á viðskipti milli samningsaðila og hafa að markmiði eða af þeim leiðir aðkomið sé í veg fyrir samkeppni, hún sé takmörkuð eða henni raskað á því svæðisem samningurinn taki til.Samkvæmt 2. gr.laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skal meginmál EES-samningsins hafalagagildi hér á landi. Við úrlausn málsins verður litið til 3. gr. sömu laga ensamkvæmt henni skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, tilsamræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja, sbr. dómHæstaréttar 27. nóvember 2019 í máli nr. 38/2019. Jafnframt verður litið til 6.gr. EES-samningsins, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993, hvað þýðingu dómsúrlausna Evrópudómstólsinsog EFTA-dómstólsins varðar. Ákvæði 10. gr.samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins leggja ekki bann við því aðfyrirtæki fylgist með hegðun keppinauta sinna og verðbreytingum þeirra ogaðlagi sig að hegðun keppinautanna á skynsamlegan hátt. Verðkannanir í þeimtilgangi þjóna mikilvægu hlutverki til að tryggja virka samkeppni á markaði.Ákvæðunum er hins vegar ætlað að tryggja að samkeppnisaðilar hegði sér meðsjálfstæðum hætti á markaði og taki ákvarðanir upp á eigin spýtur. Í ákvæðunumfelst þannig bann við hvers konar beinum og óbeinum samskiptum milli keppinautasem draga úr óvissu fyrirtækjanna um hegðan keppinauta þeirra með þeimafleiðingum að samkeppni er raskað, sbr. til hliðsjónar dóm Evrópudómstólsins19. mars 2015 í máli C-286/13, Dole Food Company gegn framkvæmdastjórninni. Fákeppnismarkaðireru sérstaklega viðkvæmir fyrir hvers konar samstarfi keppinauta þar sem auðveldaraer að viðhafa samráð eða samkeppnishamlandi samhæfingu við slíkar aðstæður ogþví enn ríkari ástæða til að standa vörð um sjálfstæða ákvarðanatöku keppinautaog þá samkeppni sem ríkt getur á markaðnum þrátt fyrir fákeppnina, sbr. tilhliðsjónar dóm Evrópudómstólsins 2. október 2003 í máli C-194/99 P, Thyssen Stahlgegn framkvæmdastjórninni.Til þess aðsamningar milli fyrirtækja og samstilltar aðgerðir í skilningi 1. mgr. 10. gr.samkeppnislaga og 1. mgr. 53. EES-samningsins verði taldar hafa það að markmiðiað raska samkeppni er nægilegt að samráðið geti mögulega raskað samkeppni. Litiðer svo á að ákveðin samvinna eða samskipti milli fyrirtækja séu í eðli sínuskaðleg samkeppni. Við þær aðstæður er ekki þörf á að sýna fram á aðsamningarnir eða aðgerðirnar hafi haft áhrif á verðlagningu til neytenda, endaer ákvæðinu ekki einungis ætlað að vernda einstaka keppinauta eða neytendurheldur jafnframt uppbyggingu markaðarins og undirstöður samkeppninnar, sbr. tilhliðsjónar dóm Evrópudómstólsins 4. júní 2009 í máli C-8/08, T-MobileNetherlands. Við mat á því hvort upplýsingaskipti milli keppinauta feli í sérólögmætt samráð hefur verið litið til þess hvort miðlun þeirra dregur úr eðaeyðir óvissu á markaðnum þannig að samkeppni sé raskað. Af því leiðir aðupplýsingaskipti geta haft það að markmiði að raska samkeppni þótt þau takiekki til endanlegs söluverðs, eða varði upplýsingar sem unnt hafi verið aðnálgast með öðrum hætti, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Evrópudómstólsinsí máli Dole Food Company gegn framkvæmdastjórninni. Þá er það ekki skilyrði brots að gagnkvæm upplýsingaskipti eigisér stað heldur nægir að einn keppinautur greini öðrum frá áformum sínum eðaathöfnum á markaðnum að beiðni þess síðarnefnda eða að minnsta kosti að sáveiti upplýsingunum viðtöku, sbr. til hliðsjónar dóm undirréttarEvrópudómstólsins 8. júlí 2008 í máli nr. T-53/03, BPB gegnframkvæmdastjórninni.2Ágreiningslauster að starfsmenn gagnáfrýjandans Byko ehf. höfðu árum saman kannað verð ásvokölluðum grófvörum hjá Húsasmiðjunni ehf. með ýmsum hætti, þar með talið meðþví að afla upplýsinga um verð og skoða verðlista sem lágu frammi í verslunum. Þóttsamkeppnisaðilum á markaði sé almennt heimilt að kanna verð hjá keppinautum ognota upplýsingar sem þannig er aflað sem grundvöll fyrir eigin verðákvarðanir erusamskiptum aðila í tengslum við slíkar verðkannanir skorður settar, sérstaklegaá fákeppnismarkaði, þar sem tryggja verður að í samskiptunum felist ekki beinteða óbeint samráð um verð.Fyrir liggur að tilhögunverðkannana gagnáfrýjandans Byko ehf. þróaðist með tímanum á þá leið aðstarfsmenn félagsins öfluðu reglulega upplýsinga símleiðis frá starfsmönnumHúsasmiðjunnar ehf. einu sinni til tvisvar í mánuði til að byrja með en fráhaustmánuðum 2008 allt að því vikulega. Á rannsóknartímabili málsins, fránóvember 2008 og til og með mars 2011, voru á verðkönnunarskjali gagnáfrýjandansByko ehf., nöfn tilgreindra starfsmanna Húsasmiðjunnar ehf. og bein símanúmer ástarfsstöð þeirra. Þá var þar að finna símanúmer á aðalskrifstofuHúsasmiðjunnar ehf. og þriggja verslana. Á skjalinu voru tilgreindar meira en 100vörutegundir í flokki grófvara sem áttu það sameiginlegt að teljast meðal mikilvægustusöluvara fyrirtækjanna. Þar voru einnig dálkar fyrir verð Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf., verðmun í prósentum auk dálks þar sem tilgreint var hvortviðkomandi vara væri á tilboðsverði eða sérmerktu/stjörnumerktu verði en þá láfyrir að ekki yrði veittur viðbótarafsláttur af því verði. Í október 2010bættust við dálkar fyrir Múrbúðina ehf. og Úlfinn lagerverslun ehf.Meðal gagna málsins er eftirfaranditölvupóstur 25. nóvember 2008 sem Stefán Pálsson, sölustjóri timbursölugagnáfrýjandans Byko ehf., sendi Leifi Erni Gunnarssyni, verslunarstjóratimbursölu fyrirtækisins: ,,Vilt þú klára fyrir mig í dag eftirfarandi: 1.Skoða verð í aðrar tegundir í MDF, spónaplötur. 2. Athuga hvort tegundir semekki eru til samkvæmt verðkönnun séu til í öðrum verslunum Húsasmiðjunnar. 3.Breyta verðum hjá okkur og taka út SV og TB merkingar þar sem við á.“Meðfylgjandi tölvupóstinum var verðkönnunarskjal fyrirtækisins 11. nóvember2008 þar sem meðal annars kom fram að tilteknar vörur væru ekki til hjáHúsasmiðjunni ehf. og bað sölustjórinn um að ný könnun yrði gerð hjáHúsasmiðjunni ehf. Það var gert og útfyllt verðkönnunarskjal 27. nóvember 2008sent fyrrgreindum Stefáni og Leifi Erni. Hinn 28. nóvember 2008, sem mun hafaverið föstudagur, sendi Stefán Leifi Erni aftur tölvupóst og sagði að þaðvantaði eitthvað ,,nýtt eins og við töluðum um. Ég verð að fá þetta fyrir kl.8.30“. Í ákvörðun aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins er rakið aðframkvæmdastjórnarfundir hafi iðulega verið haldnir á föstudagsmorgnum og aðþað hafi verið ástæða þess að óskað hafi verið eftir að upplýsingarnar bærust ,,fyrirkl. 8.30.“ Framkvæmdastjóri fagsölusviðs gagnáfrýjandans Byko ehf. mun hafasetið hina reglulegu framkvæmdastjórnarfundi. Í dagbók hans 28. nóvember 2008er svohljóðandi færsla: ,,Verðkönnun grófum vörum Húsa talsvert hærri og upp ...í krossvið. Hækkum verð á vöru eftir vandlega skoðun á samkeppnisaðilum ogverði þeirra. SBB/Pand búið annað kvöld.“ Meðal gagnamálsins er skýrsla sem Ragnar Már Amazeen, þáverandi starfsmaður gagnáfrýjandansByko ehf., gaf hjá lögreglu 8. mars 2011. Þar staðfesti hann að hafa kannaðverð í að lágmarki þrjú ár hjá Húsasmiðjunni ehf. Það er í samræmi við framburðKristjáns Jóns Ágústssonar hjá lögreglu 14. sama mánaðar, en hann starfaði íþjónustuveri Húsasmiðjunnar ehf. Fram er komið ímálinu að á árunum 2008 og 2009 hafi eðli samskipta fyrirtækjanna breyst þannigað í stað nafnlausra símtala starfsmanna gagnáfrýjandans Byko ehf. við ýmsastarfsmenn Húsasmiðjunnar ehf. hafi einkum einn starfsmaður gagnáfrýjandansByko ehf., samkvæmt fyrirmælum yfirmanns, byrjað að hringja í tvo tilgreindastarfsmenn Húsasmiðjunnar ehf., kynnt sig og aflað verðupplýsinga. Gögn málsinssýna enn fremur að frá janúar 2010 hafi starfsmenn Húsasmiðjunnar ehf. notað samaverðkönnunarskjal og gagnáfrýjandinn Byko ehf. í samskiptum fyrirtækjanna. Einsog rakið hefur verið verður af gögnum málsins skýrlega ráðið að upplýsingum semfengust í samtölum starfsmannanna hafi verið miðlað áfram til stjórnendagagnáfrýjandans Byko ehf. og fjallað um þær á framkvæmdastjórnarfundumfélagsins. Ekki verðurönnur ályktun dregin af framangreindu og því sem fram kemur í gögnum málsins aðöðru leyti en að tilgangur samskiptanna hafi verið að fá gleggri mynd afvöruverði og stöðu keppinautarins á markaði málsins, þar með talið birgðastöðuhans, en viðskiptavinum og öðrum samkeppnisaðilum fyrirtækjanna stóð til boða.Framangreindályktun fær stoð í þeirri sátt sem Húsasmiðjan ehf. gerði við aðaláfrýjandann Samkeppniseftirlitið,þótt við mat á þýðingu hennar verði að taka nokkurt tillit til þeirra aðstæðnasem uppi voru hjá Húsasmiðjunni ehf. þegar hún var gerð. Við mat á sönnun áatvikum í máli þessu þykir mega horfa til þess sem fram kemur í sáttinni, sbr.dóm Hæstaréttar 27. nóvember 2014 í máli nr. 112/2014. Í sáttinni viðurkennirHúsasmiðjan ehf. að hafa á rannsóknartímabilinu brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins með hinum reglubundnu,yfirleitt vikulegu, samskiptum við gagnáfrýjandann Byko ehf. um verð,birgðastöðu og fleira í því skyni að hækka verð og vinna gegn verðlækkun ágrófvörum. Evrópudómstóllinn hefur slegið því föstu að það fari ekki gegngrundvallarréttindum aðila máls að styðjast við viðurkenningu eins aðila viðmat á sönnun um brot annars að samráði, sbr. til hliðsjónar dóm 19. desember2013 í sameinuðum málum C-239/11 P, Siemens o.fl. gegn framkvæmdastjórninni. Samskiptigagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. gerðu fyrirtækjunum kleift aðfá mikið magn upplýsinga um verð, tilboðsverð og birgðastöðu keppinautar áflóknum markaði með reglubundnari, einfaldari, skjótvirkari og beinni hætti en öðrumá markaði og viðskiptavinum stóð til boða. Þessi samskipti voru til þess fallinað draga úr óvissu á milli fyrirtækjanna um framtíðarhegðun keppinautarins sem varðfyrir vikið gagnsærri og fyrirsjáanlegri, sbr. til hliðsjónar dómEvrópudómstólsins 19. mars 2015 í máli C-286/13, Dole Food Company gegnframkvæmdastjórninni. Samskiptin fólu í sér samstilltar aðgerðir sem höfðu þaðað markmiði að halda uppi verði og röskuðu þar með samkeppni á millifyrirtækjanna í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Að virtu framangreindugetur það ekki haft úrslitaþýðingu í þessu sambandi hvort verðupplýsingar, semlátnar voru í té, hafi að hluta til verið upplýsingar um gildandi verð ogaðgengilegar sem slíkar.3Eins og rakiðhefur verið hófst mál þetta í kjölfar þess að fyrirsvarsmenn Múrbúðarinnar ehf.sneru sér til aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins 15. október 2010 og óskuðueftir fundi, þar sem þeir vildu upplýsa um ,,tilraunir Byko og Húsasmiðjunnar“til þess að fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í ólögmætu samráði. Í kjölfarþessa hófst rannsókn á brotum Húsasmiðjunnar ehf. og gagnáfrýjandans Byko ehf.á samkeppnislögum.Í ákvörðun aðaláfrýjandansSamkeppniseftirlitsins er því lýst að starfsmenn gagnáfrýjandans Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. hafi gengið hart fram í því að fá upplýsingar um verð ágrófvöru, birgja og fleira frá Múrbúðinni ehf., en á þeim tíma hafði hún ekkienn opnað verslun sína með grófvöru á byggingavörumarkaði. Símtöl lykilstarfsmannagagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. á sviði grófvöru viðstarfsmenn Múrbúðarinnar ehf. voru einnig tíð en að auki komu starfsmennirnir oftí húsnæði Múrbúðarinnar ehf. Framangreind sátt Húsasmiðjunnar ehf. við aðaláfrýjandannSamkeppniseftirlitið 9. júlí 2014 rennir jafnframt stoðum undir að gagnáfrýjandinnByko ehf. hafi gert tilraun til að fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í samráðium verð á grófvöru og með því að hafa ákveðið með Húsasmiðjunni ehf. aðfylgjast með aðgerðum Múrbúðarinnar ehf. á markaðnum. Er því fallist á að þessisamskipti gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. hafi verið liður íólögmætu samráði fyrirtækjanna.Fallist er á þaðmat hins áfrýjaða dóms, með þeim röksemdum er þar greinir, að staðfesta beri þániðurstöðu í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála að dagbókarfærslaforstjóra gagnáfrýjandans Byko ehf. 19. febrúar 2010 gefi til kynna að honumhafi borist upplýsingar um fjölmarga þætti í rekstri og starfsemi Húsasmiðjunnarehf. á árunum 2008 til 2009 og að í því hafi falist ólögmætt samráð.Þá er fallist áþá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að um ólögmætt samráð hafi verið að ræða í október2010 á vettvangi stjórna gagnáfrýjenda og Húsasmiðjunnar ehf. sem hafi falist íþví að gagnáfrýjandanum Byko ehf. voru veittar upplýsingar frá Húsasmiðjunniehf. um fyrirhugaðar breytingar á verðstefnu félagsins. Jafnframt er fallist áþað mat hins áfrýjaða dóms að í símtali 28. febrúar 2011 milli framkvæmdastjórafagsölusviðs gagnáfrýjandans Byko ehf. og vörustjóra í timbursöluHúsasmiðjunnar ehf. hafi falist víðtækt og alvarlegt verðsamráð. Einnig erfallist á það mat hins áfrýjaða dóms að ekki verði talið sannað aðgagnáfrýjandinn Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. hafi haft ólögmætt samráð um söluog verð á miðstöðvarofnum í nóvember og desember 2010 og febrúar 2011.4Samkvæmtákvörðun aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins markaðist upphaf samráðstímabilsinsaf tölvupósti þáverandi forstjóra gagnáfrýjandans Byko ehf. til stjórnarfélagsins 26. nóvember 2008. Með þeim röksemdum er greinir í hinum áfrýjaðadómi er fallist á það mat dómsins að tilvikið verði ekki talið hluti afsamfelldu samráði félagsins og Húsasmiðjunnar ehf. Á hinn bóginnverður lagt til grundvallar, með vísan til þess sem að framan er rakið umtilhögun verðkannana gagnáfrýjandans Byko ehf., að aðaláfrýjandanumSamkeppniseftirlitinu hafi tekist sönnun þess að samskipti gagnáfrýjandans Bykoehf. við Húsasmiðjuna ehf. hafi á rannsóknartímabili málsins verið til þessfallin að raska samkeppni á þeim markaði er málið lýtur að. Breytir engu um þániðurstöðu þótt samskipti félaganna hafi í upphafi rannsóknartímabilsins ekkiverið jafn gagnkvæm og kerfisbundin og raun varð á síðar.5Íákvörðun aðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins er byggt á því að í háttsemigagnáfrýjandans Byko ehf., sem lýst hefur verið, hafi ekki einungis falist brotgegn 10. gr. samkeppnislaga heldur einnig brot gegn 53. gr. EES-samningsins. Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. samkeppnislagaskulu Samkeppniseftirlitið, áfrýjunarnefnd samkeppnismála og íslenskirdómstólar beita 53. gr. EES-samningsins eftir því sem kveðið er á um í lögum. Í1. mgr. 26. gr. samkeppnislaga kemur fram að ef fyrrnefndarstofnanir eða dómstólar beiti ákvæðum laganna vegna samninga fyrirtækja,ákvarðana samtaka fyrirtækja eða samstilltra aðgerða í skilningi 1. mgr. 53.gr. EES-samningsins, sem gætu haft áhrif á viðskipti milli aðila aðEES-samningnum, skuli þau einnig beita 53. gr. EES-samningsins að því er varðarslíka samninga, ákvarðanir eða samstilltar aðgerðir. Í athugasemdum með 26. gr. í frumvarpi tilsamkeppnislaga segir að í ákvæðinu, sem sé nýmæli, sé fjallað um samspilsamkeppnislaga og samkeppnisreglna EES-samningsins. Ef áhrifa af aðgerðumfyrirtækja gæti á Evrópska efnahagssvæðinu og hér á landi þannig að 53.EES-samningsins eigi við, svo og 10. gr. samkeppnislaga, skuli báðum bálkumbeitt. Samhliða beiting geti haft í för með sér ólíkar niðurstöður eftir þvíhvort regluverkið er lagt til grundvallar. Stangist ákvæðin á skuli innlendursamkeppnisréttur víkja. Þá segir að ef skilyrðið um áhrif á viðskipti áEvrópska efnahagssvæðinu sé ekki uppfyllt verði 53. gr. EES-samningsins ekkibeitt heldur aðeins samkeppnislögum. Þar sem ákvæðið sé samhljóða 10. gr.samkeppnislaga sé lítil hætta á að beiting ákvæðanna skarist.Skilyrðið umáhrif á viðskipti er sjálfstætt skilyrði EES-réttar sem ber að meta meðsjálfstæðum hætti í hverju máli. Skilyrðið takmarkar gildissvið 53. gr. EES-samningsinsvið samninga og samstilltar aðgerðir sem geta haft áhrif umfram tiltekiðlágmark á viðskipti milli ríkja á því landsvæði sem EES-samningurinn tekur til.Við mat á því hvort skilyrðið er uppfyllt ber að horfa til þess hvort unnt erað sjá fyrir með nægjanlegum líkum út frá hlutlægum viðmiðum að samningar eðasamstilltar aðgerðir geti haft bein eða óbein, raunveruleg eða hugsanleg, áhrifá mynstur viðskipta milli EES-ríkjanna, sbr. til hliðsjónar dómEvrópudómstólsins 16. júlí 2015 í máli C-172/14, ING Pensii. Þarf því ekki aðsýna fram á að samningar eða samstilltar aðgerðir muni hafa eða hafi haft áhrifá viðskipti milli EES-ríkjanna heldur er nægilegt að þau séu til þess fallin aðhafa slík áhrif. Meðal þeirra þátta sem þarf að meta er eðli samninganna ogsamstilltu aðgerðanna og þeirra vara sem þau taka til og stöðu hlutaðeigandifyrirtækja á viðeigandi markaði. Samningar og samstilltar aðgerðir í skilningi53. gr. EES-samningsins sem taka til eins EES-ríkis í heild geta venjulega haftáhrif á viðskipti milli EES-ríkjanna, sbr. til hliðsjónar dóm Evrópudómstólsins11. júlí 2013 í máli C-439/11 P, Ziegler gegn framkvæmdastjórninni.Áðurhefur verið komist að þeirri niðurstöðu að þau samskipti sem fjallað er um ímálinu á milli gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. hafi haft þaðað markmiði að raska samkeppni og brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Lítaverður á landið heilt og óskipt sem landfræðilegan markað málsins og náðusamkeppnishamlandi aðgerðir gagnáfrýjenda þannig til landsvæðis ríkis, innan Evrópskaefnahagssvæðisins, í heild sinni. Í ljósi þess að fyrirtækin voru í yfirburðastöðuá skilgreindum mörkuðum málsins og aðgerðir þeirra beindust að vörum sem voru aðstórum hluta fluttar inn frá öðrum EES-ríkjum og endurseldar á Íslandi, aukþess sem þau gátu torveldað að mögulegir keppinautar frá öðrum EES-ríkjum næðufótfestu á mörkuðum málsins, verður að telja að hin ólögmætu samskipti hafiverið til þess fallin að hafa áhrif á mynstur viðskipta milli EES-ríkjanna ískilningi 53. gr. EES-samningsins. Af þessu leiðir að í málinu ber að beitaákvæði 53. gr. EES-samningsins samhliða 10. gr. samkeppnislaga. Háttsemigagnáfrýjandans Byko ehf. var því bæði í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga og1. mgr. 53. gr. EES-samningsins.VÍ a- og j-lið 1.mgr. 37. gr. samkeppnislaga er kveðið á um að Samkeppniseftirlitið leggistjórnvaldssekt á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brjóti gegn bannisamkvæmt 10. gr. laganna og 53. gr. EES-samningsins. Í 2. mgr. 37. gr. lagannaer mælt fyrir um að sektir geti numið allt að 10% af heildarveltu síðastarekstrarárs hjá hverju því fyrirtæki eða þeim samtökum fyrirtækja sem aðildeigi að broti. Ef brot samtakafyrirtækja tengjast starfsemi aðila þeirra skal fjárhæð sektar ekki vera hærrien 10% af heildarveltu hvers aðila þeirra sem er virkur á þeim markaði sem brotsamtakanna tekur til. Við ákvörðun um fjárhæð sekta skal hafa hliðsjón af eðliog umfangi brota, hvað brot hafa staðið lengi og hvort um ítrekað brot er aðræða. Ýmsir aðrir þættir hafa þó áhrif við ákvörðun sektarfjárhæðar, þar ámeðal að álögð sekt sé til þess fallin að skapa varnaðaráhrif meðal annars meðtilliti til fjárhagslegs styrkleika aðila.Hugtakiðfyrirtæki í samkeppnisrétti sætir sjálfstæðri skýringu og vísar tilefnahagslegrar einingar fremur en lögformlegrar, sbr. dóm Hæstaréttar 27.nóvember 2014 í máli nr. 112/2014. Um efnahagslega einingu er að ræða í tilvikimóðurfélags og dótturfélags þegar hið síðarnefnda hefur ekki raunverulegtfrelsi til að ákveða aðgerðir sínar á markaði. Hefur samkeppnisyfirvöldum íslíkum tilvikum verið játuð heimild til að leggja sekt á móðurfélagið fyrirbrot dótturfélagsins á 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins meðþeim rökum að eðlilegt sé að sá, sem á endanum hefur arð af starfsemi hinsbrotlega fyrirtækis, hlíti viðurlögum vegna brotsins. Fyrir liggur að gagnáfrýjandinnByko ehf. var á öllu rannsóknartímabili málsins alfarið í eigu gagnáfrýjandansNorvik hf. Samkvæmt dómaframkvæmd eru löglíkur fyrir því að félög séu, þegarþannig háttar til, ein efnahagsleg eining í skilningi samkeppnislaga og teljisteitt og sama fyrirtækið í skilningi 37. gr. þeirra. Þeim löglíkum hafagagnáfrýjendur ekki hnekkt í máli þessu. Samkvæmt því var aðaláfrýjandanum Samkeppniseftirlitinuheimilt að beita gagnáfrýjandann Norvik hf. viðurlögum, að öðrum skilyrðumuppfylltum.Í ákvörðunaðaláfrýjandans Samkeppniseftirlitsins og hinum áfrýjaða dómi eru rakinsjónarmið um fjárhagslegan styrkleika gagnáfrýjenda. Eins og þar kemur fram varheildarvelta móðurfélags gagnáfrýjandans Byko ehf., gagnáfrýjandans Norvik hf.,á árinu 2014, 36,6 milljarðar króna og eigið fé í árslok 2014, 14,2 milljarðarkróna. Fjárhagslegur styrkur gagnáfrýjandans Norvik hf. var því töluverður ogsekt sú sem félaginu var gert að greiða með ákvörðun aðaláfrýjandansSamkeppniseftirlitsins því langt innan þeirra marka sem kveðið er á um í 2.mgr. 37. gr. samkeppnislaga.Samkvæmt því semrakið hefur verið fólust brot gagnáfrýjenda gegn 10. gr. samkeppnislaga og 53.gr. EES-samningsins í reglubundnum og tíðum samskiptum gagnáfrýjandans Bykoehf. og Húsasmiðjunnar ehf. þar sem meðal annars var aflað upplýsinga um verð, þeimmiðlað áfram til stjórnenda fyrirtækjanna og fjallað um þær á fundum framkvæmdastjórnargagnáfrýjandans Byko ehf. Þá skiptust stjórnir gagnáfrýjandans Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. á upplýsingum í febrúar 2010 um afkomu og rekstur þesssíðarnefnda og hugmyndum um breytingar á verðstefnu þess á haustmánuðum 2010. Aukþess var um ólögmætt samráð gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. aðræða í tilraun þeirra til að fá Múrbúðina ehf. til þess að taka þátt íverðsamráðinu. Loks liggur fyrir endurrit símtals sem framkvæmdastjórifagsölusviðs gagnáfrýjandans Byko ehf. átti við starfsmann Húsasmiðjunnar ehf.28. febrúar 2011 þar sem hvatt var til víðtæks verðsamráðs. Í þessu símtalikemur fram einbeittur vilji til alvarlegs samráðs og fólst í því gróft brotgegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins. Öll brot gagnáfrýjandansByko ehf. voru alvarleg og fólu í sér skipulagt og kerfisbundið samráð millifyrirtækja sem voru nánast einráð á þeim markaði sem brotin tóku til. Markaður málsinser mikilvægur fyrir almenning og beindust brotin því að mikilsverðum hagsmunumneytenda. Eins og rakið hefur verið telst hið samfellda samráð hafa staðið alltrannsóknartímabil málsins.Við ákvörðunfjárhæðar sektarinnar er horft til mikilvægis þess að tryggja almenn og sérstökvarnaðaráhrif vegna brota gegn samkeppnislögum en jafnframt til þess hversulengi samráð gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. stóð. Að ölluframangreindu virtu verður gagnáfrýjandanum Norvik hf. gert að greiða400.000.000 króna sekt í ríkissjóð, en tekið skal fram að hann greiddi 65.000.000króna af þeirri fjárhæð í ríkissjóð með fyrirvara 30. október 2015 í kjölfarúrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála og 335.000.000 króna til viðbótar 29.maí 2018 í kjölfar héraðsdóms. Samhliða er fellt úr gildi ákvæði í úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. september 2015 í máli nr. 6/2015 um65.000.000 króna sekt gagnáfrýjenda í ríkissjóð. Jafnframt verða aðaláfrýjendursýknaðir af kröfum gagnáfrýjenda.Eftir þessumúrslitum verður staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gagnáfrýjendumgert að greiða aðaláfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28.september 2015 í máli nr. 6/2015 um 65.000.000 króna sekt gagnáfrýjenda, Bykoehf. og Norvik hf., í ríkissjóð. Gagnáfrýjandinn Norvik hf. greiði 400.000.000 króna sekt í ríkissjóð.Aðaláfrýjendur,Samkeppniseftirlitið og íslenska ríkið, eru sýkn af kröfum gagnáfrýjenda.Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um málskostnað skulu vera óröskuð.Gagnáfrýjendur greiðióskipt aðaláfrýjandanum Samkeppniseftirlitinu, 2.000.000 króna í málskostnað fyrirHæstarétti og aðaláfrýjandanum íslenska ríkinu, 1.000.000 króna í málskostnaðfyrir Hæstarétti.DómurLandsréttarMál þetta dæma landsréttardómararnir Hervör Þorvaldsdóttir,Jóhannes Sigurðsson ogVilhjálmur H. Vilhjálmsson.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaAðaláfrýjendur skutu málinu tilLandsréttar 12. júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2018 í málinu nr. E-550/2016. Héraðsdómi vargagnáfrýjað 13. júní 2018.2felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. september2015 í málinu nr. 6/2015, að felld verði úr gildi ákvörðun gagnáfrýjandaSamkeppniseftirlitsins 15. maí 2015 nr. 11/2015 og að stefnda íslenska ríkiðgreiði aðaláfrýjandanum Norvik hf. 400.000.000 króna með nánar tilgreindumdráttarvöxtum. Til vara að sekt að fjárhæð 65.000.000 króna semaðaláfrýjandanum Norvik hf. var þar gert að greiða, verði felld niður eðalækkuð og að stefnda íslenska ríkinu verði gert að greiða aðaláfrýjandanumNorvik hf. mismun á 400.000.000 króna og þeirri sekt sem ákvörðuð verður meðdómi ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Þá krefjast aðaláfrýjendurmálskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti.3Gagnáfrýjandi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms að öðru leyti en því að aðaláfrýjandanum Norvik hf. verði gert aðgreiða 650.000.000 króna sekt er renni í ríkis­sjóð. Þá krefst hannmálskostnaðar fyrir Lands­rétti.4Stefndi íslenska ríkið krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms um sýknu af kröfum aðaláfrýjenda og skylduaðaláfrýjenda til greiðslu málskostnaðar, auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik ogsönnunarfærsla5Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaðadómi er upphaf máls þessa að gagnáfrýjanda barst ábending 15. október 2010 fráMúrbúðinni ehf. um mögulegt brot aðaláfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnarehf. á 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 vegna tilraunar þeirra til að fáMúrbúðina ehf. til að taka þátt í ólöglegu verðsamráði á haustmánuðum 2010. Í framhaldiaf ábendingunni hóf gagnáfrýjandi rannsókn og kærði jafnframt málið tilríkissaksóknara 30. nóvember 2010. Í tengslum við þá rannsókn í mars 2011 fórufram húsleitir auk þess sem símar voru hlustaðir.6Að lokinni lögreglurannsókn gaf sérstakursaksóknari út ákæru á hendur 12 einstaklingum vegna brota á ákvæðum 10. gr.samkeppnislaga um ólögmætt verðsamráð. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 9. apríl2015 voru allir ákærðu utan einn sýknaðir af ákærum. Sá sakfelldi var dæmdur ímánaðarlangt fangelsi fyrir að hafa hvatt til verðsamráðs en fullnusturefsingarinnar var frestað. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 360/20151. desember 2016 voru átta hinna ákærðu dæmdir fyrir brot gegn 10. gr.samkeppnislaga og dæmdir til fangelsisrefsingar en tveir ákærðu voru sýknaðir. 7Að lokinni frumathugun á stjórnsýslumálinugegn aðaláfrýjandanum Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. gaf gagnáfrýjandi útandmælaskjal 2. maí 2014. Í andmælaskjalinu var komist að þeirri frumniðurstöðuað aðaláfrýjandinn Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. hefðu haft með sér ólögmættverðsamráð sem bryti gegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. samningsins umEvrópska efnahagssvæðið sem lögfestur var með lögum nr. 2/1993. Í framhaldi afútgáfu andmælaskjalsins 9. júlí 2014 gerði Húsasmiðjan ehf. sátt viðgagnáfrýjanda þar sem hún féllst á að greiða 325.000.000 króna vegnasamráðsbrota.8Með ákvörðun gagnáfrýjanda 15. maí2015 var komist að þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjandinn Byko ehf. hefði brotiðgegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins. Var aðaláfrýjandanumNorvik hf. gert að greiða 650.000.000 króna í stjórnvaldssekt. Ákvörðungagnáfrýjanda var einkum byggð á því að verðkannanir á svonefndri grófvöru ábyggingamarkaði og önnur samskipti aðaláfrýjandans Byko ehf. við Húsasmiðjunaehf. á tímabilinu nóvember 2008 til mars 2011 hafi falið í sér skipulagt,markvisst og samfellt samráð sem hafi haft það að markmiði að takmarkaverðsamkeppni fyrirtækjanna. Undir grófvörur falla meðal annars vörutegundirnartimbur, spónaplötur, krossviður, gifsplötur, stálprófílar, kambstál, steinull,bárustál, þakpappi og gagnvarið pallaefni. Í ákvörðuninni var einkum á þvíbyggt að með vikulegum verðkönnunum aðaláfrýjandans Byko ehf. á um það bil 105tegundum af grófvörum, sem hafi í fyrstu verið einhliða en síðar árannsóknartímabilinu orðið gagnkvæmar, hafi átt sér stað upplýsingaskipti semhafi orðið grundvöllur verðákvarðana fyrirtækjanna og dregið úr nauðsynlegrióvissu um verðákvarðanir á markaðinum. Ákvörðunin byggðist einnig á því að ínánar tilgreindum tilvikum hafi aðaláfrýjandinn Byko ehf. hvatt til eða haftverðsamráð meðal annars með því að fá fyrirtæki á sama markaði, Múrbúðina ehf.og Úlfinn ehf., til verðsamráðs. Þá var einnig byggt á því að í nokkrumtilvikum hefði aðaláfrýjandinn Byko ehf. fengið trúnaðarupplýsingar um reksturog starfsemi Húsasmiðjunnar ehf. sem hafi verið liður í ólögmætumupplýsingaskiptum. Tilvik þessi eru ítarlega rakin í hinum áfrýjaða dómi ogverða þeim gerð nánari skil hér síðar eftir því sem tilefni er til við endurskoðunhins áfrýjaða dóms. 9Aðaláfrýjendur skutu ákvörðungagnáfrýjanda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála 11. júní 2015.Áfrýjunarnefndin úrskurðaði 28. september 2015 að aðaláfrýjandinn Byko ehf.hefði brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga í öllum nema þremur af þeim tilvikumsem ákvörðun gagnáfrýjanda byggðist á. Nefndin hafnaði því að tilraunir tilöflunar verðupplýsinga hjá Múrbúðinni ehf. hafi falið í sér samráðsbrot. Þá varþví einnig hafnað að upplýsingaskipti um gæðavottun og verðlagningumiðstöðvarofna hafi falið í sér brot svo og að upplýsingar um yfirvofandiaðhaldsaðgerðir Húsasmiðjunnar ehf. hafi falið í sér skipti átrúnaðarupplýsingum. Þá taldi nefndin að gagnáfrýjandi hefði ekki sýnt fram áþað með rökum að brotið hafi verið gegn ákvæði 53. gr. EES-samningsins. Komstáfrýjunarnefndin að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hefði gengið of langt íályktunum sínum af gögnum málsins og að brot aðaláfrýjandans Byko ehf. hafiekki verið jafn umfangsmikil og kerfisbundin og gagnáfrýjandi lagði til grundvallarí ákvörðun sinni. Sektarfjárhæðin væri því úr hófi fram há og lækkaðiáfrýjunarnefndin stjórnvaldssektina í 65.000.000 króna.0Gagnáfrýjandi höfðaði mál fyrir HéraðsdómiReykjavíkur með stefnu 10. febrúar 2016 til þess að fá ákvörðunáfrýjunarnefndarinnar hnekkt. Aðaláfrýjendur gáfu út gagnstefnu 26. febrúar2016 í þeim tilgangi að fá ákvörðun áfrýjunarnefndarinnar fellda úr gildi. Íhinum áfrýjaða dómi sem kveðinn var upp 16. maí 2018 var fallist á niðurstöðuráfrýjunarnefndarinnar um brot aðaláfrýjandans Byko ehf. gegn 10. gr.samkeppnislaga og að auki talið að brotið hefði verið gegn 53. gr.EES-samningsins. Í dóminum var jafnframt talið að samskipti starfsmannaaðaláfrýjandans Byko ehf. við starfsmenn Múrbúðarinnar ehf. hefðu falið í sérbrot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Í ljósi atvika taldi héraðsdómur að fjárhæðstjórnsýslusektarinnar skyldi vera 400.000.000 króna.1Ekki er ágreiningur um að atvikum málsinssé réttilega lýst í hinum áfrýjaða dómi en að ágreiningsefni málsins snúi fyrstog fremst að því hvernig meta beri háttsemi starfsmanna aðaláfrýjandans Bykoehf. í tengslum við framkvæmd verðkannana og hvor málsaðila beri sönnunarbyrðium tiltekna þætti málsins. Þá er deilt um það hvað nánar fólst í samskiptumstarfsmanns Byko ehf. við starfsmann Múrbúðarinnar ehf. Af þessum sökum er ekkitilefni til að rekja atvik málsins nánar umfram það sem gert verður íniðurstöðukafla þessa dóms þegar tekið verður til skoðunar hvort meintsamráðstilvik hafi falið í sér brot gegn 10. gr. samkeppnislaga og eftir atvikum53. gr. EES-samningsins.2Undir rekstri málsins fyrir Landsréttilögðu aðaláfrýjendur fram matsbeiðni. Í matsbeiðninni kom fram að tilgangurmatsins væri að afla álits sérfróðs og óvilhalls manns á eftirfarandispurningum: „1. Var verðmyndun á markaði fyrir grófvörur á byggingarmarkaði átímabilinu frá nóvember 2008 til og með mars 2011, ólík verðmyndun á markaðnumá tímabilinu frá nóvember 2003 til og með október 2008 annars vegar, og fráapríl 2011 til og með júní 2018 hins vegar? Ef um frávik var að ræða, er þessóskað að matsmaður kanni hvort finna megi aðstæður á markaði sem skýri frávik,og greini frá því hvaða aðstæður það voru. 2. Var sú aðferð við verðkannanirsem viðhöfð var af hálfu Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. sem lýst er í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins nr. 11/2015, frábrugðin þeim sem almennt eru notaðar viðverðkannanir: (i) á smásölumörkuðum hérlendis, (ii) á smásölumörkuðum erlendis,eða (iii) á byggingarvörumörkuðum erlendis. Ef hún var frábrugðin, metimatsmaður í hverju frávikin fólust og hver voru áhrif þeirra.“ Landsréttursamþykkti 8. október 2018 dómkvaðningu matsmanns til þess að svara fyrrispurningunni þar sem ekki væri útlokað að svör við henni gætu haft þýðingu viðúrlausn málsins. Seinni spurningunni var á hinn bóginn hafnað, einkum á þeimgrundvelli að ekki yrði séð að upplýsingar um fyrirkomulag á verðkönnunum íöðrum löndum gæti haft nokkra þýðingu við úrlausn á því álitaefni sem uppi er ímálinu. Ekki væri um það deilt að verðkannanir samkeppnisaðila væru heimilar ogí raun æskilegar út frá samkeppnissjónarmiðum. Til þess að verðkannanir gætutalist þáttur í samstilltum aðgerðum sem hafa að markmiði eða af þeim leiði aðkomið sé í veg fyrir samkeppni þarf eitthvað sérstakt að koma til, sbr. dómHæstaréttar í málinu nr. 360/2015. Með bréfi aðaláfrýjenda til Landsréttar 26.febrúar 2019 var upplýst að fallið væri frá matsbeiðninni.Niðurstaða Um formhlið málsins 3Í greinargerð aðaláfrýjenda tilLandsréttar er því haldið fram að brotið hafi verið gegn rétti þeirra til réttlátrarmálsmeðferðar við meðferð málsins í héraði. Í fyrsta lagi þar sem ósk þeirra umráðgefandi álit EFTA-dómstólsins í málinu hafi verið hafnað. Í öðru lagi þarsem þeim hafi verið synjað um að afla matsgerðar. Í þriðja lagi þar sem ekkihafi verið talin þörf á að dómurinn væri fjölskipaður og í fjórða lagi aðekkert mat sé lagt á framburð vitna sem gefið hafi skýrslu fyrir dóminum.4Með dómi Hæstaréttar Íslands 1. júní 2017í málinu nr. 298/2017 var staðfestur úrskurður héraðsdóms um að ekki yrði aflaðráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Vísað var til þess að með dómi Hæstaréttar ímálinu nr. 360/2015 hafi 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga, sem sé sama efnis og1. mgr. 53. gr. EES-samningsins verið skýrð með þeim hætti að sú háttsemi, semákært var fyrir og sé sú sama og mál þetta er sprottið af, hafi verið ólögmæt.Því hafi Hæstiréttur á grundvelli viðeigandi íslenskra laga leyst úr þeimálitaefnum sem aðaláfrýjendur hafi krafist að leitað skyldi álits á fyrirEFTA-dómstólnum.5Með dómi 27. apríl 2017 í málinu nr.224/2017 staðfesti Hæstiréttur jafnframt úrskurð héraðsdóms að hafna beiðniaðaláfrýjenda um dómkvaðningu matsmanns. Byggði dómurinn niðurstöðu sína á þvíað samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri matsgerðtilgangslaus til sönnunar þar sem ekki þyrfti annarrar sérþekkingar við til aðmeta það sem óskað var eftir mati á en lagaþekkingar, sbr. 2. mgr. 60. gr. sömulaga. Sem fyrr greinir fengu aðaláfrýjendur undir rekstri þessa máls fyrirLandsrétti dómkvaddan matsmann til að meta aðra af tveimur spurningum sembeiðnin laut að. Þannig liggur fyrir að aðaláfrýjendur hafa með þessum hætti ítvígang leitast við að færa sönnur að því að háttsemi starfsmanna þeirra hafiekki brotið gegn 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr.EES-samningsins. Þótt ákvæði laga nr. 91/1991 geri ráð fyrir að unnt sé aðhnekkja sönnunarmati Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 360/2015 um málsatvik, þáþarf sú sönnunarfærsla, líkt og almennt gildir, allt að einu að rúmast innanþeirra heimilda sem ákvæði laganna marka og getið er um að framan, sbr. dómHæstaréttar í málinu nr. 224/2017 og fyrrgreinda ákvörðun Landsréttar.6Þá er til þess að líta að 1. mgr. 2. gr.laga nr. 91/1991 mælir fyrir um þá meginreglu að einn dómari skipi dóm í hverjumáli í héraði. Ákvæði 2. og 3. mgr. sömu greinar heimila undantekningu þar fráef héraðsdómur telur þörf á, að þar tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Ífyrirliggjandi máli lá fyrir héraðsdómi að meta hvort tiltekin háttsemi brytigegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins. Það lögfræðilega matvar grundvallað á framburði vitna og öðrum gögnum sem lögð voru fyrirhéraðsdóm. Þá þykir málið ekki þannig vaxið að 3. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991eigi við.7Með hinum áfrýjaða dómi var til samræmisvið 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála lagt til grundvallarað þau málsatvik sem um var fjallað í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 360/2015hefðu sönnunargildi við meðferð málsins þar til hið gagnstæða sannaðist.Mannréttindadómstóll Evrópu hefur tekið til efnismeðferðar kvörtun dómfelldu ínefndu máli Hæstaréttar nr. 360/2015 sem er reist á því að Hæstiréttur hafiendurskoðað mat héraðsdóms á framburði vitna og ákærðu án þess að þau hafikomið fyrir Hæstarétt. Ákærðu og vitni sem gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi, semsíðar lauk með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 360/2015, komu að nýju fyrir dómsem vitni við meðferð þessa máls í héraði og staðfestu þar skýrslur sínar ísakamálinu auk þess sem þau svöruðu viðbótarspurningum. Þar gafstaðaláfrýjendum fullt tækifæri til að fá nánari upplýsingar frá vitnum og færaþannig fram sönnur sem eftir atvikum gætu hnekkt sönnunarmati Hæstaréttar ímálinu nr. 360/2015. Héraðsdómara bar því að meta hvað teldist sannað meðhliðsjón af dómi Hæstaréttar, vitnisburðum fyrir héraðsdómi við meðferð þessamáls og skjallegum gögnum. Af forsendum hins áfrýjaða dóms er ljóst að það matfór fram og það mat sætir nú endurskoðun Landsréttar. 8Í ljósi þess sem að framan er rakið verðurekki talið að brotið hafi verið gegn rétti aðaláfrýjenda til réttlátrarmálsmeðferðar fyrir héraðsdómi í skilningi 70. gr. stjórnarskrárinnar nr.33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samráðstilvik 9Meginágreiningsefni þessa máls er hvortverðkannanir sem framkvæmdar voru af starfsmönnum aðaláfrýjandans Byko ehf. ágrófvörum á byggingamarkaði og samskipti starfsmanna Byko ehf. við starfsmennHúsasmiðjunnar ehf., Úlfsins Lagerverslunar ehf. og Múrbúðarinnar ehf. árannsóknartímabilinu frá nóvember 2008 til mars 2011 í tengslum við þærverðkannanir hafi falið í sér samstilltar aðgerðir keppinauta á grófvörumarkaðisem höfðu það að markmiði, og eftir atvikum hafi leitt til þess, að komið værií veg fyrir samkeppni, hún takmörkuð eða henni raskað samkvæmt ákvæði 1. mgr.10. gr. samkeppnislaga og eftir atvikum 1. mgr. 53. EES-samningsins. Þá ereinnig deilt um það hvort nánar tilteknar upplýsingar um starfsemi og afkomuHúsasmiðjunnar ehf. og um verð á miðstöðvarofnum hafi verið liður í þessumsamstilltu aðgerðum og eftir atvikum sjálfstæð brot gegn samkeppnislögum. Þá erdeilt um það hvort framkvæmdastjóri fagsölusviðs aðaláfrýjandans Byko ehf. hafií símtali þann 28. febrúar 2011 beinlínis hvatt til samráðs um verðlagningu ogtilboðsgerð á grófvöru og miðstöðvarofnum. Þá reynir á mat á fjárhæðstjórnsýslusektar en verulegur munur er á mati áfrýjunarnefndar samkeppnismálaog gagnáfrýjanda.a.Þróun og framkvæmd reglulegraverðkannana á grófvörum 20Í málinu er ekki deilt um að starfsmennByko ehf. hafa um langt skeið kannað verð á grófvörum hjá Húsasmiðjunni ehf. Ímálinu liggja fyrir afrit af verðkönnunum Byko ehf. sem sýna það og hvernigumfang þeirra kannana hefur þróast í áranna rás. Frá október 2010 beindustþessar verðkannanir einnig að Múrbúðinni ehf. og Úlfinum Lagerverslun ehf. semeinnig seldu grófvörur til byggingariðnaðar á þeim tíma. Þær verðkannanir vorumun takmarkaðri auk þess sem illa gekk að afla upplýsinga hjá Múrbúðinni.Samkvæmt framburði starfsmanna aðaláfrýjandans Byko ehf. voru verðkannanirþeirra framkvæmdar með ýmsum hætti í gegnum tíðina, með gagnaöflun afheimasíðum samkeppnisaðila, heimsóknum í verslanir, skoðun á verðlistum semlágu frammi í verslunum og sölubæklingum og með símtölum við starfsmennkeppinauta. 21Verðkannanir starfsmanna Byko ehf. ágrófvörum fóru í seinni tíð einkum fram með símtölum við starfsmenn íþjónustuveri Húsasmiðjunnar ehf. Verðkannanir Byko ehf. á grófvörum sem liggjafyrir í málinu benda til þess að þær hafi farið fram með reglulegu millibili árannsóknartímabilinu, einu sinni til tvisvar í mánuði framan af en oftar erleið á tímabilið. Samkvæmt tölvupósti 22. desember 2009 kemur fram aðstarfsmaður Húsasmiðjunnar ehf. gerði ráð fyrir að verðkönnun færi fram átilteknum dögum og samkvæmt tölvupósti sama starfsmanns 27. janúar 2010 kemurfram að Byko ehf. gerði verðkannanir alla miðvikudaga. Af þessu má ráða að aðminnsta kosti frá seinni hluta árs 2009 og til loka rannsóknartímabilsins hafiverðkannanir Byko ehf. á grófvöru farið fram því sem næst vikulega. Samkvæmtframburði starfsmanns Byko ehf., sem annaðist að mestu leyti verðkannanirnar ágrófvörum fyrir fyrirtækið á tímabilinu, og framburði starfsmanna íþjónustuveri Húsasmiðjunnar ehf. voru verðkannanir á grófvörum framan af gerðarundir nafnleynd en síðar hafi starfsmaður Byko ehf. kynnt sig fyrirstarfsmönnum þjónustuvers Húsasmiðjunnar ehf. Ekki liggja fyrir í málinu nákvæmar upplýsingar um það hvenærþessi breyting varð.22Á fyrri hluta rannsóknartímabilsinsvirðist sem verðkannanir Húsasmiðjunnar ehf. á grófvörum hafi verið munómarkvissari en kannanir aðaláfrýjandans Byko ehf. Í tölvupósti vörustjóraHúsasmiðjunnar ehf. 27. janúar 2010, sem hann sendi vörustjóra í timbursölu ogyfirmanni sínum sem var framkvæmdastjóri vörustýringarsviðs, fylgdi listi yfirvörur sem sendandinn segir að Byko ehf. kanni verðið á alla miðvikudaga. Ípóstinum segir jafnframt: „Hugmyndin er að Kristján og þeir í þjónustuverinuspyrji um sömu vöru á sama tíma og BYKO gerir könnun hjá okkur.“ Af gögnum málsins verður ekki ráðið aðhugmyndinni hafi verið hrint í framkvæmd á þeim tíma. Þannig báru þeirstarfsmenn í þjónustuveri Húsasmiðjunnar ehf. að þeir hefðu ekki framkvæmtþessar hugmyndir um gagnkvæmni í verðkönnunum á grófvörum. Þeir hafi þó íeinhverjum tilvikum hringt í þann starfsmann Byko ehf. sem annaðistverðkannanir á grófvöru og spurt hann um verð á tilteknum vörum. Þá liggjafyrir í málinu upplýsingar um að í verðkönnun Húsasmiðjunnar á 80 tegundum afgrófvörum hjá Byko ehf. 11. júní 2010 hafi verðupplýsingar verið fengnar afheimasíðu Byko ehf. Í ákvörðun gagnáfrýjanda er byggt á því að ekki sé hægt aðslá því föstu að verðkönnunarsamskiptin hafi verið gagnkvæm að fullu fram tilhaustsins 2010 en þó hafi þau verið gagnkvæm að hluta.23Að frumkvæði nýs forstjóra Húsasmiðjunnarehf., sem ráðinn var í janúar 2010, var ráðist í að efla og koma betraskipulagi á verðkannanir Húsasmiðjunnar ehf. Samkvæmt framburðiframkvæmdastjóra vörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar ehf., var ákveðið á árinu2010 að gera breytingar á Concord-tölvukerfi félagsins þannig að unnt væri aðfæra inn upplýsingar um vöruverð af heimasíðu Byko ehf. inn í tölvukerfið.Umsjón með þessu verkefni var í höndum aðstoðarframkvæmdastjóra innkaupasviðs,sem tók við því starfi í byrjun árs 2010. Þessar breytingar á tölvukerfinuvirðast hafa komist í notkun seinni hluta árs 2010. 24Í tengslum við þessar áherslubreytingar íverðkönnunum Húsasmiðjunnar ehf. og til að fylgja þeim eftir var í lokseptember 2010 ákveðið að ráða sérstakan starfsmann til þess að annastverðkannanir. Sá starfsmaður staðfesti að hafa átt í samskiptum við þannstarfsmanna Byko ehf. sem annaðist verðkannanir á grófvöru í kjölfar þess aðhann var ráðinn í starfið og að þau samskipti hafi haldið áfram allt til lokarannsóknartímabilsins. Þá staðfesti hann jafnframt að hann hafi þegar á leiðspurt út í verð Byko ehf. á grófvörum þótt hann taki fram að hann hafi einnigstaðreynt þær verðupplýsingar með því að fá þær af heimasíðu Byko ehf. Þástaðfesti starfsmaðurinn að endurrit af símhlustun af símtali við starfsmanninngæfi rétta mynd af því hvernig þessi samtöl þeirra fóru fram. Þótt ekki ligginákvæmlega fyrir hvenær samskiptin urðu gagnkvæm má leggja til grundvallar aðverðkannanir á grófvöru hafi að minnsta kosti verið orðnar gagnkvæmar í lokrannsóknartímabilsins. Í endurriti af samtali þeirra kemur fram að þeir hafiskipst á upplýsingum um verð á grófvörum og sérmerkingar á þeim grófvörum semvoru á sérstöku tilboðsverði sem almennt var ekki veittur afsláttur af.25Eins og áður er rakið tóku verðkannanirByko ehf. einnig til verðs á grófvörum hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. Í málinuliggja fyrir upplýsingar um símtöl milli starfsmanna félaganna frá 15. október2010 til 17. febrúar 2011. Í símtali17. febrúar 2011 ræða starfsmaður Byko ehf. sem annaðist verðkannanir ágrófvöru og starfsmaður Úlfsins Lagerverslunar ehf. um verð á grófvöru, umbirgja og verðhækkanir frá þeim, hvernig sala hafi gengið og um tilteknaviðskiptamenn.26Í málinu liggur fyrir að þeir stjórnendurhjá aðaláfrýjandans Byko ehf. og yfirmenn þess starfsmanns sem annaðistverðkannanir á grófvöru fengu reglulega upplýsingar um verðkannanirstarfsmannsins.b.Tölvupósturstjórnarformanns Byko ehf. 26. nóvember 2008 með spá um aðhaldsaðgerðirHúsasmiðjunnar ehf. 27Í ákvörðun gagnáfrýjanda er byggt á því aðupplýsingar í tölvupósti sem forstjóri Byko ehf. sendi stjórn fyrirtækisins 26.nóvember 2008, um fyrirhugaðan starfsmannafund hjá Húsasmiðjunni ehf. ogvæntanlegar aðhaldsaðgerðir, hafi verið trúnaðarupplýsingar sem fengnar hafiverið frá Húsasmiðjunni ehf. Af texta tölvupóstsins má ráða að upplýsingarnarsem forstjórinn vísar til eru ekki hafðar eftir öruggum heimildum samanberorðalagið „mig grunar“ og „ég á ekki vona á“. Þá reyndust upplýsingarnar ekkimjög nákvæmar miðað við þær upplýsingar sem Húsasmiðjan ehf. opinberaði umaðhaldsaðgerðirnar í kjölfar fundarins. Af þessum sökum er allt eins líklegt aðefni tölvupóstsins séu almennar vangaveltur forstjórans sem kunna að einhverjuleyti að hafa byggst á orðrómi. Þá ber að hafa í huga að atburðurinn átti sérstað í kjölfar bankahrunsins. Aðhaldsaðgerðir byggingarvöruverslana voru þvíóhjákvæmilegar. Samkvæmt þessu er ósannað að um trúnaðarupplýsingar hafi veriðað ræða sem borist hafi frá Húsasmiðjunni ehf.28Með vísan til framangreinds er fallist ániðurstöðu héraðsdóms að umrætt tilvik teljist ekki hluti af samráðifyrirtækjanna og beri því að staðfesta niðurstöðu áfrýjunarnefndarsamkeppnismála að þessu leyti.b.Dagbókarfærslaforstjóra Byko ehf. 19. febrúar 2010 um rekstur og starfsemi Húsasmiðjunnarehf. 29Í ákvörðun gagnáfrýjanda er byggt á því aðupplýsingar sem komi fram í dagbókarfærslu forstjóra Byko ehf. 19. febrúar 2010sýni að hann hafi fengið upplýsingar um viðskiptaleyndarmál Húsasmiðjunnar ehf.frá starfsmanni eða stjórnarmanni Húsasmiðjunnar ehf. Af efnidagbókarfærslunnar sést að upplýsingarnar lúta að fjölmörgum þáttum í starfsemiHúsasmiðjunnar ehf. á árunum 2008 til 2009. Þar er meðal annars að finna upplýsingarum áætlaða framlegð fyrirtækisins á árinu 2009 og afkomu í tilteknumvöruflokkum. Einnig er þar að finna upplýsingar um ýmis innanhússmálefniHúsasmiðjunnar ehf. sem eru viðkvæmar trúnaðarupplýsingar og bera glögglega meðsér að sá sem veitir upplýsingarnar hafi þekkt vel til og líklega veriðstarfsmaður fyrirtækisins á þeim tíma sem upplýsingarnar tóku til. 30Aðaláfrýjendur byggja á því aðupplýsingarnar séu ekki í samræmi við ársreikning Húsasmiðjunnar ehf. fyrirárið 2009 og því sé ljóst að viðmælandinn hafi verið að villa um fyrirforstjóranum. Þá er byggt á því að upplýsingarnar kunni að hafa komið fráfyrrverandi starfsmanni.31Í ljósi þeirra upplýsinga sem er að finnaí dagbókarfærslunni og þess að þær hljóti að hafa komið frá manni sem þekktivel til starfsemi Húsasmiðjunnar ehf., og hafi að öllum líkindum veriðstarfsmaður þar á árunum 2008 til 2009, verður að telja að það standiaðaláfrýjendum nær að skýra frá því hvaðan upplýsingarnar voru fengnar og þáhvaða fyrrverandi starfsmaður Húsasmiðjunnar ehf. veitti þær. Því er fallist ániðurstöðu héraðsdóms um að staðfesta beri úrskurð áfrýjunarnefndar um að þessiupplýsingagjöf sé hluti af upplýsingaskiptum milli fyrirtækjanna.d.Samskiptistarfsmanna Byko ehf. við Múrbúðina ehf. í ágúst til október 201032Múrbúðin ehf. hóf að selja grófvörur íoktóber 2010. Í ákvörðun gagnáfrýjanda eru rakin ýmis samskipti starfsmannaByko ehf. við starfsmenn Múrbúðarinnar ehf. á tímabilinu ágúst til október2010. Fyrir liggur að á þessum tíma hafi starfsmenn Byko ehf. bæði heimsóttverslanir Múrbúðarinnar ehf. og hringt í starfsmenn hennar í því skyni að aflaupplýsinga um verð. Þá liggur fyrir í málinu að 15. október 2010 gerðustarfsmenn Húsasmiðjunnar ehf. og starfsmenn Byko ehf. ítrekaðar tilraunir tilað afla upplýsinga um verð hjá Múrbúðinni ehf., bæði með símtölum ogheimsóknum. Af gögnum málsins má ráða að starfsmenn Húsasmiðjunnar ehf. hafigengið harðar fram í þessum efnum en starfsmenn Byko ehf. Í málinu liggja ekkifyrir neinar upplýsingar um að þessar verðkannanir Byko ehf. og Húsasmiðjunnarhafi verið gerðar í samráði og verður því að meta háttsemi starfsmanna Bykoehf. sjálfstætt.33Seljendum byggingarvara er skylt að veitaviðskiptamönnum upplýsingar um verð og vöruúrval og eiga þessar upplýsingar aðvera aðgengilegar, sbr. 17. gr. laga nr. 57/2005. Verðkannanir eru snar þátturí virkri samkeppni á markaði. Ekki er deilt um að þau samskipti sem lýst er íákvörðuninni áttu sér stað og að starfsmenn Byko ehf. hafi gert ítrekaðartilraunir til að fá uppgefið verð á vörum Múrbúðarinnar ehf. Hins vegar erdeilt um hvert efni þeirra samskipta var nákvæmlega. Nánar tiltekið er byggt áþví í ákvörðun gagnáfrýjanda að starfsmaður Byko ehf. hafi óskað eftir því viðforstöðumann grófvörudeildar Múrbúðarinnar ehf. að þeir skiptust á upplýsingumum verð og vöruúrval. Upplýst er í málinu að tilraunir starfsmanna Byko ehf.til að afla upplýsinga frá Múrbúðinni um verð og vöruúrval báru ekki mikinnárangur.34Í málinu liggur fyrir að orð stendur gegnorði um hvað kom fram í samtölum milli starfsmannanna. Starfsmaður Byko ehf.hefur staðfastlega neitað að hafa óskað eftir því að skipst yrði á upplýsingumum vöruverð og vöruúrval. Ekki liggja fyrir önnur gögn í málinu sem styðjaframburð starfsmanns Múrbúðarinnar ehf. um óskir um upplýsingaskipti. Af þessumsökum verður ekki talið að gagnáfrýjandi hafi fært sönnur fyrir því aðtilraunir starfsmanna Byko ehf. til upplýsingaöflunar hafi gengið lengra eneðlilegt má telja við þær aðstæður að nýr samkeppnisaðili kemur inn á markað.Verður því ekki talið að í háttseminni felist hvatning til upplýsingaskipta ogverðsamráðs.35Í samræmi við það sem að fram er rakið erniðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála hvað þetta varðar staðfest.e.Upplýsingarfrá Húsasmiðjunni ehf. um breytingar á verðstefnu (Project Red) í október 201036Gagnáfrýjandi telur í ákvörðun sinni aðstjórnarformaður aðaláfrýjandans Byko ehf. hafi í októbermánuði 2010 fengiðupplýsingar frá stjórnarformanni Húsasmiðjunnar ehf. um fyrirhugaðar breytingará verðstefnu félagsins. Verkefnið gekk undir heitinu Project Red og gerði ráðfyrir kerfisbreytingum í verðlagningu á vörum hjá Húsasmiðjunni ehf. sem fælu ísér að verð yrði lækkað og afsláttur minnkaður. Vísar gagnáfrýjandi til þess aðmeð tölvupósti stjórnarformanns Byko ehf. 25. október 2010 hafi hann upplýststjórnarmenn um verkefnið. Í póstinum er tekið fram að það sé matstjórnarformanns Húsasmiðjunnar ehf. að um sé að ræða forsendu fyrir því aðHúsasmiðjan ehf. lifi af fyrirsjáanlega samkeppni við Bauhaus.37Af gögnum málsins má ráða að stjórnendurog starfsmenn Byko ehf. töldu þetta mikilvægar upplýsingar og brugðust við þeimmeð því að greina nánar þessa verðstefnu. Samkvæmt upplýsingum í ákvörðungagnáfrýjanda virðist ekki hafa orðið af þessum kerfisbreytingum hjá Húsasmiðjunniehf. á rannsóknartímabilinu. 38Aðaláfrýjendur byggja vörn sína að þessuleyti á því að upplýsingarnar hafi ekki komið frá stjórnarformanniHúsasmiðjunnar ehf., heldur hafi þær lekið frá fyrirtækinu. Aðaláfrýjendur hafaekki upplýst nánar um hvernig upplýsingarnar komu til vitundar stjórnarformannsaðaláfrýjandans Byko ehf. Fallist er á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms aðstaðfesta beri úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála um að það standiaðaláfrýjendum nær í ljósi efnis upplýsinganna að gera grein fyrir því hvaðanþær voru fengnar. Verður því lagt til grundvallar að upplýsingarnar hafi boristfrá Húsasmiðjunni ehf. og teljist hluti af upplýsingaskiptum millifyrirtækjanna.f.SamskiptiByko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. um verðlagningu ofna í desember 2010 og janúar 201139Á því er byggt í ákvörðun gagnáfrýjanda aðí desember 2010 og janúar 2011 hafi átt sér stað samráð á milli Húsasmiðjunnarehf. og Byko ehf. um verð á ofnum. Vísar gagnáfrýjandi til þess að sölustjóriofna hjá aðaláfrýjandanum Byko ehf. hafi átt í samskiptum við starfsmennHúsasmiðjunnar ehf., Múrbúðarinnar ehf. og Ofnasmiðju Reykjavíkur ehf. annarsvegar um verðlagningu á ofnum og hins vegar um gæðavottun þeirra. Samskipti þessivirðast hafa sprottið af því að sölustjórinn taldi Múrbúðina ehf. selja ofnasem ekki væru réttilega vottaðir og að verðlagning Húsasmiðjunnar ehf. tækiekki mið af þeim orkueiningum sem ofnar gæfu.40Ekki verður annað ráðið af gögnum málsinsen að samskiptin hafi verið takmörkuð og hafi annars vegar snúist um reglur umgæðavottun og hins vegar um aðferðafræði við verðlagningu á ofnum út fráorkueiningum. Engin merki eru í málinu um að þeir sem áttu þarna í samskiptumhafi rætt verð á ofnunum eða verið í reglulegum samskiptum um verðlagninguþessarar vörutegundar.41Fallist er á niðurstöðu héraðsdóms um aðstaðfesta beri niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála um að framangreindsamskipti feli ekki í sér brot gegn 10. gr. samkeppnislaga og að einnig sé ósannaðað þau séu hluti af reglubundnum upplýsingaskiptum aðila. g.„Samráðssamtalið“ 28. febrúar 201142Ákvörðun gagnáfrýjanda byggist á því að ísamtali milli framkvæmdastjóra fagsölusviðs Bykoehf. við vörustjóra í timbursölu Húsasmiðjunnar ehf., 28. febrúar 2011 hafi sáfyrrnefndi hvatt Húsasmiðjuna ehf. til samráðs um verðlagningu á grófvöru ogtilboðsgerð í þeim vöruflokki. Sérstök áhersla hafi verið lögð á það ísímtalinu að draga úr samkeppni í verðlagningu á gagnvörðu efni og þá einkum áAkureyri og Selfossi. Þá hvatti framkvæmdastjóra fagsölusviðs Byko ehf.starfsmann Húsasmiðjunnar ehf. til að hækka verð á miðstöðvarofnum.Gagnáfrýjandi telur að símtalið hafi verið hluti af framlegðarátaki hjá Bykoehf. sem hafði verið í undirbúningi frá desember 2010 og hleypt var afstokkunum í byrjun mars 2011.43Í málinu liggur fyrir að starfsmaðurHúsasmiðjunnar ehf. upplýsti yfirmenn sína um samtalið og að forstjóriHúsamiðjunnar ehf. hafi einnig fengið upplýsingar um það. Yfirmennirnir ogforstjórinn staðfestu fyrir dómi að hafa verið upplýstir um efni samtalsins ogtóku jafnframt fram að ákveðið hefði verið að vinna ekkert með upplýsingarnarsem þar komu fram. Í framburði framkvæmdastjóra fagsölusviðs Byko ehf. kemurfram að hann hafi ekki upplýst neinn innan Byko ehf. um samtalið. Jafnframt tókhann fram að þetta hefði verið einangrað tilvik sem hafi verið vanhugsað afhans hálfu og í raun hafi hann verið að gefa starfsmanni Húsasmiðjunnar ehf.rangar og villandi upplýsingar. Í þessu samhengi benti framkvæmdastjórinn á aðhann hefði talað um hækkun upp á 4% á nokkrum vikum þegar framlegðarátakaðaláfrýjandans Byko ehf. gerði ráð fyrir 1,5% hækkun á árinu.44Af efni símtalsins má skýrlega ráða aðframkvæmdastjóri fagsölusviðs Byko ehf. hvatti starfsmann Húsasmiðjunnar ehf.til samráðs um verð og tilboðsgerð á grófvöru og miðstöðvarofnum. Markmiðið meðhvatningunni var augljóslega að hækka verð á þessum vörum. Þótt af endurritinumegi ráða að um einangrað tilvik hafi verið að ræða, samanber orðframkvæmdastjóra fagsölusviðs „Ég hef nú aldrei gert þetta áður [….]“ er þaðmat dómsins að um sé að ræða skýrt og alvarlegt brot á 10. gr. samkeppnislaga.Því er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að staðfesta beri úrskurðáfrýjunarnefndar samkeppnismála að þessu leyti. h.Þróunverðlagningar í grófvöru og samkeppni45Af gögnum málsins má ráða að talsverðsamkeppni hafi ríkt á grófvörumarkaði árið 2010. Í ákvörðun gagnáfrýjanda ogtölvupóstssamskiptum sem liggja frammi í málinu kemur fram að mikil samkeppnivar í sölu á gagnvörðu pallaefnin frá mars til ágúst 2010. Þá má ráða af gögnummálsins að nokkur samkeppni var í sölu á öðrum tegundum grófvöru sumarið 2010.Koma Múrbúðarinnar inn á grófvörumarkaðinn haustið 2010 virðist einnig hafaaukið samkeppnina eins og nánar er byggt á í ákvörðun gagnáfrýjanda. 46Af gögnum málsins, meðal annarstölvupóstssamskiptum innanhúss hjá aðaláfrýjandanum Byko ehf. og Húsasmiðjunniehf., verður ekki annað ráðið en að árið 2010 hafi verð á grófvörum ýmisthækkað eða lækkað í kjölfar verðkannana. Í sumum tilvikum aðlagaðiaðaláfrýjandinn Byko ehf. verðlagningu sína verði Húsasmiðjunnar ehf. en íöðrum tilvikum var það ekki gert. Má meðal annars sjá af tölvupóstssamskiptumstjórnenda Húsasmiðjunnar ehf. að þeir amast við því að Byko ehf. fylgi þeimekki eftir í verðhækkunum.47Af gögnum málsins má ráða að frá lokum árs2010 og fyrri hluta árs 2011 hafi verið lögð mikil áhersla á það bæði hjáHúsasmiðjunni ehf. og aðaláfrýjandans Byko ehf. að auka framlegð í vörusölufélaganna. Kemur fram að stjórnendur félaganna hafi talið framlegð á árinu 2010vera óviðunandi. Var þessu fylgt eftir með verðhækkunum á flestum vöruflokkumhjá báðum fyrirtækjunum á fyrri hluta árs 2011. Þá kemur fram ítölvupóstssamskiptum innanhúss hjá Húsasmiðjunni ehf. í byrjun árs 2011 að stjórnendurvæntu þess að verðhækkanirnar í janúar 2011 muni leiða til hærra vöruverðs hjáaðaláfrýjandans Byko ehf. Einnig liggur fyrir í endurritum af símtölum 16. og23. febrúar 2011 milli starfsmanna Húsasmiðjunnar ehf. að þeir hafi ætlað aðkoma upplýsingum um væntanlegar verðhækkanir Húsasmiðjunnar ehf. tilaðaláfrýjandans Byko ehf.i.Niðurstaðaum samráðstilvik48Í 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga kemurfram að allir samningar og samþykktir milli fyrirtækja, hvort heldur þær erubindandi eða leiðbeinandi, og samstilltar aðgerðir, sem hafa að markmiði eða afþeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sé takmörkuð eða henniraskað, séu bannaðar. Samkvæmt a-lið 2. mgr. lagagreinarinnar tekur bannið tilsamninga, samþykkta og samstilltra aðgerða sem áhrif hafa á verð, afslátt,álagningu eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti. Í athugasemdummeð frumvarpi til laga nr. 107/2000, sem breyttu 10. gr. þágildandisamkeppnislaga, nr. 8/1993, í núverandi horf, sbr. 10. gr. laga nr. 44/2005,sagði að skýra bæri hugtakið samstilltar aðgerðir rúmt á þann hátt að það tækitil sérhverra beinna eða óbeinna samskipta fyrirtækja sem hefðu þann tilgang aðhafa áhrif á samkeppni eða hefðu slík áhrif í reynd. Í þessu gæti meðal annarsfalist að fyrirtæki skiptust á upplýsingum um verð og af því leiddi samræmdmarkaðshegðun.49Í 53. gr. EES-samningsins kemur fram aðallir samningar milli fyrirtækja, ákvarðanir samtaka fyrirtækja og samstilltaraðgerðir sem geta haft áhrif á viðskipti milli samningsaðila og hafa að markmiðieða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sé takmörkuð eðahenni raskað á því svæði sem samningurinn tekur til séu bannaðir. Er þar meðalannars vísað til samninga, ákvarðana og aðgerða semákveða kaup- eðasöluverð eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti.50Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr.360/2015 frá 1. desember 2016 voru eins og áður sagði átta starfsmennaðaláfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. sakfelldir fyrir brot gegn 10.gr. samkeppnislaga vegna samstilltra aðgerða í tengslum við gagnkvæmarverðkannanir sem höfðu það að markmiði að raska samkeppni og einnig vegnaverðsamráðs og hvatningar til verðsamráðs í nánar greindum tilvikum. Ákærurnará hendur starfsmönnum aðaláfrýjandans Byko ehf. lutu að þátttöku starfsmannannaog Húsasmiðjunnar ehf. í skipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör ágrófvöru á tímabilinu 13. september 2010 til 3. mars 2011. Þá var ákært fyrirskipulagða upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör á grófvöru með ÚlfinumLagerverslun ehf. á tímabilinu 15. október 2010 til 17. febrúar 2011. Ákærurbeindust einnig að símtalinu sem átti sér stað 28. febrúar 2011 og samskiptumvið Múrbúðina ehf. þann 15. október 2010. Sakfellt var fyrir alla ákæruliðinautan samskiptin við Múrbúðina ehf.51Tímabilið sem framangreindur dómurHæstaréttar tekur til er mun skemmra en rannsóknartímabilið 26. nóvember 2008til mars 2011 sem ákvörðun gagnáfrýjanda byggist á. Þá lýtur ákvörðungagnáfrýjanda að fleiri þáttum í meintum upplýsingaskiptum og verðsamráði aðilaeins og þegar hefur verið rakið.52Í dómi Hæstaréttar var því slegið föstu að10. gr. samkeppnislaga leggi ekki bann við því að fyrirtæki kanni verð hjákeppinautum sínum á markaði, enda séu slíkar verðkannanir snar þáttur í virkrisamkeppni á markaði. Samkvæmt þessu er verðkönnun, sem framkvæmd er einhliða affyrirtæki með því til dæmis að kynna sér verðlista keppinautar eða verð ávefsíðu hans eins og hver annar viðskiptavinur, fyllilega lögmæt. Af þessumsökum þarf eitthvað sérstakt til að koma svo að þær aðgerðir teljist ólögmætar.Í dóminum er tekið fram að ef starfsmaður eins fyrirtækis hefur samband viðstarfsmann samkeppnisaðila geti stofnast til gagnkvæmra samskipta sem býðurþeirri hættu heim að samkeppni milli þeirra raskist, ekki síst ef starfsmennirnirfara að skiptast á upplýsingum um verð. Þá er tekið fram í dóminum að eftir þvísem samskipti eins og þessi verða tíðari, reglubundnari og víðtækari aukistlíkur á að þau dragi úr óvissu fyrirtækjanna um hegðun keppinautanna en súóvissa er ein af meginforsendum þess að óheft verðsamkeppni geti átt sér stað.Þetta eigi ekki síst við á fákeppnismarkaði þar sem gagnkvæm skipti áupplýsingum um verð geta auðveldað ráðandi fyrirtækjum að halda uppi vöruverði.53Að mati Hæstaréttar voru hin tíðu og reglubundnu samskipti aðaláfrýjandans Byko ehf. við Húsasmiðjuna ehf. og Úlfinn Lagerverslun ehf. talin hafa haft það að markmiði að raska samkeppni milli fyrirtækjanna og væru því samstilltar aðgerðir sem brytu gegn 10. gr. samkeppnislaga. Dómurinn hafnaði því að upplýsingarnar um verð og kjör sem látnar voru í té hafi verið opinberar og öllum aðgengilegar á verðlistum og vefsíðum fyrirtækjanna. Nefndi dómurinn þar til upplýsingar um stjörnumerktar vörur á verðlistum Húsasmiðjunnar ehf. án þess að þar kæmi fram hvaða skilning bæri að leggja í þá merkingu. Þótt þær upplýsingar hefðu legið fyrir í almennum viðskiptaskilmálum á vefsíðu fyrirtækisins og hefðu þar með átt að vera á vitorði þeirra sem voru í föstum reikningsviðskiptum væri ekki þar með sagt að þessi vitneskja hefði verið aðgengileg öllum viðskiptavinum. Taldi dómurinn þó mestu skipta við mat á þessu að tilgangurinn með hinum gagnkvæmu samskiptum hefði augljóslega verið að fá gleggri mynd af verði keppinautarins á samkeppnisvörum og þróun þess en kostur var fyrir fyrirtækin með því að kynna sér einungis verðið með þeim aðferðum sem neytendum stóðu til boða.54Samkvæmt 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála hefur dómur fullt sönnunargildi um málsatvik sem í honumgreinir þar til hið gagnstæða hefur verið sannað. Sömu reglu er að finna í 4.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.55Aðaláfrýjendur byggja málatilbúnað sinn áþví að tvær meginforsendur í sönnunarmati Hæstaréttar í málinu nr. 360/2015 séurangar. Annars vegar byggja aðaláfrýjendur á því að það sé ekki rétt ályktunhjá Hæstarétti að upplýsingar um sérmerkingar á grófvörum hafi ekki verið aðfullu opinberar upplýsingar. Byggja þeir á því að í viðskiptaskilmálum ávefsíðu Húsasmiðjunnar ehf., á þeim tíma sem mál þetta tekur til, hafi komiðfram skýringar á því hvað fælist í tilboðsverði eða stjörnumerktri vöru en ískilmálunum komi fram að „Afslættir viðskiptamanns reiknist ekki aftilboðsverði eða stjörnumerktri vöru (stjörnuverð) sem er sérstaklega merkt íverslunum“. Þessir viðskiptaskilmálar hafi verið aðgengilegir öllumviðskiptamönnum Húsasmiðjunnar ehf. en ekki bara þeim sem voru í föstumreikningsviðskiptum. Til frekari stuðnings þessari málsástæðubendaaðaláfrýjendur á framburði starfsmanna Húsasmiðjunnar ehf. fyrirhéraðsdómi sem þeir telja að lýsi því að viðskiptamenn hafi verið upplýstir umþýðingu sérmerkinga. Af dómi Hæstaréttar má ráða að málflytjendur hafi upplýstvið flutning sakamálsins fyrir Hæstarétti að upplýsingar um þýðingu sérmerkingaværi að finna í viðskiptaskilmálum sem viðskiptamenn sem væru íreikningsviðskiptum hefðu aðgang að. Þótt ráða megi af framangreindumframburðum starfsmanna Húsasmiðjunnar ehf. að viðskiptamönnum hafi mátt veraljóst hvað fælist í sérmerkingu vara þá staðfesta þeir ekki að upplýsingarnarhafi verið öllum aðgengilegar á heimsíðu félagsins. Af framlögðum gögnum afvefsíðunni vefsafn.is kemur fram að viðskiptaskilmálar þeir sem vísað er tilgildi fyrir viðskiptamenn sem eru í reikningsviðskiptum. Jafnvel þótt staðfestværi að skilmálar þessir hafi almennt verið aðgengilegir viðskiptamönnum áheimasíðu Húsasmiðjunnar ehf. má gera ráð fyrir að þessum upplýsingum hafifyrst og fremst verið beint að viðskiptamönnum í reikningsviðskiptum.56Hin málsástæðan sem aðaláfrýjendur byggja á að hnekki sönnunarmati Hæstaréttar er að það sé rangt að tilgangurinn meðhinum gagnkvæmu samskiptum hafi augljóslega verið að fá gleggri mynd af verðikeppinautarins á samkeppnisvörum og þróun þeirra en kostur var fyrir fyrirtækinmeð því að kynna sér einungis verðið með þeim aðferðum sem neytendum stóðu tilboða. Benda aðaláfrýjendur á í þessu sambandi að almennum viðskiptavinum stóðtil boða að hringja í þjónustuver Húsasmiðjunnar ehf. og fá sömu upplýsingar.Um þetta hafi starfsmenn þjónustuversins borið fyrir dómi. Þá byggjaaðaláfrýjendur á því að þeir starfsmenn sem höfðu með verðlagningu á grófvörumað gera vissu ekki hvernig verðkönnunarsímtölin fóru fram. Auk þess hafi þærupplýsingar sem sendar voru stjórnendum einungis innihaldið verð á vörunum. Aðþví er varðar þessa forsendu í dómi Hæstaréttar þá byggist hún öðru fremur álögfræðilegu mati á atvikum sem ekki er deilt um í málinu. Fyrir liggur aðverðkannanir voru tíðar, reglubundnar, tóku til fjölda vörutegunda og vorugagnkvæmar að minnsta kosti síðasta hluta rannsóknartímabilsins. Við þessaraðstæður var talið í dómi Hæstaréttar að líkur mundu aukast á því að samskiptindrægju úr óvissu fyrirtækjanna um hegðun keppinautanna, sem er ein afmeginforsendum þess að óheft verðsamkeppni geti átt sér stað. Þessi aðstaðamundi bjóða heim hættunni á að samkeppni milli aðila raskaðist og ætti það ekkisíst við á fákeppnismarkaði þar sem gagnkvæm skipti á upplýsingum um verð getaauðveldað ráðandi fyrirtækjum að halda uppi vöruverði og auka þar með framlegðsína.57Í málinu er ekki deilt um að umræddsamskipti áttu sér stað þótt deilt sé um hvernig meta beri samskipti meðtilliti til ákvæða 10. gr. samkeppnislaga. Gögn málsins og framburðirstarfsmanna aðaláfrýjandans Byko ehf. sem liggja fyrir í málinu staðfesta ímegindráttum þau atvik sem dómur Hæstaréttar byggist á. Hafa aðaláfrýjendur viðmeðferð málsins ekki hnekkt mati Hæstaréttar á atvikum í áðurgreindu sakamáli.Þá hefur hinu lögfræðilega mati Hæstaréttar um að í verðkönnunarsamskiptunumhafi falist samstilltar aðgerðir sem hafi verið til þess fallnar að raskasamkeppni ekki heldur verið hnekkt. Verður því lagt til grundvallar að meðháttsemi sinni á seinni hluta rannsóknartímabilsins hafi aðaláfrýjandinn Bykoehf. brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með hinum tíðu, reglubundnu oggagnkvæmu samskiptum við Húsasmiðjuna ehf. og Úlfinn Lagerverslun ehf. ítengslum við verðkannanir.58Eins og áður er rakið var komist að þeirriniðurstöðu að aðaláfrýjandinn Byko ehf. hafi tekið við trúnaðarupplýsingumannars vegar í febrúar 2010, sem lutu að rekstarupplýsingum Húsasmiðjunnar ehf.á árunum 2008 og 2009, og hins vegar upplýsingum um hugmyndir Húsasmiðjunnarehf. í október 2010, um breytingar á verðstefnu félagsins. Styrktuupplýsingasamskiptin því þá stöðu sem komin var upp á seinni hlutarannsóknartímabilsins og fólst í hinum reglubundnu, tíðu og gagnkvæmusamskiptum í tengslum við verðkannanir.59Samkvæmt því sem að framan er rakið erfallist á niðurstöðu héraðsdóms um að staðfesta beri þann úrskurðáfrýjunarnefndar samkeppnismála að framangreind háttsemi starfsmannaaðaláfrýjandans Byko ehf. teljist brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Ekki eruefni til að fjalla um þann þátt kröfu aðaláfrýjenda að ákvörðunSamkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 frá 15. maí 2015 verði felld úr gildi.Brot gegn 53. gr.EES-samningsins60Í ákvörðun gagnáfrýjanda er byggt á því aðbeita eigi 53. gr. EES-samningsins í málinu þar sem brotin gætu haft áhrif áviðskipti milli aðila að EES-samningnum. Í ákvörðuninni kemur fram að hinnlandfræðilegi markaður í málinu sé Ísland í heild og að líta beri á það svæðisem verulegan hluta af Evrópska efnahagssvæðinu. Vísar gagnáfrýjandi til þessað samkvæmt 93. mgr. leiðbeiningarreglna Eftirlitsstofnunar EFTA getimarkaðshindrandi misnotkun markaðsráðandi aðila gert keppinautum erfiðara umvik að komast inn á markaðinn og misnotkunin þannig haft áhrif áviðskiptamynstur á Evrópska efnahagssvæðinu. Telur gagnáfrýjandi að brotaðaláfrýjandans Byko ehf. gætu haft þau áhrif að hindra keppinauta fráEES-ríkjum í að ná fótfestu á íslenska markaðnum.61Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismálakemur fram að ákvörðun gagnáfrýjanda byggðist á því að brot aðaláfrýjandansByko ehf. hefði leitt til verðhækkana. Taldi nefndin að sú aðstaða mundi frekarleiða til svigrúms fyrir samkeppni frá keppinautum á EES-svæðinu. Í ákvörðungagnáfrýjanda væri ekki byggt á því að háttsemi aðaláfrýjandans Byko ehf. hefðihaft áhrif á erlenda birgja eða aðra viðskiptamenn í EES-ríkjum heldur værirökstuðningurinn almenns eðlis. Taldi nefndin að gagnáfrýjandi hefði ekki sýntfram á að beita ætti 53. gr. ESS- samningsins í málinu.62Líkt og rakið er í hinum áfrýjaða dómiskulu gagnáfrýjandi, áfrýjunarnefnd samkeppnismála og íslenskir dómstólar ágrundvelli 1. mgr. 21. gr. samkeppnislaga beita 53. gr. EES-samningsins, sbr.lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, eftir því sem kveðið sé á um ílögunum. Þá segir í 1. mgr. 26. gr. laganna að beiti áðurnefndar stofnanir ogdómstólar ákvæðum laganna vegna samninga fyrirtækja, ákvarðana samtakafyrirtækja eða samstilltra aðgerða í skilningi 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins,sem gætu haft áhrif á viðskipti milli aðila að EES-samningnum, skuli þau einnigbeita 53. gr. EES-samningsins að því er varðar slíka samninga, ákvarðanir eðasamstilltar aðgerðir. Í athugasemdum með 26. gr. í frumvarpi því er varð aðlögum nr. 44/2005 segir að í ákvæðinu, sem sé nýmæli, sé fjallað um samspilsamkeppnislaga og samkeppnisreglna EES-samningsins. Ef áhrifa af aðgerðumfyrirtækja gætir á Evrópska efnahagssvæðinu og hér á landi þannig að 53. gr.samningsins eigi við, svo og 10. gr. samkeppnislaga, skuli báðum ákvæðunumbeitt. Í 1. og 2. mgr. ákvæðisins sé áréttað að hafi tiltekin athöfn fyrirtækisáhrif á viðskipti á Evrópska efnahagssvæðinu, sbr. 53. gr. EES-samningsins, aukþess að hafa áhrif á Íslandi, falli sú athöfn innan beggja kerfa. Efnisinntakreglnanna er það sama og þeim því beitt samtímis ef áhrifa brotanna gætir áviðskipti á ESS-svæðinu. 63Við mat á því hvort brot geti haft áhrif áESS-svæðinu verður að horfa til þess hvort unnt sé að sjá það fyrir meðnægjanlegum líkum út frá hlutlægum viðmiðum sem liggja fyrir í málinu aðaðgerðin geti haft bein eða óbein, raunveruleg eða hugsanleg áhrif á mynsturviðskipta á milli ríkja. Grundvallarsjónarmiðið að baki reglunni er að tryggjajafna aðstöðu fyrirtækja á Evrópska efnahagssvæðinu og koma í veg fyrirviðskiptalegar hindranir. Samkvæmt þessu þarf ekki að sýna fram á raunverulegáhrif af brotum á ESS-svæðinu, heldur er nægjanlegt að leiddar séu líkur að þvíað áhrifin séu möguleg.64Eins og áður er komið fram er hinnlandfræðilegi markaður í málinu skilgreindur sem alhliða byggingarvörumarkaðurá Íslandi. Þessi landfræðilega takmörkun gagnáfrýjanda ein og sér kemur ekki íveg fyrir að brotin gætu hafa haft áhrif á Evrópska efnahagssvæðinu þótt húngefi vísbendingar um að áhrifa brotanna gæti einkum á Íslandi. Fyrir liggur aðgagnáfrýjandi og Húsasmiðjan ehf. voru samtals með nálægt 100% markaðshlutdeildá hinum skilgreinda markaði málsins og höfðu aðgerðir þeirra því mikil áhrif ábyggingarvörumarkað á Íslandi. Þegar á hinn bóginn er litið til eðli brotannaog markaðarins sem þau beindust að verður að taka undir það með áfrýjunarnefndsamkeppnismála að gagnáfrýjandi hafi ekki sýnt fram á með nægjanlegum líkum aðbrotin gætu hafa haft áhrif á Evrópska efnahagssvæðinu.Norvik hf. og Byko ehf. ein fjárhagsleg eining65Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms, er fallist á það mat áfrýjunarnefndar samkeppnismála að Byko ehf. ogNorvik hf. séu ein efnahagsleg eining í skilningi samkeppnislaga, sbr. 2.tölulið 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga, þannig að heimilt sé að leggja sekt áNorvik hf.Sektarheimild og fjárhæð stjórnsýslusektar66Samkvæmt a- og j-lið 1. mgr. 37. gr.samkeppnislaga leggur Samkeppniseftirlitið stjórnvaldssektir á fyrirtæki eðasamtök fyrirtækja sem brjóta gegn banni samkvæmt 10. gr. laganna og 53. gr.EES-samningsins. Í 2. mgr. 37. gr. er mælt fyrir um að sektir geti numið alltað 10% af heildarveltu síðasta rekstrarárs hjá hverju því fyrirtæki eðasamtökum fyrirtækja sem aðild eiga að broti. Ef brot samtaka fyrirtækjatengjast starfsemi aðila þeirra skal fjárhæð sektar ekki vera hærri en 10% afheildarveltu hvers aðila þeirra sem er virkur á þeim markaði sem brotsamtakanna tekur til. Við ákvörðun á fjárhæð sekta skal hafa hliðsjón af eðliog umfangi brota, hvað brot hafa staðið lengi og hvort um ítrekað brot sé aðræða. 67Áður er rakið að með úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála var komist að þeirri niðurstöðu aðgagnáfrýjandi hafi dregið of víðtækar ályktanir af gögnum málsins um eðli ogumfang brota aðaláfrýjandans Byko ehf.. Taldi nefndin að brotin hefðu ekkiverið jafn umfangsmikil, alvarleg og kerfisbundin eins og gagnáfrýjandi lagðitil grundvallar í ákvörðun sinni. Þá taldi nefndin að jafnvel þótt fallist væriá forsendur gagnáfrýjanda um háttsemi aðaláfrýjandans Byko ehf. hafisektarfjárhæðin verið úr hófi. Að teknu tilliti til þess að um mikilvæganmarkað væri að ræða þar sem fyrirtækin tvö voru nær einráð, heildarveltu ogeigin fjár aðaláfrýjandans Norvik hf. og að brotin væru ekki eins alvarleg ogkerfisbundin og í hæstaréttarmálinu nr. 37/2003, sem meðal annars var haft tilhliðsjónar við ákvörðun gagnáfrýjanda, úrskurðaði nefndin að sektin skyldilækkuð í 65.000.000 króna.68Ákvörðun gagnáfrýjanda um 650.000.000króna sekt byggist á því að um hafi verið að ræða kerfisbundin og skipulegupplýsingaskipti sem stóðu í langan tíma og höfðu það að markmiði að hækka verðá grófvöru. Byggingarvörumarkaður sé mjög þýðingarmikill markaður og félöginhefðu haft 95-100% markaðshlutdeild á þeim tíma sem brotin voru framin.Samráðsbrot séu alltaf alvarleg og brotin hafi verið framin af ásetningi. Samráðiðhafi leitt til þess að verð á grófvörum hafi hækkað á tímabilinu. Þá var horfttil mikils fjárhagslegs styrkleika aðaláfrýjenda. Heildarvelta Norvik hf. áárinu 2014 hafði verið 36,6 milljarðar og eigið fé í árslok 2013 12,1milljarður króna. Heildarvelta Norvik hf. hafði verið 66 milljarðar á árinu2013 áður en það seldi fyrirtækin Kaupás og Elko úr samstæðunni. HeildarveltaByko ehf. á árunum 2012 til 2014 fór úr 10,3 milljörðum í 12,1 milljarð.Hagnaður ársins 2014 var 131 milljón króna og eigið féð í árslok 1,2milljarðar. Þá var sérstaklega horft til þess að varnaðaráhrifsektarfjárhæðarinnar yrðu að vera nægjanleg. Við ákvörðun sektarfjárhæðarinnarvar við það miðað að einnig hafi verið brotið gegn 53. gr. EES-samningsins. 69Eins og áður er rakið skal við ákvörðun áfjárhæð sekta hafa hliðsjón af eðli og umfangi brots, hvað brot hafi staðiðlengi og hvort um ítrekað brot sé að ræða. Þá er viðurkennt í samkeppnisréttiað ýmsir aðrir þættir komi til skoðunar við ákvörðun sektarfjárhæðar, þar meðtalið varnaðaráhrif hennar og fjárhagslegur styrkleiki aðila eins og nánar errakið í ákvörðun gagnáfrýjanda.70Sektarákvörðun gagnáfrýjanda,650.000.000 króna, er sú hæsta sem lögð hefur verið á fyrirtæki á Íslandi vegnabrota á samkeppnislögum. Til samanburðar var hæsta sekt sem gagnáfrýjandi hafðiáður beitt, 500.000.000 króna en sú ákvörðun var staðfest með dómi Hæstaréttar28. apríl 2016 í málinu nr. 419/2015. Þar var talið að fyrirtækið hefðimisnotað markaðsráðandi stöðu sína í færsluhirðingu á Íslandi og brotið gegn11. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins. Voru brotin talin snertaallan almenning í landinu, fjárhagslegur styrkur fyrirtækisins mikill ogávinningur af brotunum álitinn verulegur. Brotin voru talin umfangsmikil ogstóðu þau í tvö og hálft ár. Þau voru að hluta til einnig brot gegn eldrisamkeppnisbrotasátt og því var um ítrekun að ræða.a.Eðlibrota71Svo sem rakið hefur verið hér að framankomst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu í málinu nr. 360/2015 að verðkannaniraðaláfrýjandans Byko ehf. hefðu þróast í að verða tíðar, reglubundnar oggagnkvæmar. Verðkannanirnar sem og samskiptin í tengslum við þær drógu úróvissu fyrirtækjanna um hegðun keppinautanna en sú óvissa væri ein afmeginforsendum þess að óheft verðsamkeppni gæti átt sér stað. Komst dómurinn aðþeirri niðurstöðu að háttsemin væri til þess fallin að hafa áhrif áverðlagningu og raska samkeppni. Verðkönnunarsamskiptin fólu ekki í sér beintsamráð um verðlagningu en slíkt samráð átti sér hins vegar stað ísamráðssamtalinu 28. febrúar 2011. 72Í ákvörðun gagnáfrýjanda er um fjárhæðsektarákvörðunarinnar meðal annars vísað til hliðsjónar í dóm Hæstaréttar 30.október 2003 í málinu nr. 37/2003 þar sem um var að ræða mjög alvarleg brot semfólust í skipulögðu og kerfisbundnu samráði um verðlagningu og skiptingumarkaða sem stóð yfir í um fjögur ár. Ljóst er að brot aðaláfrýjenda eru ekkijafn gróf og í því máli auk þess sem þau stóðu í skemmri tíma. 73Á það er hins vegar fallist meðgagnáfrýjanda að markaður fyrir grófvörur sé mjög þýðingarmikill fyrirstarfsemi alhliða byggingarvöruverslana og augljóslega afar mikilvægur fyriralmenning. Tekið er undir það með gagnáfrýjanda að þegar brot aðaláfrýjandansByko ehf. eru metin heildstætt verður að leggja til grundvallar að um sé aðræða alvarleg brot sem beinast gegn mjög mikilsverðum hagsmunum neytenda.Brotin voru framin af ásetningi.74Áður er rakið að aukverðkönnunarsamskiptanna áttu sér stað upplýsingaskipti milli aðaláfrýjandansByko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. um afkomu og rekstur þess síðarnefnda á árunum2008 og 2009 og hugmyndir um breytingar á verðstefnu þess fyrirtækis áhaustmánuðum 2010. Brotin sem áttu sér stað í febrúar og október 2010 verður aðtelja til hluta af upplýsingaskiptum sem hafi leitt til röskunar á samkeppni. 75Alvarlegasta brotið í málinu eraugljóslega samtalið sem framkvæmdastjóri fagsölusviðs hjá aðaláfrýjandans Bykoehf. átti við starfsmann Húsasmiðjunnar ehf. 28. febrúar 2011. Þar var hvatttil verðsamráðs og samráðs um tilboðsgerð á grófvörum og miðstöðvarofnum. Brotþetta er gróft eins og nánar kemur fram í dómi Hæstaréttar í málinu nr.360/2015 en þar hlaut framkvæmdastjórinn þyngstu refsinguna af þeim sem ákærðirvoru. Þótt öðrum stjórnendum aðaláfrýjandans Byko ehf. hafi ekki verið kunnugtum símtalið átti brotið sér stað skömmu áður en framlegðarátaki Byko ehf. varhrundið af stað í byrjun marsmánaðar 2011 og er því greinilega tengt þeirriákvörðun. Þótt fram komi í samtalinu að framkvæmdastjórinn hafi ekki gert þettaáður og ráða megi af viðbrögðum stjórnenda Húsasmiðjunnar ehf. að um hafi veriðað ræða sérstakt tilvik er ljóst að brotið er það alvarlegt að það vegur þungtvið ákvörðun sektarfjárhæðar í málinu.b.Umfangbrota76Samkvæmt ákvörðun gagnáfrýjanda ermarkaðurinn sem brotin snúa að sala á alhliða byggingarvörum. Brotin fólustaðallega í verðlagningu á grófvörum og hin reglubundnu og tíðuverðkönnunarsamskipti lutu að um það bil 105 vörutegundum í þeim flokki. Brotinvörðuðu því þýðingarmikinn hluta af starfsemi aðaláfrýjandans Byko ehf.77Fyrir liggur í málinu að aðaláfrýjandinnByko ehf. og Húsasmiðjan ehf. höfðu 95 til 100% markaðshlutdeild ábrotatímabilinu á hinum skilgreinda markaði og ríkti því fákeppni á markaðinum.Vegna þessarar stöðu var mjög mikilvægt að stjórnendur fyrirtækjanna gættu sérstaklegaað því að starfsemi þeirra og samskipti við keppinauta leiddu ekki til röskunará samkeppni.78Í málinu liggja ekki fyrir gögn sem sannaað á rannsóknartímabilinu hafi verð á grófvöru almennt hækkað í tengslum viðverðkannanir. Þá má ráða að á tímabilinu hafi ríkti verðsamkeppni um tilteknargrófvörur, einkum á gagnvörðu pallaefni, frá mars til ágúst 2010. Í ákvörðungagnáfrýjanda kemur fram að koma Múrbúðarinnar ehf. inn á grófvörumarkaðinn íoktóber 2010 hafi aukið samkeppnina. Ekki er að finna í málinu neina greininguá þróun á söluverði á grófvörum og kostnaði við innkaup á þeim. Ekkert verðurþví fullyrt um það hvort hinar samstilltu aðgerðir hafi í raun haft áhrif ávöruverð í þessum vöruflokki þótt komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að markmiðiðmeð þeim hafi verið að raska samkeppni.79Eins og fram hefur komið er það niðurstaðadómsins að ekki hafi verið færð fram haldbær rök fyrir því að brotin hafi getaðhaft áhrif á viðskipti milli aðila á Evrópska efnahagssvæðinu og eigi 53. gr.EES-samningsins því ekki við í málinu. Umfang brotanna er því takmarkaðra enákvörðun gagnáfrýjanda byggist á.c.Brotatími80Tímabilið sem var til umfjöllunar í máliHæstaréttar nr. 360/2015 var september 2010 til mars 2011 eða um sex mánuðir.Sektarfjárhæð í ákvörðun gagnáfrýjanda miðar hins vegar við að hin kerfisbundnuog skipulegu upplýsingaskipti á rannsóknartímabilinu sem höfðu að markmiði aðhækka verð á grófvörum hafi að minnsta kosti staðið frá nóvember 2008 til mars2011 eða í tvö og hálft ár. Í málinu liggur fyrir að verðkannanirnar urðu ekkigagnkvæmar fyrr en á síðasta hluta tímabilsins. Af gögnum málsins má ráða að tíðniverðkannananna á fyrri hluta rannsóknartímabilsins hafi verið minni en á seinnihluta þess. Samkvæmt þessu styðja gögn málsins ekki ályktanir gagnáfrýjanda umað hin kerfisbundnu og skipulegu upplýsingaskipti sem höfðu að markmiði aðhækka verð hafi átt sér stað á öllu tímabilinu. Þótt ekki sé unnt að tímasetjaþað nákvæmlega má við það miða að á árinu 2010 hafi samskiptin verið komin íþann farveg að þau brutu gegn 10. gr. samkeppnislaga. Alvarlegustu brotin voruframin á árinu 2011 en þá fóru starfsmenn aðaláfrýjandans Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. að veita hver öðrum upplýsingar um fyrirætlanir íverðlagningu og hvetja til samráðs um verðlagningu og tilboðsgerð.81Leggja verður til grundvallar við ákvörðunsektarfjárhæðar að brotatímabilið hafi verið skemmra en ákvörðun gagnáfrýjandaer reist á og að taka verði nokkurt miðaf því. d.Fjárhagslegur styrkleiki82Áður er rakið að sektarákvörðungagnáfrýjanda er vel innan 10% veltumarka sem 37. gr. samkeppnislaga setur. Viðmat á fjárhagslegum styrkleika aðila verður annars vegar að horfa tileiginfjárstöðu fyrirtækis og hins vegar til hagnaðar þess. Áður hafa veriðraktar tölur um veltu, hagnað og eigið fé aðaláfrýjenda árin 2013 og 2014. Ímálinu liggja fyrir ársreikningar aðaláfrýjandans Byko ehf. fyrir árin 2008 til2011. Af þeim upplýsingum má sjá að 740.000.000 króna hagnaður hafi verið afrekstri aðaláfrýjandans Byko ehf. á árinu 2008 en rekstartap var um 128milljónir króna á árinu 2009, 416 milljónir króna á árinu 2010 og 500 milljónirkróna á árinu 2011. Í málinu liggur ekki fyrir sundurgreining á afkomu áeinstökum sviðum í starfsemi aðaláfrýjandans Byko ehf.83Fyrir liggur að fjárhagslegur styrkuraðaláfrýjandans Norvik hf. er umtalsverður en eigið fé hans í árslok 2013 nam12,1 milljarði króna. Ekki liggja fyrir upplýsingar um eigið fé hans í árslok2014 en gera má þó ráð fyrir að það hafi aukist vegna sölu á aflagðri starfsemieins og áður er rakið. Eigið fé aðaláfrýjandans Byko ehf. var 1,2 milljarðarkróna í árslok 2014. Fjárhæðar sektarinnar sem gagnáfrýjandi lagði áaðaláfrýjandann Norvik hf. nemur því meira en helmingi af eigin fé hinsbrotlega fyrirtækis. Þá hefur verið rakið að ekki er að sjá af gögnum málsinsað brotin hafi leitt til umtalsverðs fjárhagslegs ávinnings fyrir aðaláfrýjandannByko ehf. enda taprekstur á starfseminni nánast allt rannsóknartímabilið.84Í samræmi við framangreindar niðurstöðurum brot gegn 10. gr. samkeppnislaga og sjónarmið við ákvörðun sektar verðurúrskurður áfrýjunarnefndar því staðfestur um annað en fjárhæð sektar. Þegarfyrrgreind atriði eru metin heildstætt og horft til þess að sektarfjárhæðinverður að hafa nægjanleg varnaðaráhrif er hún hæfilega ákveðin 325.000.000króna.85Stefnda, íslenska ríkinu, verður gert aðgreiða aðaláfrýjandanum Norvik hf. 75.000.000 króna. Ekki eru lagaskilyrði tilþess að taka kröfu aðaláfrýjandans Norvik hf. um dráttarvexti áendurgreiðslukröfuna til greina.86Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda ogstefnda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Gagnáfrýjandi,Samkeppniseftirlitið, skal vera sýkn af kröfum aðaláfrýjenda, Norvik hf. ogByko ehf. Úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála frá 28. september 2015 í máli nr. 6/2015 er breytt þannig aðaðaláfrýjandinn, Norvik hf., greiði 325.000.000 króna sekt í ríkissjóð.Stefndi, íslenska ríkið, greiðiaðaláfrýjandanum Norvik hf. 75.000.000 króna. Aðaláfrýjendur greiði óskiptgagnáfrýjanda 4.000.000 króna og stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur,miðvikudaginn 16. maí 2018Mál þetta, sem dómtekið var 27. mars sl., er höfðaðannars vegar 10. febrúar 2016 af Samkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26,Reykjavík, gegn Byko ehf., Skemmuvegi 2a, Kópavogi, og Norvik hf., Skemmuvegi2a, Kópavogi, og hins vegar 26. febrúar 2016 af Byko ehf., Skemmuvegi 2a,Kópavogi og Norvik hf., Skemmuvegi 2a, Kópavogi, gegn Samkeppniseftirlitinu,Borgartúni 26, Reykjavík, og íslenska ríkinu, Vegmúla 3, Reykjavík. Málframangreindra aðila voru sameinuð í þinghaldi 22. september 2016 með vísan til30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og málið þannig liggurfyrir dóminum þykir verða að líta svo á að í aðalsök sé leyst úr kröfumaðalstefnanda, Samkeppniseftirlitsins, en í gagnsök sé leyst úr kröfumgagnstefnenda, Byko ehf. og Norvik hf. Málið var endurupptekið 24. apríl 2018 ágrundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991.Í aðalsök krefst aðalstefnandi,Samkeppniseftirlitið, þess að gagnstefnandanum, Norvik hf., verði gert aðgreiða 650.000.000 króna sekt, er renni í ríkissjóð, og að ógilt verði ákvæði íúrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. september 2015 í máli nr. 6/2015um að stefndu skuli greiða sekt í ríkissjóð að fjárhæð 65.000.000 króna og aðsektin skuli greiðast eigi síðar en einum mánuði frá dagsetningu úrskurðarins.Þá krefst aðalstefnandi þess að stefndu, Byko ehf. og Norvik hf., verði gert aðgreiða sér málskostnað.Gagnstefnendur, Norvik hf. og Byko ehf.,krefjast aðallega sýknu í aðalsök, en til vara að krafa aðalstefnanda,Samkeppniseftirlitsins, um greiðslu sektar í ríkissjóð verði lækkuð stórlega. Íbáðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda.Í gagnsök krefjast gagnstefnendur,Norvik hf. og Byko ehf., þess aðallega að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðaráfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. september 2015 í máli nr. 6/2015, semstaðfesti að hluta ákvörðun stefnda Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 frá 15.maí 2015 um að gagnstefnandinn Byko ehf. hefði brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga nr. 44/2005 og gagnstefnendum gert að greiða 65.000.000 króna ístjórnvaldssekt, svo og að felld verði úr gildi ákvörðun stefndaSamkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 frá 15. maí 2015. Þá er þess krafist aðgagnstefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda Norvik hf. 65.000.000 króna meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Til vara er þess krafistað ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 6/2015 um aðgagnstefnendur skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 65.000.000 króna verðifellt úr gildi að öllu leyti eða sektarfjárhæðin lækkuð verulega. Þá er þesskrafist að stefndi, íslenska ríkið, greiði gagnstefnanda, Norvik hf., mismun á65.000.000 króna og þeirri sekt sem ákvörðuð er með dómi, með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frámálshöfðunardegi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úrhendi stefndu.Aðalstefnandi og stefndi, íslenskaríkið, krefjast sýknu í gagnsök og málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda.Með úrskurði dómsins 22. mars 2017 varkröfu gagnstefnenda um dómkvaðningu matsmanns hafnað og var sú niðurstaðastaðfest í Hæstarétti með dómi réttarins í máli nr. 224/2017 frá 27. apríl2017. Þá var kröfu gagnstefnenda um að leitað yrði ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins hafnað með úrskurði dómsins 27. apríl 2017 og var súniðurstaða staðfest í Hæstarétti með dómi réttarins í máli nr. 298/2017 frá 1.júní 2017. Sakarefni máls þessa í aðalsökog gagnsök eru samtvinnuð og eru röksemdir aðila fyrir kröfu sinni í flestumtilvikum jafnframt gagnrök við kröfu gagnaðila. Verður því fjallað um röksemdirþeirra í næstu tveimur köflum nokkuð í einu lagi í aðalsök og gagnsök til aðforðast tvítekningar. Þá er jafnframt til einföldunar í eftirfarandi köflumtalað um Samkeppniseftirlitið sem aðalstefnanda og íslenska ríkið sem stefndaen um Byko ehf. og Norvik hf. sem gagnstefnendur. Þó kunna hugtökin aðalstefnduog gagnstefndu að vera notuð í þeim tilvikum þar sem það þykir nauðsynlegtsamhengis og skýrleika vegna. Þá er í kafla um málsatvik til einföldunar notuðheiti þeirra félaga sem þar koma við sögu.IMálsatvikGagnstefnandinn, Byko ehf., rekurbyggingarvöruverslanir í Reykjavík og víða um land og er gagnstefnandinn,Norvik hf., móðurfélag fyrrnefnda félagsins.Forsaga máls þessa er sú að áárinu 2010 barst aðalstefnanda ábending um möguleg brot Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. á ákvæðum samkeppnislaga nr. 44/2005. Er tildrögum þessanánar lýst svo í gögnum málsins að tveir fyrirsvarsmenn Múrbúðarinnar ehf. hafisnúið sér til aðalstefnanda 15. október 2010 og óskað eftir fundi þar sem þeirvildu upplýsa stofnunina „um tilraunir Byko og Húsasmiðjunnar til að fáMúrbúðina til þess að taka þátt í ólögmætu samráði“ auk þess sem þeir vildu„upplýsa um verðsamráð“ milli tveggja fyrrgreindu fyrirtækjanna. Tveir fundirvoru haldnir með fyrirsvarsmönnunum 21. október og 3. nóvember 2010. Að matiaðalstefnanda komu þar fram upplýsingar sem gáfu tilefni til þess að rannsakahvort samskipti á milli fyrirtækjanna tveggja og við Múrbúðina ehf. samræmdustákvæðum samkeppnislaga. Múrbúðin mun skömmu áður hafa hafið samkeppni við Bykoehf. og Húsasmiðjuna ehf. um sölu á grófvörum og opnað verslun sína áSmiðjuvegi í Reykjavík 15. október 2010.Í kjölfar þess aðaðalstefnandi hóf rannsókn sína beindi hann kæru til ríkislögreglustjóra 30.nóvember 2010, samkvæmt 1. mgr. 42. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með áorðnumbreytingum, þar sem tíu nafngreindir starfsmenn Byko ehf. og Húsasmiðjunnarehf. voru sakaðir um brot á 41. gr. a. og 42. gr. laganna.Í kærunni var tekið fram aðfyrirtækin tvö stunduðu smásöluverslun með byggingarvörur og rækju verslanirvíða um land, auk þess sem þriðja fyrirtækið, Múrbúðin ehf., ræki þrjárbyggingarvöruverslanir. Væru fyrirtækin þrjú keppinautar á þessum markaði.Staða Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. væri sterk á markaðnum, en Múrbúðin ehf.ætti þar mun minni hlutdeild. Reyndist grunur um ólögmætt samráð fyrirtækjannatveggja, sem væru öflugir keppinautar á mikilvægum markaði, á rökum reisturgæti það haft í för með sér mikið tjón fyrir neytendur og atvinnulífið. Meðbréfum aðalstefnanda til ríkislögreglustjóra 23. febrúar og 7. mars 2011 vorutólf starfsmenn Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. til viðbótar kærðir fyrirætluð brot á 41. gr. a. samkeppnislaga, auk tveggja annarra manna sem tengdustÚlfinum Lagerverslun ehf. Munu þessar viðbótarkærur hafa verið byggðar á gögnumsem ríkislögreglustjóri hafði aflað við rannsókn á upphaflega kæruefninu, semað framan er lýst, og látið aðalstefnanda í té samkvæmt 6. mgr. 42. gr.samkeppnislaga. Kæran varð svo tilefni þess aðlögregla hóf rannsókn á því hvort starfsmennirnir hefðu brotið gegn ákvæðumsamkeppnislaga en rannsókn aðalstefnanda beindist á hinn bóginn að því hvortfyrirtækin hefðu brotið ákvæði samkeppnislaga og samsvarandi ákvæðiEES-samningsins. Samhengis vegna og til skýringar þykir rétt að greina nokkuðítarlega frá málsmeðferð og lyktum beggja málanna.Við rannsókn málsins aflaðilögregla símagagna og framkvæmdi símhlustanir auk þess sem lögregla gerðihúsleit hjá Byko ehf., Húsasmiðjunni ehf. og Úlfinum Lagerverslun hf. 8. mars2011 og lagði þar hald á nokkurt magn gagna. Sama dag tók lögregla skýrslur afstarfsmönnum fyrirtækjanna og aftur 14. sama mánaðar. Gögn þessi liggja fyrir ímálinu.Í kjölfar húsleitarinnar munHúsasmiðjan ehf. hafa óskað eftir því að gera sátt við aðalstefnanda á þeimgrundvelli að fyrirtækið hefði brotið samkeppnislög með samskiptum sínum viðByko ehf. Aðalstefnandi taldi ekki forsendur til að ljúka málinu á slíkumgrundvelli þar sem fyrir hendi væru vísbendingar um að ætluð brot væruvíðtækari en sáttatillagan gerði ráð fyrir og varð ekki af gerð sáttar á þessumtíma af þessum sökum. Að lokinni lögreglurannsókngaf sérstakur saksóknari, sem þá hafði tekið við rannsókninni afríkislögreglustjóra, út ákæru 23. apríl 2014 í málinu. Var starfsmönnumáðurnefndra fyrirtækja gefið að sök refsivert samráð á tímabilinu 13. september2010 til 3. mars 2011. Voru átta þeirra sakaðir um refsivert verðsamráð meðskipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindra grófvörutegunda ísímtölum á milli starfsmanna fyrirtækjanna. Þá voru fjórum ákærðu gefin að söksams konar brot í störfum sínum fyrir Byko hf. í símtölum milli eins þeirra ogstarfsmanna þriðja fyrirtækisins. Þá voru tveir ákærðu sakaðir um refsiverðahvatningu til verðsamráðs milli Byko hf. og Húsasmiðjunnar hf. með símtölum semþeir áttu hvor í sínu lagi, og aðrir tveir um refsivert verðsamráð millifyrirtækjanna og hvatningu til þess í enn öðru símtali. Loks var þremur gefinað sök, hverjum fyrir sig, tilraun til þess að koma á slíku samráði í símtölum viðstarfsmann fjórða fyrirtækisins.. Dómur Héraðsdóms Reykjanessog niðurstaða HæstaréttarMeð dómi Héraðsdóms Reykjaness 9. apríl 2015 í málinunr. S-218/2014 var framkvæmdastjóri fagsölusviðs Byko ehf. sakfelldur fyrir aðhafa hvatt til verðsamráðs og samráðs um gerð tilboða. Aðrir ákærðu vorusýknaðir. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar og var dómur réttarins kveðinn upp1. desember 2016 í máli nr. 360/2015.Ídómi Hæstaréttar var talið sannað, með vísan til þeirra gagna sem lögð höfðuverið fram í málinu, að Byko hefði upphaflega spurst fyrir um verð hjáHúsasmiðjunni í símtölum, en samskiptin síðan þróast úr því að vera einhliða íað verða gagnkvæm þar sem þeir sem ræðst hefðu við skiptust á upplýsingum umverð hjá fyrirtækjunum í sömu eða sambærilegum vörutegundum sem einkum hefðutilheyrt svokallaðri grófvöru. Hefði tilgangurinn með upplýsingagjöfinniaugljóslega verið sá að fá gleggri mynd af verðum keppinautarins ásamkeppnisvörum og þróun þeirra en kostur hefði verið fyrir fyrirtækin, hvortum sig, með því að kynna sér einungis verðin með þeim aðferðum sem neytendumstóðu til boða. Var talið að hin tíðu og reglubundnu samskipti milli Byko ogHúsasmiðjunnar hefðu falið í sér samstilltar aðgerðir sem hefðu haft það aðmarkmiði að raska samkeppni milli fyrirtækjanna og því brotið gegn 1. mgr. 10.gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Hið sama var talið eiga við um samskipti Bykoog þriðja fyrirtækisins þótt umfang þeirra hafi verið takmarkað. Þar sem umhefði verið að ræða samráð um verð milli fyrirtækja á sama sölustigi hefðu þeirsem framkvæmdu, hvöttu til þess eða létu framkvæma það borið refsiábyrgðsamkvæmt 1. mgr. og a-lið 2. mgr. 41. gr. a. laganna.Viðmat á sekt eða sýknu ákærðu var meðal annars litið til þess að tveir hinnaákærðu störfuðu báðir sem sölumenn í þjónustuveri Húsasmiðjunnar, fyrst ogfremst við að svara í síma, og var talið ósannað að þeir hefðu með háttsemisinni brotið með saknæmum hætti gegn áðurgreindum ákvæðum samkeppnislaga. Voruþeir því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Hins vegar var talið aðGuðmundur Loftsson, starfsmaður í þjónustuveri Húsasmiðjunnar ehf., og RagnarMár Amazeen, starfsmaður í timbursölu Byko ehf., hefðu, hvor hjá sínufyrirtæki, borið ábyrgð á framkvæmd þess samráðs sem átt hefði sér stað milliByko og Húsasmiðjunnar og skipti í því sambandi ekki máli þótt þeir teldu sighafa tekið þátt í samráðinu með vitund eða vilja yfirmanna sinna. Voru þeirsakfelldir fyrir brot af ásettu ráði gegn 1. mgr. og a-lið 2. mgr. 41. gr. a.samkeppnislaga, sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra. Þá voru þrír starfsmenn Byko, þeirSteingrímur Birkir Björnsson, framkvæmdastjóri fagsölusviðs Byko ehf., StefánIngi Valsson, sölustjóri fagsölusviðs Byko ehf., og Leifur Örn Gunnarsson,verslunarstjóri timbursölu, sakfelldir fyrir brot á sömu ákvæðum samkeppnislagameð skírskotun til þeirra stjórnunarstarfa sem þeir gegndu innan fyrirtækisinsog þess að þeim bárust reglulega upplýsingar um að borin hefðu verið saman verðhjá fyrirtækinu og Húsasmiðjunni á yfir 100 vörutegundum. Var talið ótvírættsannað að þeir hefðu af hálfu Byko stýrt samráði um verð milli þess fyrirtækisannars vegar og Húsasmiðjunnar og þriðja fyrirtækisins hins vegar. Viðmat á refsiábyrgð Stefáns Árna Einarssonar, framkvæmdastjóra vörustýringarsviðsHúsasmiðjunnar ehf., var aðallega litið til þess að hann hefði verið yfirmaðurGuðmundar og borið ábyrgð á því að verðkannanir voru gerðar á grófvöru. Þáþóttu gögn málsins bera með sér að honum hefði verið kunnugt um að Byko aflaðireglulega á ákærutímabilinu upplýsinga um verð á fjölmörgum vörutegundum hjáHúsasmiðjunni með því að hringja í starfsmenn síðarnefnda fyrirtækisins. Vegnaþeirra stöðu sem hann gegndi, og vitneskju hans um hið refsiverða samráð, varhann sakfelldur fyrir brot á áðurgreindum ákvæðum samkeppnislaga fyrir aðkomusína, þó aðeins að því er tók til þeirra tilvika þar sem Byko hefðu veriðlátnar í té upplýsingar um verð. Þá voru Kenneth Breiðfjörð, vörustjóritimbursölu Húsasmiðjunnar ehf., og áðurnefndur Stefán Árni Einarsson sakfelldirfyrir að hafa hvatt til refsiverðs verðsamráðs milli Byko og Húsasmiðjunnarhvor í sínu símtali og voru brot þeirra heimfærð undir áðurnefnd ákvæðisamkeppnislaga. Loks var talið að áðurnefndur Steingrímur og Júlíus ÞórSigurþórsson, vörustjóri timburdeildar Húsasmiðjunnar, hefðu í símtali sín ámilli brotið af ásettu ráði og á alvarlegan hátt gegn 1. mgr. og a- og d-liðum2. mgr. 41. gr. a. laganna þar sem ekki fór á milli mála í umræddu símtali aðákærðu hvöttu hvor annan til að halda uppi verðum hjá Byko og Húsasmiðjunni ígrófvöru, þar á meðal við gerð tilboða. Hins vegar var talið ósannað aðáðurnefndir starfsmenn Ragnar, Kenneth og Júlíus hefðu gerst sekir um tilraunirtil að koma á samráði við starfsmann fjórða fyrirtækisins í símtölum við hann. Að lokinni frumathugun sinni ístjórnsýslumálinu gegn Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. sendi aðalstefnandi 2.maí 2014 andmælaskjal til Byko ehf., Norvikur hf. og fyrrum eigandaHúsasmiðjunnar, þ.e. Holtavegar 10 ehf., sem og móðurfélags Holtavegar,Landsbankanum hf. Þá var andmælaskjalið einnig sent hinni nýju Húsasmiðju, þ.e.undir nýju eignarhaldi. Í andmælaskjalinu var komist að þeirri frumniðurstöðuað Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. hefðu haft með sér ólögmætt, samfellt samráðsem hefði haft það að markmiði að raska samkeppni á markaði fyrir alhliðabyggingarvöru, þar sem fyrirtækin hefðu saman yfirburðamarkaðshlutdeild.Samráðið hefði m.a. falist í beinum og reglubundnum samskiptum fyrirtækjanna umverð og afslætti af ákveðnum tegundum grófvöru sem og um birgðastöðu sína. Markmiðiðmeð verðsamskiptunum hefði verið að ná fram verðhækkunum og sporna viðverðlækkunum til að viðhalda eða auka framlegð fyrirtækjanna. Væri um að ræðamjög alvarlegt brot á 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins. Í kjölfar útgáfu andmælaskjalsinsmun Holtavegur 10 ehf., sem rak fyrirtækið Húsasmiðjuna á rannsóknartímabilinu,hafa óskað eftir því að gera sátt í málinu á grundvelli 17. gr. samkeppnislagaog var sátt milli Samkeppniseftirlitsins og Holtavegar 10 ehf. undirrituð 9.júlí 2014. Með henni féllst félagið á að greiða 325.000.000 króna vegna brotaþess á 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins. Eftir aðrannsóknartímabilinu lauk mun Húsasmiðjan hafa verið seld til nýs eiganda.Með sáttinni var viðurkennt aðHúsasmiðjan ehf. hefði á rannsóknartímabili málsins, þ.e. frá nóvember 2008 tilmars 2011, brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins meðsamfelldu samráði við Byko ehf. um m.a. verð á byggingarvörum. Nánar tiltekiðvar meðal annars viðurkennt að brotið hefði falist í reglubundnum, yfirleittvikulegum, samskiptum við Byko um verð, birgðastöðu o.fl. í því skyni að hækkaverð/vinna gegn verðlækkunum á grófvörum (verðkannanir), samráði við Byko ínóvember og desember 2010 um verð á miðstöðvarofnum og samráði við Byko semátti sér stað í símtali þann 28. febrúar 2011 og fól í sér sérstakt átak til aðhækka verð og draga úr samkeppni. Einnig með því að hafa gert sameiginlegatilraun með Byko til að fá Múrbúðina til að taka þátt í samráði um verð ágrófvöru og með því að hafa ákveðið með Byko að fylgjast með aðgerðumMúrbúðarinnar á markaðnum. Þá viðurkenndi félagið samráð með því að hafa greintByko ehf. frá mikilvægum viðskiptalegum upplýsingum sem nánar tiltekið fólust íþví að Húsasmiðjan veitti Byko upplýsingar um fyrirhugaðar breytingar á rekstrifyrirtækisins í nóvember 2008 og upplýsti um viðskiptaleyndarmál í febrúar2010. Þá var tekið fram að Húsasmiðjan væri ekki í aðstöðu til slá því föstumeð hvaða hætti upplýsingar í október 2010 um fyrirhugðar mikilvægar breytingará verðstefnu fyrirtækisins „Prjocect Red“ hefðu borist frá Húsasmiðjunni ehf.til Byko. Vegna þessa féllst Holtavegur 10 ehf. á að greiða 325.000.000 krónurí stjórnvaldssekt. Lauk þar með þætti Húsasmiðjunnar í stjórnsýslumálinu.Dómur í sakamálinu í héraðigekk 9. apríl 2015 en aðalstefnandi tók hina umþrættu ákvörðun 15. maí 2015 ímáli nr. 11/2015 um ætluð brot Byko ehf. á 10. gr. samkeppnislaga á þeim tímasem ákærur í sakamálinu tóku til. Þeirri ákvörðun var skotið til áfrýjunarnefndarsamkeppnismála sem felldi 28. september 2015 úrskurð sinn í máli nr. 6/2015.Lágu þessar tvær úrlausnir samkeppnisyfirvalda fyrir Hæstarétti er það kvað uppdóm sinni í málinu nr. 360/2015. 2. ÁkvörðunSamkeppniseftirlitsins 15. maí 2015Af hálfu Byko ehf. var því mótmælt að fyrirtækið hefðibrotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með samskiptum sínum við Húsasmiðjuna ehf.og önnur fyrirtæki. Sökum þess tók aðalstefnandi ákvörðun í málinu 15. maí 2015þar sem stofnunin komst að þeirri niðurstöðu að Byko ehf. hefði brotið gegnlagagreininni með margvíslegum hætti á tímabilinu frá nóvember 2008 til mars2011 og var móðurfélagi þess, Norvik hf., meðal annars af þeim sökum gert aðgreiða 650.000.000 króna í stjórnvaldssekt.Umrædd ákvörðunSamkeppniseftirlitsins er ítarlega rökstudd og henni fylgir gríðarlegur fjöldigagna. Þar er í III. kafla ákvörðunarinnar skilgreindur sá markaður sem Bykoehf. og Húsasmiðjan ehf. störfuðu á, og talið að verslanir fyrirtækjannatveggja, sem boðið hafi breitt úrval byggingarvöru og skyldra vara, séusérstakur flokkur verslana sem starfað hafi á aðgreindum markaði. Samkvæmt þvíhafi markaðurinn verið sala á alhliða byggingarvöru hér á landi og tileinföldunar miðað við höfuðborgarsvæðið. Á grundvelli tölfræðilegra upplýsinga væriáætlað að hlutdeild Byko ehf. hafi verið á bilinu frá 55% til 60% á þeimmarkaði árið 2010 og milli 60% og 65% á fyrri helmingi ársins 2011. Á sama tímahafi markaðshlutdeild Húsasmiðjunnar ehf. verið á bilinu frá 30% til 35% ogMúrbúðarinnar milli 5% og 10%. Þá er í IV. kaflaákvörðunarinnar gerð á ítarlegan hátt grein fyrir efni 10. gr. samkeppnislagaog 53. gr. EES-samningsins. Þannig kemur fram að umrædd ákvæði banni allasamninga og samstilltar aðgerðir fyrirtækja sem hafi það að markmiði eða af þeimleiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún takmörkuð eða henni raskað. Í þvísambandi er bent á að það hafi ekki þýðingu hvort um sé að ræða samninga eðasamstilltar aðgerðir enda taki hugtakið samráð til allra samskipta fyrirtækjasem séu bönnuð samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr.EES-samningsins, sbr. 4. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga. Banninu við samráðikeppinauta sé ætlað að vinna gegn því að þeir eigi samskipti sín á milli semséu til þess fallin að draga úr sjálfstæði þeirra og æskilegri óvissu ámarkaði. Slíkt sjálfstæði og óvissa sé frumforsenda fyrir því að samkeppni getiríkt.Í ákvörðuninni er gerð nákvæmgrein fyrir samskiptum og aðgerðum umræddra fyrirtækja á tímabilinu fránóvember 2008 fram í mars 2011. Telur aðalstefnandi þetta hafa falið í sérskipulagt, markvisst og samfellt samráð yfir tveggja og hálfs árs tímabil.Samskiptin hafi haft það að markmiði að takmarka verðsamkeppni fyrirtækjanna.Þau hafi verið tíð en almennt átt sér stað vikulega, á miðviku- eðafimmtudögum, en komist í fastari skorður er liðið hafi á tímabilið. Samskiptinhafi tekið til um 105 grófvara sem hafi verið mikilvægustu söluvörurfyrirtækjanna. Upplýsingarnar sem fyrirtækin hafi skipst á hafi veriðgrundvöllur verðákvarðana þeirra í framhaldi af upplýsingagjöf.Í ákvörðuninni er komist aðþeirri niðurstöðu að á þeim tíma sem rannsókn stofnunarinnar tók til hafi Bykoehf. og Húsasmiðjan ehf. átt í reglubundnu samráði, sem aðallega hafi tengstviðskiptum með grófvörur, og tækju flest tilvikin „til ársins 2010 og fram ímars 2011“. Hafi Úlfurinn Lagerverslun ehf. tekið að hluta þátt í samráðinu.Vörunúmer sem fyrstnefndu tvö fyrirtækin seldu hafi skipt tugþúsundum, enumrædd verðsamskipti hafi tekið „til 105 vörutegunda í flokki grófvara sem eigaþað sameiginlegt að teljast til mikilvægustu og söluhæstu grófvara þeirra“.Eðli þessarar vöru væri þannig að torvelt væri að bera saman verð á henni. „Hinskipulögðu verðsamskipti gerðu hins vegar Byko og Húsasmiðjunni kleift að berasaman verð á fullkomlega sambærilegum grundvelli.“Aðalstefnandi kemst að þeirriniðurstöðu í ákvörðun sinni að Byko ehf. hafi brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins með því að stunda samfellt samráð árannsóknartímabilinu. Í ákvörðuninni er lýst samskiptum sem aðalstefnandi telurlýsa samráði fyrirtækjanna á tilteknum tímabilum allt frá árinu 2000 og framtil ársins 2009 og á árinu 2009 til febrúar 2010. Jafnframt er í sérstökumköflum fjallað um samráð á árinu 2010 vegna breytinga á verðstefnu Húsasmiðjunnarehf. og í tengslum við sölu og verðlagningu á miðstöðvarofnum. Þá er fjallað umsamráð frá mánuði til mánaðar á tímabilinu febrúar 2010 til mars 2011.Jafnframt er lýst samráðstilvikum sem fólust að mati Samkeppniseftirlitsins íheimsóknum til keppinauta í febrúar 2011 og svokölluðu samráðssímtali sem áttisér stað 28. febrúar 2011, aðdraganda þess og áhrifum á samkeppnislega hegðunfyrirtækjanna, og í VI. kafla ákvörðunarinnar er brotunum skipt í eftirfarandiflokka:2.1. Bein og reglubundin samskipti um verð o.fl.Samráð Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. hafi meðalannars falist í því að fyrirtækin hafi átt samskipti um verð, afsláttarkjör ogeftir atvikum birgðastöðu á 105 tegundum grófvöru sem hafi verið mikilvægustusöluvörur fyrirtækjanna. Samskiptin hafi verið bein, reglubundin og skipulögð.Samskiptin hafi átt sér stað í símtölum sem hafi varað í allt að þrjátíumínútur. Þannig hafi fyrirtækin saman ákveðið til hvaða vörutegunda samráðiðtæki og tíðni þess.Samráðið hafi haft það að markmiðiað koma í veg fyrir samkeppni fyrirtækjanna með því að halda uppi eða hækkaverð á þeim vörum sem það tók til. Upplýsingum um yfirvofandi verðhækkanir hafiþannig verið komið á framfæri til að koma í veg fyrir verðsamkeppni og tapaðamarkaðshlutdeild. Með svokölluðum „verðkönnunum“ fyrirtækjanna hafi þau í raunverið að senda ólögmæt skilaboð um verðhækkanir.Samráðið hafi átt sér stað meðvilja og vitneskju stjórnenda fyrirtækjanna. Stjórnendurnir hafi lagt fyrirundirmenn sína að eiga í samskiptunum. Forstjóri Byko ehf. hafi t.d. lagtáherslu á að samskiptunum væri lokið fyrir fundi framkvæmdastjórnarfyrirtækisins á föstudagsmorgnum. Þá hafi fyrirtækin gert sér grein fyrir þvíað varasamt væri að eiga í verðsamskiptum með tölvupósti. Samráðið hafi þessvegna átt sér stað í símtölum milli starfsmanna fyrirtækjanna.2.2 Tilraunir til að fáMúrbúðina ehf. til samráðsins Í ákvörðuninni er lýst þeim samskiptum er leiða tilþess að talið verði að Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. hafi gert samstillta tilrauntil að fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í verðsamráðinu. Ástæðan hafi veriðsú að Múrbúðin ehf. hafi byrjað að selja grófvörur í samkeppni við fyrirtækinhaustið 2010. Samkeppnin hafi verið til þess fallin að gera samráðið flóknaraog erfiðara. Þetta skýri áherslu Byko ehf. og Húsa­smiðjunnar ehf. á að fáMúrbúðina ehf. til samráðsins.Í ákvörðuninni er því einniglýst að Múrbúðin ehf. hafi hafnað því að taka þátt í samráðinu. Byko ehf. ogHúsasmiðjan ehf. hafi hins vegar skipst á upplýsingum um hinn nýja keppinaut oggreint hvort öðru frá neikvæðu viðhorfi í hans garð. Þá hafi fyrirtækin komiðsér saman um að „fylgjast með“ starfsemi hins nýja keppinautar. Slíkt samstarfsé andstætt 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins og til þess falliðað raska samkeppni. Þá sé það sérstaklega alvarlegt þegar tvö fyrirtæki meðnánast 100% markaðshlutdeild beini í sameiningu sjónum sínum að starfsemi nýskeppinautar er reyni að ná fótfestu á markaðnum.2.3. Samráð um sérstakt átaktil að hækka verð og draga úr samkeppni Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins er því lýst að 28.febrúar 2011 hafi stefndi og Húsasmiðjan ehf. ákveðið í sameiningu í svokölluðusamráðssímtali að hækka verð og draga úr samkeppni. Í símtali milli starfsmannafyrirtækjanna þennan dag hafi þeir haft samráð um að fyrirtækin myndu hækka íáföngum verð í öllum tilboðum á grófvöru, grípa til sérstakra aðgerða til aðminnka samkeppni í tilboðum á Selfossi og Akureyri, vinna gegn verðsamkeppni ogreyna að hækka verðið á gagnvörðu timbri grænu efni, eins og það er kallað ígögnum málsins) á aðalsölutíma þess og hækka verð á miðstöðvarofnum. Ísamtalinu hafi starfsmaður Byko ehf. jafnframt greint starfsmanniHúsasmiðjunnar ehf. frá þeirri ætlan þess fyrrnefnda að hækka verð á öðrumvörum en grófvöru, t.d. heimilistækjum, og hafi hinn síðarnefndi tekið við þeimupplýsingum án þess að bera fram mótmæli. Því hafi verið um fullframið brot aðræða.Í ákvörðun stefnanda er þvílýst að samráðinu hafi í megindráttum verið hrint í framkvæmd og að forstjóristefnda hafi lýst því yfir að framlegð fyrirtækisins hefði aukist vegna aðgerðatil að hækka verð.2.4. Samráð á vettvangistjórna Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf.Í ákvörðun stefnanda er því lýst að samráðfyrirtækjanna hafi jafnframt tekið til stjórna þeirra. Alvarlegasti þáttur þesshafi falist í því að stjórnarformaður Húsasmiðjunnar ehf. hafi veittstjórnarmanni Byko ehf., sem hafi jafnframt átt sæti í stjórn Norvik hf.,upplýsingar um meiri háttar breytingar sem voru ráðgerðar á verðstefnu Húsasmiðjunnarehf., svokallað „Project Red“. Þessar breytingar munu hafa átt að stuðla aðaukinni framlegð hjá fyrirtækinu og m.a. falist í nýju afsláttarkerfi. Er þarvísað til tölvuskeytis sem forstjóri Norvikur hf. sendi framkvæmdastjóra ogtilteknum stjórnarmönnum 25. október 2010 undir yfirskriftinni „um húsa“ ogtölvuskeytis forstjórans til framkvæmdastjórnar 27. október 2010. Í fyrrnefndaskeytinu kemur fram að Húsasmiðjan „hefur haft í undirbúningi stórt verkefnisem tengist verðstefnu og verðímynd félagsins. Mat stjórnarformannsHúsasmiðjunnar er að hér sé um að ræða forsendu fyrir því að Húsasmiðjan lifiaf fyrirsjáanlega samkeppni við Bauhaus. Ef af verður er um að ræðakerfisbreytingu á starfsemi félagsins.“ Um klukkustund síðar sendirframkvæmdastjóri Norvikur hf. tölvuskeyti eingöngu á forstjóra þar sem segir„Bara svo við höfum það á hreinu að við eigum að fara varlega með þessarupplýsingar og ekki vera að vitna beint í þær.“ Telur aðalstefnandi að gögnmálsins beri með sér að í hinu samfellda samráði hafi ekki aðeins falistreglubundin samskipti um verð á grófvörum og tengd atriði, heldur einnigsamskipti um grundvallaratriði í hegðun þessara fyrirtækja á markaði. Þettasamfellda samráð hafi haft það að markmiði að raska samkeppni. Taldi eftirlitiðgögn sem forstjórinn sendi 27. október 2010 eina birtingarmynd þess óeðlilegaástands sem ríkti á markaðnum á þessum tíma.Í ákvörðuninni er því einniglýst að forstjóri stefnda hafi upplýst stjórn félagsins um viðkvæmarviðskiptaupplýsingar sem hann hafi átt að hafa fengið frá Húsasmiðjunni ehf. Erþar vísað til færslu í dagbók forstjóra Byko ehf. 19. febrúar 2010 sem haldlögðvar í húsleit 8. mars 2011. Titill færslunnar er „19/2 Samtal“ en nafnviðmælanda er ekki skráð. Taldi aðalstefnandi að draga yrði þá ályktun af efnifærslunnar að umrætt samtal forstjórans hafi annaðhvort verið við starfsmanneða stjórnarmann hjá Húsasmiðjunni ehf. og að eðli þessara upplýsinga styðjieindregið þá ályktun. Var það mat Samkeppniseftirlitsins að í samtalinu hefðufarið fram skipti á mikilvægum upplýsingum, sbr. tilvísun til verðs ásteypustáli og timbri, til afkomu í grófri og fínni vöru, skuldastöðu,birgðastýringar og útlánastöðu. Hafi þetta þannig verið liður í samfelldusamráði fyrirtækjanna. Í VI. kafla ákvörðunarinnar ersvo fjallað á ítarlegan hátt um svokölluð samráðstilvik, þar á meðal þau semáttu sér stað á sama tímabili og reyndi á í áðurnefndu sakamáli. Er þar rakiðmánuð fyrir mánuð hvernig samskiptunum var háttað með vísan til gagna málsinsog hvernig aðalstefnandi taldi að með þeim hefðu fyrirtækin gefið upplýsingarum atriði sem þýðingu höfðu fyrir verðlagningu á grófvöru. Þá var gerð greinfyrir því hvernig stofnunin taldi fyrirtækin hafa nýtt upplýsingagjöf sín ámilli til samráðs á sviði verðákvarðana, m.a. til að hafa áhrif á hegðunkeppinautarins en um hafi verið að ræða tvo höfuðkeppinauta sem störfuðu áfákeppnismarkaði þar sem verðupplýsingaskipti væru almennt talin varhugaverð.Var það mat Samkeppniseftirlitsins að samskiptin bæru með sér að óeðlilegsamkeppnisskilyrði hefðu skapast á markaðnum. Dregið hafi úr sjálfstæði íhegðun fyrirtækjanna og hvata til samkeppni með þeim afleiðingum aðverðsamkeppni gat verið raskað með alvarlegum hætti. Segir í ákvörðuninni aðfram komi skýrt mynstur um samhæfðar aðgerðir á grundvelli ítarlegra og tíðraupplýsingaskipta sem hafi miðað að því að halda uppi og hækka verð á markaðnum.Jafnframt segir að „margvísleg ummæli lykilstarfsmanna gefi til kynna að umgagnkvæman og samkvæman skilning hafi verið að ræða á samhæfingunni innanbeggja fyrirtækjanna. Mynstur samstillingarinnar sem kemur fram íverðákvörðunum fyrirtækjanna er skýrt og er að mati Samkeppniseftirlitsinsafleiðing af samningi og/eða samstilltum aðgerðum milli þeirra. Var um að ræðaáframhaldandi aðgerðir sem fólu í sér samfellt samráð í skilningisamkeppnisréttarins.“Í upphafi kafla um samráð íjúlí 2010 sagði: „Gögn málsins bera með sér að í júlí 2010 hafi brotist útverðsamkeppni á milli Byko og Húsasmiðjunnar í græna efninu. Gögnin sýna einnigað þarna hafi komist á samkeppni sem Byko og Húsasmiðjan reyndu á síðari stigumað koma í veg fyrir að myndi aftur koma upp, sbr. t.d. ummæli í símtaliframkvæmdastjóra fagsölusviðs Byko og vörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar þann28. febrúar 2011“.Í VIII. kafla ákvörðunarinnar,þar sem meðal annars var fjallað um viðurlög, var komist svo að orði um eðli ogumfang brots Byko ehf.: „Fólst brot Byko nánar tiltekið í eftirfarandiaðgerðum: Með reglubundnum, yfirleitt vikulegum, samskiptum við Húsasmiðjuna umverð, birgðastöðu o.fl. í því skyni að hækka verð/vinna gegn verðlækkunum ágrófvörum ... Með samráði við Húsasmiðjuna sem átti sér stað í símtali þann 28.febrúar 2011 og fól í sér sérstakt átak til að hækka verð og draga úrsamkeppni. Nánar tiltekið fólst eftirfarandi í þessu: Samráð um að hækka verð íöllum tilboðum á grófvöru í áföngum. Samráð um að grípa til sérstakra aðgerðatil að draga úr samkeppni í tilboðum til viðskiptavina á Selfossi og Akureyri.Samráð um að vinna gegn verðsamkeppni í sölu á gagnvörðu timbri („grænaefninu“) á aðalsölutíma þeirrar vöru og reyna þess í stað að hækka verð ...Upplýsingagjöf um fyrirætlanir Byko um að hækka verð á annarri vöru en grófvöru(svokallaðri „valvöru“). Með því að hafa gert sameiginlega tilraun með Húsasmiðjunnitil að fá Múrbúðina til að taka þátt í samráði um verð á grófvöru og með því aðhafa ákveðið með Húsasmiðjunni að fylgjast með aðgerðum Múrbúðarinnar ámarkaðnum. Með því að hafa tekið við mikilvægum viðskiptalegum upplýsingum fráHúsasmiðjunni. Þá fólst brot Byko einnig í verðsamráði við Úlfinn.“ Síðansagði: „Þetta umfangsmikla og tíða samráð átti sér stað á mikilvægum markaði.Augljóst er að það hefur mikla þýðingu fyrir bæði fyrirtæki og neytendur aðsamkeppni sé ekki raskað í sölu á byggingarvörum. Þá höfðu þátttakendur ísamráðinu samanlagt nánast 100% markaðshlutdeild. Þá ber að líta til þess aðsamráð keppinauta um verð er í eðli sínu ávallt alvarlegt og skaðlegt brot ...Var brot Byko því til þess fallið að valda alvarlegri röskun á samkeppni á mjögmikilvægu sviði viðskipta.“Þá hafi samráðið hafi ekkiaðeins verið skipulagt heldur hafi því verið hrint í framkvæmd og stefndiframið brotin af ásetningi en honum hafi ekki getað dulist að aðgerðirnar gætustrítt gegn samkeppnislögum. 3. Úrskurður áfrýjunarnefndarsamkeppnismála 28. september 2015Með kæru 11. júní 2015 kærðu Byko ehf. og Norvik hf.ákvörðun Samkeppniseftirlitsins til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Fyrirnefndinni kröfðust félögin þess aðallega að ákvörðunin yrði felld úr gildi. Tilvara var þess krafist að hin álagða sekt yrði felld niður eða fjárhæð hennarlækkuð og að nánar tiltekin fyrirmæli í ákvörðuninni yrðu felld úr gildi.Með úrskurði 28. september2015 í máli nr. 6/2015 staðfesti áfrýjunarnefndin í öllum tilvikum utan þremurniðurstöðu stefnanda um brot stefnda á 10. gr. samkeppnislaga. Þá taldiáfrýjunarnefndin að ekki hefði verið sýnt fram á brot stefnda á 53. gr.EES-samningsins. Áfrýjunarnefndin taldi verðsamskipti stefnda og Húsasmiðjunnarehf. hafa verið skipulögð og kerfisbundin og tók fram að þau hefðu stuðlað aðóæskilegum friði á markaðnum, dregið úr óvissu og minnkað sjálfstæðifyrirtækjanna til verðákvarðana. Í úrskurðinum var tekið framað í meginatriðum snerist „málið um að Húsasmiðjan og ... Byko, hafireglubundið skipst á upplýsingum um verð á tilteknum söluvörum, svokölluðumgrófvörum, einkum timbri í stöðluðum lengdum og þykkt. Þessi upplýsingaskiptieru talin hafa dregið úr óvissu um hegðun keppinauta sem er einn meginþátturinní að verðsamkeppni geti átt sér stað. Það form sem haft var áupplýsingaskiptunum hafi því raskað samkeppni. Hér háttar þannig til aðfyrirtækin gáfu ekki beinlínis upplýsingar um væntanlegar verðákvarðanir sínar,heldur einskorðuðust samskiptin að mestu leyti við gildandi verð. Þá hefur þvíheldur ekki verið hnekkt að verð þeirra vörutegunda sem málið tekur til hafigetað verið aðgengilegt fyrir viðskiptamenn eða aðra þá sem hefðu haft tíma ogáhuga á því að skoða heimasíður fyrirtækjanna, hringja í þjónustuver og mæta á sölustaðtil að fá verð gefin upp ... Þegar metið er hvort samskipti („verðkannanir“) umgildandi verð samkeppnisaðilans hafi falið í sér samráðsbrot verður jafnframtað hafa í huga þá staðreynd að tíðar verðkannanir samkeppnisaðila eru þáttur ívirkri samkeppni. Allir samkeppnisaðilar, og óháðir aðilar, fylgjastreglubundið með verðum. Ekkert bannar þetta og því þarf eitthvað sérstakt aðkoma til svo fyrirkomulagið á slíkum aðgerðum teljist ólögmætt.“Í úrskurðinum var lagt „tilgrundvallar að verðkannanir ... Byko, og samskipti við Húsasmiðjuna í tengslumvið þær, hafi almennt farið fram með þeim hætti á rannsóknartímabilinu aðnafngreindur starfsmaður ... hafi hringt vikulega í starfsmenn í þjónustuveriHúsasmiðjunnar til að fá upplýsingar um gildandi verð á tilteknum vörunúmerum... Svo virðist sem fyrirkomulagið hafi með tímanum orðið fastara í forminu ...hafi samskiptin þróast úr því að vera einhliða, þ.e. starfsmaður Byko spurðistfyrir um það verð sem gilti hjá samkeppnisaðilanum, í það að þau urðu tvíhliða.Með því er átt við að starfsmaður Húsasmiðjunnar fékk þá við sama tækifæriupplýsingar um verðið sem Byko var með á sömu eða sambærilegum vörum.“ Varkomist að þeirri niðurstöðu í úrskurðinum að þetta form á verðkönnununum ogöðrum samskiptum fyrirtækjanna tveggja hefði verið „tvímælalaust andstættsamkeppnislegum sjónarmiðum“. Fyrirkomulagið hafi ekki aðeins verið „til þessfallið að bjóða hættunni heim heldur leiddi af því röskun á samkeppni og þáfrekar í þá átt að verð hækkaði“. Jafnframt var talið að skilgreiningmarkaðarins, sem um ræddi í málinu, hefði verið fullnægjandi í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins. Ætlað samráðsbrot lyti „að kjarnastarfsemi alhliðabyggingavöruverslana en á þeim markaði voru ... Byko og Húsasmiðjan nánasteinráðandi“.Þá var í úrskurðinum vikið aðeinstökum þáttum í hinu ætlaða samráði. Var tekið svo til orða að segja mætti„að flest atvikin sem aðalstefnandi leggur til grundvallar tengist þeirriháttsemi að ... Byko og Húsasmiðjan skiptust reglubundið á verðupplýsingum ogeftir atvikum upplýsingum sem gátu haft áhrif á markaðsverð. Ekki er umdeilt aðslík samskipti áttu sér stað á brotatímabilinu og verður lagt til grundvallarað báðir aðilar hafi haft fulla vitneskju um hver var mótaðili í þeimupplýsingaskiptum ... Að mati áfrýjunarnefndarinnar teljast upplýsingaskipti afþessu tagi, og sú hegðun sem hún er fallin til að stuðla að í þessu tilviki,brot í skilningi 10. gr. samkeppnislaga“. Hins vegar leit nefndin svo á að ísumum tilvikum hefði aðalstefnandi „dregið of víðtækar ályktanir af gögnummálsins“. Ætti það við um samskiptin viðMúrbúðina sem væru „ekki þess eðlis að hægt sé að segja að Múrbúðinni hafiverið boðin þátttaka í verðsamráði“ og ekki lægju fyrir gögn um að „einhverskonar samráð“ hefði verið með Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. „um það að bjóðaMúrbúðinni að taka þátt í verðsamráði“. Í úrskurðinum var sérstaklega tekiðfram að áðurgreint símtal 28. febrúar 2011 hefði falið í sér brot á 10. gr.samkeppnislaga og yrði „það að teljast alvarlegt“.Í úrskurðinum er tekið fram aðþessi skipulögðu og kerfisbundnu samskipti hafi leitt til „ástands sem þróaðistí þá átt að gera báðum aðilum kleift að hækka verð sín“. Samskiptin hafi„tvímælalaust“ verið andstæð samkeppnislegum sjónarmiðum og fyrirkomulagið „ekkibara [verið] til þess fallið að bjóða hættunni heim heldur leiddi af því röskuná samkeppni og þá frekar í þá átt að verð hækkaði“. Þannig taldiáfrýjunarnefndin að ólögmætt verðsamráð hefði ekki aðeins átt sér stað heldurað það hefði í raun raskað samkeppni á markaði.Í úrskurðinum var því fallistá það með Samkeppniseftirlitinu að í verðkönnunarsímtölunum hefði falist brotgegn 10. gr. samkeppnislaga. Byggði sú niðurstaða á gögnum málsins í heild,markaðsstyrk fyrirtækjanna og því að hlutlæg gögn bæru með sér aðfyrirkomulagið á símtölunum hefði verið til þess fallið að auðvelda að haldaverði uppi. Þó kemur fram í þessum niðurstöðulið úrskurðarins það matnefndarinnar að í einhverjum tilvikum hafi verið dregnar of víðtækar ályktaniraf gögnum málsins og að „ekki teljist allt sannað um eðli brotanna“ sem byggtvar á í ákvörðun stefnda, eins og það er orðað.Í úrskurðinum er hafnað þeirriniðurstöðu ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins að draga mætti þá ályktun aftölvuskeyti forstjóra stefnanda Byko dags. 26. nóvember 2008 að hann hefðifengið upplýsingar um yfirvofandi aðhaldsaðgerðir frá Húsasmiðjunni. Um sé aðræða almennar vangaveltur um samkeppnisaðila og þær bollaleggingar forstjóranssem fram komi í tölvupóstinum hafi reynst í veigamiklum atriðum rangar. Á hinn bóginn fellstáfrýjunarnefndin á þá niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins að af dagbókarfærsluþáverandi forstjóra stefnanda Byko 19. febrúar 2010 megi ráða að upplýsingarsem þar er að finna hafi borist frá Húsasmiðjunni.Áfrýjunarnefndin hafnar á hinnbóginn þeirri niðurstöðu í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins að Múrbúðinni hafiverið boðin þátttaka í ætluðu verðsamráði. Þá er hafnað þeirri niðurstöðu aðeinhvers konar samráð hafi verið með Byko og Húsasmiðjunni um það ætlaða boð.Þá er staðfest sú niðurstaðaSamkeppniseftirlitsins að Byko hafi ekki tekist að sýna fram á að upplýsingarum fyrirhugaðar breytingar á verðstefnu Húsasmiðjunnar, „Project Red“, hafiekki borist frá Húsasmiðjunni og sönnunarbyrðin sé því lögð á Byko hvað þettavarðar, líkt og aðalstefnandi gerði í niðurstöðu sinni.Þá hafnar áfrýjunarnefndinýmsum ályktunum sem aðalstefnandi dregur í ákvörðun sinni af gögnum málsins,m.a. að draga megi þá ályktun að í janúar 2011 hafi Byko ehf. fallist á tillöguHúsasmiðjunnar ehf. um verðhækkun. Þá er því hafnað að ráða megiaf efni innanhússtölvuskeytis starfsmanns Byko, þar sem greint er fráheimsóknum í byggingarvöruverslunina Úlfinn og Múrbúðina, að þau samskipti hafifalið í sér ólögmætt samráð. Sérstaklega er tiltekið að önnur samskipti, semrakin séu í viðkomandi kafla í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins, séu í samræmivið afstöðu áfrýjunarnefndar til lögmætis verðkönnunarsímtalanna. Óumdeilanlegtsé að Húsasmiðjan hafi hækkað verð í þeirri von að gagnstefnandinn Byko ehf.fylgdi á eftir, en virðist hafa verið reiðubúin að draga slíkar hækkanir tilbaka, væri það ekki gert. Með því hafi komist „á ástand á markaðnum sem verðurað teljast í andstöðu við ákvæði 10. gr. samkeppnislaga“, eins og segir íúrskurðinum. Þá er hafnað þeirri niðurstöðustefnda að Byko og Húsasmiðjan hafi viðhaft ólögmætt samráð um verðlagningu ámiðstöðvarofnum. Eru skýringar Byko á þeim samskiptum, sem raktar eru íákvörðun stefnda, taldar trúverðugar og lagðar til grundvallar.Þá er staðfest sú niðurstaðaSamkeppniseftirlitsins að í símtali tiltekins starfsmanns stefnanda Byko viðstarfsmann Húsasmiðjunnar þann 28. febrúar 2011, hinu svokallaðasamráðssímtali, hafi falist brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þannig hafi ísímtalinu falist hvatning til samráðs. Hins vegar hafnar nefndin því að fyrirliggi að Húsasmiðjan hafi brugðist við efni símtalsins með þátttöku í ólögmætusamráði. Þá taldi áfrýjunarnefndin dómHéraðsdóms Reykjaness, sem þá hafði gengið í sakamálinu, hafa takmarkaðaþýðingu fyrir úrslit stjórnsýslumálsins enda væri ábyrgð fyrirtækjanna óháðrefsiábyrgð starfsmanna.Í úrskurði áfrýjunarnefndar erjafnframt komist að þeirri niðurstöðu að aðalstefnandi hafi dregið of víðtækarályktanir, miðað við það sem gögn málsins gefi til kynna, um umfang þess samráðssem nefndin telur sannað og huglæga afstöðu starfsmanna, auk þeirra atriða semað framan greinir. Þá er því hafnað að sýnt hafi verið fram á að í hinu ætlaðasamráði hafi jafnframt falist brot gegn 53. gr. EES-samningsins. Líkt og að framan greinir varþað niðurstaða áfrýjunarnefndar að stjórnvaldssekt væri hæfilega ákveðin65.000.000 króna. Til stuðnings þeirri niðurstöðu var vísað til þess að brotByko ehf. hafi ekki verið „jafn umfangsmikil, alvarleg og kerfisbundin“ og aðalstefnandilagði til grundvallar. Þá lagði nefndin til grundvallar að jafnvel þótt fallistyrði á þær forsendur sem stefndi gaf sér um háttsemina væri sektin „úr hófifram há“. Til rökstuðningssektarfjárhæðinni vísaði áfrýjunarnefndin til þess að um væri að ræðamikilvægan markað og markaðshlutdeild aðila væri há. Þá taldi nefndin að íþessu máli yrði ekki talið að sátt sú sem Húsasmiðjan gerði við aðalstefnandahefði sérstök áhrif, hvorki hvað varðaði mat á hinni brotlegu háttsemi néfjárhæð sektar. Þá vísaði nefndin til þess aðí Hæstaréttarmálinu nr. 37/2003, sem aðalstefnandi hafði fjallað um í tengslumvið fjárhæð sektarinnar, hefði verið um að ræða mun alvarlegra ogkerfisbundnara brot í því skyni að breyta markaði, draga úr samkeppni, og aukamarkvisst framlegð með skipulögðu samráði. Það mál sem hér um ræddi hefði ekkiyfir sér sama yfirbragð að mati nefndarinnar. Þá var það niðurstaðanefndarinnar að sektinni væri réttilega beint að Norvik hf., móðurfélagi Bykoehf. Áfrýjunarnefndin tiltekur í umfjöllunsinni um sektarfjárhæðina að í ákvörðun stefnanda sé gert of mikið úralvarleika, umfangi og skipulagi brotanna, huglægri afstöðu stjórnenda ogstarfsmanna stefnda og viðurkenningu Húsasmiðjunnar á þætti fyrirtækisins íbrotunum, ekki sé sýnt fram á brot stefnda á 53. gr. EES-samningsins og aðnokkur samráðstilvik séu ósönnuð.Loks var það niðurstaðaáfrýjunarnefndar að staðfesta þau fyrirmæli sem beint var til Byko í gr. 2.1 íákvörðunarorðunum, en fella úr gildi gr. 2.2 í þeim. Norvik hf. greiddi álagða sekttil ríkissjóðs 30. október 2015. Var sektin greidd með fyrirvara um lögmætiúrskurðarins, ákvörðun stefnda og endurkröfurétt á hendur íslenska ríkinu.Í máli þessu reynir á gildiframangreindra ákvarðana samkeppnisyfirvalda, þýðingu niðurstöðu Hæstaréttar íáðurnefndu refsimáli gegn starfsmönnum Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf., sbr.dóm réttarins í máli nr. 360/2015, og fjárhæð sektar, verði fallist á sjónarmiðSamkeppniseftirlitsins og íslenska ríkisins um brot gegn ákvæðum 10. gr. samkeppnislagaog eftir atvikum einnig hvort um brot hafi verið að ræða á 53. gr.EES-samningsins.Verður nú gerð grein fyrirsjónarmiðum aðila hvað þetta varðar og til einföldunar, skýringar og glöggvunarer í einu lagi fjallað um sjónarmið hvors aðila í aðalsök og gagnsök. Áréttaðer að í eftirfarandi köflum er talað um Samkeppniseftirlitið sem aðalstefnandaog íslenska ríkið sem stefnda en um Byko ehf. og Norvik hf. sem gagnstefnendur.Þegar rætt er um gagnstefnanda í eintölu eða með ákveðnum greini er í flestumtilvikum átt við Byko ehf. nema annað verði skýrlega ráðið af samhenginu.IIMálsástæður og lagarök aðalstefnanda,Samkeppniseftirlitsins, í aðalsök og jafnframt gagnstefnda í gagnsök ogmálsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins, í gagnsökMálatilbúnaður aðalstefnandaer byggður á því að gagnstefnandinn Byko ehf. hafi, með þeim aðgerðum og íöllum þeim atriðum sem lýst sé í ákvörðun aðalstefnanda og sé grundvöllurákvörðunar hans frá 15. maí 2015 í máli nr. 11/2015, brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993.Ákvæði 10. gr.samkeppnislaga leggi bann við öllu samráði milli keppinauta sem raskað getisamkeppni. Hið sama geri 53. gr. EES-samningsins. Ekki skipti máli hvortháttsemin sem um ræði teljist vera samningur, samþykkt eða samstillt aðgerð.Með samráði sé átt við hvers konar samvinnu eða samskipti milli keppinauta,allt frá formlegum samningum til lauslegra óbeinna samskipta. Þannig sé umsamráð að ræða ef fyrirtæki tekur, án mótmæla, við tilteknum upplýsingum frákeppinauti á fundi eða í síma og ekki sé áskilið að sá sem taki viðupplýsingunum veiti upplýsingar á móti. Ákvæði 10. gr.samkeppnislaga sé ætlað að tryggja sjálfstæði keppinauta og æskilega óvissu ámarkaði. Þessir þættir séu grunnstoðin fyrir virkri samkeppni í skilningisamkeppnisréttarins. Af þessu leiði að allt samráð keppinauta sem geti unniðgegn þessu sjálfstæði og óvissu teljist raska samkeppni í skilningi 10. gr.samkeppnislaga. Hnykkt hafi verið á þessari grundvallarreglu í dómi dómstólsESB í máli nr. C-286/13. Krafan um sjálfstæði sé sérstaklega rík varðandi öllatriði sem tengist verðlagningu keppinauta. Í a. lið 2. mgr. 10. gr.samkeppnislaga sé lagt bann við öllu samráði sem geti haft áhrif á verð með „beinum eða óbeinum hætti.“ Þaðsamræmist því ekki 10. gr. samkeppnislaga þegar keppinautar skiptast „reglulega á upplýsingum sem hafa þýðingufyrir verðákvörðun…“, sbr. um slíka aðstöðu úrskurð áfrýjunarnefndarsamkeppnismála í máli nr. 3/2004 og dóma Hæstaréttar Íslands frá 4. febrúar2016 í málum nr. 272, 277 og 278/2015.Lagaleg þýðingþess að samráð hafi það að markmiðiað raska samkeppni í framangreindum skilningi sé sú að brotið sé gegn 10. gr.samkeppnislaga með því einu að tiltekin samskipti/háttsemi eigi sér stað. Ekkisé nauðsynlegt að sýna fram á að samráðið hafi „raunveruleg eða hugsanleg“ samkeppnishamlandi áhrif, sbr. umþetta atriði dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 37/2003, dóm dómstóls ESB ímáli nr. C-286/13 og leiðbeiningar Eftirlitsstofnunar EFTA um beitingu 3. mgr.53. gr. EES-samningsins.Aðalstefnandibyggir á því að samráð milli keppinauta hafi það að markmiði að raska samkeppni í ofangreindum skilningi þegarþað sé beinlínis tilgangur þess, t.d. ef viðskiptaupplýsingum er miðlað í þvískyni að hækka verð eða ef efni/andlag samráðsins eru atriði sem hafa þýðingufyrir m.a. verðákvörðun eða þegar þessi atriði, og eftir atvikum framkvæmdsamráðsins, draga að öðru leyti úr sjálfstæði og óvissu á markaði. Aðalstefnandibyggir á því að það feli í sér sterka vísbendingu um að upplýsingaskipti séuólögmæt þegar þau eigi sér aðeins stað milli viðkomandi keppinauta, en fariekki fram fyrir opnum tjöldum (bein upplýsingaskipti). Hið sama gildi þegarupplýsingaskipti einfaldi samhæfingu á flóknum markaði, m.a. með því að búa tilgagnsæi („tilbúið gagnsæi“) og þegar þau taki til verðs eða annarra mikilvægraviðskiptaupplýsinga og séu milli fyrirtækja sem starfi á samanþjöppuðumfákeppnismarkaði. Þau séu reglubundin og tíð og taki til upplýsinga sem ekkiséu „fyllilega opinberar“ ískilningi samkeppnisréttarins. Þá sé það einnig vísbending þegarupplýsingaskipti hafi ekki í för með sér skuldbindingargildi.Samskiptifyrirtækjanna sem mál þetta fjalli um og ákvarðanir samkeppnisyfirvalda takitil beri öll þessi einkenni.Aðalstefnandibyggir á því að álögð sekt að fjárhæð 650.000.000 króna hafi verið hæfileg enekki „úr hófi fram há“, eins ogáfrýjunarnefndin hafi komist að orði í úrskurði sínum. Verði í þessu sambandim.a. að horfa til til alvarleika og umfangs málsins, þess tíma sem samráðiðstóð yfir, að það átti sér stað á mikilvægum markaði þar sem samráðsfyrirtækinhöfðu nálægt 100% markaðshlutdeild, og að taka beri tillit til veltu ogefnahagslegs styrkleika gagnstefnenda. Þá hafi áfrýjunarnefndin í þeim atriðumer hún tiltaki sérstaklega að ekki hafi verið um brot að ræða á 10. gr.samkeppnislaga dregið rangar ályktanir af gögnum málsins. Þá geti þau atriðisem gagnstefnendur byggi á málatilbúnað sinn í gagnsök og varði ætluð brot árétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar ekki valdið því að ákvarðanirsamkeppnisyfirvalda í málinu verði taldar ógildar. Bendir aðalstefnandi á að íþessu máli sé lögmæti rannsóknaraðgerða lögreglu ekki til umfjöllunar en aukþess hefði mögulegt ólögmæti þeirra ekki nokkur áhrif á reksturstjórnsýslumálsins. Þá hafi verið fylgt öllum málsmeðferðarreglumstjórnsýslulaga nr. 37/1993.Aðalstefnandihafnar því að nokkurt tilefni hafi verið fyrir áfrýjunarnefndina til að lækkasektina á grundvelli þeirra sjónarmiða sem rakin séu í úrskurði hennar. Ífyrsta lagi séu brot gagnstefnandans Byko ehf. mjög alvarleg. Samráðfyrirtækisins og Húsasmiðjunnar ehf. hafi verið umfangsmikið, skipulagt ogstaðið yfir í langan tíma. Í öðru lagi sé niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar þessefnis að ekki hafi verið sýnt fram á brot á 1. mgr. 53 gr. EES-samningsins íandstöðu við rétta skýringu ákvæðisins. Í þriðja lagi hafi samráðið náð tilallra þeirra tilvika sem áfrýjunarnefndin hafi í úrskurði sínum talið ósönnuð.Niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar að þessu leyti hafi ekki verið reist á réttumati á gögnum málsins. Þau gögn sem aflað hafi verið undir rekstri málsins hjáaðalstefnanda og hann byggði ákvörðun sína á feli í sér fullnægjandi sönnun umsamráðið. Hvað sem því líði hafi samráðið verið svo alvarlegt, umfangsmikið ogstaðið yfir í það langan tíma að jafnvel þó umrædd tilvik væru undanskilin eigiþað ekki að leiða til lækkunar á fjárhæð sektarinnar, líkt og áfrýjunarnefndinhafi ákveðið í úrskurði sínum.Aðalstefnandibyggir einnig á því að ákvörðun áfrýjunarnefndarinnar um 65.000.000 króna sekthafi ekki næg varnaðaráhrif, hvorki gagnvart gagnstefnendum né fyrirtækjum semíhugi háttsemi sem sé andstæð samkeppnislögum og EES-samningnum. Þá sé hún ekkií samræmi við þær kröfur sem gerðar séu til viðurlaga fyrir brot gegn 10. gr.samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr. EES- samningsins, eins og ákvæðin hafi verið skýrðaf dómstólum í íslenskum rétti og EES-/ESB-samkeppnisrétti og taki ekki mið afeðli, umfangi og tímalengd brotanna eða veltu og fjárhagslegum styrkgagnstefnenda. Hafa verði í huga að brot samkvæmt umræddum ákvæðum séu meðalalvarlegustu brota í samkeppnisrétti. Aðalstefnandibendir jafnframt á að rökstuðningur með úrskurði áfrýjunarnefndarinnar sé ekkií samræmi við þær kröfur sem gerðar séu til slíkra úrskurða. Enda þóttáfrýjunarnefndin hafi staðfest niðurstöðu aðalstefnanda um nánast öll samráðstilvikinhafi hún talið sektina úr hófi fram háa. Áfrýjunarnefndin hafi hins vegar ekkirökstutt að hvaða leyti aðalstefnandi legði rangt eða ómálefnalegt mat á brotineða önnur atriði sem þýðingu hafi við ákvörðun sektar. Úrskurðurinn sé því ekkirökstuddur með fullnægjandi hætti, eftir atvikum að undangenginni nauðsynlegrirannsókn. Nánar tiltekiðbyggir aðalstefnandi á eftirtöldum málsástæðum til stuðnings kröfum sínum:. Sektin semaðalstefnandi ákvað hafi verið í samræmi við 37. gr. samkeppnislagaÍ fyrsta lagi hafi sektin semaðalstefnandi lagði á gagnstefnandann Norvik hf. verið í samræmi við 37. gr.samkeppnislaga. Sektin hafi verið hæfileg með hliðsjón af eðli, alvarleika,umfangi og tímalengd brotanna, veltu og fjárhagslegum styrk gagnstefnenda. Viðákvörðun um fjárhæð sektarinnar hafi verið tekið mið af þeim atriðum sem mæltsé fyrir um í 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga ásamt öðrum málefnalegumsjónarmiðum.Aðalstefnandibendir á að brot gagnstefnandans Byko ehf. hafi verið alvarleg, umfangsmikil ogstaðið yfir í langan tíma. Þau hafi falist í þátttöku í skipulögðu og samfellduverðsamráði. Brotin hafi átt sér stað á fákeppnismarkaði þar sem stefndi ogHúsasmiðjan ehf. hafi verið saman með nálægt 100% markaðshlutdeild og það geribrot fyrirtækjanna alvarlegri en ella. Ólögmætt verðsamráð keppinauta á slíkummarkaði sé mjög alvarlegt brot gegn samkeppnislögum og leiði almennt til hárrasekta. Brotin hafi átt sér stað á mikilvægum markaði fyrir viðskiptavini og neytendur.Þau hafi verið til þess fallin að hækka byggingarkostnað og skaða hagsmunialmennings. Það geri brotin alvarlegri en ella. Velta gagnstefnandans Byko ehf.á hinum skilgreinda markaði hafi verið um 16 milljarðar króna árið 2010 og þaraf 8,7 milljarðar króna vegna sölu á grófvöru. Umfangið hafi því veriðverulegt. Brotin hafi átt sér stað frá nóvember 2008 fram í mars 2011 og þvístaðið yfir í langan tíma. Sekt vegna brotanna eigi því að vera hærri en ella.Aðalstefnandibyggir á því að brot gagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. hafi haft það aðmarkmiði að raska samkeppni í skilningi samkeppnislaga og EES-samningsins. Þóað áfrýjunarnefndin hafi staðfest niðurstöðu stefnanda að þessu leyti hafinefndin talið að það drægi úr alvarleika brotanna að verðsamskiptifyrirtækjanna hefðu að mestu einskorðast við gildandi verð. Aðalstefnandi getiekki fallist á þetta enda séu brotin alvarleg fyrir það eitt að þau hafi haftþað að markmiði að raskasamkeppni. Hvað sem því líði sé það þó ekki rétt að verðsamskiptin hafi aðmestu einskorðast við gildandi verð. Þá komi það og fram í dómi Hæstaréttar ímálinu nr. 360/2015. Í ákvörðun aðalstefnanda sé bent á að fyrirtækin hafiveitt hvort öðru upplýsingar um fyrirhugaðar verðbreytingar. Staðfestiáfrýjunarnefndin „að verðupplýsingarHúsasmiðjunnar hafi í raun ávallt verið með þeim fyrirvara að þær yrðu dregnartil baka ef [gagnstefnandi] hækkaði ekki sínar vörur í sambærilegum tilvikum“.Með vísan til þessa byggir aðalstefnandi á því að verðsamskiptin hafi falið í sérupplýsingar um verðáform í skilningi samkeppnisréttar. Það sé því ekki rétt aðverðsamskiptin hafi að mestu einskorðast við gildandi verð.Þá sé í úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar lagt til grundvallar að upplýsingar sem hafi legið tilgrundvallar verðsamskiptum gagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. hafi veriðopinberar. Aðalstefnandi bendir á að niðurstaða um þetta atriði hafi raunarekki þýðingu við mat á því hvort um brot hafi verið að ræða þar semverðsamskiptin hafi haft það að markmiðiað raska samkeppni. Verði ekki á það fallist byggir aðalstefnandi á því aðupplýsingarnar hafi ekki verið opinberar. Ljóst sé af gögnum málsins aðvandasamt gat verið að bera verð á grófvörutegundum saman, jafnvel fyrirstarfsmenn fyrirtækjanna, vegna þess hve verðumhverfið var flókið. Hinskipulögðu verðsamskipti hafi hins vegar gert alla verðsamhæfingu mögulega ogeftir atvikum skilvirkari. Gagnstefnandi hafi enda ekki gefið skýringar á þvíhvers vegna hann og Húsasmiðjan ehf. ákváðu að eiga í beinum verðsamskiptum ef fyrirtækintöldu sig geta aflað upplýsinganna án þess að eiga samskipti sín á milli. Framhjá þessu sé litið í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar.Aðalstefnandibyggir á því að það sé bæði heimilt og málefnalegt að leggja umtalsverðarsektir á fyrirtæki sem fremji brot sem séu alvarleg í eðli sínu, án tillits tiláhrifa slíkra brota á markaði, sbr. meðal annars 83. mgr. dóms dómstóls ESB frá13. júní 2013 í máli nr. C-511/11. Ákvæði 37. gr. samkeppnislaga geriekki þá kröfu að sektir séu ákvarðaðar með hliðsjón af þeim áhrifum semviðkomandi brot hafi í raun haft á markaði. Sé ólögmætum aðgerðum á hinn bóginnhrint í framkvæmd sé málefnalegt að líta til áhrifa þeirra við ákvörðun umfjárhæð sektar, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands 27. nóvember 2014 í máli nr.112/2014.Aðalstefnandibyggir á því að samráði fyrirtækjanna hafi verið hrint í framkvæmd og að þaðhafi leitt til þess að verð á grófvörum hækkaði eða stóð í stað. Í samræmi viðalmenn sjónarmið um ákvörðun sekta fyrir brot gegn samkeppnislögum taldi aðalstefnandiþví að þetta leiddi til þess að sekt vegna brotanna ætti að vera hærri en ella.Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar hafi samráðið verið talið hafa „leitt til ástands sem þróaðist í þá átt aðgera báðum aðilum kleift að hækka verð sín“ og verðsamskiptin „tvímælalaust“ talin andstæðsamkeppnislegum sjónarmiðum. Þannig hafi ástandið „ekki bara [verið] til þess fallið að bjóða hættunni heim heldur [hafileitt] af því röskun á samkeppni og þá frekar í þá átt að verð hækkaði“.Þó aðáfrýjunarnefndin telji þannig að brot gagnstefnanda hafi raskað samkeppni ámikilvægum fákeppnismarkaði víki hún ekki að því hvort slík röskun eigi að hafaáhrif á sekt vegna brotanna né rökstyðji hún hvers vegna það hafi þá veriðrangt hjá aðalstefnanda að láta það horfa til þyngingar að brotin röskuðusamkeppni. Aðalstefnandi byggir á því að þessar málsástæður ásamt öðrum leiðitil þess að taka beri kröfu hans um sektarfjárhæð til greina.Aðalstefnandibyggir á því að gagnstefnandi hafi framið brotin af ásetningi og að það eigi aðleiða til hærri sektar stefnda en ella. Honum hafi ekki getað dulist aðverðsamskiptin og aðrar aðgerðir hans og Húsasmiðjunnar ehf. gætu raskaðsamkeppni. Í ákvörðun aðalstefnanda sé vísað til fjölmargra gagna sem staðfestiað fyrirtækin hafi gert sér grein fyrir því að það væri óeðlilegt eðaáhættusamt að samráðið ætti sér stað í tölvupóstsamskiptum milli fyrirtækjanna. Í úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar sé jafnframt bent á að æðstu stjórnendur fyrirtækjannahafi virst líta svo á aðverðsamskiptin væru andstæð samkeppnislegum sjónarmiðum „þegar þeim varð ljóst í hvaða átt mál höfðu þróast“.Í úrskurðinum séekki gerð grein fyrir því hvaða áhrif mat áfrýjunarnefndarinnar á huglægriafstöðu stjórnenda og starfsmanna gagnstefnandans hafi á sekt vegna brotanna. Íúrskurðinum sé aðeins tekið fram að ummæli stjórnenda og starfsmanna, eftir aðmálið kom upp, hafi ekki þýðingu við mat á brotum stefnda og að aðalstefnandihafi í tveimur tilvikum gengið of langt í ályktunum sínum. Á það kveðstaðalstefnandi raunar ekki geta fallist. Ákvörðun hans hafi verið reist áhlutlægu og málefnalegu mati á samtímagögnum. Niðurstaðan hafi ekki í neinutilviki verið reist á ummælum stjórnenda eða starfsmanna stefnda eingöngu.Aðalstefnandi byggir á því að málefnalegt sé að líta til atriða sem snertihuglæga afstöðu í þeim tilvikum þar sem gögn um hana liggi á annað borð fyrir.Í því sambandi hafi ekki þýðingu þótt ásetningur sé hvorki skilyrði brots gegnákvæðum 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins né skilyrði sektar semer lögð á fyrir slíkt brot, en hann geti haft áhrif á fjárhæð sektar.Aðalstefnandibyggir á því að aðgerðir gagnstefnandans Byko ehf. hafi haft það að markmiði aðraska samkeppni. Í samkeppnisrétti sé litið svo á að brot sé framið afásetningi þegar viðkomandi megi vera ljóst að aðgerðir hans hafi það aðmarkmiði að raska samkeppni, sbr. dóm EFTA-dómstólsins frá 18. apríl 2012 ímáli nr. E-15/10 og dóm dómstóls ESB frá 18. júní 2013 í máli nr. C-681/11.Aðgerðir gagnstefnandans hafi því verið framkvæmdar af ásetningi í þessumskilningi.Aðalstefnandibyggir á því að sú sekt sem áfrýjunarnefndin hafi ákveðið í málinu jafngildi26.000.000 króna sekt fyrir hvert ár sem brotin hafi staðið yfir. Slík sekt séof lág, sér í lagi í ljósi þess að aðgerðir gagnstefnanda hafi verið til þessfallnar að auka bæði veltu hans og hagnað. Aðalstefnandibyggir á því að sektir vegna brota á 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr.EES-samningsins verði að hafa í senn almenn og sérstök varnaðaráhrif. Af þeimsökum sé m.a. nauðsynlegt að líta til fjárhagslegs styrks hins brotlegafyrirtækis og heildarveltu þess, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands frá 14. mars2013 í máli nr. 355/2012. Aðalstefnandi byggir á því að gagnstefnendur séu einefnahagsleg eining, en gagnstefnandinn Byko ehf. sé dótturfélag gagnstefnandansNorvikur hf. Félögin tvö séu því eitt og sama fyrirtækið í skilningisamkeppnislaga, sbr. um slíka aðstöðu dóm Hæstaréttar Íslands frá 27. nóvember2014 í máli nr. 112/2014. Undir þetta hafi áfrýjunarnefndin tekið enbeint sekt að báðum gagnstefnendum. Aðalstefnandi byggir á því að þegar svohátti til að um eina efnahagslega einingu sé að ræða sé rétt að líta tilheildarveltu samstæðunnar til að tryggja fullnægjandi varnaðaráhrif. Að öðrumkosti sé hætta á að sektin sé óveruleg miðað við þann fjárhagslega styrk semendurspeglist í heildarveltu samstæðunnar. Aðalstefnandibendir á að ársvelta gagnstefnandans Norvikur hf. hafi verið um 60 milljarðarkróna á hverju ári á brotatímabilinu og allt fram til ársins 2014 þegar húnhafi lækkað um helming vegna sölu á eignum. Sekt samkvæmt úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi aðeins verið um 0,1% af ársveltugagnstefnandans á brotatímabilinu og 0,2% af ársveltu eftir að félagið hafiselt eignir. Aðalstefnandi byggir á því að slík sekt sé óvenjulega lág og áengan hátt til þess fallin að tryggja næg varnaðaráhrif, sbr. 37. gr.samkeppnislaga.Aðalstefnandibyggir á því að varnaðaráhrif þeirrar sektar sem áfrýjunarnefndin lagði ágagnstefnendur séu ekki fullnægjandi þegar litið sé til veltu þeirra oghagnaðar. Heildarvelta gagnstefnandans Byko ehf. hafi numið u.þ.b. 10,9milljörðum króna á árinu 2013 og um 12,1 milljarði króna á árinu 2014. Á árinu2014 hafi velta gagnstefnandans Norvikur hf. verið u.þ.b. 36,6 milljarðar krónaog hagnaður félagsins fyrir afskriftir um 8,2 milljarðar króna. Árið áður hafiheildarvelta þess félags verið u.þ.b. 66 milljarðar króna eins og áður sagði.Aðalstefnanditelur að niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar um sektarfjárhæð sé í ósamræmi viðfyrri úrlausnir dómstóla um sektir fyrir brot gegn samkeppnislögum. Enda þóttmeta þurfi hvert og eitt mál sérstaklega liggi fyrir að dómstólar hafi gertfyrirtækjum að greiða sektir að áþekkri fjárhæð vegna brota sem séu augljóslegaekki eins alvarleg og brot gagnstefnanda og hafi ekki verið til þess fallin aðvalda jafn miklu þjóðhagslegu tjóni og í máli þessu. Aðalstefnandibyggir einnig á því að niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar hvað varðisektarfjárhæð sé til þess fallin að draga úr hvata fyrirtækja til að leitasátta þegar upp komist um brot á samkeppnislögum og upplýsa um brot. Sekt aðfjárhæð 65 milljónir króna vinni gegn því að markmiðum samkeppnislaga sé náð.Með vísan tilalls framangreinds telur aðalstefnandi því að sú sektarfjárhæð sem hann lagði ágagnstefnandann Norvik hf. hafi verið hæfileg og tryggt fullnægjandivarnaðaráhrif. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga geti sekt numið allt að10% af heildarveltu síðasta almanaksárs hjá því fyrirtæki sem aðild á að broti.Aðalstefnandi byggir á því að tilgangur þessa formlega sektarhámarks sé aðtryggja að ekki séu lagðar á óhóflega háar sektir miðað við efnahagslega stærðfyrirtækja. Í dómum dómstóls ESB hafi verið áréttað að 10% hámarkið feli ekki ísér hámarkssekt sem verði aðeins lögð á vegna alvarlegustu brota heldurformlegt þak sem sé ætlað að tryggja að aldrei sé lögð á fyrirtæki hærri sekten 10% af heildarveltu. Samkvæmt því getur sekt aldrei talist úr hófi fram afþeirri ástæðu einni að hún sé allt að 10% af heildarveltu. Bendir aðalstefnandiá að álögð sekt hans hafi verið langt frá umræddu hámarki, en sektin nam 1,8%af veltu félagsins á árinu 2014. Það jafngildi 0,75% fyrir hvert ár sem brotstefnda stóðu yfir. Þegar litið sé til eðlis, alvarleika, umfangs ogtímalengdar brotanna geti slík sekt ekki talist úr hófi fram há. Aðalstefnandibyggir á því að ákvörðun hans um fjárhæð sektarinnar hafi ekki verið úr hófifram há þegar litið sé til hefðbundinna viðmiða við álagningu sekta fyrir brotá samkeppnisreglum. Hið sama eigi við þegar litið sé til framkvæmdar íEES/ESB-samkeppnisrétti. Við skýringu 37. gr. samkeppnislaga sé rétt að hafahliðsjón af EES/ESB-samkeppnisrétti enda sé í athugasemdum með frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 52/2007, sem breyttu ákvæðum samkeppnislaga, tekið fram aðákvæðið byggi á fyrirmyndum úr EES/ESB-samkeppnisrétti. Vísar aðalstefnandi umþetta til leiðbeininga Eftirlitsstofnunar ETA um útreikning sekta sem lagðareru á samkvæmt a-lið 2. mgr. 23. gr. í II. kafla bókunar 4 við samninginn umeftirlitsstofnun og dómstól (2006/EES/63/03). Leiðbeiningarnar geri því ráðfyrir að sektin nemi 3.660 milljónum króna. Með hliðsjón af þessu byggiraðalstefnandi á því að því verði ekki haldið fram að sú sekt sem hann lagði ágagnstefnandann Norvik hf. hafi verið úr hófi fram há.Aðalstefnandimótmælir því jafnframt að fella eigi stjórnvaldssekt niður á grundvelli brotagegn réttindum gagnstefnenda til réttlátrar málsmeðferðar.Aðalstefnandibyggir á því að honum sé heimilt að beina sekt að gagnstefnandanum Norvik hf.vegna brota gagnstefnandans Byko ehf. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 37. gr.samkeppnislaga leggi aðalstefnandi stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brjótigegn banni 10. gr. laganna og 53. gr. EES-samningsins.Hugtakiðfyrirtæki sé skilgreint í 2. tölulið 1. mgr. 4. gr. laganna og vísi það tilefnahagslegrar einingar en ekki lögformlegrar. Af því leiði að um slíka einingusé að ræða í tilviki móðurfélags og dótturfélags þar sem hið síðarnefnda hafiekki raunverulegt frelsi til að ákveða aðgerðir sínar á markaði, svo sem tekiðvar fram í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 107/2000 ogbreytti 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 í það horf sem greinin erí nú. Hafi þessi skilgreining á hugtakinu fyrirtæki í samkeppnislögunum, semsamrýmist skilgreiningu á hugtakinu í EES-samkeppnisrétti, verið staðfest ídómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 112/2014. Þegar svo beriundir að móður- og dótturfélag myndi eina efnahagslega einingu, og teljist þvíeitt og sama fyrirtækið í skilningi samkeppnislaga, sé heimilt að leggja sekt ámóðurfélagið vegna brota dótturfélagsins. Aðalstefnandi byggi á því að löglíkurséu fyrir því að móður- og dótturfélag séu ein efnahagsleg eining sédótturfélagið í 100% eigu móðurfélagsins á brotatímabilinu, sbr. meðal annarsfyrrnefndan dóm Hæstaréttar. Reglan um löglíkur fyrir efnahagslegri einingumóður- og dótturfélags, sem alfarið eða nær alfarið sé í eigu móðurfélagsins,byggi á því að móðurfélagið geti í slíkum tilvikum haft „virk yfirráð“ yfir dótturfélaginu og að móðurfélagið hafi nærundantekningarlaust slík yfirráð í reynd og geti á þann hátt beitt áhrifumsínum í rekstri dótturfélagsins.Ábrotatímabilinu hafi gagnstefnandinn Norvik hf. verið eini eigandigagnstefnandans Byko ehf. Þegar af þeirri ástæðu séu löglíkur fyrir því aðfélögin tvö myndi eina efnahagslega einingu. En þetta fái líka stoð í miklumstjórnunartengslum félaganna. Þannig hafi forstjóri gagnstefnandans Byko ehf.setið í stjórn gagnstefnandans Norvikur hf. og aðrir stjórnarmenn í síðarnefndafélaginu hafi einnig átt sæti í stjórn dótturfélagsins. Auk þess sýni gögnmálsins fram á að forstjóri og stjórnarformaður Norvikur hf., ogframkvæmdastjóri þess, hafi töluvert komið að rekstri Byko ehf. og ákvörðunumaf ýmsu tagi. Styrki þessi atriði það að gagnstefnendur teljist tilheyra einniefnahagslegri einingu. Aðalstefnandibyggir á því að gagnstefnandinn Norvik hf. beri sönnunarbyrðina fyrir því aðgagnstefnandinn Byko hf. hafi verið sjálfstæður þrátt fyrir eignarhaldið, sbr.meðal annars dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 112/2014. Í því sambandi nægiekki almennar staðhæfingar heldur verði gagnstefnandinn að leggja fram gögn semsýni með nákvæmum hætti að dótturfélag hans hafi í raun starfað sjálfstætt ámarkaði. Áfrýjandi byggir á því að slík gögn þurfi að snerta efnahagsleg,skipulagsleg eða lagaleg tengsl milli stefndu, sbr. dóm dómstóls ESB 20. janúar2011 í máli nr. C-90/09. Gagnstefnandinn hafi ekki fært fram slíka sönnun. Þá byggiraðalstefnandi á því að löglíkur séu fyrir efnahagslegri einingu móður- ogdótturfélags þótt hið fyrrnefnda sé eignarhaldsfélag. Engu skipti þóttmóðurfélagið hafi ekki eiginlegan rekstur með höndum eða afli takmarkaðratekna, sbr. meðal annars dóm undirréttar ESB í máli nr. T-69/04 og dóm dómstólsESB í máli nr. C-440/11. Í síðarnefnda málinu lagði framkvæmdastjórn ESB sekt ámóðurfélag en tilgangur félagsins var að halda utan um eignarhald fjölskyldu árekstrarfélögum. Að öðru leyti hafði móðurfélagið enga starfsemi með höndum ogengar tekjur. Dómstóllinn féllst ekki á að framkvæmdastjórnin hefði ekki máttleggja sekt á móðurfélagið. Í þessu sambandi benti dómstóllinn á að ekki mættihorfa fram hjá þeim óformlegu samskiptum sem leiddu af stjórnunartengslumfélaga. Þannig skipti ekki máli þótt eignarhaldsfélagið hefði ekki tekiðformlegar ákvarðanir á stjórnarfundum. Í þessu sambandi kveðst aðalstefnandiárétta að ekki þurfi að sanna að móðurfélag hafi í reynd beitt áhrifum sínumtil þess að bera ábyrgð á brotum dótturfélags síns, sbr. dóm dómstóls ESB ímáli nr. C-97/08.Með vísan tilþessa mótmæli aðalstefnandi staðhæfingum gagnstefnanda Norvik hf. um að félögingeti ekki talist ein efnahagsleg eining og að óheimilt hafi verið að leggjastjórnvaldssekt á félagið. Þá mótmæliaðalstefnandi kröfum um niðurfellingu eða lækkun á sekt á grundvelli sjónarmiðavið álagningu sekta vegna samkeppnislagabrota. Í því sambandi áréttiaðalstefnandi og leggi áherslu á að samráð gagnstefnandans Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. hafi staðið yfir í langan tíma og snert umfangsmikil viðskiptien á tímabilinu sem athugunin tók til hafi fyrirtækin átt í tugum ólögmætrasamskipta. Brot sem þessi séu í eðli sínu alvarleg enda hafi þau tengstmikilvægum vörum fyrir neytendur og viðskiptaaðila og verið til þess fallin aðvalda þjóðfélaginu miklu tjóni. Viðurlög vegna brotanna verði að vera hæfilegmeð tilliti til alvarleika þeirra auk þess að hafa næg varnaðaráhrif. Þá áréttiaðalstefnandi að brot gagnstefnandans hafi verið alvarleg og umfangsmikil ogstaðið yfir í langan tíma: Þau hafi falist í þátttöku í skipulögðu og samfellduverðsamráði. Slíkt ólögmætt verðsamráð keppinauta á fákeppnismarkaði sé mjögalvarlegt brot gegn samkeppnislögum og leiði almennt til hárra sekta. Þá hafibrotin átt sér stað á fákeppnismarkaði þar sem gagnstefnandinn Byko hf. ogHúsasmiðjan ehf. hafi verið saman með nálægt 100% markaðshlutdeild. Svo hámarkaðshlutdeild geri brot fyrirtækjanna alvarlegri en ella. Brotin hafi áttsér stað á mikilvægum markaði fyrir viðskiptavini og neytendur. Þau hafi veriðtil þess fallin að hækka byggingarkostnað og skaða hagsmuni almennings. Þaðgeri þau alvarlegri en ella. Velta gagnstefnandans Byko ehf. á hinumskilgreinda markaði hafi verið um 16 milljarðar árið 2010 og þar af 8,7milljarðar vegna sölu á grófvöru. Umfangið hafi því verið verulegt. Brotin hafiátt stað frá nóvember 2008 fram í mars 2011 og því staðið yfir í langan tíma,sbr. um sambærilegt tímabil dóm Hæstaréttar Íslands 28. apríl 2016 í málinu nr.419/2015. Sekt vegna brotanna eigi því að vera hærri en ella.Gagnstefnandahefði ekki getað dulist að verðsamskipti hans og Húsasmiðjunnar ehf. gæturaskað samkeppni. Hið sama eigi við um aðrar aðgerðir fyrirtækjanna. Þar með séum ásetningsbrot að ræða í skilningi samkeppnisréttar. Til viðbótar sé íákvörðun aðalstefnanda vísað til fjölmargra gagna sem staðfesti að fyrirtækinhafi gert sér grein fyrir því að það væri óeðlilegt eða áhættusamt að samráðiðætti sér stað í tölvupóstsamskiptum milli fyrirtækjanna. Í úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar sé bent á að æðstu stjórnendur fyrirtækjanna hafi virstlíta svo á að verðsamskiptin væru andstæð samkeppnislegum sjónarmiðum „þegar þeim varð ljóst í hvaða átt mál höfðuþróast“. Aðalstefnandi kveðst þó árétta í þessu sambandi að ásetningursé hvorki skilyrði brots gegn ákvæðum 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins né skilyrði sektar sem er lögð á fyrir slíkt brot.Að öðru leyti enframan greinir vísar aðalstefndi til ákvörðunar sinnar og þeirra sjónarmiða semrakin eru í aðalsök fyrir því að sekt á gagnstefnandann Norvik hf. verðiákveðin 650.000.000 króna.2 Sektáfrýjunarnefndar tók ekki mið af broti gegn 53. gr. EES-samningsinsÍ öðru lagi byggiraðalstefnandi á því að stefndi hafi brotið gegn 53. gr. EES-samningsins.Áfrýjunarnefndin hafi hins vegar talið að ekki hefði verið sýnt fram á það ogálögð sektarfjárhæð taki því ekki mið af broti gegn áðurnefndu ákvæði.Í úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar sé beitingu ákvæðisins hafnað á þeim grunni að ekki hafiverið rökstutt „á hvaða hátt umræddbrot hafi getað raskað samkeppni á EES-svæðinu í skilningi 53. gr.“. Áfrýjunarnefndinleggur til grundvallar að samkeppnislagabrot sem hafi í för með sérverðhækkanir skapi svigrúm fyrir lægri verð og íslenskir neytendur geti þá íslíkum tilvikum beint „beinum pöntunumá byggingarvöruefni til útlanda, eða með því að erlendar byggingavöruverslanirhefji starfsemi hér á landi eins og raunin hafi orðið.“ Áfrýjunarnefndinvísi jafnframt til þess að málið hafi ekki verið reifað með tilliti til þesshvort samráðið „hafi haft áhrif áerlenda birgja eða aðra viðskiptamenn í EES-ríkjum“. Aðalstefnandibyggir á því að þessi niðurstaða sé ekki í samræmi við rétta skýringu á 53. gr.EES-samningsins. Þvert á móti staðfesti þau atriði sem áfrýjunarnefndin tiltakiað ákvæðið taki til brota stefnda.Í 1. mgr. 21.gr. samkeppnislaga sé kveðið á um að aðalstefnandi, áfrýjunarnefndsamkeppnismála og íslenskir dómstólar skuli beita 53. gr. EES-samningsins eftirþví sem kveðið sé á um í lögum, meðal annars 25.–28. gr. samkeppnislaga. Beitiáðurnefndir aðilar ákvæðum laganna vegna samninga fyrirtækja, ákvarðana samtakafyrirtækja eða samstilltra aðgerða í skilningi 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins,sem gætu haft áhrif á viðskipti milli aðila að EES-samningnum, skuli þau einnigbeita 53. gr. samningsins að því er varðar slíka samninga, ákvarðanir eðasamstilltar aðgerðir, sbr. 1. mgr. 26. gr. laganna.Aðalstefnandivísar til þess að í tilkynningu Eftirlitsstofnunar EFTA, Leiðbeiningar umhugtakið áhrif á viðskipti eins og það er notað í 53. og 54. gr.EES-samningsins (2006/EES/59/06), komi fram að skilyrðið um „áhrif á viðskipti“ sé sjálfstættskilyrði sem afmarki lögsögu að því er snerti gildissvið EES-samkeppnisréttar.Skilyrðið feli ekki í sér efnisreglu heldur lögsögureglu. Þannig geti aðgerðirfyrirtækja haft áhrif á viðskipti í skilningi ákvæðisins án tillits til þesshvort þær í raun raski samkeppni eða hafi áhrif á viðskiptamenn í öðrumEES-ríkjum. Til að lögsaga EES-réttar verði virk þurfi þannig ekki að sýna framá raunveruleg áhrif heldur nægir að aðgerðin sem um ræðir sé til þess fallin aðhafa áhrif á viðskipti milli EES-ríkja. Þaðan af síður þurfi að sýna fram á aðaðgerðin hafi dregið úr eða takmarkað viðskipti milli EES-ríkja. Þá hafi dómstóllESB slegið því föstu að taki ólögmætt samráð til eins aðildarríkis í heild hafiþað að öllu jöfnu áhrif á viðskipti milli aðildarríkja, sbr. meðal annars dómdómstóls ESB frá 11. júlí 2013 í máli nr. C-439/11. Þetta eigi enn frekar við íþeim tilvikum þar sem samráð tekur til endursölu á vörum sem eru fluttar innfrá öðrum EES-ríkjum, sbr. 82. mgr. leiðbeininganna. Þá skipti máli hvort þeirsem hafa með sér samráð séu með háa markaðshlutdeild, sbr. dóm dómstóls ESB frá11. júlí 1989 í máli nr. C-246/86. Aðalstefnandibyggir á því að gagnstefnandinn Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. hafi verið meðnálægt 100% markaðshlutdeild á hinum skilgreinda markaði málsins. Þær vörur semsamráðið hafi tekið til, meðal annars timbur, hafi nær allar verið fluttar innfrá öðrum EES-ríkjum. Samráð fyrirtækjanna um verð á slíkum vörum geti þessvegna haft áhrif á samkeppnisaðstæður og viðskiptamynstur milli EES-ríkja.Aðalstefnandibyggir á því að ákvæði 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins feliefnislega í sér sama bann við samráði keppinauta. Aðgerðir gagnstefnandans Bykoehf. hafi því jafnframt falið í sér brot á 53. gr. EES-samningsins. Með vísantil þessa byggir aðalstefnandi á því að beita beri 1. mgr. 53. gr.EES-samningsins um brot stefnda, sbr. 21. og 26. gr. samkeppnislaga, líkt ogaðalstefnandi hafi gert í ákvörðun sinni. Aðalstefnandibyggir á því að sú sekt sem áfrýjunarnefnd hafi lagt á gagnstefnendur sé ekki ísamræmi við brot stefnda og tryggi ekki fullnægjandi varnaðaráhrif. Afskuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum leiði hins vegar aðvarnaðaráhrif sektar vegna brota gegn 1. mgr. 53. gr. verði að verafullnægjandi.3.Áfrýjunarnefnd samkeppnismála lagði rangt mat á tiltekna þætti samráðsinsÍ þriðja lagi byggiraðalstefnandi á því að áfrýjunarnefndin hafi ekki lagt rétt mat á nánartiltekna þætti í verðsamskiptum gagnstefnandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnarehf. og þær aðgerðir sem fyrirtækin gripu til á grundvelli þeirra. Niðurstöðuráfrýjunarnefndarinnar séu að þessu leyti ekki í samræmi við samtímagögn.Það eigi við umsímtal sem hafi átt sér stað milli starfsmanna stefnda og Húsasmiðjunnar ehf.28. febrúar 2011, svokallað „samráðssímtal“ og þau atvik sem hafi átt sér staðí kjölfarið. Símtalið hafi farið fram á milli lykilstarfsmanna fyrirtækjanna ásviði grófvöru, framkvæmdastjóra fagsölusviðs gagnstefnandans Byko ehf. ogvörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar ehf. Áfrýjunarnefndin hafi ekki talið brotfyrirtækjanna í símtalinu jafn alvarleg og aðalstefnandi hafi miðað við og lagttil grundvallar að Húsasmiðjan ehf. hefði „ekki brugðist við efni símtalsins“. Aðalstefnandivísar um þetta til endurrits símtalsins sem sé að finna í heild sinni í gögnummálsins. Í ákvörðun aðalstefnanda sé fjallað um efni símtalsins, m.a. meðhliðsjón af skýringum viðkomandi starfsmanna og gögnum málsins. Jafnframt séþví lýst hvaða reglur gildi um slík samskipti keppinauta með vísan tilinnlendra fordæma og fordæma í EES/ESB-samkeppnisrétti. Þannig brjóti fyrirtækigegn banninu við samráði taki það á móti upplýsingum frá keppinauti umverðlagsmálefni, séu upplýsingar t.d. veittar á fundi eða í símtali, ef þaðhvorki mótmælir né gerir skýran fyrirvara af því tilefni. Ekki sé áskilið aðupplýsingar séu veittar í stað þeirra upplýsinga sem tekið er við. Brot séfullframið við það eitt að tekið sé við upplýsingum án mótmæla og því sé ekkiþörf á að sanna hvort viðkomandi fyrirtæki hafi reynt að hrinda því í framkvæmdsem um var rætt. Brot sé þó talið enn alvarlegra ef fyrirtæki samþykkirtillögur sem miða að því að raska samkeppni eða ef það á frumkvæði aðsamráðstillögum.Aðalstefnandibyggir á því að eftirtalin brot á 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr.EES-samningsins hafi átt sér stað í símtalinu:Fyrirtækinákváðu að hækka verð í áföngum í öllum tilboðum fyrirtækjanna á grófvöru, aðgrípa til sérstakra aðgerða í þeim tilgangi að minnka samkeppni í tilboðum áSelfossi og Akureyri, að vinna gegn verðsamkeppni í sölu á gagnvörðu timbri(svokölluðu „grænu efni“) og reyna þess í stað að hækka verð á því, að hækkaverð á miðstöðvarofnum og að fylgjast með aðgerðum Múrbúðarinnar ehf. ámarkaðnum. Þá greindi gagnstefnandinn Húsasmiðjunni ehf. frá þeirri fyrirætlansinni að hækka verð á annarri vöru en grófvöru, t.d. heimilistækjum.Símtalið séskýrt samtímagagn og framangreind brot hafi verið fullframin er símtalinu lauk.Ljóst sé að niðurstaða áfrýjunarnefndar um að ekki verði „byggt á því að sérstakt samráð hafi átt sérstað við að vinna gegn verðsamkeppni á gagnvörðu timbri, umfram það sem almenntvar, eða að sérstakar aðgerðir á Selfossi og Akureyri hafi hér þýðingu“byggi á rangri lagatúlkun.Aðalstefnandibendir á að í ákvörðun sinni sé að finna skýra og nákvæma lýsingu á því semgerðist næstu klukkustundir eftir að símtalinu lauk og næstu daga eftir.Áfrýjunarnefndin rökstyðji ekki þá niðurstöðu sína að aðalstefnandi hafi lagt rangtmat á þau atvik heldur staðhæfi aðeins að ekkert verði fullyrt um aðHúsasmiðjan ehf. hafi brugðist við. Þetta sé ekki rétt ályktun.Aðalstefnandibendir í fyrsta lagi á að ísímtalinu hafi gagnstefnandinn Byko ehf. gert afdráttarlausa tilraun til að fáHúsasmiðjuna ehf. til að ráðast í samkeppnishamlandi aðgerðir. Ætlaður efi umeftirfarandi viðbrögð Húsasmiðjunnar ehf. hafi ekki í för með sér að brotgagnstefnandans teljist að þessu leyti ekki eins alvarlegt eða eigi að leiðatil lægri sektar. Í ákvörðun aðalstefnanda sé þætti gagnstefnanda í brotinulýst, en Húsamiðjan ehf. hafi viðurkennt sinn þátt í því í sátt sinni viðaðalstefnanda. Aðalstefnandi bendir íöðru lagi á það að gagnstefnandinn hafi metið viðbrögð Húsasmiðjunnarehf. með þeim hætti að óhætt væri að byrja að hækka verð í grófvörutilboðum.Tilgangurgagnstefnandans með símtalinu hafi ekki síst verið sá að tryggja að Húsasmiðjanehf. myndi fylgja honum eftir því ella hefði verið hætta á að tilraun hans tilað hækka verðið rynni út í sandinn og hann missti viðskipti til Húsasmiðjunnarehf. Jafnframt liggi fyrir að gagnstefnandi hafi hrint aðgerðum sínum íframkvæmd. Með vísan til þessa byggir aðalstefnandi á því að það sé órökrétt aðláta ætlaðan efa um viðbrögð Húsasmiðjunnar ehf. hafa áhrif á mat á alvarleikabrots stefnda. Aðalstefnandi bendir í þriðja lagi á það að afstaða og viðbrögðHúsasmiðjunnar ehf. liggi fyrir. Húsasmiðjan ehf. hafi ekki haldið sig til hlésí símtalinu heldur tekið undir og samþykkt að hækka verð á öllum tilboðum ígrófvöru. Strax eftirsímtalið hafi starfsmaður Húsasmiðjunnar ehf. staðið við loforð sitt um að komasamráðsskilaboðunum á „rétta staði“með því að ræða við hlutaðeigandi framkvæmdastjóra. Einnig hafi hann beittáhrifum sínum með því að segja sölumanni að hætta að gefa afslætti í tilboðum ágrófvöru eða draga stórlega úr því. Hin skaðlegu áhrif samráðsins hafi meðalannars birst í því að Húsasmiðjan ehf. gat gripið til þessara aðgerða án þessað óttast að tapa viðskiptum þar sem fyrirtækið hafi búið yfir vitneskju um aðgagnstefnandi fylgdi sömu stefnu. Húsasmiðjan ehf. hafi því þegar í stað hrintí framkvæmd þeirri sameiginlegu ákvörðun að hækka verð í tilboðum. Meira hafiþó komið til.Síðar sama daghafi forstjóri Húsasmiðjunnar ehf. og framkvæmdastjóri hjá fyrirtækinu rættsaman í síma um símtalið við gagnstefnanda. Hvergi í því símtali eða í öðrumgögnum málsins megi greina að koma ætti tafarlausum mótmælum á framfæri viðgagnstefnanda eða upplýsa yfirvöld. Þvert á móti hafi æðstu stjórnendur Húsasmiðjunnarehf. verið sammála um að fara með vitneskju um símtalið „eins og mannsmorð“ og að það þyrfti að vera „strategísk pæling“ hvað þeir segðuvið sölumenn sína, m.ö.o. hvernig samráðið skyldi framkvæmt án þess að almennirstarfsmenn gerðu sér grein fyrir því. Stjórnendurnir hafi verið sammála um aðsamskiptin við gagnstefnanda væru „fín“og framkvæmdastjórinn verið ánægður með að gagnstefnandinn væri farinn að „spá í framleiðni hjá sér“. Þá hafiþeir rætt með velþóknun um að vörustjórinn hefði „notað tækifærið“ til að ræða um græna efnið við gagnstefnandaog „að það mætti ekki endurtaka sigsem gerðist þar“. Með þessu hafi þeir vísað til þeirrar verðsamkeppnisem hafði ríkt í sölu á græna efninu sumarið áður. Í samráðssímtalinu hafigagnstefnandi og Húsasmiðjan ehf. verið sammála um að sú samkeppni mætti ekkiendurtaka sig og ákveðið þess í stað að hækka verðin. Aðalstefnandibyggir á því að Húsasmiðjan ehf. hafi hækkað verð á græna efninu síðar samadag. Þó að verð Húsasmiðjunnar ehf. hafi á þeim tíma verið 2–8% hærra en verðgagnstefnanda hafi fyrirtækið engu að síður ákveðið að hækka sitt verð um 4%.Upplýsingar um verðhækkunina hafi borist gagnstefnanda síðan í gegnum hinreglulegu verðsamskipti. Gagnstefnandi hafi lýst verðhækkuninni með velþóknun sem„hressilegri“ og ákveðið íkjölfarið að hækka verð á græna efninu hjá sér. Þessum þætti samráðsins hafiþví verið hrint í framkvæmd.Aðalstefnanditelur því ljóst að í kjölfar samráðssímtalsins 28. febrúar 2011 hafi verið hertá hinu samfellda samráði fyrirtækjanna. Aðalstefnandibyggir einnig á því að áfrýjunarnefndin hafi lagt rangt mat á þau þrjúsamráðstilvik sem hún hafi talið ósönnuð. Aðalstefnandi telji að samskiptigagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. hafi falið í sér samfellt samráð sem hafihaft það að markmiði að raska samkeppni. Um samfellt samráð sé að ræða þegarfyrirtæki starfi reglubundið saman á ákveðnu tímabili til að ná framsameiginlegu markmiði um að raska samkeppni. Eðli slíks brots valdi því aðhvert og eitt sönnunargagn verði ekki metið einangrað heldur verði sönnunargögnmetin með heildstæðum hætti. Af því leiði að ekki þurfi öll sönnunargögn aðvera jafn afdráttarlaus heldur sé fullnægjandi að þau sýni saman fram á brot.Vísar aðalstefnandi um þetta til dóms EFTA-dómstólsins frá 18. apríl 2012 ímáli nr. E-15/10 og dóms undirréttar ESB frá 9. september 2015 í máli nr.T-82/13. Aðalstefnandi bendir jafnframt á að ekki megi gera óraunhæfar kröfurtil sönnunar um að samráð hafi átt sér stað og vísar um það til dóms dómstólsESB frá 17. september 2015 í máli nr. C-634/13 og dóms dómstólsins frá 25.janúar 2007 í sameinuðum málum nr. C-403/04 og C-405/04.Aðalstefnandiáréttar að öll þau tilvik sem gerð sé grein fyrir í ákvörðun hans feli í sérbrot gegn 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins. Verði ekkiá það fallist byggi aðalstefnandi á því að niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar umþau þrjú tilvik sem hún telur ósönnuð breyti engu um eðli, alvarleika og umfangsamráðsins eða að þau hafi nokkur áhrif á fjárhæð sektarinnar, enda séu umræddtilvik hluti af mun stærra broti.Á skrifstofuþáverandi forstjóra gagnstefnanda hafi fundist tölvuskeyti sem hann sendistjórn fyrirtækisins 26. nóvember 2008 klukkan 16:21. Í andmælaskjali hafiaðalstefnandi rökstutt það frummat sitt að draga yrði þá ályktun af efnitölvuskeytisins að upplýsingar sem þar kæmu fram hefðu borist frá Húsasmiðjunniehf. Gagnstefnandi hafi mótmælt þessu með vísan til þess að ónafngreindurverktaki hefði veitt forstjóranum upplýsingarnar. Gagnstefnandi hafi ekki lagtfram gögn sem styðji þessa staðhæfingu, hvorki við meðferð málsins hjásamkeppnisyfirvöldum né fyrir dóminum. Þá hafi hann heldur ekki útskýrt hversvegna hinn ónafngreindi verktaki hafi fengið upplýsingar um viðkvæmviðskiptaleg málefni Húsasmiðjunnar ehf. áður en þær voru gerðar opinberar. Íákvörðun aðalstefnanda sé rökstutt að upplýsingarnar hafi borist fráHúsasmiðjunni ehf. og að upplýsingaskiptin hafi verið hluti af samráðifyrirtækjanna.Áfrýjunarnefndinhafi hins vegar ekki talið ástæðu til að láta gagnstefnanda bera hallann af þvíað veita ófullnægjandi skýringar á því hver hefði veitt forstjóra hansupplýsingarnar. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar kemur fram að efnitölvuskeytisins feli í sér almennar vangaveltur sem hafi í aðalatriðum ekkigengið eftir. Þessi lýsing sé ekki rétt að mati aðalstefnanda.Aðalstefnandibyggir á því að við mat á sönnunargildi tölvuskeytisins verði að hafa í huga aðþað hafi verið sent aðaleiganda gagnstefnanda og stjórn fyrirtækisins og aðætla verði að það hefði ekki verið gert nema að vel athuguðu máli. Það sé og ísamræmi við efni gagnsins þar sem forstjórinn leggi áherslu á hluti sem hanntelji 99% örugga eða kristaltæra. Tölvuskeytið feli þannig ekki í sér getgátureða almennar vangaveltur forstjórans heldur sé beinlínis vísað til þess að umsé að ræða utanaðkomandi upplýsingar um áform Húsasmiðjunnar ehf. Aðalstefnanditelji gagnstefnanda ekki hafa gefið trúverðugar skýringar á þeirri staðhæfinguað honum hafi borist upplýsingarnar frá ónafngreindum verktaka en ekki fráHúsasmiðjunni ehf., en það standi honum nær að gera það, sérstaklega í ljósiþess að forstjóra og öðrum fyrirsvarmönnum hans hafi í fleiri tilvikum boristviðskiptaupplýsingar frá Húsasmiðjunni ehf. Í þessu sambandi hafi þýðingu fyrrisamráðssamskipti forstjórans við lykilstarfsmenn Húsasmiðjunnar ehf. Þá skiptimáli að Húsasmiðjan ehf. skuli í sátt sinni við aðalstefnanda hafa viðurkenntað hafa veitt gagnstefnanda upplýsingarnar. Með vísan til þessa byggirgagnstefnandi á því að framangreint tilvik hafi verið hluti af samfellduólögmætu samráði gagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. Ályktunáfrýjunarnefndarinnar hvað þetta varðar fái því ekki staðist.Aðalstefnandibyggir einnig á því að hann hafi lagt rétt mat á aðgerðir sem tengistMúrbúðinni ehf. Aðalstefnandi bendi á að haustið 2010 hafi Múrbúðin ehf. byrjaðað keppa við gagnstefnanda og Húsasmiðjuna ehf. í sölu á grófvöru, en Múrbúðinehf. opnaði grófvörudeild sína 15. október 2010. Sama dag hafi Múrbúðin ehf.haft samband við aðalstefnanda og óskað eftir að greina frá samráðigagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. og tilraunum fyrirtækjanna til að fáMúrbúðina ehf. til að taka þátt í því. Eigandi Múrbúðarinnar ehf. ogforstöðumaður grófvörudeildar fyrirtækisins hafi svo upplýst aðalstefnanda umháttsemina á fundum 21. október og 3. nóvember 2010, eins og fram komi ístaðfestum fundargerðum og greint sé frá í gögnum málins. Í fundargerðunum hafiþeir staðfest að rétt væri eftir þeim haft og að þeim væri ljóst að röngupplýsingagjöf gæti varðað þá refsingu.Aðalstefnandibyggir á því að upplýsingarnar hafi verið nákvæmar, trúverðugar og í samræmivið önnur gögn málsins. Þannig staðfesti símagögn sem lögregla aflaði aðMúrbúðin ehf. hafi veitt réttar upplýsingar um tímasetningu símtala. Þá staðfestiönnur samtímagögn atburðarásina í ákvörðun aðalstefnanda. Jafnframt hafi þeirstarfsmenn gagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. sem um ræði staðfest að hafaumrædda daga átt samskipti við Múrbúðina ehf. Í sátt Holtavegar 10 ehf. viðaðalstefnanda sé viðurkennt að Húsasmiðjan ehf. hafi brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga með því að „hafa gertsameiginlega tilraun með Byko til að fá Múrbúðina til að taka þátt í samráði umverð á grófvöru …“. Aðalstefnandibyggir á því að úrskurður áfrýjunarnefndarinnar um framangreind atriði séóskýr. Í úrskurðinum segi að samskiptin séu „ekki þess eðlis að hægt sé að segja að Múrbúðinni hafi verið boðinþátttaka í verðsamráði. Þótt segja megi að starfsmenn áfrýjandans hafi gengiðhart fram í því að fá fram þau verð sem Múrbúðin bauð sem nýr þátttakandi ámarkaði var það ekki umfram það sem búast mátti við og ekki liggja fyrir gögnum að einhvers konar samráð hafi verið með áfrýjanda og Húsasmiðjunni um það aðbjóða Múrbúðinni að taka þátt í verðsamráði.“ Aðalstefnandibyggi á því að við mat á samskiptum gagnstefnanda við Múrbúðina ehf. verði ekkihorft fram hjá því að þau verðsamskipti sem fyrirtækin hafi átt á umræddum tímahafi falið í sér ólögmætt verðsamráð. Þá liggi fyrir að fyrirtækin hafi reyntað fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í verðsamskiptunum. Tilraunir þeirra tilað fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í verðsamskiptunum séu því, eðli málsinssamkvæmt, tilraunir til að fá Múrbúðina ehf. til að taka þátt í verðsamráði.Jafnframt liggi fyrir að stjórnendur gagnstefnanda og lykilmenn hans á sviðigrófvöru hafi mætt endurtekið á starfsstöð Múrbúðarinnar ehf. áður enfyrirtækið hóf sölu á grófvörum, þ.e. 25. ágúst, 9. september og 8. október2010. Í þessum heimsóknum hafi þeir viljað ræða um fyrirhugaða verðlagningu Múrbúðarinnarehf., birgja fyrirtækisins og fleiri atriði er hafi tengst hinni fyrirhuguðusamkeppni. Múrbúðinni ehf. hafi m.a. verið boðið að koma í heimsókn tilgagnstefnanda. Gagnstefnandi hafi ekki mótmælt því að þessar heimsóknir hafiátt sér stað heldur réttlætt þær með vísan til þess að hann hafi viljað vekjaathygli Múrbúðarinnar ehf. á lagaskyldu fyrirtækisins til þess að birta verð.Aðalstefnandi kveðst ekki hafa fallist á þessar skýringar, m.a. af þeirriástæðu að á þessum tíma hafði grófvörudeild Múrbúðarinnar ehf. ekki hafiðstarfsemi. Þá hafi heldur ekki komið fram skýringar á því hvers vegnalykilstarfsmenn stefnda á sviði grófvöru hafi talið það hlutverk sitt að eigabein samskipti við nýjan keppinaut til að benda honum á gildandi lög eða tryggjaað hann færi að þeim. Jafnframt liggi fyrir að lykilstarfsmenn Húsasmiðjunnarehf. hafi heimsótt Múrbúðina ehf. í sams konar erindagjörðum. Viðkomandistarfsmenn hafi staðfest þetta.Aðalstefnandibyggir enn fremur á því, máli sínu til stuðnings, að símagögn frá deginum semgrófvörudeildin var opnuð, þ.e. 15. október 2010, staðfesti að þeir starfsmenngagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. sem hafi verið falið að annast hinólögmætu verðsamskipti hafi rætt tvisvar saman í síma. Símagögnin sýni einnigað sama dag hafi viðkomandi starfsmaður gagnstefnanda haft samband viðMúrbúðina ehf. Starfsmaðurinn sem um ræði hafi upplýst lögreglu um að yfirmaðurhans, þ.e. sölustjóri timbursölu, hefði falið honum að eiga í sams konarverðsamskiptum við Múrbúðina ehf. og hann hafi átt við Húsasmiðjuna ehf. Sáyfirmaður hjá gagnstefnanda hafi staðfest að hafa farið í heimsókn í Múrbúðinaehf. 8. október 2010. Sama dag hafi framkvæmdastjóri hjá gagnstefnanda lagt þaðfyrir starfsmanninn sem hafi annast verðsamskiptin við Húsasmiðjuna ehf. aðhafa „dálk fyrir Múrbúðina“ ískjalinu, sem hann hafi útfyllt af því tilefni. Þá hafi símagögn og tölvuskeytiHúsasmiðjunnar ehf. staðfest að annars vegar þeir starfsmenn sem heimsóttuMúrbúðina ehf. daginn á undan og hins vegar sá starfsmaður sem falið var aðannast verðsamskiptin við gagnstefnanda hafi átt samskipti við Múrbúðina ehf.vegna verðs á grófvöru 15. október 2010. Fyrir lögreglu hafi annar þessarastarfsmanna Húsasmiðjunnar ehf. staðfest þá frásögn Múrbúðarinnar ehf. að hannhefði sagt að það væri varhugavert að senda verðupplýsingar í tölvupósti og aðhann hefði minnst á eftirlitsaðila í því sambandi.Aðalstefnandibyggir á því að framangreind lýsing sé að öllu leyti í samræmi við undirritaðayfirlýsingu Múrbúðarinnar ehf. Aðalstefnandi geti því ekki fallist á þániðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar að samskipti gagnstefnanda og Húsasmiðjunnarehf. hafi verið eðlileg og ekki „umframþað sem búast mátti við“. Sú niðurstaða sé órökstudd og í ósamræmi viðmeginreglu samkeppnisréttar um sjálfstæði keppinauta, ekki síst áfákeppnismarkaði þar sem fyrir eru tvö fyrirtæki með nálægt 100%markaðshlutdeild og nýr keppinautur reynir að ná fótfestu á markaðnum. Aðalstefnandibyggir á því að hann hafi lagt rétt mat á upplýsingar frá Múrbúðinni ehf. ogönnur gögn málsins um umrædd atvik. Þá hafi hann litið til þess að gagnaðiligagnstefnanda að samráðinu hafi játað brot sitt að þessu leyti. Með vísan tilþessa byggir aðalstefnandi á því að umrætt tilvik sé sannað og ályktunáfrýjunarnefndarinnar fái ekki staðist að þessu leyti.Þá byggiraðalstefnandi á því að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ekki komist að réttriniðurstöðu um samráð gagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. um sölu og verð ámiðstöðvarofnum. Í ákvörðun aðalstefnanda sé rökstutt að fyrirtækin hafi haftólögmætt samráð um sölu og verð á miðstöðvarofnum í nóvember og desember 2010.Í ákvörðuninni sé einnig fjallað um samráðssímtalið 28. febrúar 2011 sem hafitekið til samráðs um verð á miðstöðvarofnum. Þá sé í ákvörðuninni jafnframt gerðgrein fyrir samtali forstjóra gagnstefnanda Byko ehf. og framkvæmdastjóragagnstefnandans Norvikur hf. þar sem fram komi að sölustjóri miðstöðvarofna hjágagnstefnanda hafi verið í „miklusambandi“ við Húsamiðjuna ehf. og að forstjórinn hafi greint frá því aðgagnstefnandinn og Húsasmiðjan ehf. væru að skiptast á upplýsingum til að „reyna að loka á þá“, þ.e. takmarkasamkeppni frá Múrbúðinni ehf.Áfrýjunarnefndinhafi á hinn bóginn ekki fallist á að um brot væri að ræða með svofelldumrökstuðningi:„Í kæru sinni skýrir áfrýjandi umrædd ummæli og þessi atvik að öðruleyti, m.a. með því að með orðunum „ósamræmi“ í tölvupóstinum hafi verið áttvið framsetningu verða með tilliti til fjölda „watta“, þannig að minni ofnarvoru jafnvel dýrari en hinir öflugri. Því hafi ekki verið átt við samræmingu ámilli verða Byko og Húsasmiðjunnar eins og Aðalstefnandi byggir á í hinni kærðuákvörðun. Þær skýringar sem gefnar eru á samskiptunum eru að matiáfrýjunarnefndarinnar trúverðugar og verða hér lagðar til grundvallar. Að matiáfrýjunarnefndarinnar eru framangreind atvik ekki þáttur í broti gegn 10. gr.samkeppnislaga. Samhengi þessara samskipta er heldur ekki þannig að þau teljistþáttur í hinu almenna broti sem lýtur að verðlagningu allt annarra vöruflokka,þ.e. hinna svokölluðu grófvara.“Í ákvörðunstefnanda sé með rökstuddum hætti fjallað um framangreindar skýringargagnstefnanda og þær taldar í ósamræmi við gögn málsins. Áfrýjunarnefndinrökstyðji ekki að hvaða leyti það mat aðalstefnanda sé rangt. Hvað sem því líðibyggi aðalstefnandi á því að um brot hafi verið að ræða, jafnvel þótt lögð væritil grundvallar sú skýring gagnstefnanda að samskiptin við Húsasmiðjuna ehf.hefðu tekið til „ósamræmis“milli styrkleika og verðs ofna. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar sé hvorkitekin afstaða til þessa né vikið að þýðingu samskipta forstjóra gagnstefnandansByko ehf. og framkvæmdastjóra Norvikur hf. sem hér hafi verið getið að framan.Þá horfi áfrýjunarnefndin fram hjá því að fyrirtækin höfðu jafnframt samráð umverð á miðstöðvarofnum í símtalinu 28. febrúar 2011. Áfrýjunarnefndin leggi þvíranglega til grundvallar að þessi atvik séu ótengd samráði fyrirtækjanna umverð á grófvöru. Aðalstefnandi byggir á því að niðurstaða áfrýjunarnefndarinnarum þetta atriði sé ekki í samræmi við gögn málsins.Þá getiaðalstefnandi ekki fallist á niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar um þýðinguþeirrar sáttar sem Holtavegur 10 ehf. (áður Húsasmiðjan ehf.) hafi gert viðaðalstefnanda. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar sé tekið fram að sáttin „geti ekki takmarkað varnir“gagnstefnanda og að hún sé ekki bindandi. Af úrskurðinum sé ekki ljóst hvortáfrýjunarnefndin telur sáttina hafa sönnunargildi. Á einum stað segi að húnhafi „takmarkað sönnunargildi“í málinu og að líta verði til þess að gagnstefnandi hafi bent á að sáttin hefðiátt sér sérstakan aðdraganda vegna sölu á rekstri Húsasmiðjunnar. Aðalstefnandibyggir á því að í ákvörðun hans sé hvorki lagt til grundvallar aðgagnstefnendur séu bundnir af sáttinni né að hún hafi með einhverjum hætti takmarkaðvarnir þeirra. Aðalstefnandi hafi tekið sjálfstæða afstöðu til þess hvortgagnstefnandi hefði brotið 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins,óháð efni sáttarinnar. Umfjöllun áfrýjunarnefndarinnar sé því tilefnislaus.Hvað semframansögðu líði byggi aðalstefnandi þó á því að viðurkenning fyrirtækis ábroti hafi umtalsverða þýðingu. Það sé málefnalegt að líta til yfirlýsingarfyrirtækis sem hafi tekið þátt í samráði við mat á þætti annarrasamráðsfyrirtækja. Sönnunargildi slíkrar yfirlýsingar sem gangi gegn hagsmunumþess sem hana veitir sé almennt mjög mikið. Í þessu sambandi sé rétt að hafa íhuga að þótt viðurkenning á broti geti leitt til niðurfellingar eða lækkunar ásekt þá geti hún skapað grundvöll skaðabóta. Með vísan til þessa byggiaðalstefnandi á því að sáttin styðji niðurstöðu hans um brot gagnstefnanda.Þá kveðstaðalstefnandi ekki geta fallist á að viðskiptalegir hagsmunir tengdir sölu áHúsasmiðjunni ehf. hafi ráðið gerð sáttarinnar en af úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar virðist sem nefndin taki undir þá málsástæðugagnstefnenda. Húsasmiðjan hafi verið seld í desember 2011 en seljandi hennar,Holtavegur 10 ehf., hafi undirritað sátt við aðalstefnanda 9. júlí 2014. Þarsem fyrrum eigandi hafi enn verið til að lögum og gjaldfær hafi það verið ísamræmi við meginreglur samkeppnisréttar að hann greiddi sektina. Þegarsáttin hafi verið gerð hafi salan á Húsasmiðjunni verið að fullu um garðgengin. Fyrirliggjandi gögn sýni að salan hafi ekki verið háð lyktumsamkeppnismálsins og að skýrt hafi legið fyrir hjá seljanda og kaupanda að hinnfyrrnefndi bæri ábyrgð á greiðslu mögulegrar sektar. Þess vegna hafi enginóvissa verið til staðar sem þurfti að eyða er Holtavegur 10 ehf. hafi ákveðiðað ganga til sátta við aðalstefnanda sumarið 2014, tæpum tveimur árum eftirsöluna.Þá hafnaraðalstefnandi því að gagnstefnendur hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar.Hafnar aðalstefnandi sjónarmiðum gagnstefnenda um að kæran sem hann hafi beinttil lögreglu hafi verið ólögmæt þar sem hún hafi eingöngu verið reist ástaðhæfingum fyrirsvarsmanna keppinautar gagnstefnandans Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. Kæran hafi þannig verið grundvöllur fyrir heimildum semhafi verið veittar til símhlerana. Slíkar rannsóknaraðgerðir séu ólögmætar efgrundvöllur þeirra er ófullnægjandi, sbr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Með þessu hafi einnig verið brotið gegn rétti gagnstefnenda samkvæmt 6. gr.sáttmálans og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvörðun aðalstefnanda sé næreingöngu reist á gögnum sem hafi verið aflað með símhlerunum og húsleitum. Aðalstefnanditekur fram að samkvæmt 42. gr. samkeppnislaga sé honum ætlað að meta, meðtilliti til grófleika brots og réttarvörslusjónarmiða, hvort sá hluti máls semvarði refsiábyrgð einstaklings skuli kærður til lögreglu. Ákvæðið áskilji ekkiað grunur um brot sé af tilteknum styrkleika svo mál verði kært til lögreglu.Að undangenginni kæru aðalstefnanda leggi lögregla svo á það sjálfstætt mat, ágrundvelli laga um meðferð sakamála, hvort ástæða sé til að hefja rannsókn sakamálsog hvort skilyrði séu til að beita rannsóknarúrræðum þeirra laga. Málsástæðagagnstefnenda hvað þetta varðar sé því þýðingarlaus. Allt að einu byggi stefndiá því að sú ákvörðun hans að vísa til lögreglu þeim hluta málsins sem varðaðiætlaða refsiábyrgð einstaklinga hafi verið forsvaranleg. Þá bendiraðalstefnandi á að rannsóknaraðgerð fari ekki gegn 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu liggi fyrir rökstuddur grunur um ætlaða refsiverða háttsemi á þeim tímasem hún fer fram. Engu breyti um lögmæti aðgerðarinnar þótt sakborningur sésíðar sýknaður í viðkomandi refsimáli.Aðalstefnandibendir á að ákvörðun lögreglu um að leita heimildar dómstóla til símhlerana, ogsíðar til húsleitar, hafi ekki aðeins verið byggð á staðhæfingumfyrirsvarsmanna Múrbúðarinnar ehf. Aflað hafi verið símagagna sem hafi staðfestmunnlegan framburð fyrirsvarsmannanna, hvort tveggja um fjölda og tímasetningusímtala frá keppinautum fyrirtækisins og gögnin hafi auk þess sýnt fram áumfangsmikil, reglubundin og tíð símasamskipti gagnstefnandans, Byko hf., ogHúsasmiðjunnar ehf. Af gögnunum hafi mátt ráða að samskiptin hefðu verið nánastvikuleg 30–40 mínútna löng símtöl. Niðurstaða dómstóla hvað varðar þessarrannsóknaraðgerðir hafi verið sú að rökstuddur grunur væri fyrir hendi. Sú niðurstaðasæti ekki endurskoðun í þessu máli. Allt að einu byggir aðalstefnandi á því aðskilyrði 8. gr. mannréttindasáttamála Evrópu um rökstuddan grun hafi veriðuppfyllt.Aðalstefnandibendir jafnframt á að rannsókn á ætluðu samkeppnislagabroti sé ekki háð því aðfyrir liggi skjalleg sönnunargögn. Þannig hafi dómstólar ESB taliðframkvæmdastjórn ESB heimilt að byggja rannsókn á munnlegum upplýsingum sem húnteldi trúverðugar, svo sem þegar þátttakandi í samráði snýr sér til þess semhefur eftirlit og óskar eftir því að sekt hans sé lækkuð eða felld niður gegnþví að hann veiti upplýsingar um brotið. Í þessu sambandi mótmæliraðalstefnandi því jafnframt sem röngu og þýðingarlausu að „verulegt ósamræmi“ hafi verið íframburði eiganda og starfsmanns Múrbúðarinnar ehf. við skýrslutöku íhéraðsdómi í málinu nr. S-218/2014. Hvað sem öðrulíði byggi aðalstefnandi á því að ætluð ólögmæt kæra hans til lögreglu eðaætlaðar ólögmætar símhleranir og húsleitir lögreglu á grundvelli laga ummeðferð sakamála hafi ekki áhrif á stjórnsýslumeðferð málsins eða gildiákvarðana samkeppnisyfirvalda. Gagnstefnendurbyggi einnig á því að við „framkvæmdþeirrar húsleitar sem stefndiframkvæmdi í málinu“ og eftirfarandi rannsókn á haldlögðum gögnum hafiverið brotið gegn rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar og engu breytihvort samskiptin hafi verið lögð til grundvallar niðurstöðu málsins. Þannighafi verið haldlögð samskipti þeirra við utanaðkomandi lögmenn og ekki tryggtað slík gögn yrðu ekki skoðuð, sbr. 68. gr. og 2. mgr. 119. gr. laga um meðferðsakamála og 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. og 2. mgr. 6. gr. og 8.gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Aðalstefnandi mótmælir þessari málsástæðu semvanreifaðri enda hafi gagnstefnendur hvorki lagt fram umrædd gögn né tilgreintefni þeirra. Verði ekki á þaðfallist mótmælir aðalstefnandi málsástæðunni og vekur athygli á því að það hafiverið lögregla sem framkvæmdi umrædda húsleit. Það hafi henni verið heimilt ágrundvelli laga um meðferð sakamála og úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur og aðleggja hald á þau gögn sem um ræðir. Hið sama gildi um þau gögn sem voruafrituð í húsleitinni. Aðalstefnanda hafi verið heimilt að taka þátt íhúsleitinni og fá afhent gögn frá lögreglu, sbr. 5. og 6. mgr. 42. gr.samkeppnislaga. Rannsóknaraðgerðum lögreglu hafi ekki verið hnekkt fyrir dómiog séu sjónarmið gagnstefnenda því haldlausAðalstefnandivekur jafnframt athygli á því að í athugasemdum sínum við andmælaskjalaðalstefnanda hafi gagnstefnandi ekki byggt á því aðalstefnandi hefði aflaðog/eða skoðað gögn sem vörðuðu samskipti stefnanda við utanaðkomandi lögmenn.Gagnstefnandi hafi heldur ekki látið reyna á lögmæti umræddrarhaldlagningar/afritunar gagna í húsleitinni fyrir dómi og því síður hafi hanntilgreint þau ætluðu ólögmætu sönnunargögn sem ákvörðun aðalstefnanda eðaúrskurður áfrýjunarnefndarinnar sé reistur á. Gagnstefnandi geti því ekki meðréttu byggt á því að brotið hafi verið gegn rétti hans til réttlátrarmálsmeðferðar, sbr. um slíkt atriði dóm Hæstaréttar í málinu nr. 419/2015.Aðalstefnandivekur athygli á því að samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 sé óheimilt aðleggja hald á muni hafi þeir að geyma upplýsingarum það sem sakborningi og verjanda hans hafi farið á milli, svo og upplýsingarsem 2. mgr. 119. gr. tekur til. Við húsleit lögreglu hjá gagnstefnandahafi verið tekið afrit af öllum gögnum, sem höfðu farið um og verið vistuð ápóstþjóni og heimasvæði í tölvum tiltekinna starfsmanna gagnstefnanda. Vegnaþessa hafi verið óhjákvæmilegt að afrituð væru gögn sem tengdust ekki rannsóknlögreglu með beinum hætti. Hæstiréttur Íslands hefur ekki fundið að því aðþessi háttur sé hafður á framkvæmd rannsóknaraðgerða, sbr. meðal annars dómréttarins í málinu nr. 177/2002, sem varðar atvik í tíð þágildandi laga ummeðferð opinberra mála, og dóm réttarins í málinu nr. 633/2009. Samkvæmt þvíhafi lögreglu verið heimilt að leggja hald á gögnin og aðalstefnanda heimilt aðskoða þau enda hefði hann að öðrum kosti ekki getað tekið afstöðu til þesshvort þau tengdust rannsókn á brotum gagnstefnandans. Gagnstefnandi hafi ekkigert kröfu um að tilteknum gögnum yrði eytt. Samkvæmt þessu sé málsástæða hanshaldlaus. Aðalstefnandiárétti í þessu sambandi almennu regluna um frjálst mat sönnunargagna ísamkeppnismálum. Í því felist að almennt verði sönnunargögnum ekki hafnað fyrirfram. Við endanlega ákvörðun komi hins vegar til álita hvort og að hvaða markisönnunargögn verði notuð. Gildi það einnig um sönnunargögn sem óheimilt væri aðstyðjast við. Gagnstefnendur hafi hins vegar ekki bent á nein slík. Samkvæmt c-lið3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu skuli hver sá sem borinn er sökum umrefsiverða háttsemi eiga kost á því að halda uppi vörnum með aðstoð verjanda.Ákvæðið hafi verið skýrt svo að sakborningur eigi rétt á að njóta virkrarlögfræðiaðstoðar. Húsleit lögreglu hafi farið fram á grundvelli laga um meðferðsakamála og heimildar frá dómstóli. Aðalstefnandi byggir á því að samskipti viðlögmenn njóti aðeins verndar mannréttindasáttmálans tengist þau því máli sem sétil úrlausnar. Gagnstefnendur hafi hvorki tilgreint efni umræddra gagna nébyggt á því að þau varði vörn þeirra í málinu. Þeir hafi heldur ekki byggt áþví að úrskurður áfrýjunarnefndarinnar eða ákvörðun aðalstefnanda séu reist ágögnunum eða að þau hafi einhverja þýðingu haft við rannsókn málsins. Með vísantil þessa mótmælir aðalstefnandi því að brotið hafi verið gegn réttigagnstefnenda samkvæmt mannréttindasáttmálanum og stjórnarskrá.Hvað semframansögðu líði byggi aðalstefnandi á því að hann hafi ekki haft undir höndumgögn um samskipti gagnstefnenda við utanaðkomandi lögmenn sem hafi varðað efnimálsins eða hafi slík gögn verið lögð til grundvallar niðurstöðu í málinu. Óháðþví hvort 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 hafi tekið til einhverra gagna semhald hafi verið lagt á við húsleit lögreglu byggi aðalstefnandi á því að ætlaðbrot að þessu leyti geti engin áhrif haft á gildi ákvörðunar hans. Þaðan afsíður geti það haft áhrif á gildi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála,sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 37/2003, þar sem fram komi að áfrýjunarnefndingeti bætt úr annmörkum sem kunni að hafa verið á meðferð samkeppnismála á lægrastjórnsýslustigi, en slík gögn hafi ekki verið hluti málsins og hafi ekki komiðáfrýjunarnefnd samkeppnismála fyrir sjónir.Gagnstefnendurbyggi einnig á því að aðalstefnandi hafi brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga og ekki gætt að hlutlægnisskyldu sinni. Hann hafi horft framhjá gögnum sem hafi bent til samkeppni fyrirtækjanna og verðlækkana ábrotatímabilinu. Jafnframt hafi aðalstefnandi ranglega lagt til grundvallar aðupplýsingar um verð hafi verið gefnar á báða bóga á öllu rannsóknartímabilinu.Einnig hafi aðalstefnanda láðst að framkvæma nauðsynlegt kostnaðarmat.Aðalstefnandi mótmæli þessum málsástæðum gagnstefnanda og telji þau ekki eigavið rök að styðjast.Í þessu sambandivísi gagnstefnendur til fimm nánar tiltekinna tölvupóstsendinga máli sínu tilstuðnings. Aðalstefnandi vekur athygli á því að í fjórum af þessum tilvikumvarði gögnin annaðhvort verðlækkanir á vörum sem ekki teljist til grófvara eðatilheyri ekki þeim 105 vörutegundum sem hafi verið á hinu hefðbundnaverðsamanburðarskjali gagnstefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. og verðsamskiptinhafi tekið til. Að því er snerti fimmta tilvikið, þ.e. verðlækkun á svokölluðugrænu efni vorið 2010, árétti aðalstefnandi umfjöllun sína um þetta atriði.Samkeppni fyrirtækjanna hafi takmarkast við það að Húsasmiðjan ehf. lagaði sigað lækkunum á verðum gagnstefnanda. Á hinn bóginn hafi Húsasmiðjan ehf. ekkiboðið betri verð. Í ákvörðun aðalstefnanda sé vísað til ólögmæts samráðsfyrirtækjanna um að koma í veg fyrir að slík samkeppni eigi sér stað aftur semog samkomulag um að hækka verð á græna efninu. Í þessu sambandi byggiaðalstefnandi jafnframt á því að tímabundin samkeppni á milli samráðsaðilabreyti ekki lögmæti samráðsaðgerða þegar viðkomandi fyrirtæki, líkt og hér umræðir, hafi áfram með sér samráð.Aðalstefnandimótmæli því að þessi tilvik hnekki niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar um ólögmætihinna reglulegu verðsamskipta. Verðsamskiptin hafi haft þýðingu við ákvörðun áverði á 105 mikilvægustu grófvörum fyrirtækjanna og haft það að markmiði að raska samkeppni. Þautilvik sem gagnstefnendur nefni bendi hins vegar mögulega til þess að samkeppnihafi ríkt milli fyrirtækjanna þegar um hafi verið að ræða aðrar vörur enverðsamskiptin tóku til. Það breyti hins vegar engu um ólögmæti þessverðsamráðs sem tók til umræddra grófvara. Með vísan til þessa mótmæli stefndiþví að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga viðmeðferð málsins.Aðalstefnandiítrekar að í máli þessu sé um að ræða brot sem hafi haft það að markmiði að raska samkeppni ískilningi 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins og falist ívikulegum samskiptum með upplýsingar um verð, og eftir atvikum um birgðastöðuog afslátt. Hann árétti í þessu sambandi að í réttarframkvæmd hafi því veriðslegið föstu að það sé ekki skilyrði slíks brots að sönnuð séu neikvæð áhrifólögmætra samskipta keppinauta á markað. Sönnun slíkra áhrifa hafi þá einumögulegu þýðingu að viðurlög geti orðið harðari en ella. Þá kveðstaðalstefnandi mótmæla því að hann hafi lagt rangt mat á eðli verðsamskiptaHúsasmiðjunnar ehf. og gagnstefnanda. Í ákvörðuninni sé sýnt fram á að a.m.k.frá árinu 2007, og á öllu rannsóknartímabilinu, hafi fyrirtækin haft vikulegbein samskipti, undir nafni, um verð á grófvörum. Það sé ekki rétt semgagnstefnendur haldi fram, að í ákvörðuninni sé lagt til grundvallar að árannsóknartímabilinu hafi verðsamskiptin ávallt verið gagnkvæm, þ.e. aðfyrirtækin hafi ávallt veitt hvort öðru verðupplýsingar. Í ákvörðuninni sé lagttil grundvallar að samskiptin hafi ekki orðið að öllu leyti gagnkvæm fyrr en áhaustmánuðum 2010. Húsasmiðjan ehf. hafi veitt gagnstefnanda verðupplýsingar áöllu rannsóknartímabilinu, en gagnstefnandi hafi byrjað að veita Húsamiðjunniehf. reglulega sömu upplýsingar á árinu 2010. Enda þótt Húsasmiðjan ehf. hafifengið upplýsingar frá gagnstefnanda fyrir þann tíma hafi það ekki verið meðeins reglubundnum hætti og síðar varð. Í ákvörðun aðalstefnanda segi um þettaað ekki sé „unnt að slá því föstu aðfram á haustið 2010 hafi verðsamskipti Byko og Húsasmiðjunnar í öllum tilvikumverið gagnkvæm [...]. Hins vegar [sé] óhætt að leggja til grundvallar að þauhafi a.m.k. verið það að hluta. Eins og Byko hefur bent á urðu verðsamskiptinhins vegar að meginreglu gagnkvæm […] haustið 2010. Fyrir sitt leyti hefurHúsasmiðjan (Holtavegur 10) viðurkennt að hin beinu verðsamskipti við Byko hafiá öllu rannsóknartímabilinu verið ólögmæt.“ Í ákvörðuninnier rökstutt að ólögmætar samstilltar aðgerðir geti bæði falist í einhliðaupplýsingaskiptum, þar sem fyrirtæki greini frá upplýsingum, keppinauturmeðtaki þær og setji ekki fram mótmæli, og tvíhliða upplýsingaskiptum, þar semkeppinautarnir beinlínis skiptist á upplýsingum. Verðsamskipti fyrirtækjannahafi því verið ólögmæt á öllu rannsóknartímabilinu í skilningisamkeppnisréttar. Þá tekuraðalstefnandi fram að verðsamskipti fyrirtækjanna tveggja hafi ekkert átt skyltvið hefðbundnar og eðlilegar verðkannanir. Ólögmæti þessara samskipta verði ennljósara þegar horft sé til þess að félögin hafi sagt almennum starfsmönnumsínum ósatt um raunverulegar ástæður tiltekinna hækkana á grófvörum.Verðhækkanir sem hafi leitt af samráðinu hafi ranglega verið sagðar stafa afhækkunum birgja eða hækkun á heimsmarkaðsverði. Þá sýni gögn málsins að báðumfyrirtækjunum hafi verið ljós nauðsyn þess að þessi samskipti færu leynt og aðþau væru ekki eðlileg.Aðalstefnandimótmæli því þeim sjónarmiðum gagnstefnenda að verðsamskiptin hafi ekki falið ísér brot á 10. gr. samkeppnislaga þar sem þau hafi í fyrsta lagi lotið aðskiptum á upplýsingum um gildandi smásöluverð og í öðru lagi hafiupplýsingarnar lotið að opinberum smásöluverðum. Bendir aðalstefnandi á að íraun hafi Hæstiréttur í máli nr. 360/2015 þegar komist að þeirri niðurstöðu aðsamskiptin hafi falið í sér brot á umræddu ákvæði. Allt að einu byggiaðalstefnandi á því að samskipti keppinautanna hafi verið ólögmæt og alvarlegfyrir það eitt að þau höfðu það aðmarkmiði að raska samkeppni. Þegar af þeirri ástæðu sé málsástæðagagnstefnenda um að samskiptin hafi lotið að gildandi og opinberumsmásöluverðum þýðingarlaus. Hvað sem þvílíði sé þó ekki rétt að verðsamskiptin hafi að mestu einskorðast við gildandiverð. Í ákvörðun aðalstefnanda sé fjallað um það undir hvaða kringumstæðumupplýsingaskipti um verð teljist í raun lúta að áformum um verðlagningu. Íákvörðuninni sé útskýrð þýðing þess að upplýsingaskiptin eigi sér stað í beinumsamskiptum keppinauta og hafi ekki í för með sér skuldbindingargildi. Í slíkumtilvikum geti fyrirtæki auðveldlega afturkallað verðhækkun ef keppinauturhækkar ekki líka. Í ákvörðunaðalstefnanda sé gerð grein fyrir samtímagögnum málsins sem sýni að í raun hafiþað falist í hinum beinu verðsamskiptum stefnanda og Húsasmiðjunnar ehf. aðsend hafi verið tilboð/skilaboð um verðhækkanir eða veittar upplýsingar umverðáform í skilningi samkeppnisréttarins. Staðfesti þetta alvarleika brotamálsins. Í samtímagögnum komi skýrt fram að Húsasmiðjan ehf. hafi einfaldlegaafturkallað verðhækkun, sem hún hafði upplýst gagnstefnanda um í hinum beinuverðsamskiptum, ef hann hækkaði ekki verð sitt í viðkomandi tilviki. Þetta hafiáfrýjunarnefndin staðfest og tekið fram „aðverðupplýsingar Húsasmiðjunnar hafi í raun ávallt verið með þeim fyrirvara aðþær yrðu dregnar til baka ef [stefnandi] hækkaði ekki sínar vörur ísambærilegum tilvikum“. Með vísan til þessa byggi aðalstefnandi á því aðverðsamskiptin hafi falið í sér upplýsingar um verðáform eða verðfyrirætlanir ískilningi samkeppnisréttar. Það sé því ekki rétt að verðsamskiptin hafi aðmestu einskorðast við gildandi verð. Aðalstefnandi mótmæli því að hafa lagtrangt mat á málið að þessu leyti og hafni þeim sjónarmiðum gagnstefnanda aðþetta lýsi „mjög virkumsamkeppnismarkaði og raunar tilgangi virkrar samkeppni í sinni hreinustu mynd“eins og gagnstefnendur haldi fram. Þá mótmæliaðalstefnandi því einnig að verðsamskiptin hafi ekki falið í sér brot á 10. gr.samkeppnislaga af þeirri ástæðu að þau hafi lotið að skiptum á opinberumsmásöluverðum. Aðalstefnandi byggir á því að ljóst sé að upplýsingarnar hafiekki verið opinberar í skilningi samkeppnisréttar. Vísi aðalstefnandi um þettatil samtímagagna sem sýni að mjög vandasamt gat verið að bera saman verð ágrófvörutegundum, jafnvel fyrir starfsmenn fyrirtækjanna, vegna þess hversuverðumhverfið var flókið. Á fundi með aðalstefnanda 25. mars 2011 þar semHúsasmiðjan óskaði fyrst eftir að gera sátt hafi verið bent á af hálfufyrirtækisins að „almennt væri erfittað finna verð á þessum grófvörum“. Hin skipulögðu verðsamskipti hafihins vegar gert verðsamhæfingu mögulega og eftir atvikum skilvirkari. Það hafienda verið tilgangur þeirra. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar var framangreintsamráð fyrirtækjanna talið hafa „leitttil ástands sem þróaðist í þá átt að gera báðum aðilum kleift að hækka verðsín“ og verðsamskiptin „tvímælalaust“talin andstæð samkeppnislegum sjónarmiðum. Þannig hafi ástandið „ekki bara [verið] til þess fallið að bjóðahættunni heim heldur [hafi leitt] af því röskun á samkeppni og þá frekar í þáátt að verð hækkaði“. Þá mótmæliaðalstefnandi þýðingu umfjöllunar gagnstefnenda um skyldu fyrirtækja til aðverðmerkja vörur og um verðkönnunarsímtöl viðskiptavina, ekki síst verktaka. Íákvörðun aðalstefnanda og úrskurði áfrýjunarnefndarinnar sé ekki lagt tilgrundvallar að leynd hafi átt að hvíla yfir verði fyrirtækjanna Þannig séu það samskipti fyrirtækjanna sem feli ísér brot á 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins. Lagafyrirmæli umverðmerkingar heimili ekki samskipti milli keppinauta sem ella færu gegn þessumákvæðum. Þá sé á engan hátt unnt að bera saman annars vegar hin umfangsmikluverðsamskipti fyrirtækjanna og hins vegar verðfyrirspurnir viðskiptavina.Aðalstefnandiáréttar að öll þau atriði sem talin eru veita vísbendingu um aðupplýsingaskipti séu ólögmæt eigi við um verðsamskipti fyrirtækjanna. Þau hafiekki átt sér stað fyrir opnum tjöldum heldur farið fram í gegnum síma. Þau hafiverið reglubundin og tekið til mikilvægra viðskiptaupplýsinga fyrirtækja semsaman hafi verið með 90–95% markaðshlutdeild og því höfuðkeppinautar áviðkvæmum fákeppnismarkaði. Ljóst sé að verðumhverfi þessara fyrirtækja sé mjögflókið og að verðsamskiptin hafi a.m.k. auðveldað verðsamhæfingu. Þá sé ljóstað verðsamskiptin hafi ekki haft í för með sér skuldbindingargildi þar semverðbreytingar hefði verið hægt að draga til baka eftir því hver viðbrögðkeppinautarins voru. Með vísan tilframangreinds byggir aðalstefnandi á því að það myndi engu breyta þótt fallistyrði á það með gagnstefnendum að andlag verðsamskiptanna hafi verið opinberarupplýsingar. Eftir sem áður hafi verið um að ræða bein verðsamskipti umræddrahöfuðkeppinauta sem ljóslega hafi verið til þess fallin að raska samkeppni oghaft það að markmiði. Hvað sem framansögðu líði byggi aðalstefnandi á því aðgagnstefnendur leggi rangan skilning í það hvað teljist vera opinberarupplýsingar í skilningi samkeppnisréttarins og hvað felist í leiðbeinandi reglumEftirlitsstofnunar EFTA um gildi 53. gr. EES-samningsins gagnvart láréttumsamstarfssamningum frá 2013.Svo aðupplýsingar teljist opinberar í skilningi samkeppnisréttarins verði þær að vera„fyllilega opinberar“. Íleiðbeiningareglunum komi fram að upplýsingar séu aðeins opinberar í þessumskilningi ef það er jafn auðvelt fyrir annars vegar viðkomandi keppinauta, semeiga í upplýsingaskiptunum, og hins vegar fyrir neytendur og önnur fyrirtæki aðafla þeirra. Af þessu leiði m.a. að þótt upplýsingar séu, sem slíkar,opinberlega aðgengilegar séu þær ekki endilega fyllilega opinberar. Af þessuleiði jafnframt að ef upplýsingaskipti keppinauta gera þeim auðveldara en öðrumað nálgast þær, t.d. ef upplýsingaskipti skapa tilbúið eða aukið gagnsæi semgagnast keppinautunum en ekki öðrum, sé ekki um að ræða fyllilega opinberarupplýsingar. Þannig sæti það þröngri skýringu hvort upplýsingar teljastopinberar í framangreindum skilningi.Þá hafnaraðalstefnandi þeim málatilbúnaði gagnstefnenda að hann hafi ekki framkvæmt „kostnaðarmat“ við mat á því hvortandlag verðsamskiptanna hafi verið fyllilega opinberar upplýsingar. Að matiaðalstefnanda leggi gagnstefnendur hér rangan skilning í 92. mgr. leiðbeinandireglna Eftirlitsstofnunar EFTA um gildi 53. gr. EES-samningsins gagnvartláréttum samstarfssamningum. Þessar reglur geri ekki kröfu um að gerðar séukostnaðarúttektir heldur skal metið hvort það sé jafn auðvelt fyrir þann semstendur fyrir utan upplýsingaskiptin að afla viðkomandi upplýsinga. Ef það erm.a. tímafrekara eða flóknara fyrir utanaðkomandi að afla sér viðkomandiupplýsinga eru þær ekki jafn aðgengilegar fyrir hann og þar með hefur hannmeiri kostnað af því að afla þeirra. Þessari aðstöðu hafi jafnframt verið lýstsem svo að án samskiptanna væri ekki jafn þægilegt að afla upplýsinganna. Litiðsé svo á að ósennilegt sé að keppinautar myndu fara þá leið að skiptast áfyllilega opinberum upplýsingum. Með því að skiptast á upplýsingum séukeppinautar í mörgum tilvikum að sýna fram á að þær séu einmitt ekki fyllilegaopinberar, enda væri ella engin ástæða fyrir þá til að taka þá áhættu sem fylgibeinum samskiptum keppinauta. Aðalstefnandikveðst sérstaklega árétta í þessu sambandi að gögn málsins sýni svo ekki verðium villst að æðstu stjórnendur gagnstefnandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf.hafi ekki talið þessi reglulegu verðsamskipti óþörf heldur þvert á móti lagtmikla áherslu að þau færu fram í hverri viku. Þannig skyldi verðkönnunarskjal ágrófvöru ávallt vera tilbúið þegar framkvæmdastjórn gagnstefnandans Byko ehf.kæmi saman á föstudagsmorgnum þar sem forstjóri félagsins varpaðiverðkönnunarskjalinu upp á skjá og framkvæmdastjórnin tók ákvarðanir umverðlagningu á grófvöru. Gagnstefnandinn hafi engar skýringar gefið á því hversvegna fyrirtækin hafi ákveðið að eiga í beinum verðsamskiptum ef þau töldu siggeta aflað upplýsinganna án þess að eiga samskipti sín á milli. Er með öðrumorðum óútskýrt hvers vegna gagnstefnandinn hafi lagt í alla þá fyrirhöfn,umstang og áhættu sem fólst í hinum vikulegu símtölum hafi raunverulega veriðum fyllilega opinberar upplýsingar að ræða. Kjarni málsinssé sá að verðsamskipti fyrirtækjanna hafi ekki farið fram fyrir opnum tjöldumheldur í símtölum milli fyrirtækja sem hafi verið með hátt í 100%markaðshlutdeild. Hafi upplýsingaskiptin augljóslega verið til þess fallin aðleiða til gagnkvæmrar vissu fyrirtækjanna um verðstefnu keppinautarins ogstuðla með þeim hætti að samráðsstöðu og samkeppnishömlum. Sú staðreynd aðstjórnendur fyrirtækjanna nýttu sér verðsamskiptin og lögðu mikla áherslu áframkvæmd þeirra sýni öðru fremur að verðsamskiptin hafi ekki aðeins veriðólögmæt af þeirri ástæðu að þau gátu raskað samkeppni heldur jafnframt aðverðsamskiptin hafi verið hluti af víðtækara ólögmætu samráði keppinautanna semhafi haft það að markmiði að hækka verð og vinna gegn verðlækkunum. Aðalstefnandihafni þeirri röksemd gagnstefnenda að andlag verðsamskiptanna hafi veriðlistaverð með litla eða enga þýðingu fyrir 90% kaupenda á grófvöru enda sé þaðekki skilyrði brots gegn 10. gr. samkeppnislaga að sannað sé að samráðið hafileitt til verðhækkana. Í ákvörðun aðalstefnanda sé rökstutt að viðmiðunargildialmennrar verðskrár gagnvart verktökum og öðrum fagaðilum sé verulegt. Hafilistaverð varanna með þeim hætti haft áhrif á verð til verktaka.Þá segi íákvörðun aðalstefnanda að ólögmætt samráð hafi átt sér stað á vettvangi stjórnagagnstefnandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. en þessu mótmæligagnstefnendur. Af þeirra hálfu sé byggt á því að í dagbókarfærslu forstjórafélagsins frá 19. febrúar 2010 felist ekki upplýsingar um starfsemiHúsasmiðjunnar ehf. Í dagbókarfærslunni sé þó m.a. minnst á framlegð, verð átimbri, afskriftarfjárhæðir, birgðastýringu, útlánastarfsemi og fleira.Gagnstefnendur haldi því þannig fram að það sé hugtaksskilyrði að upplýst sé umstaðreyndir svo að um brot sé að ræða en hér hafi aftur á móti verið reynt aðvilla um fyrir móttakandanum. Gagnstefnendur geti sér til um að viðmælandiforstjórans kunni að hafa verið fyrrverandi starfsmaður Húsasmiðjunnar ehf. enupplýsi ekki um það frá hverjum upplýsingarnar séu þá runnar. Þá sé í ákvörðunaðalstefnanda gerð grein fyrir því að gagnstefnandinn Byko ehf. hafi fengiðviðkvæmar upplýsingar um breytingar á verðstefnu Húsasmiðjunnar ehf. í október2010. Hafi þetta verið liður í samráði fyrirtækjanna. Gagnstefnendur geti sérþess til að umræddar viðskiptaupplýsingar hafi lekið út frá keppinautifélagsins og borist stjórnarmanni gagnstefnanda frá þriðja aðila en upplýsiekki um það frá hverjum upplýsingarnar séu þá runnar. Aðalstefnandimótmæli því að það sé ósannað að gagnstefnandi hafi í framangreindum tveimurtilvikum fengið upplýsingar frá aðilum á vegum Húsasmiðjunnar ehf. Aðalstefnandiárétti í þessu sambandi að dómstólar ESB hafa hafnað því að sönnun fyrirsamkeppnislagabroti þurfi að vera hafin yfir skynsamlegan vafa, sbr. meðalannars dóm undirréttar ESB frá 8. júlí 2008 í máli nr. T-53/03. Einkennisamráðsbrota sé að þau séu falin og skjalleg sönnunargögn oft á tíðumtakmörkuð. Þetta eðli brotanna valdi því að fyrirliggjandi sönnunargögn séumetin með heildstæðum hætti en ekki hvert og eitt þeirra með einangruðum hætti.Þannig sé litið svo á að samkeppnisyfirvöld hafi axlað sönnunarbyrði sína efsönnunargögn sem færð eru fram, og eru metin með heildstæðum hætti, sýna fram ábrot. Komi þá í hlut viðkomandi fyrirtækis sem sakað sé um slíkt ólögmættatferli að sanna að svo hafi ekki verið.Gagnstefnandihafi haft tækifæri til að hrekja framkomna sönnun í tilvikunum tveimur en hafiþess í stað kosið að greina hvorki frá því hver viðmælandi forstjóra stefnandaí símtalinu frá 19. febrúar 2010, sem umrædd dagbókarfærsla forstjórans fjallium, hafi verið né frá hvaða aðila stjórnarformanni gagnstefnandans hafi boristupplýsingar um breytingar á verðstefnu Húsasmiðjunnar ehf. í október 2010.Í ákvörðunaðalstefnanda sé lýst samráðssímtali framkvæmdastjóra fagsölusviðsgagnstefnandans Byko ehf. og vörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar ehf., semvoru lykilstarfsmenn fyrirtækjanna á sviði grófvöru, sem hafi átt sér stað 28.febrúar 2011. Gagnstefnendur byggi á því að um einangrað tilvik sé að ræða semekki sé til marks um samráð fyrirtækjanna og þeir geti ekki borið ábyrgð áháttsemi starfsmanns sem hafi farið þvert gegn skýrum fyrirmælum forstjórafélagsins. Jafnframt hafni gagnstefnendur því að símtalið sé sett í samhengivið framlegðarátak fyrirtækisins þar sem þeir starfsmenn sem hafi haftákvörðunarvald um framlegðarátakið hafi ekki haft vitneskju um símtalið.Jafnframt hafi skort á viðbrögð af hálfu Húsasmiðjunnar ehf. við símtalinu semleiði til þess að í símtalinu geti ekki falist samningur, samþykkt eðasamstillt aðgerð í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Að lokum byggigagnstefnendur á því að tilgangur símtalsins hafi hlotið að vera að villa umfyrir samkeppnisaðila. Aðalstefnandikveðst hafna öllum framangreindum sjónarmiðum gagnstefnenda sem röngum ogþýðingarlausum. Gagnstefnandi beri fulla ábyrgð á athöfnum allra starfsmannasinna og geti ekki firrt sig ábyrgð á broti með því að vísa til einstaksstarfsmanns og einstaks tilviks. Beri fyrirtæki fulla ábyrgð á háttsemistarfsmanns, jafnvel þótt starfsmaður þess hafi ekki haft heimild tilverknaðarins eða hann sé framinn án vitneskju stjórnenda fyrirtækisins.Viðkomandi starfmaður hafi verið einn helsti stjórnandi gagnstefnandans. Hannhafi m.a. borið ábyrgð á tilboðum á grófvörum og komið almennt að verðlagninguá grófvöru og miðstöðvarofnum. Hann hafi einnig verið einn þriggja stjórnendasem hafi borið ábyrgð á því framlegðarátaki sem símtalið við Húsasmiðjuna ehf.tengdist. Enginn vafi geti leikið á því að gagnstefnandi beri fulla ábyrgð áháttsemi þessa framkvæmdastjóra sem hann viðhafði í nafni fyrirtækisins. Í ákvörðunstefnda sé fjallað ítarlega um efni símtalsins, meðal annars með hliðsjón afskýringum viðkomandi starfsmanna og gögnum málsins. Gagnstefnendur setji framsams konar sjónarmið að þess leyti og þeir hafi gert við meðferð málsins hjáaðalstefnanda og fyrir áfrýjunarnefndinni. Aðalstefnandi hafi þegar gert greinfyrir því hér að framan hvaða brot á 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr.EES-samningsins hann telji að hafi átt sér stað í símtalinu og hvaða reglurgildi um slík samskipti keppinauta með vísan til innlendra fordæma og fordæma íEES/ESB-samkeppnisrétti og vísist til þeirrar umfjöllunar. Aðalstefnandi byggirá því að Húsamiðjan ehf. hafi hvorki sett fram mótmæli né slitið símtalinu ervið hafi blasað hvaða erindi starfsmaður gagnstefnanda ætti við starfsmannfyrirtækisins. Þvert á móti hafi Húsasmiðjan ehf. samþykkt samráðstillögurgagnstefnanda og átt frumkvæði að samráði sem gagnstefnandi hafi samþykkt.Aðalstefnandi telji gögn málsins sýna að í kjölfar samráðssímtalsins 28.febrúar 2011 hafi verið hert á hinu samfellda samráði fyrirtækjanna. Hafifélögin á þessum tímapunkti verið tilbúin að nota enn beinskeyttari aðferðir enverðsamskiptin í hinu samfellda samráði. Þá sýni gögn málsins hvernig ákvörðunframkvæmdastjórans um að hringja umrætt símtal hafi verið nátengd framangreinduverkefni, sem innan Byko hafi verið kallað „framlegðarátak í tilboðsgerð“ enda hafi framkvæmdastjórinnviðurkennt það hjá lögreglu að það væri „klárlegamikil hætta“ á því að fyrirtækið myndi missa viðskipti yfir tilkeppinauta sinna með kerfisbundnum hækkunum á verðum í tilboðum. Augljóst sé aðeinn tilgangur símtalsins hafi verið að vinna gegn þeirri hættu og tryggjaframgang framlegðarátaksins. Aðalstefnandi kveðst mótmæla því sem röngu ogósönnuðu að gagnstefnandi hafi í símtalinu verið að „villa um“ fyrir keppinaut sínum. Er það sjónarmið gagnstefnandaí beinni mótsögn við samtímagögn málsins.Stefndi ígagnsök, íslenska ríkið, byggi kröfu sína um sýknu af kröfu um endurgreiðslusektarfjárhæðarinnar á því að lög standi ekki til þess að endurgreiðasektarfjárhæðina í heild eða að hluta nema ákvörðun aðalstefnanda og úrskurðuráfrýjunarnefndar samkeppnismála séu felld úr gildi með dómi eða fallist sé álækkun sektarinnar. Í því sambandi vísar stefndi til allra sömu málsástæðna ogaðalstefnandi hefur teflt fram í málinu, bæði í aðalsök og gagnsök.Krafa ummálskostnað í aðalsök og gagnsök styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IIIMálsástæður og lagarök gagnstefnenda í gagnsök, Byko ehf. og Norvikur hf.,og jafnframt aðalstefndu í aðalsökAðalstefndu í aðalsök vekja athygli dómsins á því aðmálatilbúnaður aðalstefnanda sé í andstöðu við ákvæði 80. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála með þeim hætti að varða kunni frávísun málsins án kröfu. Annars vegar séu dómkröfuraðalstefnanda ekki settar fram með svo skýrum og glöggum hætti að unnt sé aðtaka þær óbreyttar upp í dómsorð. Í aðalsök sé gerð sú krafa aðgagnstefnandanum Norvik hf. verði gert að greiða 650.000.000 króna sekt errenni í ríkissjóð, þó að fyrir liggi að hann hafi þegar greitt þá 65.000.000króna sektarfjárhæð sem ákvörðuð var með úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Yrði þannig fallist á dómkröfuna óbreytta yrði endanlegsektargreiðsla gagnstefnandans í ríkissjóð 715.000.000 króna, eða 65.000.000króna hærri fjárhæð en upphafleg sektarákvörðun aðalstefnanda. Fái það eðlimálsins samkvæmt ekki staðist. Þá sé þess krafist með dómkröfu aðalstefnanda aðsú sekt sem gerð sé krafa um greiðslu á skuli greiðast eigi síðar en einum mánuðifrá dagsetningu úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. september 2015.Eðli máls samkvæmt sé ómögulegt að verða við þeirri kröfu. Gagnstefnendurbyggja á því að hvoru tveggja ofangreindra atriða fari í bága við ákvæðid-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með þeim hætti að varðakunni frávísun málsins án kröfu. Hins vegar sé í mörgumtilvikum í umfjöllun um málsástæður í stefnu látið við það sitja að vísa tildómskjala. Eigi þetta við um ýmis atriði sem aðalstefnandi telji að ranglegahafi verið komist að niðurstöðu um í úrskurði áfrýjunarnefndar, svo sem aðsamskiptin hafi haft það að markmiði að raska samkeppni, að þau hafi veriðframin af ásetningi, að símtal 28. febrúar 2011 hafi falið í sér samráð umfleiri atriði en lögð hafi verið til grundvallar í úrskurði áfrýjunarnefndar,að samráð hafi, þvert á niðurstöðu áfrýjunarnefndar, tekið til verðlagningar ámiðstöðvarofnum o.fl. Gagnstefnendur byggja á því að þessi málatilbúnaður sé íandstöðu við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1990, sem feli í sér að greinaverði málsástæður á tæmandi hátt í stefnu, með þeim hætti að varða kunnifrávísun málsins án kröfu. . Gagnstefnandinn Byko ehf.braut ekki gegn 10. gr. samkeppnislaga eða 53. gr. EES-samningsinsÍ málinu er á því byggt af hálfu gagnstefnanda aðgagnstefnandinn Byko ehf. hafi ekki brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Erþessu sjónarmiði teflt fram til stuðnings sýknu í aðalsök og til stuðningskröfu um ógildingu ákvarðana samkeppnisyfirvalda í gagnsök. Gagnstefnendur hafni því aðþau tilvik sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála lagði til grundvallar að hefðufalið í sér brot á áðurnefndu ákvæði í samræmi við ákvörðun aðalstefnanda fáiekki staðist. Á hinn bóginn taki þeir undir með áfrýjunarnefndinni um þautilvik sem hún taldi ekki fela í sér brot á ákvæðinu og aðalstefnandi gerirathugasemdir við í stefnu sinni í aðalsök.Aðalstefnandi byggi á því aðáfrýjunarnefnd hafi í ákveðnum atriðum lagt rangt mat á efni símtals 28.febrúar 2011 og atburði í kjölfar þess. Gögn málsins gefi skýrt til kynna að umalgjörlega einangrað tilvik hafi verið að ræða. Símtalið sé ekki í nokkrusamræmi við önnur gögn málsins, sem sýni fram á harða verðsamkeppni alltrannsóknartímabilið. Þess utan komi þetta einfaldlega skýrt fram í símtalinusjálfu, þegar starfsmaður gagnstefnandans segir, í aðdraganda þess að samtaliðtekur að lúta að verðlagsmálum: „En hérna, ég eiginlega. Veistu, ég hringdi. Éghef nú aldrei gert þetta áður, en ég held að... og ég er núna ... ég stjórna tilboðsmálunumhjá okkur, allavega varðandi grófu vöruna.“ Hið sama sýni einnig önnursamtímagögn, þ.e., þau viðbrögð innan Húsasmiðjunnar sem lýst sé í ákvörðunstefnda. Bendi þau ekki til þess að um vanalegan viðburð hafi verið að ræðaheldur megi þvert á móti merkja undrun í viðbrögðum félagsins, eins og framkomi í símtali framkvæmdastjóra verslunarsviðs Húsasmiðjunnar við forstjórafyrirtækisins. Gera megi ráð fyrir að viðbrögðin hefðu verið önnur ef um lið íeinhverju samfelldu samráði hefði verið að ræða. Víðtækar ályktaniraðalstefnanda um eðli símtalsins, inntak þess og ætluð tengsl við ýmis önnursakarefni málsins fái, að mati gagnstefnenda, ekki nokkra stoð í gögnummálsins. Í ákvörðun aðalstefnanda séfjallað um það sem nefnt sé „aðdragandi símtalsins“ og hann settur í samhengivið svokallað „framlegðarátak“ gagnstefnandans Byko ehf. og á því byggt aðsímtalið hafi tengst því „með beinum hætti“. Þessu hafni gagnstefnenduralfarið. Framlegðarátakið hafi verið ákveðið á vettvangi framkvæmdastjórnar félagsinsog endanlega samþykkt af forstjóra. Enginn þessara aðila, utan framkvæmdastjórafagsölusviðs sem var þátttakandi í símtalinu, hafi haft nokkra vitneskju umþað, hvorki fyrir það né eftir. Geti símtalið þannig ekki verið í beinumtengslum við eða liður í framlegðarátakinu eins og lagt sé til grundvallar íákvörðun aðalstefnanda. Aðalstefnandi leggi jafnframttil grundvallar niðurstöðu sinni þá ályktun að símtalið hafi falið í sér„markvissa ráðagerð um að fá Húsasmiðjuna til að taka þátt í auknu ólögmætusamráði“. Þeirri ályktun hafni gagnstefnendur alfarið. Aðgerðir einsstarfsmanns sem samstarfsmenn hans og yfirmenn hafi enga vitneskju um getialdrei falið sér í markvissa ráðagerð fyrirtækis. Þá verði ekki ráðið afyfirheyrslum yfir nefndum starfsmanni eða framburði hans fyrir dómi ísakamálinu að um markvissa ráðagerð hafi verið að ræða, heldur þvert á móti. Í málatilbúnaði aðalstefnandasé fjallað um viðbrögð Húsasmiðjunnar við símtalinu og komist að þeirriniðurstöðu að félagið hafi fallist á allar þær „tillögur“ sem lagðar hafi veriðfram í símtali starfsmanns gagnstefnandans Byko ehf., og félögin því brotiðgegn 10. gr. samkeppnislaga. Gagnstefnendur telji þetta ekki í nokkru samræmivið efni þeirra gagna sem rakin séu í ákvörðun aðalstefnanda. Í ákvörðun aðalstefnanda sédregin sú ályktun af þeim hluta símtalsins sem laut að samkeppni við Múrbúðinaað Byko og Húsasmiðjan hafi skipst á viðskiptalegum upplýsingum um keppinautinnMúrbúðina. Þá sé dregin sú ályktun að starfsmennirnir hafi „sammælst“ um aðnauðsynlegt væri að fylgjast með starfsemi Múrbúðarinnar. Virðist reyndar ístefnu í aðalsök nokkuð dregið úr þessu þar sem aðeins síðarnefndi liðurinn sétiltekinn. Gagnstefnendur hafni þessu ogtelji þessar ályktanir aðalstefnanda vera reistar á hæpnum grundvelli. Fáigagnstefnendur ekki séð hvaða viðskiptalegu upplýsingar það eru semstarfsmennirnir eigi að hafa skipst á í símtalinu. Þá kveðast þeir ekki fá séðhvar í símtalinu félögin tvö eigi að hafa sammælst um að fylgjast með starfsemiMúrbúðarinnar. Verði ekki annað ráðið af þessum hluta símtalsins en að einungissé um almennt spjall að ræða þar sem þeir bölvi samkeppninni. Þá sé í engurökstutt í ákvörðun aðalstefnanda eða í stefnu með hvaða hætti það að „fylgjastmeð“ starfsemi samkeppnisaðila brjóti gegn 10 gr. samkeppnislaga enda fylgistöll fyrirtæki með starfsemi samkeppnisaðila sinna eðli málsins samkvæmt. Þá sé jafnt í stefnu sem ogákvörðun aðalstefnanda vikið að því sem þar sé kallað „viðræður um að hækkaverð í áföngum í öllum tilboðum og um sérstakar aðgerðir til að raska samkeppniá Selfossi og Akureyri“. Ekkert liggi fyrir um að eitt einasta tilboð hafiverið hækkað í kjölfar símtalsins eða það hafi yfir höfuð staðið til. Í ákvörðun aðalstefnanda séjafnframt dregin sú ályktun af þeim hluta símtalsins sem laut að verðlagningu áofnum að starfsmaðurinn hafi veitt Húsasmiðjunni upplýsingar um að fyrirtækiðþyrfti ekki að bjóða svo lágt verð við tilboðsgerð í sölu á ofnum.Starfsmaðurinn hafi aftur á móti borið við skýrslutökur að tilgangur hans hafiverið að blekkja Húsasmiðjuna og hann hafi því verið að ýkja í þeim tilgangi aðgagnstefnandinn Byko ehf. gæti haft betur í samkeppni við keppninautinn. Gagnstefnendur bendi á aðekkert í gögnum málsins hreki þennan framburð starfsmannsins. Þá sé ekkert ígögnum málsins sem bendi til þess að dæmi starfsmannsins um ætlaðan 18% verðmuní tilboði hafi verið byggt á staðreyndum, eða hvort um tilbúið dæmi hafi veriðað ræða í því skyni að blekkja samkeppnisaðilann. Verði að ætla að slíkt dæmihefði komið í ljós við húsleitina sem var gerð hefði það verið til staðar.Benda gagnstefnendur á að það geti ekki talist ólögmætt samráð í andstöðu við10. gr. samkeppnislaga ef gerð er tilraun til að villa um fyrir samkeppnisaðilaí því skyni að hafa betur í samkeppni. Verði að leggja sönnunarbyrðina áaðalstefnanda fyrir því að um raunverulegt dæmi hafi verið að ræða, en það sémeð öllu ósannað. Loks sé það lagt tilgrundvallar í ákvörðun aðalstefnanda að af efni símtalsins megi draga þáályktun af umræðu um verðlagningu á hinu svokallaða „græna efni“ að „Byko ogHúsasmiðjan hafi komið sér saman um að lyfta verðinu á græna efninu upp fyrirsumarið 2011 og halda því uppi yfir sumarið“. Telji aðalstefnandi jafnframt aðorðanotkun í símtalinu um þá hörðu samkeppni sem ríkti í græna efninu sumarið2010 hafi verið „lýsandi fyrir hið samfellda samráð fyrirtækjanna“. Þessumályktunum hafni gagnstefnendur alfarið. Með engu móti sé unnt að leiðaþað af þeim stutta hluta símtalsins sem fjallaði um hið svokallaða græna efni,að viðkomandi starfsmenn hafi komið sér saman um verðhækkun og að halda skyldiþví háu yfir sumarið. Fái gagnstefnendur einfaldlega ekki séð hvernig unnt séað draga þá ályktun af símtalinu. Þá benda gagnstefnendur á aðumræddur starfsmaður hafi ekki einn haft valdheimildir til að beita sér fyrirhækkun á verði hins svokallaða græna efnis. Þar sem hann hafi engan annanstarfsmann stefnda Byko látið vita af símtalinu hafi verið ómögulegt að þettaspjall um verðlagningu græna efnisins gæti haft áhrif á verðlagningu og þannigverið skaðlegt samkeppni í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Loks byggi gagnstefnendur áþví að þau lýsingarorð sem starfsmaðurinn noti um þær miklu verðlækkanir semurðu á græna efninu sumarið 2010, sem og ýmis önnur lýsingarorð símtalsins,geti ekki lýst öðru en persónulegum viðhorfum hans og hafi enga þýðingu tilsönnunar á ætluðu samfelldu samráði yfir allt brotatímabilið þvert á önnur gögnmálsins. Jafnt í ákvörðun aðalstefnandasem stefnu sé fjallað um viðbrögð og ýmis atvik eftir símtalið. Sé þar m.a.dregin sú ályktun að bæði félögin hafi gripið til aðgerða til að hrinda ætluðusamráði í framkvæmd. Gagnstefnendur hafni því alfarið að gagnstefnandinn Bykoehf. hafi gripið til einhverra aðgerða til að hrinda ætluðu samráði í framkvæmdeða að gögn málsins bendi til þess. Í ákvörðun aðalstefnanda séþví lýst hvernig gagnstefnandinn Byko ehf. hringdi verðkönnunarsímtal síðarþann sama dag. Gagnstefnendur ítreki að verðkönnunarsímtölin hafi ekki veriðbrot á 10. gr. samkeppnislaga og hafi engin skaðleg áhrif haft á samkeppni endaum opinber verð að ræða. Af því leiði jafnframt að verðhækkun gagnstefnandaþann dag geti ekki verið afleiðing ætlaðra ólögmætra upplýsingaskipta. Íákvörðun aðalstefnanda sé því jafnframt lýst hvernig Húsasmiðjan hafi gripiðtil þess að hækka verð á hinu svokallaða græna efni. Byggi gagnstefnendur á þvíað gögn málsins sýni ekki fram á að sú verðhækkun hafi tengst umræddu símtali.Í þessum hluta ákvörðunaraðalstefnanda sé því næst vikið að vitneskju lykilstarfsmanna Húsasmiðjunnar umsímtalið. Gagnstefnendur geti eðli málsins samkvæmt ekki svarað fyrir eða boriðábyrgð á innri viðbrögðum Húsasmiðjunnar. Auk þess sé ekkert í gögnum málsinssem bendi til vitneskju neinna starfsmanna gagnstefnandans Byko ehf. um tilvisteða efni símtalsins. Jafnframt árétta stefndu að öll viðbrögð lykilstarfsmannaHúsasmiðjunnar sýni skýrt fram á að um einangrað tilvik hafi verið að ræða.Gagnstefnendur hafni alfariðþeirri ályktun sem aðalstefnandi dragi að Húsasmiðjan hafi með einhverjum hættihrint ætluðu samráði í framkvæmd. Þvert á móti virðist framburður allrastarfsmanna fyrirtækisins styðja að tekin hafi verið sú ákvörðun að hunsa þaðog bendi ekkert í gögnum málsins til þess að sá framburður sé rangur. Þá sé í þessum hlutaákvörðunar aðalstefnanda dregin sú ályktun af tilteknum verðhækkunumgagnstefnandans Byko ehf. að félagið hafi hrint ætluðu samráði í framkvæmd.Þessu hafni gagnstefnendur. Þær verðhækkanir sem fjallað sé um í þessum hlutaákvörðunarinnar hafi verið liður í framlegðarátaki sem samþykkt hafði verið íframkvæmdastjórn og endanlega samþykkt af forstjóra félagsins. Enginn þeirraaðila sem hafi verið bær til að samþykkja umrædd verðhækkunaráform hafi haftvitneskju um efni símtalsins. Af þeirri ástæðu geti umræddar verðhækkanir ekkitalist fela það í sér að ætluðu samráði hafi verið hrint í framkvæmd. Aðalstefnandi byggi jafnframtá því að áfrýjunarnefnd hafi ranglega lagt til grundvallar að af tölvupóstiforstjóra gagnstefnandans Byko ehf., sem hann sendi stjórn félagsins þann 26.nóvember 2008, verði ekki ráðið að samráð hafi verið viðhaft um efnistarfsmannafundar sem fram fór í Húsasmiðjunni þann sama dag. Telji gagnstefnendurþað réttilega lagt til grundvallar í úrskurði áfrýjunarnefndar að ítölvupóstinum komi ekki annað fram en almennar vangaveltur forstjórans sem íaðalatriðum hafi ekki gengið eftir. Grundvallaratriði þessa þáttar málsins sésú einfalda staðreynd að spá forstjórans hafi reynst í öllum grundvallaratriðumröng, eins og opinberlega aðgengilegar upplýsingar sýni glöggt. Þá benda gagnstefnendur á aðþað felist í eðli hugtaksins upplýsingar að um staðreyndir sé að ræða.Forstjóri gagnstefnandans Byko ehf. hafi engar upplýsingar haft um inntakfundarins, aðeins að hann yrði haldinn, enda eðli máls samkvæmt erfitt að haldatrúnað um boðaðan starfsmannafund hundraða starfsmanna samdægurs, hafi hannyfir höfuð verið trúnaðarmál, sem raunar ekkert liggi fyrir um í gögnummálsins. Í tölvuskeytinu hafi ekki falist ein einasta staðreynd, heldur þvert ámóti spá sem hafi reynst röng í öllum tilvikum. Byggja gagnstefnendur á því aðtölvuskeytið sé þvert á móti skýrt sönnunargagn um að ekkert samráð hafi veriðá milli félaganna. Hafni gagnstefnendur því að í þessu hafi falist brot stefndaByko á 10. gr. samkeppnislaga og taki undir með áfrýjunarnefndinni hvað þaðvarðar.Aðalstefnandi byggi enn fremurá því að gagnstefnandinn Byko ehf. og Húsasmiðjan hafi gert sameiginlegatilraun til að fá Múrbúðina til þátttöku í verðsamráði. Byggi röksemdafærslanm.a. á þeirri forsendu að veiting og öflun upplýsinga um gildandi smásöluverðmilli fyrirtækjanna hafi falið í sér ólögmætt verðsamráð. Því sé alfarið hafnaðog taki gagnstefnendur undir með áfrýjunarnefndinni hvað þennan lið varðar. Þábendi gagnstefnendur á að Hæstiréttur hafi í málinu nr. 360/2015 sýknað ákærðuhvað þetta varðar.Gagnstefnandinn Byko ehf. hafieingöngu verið að leita eftir upplýsingum um gildandi opinber smásöluverðMúrbúðarinnar og geti slíkar tilraunir, óháð því hversu ítrekaðar þær séu, meðengu móti falið í sér ólögmætt verðsamráð. Þá styðji engin gögn málsins, önnuren sátt Húsasmiðjunnar, að fyrirtækin hafi með einhverjum hætti gert slíkatilraun sameiginlega. Hafi starfsmenn gagnstefnandans einfaldlega bentforsvarsmönnum verslunarinnar á þá lagaskyldu að verðmerkja vörur í verslunumog upplýsa þar með um verð þeirra og þá staðreynd að ef þeir færu í verslanirgagnstefnandans gætu þeir eðli máls samkvæmt skoðað verð þar eins og aðrirviðskiptavinir.Þetta virðist forsvarsmennMúrbúðarinnar hafa túlkað, hvort sem það var viljandi eða fyrir misskilning,sem boð um þátttöku í verðsamráði. Leggi aðalstefnandi þann framburð tilgrundvallar gagnrýnislaust. Slíkt orð gegn orði sé bersýnilega ekkifullnægjandi sönnun fyrir sekt í máli sem varði brot gegn 10. gr.samkeppnislaga. Sér í lagi eigi það við þegar litið sé til þess að Múrbúðin ogforsvarsmaður hennar hafa tvisvar verið dæmd fyrir meiðyrði og framburðurforsvarsmanna hennar hafi verið í algjörri andstöðu við framburð starfsmannagagnstefnandans í skýrslutökum, bæði fyrir lögreglu og fyrir héraðsdómi ísakamálinu. Í þessi sambandi bendigagnstefnendur sérstaklega á það ósamræmi sem hafi verið í framburðifyrirsvarsmanna Múrbúðarinnar fyrir Héraðsdómi Reykjaness í máli S-218/2014.Þannig hafi vitnið Einar Gunnar Sigurðsson greint ítrekað frá því fyrir dómi aðstarfsmenn Byko og Húsasmiðjunnar hefðu verið að falast eftir upplýsingum fráMúrbúðinni en hann vísi ekki til upplýsingaskipta. Það hafi þó veriðumkvörtunarefni hans til aðalstefnanda. Sé það þvert á það sem lagt sé tilgrundvallar í ákvörðun aðalstefnanda og í stefnu um að leitað hafi verið eftirþví að skiptast á upplýsingum. Þá sé verulegt ósamræmi milli framburðar þessavitnis og framburðar vitnisins Baldurs Björnssonar, framkvæmdastjóraMúrbúðarinnar. Þannig hafi sá síðarnefndi sagst hafa orðið vitni að símtaliJúlíusar Þórs, starfsmanns Húsasmiðjunnar, við vitnið Einar Gunnar, þar semhann hafi boðist til að skiptast á verðupplýsingum. Sé það þvert á framburðvitnisins Einars Gunnars sem tiltók sérstaklega að það hefði ekki verið gert,eingöngu óskað eftir verðupplýsingum.Þá byggi aðalstefnandi loks áþví að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ranglega talið ætlað samráð um söluog verð á miðstöðvarofnum vera ósannað. Gagnstefnendur telji aðáfrýjunarnefndin hafi þvert á móti komist að réttri niðurstöðu um þetta og gögnmálsins séu í samræmi við málatilbúnað gagnstefnenda. Atvik hvað þetta varðar hafiverið með þeim hætti að sölustjóri miðstöðvarofna hafði tekið eftir því aðofnar sem Múrbúðin seldi í verslunum sínum hefðu ekki fullnægjandi vottun fyrirsölu á EES-svæðinu. Hafði hann vakið athygli þar til bærra yfirvalda á þessu,án þess að til íhlutunar kæmi af einhverjum ástæðum. Taldi starfsmaðurinn það,réttilega, skapa óeðlilegar samkeppnisaðstæður ef einn aðili á markaðnum seldiofna án fullnægjandi vottunar á meðan öðrum aðilum væri það ekki kleift. Enginviðbrögð hafi hins vegar orðið við þessu hjá viðkomandi eftirlitsaðilum.Starfsmaðurinn hafi því gripið til þess ráðs að vekja athygli á þessaristaðreynd á markaðnum, jafnt innan sem utan gagnstefnandans Byko ehf. Hafiviðkomandi starfsmaður Húsasmiðjunnar aðeins verið einn þeirra sem starfsmaðurinnhafi bent á þessa staðreynd. Gagnstefnendur byggja á því aðþað geti ekki falið í sér samráð í skilningi 10. gr. samkeppnislaga þóstarfsmaður félagsins hefði séð ástæðu til að vekja athygli á þessu. Bendigagnstefnendur á að ekki verði séð að viðkomandi starfsmaður Húsasmiðjunnarhafi svarað þessum tölvuskeytum starfsmannsins. Þá hafi starfsmaðurgagnstefnandans Byko ehf. ekki veitt Húsasmiðjunni neinar viðskiptaupplýsingarum Byko ehf. í tölvuskeytinu. Byggja gagnstefnendur á því að með öllu séórökstutt í ákvörðun aðalstefnanda hvernig það geti falið í sér ólögmætt samráðí andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga þegar hvorki sé um að ræða gagnkvæmsamskipti milli samkeppnisaðila né einhliða veitingu viðskiptaupplýsinga. Í ákvörðun aðalstefnanda sésérstaklega vísað til svofelldrar setningar í niðurlagi síðasta tölvuskeytisstarfsmannsins: „Annað mál ég var að skoða verðlistann hjá ykkur á netinu umdaginn og fannst nokkuð ósamræmi í nokkrum stærðum.“Af þessari setningu dragiaðalstefnandi þá ályktun í ákvörðun sinni að þessir aðilar hafi áður rætt samanum verð á ofnum, og að með henni sé átt við að „verðlagning fyrirtækjannatveggja á ofnum sé ekki nægilega samræmd“. Þessari ályktun hafi gagnstefnendurhafnað ítrekað enda ekki í samræmi við gögn málsins, eins og áfrýjunarnefndhafi komist réttilega að niðurstöðu um. Þarna hafi starfsmaðurinn ekki átt viðað ekki væri nægilegt samræmi milli verða félaganna tveggja á ofnum heldur hafistarfsmaðurinn talið vera innra ósamræmi í verðskrá Húsasmiðjunnar yfir ofna,líkt og réttilega sé lagt til grundvallar í úrskurði áfrýjunarnefndar. Íverðskrá Húsasmiðjunnar á þessum tíma komi einmitt fram „ósamræmi í nokkrumstærðum“. Þannig hafi minni ofnar með minni fjölda vatta jafnvel í einhverjumtilvikum verið dýrari en stærri ofnar með mun meiri fjölda vatta, og þannig séþað enn í dag. Þá benda gagnstefnendur á að starfsmaðurinn geti tæplega hafaátt við að ósamræmi væri í verðlagningu milli fyrirtækjanna vegna þeirrarstaðreyndar að gríðarlegur munur hafi verið á verðlistaverði félaganna beggja íöllum stærðum.Gagnstefnendur geta fallist áað ekki hafi verið sérstök ástæða fyrir starfsmanninn til að nefna þetta atriðií tölvupóstinum. Fær sú afstaða stuðning í því símtali sem vísað sé til ístefnu í aðalsök, þar sem framkvæmdastjóri gagnstefnandans Norvikur ehf., sagðisér ekki „vera sérlega skemmt“ yfir þessum tölvuskeytum. Gagnstefnendur hafnaþví hins vegar alfarið að leiða megi þá ályktun af símtalinu að þáverandiforstjóra gagnstefnandans Byko ehf. hafi verið kunnugt um annað en aðstarfsmaðurinn hefði vakið athygli á því að Múrbúðin væri að selja ofna meðófullnægjandi vottun, enda ekki um annað að ræða. Ekki sé óeðlilegt aðforstjórinn hafi stutt það að komið yrði í veg fyrir slíka sölu, sem gagnstefnandinnByko ehf. taldi ólögmæta, sbr. orðalagið að þeir væru að reyna að „loka á þá“. Aðalstefnandi staðhæfi aðjafnvel þó framangreint yrði lagt til grundvallar væri eftir sem áður um brotgegn 10. gr. samkeppnislaga að ræða. Þessu hafni gagnstefnendur. Því farifjarri að 10. gr. samkeppnislaga leggi bann við hvers konar samskiptumstarfsmanna keppinauta, enda þurfi slík samskipti annaðhvort að hafa þau áhrifeða markmið að samkeppni raskist svo um brot geti verið að ræða. Sé í enguútskýrt af hálfu aðalstefnanda með hvaða hætti svo gæti verið. Loks er þvíalfarið hafnað að samskiptin hafi tengst símtali þann 28. febrúar 2011, enda sústaðhæfing þvert á öll gögn málsins og í engu rökstudd af hálfu aðalstefnanda. Í stefnu í aðalsök sé vikið aðnokkrum ályktunum sem aðalstefnandi dragi í ákvörðun sinni um ætluð brotgagnstefnandans Byko ehf. gegn 10. gr. samkeppnislaga. Sé þar í fyrsta lagivikið að þeirri ályktun að ætluð brot hafi haft það að markmiði að raskasamkeppni í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Í öðru lagi að ætluð brot hafihaft það í för með sér að verð á grófvöru hækkaði eða stóð í stað og í þriðjalagi að ætluð brot hafi verið framin af ásetningi. Gagnstefnendur kveðast hafnaöllum þessum ályktunum. Þó að ákvörðun aðalstefnandasé gríðarleg að umfangi séu engin gögn sem styðji þá ályktun að ætluð brot hafihaft það að markmiði að raska samkeppni í skilningi 10. gr. samkeppnislaga.Þvert á móti sýni gögn málsins að verð ýmist hækkuðu eða lækkuðu í kjölfarverðkönnunarsímtala. Markmið verðkönnunarsímtalanna hafi einfaldlega verið aðkanna verð samkeppnisaðilans, líkt og stundað sé á öllum samkeppnismörkuðum.Því sé alfarið hafnað að áfrýjunarnefnd hafi staðfest ákvörðun stefnanda aðþessu leyti. Ekkert slíkt komi fram í úrskurði nefndarinnar. Í stefnu í aðalsök sé íumfjöllun um þetta vikið að því að fyrirtækin hafi veitt hvort öðru upplýsingarum fyrirhugaðar verðbreytingar, eða að upplýsingaskiptin hafi „í raun lotið aðupplýsingum um framtíðarbreytingar“. Þessu sé alfarið hafnað. Í úrskurði áfrýjunarnefndarsé lagt til grundvallar að Húsasmiðjan hefði haft hug á að draga verðhækkanirtil baka fylgdi gagnstefnandinn Byko ehf. ekki verðhækkun félagsins. Þettabreyti því ekki að veiting og öflun upplýsinganna tók eingöngu til gildandiverðlistaverða en ekki framtíðarverðákvarðana. Benda gagnstefnendur á aðverðhækkanir Húsasmiðjunnar höfðu tekið gildi þegar upplýst var um þær og aðþær hafi verið skuldbindandi í þeim skilningi. Þannig hafi verið búið að seljavörur á því verði áður en hækkunin hafi verið dregin til baka.Grundvallaratriði málsins sé að æskileg óvissa á markaðnum gat og getur aldreitekið til gildandi opinberra verðlistaverða sem skylt er samkvæmt lögum að séuopinber. Æskilegt sé aftur á móti að á markaðnum ríki óvissa um framtíðarákvarðanirkeppinautarins. Gagnstefnandinn Byko ehf. geti ekki borið ábyrgð á því aðHúsasmiðjan hafi vonast til þess að fyrrnefnda félagið fylgdi því íverðhækkunum. Grundvallaratriði málsins sé að þeim einhliða væntingum hafi ekkiverið komið á framfæri við gagnstefnandann heldur hafi hann eingöngu, líkt ogviðskiptavinir og aðrir, fengið upplýsingar um gildandi opinber verðlistaverðfélagsins. Þar með hafi æskilegri óvissu á markaðnum ekki verið eytt.Þá fái ályktun aðalstefnandaog áfrýjunarnefndar samkeppnismála um að ætluð brot hafi haft það í för með sérað verð á grófvöru hafi hækkað eða staðið í stað ekki staðist. Veiting og öflunupplýsinga um gildandi smásöluverð, sem skylt er samkvæmt lagaboði að séuopinber, geti aldrei haft áhrif á markaðinn þannig að dregið sé úr óvissu umframtíðarhegðun keppinautar. Loks hafni gagnstefnendurþeirri ályktun aðalstefnanda að ætluð brot hafi verið framin af ásetningi ogæðstu stjórnendum gagnstefnenda hafi verið um þau kunnugt. Þetta sé rangt.Þessi ályktun sé dregin af þeirri staðreynd að nöfn og símanúmer starfsmannaHúsasmiðjunnar hafi komið fram á þeim verðkönnunarskjölum sem send hafi veriðyfirmönnum gagnstefnandans Byko ehf. Það liggi í augum uppi að slíkt feli ekkií sér neina sönnun þess að stjórnendum hafi verið kunnugt um annað en aðverðkannanir hefðu verið framkvæmdar. Ályktunin sé einnig dregin af tveimurtölvuskeytum þar sem verðkönnunarskjal er framsent, annars vegar með ummælunum:„Ekki láta þetta frá ykkur á prenti“ og hins vegar að skjalið ætti ekki að faraá „vergang“. Gagnstefnendur hafni því alfarið að þetta sé til marks um vondatrú þeirra starfsmanna sem tölvuskeytin sendu. Benda gagnstefnendur á að um séað ræða tvö tölvuskeyti af mörgum hundruðum þar sem verðkönnunarskjal séáframsent. Hafi starfsmenn raunverulega verið í vondri trú komi það spánsktfyrir sjónir að einungis hafi verið séð ástæða til að taka þetta fram í tveimurtölvuskeytum af mörgum hundruðum. Gagnstefnendur telji þaðraunar liggja í augum uppi að ummælin séu ekki til marks um vonda trú. Þannigkomi í báðum þessum tilvikum fram í verðkönnunarskjalinu sem var verið að sendaað Húsasmiðjan væri með lægri verð en gagnstefnandinn Byko ehf. í tilteknumvöruflokkum. Umræddir starfsmenn hafi bersýnilega ekki verið mjög fúsir til aðauglýsa það sérstaklega fyrir viðskiptavinum. Verði að telja augljóst að ummælistarfsmannanna í þessum tveimur tilvikum, af mörgum hundruðum, hafi lotið aðþví atriði, en ekki mögulegri afstöðu samkeppnisyfirvalda, enda fái slík túlkunekki nokkra stoð í öðrum gögnum málsins. Aðalstefnendur byggja á því aðí ætluðu broti gagnstefnandans Byko ehf. hafi jafnframt falist brot gegn 53.gr. EES-samningsins. Hafi áfrýjunarnefnd samkeppnismála fellt þann hlutaákvörðunar stefnanda úr gildi, m.a. með þeim rökum að málið hefði ekki veriðflutt fyrir nefndinni með hliðsjón af því. Í stefnu í aðalsök sé að finnaallnokkrar röksemdir sem ætlað sé að styðja þetta en nær engar þeirra hafikomið fram í ákvörðun aðalstefnanda, þar sem rökstuðningur fyrir ætluðu brotigegn EES-samningnum sé svo til enginn. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafnaþessum röksemdum aðalstefnanda, enda hafi áfrýjunarnefndin réttilega komist aðþeirri niðurstöðu að málið hafi af hálfu aðalstefnanda ekki verið flutt fyrirnefndinni hvað þetta varðar.Að þessu sögðu takigagnstefnendur fram að þeir hafni því alfarið að í ætluðu broti gagnstefnandanshafi jafnframt falist brot gegn EES-samningnum. Aðalstefnandi hafi ekki sýntfram á að ætluð brot hafi verið til þess fallin að geta haft áhrif á viðskiptimilli aðila að EES-samningnum. Beri því að staðfesta niðurstöðuáfrýjunarnefndar hvað þennan lið varðar. 2. Gagnstefnendur nutu ekkiréttlátrar málsmeðferðar og rannsókn var háð annmörkumGagnstefnendur byggja á því í málinu að aðalstefnandihafi við rannsókn málsins brotið með svo alvarlegum hætti gegn þeirrihlutlægnisskyldu sem á honum hvíli sem stjórnvaldi að það valdi ógildiákvörðunar hans. Þannig séu gögn málsins ekki skoðuð með hlutlægum hætti heldurþvert á móti löguð að þeirri kenningu sem sé upplegg aðalstefnanda í málinu. Þáséu gögn rangtúlkuð svo þau samræmist kenningunni en gögnum sem ekki geri þaðsé gefið lítið eða ekkert vægi. Byggja gagnstefnendur á því að séu gögn málsinsskoðuð heildstætt með hlutlægum hætti liggi í augum uppi að ákvörðunaðalstefnanda fái ekki staðist. Til marks um þetta vísagagnstefnendur til dóms fjölskipaðs Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-218/2014og dóms Hæstaréttar í máli nr. 360/2015. Í málinu hafi tólf starfsmenngagnstefnandans Byko ehf., Húsasmiðjunnar ehf. og Úlfsinsbyggingarvöruverslunar verið ákærðir fyrir verðsamráð. Ellefu hafi veriðsýknaðir í héraði og einn starfsmaður gagnstefnandans Byko ehf. sakfelldur ímálinu fyrir hvatningu til samráðs í símtali þann 28. febrúar 2011. Dómurinntengist náið sakarefni máls þessa enda sé þar ráðið efnislega til lyktasakarefnum sem varði stærsta hluta þeirrar ætluðu brotlegu háttsemi sem lýst séí ákvörðun stefnanda og um sé deilt í þessu máli. Þá hafi lögreglurannsókninsem var grundvöllur ákæru í sakamálinu verið sameiginleg með þeirri rannsóknstefnanda sem hafi verið grundvöllur ákvörðunar hans. Í Hæstarétti hafi níuhinna ákærðu verið sakfelldir en tveir sýknaðir. Gagnstefnendur telji að niðurstaðaHæstaréttar byggi á röngum forsendum. Auk þess leggi Hæstiréttur tilgrundvallar sambærileg brot og áfrýjunarnefndin gerði en málatilbúnaðurgagnstefnenda byggist einmitt á því að úrskurð nefndarinnar beri að fella úrgildi á þeim forsendum m.a. að gagnstefnandinn Byko ehf. hafi ekki ánokkurn hátt brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga.Þá vísi aðalstefnandi ítrekaðtil sáttar félagsins Holtavegar 10 ehf. undir rekstri stjórnsýslumálsins ogbyggi á því að hún hafi þýðingu fyrir úrlausn þessa máls. Gagnstefnendur teljasáttina ekki geta falið í sér neina sönnun um þá háttsemi sem gagnstefnandanumByko ehf. sé gefin að sök og þaðan af síður fullægjandi sönnun um heimfærsluþeirrar háttsemi undir ákvæði 10. gr. samkeppnislaga. Gagnstefnendur benda á aðljóst sé að viðskiptalegar forsendur hafi búið að baki þeirri ákvörðun aðfélagið undirritaði sátt í málinu en ekki mat á lögmæti viðkomandi háttsemi.Komi þetta m.a. skýrt fram í vitnisburði vitnisins Jóns Hólmars Steingrímssonarí máli nr. S-218/2014 fyrir Héraðsdómi Reykjaness en hann hafi undirritaðsáttina f.h. Holtavegar 10 ehf. Þetta hafi hann svo staðfest í framburði sínumfyrir dómi í máli þessu.Þá hafi jafnframt komið fram ískýrslutökum í sakamálinu yfir áðurnefndu vitni að „eigandi kennitölunnar hefðiekki haft áhuga á því að fara fyrir rétt“. Rétt sé að benda á að Holtavegur 10ehf. var á þeim tíma sem sáttin var undirrituð félag sem hafði engan rekstur ogþann eina tilgang að halda utan um tilteknar fullnustueignir. Eigandi þess varLandsbanki Íslands hf., sem er að nær öllu leyti í eigu íslenska ríkisins. Þásé í ákvörðun aðalstefnanda vísað til samskipta við lögmann félagsins þar semfram komi að þar sem Holtavegur 10 ehf. beri „ábyrgð á rekstri og málalokumsamkeppnismálsins sem hófst 8. mars 2011 sé mikilvægt að hann geti gert upp oglokið starfsemi sem fyrst.“ Sá skammi tími sem hafi liðiðfrá birtingu andmælaskjals þar til Holtavegur 10 ehf. óskaði eftir gerð sáttarsé því til enn frekari staðfestingar að viðskiptalegir hagsmunir hafi búið að bakiákvörðun um að ganga til sáttar. Benda gagnstefnendur á að engin gögn hafifylgt andmælaskjalinu og gögn málsins, sem mælast í þúsundum blaðsíðna, hafiekki borist gagnstefnendum fyrr en rúmur mánuður var liðinn frá birtingu þess,þ.e. þó nokkru eftir að Holtavegur 10 ehf. óskaði eftir sátt. Útilokað sé aðeitthvert mat hafi verið lagt á þá háttsemi sem fyrirtækinu hafi verið gefin aðsök, hvað þá lögfræðileg greining á ætluðu ólögmæti þeirrar háttsemi. Ekkiverði annað ráðið en að Holtavegur 10 ehf. hafi ekki haft gögn málsins undirhöndum við undirritun sáttarinnar. Með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr.91/1991 skori stefndu á aðalstefnanda að leggja fram endurrit af öllumsamskiptum sínum við Holtaveg 10 ehf. frá birtingu andmælaskjals til undirritunarsáttarinnar. Ella byggi gagnstefnendur á því, með vísan til 1. mgr. 68. gr.sömu laga, að leggja beri til grundvallar að Holtavegur 10 ehf. hafi ekki haftgögn málsins undir höndum við undirritun sáttarinnar. Jafnframt hafi komið framí skýrslutökum í framangreindu sakamáli yfir áðurgreindu vitni að engareiginlegar „viðræður“ hafi átt sér stað við aðalstefnanda. Aðalstefnandi hafieinfaldlega stillt upp þeim brotum sem félaginu voru gefin að sök og félagiðhafi haft val um að annaðhvort viðurkenna þau öll eða ekki yrði af sátt. Gagnstefnendur telja þettaraunar fá skýra stoð í inntaki sáttarinnar. Í henni séu viðurkennd brot semgeti augljóslega ekki talist brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Nægi þar ídæmaskyni að nefna að Holtavegur 10 ehf. viðurkennir að hafa brotið gegn 10.gr. samkeppnislaga með því að hafa veitt gagnstefnandanum Byko „mikilvægarviðskiptalegar upplýsingar“ í nóvember 2008. Byggja gagnstefnendur á því aðþetta sé til marks um að engin könnun á staðreyndum, og þaðan af síður lögfræðilegtmat, hafi farið fram hjá Holtavegi 10 ehf. fyrir gerð sáttarinnar. Opinberarstaðreyndir sýni skýrt fram á að Húsasmiðjan hafi ekki veitt gagnstefnandanumneinar slíkar upplýsingar eins og komist sé réttilega að niðurstöðu um íúrskurði áfrýjunarnefndarinnar og nánar verði rakið hér á eftir um einstöksamráðstilvik.Gagnstefnendur benda á að þaðsé þekkt í samkeppnisrétti að fyrirtæki gangist við brotum sem þau hafi ekkiframið eða veik sönnunargögn styðji að þau hafi framið. Leiði það af þeirristaðreynd að fyrirtæki geti fengið vægari sektir fyrir viðurkenningu sína ásamráðsbroti. Þannig sé ekki óeðlilegt að fyrirtæki sjái sér hag í því aðviðurkenna brot fyrir stjórnvöldum og losna þannig undan miklum kostnaði viðmálarekstur, neikvæðu umtali með tilheyrandi tapaðri viðskiptavild yfir langantíma, og annars konar umstangi og tímaeyðslu sem kunni að fylgja íþyngjandirannsóknum samkeppnisyfirvalda. Það að aðili gangist undir sátt og viðurkennisamráð sé ekki staðfesting á því að samráð hafi átt sér stað, og þaðan af síðurþegar um sé að ræða síðar tilkominn eiganda sem ekkert hafi vitað um málsatvikeins og eigi við í máli þessu. Gagnstefnendur geti eðli málsins samkvæmt ekkiverið bundnir af lagatúlkun Holtavegar 10 ehf. á því hvort hin umdeildu verðkönnunarsímtölteljist vera ólögmætt samráð í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Á stjórnvöldum hvílirannsóknarskylda samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga. Af þeirri reglu leiði m.a.að stjórnvöldum sé óheimilt að grípa til mats- eða sönnunargagna fyrr en þau hafireynt árangurslaust að rannsaka mál á tilhlýðilegan hátt. Aðalstefnendur byggiá því að strangar kröfur verði að gera til rannsóknar samkeppnisyfirvalda þegarum íþyngjandi refsikennd viðurlög er að ræða líkt og í fyrirliggjandi máli. Rannsóknarreglan eigi aðstuðla að því að það stjórnvald sem ákvörðun tekur beri ábyrgð á því að málhafi verið nægjanlega rannsakað áður en ákvörðun er tekin. Veruleg vanræksla áþví eins, og lýst hafi verið hér að framan, leiði að jafnaði til þess aðákvörðun teljist ógildanleg. Eigi þetta ekki síst við þegar um íþyngjandiákvarðanir er að ræða. Byggja gagnstefnendur á því að aðalstefnandi hafi gefiðsátt Húsasmiðjunnar verulegt vægi við úrlausn málsins, þvert á staðreyndirþess, í andstöðu við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Gagnstefnendur telja samkvæmtöllu framansögðu að í umræddri sátt felist engin sönnun á þeirri háttsemi semgagnstefnandanum Byko er gefin af sök og þaðan af síður fullnægjandi sönnunfyrir meintu broti félagsins gegn 10. gr. samkeppnislaga. Að því marki semháttsemi sé óumdeild feli sáttin eðli máls samkvæmt ekki í sér neina sönnunfyrir réttri túlkun á inntaki 10. gr. samkeppnislaga.Óljóst sé hvort byggt sésjálfstætt á því af hálfu aðalstefnanda að fella beri úrskurð áfrýjunarnefndarúr gildi af þeim sökum að hann sé ekki nægilega rökstuddur, sbr. tilvísun hanstil dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 116/2011. Gagnstefnendur hafna þessu ogbyggja á því að úrskurðurinn sé, hvað sektarfjárhæð varðar, nægilega rökstuddurog raunar betur rökstuddur en ákvörðun aðalstefnanda. Byggja gagnstefnendur áþví að þær kröfur sem meginreglur stjórnsýsluréttar geri til rökstuðnings lútiað gæðum hans en ekki magni. Þá hafni gagnstefnendur því aðafleiðing þess að úrskurðum áfrýjunarnefnda í málum sem þessum kunni að veraáfátt hvað rökstuðning varði skuli vera sú að úrskurðurinn falli úr gildi enákvörðun aðalstefnanda haldi gildi sínu. Allar kröfur stjórnsýslulaga séulágmarkskröfur, sem gerðar séu í þeim tilgangi að tryggja réttaröryggiborgaranna. Það gengi þvert á markmið og tilgang laganna ef mögulegt brot æðrastjórnvalds gegn ákvæðum þeirra leiddi til margfalt meira íþyngjandirefsikenndra viðurlaga á hendur aðila máls en ella, líkt og ástatt væri í máliþessu. Er því þessari röksemdafærslu aðalstefnanda alfarið hafnað. Gagnstefnendur byggja á því ímáli þessu að gagnstefnandinn Byko ehf. hafi ekki með samskiptum þeim sem lýster í ákvörðun aðalstefnanda og úrskurði áfrýjunarnefndarinnar brotið á nokkurnhátt gegn 10. gr. samkeppnislaga. Það sé meginforsenda þessa að þeir telji aðhafna beri kröfum aðalstefnanda í aðalsök og fyrir aðalkröfu þeirra í gagnsökað fella beri úrskurð áfrýjunarnefndar úr gildi og álagða sektarfjárhæð niðureða lækka hana umtalsvert eins og fram kemur í varakröfu í gagnsök. Í málinuhátti svo til að í kjölfar úrskurðar áfrýjunarnefndar standi eftir fjögurtilgreind tilvik sem nefndin hafi talið fela í sér brot gegn ákvæðinu og tekiðþar með undir með aðalstefnanda hvað þau tilvik varði en því séu gagnstefnendurósammála. Telja gagnstefnendur ekkert þessara tilvika styðja það að brotið hafiverið gegn 10. gr. samkeppnislaga og því sé enginn grundvöllur í málinu fyrirákvörðun og álagningu sektar. Í fyrsta lagi bendagagnstefnendur á að áfrýjunarnefndin hafi staðfest þá niðurstöðu aðalstefnandaað í svokölluðum verðkönnunarsímtölum hafi falist brot gegn 10. gr.samkeppnislaga. Þetta geri nefndin þó að hún virðist hafna ýmsum ályktunumaðalstefnanda um tilgang símtalanna og huglæga afstöðu. Í niðurstöðunefndarinnar virðist litið til gagna málsins í heild og markaðsstyrksfyrirtækjanna og sú ályktun dregin að hlutlæg gögn beri með sér aðfyrirkomulagið á símtölunum hafi verið til þess fallið að auðveldafyrirtækjunum að halda uppi verði. Óumdeilanlegt sé að Húsasmiðjan hafi hækkaðverð í þeirri von að gagnstefnandinn Byko fylgdi á eftir, en verið reiðubúin aðdraga slíkar hækkanir til baka væri það ekki gert. Með því hafi komist „áástand á markaðnum sem verður að teljast í andstöðu við ákvæði 10. gr.samkeppnislaga.“ Þessu hafni gagnstefnendur alfarið. Grundvallaratriði málsins séað veiting og öflun upplýsinga í hinum svokölluðu verðkönnunarsímtölum laut aðgildandi og opinberum smásöluverðum. Verðin hafi verið opinber, bæði áheimasíðum félaganna og verðlistum sem lágu frammi á sölustöðum þeirra, en eðlivaranna hafi gert það að verkum að í fæstum tilvikum hafi verið unnt aðverðmerkja þær sjálfar, sbr. 2. mgr. 3. gr., sbr. c-lið 1. mgr. 4. gr., reglnanr. 536/2011 um verðmerkingar og einingaverð við sölu á vörum. Verðlistarnir ogverðin hafi verið aðgengileg öllum sem áhuga höfðu á að afla þeirra, líkakeppinautum. Hafi þetta verið í samræmi við þá lagaskyldu sem hvíli ásmásölufyrirtækjum hér á landi að verðmerkja allar vörur, sbr. ákvæði 17. gr.laga nr. 57/2005 og ákvæði áðurgreindra reglna.Staðreynd málsins sé sú aðþegar verðbreytingar urðu hjá gagnstefnandanum Byko ehf. hafi tölvukerfifélagsins verið uppfært þannig að það breytti verðlistum félagsins, semvistaðir voru á sameiginlegu drifi, og verðlistum á heimasíðu félagsins.Tilkynningar um verðbreytingar hafi þá verið sendar verslunarstjórumgagnstefnanda og fyrirmæli gefin um að prenta út hina uppfærðu verðlista ogskipta þeim út fyrir þá sem fyrir voru í verslununum. Finna megi slíktfyrirmæli meðal gagna málsins. Sé sérstaklega tekið fram hverju sinni að skiptaskuli út eldri verðlistum fyrir hina nýju, sbr. t.d. svofellt orðalag ítölvuskeyti 21. janúar 2011: „Vinsamlegast takið niður viðkomandi verðlista semliggja frammi hjá ykkur og prentið út nýja á morgun.“ Rík áhersla hafi veriðlögð á það innan gagnstefnandans Byko ehf. að uppfæra opinbera verðlista þegarí stað í samræmi við skyldur um réttar verðmerkingar samkvæmt lögum nr.57/2005.Þau verð sem Húsasmiðjan hafiveitt gagnstefnandanum Byko ehf. hafi einnig verið aðgengileg með sambærilegumhætti, a.m.k. í verslunum félagsins, enda hafi starfsmenn gagnstefnandans oftkannað verð félagsins með þeim hætti. Virðist jafnframt sem framkvæmdin hvaðþetta varðar hafi verið sambærileg hjá fyrirtækjunum, þ.e., að tölvuskeyti meðuppfærðum verðlistum voru sendir í verslanir félagsins. Finna megi dæmi um slíkfyrirmæli í gögnum málsins, t.d. tölvuskeyti 16. febrúar 2011, þar sem tilkynnter um verðbreytingar með svofelldum fyrirmælum: „Þið passið uppá að lagamerkingar hjá ykkur auk þess að laga verðlista.“ Ekkert hafi verið athugavert við þessa framsetningu og þessi fyrirmæli.Gagnstefnendur benda á að þauverð sem gefin voru upp í umræddum verðkönnunum hafi eingöngu veriðverðlistaverð. Um 90% viðskiptavina sem kaupi þær vörur sem um ræði hjágagnstefnandanum Byko ehf., svokallaðar grófvörur, séu verktakar, sem almenntnjóti allir ýmiss konar afsláttarkjara, bæði fastra afslátta, auk þess sem gerðséu tilboð í mörg verk. Í engu tilvikanna hafi verið skipst á upplýsingum umslíka afslætti eða tilboð og því í nær engum tilvikum raunverulega umupplýsingar um endanleg verð að ræða. Allir sem hafi hringt í félagið hafi,eðli málsins samkvæmt, getað fengið sambærilegar upplýsingar, enda hæpið að þaðsamræmdist lögum nr. 57/2005 að neita að gefa upplýsingar um gildandiverðlistaverð. Í þessu sambandi bendi gagnstefnendur á að umfjöllunaðalstefnanda um veitingu upplýsinga um það hvort vörur væru merktar „SV“(sérverð) eða „TB“ (tilboðsverð) hjá félögunum er á misskilningi byggð. Staðreyndmálsins sé sú að þegar vörur hafi verið merktar með þessum hætti hafi það haftþá þýðingu að umsaminn fastur afsláttur viðkomandi viðskiptavinar fráverðlistaverðum gilti ekki um viðkomandi vöru. Hafi það síðan verið útskýrt áheimasíðu fyrirtækisins hver þýðing þessara merkinga væri. Eðli málsinssamkvæmt skipti það viðskiptavini miklu máli að sjá hvort umsaminn fasturafsláttur gildi við vörukaup. Ekki sé hins vegar útilokað að brugðið hafi veriðfrá verðinu við tilboðsgerð, s.s. í stærri verk, þegar tilboð tók t.d. tilmargra vöruflokka. Upplýsingar um sérverð eða tilboðsverð séu því, líkt ogverðlistaverð, opinberlega aðgengilegar upplýsingar. Hið sama hafi gilt ítilviki Húsasmiðjunnar. Sé því ljóst að veiting upplýsinga tók einungis til opinberragildandi verða en ekki framtíðarverðlagningar. Gagnstefnendur benda á aðsamkvæmt 10. gr. samkeppnislaga séu allir samningar og samþykktir millifyrirtækja, hvort heldur sem er bindandi eða leiðbeinandi, og samstilltaraðgerðir sem hafi það að markmiði eða af þeim leiði að komið sé í veg fyrirsamkeppni, hún takmörkuð eða henni raskað, bannaðar. Svo að um brot gegn 10.gr. samkeppnislaga sé að ræða þurfi því aðgerð að lágmarki að vera samstillt oghafa það annaðhvort að markmiði, eða að af henni leiði, að samkeppni sé raskað.Byggja gagnstefnendur á því að túlka beri 10. gr. samkeppnislaga til samræmisvið 53. gr. EES-samningsins sem túlkuð sé til samræmis við 101. gr.EB-sáttmálans.Í ákvörðun aðalstefnanda sévikið að leiðbeiningarreglum Eftirlitsstofnunar EFTA um mat á því við hvaðaaðstæður upplýsingaskipti geti falið í sér brot gegn 101. gr. EB-sáttmálans. Í60–61 mgr. reglnanna komi fram sú meginregla að skipti á opinberum upplýsingumséu að meginreglu ólíkleg til að stríða gegn 101. gr. EB-sáttmálans, sem erefnislega samhljóða 10. gr. samkeppnislaga. Meginreglan sé því að sú háttsemisem viðhöfð var í verðkönnunarsímtölunum sé lögmæt.Í leiðbeiningarreglunum komijafnframt fram sú undantekning að hafi fyrirtæki lagt út í kostnað við að fáupplýsingarnar kunni það að horfa öðruvísi við. Þannig sé notaður mælikvarðikostnaðar á það hvort upplýsingar séu sannanlega opinberar, þ.e. hvort það séjafn kostnaðarsamt fyrir viðskiptavin að afla upplýsinganna ogsamkeppnisaðilann. Hvergi sé í ákvörðun aðalstefnda eða úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar rökstutt að það hafi verið kostnaðarsamara fyrirgagnstefnandann Byko ehf. að afla gildandi smásöluverða Húsasmiðjunnar ehf. meðverðkönnunarsímtölunum og öfugt en það hefði verið fyrir viðskiptavinifyrirtækjanna að afla sömu upplýsinga með símtölum. Látið sé að því liggja aðöflun upplýsinganna hafi verið einfaldari og þar með ódýrari en öflun þeirra áheimasíðum félaganna eða í verslunum. Því sé mótmælt, en allt að einu sé þaðekki sá mælikvarði sem leggja beri til grundvallar samkvæmt leiðbeiningarreglumEftirlitsstofnunar EFTA. Eftir standi að ósannað sé að það hafi veriðkostnaðarsamara fyrir gagnstefnandann Byko og Húsasmiðjuna að aflaupplýsinganna en það hafi verið fyrir viðskiptavini félaganna. Gagnstefnendur byggja á því aðþað sé gildandi réttur, sem auk framangreindra leiðbeiningarreglna birtist ídómaframkvæmd dómstóla Evrópusambandsins og fræðiskrifum, að leggja þannmælikvarða á lögmæti upplýsingaskipta að þau geti brotið gegn 101. gr.EB-sáttmálans, sbr. 10. gr. samkeppnislaga, ef þau eru til þess fallin að dragaúr óvissu um framtíðarhegðun keppinautar, s.s. með veitingu upplýsinga umframtíðarverðhækkanir eða atriði sem hafa þýðingu um framtíðarverð. Af þeim sökum sé þaðmeginregla að veiting og öflun upplýsinga um gildandi smásöluverð, sem eruopinber samkvæmt lagaboði, feli ekki í sér brot gegn 101. gr. EB-sáttmálans,sbr. 10. gr. samkeppnislaga, enda geti þau í eðli sínu ekki verið til þessfallin að draga úr óvissu um framtíðarhegðun keppinautarins. Það sé alkunn staðreynd aðfyrirtæki á smásölumörkuðum fylgist grannt með verðlagningu hvert annars. Ámörgum mörkuðum sé þetta gert daglega, s.s. á smásölumarkaði fyrir dagvöru, þarsem alkunna er að starfsmenn mæti daglega í verslanir samkeppnisaðilanna,merktir sínum vinnuveitanda, og geri verðkannanir. Sé þetta enda fyllilegaeðlileg og rökrétt framkvæmd. Tilgangur fyrirtækjareksturs sé eðli málsinssamkvæmt sá að skila hluthöfum arði. Til að svo megi vera þurfi a.m.k. tværforsendur að vera fyrir hendi. Annars vegar þurfa viðskiptavinir að vilja kaupavörur fyrirtækisins. Hins vegar þarf fyrirtækið að geta selt vörurnar meðeinhverri framlegð. Við verðákvarðanir á vörum þurfi því m.a. að taka mið afbáðum þessum atriðum. Þannig þurfi bæði að gæta að því að verðlagningin skiliásættanlegri framlegð, en einnig að verð séu samkeppnishæf svo aðviðskiptavinir kaupi vörur fyrirtækisins. Af þessum ástæðum sé það augljóst aðfyrirtæki geti ekki verðlagt sig á markaði án tillits til verðlagningarsamkeppnisaðilans. Það sé eðli virkrar samkeppni að reynt sé að bjóða betraverð en samkeppnisaðilinn til að auka sölu, þó oftast með því skilyrði að salaskili eftir sem áður einhverri framlegð.Gagnstefnendur hafni alfariðþeirri ályktun áfrýjunarnefndar að hlutlæg gögn beri með sér að „fyrirkomulagiðá símtölunum hafi verið til þess fallið að auðvelda að halda verði uppi“. Þvertá móti sýni gögn málsins skýrt að verð félaganna hafi ýmist hækkað eða lækkað íkjölfar verðkönnunarsímtala, sbr. t.d. tölvuskeyti 31. maí 2010 og 5. og 11.febrúar 2011. Það að gildandi smásöluverð séu opinber samkvæmt lagaboðiauðveldi fyrirtækjum að fylgjast með verðlagningu hvers annars og þar meðbregðast við henni, hvort sem er til hækkunar eða lækkunar.Verðkönnunarsímtölin hafi hins vegar ekki breytt þeim aðstæðum með nokkrumhætti og hafi fyrirkomulag þeirra engin áhrif haft umfram það sem vænta hafimátt af framangreindri staðreynd, að gildandi smásöluverð eru opinber samkvæmtlagaboði. Gagnstefnendur telji raunar nokkuð óljóst í úrskurði áfrýjunarnefndarhvað átt sé við þar sem vísað er til „fyrirkomulags“ símtalanna.Sé verið að vísa til þess aðaðilum hafi verið ljóst að um starfsmann samkeppnisaðilans hafi verið að ræðahafi sú framkvæmd verið í samræmi við leiðbeinandi reglur Samkeppnisstofnunarum framkvæmd verðkannana þar sem skýrt sé kveðið á um að sá sem geri verðkönnunskuli kynna sig. Sé verið að vísa til þess að símtölin hafi verið gagnkvæm,þ.e. að starfsmenn fyrirtækjanna hafi kannað verð hvor annars í sama símtali,þá byggja gagnstefnendur í fyrsta lagi á því að slíkt geti bersýnilega ekkileitt til þess að símtölin teljist fela í sér ólögmætt samráð. Engu geti breyttfyrir áhrif á markaðinn hvort það sé gert í sama símtali eða aðskildumsímtölum. Í öðru lagi byggja gagnstefnendur á því að gögn málsins sýni skýrt aðslík gagnkvæmi hafi a.m.k. ekki verið fyrir hendi fram á árið 2010 og það eigiþví því eingöngu við hluta hins ætlaða brotatímabils. Þessu til stuðnings megi vísatil orða í tölvuskeyti starfsmanns Húsasmiðjunnar 22. desember 2009: „hvar eruokkar verðkannanir í dag?“. Virðist sú hugmynd að spyrja um verðgagnstefnandans Byko ehf. á móti í fyrsta lagi hafa kviknað hjá Húsasmiðjunni ílok janúar 2010, sbr. tölvuskeyti milli starfsmanna Húsasmiðjunnar 27. janúar2010 þar sem segir: „Hérna er listinn sem BYKO gerir verðkönnun eftir allamiðvikudaga. Hugmyndin er að Kristján og þeir í þjónustuverinu spyrji um sömuvörur á sama tíma og BYKO gerir könnun hjá okkur.“ Séu þessi orð raunar einnigskýr sönnun þess að félögin hafi ekki „sammælst“ um hvaða vörur skyldu vera álistanum, eins og staðhæft sé í ákvörðun stefnda. Þá hafni gagnstefnenduralfarið þeirri röksemdafærslu áfrýjunarnefndar að það hafi þýðingu aðóumdeilanlegt sé að Húsasmiðjan hafi verið reiðubúin að draga verðhækkanir tilbaka hækkaði gagnstefnandinn Byko ehf. ekki sín verð í kjölfar verðhækkanaþeirra. Slíkt sé einfaldlega forsenda verðhækkana allra fyrirtækja á virkumsamkeppnismarkaði. Fyrirtæki sem telji sig knúið til að hækka verð, hvort semer vegna tapreksturs eða tilraunar til að auka framlegð, verði að taka tillittil verðlagningar samkeppnisaðila. Hækki samkeppnisaðilar sín verð ekki tapifélagið viðskiptum yfir til þeirra. Gögn málsins sýni skýrt aðaðstæður voru með þessum hætti á byggingarvörumarkaði á ætluðu brotatímabili,t.d. í apríl 2010. Húsasmiðjan hafi neyðst til að draga verðhækkanir til bakaþegar gagnstefnandinn Byko hækkaði ekki sín verð. Slíkar aðstæður lýsi mjögvirkum samkeppnismarkaði og raunar tilgangi virkrar samkeppni í sinni hreinustumynd. Fyrirtæki komist ekki upp með að hækka verð sín umfram það sem samkeppnisaðilinnbjóði. Verðkönnunarsímtölin hafi þar enga þýðingu haft, enda um gildandiopinber smásöluverð að ræða. Gagnstefnendur hafni því alfarið að símtölin hafi„skapað ástand“ á markaðnum sem hafi verið í andstöðu við 10. gr.samkeppnislaga. Ástand markaðarins hafi falist í því að verðlagning hafi veriðopinber samkvæmt lagaboði og á honum þrifist afar virk samkeppni sem hafi lýstsér í því að fyrirtækin hafi ekki getað verðlagt sig án tillits tilsamkeppnisaðilans. Þannig sé lögð áhersla á það íákvörðun aðalstefnanda að upplýsingar um verð hafi verið veittar með gagnkvæmumhætti, og samskiptunum þannig lýst sem „samskiptakerfi“ og það talið„grundvallaratriði“. Um leið komist aðalstefnandi svo að þeirri niðurstöðu aðgagnkvæmni samskiptanna sé ekki skilyrði þess að um brot sé að ræða. Þráttfyrir það sé þeim fyrirmælum beint til gagnstefnandans Byko ehf. íákvörðunarorðum aðalstefnanda, að það að veita fyrirspyrjanda, sem ekki kynnirsig, upplýsingar um smásöluverð, sé dæmi um samskipti sem „eru augljóslega ekkitil þess fallin að raska samkeppni“. Gagnstefnendum sé með ölluhulið eftir þennan lestur hvernig standa skuli að gerð verðkannana með lögmætumhætti. Virðist það eina sem eftir standi í málatilbúnaði aðalstefnanda vera aðstarfsmenn félaganna hafi ekki mátt kynna sig, þó að beinlínis sé kveðið á umþað í leiðbeinandi reglum Samkeppnisstofnunar um framkvæmd verðkannana að þaðskuli viðkomandi gera. Auk þess geti það ekki haft nein áhrif á samkeppni hvortstarfsmenn kynni sig eða ekki þegar upplýsingar eru eingöngu veittar umgildandi, opinber smásöluverð. Byggja stefnendur á því að þegar um sé að ræðasvo íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sem hér um ræði beri að túlka allan vafastefnendum í hag. Grundvallaratriði málsins séað kannanir á verðlagningu samkeppnisaðila, verðlagningu sem bæði er opinber oglagaskylda hvílir á fyrirtækjum að birta opinberlega, geti hreinlega ekki veriðtil þess fallnar að raska samkeppni í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Áþeirri forsendu hvíli þó allur meginþorri röksemdafærslu aðalstefnanda semfallist virðist vera á í úrskurði áfrýjunarnefndar. Þessi röksemdafærsla fáiekki staðist. Beri því að fella hinar umþrættu stjórnvaldsúrlausnir úr gildihvað varðar ætlað ólögmæti verðkönnunarsímtalanna. Í annan stað hafi með úrskurðiáfrýjunarnefndar verið fallist á þá niðurstöðu ákvörðunar aðalstefnanda að ráðamætti af dagbókarfærslu forstjóra gagnstefnandans Byko ehf. 19. febrúar 2010 aðfélagið hefði fengið viðskiptaupplýsingar frá Húsasmiðjunni. Þessu hafnigagnstefnendur. Í dagbókarfærslunni komiþannig í fyrsta lagi fram að EBITDA árið 2009 hafi verið um það bil 160milljónir króna. Samkvæmt ársreikningi Húsasmiðjunnar sem birtur var síðar hafiEBITDA það ár hins vegar verið 699.302.000 krónur eða meira en fjórfalt hærri.Í öðru lagi komi fram að orðið hafi „tæp minnkun ca. 1.5-2 milljarðar frá2008“. Sé átt við minnkun í sölu, sem telja verði líklegt, sé ljóst að það erfjarri lagi, en samkvæmt ársreikningi Húsasmiðjunnar dróst sala milli áranna2008 og 2009 saman um tæpa sex milljarða króna, eða rúmlega þrefalt meira. Í þriðja lagi komifram í færslunni að afskriftir hafi árið 2008 numið 200 milljónum króna ogvirðist viðmælandi forstjórans hafa giskað á að þær yrðu meiri árið 2009.Samkvæmt ársreikningi Húsasmiðjunnar hafi afskriftir árið 2008 hins vegar numiðrúmum 300 milljónum króna, og drógust þær verulega saman árið 2009 þegar þærnámu rúmum 200 milljónum króna. Gagnstefnendur byggi á því aðframangreint gefi skýrt til kynna að viðmælandi forstjórans í símtalinu semvitnað sé til í færslunni hafi hvorki verið starfsmaður né stjórnarmaðurHúsasmiðjunnar. Miðað við orðalag færslunnar kunni e.t.v. að hafa verið umfyrrverandi starfsmann að ræða en það geti ekki falið í sér samráð í andstöðuvið 10. gr. samkeppnislaga enda skorti með því á hugtaksskilyrði greinarinnarað um samskipti keppinauta sé að ræða. Þá byggi gagnstefnendur á þvíað það sé hugtaksskilyrði þess að „upplýsingaskipti“ milli keppinauta getibrotið gegn 10. gr. samkeppnislaga að þau taki til raunverulegra upplýsinga umstaðreyndir, enda vandséð hvernig samskipti geti með öðrum hætti haft þaðannaðhvort að markmiði eða þau áhrif að samkeppni sé raskað. Ákvæði 10. gr.samkeppnislaga leggi ekki bann við því að fyrirtæki reyni að villa um fyrirkeppinauti sínum. Er hvorki í ákvörðun aðalstefnda né úrskurði áfrýjunarnefndarbent á neitt í færslunni sem innihaldi sannanlega staðreyndir um Húsasmiðjunaeða rekstur fyrirtækisins. Þvert á móti virðist flest það sem fram kemur ífærslunni rangt.Í úrskurði áfrýjunarnefndar sésönnunarbyrðin lögð á gagnstefnendur þess efnis að viðmælandinn hafi ekki veriðá vegum Húsasmiðjunnar. Það fái ekki staðist. Um sé að ræða verulega íþyngjandistjórnvaldsákvörðun þar sem sönnunarbyrðin hvíli á stjórnvaldinu og þá sönnunarbyrðihafi stjórnvaldið einfaldlega ekki axlað. Því sé í málinu ósannað aðgagnstefnandinn Byko ehf. hafi í febrúar 2010 fengið viðskiptaupplýsingar fráHúsasmiðjunni, og því beri að fella þann hluta umþrættra stjórnvaldsúrlausna úrgildi. Í þriðja lagi hafi meðúrskurði áfrýjunarnefndar verið staðfest sú niðurstaða að gagnstefnandinn Bykoehf. hafi í október 2010 fengið upplýsingar um fyrirhugaðar breytingar áverðstefnu Húsasmiðjunnar með þeim hætti að í því hafi falist brot gegn 10. gr.samkeppnislaga. Þessu hafni gagnstefnendur og bendi á að þessi ályktunsamkeppnisyfirvalda byggi einvörðungu á tölvuskeyti sem stjórnarformaðurgagnstefnandans Norvikur hf. sendi tilteknum stjórnarmönnum félagsins 25.október 2010. Benda gagnstefnendur á að þetta tilvik sé ekki meðal þeirra semfélagið Holtavegur 10 ehf. tiltók sem brot gegn 10. gr. samkeppnislaga í sáttsinni við aðalstefnanda. Ályktun samkeppnisyfirvalda virðist einkum byggja ásvofelldri setningu í tölvupóstinum: „Mat stjórnarformanns Húsasmiðjunnar er aðhér sé um að ræða forsendu fyrir því að Húsasmiðjan lifi af fyrirsjáanlegasamkeppni við Bauhaus.“ Gagnstefnendur hafni því alfarið að þáverandistjórnarformaður Húsasmiðjunnar hafi veitt félaginu nokkrar upplýsingar umþessar fyrirhugðu breytingar á verðstefnu félagsins eða að framangreint orðalagí tilvitnuðum tölvupósti feli í sér sönnun þess. Svo virðist sem upplýsingar umþessar fyrirhuguðu breytingar hafi lekið út úr Húsasmiðjunni, eins og forstjórifélagsins hafði einmitt áhyggjur af að myndi gerast, sbr. ummæli hans ítölvuskeyti rétt um fjórum vikum fyrr, 1. október 2010, og bendi raunar skýrttil þess að vilji þess félags hafi ekki staðið til þess að veita upplýsingar.Gagnstefnandinn Byko ehf. geti ekki borið ábyrgð á því að viðkvæmar viðskiptaupplýsingarleki út úr samkeppnisaðila félagsins, og stjórnarmaður þess fái þær síðan fráþriðja aðila. Þá geti slíkt ekki falið í sér samráð í andstöðu við 10. gr.samkeppnislaga, enda ekki um nein samskipti keppinauta að ræða. Gagnstefnendur hafni því aðunnt sé að leggja sönnunarbyrðina á þá um að upplýsingarnar hafi ekki boristfrá stjórnarformanni Húsasmiðjunnar. Þá beri viðbrögð starfsmannagagnstefnandans Byko ehf. í tölvupósti sama dag tvennt með sér. Annars vegar aðfyrirtækið hugðist nýta sér það að hafa aflað þessara upplýsinga til að hafabetur í samkeppninni við Húsasmiðjuna, sbr. ummælin: „Það skiptir lykilmálihver er fyrstur í þessa vegferð“, og hins vegar vangaveltur um hvað fælist ífyrirhugðum breytingum Húsasmiðjunnar, sbr. ummælin: „Mér sýnist einsýnt aðþetta sé EDLP- getur ekki verið neitt annað.“ Er ljóst að hvorugt hefði átt sérstað ef upplýsingarnar hefðu raunverulega stafað frá Húsasmiðjunni og veriðliður í samráði félaganna. Með vísan til allsframangreinds sé ósannað að gagnstefnandinn Byko ehf. hafi brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga með einhverjum samskiptum við Húsasmiðjuna í tengslum viðfyrirhugaðar breytingar á verðstefnu félagsins. Beri því að fella þann hlutaumþrættra stjórnvaldsúrlausna úr gildi.Loks sé í fjórða lagi íúrskurði áfrýjunarnefndar staðfest sú niðurstaða aðalstefnanda aðgagnstefnandinn Byko ehf. hafi brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með símtalisem tiltekinn starfsmaður félagsins hafi átt við starfsmann Húsasmiðjunnar 28.febrúar 2011. Í úrskurði áfrýjunarnefndar sé lagt til grundvallar aðstarfsmaður gagnstefnandans hafi hvatt til samráðs, kynnt eigin áform umhækkanir og bent á einstök tilvik þar sem nauðsynlegt væri að hans mati aðHúsasmiðjan breytti verðstefnu sinni. Ekki verði fullyrt að Húsasmiðjan hafibrugðist við efni símtalsins og ætluðu samráði þannig verið hrint í framkvæmden gagnstefnendur verði engu að síður að bera fulla ábyrgð á efni símtalsins.Gagnstefnendur hafni því að símtalið feli í sér brot gegn 10. gr.samkeppnislaga sem þeir beri ábyrgð á og vísa til fyrri umfjöllunar þar aðlútandi en árétta að gögn málsins gefi skýrt til kynna að um algjörlegaeinangrað tilvik hafi verið að ræða. Þá árétta gagnstefnendur aðframkvæmdastjórinn hafi með þessu símtali farið þvert á fyrirmæli og stefnufyrirtækisins. Þannig hafði forstjóri félagsins lýst þeirri stefnu félagsinsskýrt á framkvæmdastjórnarfundum að engin samskipti skyldu vera viðsamkeppnisaðila félagsins. Verði að telja að með því hafi framkvæmdastjórinnfarið út fyrir heimildir sínar í starfi að því marki sem í símtalinu getiyfirleitt talist felast brot á 10. gr. samkeppnislaga. Í því samhengi viljagagnstefnendur jafnframt benda á að símtalið var alfarið að eigin frumkvæðiframkvæmdastjórans og sjálfstæð ákvörðun hans. Hafi hann ekki látið neinn innanfyrirtækisins vita af símtalinu, hvorki fyrir það né eftir, og hafi því þaðanaf síður fengið nokkur fyrirmæli um að eiga þau samskipti sem í símtalinufelist. Komi þetta bæði fram í skýrslutökum af umræddum framkvæmdastjóra, jafntfyrir lögreglu sem héraðsdómi í sakamálinu, sem og af öðrum sakborningum ogvitnum. Benda gagnstefnendur á að umfangsmiklar símhleranir hafi farið fram hjágagnstefnendum í marga daga eftir umrætt símtal auk þess sem bróðurparturrafrænna gagna og tölvupóstsamskipta fyrirtækisins hafi verið haldlögð viðhúsleit. Þrátt fyrir það bendi engin samtímagögn til nokkurrar vitneskju neinnastarfsmanna stefnenda um tilvist eða efni símtalsins, öfugt við Húsasmiðjuna.Verði að telja afar ósennilegt annað en að slík gögn fyndust hefðistarfsmaðurinn upplýst einhvern starfsmann fyrirtækisins um tilvist eða efnisímtalsins. Gagnstefnendur byggja á því aðað því marki sem í símtalinu geti talist felast ólögmætt samráð í andstöðu við10. gr. samkeppnislaga hafi verið um tímabundinn dómgreindarskortstarfsmannsins að ræða. Hann hafi með því farið út fyrir valdheimildir sínar,þvert á skýr fyrirmæli forstjóra um hið gagnstæða. Verði gagnstefnendur ekkigerðir ábyrgir fyrir slíkri háttsemi eins einstaks starfsmanns enda ekkert semfélögin hafi getað gert til að koma í veg fyrir símtalið. Í þriðja lagi hafnigagnstefnendur því að í efni símtalsins felist brot gegn 10. gr. samkeppnislagaog að símtalið sé sett í samhengi við framlegðarátak sem hafi staðið fyrirdyrum hjá gagnstefnandanum Byko ehf. í upphafi árs 2011. Framlegðarátakið hafiverið ákveðið á vettvangi framkvæmdastjórnar félagsins og endanlega samþykkt afforstjóra. Enginn þessara aðila, utan framkvæmdastjóra fagsölusviðs, hafinokkra vitneskju haft um símtalið. Byggja stefnendur á því að símtalið hafiaugsýnilega verið tilfallandi, óvænt og óundirbúið.Grundvallaratriði málsins séþó að í símtalinu hafi umræddur starfsmaður engar tilteknar réttar upplýsingarveitt um starfsemi gagnstefnandans Byko ehf. Þá felist það óhjákvæmilega ískorti á viðbrögðum Húsasmiðjunnar, sem áfrýjunarnefnd leggur til grundvallar,að í símtalinu geti ekki falist samningur, samþykkt eða samstillt aðgerðfyrirtækjanna í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Í úrskurði áfrýjunarnefndarsé umfjöllun um efni símtalsins takmörkuð og þær ályktanir sem af því erudregnar. Gagnstefnendur taka því fram að þeir hafni alfarið þeim ályktunum semaðalstefnandi dregur í ákvörðun sinni, eins og þegar hefur verið gerð greinfyrir. Eigi þetta við um ályktanir sem varða samskipti við Múrbúðina, hækkun áöllum tilboðum um 2% í tvígang,verðlagningu á ofnum og á svokölluðu grænu efni. Gagnstefnendumsé ókunnugt um hver tilgangur starfsmannsins með þessum símtali hafi verið.Hins vegar sé vart hægt að draga aðra ályktun en að tilgangurinn kunni að hafaverið að villa með þessum hætti um fyrir samkeppnisaðila félagsins, eins ogstarfsmaðurinn hafi borið fyrir héraðsdómi. Ljóst sé að í slíku geti ekkifalist brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þessa ályktun byggjagagnstefnendur einkum á tveimur lykilatriðum. Annars vegar hafi markmiðframlegðarátaks gagnstefnandans Byko ehf. verið að auka framlegð félagsins um1,5%. Fari það fjarri því sem starfsmaðurinn hafi tjáð starfsmanniHúsasmiðjunnar um 2% hækkun framlegðar í tvígang. Þrátt fyrir umfangsmiklarsímhleranir, og gríðarlega umfangsmiklar húsleitir liggi ekkert fyrir í gögnummálsins um að gagnstefnandinn Byko ehf. hafi hækkað verð með þeim hætti semstarfsmaðurinn lýsti í símtalinu eða að það hafi staðið til. Hafi ekki veriðbent á eitt tilboð sem hafi verið hækkað í kjölfar símtalsins, þaðan af síðurmeð þeim hætti sem starfsmaðurinn greindi frá. Í öðru lagi hafi starfsmaðurinnekki haft upp á sitt eindæmi valdheimildir til að breyta verðstefnu gagnstefnandansByko með þeim hætti sem hann hafi lýst í símtalinu. Hafi starfsmaðurinn þvíekki getað gert neitt slíkt samkomulag við starfsmann Húsasmiðjunnar umverðlagsmálefni þannig að í bága færi við 10. gr. samkeppnislaga. Meðal þátta framlegðarátaksinshafi verið að senda skyldi öll tilboð yfir 250.000 krónur á netfangiðtilbodsgerd@byko.is, og hafi nefndur starfsmaður verið einn viðtakenda þess.Þrátt fyrir hinar gífurlega umfangsmiklu húsleitir hafi aðalstefnandi ekki sýntfram á neitt dæmi þess að tilboð hafi yfirhöfuð verið sent á nefnt netfang,þaðan af síður að þau hafi verið hækkuð af umræddum starfsmanni, og enn síðurhækkuð með þeim hætti sem hann greindi starfsmanni Húsasmiðjunnar frá. Þá hafiaðalstefnandi ekki svo mikið sem sýnt fram á að það hafi yfirleitt staðið til. Þar sem aðalstefnandi hafiekki sýnt fram á að þær ætluðu fyrirætlanir sem starfsmaður gagnstefnandansByko ehf. greindi starfsmanni Húsasmiðjunnar frá í símtalinu hafi staðið til,verið framkvæmdar eða starfsmaðurinn haft valdheimildir til þess, verði ekkiönnur ályktun dregin af símtalinu en að ætlun starfsmannsins hafi verið aðvilla um fyrir Húsasmiðjunni. Þar sem gagnstefnandinn Byko ehf. hafi í engutilviki brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga beri því að fallast á aðalkröfugagnstefnenda í málinu og fella þennan hluta umþrættra stjórnvaldsúrlausna úrgildi.Gagnstefnendur byggjajafnframt á því að fella verði umþrættar stjórnvaldsúrlausnir úr gildi þar semrannsókn málsins hafi verið haldin svo verulegum annmörkum að réttarverndþeirra og réttur til réttlátrar málsmeðferðar hafi ekki verið tryggður. Meðþessu hafi verið brotið gegn ákvæðum 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, með ítrekuðum ogámælisverðum hætti. Þá hafi málsmeðferð aðalstefnanda falið í sér alvarlegtbrot gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Gagnstefnendur byggja á því aðkæra aðalstefnanda til lögreglu, sem markað hafi upphaf rannsóknar málsins ogverið grundvöllur símhlerana sem aftur voru grundvöllur umfangsmikillahúsleita, hafi verið ólögmæt. Upphaf málsins megi rekja tilþess að forsvarsmenn Múrbúðarinnar ehf., samkeppnisaðila gagnstefnandans Byko,hafi leitað til aðalstefnanda og hafi verið haldnir með þeim tveir fundir. Hafiforsvarsmennirnir „upplýst“ um heimsóknir og símtöl frá gagnstefnandanum Bykoehf. og Húsasmiðjunni í tengslum við opnun Múrbúðarinnar á grófvörudeild viðSmiðjuveg. Aðalstefnandi hafi metið þessar staðhæfingar forsvarsmanna félagsins„trúverðugar“ og talið að rökstuddur grunur væri um að gagnstefnandinn ogHúsasmiðjan hefðu með sér ólögmætt verðsamráð sem tæki a.m.k. tilupplýsingaskipta um verð. Þá hafi verið talinn rökstuddur grunur um að félöginhefðu gert tilraunir til þess að fá Múrbúðina til að taka þátt í hinu ætlaðaólögmæta samráði. Aðalstefnandi hafi eingöngu á grundvelli þessara upplýsingatekið ákvörðun um að kæra tiltekna starfsmenn gagnstefnandans og Húsasmiðjunnartil lögreglu. Í kjölfarið hafi verið heimilaðar símhleranir hjá starfsmönnum félagannasem staðið hafi yfir um nokkurt skeið. Af þessu sé ljóst að upphaf málsins hafieingöngu grundvallast á upplýsingum sem forsvarsmenn samkeppnisaðila, sem eðlimálsins samkvæmt hafi átt verulegra hagsmuna að gæta, hafi veitt gagnstefnandamunnlega án þess að nokkurn gögn hafi verið því til stuðnings. Liggi enda fyrirniðurstaða bæði áfrýjunarnefndar samkeppnismála og fjölskipaðs héraðsdóms ogHæstaréttar um að ekki hafi verið um brot gegn samkeppnislögum að ræða í þessutilviki. Þá hafi einnig verið verulegtósamræmi í framburði fyrirsvarsmanna Múrbúðarinnar fyrir dómi í áðurnefndusakamáli varðandi það hvort skipst hafi verið á upplýsingum eða eingöngu falasteftir upplýsingum um verð, eins og áður sé getið um. Í ákvörðun aðalstefnandasé hins vegar lagt til grundvallar að leitað hafi verið eftir því að skiptast áupplýsingum um verð. Byggja gagnstefnendur á því að framburður forsvarsmannaMúrbúðarinnar fyrir héraðsdómi dragi enn úr ætluðum trúverðugleika tilkynningarþeirra til gagnstefnanda sem hafi verið grundvöllur kæru stefnda til lögreglu.Mannréttindasáttmála Evrópuvar veitt lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994, og um langt skeið hafiverið litið svo á að túlka beri ákvæði íslenskra laga með hliðsjón af ákvæðumsáttmálans og skýringum og túlkunum Mannréttindadómstóls Evrópu. Samkvæmt 8.gr. sáttmálans eigi sérhver maður rétt til friðhelgi einkalífs síns,fjölskyldu, heimilis og bréfaskrifta. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skuliopinber stjórnvöld eigi ganga á rétt þennan nema að tilteknum skilyrðumuppfylltum. Megi finna 8. gr. sáttmálans samsvörun í 1. mgr. 71. gr.stjórnarskrárinnar þar sem kveðið sé á um friðhelgi einkalífs. Hafi ákvæðiðverið túlkað þannig af Mannréttindadómstólnum að það taki ekki aðeins tileinstaklinga heldur einnig til hvers kyns lögaðila sem geti borið réttindi ogskyldur. Mannréttindadómstóllinn hafislegið því föstu að séu kröfur opinberra aðila um þvingunaraðgerðir byggðar árangfærslum eða misskilningi, sem hefði auðveldlega verið hægt og hefði átt aðkoma í veg fyrir með réttum varúðarráðstöfunum, þá sé grundvöllur aðgerðarinnarófullnægjandi, og það leiði til þess að hún sé ólögmæt í skilningi 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Með vísan til úrskurðaráfrýjunarnefndar, sem fær einnig stoð í dómi fjölskipaðs héraðsdóms og dómiHæstaréttar, liggi fyrir að staðhæfingar forsvarsmanna Múrbúðarinnar um eðli ogtilgang þeirra heimsókna og símtala sem vitnað var til hafi verið rangar. Verðiekki séð að aðalstefnandi hafi gripið til neinna ráðstafana til að afla gagnaeða upplýsinga sem gætu stutt þær staðhæfingar sem þar voru settar fram, áðuren kæra var lögð fram til lögreglu. Var þó, sem fyrr segir, sérstakt tilefnitil þess í ljósi þess að forsvarsmenn Múrbúðarinnar höfðu tvívegis hlotið dómfyrir meiðyrði. Þegar af þeirri ástæðu byggja stefnendur á því að þærsímhleranir og eftirfarandi húsleitir sem byggðu á þessum staðhæfingum hafiverið ólögmætar. Fyrir liggi að aðalstefnandibyggi í málinu nær eingöngu á þeim gögnum sem aflað hafi verið með símhlerunumlögreglu og eftirfarandi húsleitum. Gagnstefnendur benda á að íþyngjandistjórnvaldssektir samkeppnisyfirvalda teljist refsing í skilningi 6. gr.Mannréttindasáttmála Evrópu. Verði að túlka 70. gr. stjórnarskrárinnar meðhliðsjón af því. Byggja gagnstefnendur á því að þeim verði ekki gerð refsing ímálinu þar sem fyrir liggi að þeir hafi ekki notið þeirra réttinda við rannsóknmálsins sem kveðið sé á um í 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Beri því að fella hinar umþrættu stjórnvaldsúrlausnirúr gildi þegar af þessari ástæðu. Í öðru lagi byggjagagnstefnendur á því að brotið hafi verið gegn réttindum þeirra við húsleit semaðalstefnandi gerði í málinu ásamt lögreglu og með eftirfarandi rannsóknhaldlagðra gagna. Í 2. mgr. 20. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 sé kveðið á umað við húsleitir aðalstefnanda skuli fylgja ákvæðum laga um meðferð sakamálanr. 88/2008 um leit og hald á munum. Sé þar vísað til 68. gr. laganna, en húnkveði á um að óheimilt sé að leggja hald á tiltekin gögn, þar á meðal gögn seminnihaldi upplýsingar sem 2. mgr. 119. gr. laganna taki til. Lúti sú grein m.a.að upplýsingum sem mönnum hafi verið trúað fyrir í tilteknum störfum, þar ámeðal sem lögmenn. Við húsleitir hjá gagnstefnendum hafi verið lagt hald ágríðarlegt magn gagna. Þar á meðal voru pósthólf og heimasvæði tiltekinnastarfsmanna afrituð í heilu lagi. Af því leiði að aðalstefnandi haldlagðióhjákvæmilega gögn sem ólögmætt sé að leggja hald á samkvæmt framangreindumákvæðum, þar á meðal samskipti gagnstefnenda við lögmenn sína. Eftir dóm Hæstaréttar í málinr. 178/2002 hafi framkvæmd aðalstefnanda almennt verið með þeim hætti aðfulltrúum leitarþola hafi verið gefinn kostur á að vera viðstaddir skoðunhaldlagðra rafrænna gagna. Sú hafi hins vegar ekki verið raunin við rannsóknþessa máls. Gagnstefnendur byggja á því að ótvírætt sé að haldlagning og skoðunaðalstefnanda á samskiptum gagnstefnenda við lögmenn sína brjóti gegn 1. mgr.6. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eins og ítrekað hafi veriðstaðfest af Mannréttindadómstólnum. Í ljósi þess að mannréttindasáttmáli Evrópuhafi verið lögfestur hér á landi og þeirrar staðreyndar að 70. og 71. gr.stjórnarskrárinnar séu í meginatriðum sama efnis og 1. og 2. mgr. 6. gr. og 8.gr. sáttmálans verði að skýra haldlagningarheimildir aðalstefnanda til samræmisvið úrlausnir Mannréttindadómstóls Evrópu.Ekkert hafi verið gert til aðtryggja að gagnstefnendur gætu gengið úr skugga um að slík gögn hefðu ekkiverið skoðuð og því útilokað að tryggt hafi verið að stefnendur nytu réttlátrarmálsmeðferðar í málinu í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1.mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með þessu hafijafnræðisregla einnig verið brotin þar sem annar málsaðilinn, stjórnvaldið,hafi haft undir höndum samskipti aðila við lögmenn sína án þess að þeim hefðiverið gefinn nokkur kostur á að tryggja að svo væri ekki. Slíkt grafi undanreglum réttarríkisins enda sé trúnaðarsamband lögmanna og skjólstæðinga varið í22. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, auk 1. mgr. 6. gr. og 17. gr. siðareglnalögmanna. Gagnstefnendur taka fram að engu breyti hvort samskiptin sem skoðuðvoru hafi beinlínis verið lögð til grundvallar niðurstöðu málsins. Við þessaraðstæður sé óhjákvæmilegt að fella umþrættar stjórnvaldsúrlausnir úr gildi,Í þriðja lagi byggjagagnstefnendur á því að aðalstefnandi hafi við rannsókn málsins brotið með svostórfelldum hætti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga að óhjákvæmilegtsé að fella umþrættar stjórnvaldsúrlausnir úr gildi. Í ákvæðinu sé kveðið á umað stjórnvald skuli sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðunsé tekin í því. Í ákvæðinu felist að stjórnvald skuli við rannsókn mála gætahlutlægni, þannig að jafnt sé litið til þátta sem séu málsaðila til hagsbóta ogþeirra sem séu á annan veg. Fái það einnig stoð í óskráðum meginreglumstjórnsýsluréttarins. Gera verði einkar ríkar kröfur til þess að stjórnvaldgæti að hlutlægnisskyldu sinni við meðferð mála þar sem lögð sé á verulegaíþyngjandi refsikennd viðurlög, sér í lagi þeirra sem teljist til refsingar ískilningi Mannréttindasáttmála Evrópu. Gagnstefnendur byggja á því að viðrannsókn málsins hafi verið brotið gegn þessari hlutlægnisskyldu. Horft hafiverið fram hjá gögnum sem aðalstefnandi hafði undir höndum og bentu til harðrarsamkeppni og ítrekaðra verðlækkana á ætluðu brotatímabil en samræmdust ekkiþeirri mynd sem gerð hafi verið tilraun til að teikna upp í ákvörðunaðalstefnanda. Einungis hafi verið fjallað stuttlega um slík gögn á nokkrumsíðum í lok ákvörðunarinnar. Ekki hafi verið bætt úr þessum annmarka meðúrskurði áfrýjunarnefndarinnar. Þá séu í ákvörðunaðalstefnanda skýr dæmi um ályktanir sem séu í beinu ósamræmi við gögn sem hannhafi haft undir höndum en látið ógetið. Aðalstefnandi leggi t.d. tilgrundvallar að verðkönnunarsímtölin hafi verið gagnkvæm allt hið ætlaðabrotatímabil, þrátt fyrir skýra sönnun þess að svo hafi ekki verið ítölvupóstsamskiptum starfsmanna Húsasmiðjunnar í desember 2009 og janúar 2010.Þá leggi aðalstefnandi til grundvallar að markmið verðkönnunarsímtala í mars ogapríl 2010 hafi verið að hækka verð þó að fyrir liggi að verðkönnunarsímtalþann 24. mars 2010 leiddi til þess að gagnstefnandi tók ákvörðun um verðlækkuna.m.k. 18 vöruflokka. Gagnstætt ítarlegri umfjöllun um hverja verðhækkun áætluðu brotatímabili í ákvörðun aðalstefnanda sé enga umfjöllun að finna umverðlækkanir á sama tímabili utan þess að um verðlagningu í maí 2010 segi:„Líkt og sjá má hafði verðið lækkað allnokkuð frá því 24. mars, sbr. töflu sembirt var hér að framan“. Engin frekari orð séu höfð um þessa staðreynd. Þráttfyrir þetta leggi aðalstefnandi til grundvallar að markmið verðkönnunarsímtalaí maí 2010 hafi verið að hækka verð. Hið sama megi segja um ályktunaðalstefnanda um markmið verðkönnunarsímtala í október 2010 þó að fyrir liggiað verðkönnunarsímtal þann 11. október hafi leitt til þess að gagnstefnandinnByko ehf. ákvað verðlækkun og í desember 2010 þó að fyrir liggi aðverðkönnunarsímtöl 16. og 29. desember hafi leitt til þess að gagnstefnandinnákvað verðlækkun í alls 44 vöruflokkum. Það sama sé upp á teningnum í janúar2011 en þar hafi verðkönnunarsímtal leitt til þess að gagnstefnandi ákvaðverðlækkun.Einnig benda gagnstefnendur áað ekkert kostnaðarmat hafi verið framkvæmt við mat á því hvort það hafi veriðkostnaðarsamara fyrir viðskiptavini fyrirtækjanna að afla verðupplýsinganna enfyrir fyrirtækin sjálf með verðkönnunarsímtölunum þó að aðalstefnandi leggisjálfur til grundvallar ákvörðuninni að það sé sá mælikvarði sem beita skuli.Telja gagnstefnendur liggja í augum uppi að niðurstaða slíks kostnaðarmatshefði verið að svo væri ekki. Með vísan til allsframangreinds byggja gagnstefnendur á því að rannsókn aðalstefnanda hafi veriðsvo áfátt að óhjákvæmilegt sé að fella umþrættar stjórnvaldsúrlausnir úr gildi.3. Sektarheimild og ákvörðunum sektarfjárhæðGagnstefnandinn Norvik hf. byggir í fyrsta lagi á þvíað óheimilt hafi verið að beina sektarákvörðun að félaginu, en því sé hvorkigefið að sök að hafa brotið gegn samkeppnislögum í umþrættum stjórnvaldsúrlausnumné að hafa átt nokkurn þátt í ætluðum brotum. Stjórnvaldssektir á grundvellisamkeppnislaga séu verulega íþyngjandi refsikennd viðurlög og verði álagningþeirra að styðjast við skýra lagaheimild. Íslensk lög heimili ekki álagningusekta á önnur fyrirtæki en þau sem viðhafi brotlega háttsemi. Þegar af þeirriástæðu geti ekki komið til álita að leggja sekt á gagnstefnandann Norvik ímálinu. Verði talið að sjónarmið úrEB-rétti geti haft þýðingu í þessu samhengi, líkt og lagt er til grundvallar íúrskurði áfrýjunarnefndar, byggir gagnstefnandi Norvik á því að þau leiðijafnframt til þess að óheimilt sé að leggja sekt á félagið. Byggir gagnstefnandinná því að löglíkur EB-réttar um að 100% eignarhlutur bendi til þess aðmóðurfélag hafi komið að eða stjórnað ákvörðunum dótturfélags á markaði eigiekki við eins og atvikum þessa máls sé háttað. Þessu til stuðnings vísargagnstefnandinn í fyrsta lagi til þess að félagið er eignarhaldsfélag en hafisem slíkt ekki eiginlegan sjálfstæðan rekstur. Allur rekstur samstæðunnar farifram í fjölmörgum sjálfstæðum dótturfélögum í nokkrum löndum. Stærstur hlutistarfsemi samstæðunnar sé erlendis og í rekstri óskyldum rekstri stefnandaByko. Ekkert liggi fyrir í gögnum málsins um að gagnstefnandinn Norvik hf. hafikomið að eða stjórnað ákvörðunum gagnstefnandans Byko á markaði. Byggirgagnstefnandinn Norvik hf. á því að rökstuðningi hinna umþrættu stjórnvaldsúrlausnasé verulega áfátt enda takmarkist hann við það að 100% eignarhlutdeild ogstjórnunarleg tengsl leiði til þess að félögin séu ein efnahagsleg eining ogþau hafi ekki lagt fram nein gögn sem bendi til þess að þau hafi notiðsjálfstæðis frá gagnstefnandanum Norvik hf. Byggir gagnstefnandinn á því aðþvert á móti hvíli sönnunarbyrðin á aðalstefnanda og hana hafi hann ekki axlað.Í öðru lagi hafiviðskiptalegar ákvarðanir gagnstefnandans Byko aldrei verið háðar samþykkigagnstefnandans Norvikur hf. Fyrrnefnda félagið sé rekið líkt og hvert annaðeinkahlutafélag, þar sem ákvarðanir séu teknar af forstjóra og stjórn. Hafigagnstefnandinn Norvik hf. enga aðkomu haft að ákvarðanatöku innan félagsins.Þá hafi gagnstefnandinn Norvik ekki verið upplýstur sérstaklega um aðgerðirgagnstefnandans Byko ehf. á markaði og síðarnefnda félagið hafi haft fullaheimild til að undirgangast stóra samninga án aðkomu þess fyrrnefnda. Önnurframkvæmd væri í andstöðu við lög um einkahlutafélög nr. 138/1994 þar semstjórnarseta sé bundin við einstaklinga. Stjórnarmaður í félagi megi ekkiframkvæma ákvarðanir eða framfylgja viðskiptastefnu sem einvörðungu hafi þanntilgang að þóknast þeim aðila sem tilnefndi eða kaus viðkomandi í stjórn.Stjórnarmenn megi ekki hygla hluthöfum á kostnað annarra eða taka ákvarðanirsem séu skaðlegar fyrir félagið.Loks vísar gagnstefnandinn íþriðja lagi til þess að ekkert bendi til annars en að aðilar á markaði hafiupplifað gagnstefnandann Byko ehf. sem félag aðskilið frá gagnstefnandanumNorvik hf. Þegar litið sé til allraaðstæðna verði að telja að gagnstefnandinn Byko ehf. hafi notið fullssjálfstæðis í rekstri og ekkert bendi til þess að gagnstefnandinn Norvik hf.hafi komið að ákvörðunum félagsins á markaði. Sé því ekki heimilt að leggjastjórnvaldssekt á gagnstefnandann Norvik hf. vegna atvika málsins og beri afþeirri ástæðu einni að fella álagða stjórnvaldssekt úr gildi. Verði talið aðlögmætt hafi verið að leggja stjórnvaldssekt á þennan gagnstefnanda byggjagagnstefnendur á því að eftir sem áður beri að fella álagða stjórnvaldssekt úrgildi, eða í öllu falli ákvarða hana sem óverulega fjárhæð.Stjórnvaldssektir á grundvelli37. gr. samkeppnislaga séu refsikennd viðurlög, og teljist til refsingar ískilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það sé grundvallarreglaíslensks réttar að refsiheimildir skuli vera skýrar. Þannig sé ekki unnt aðgera einstaklingi refsingu á grundvelli óskýrrar refsiheimildar. Af því leiðijafnframt að við málsmeðferð samkeppnisyfirvalda beri að tryggja gagnstefnendumsömu réttindi og sakborningi við meðferð málsins. Gagnstefnendur byggja á því aðþau brot gegn réttindum þeirra til réttlátrar málsmeðferðar sem rakin hafiverið hér framar leiði í öllu falli til þess að fella beri álagðastjórnvaldssekt niður, verði ekki fallist á að brotin leiði til þess að fellaberi umþrættar stjórnvaldsúrlausnir úr gildi. Ella sé stjórnvöldum játuðheimild til ítrekaðra og alvarlegra brota gegn réttindum aðila sem sætirannsókn án þess að það hafi nokkur réttaráhrif. Þá byggja gagnstefnendur á þvíað verði talið að háttsemi gagnstefnandans Byko ehf. hafi farið gegn 10. gr.samkeppnislaga hafi eðli og umfang ætlaðra brota verið afar takmarkað. Hvaðvarðar svokölluð verðkönnunarsímtöl sé ljóst að ekki hafi verið um markmiðsbrotað ræða verði talið að framkvæmd þeirra hafi af einhverjum ástæðum farið í bágavið 10. gr. samkeppnislaga. Hvað símtal tiltekins starfsmanns þessagagnstefnanda 28. febrúar 2011 áhræri geti í allra mesta lagi verið um að ræðaeitt einangrað símtal eins tiltekins starfsmanns, sem hafi falið í sérhvatningu til samráðs, en ekki fullframið samráðsbrot. Þá verði ekki séð aðgagnstefnendur hafi haft nokkurn möguleika á að koma í veg fyrir símtalið eðagrípa til aðgerða vegna þess þar sem þeir höfðu ekki vitneskju um að það stæðitil eða hefði átt sér stað. Þá verði að líta svo á að ætlað brotatímabil getiekki verið lengra en sem nemi tímalengd símtalsins þar sem framkvæmdsvokallaðra verðkönnunarsímtala hafi ekki farið í bága við 10. gr.samkeppnislaga.Þá byggi gagnstefnendur á þvíað önnur sjónarmið sem vægi hafa við ákvörðun viðurlaga hnígi öll í sömu átt.Þannig séu ítrekunaráhrif ekki fyrir hendi, enda hafi hvorki stefnendur néraunar nokkur önnur félög í eigu gagnstefnandans Norvikur hf. nokkru sinni veriðtalin brotleg gegn ákvæðum samkeppnislaga. Enginn ásetningur hafi verið fyrirhendi og ætluðum brotum hafi ekki verið hrint í framkvæmd. Þá verði að takatillit til þess við álagningu mögulegrar sektar að rúm fjögur og hálft ár liðufrá upphafi rannsóknar þar til ákvörðun aðalstefnanda var tekin. Byggjagagnstefnendur á því að sá verulegi dráttur á meðferð málsins, sem í engu séskýrður í ákvörðun aðalstefnanda, sé í andstöðu við málshraðareglu 9. gr.stjórnsýslulaga.Gagnstefnendur byggja á því aðverði af einhverjum ástæðum talið að í hinum svokölluðu verðkönnunarsímtölumhafi falist brot gegn 10 gr. samkeppnislaga geti það ekki með nokkrum hættitalist alvarlegt og eigi það að hafa áhrif á sektarfjárhæð. Sé þá um að ræðafyrsta málið á heimsvísu þar sem fyrirtæki séu talin brjóta gegn 10. gr.samkeppnislaga með því að veita og afla upplýsinga um gildandi smásöluverð semséu opinber samkvæmt lagaboði. Gagnstefnendur kveðast takaundir tilvísun áfrýjunarnefndar til samanburðar við mál nr. 37/2003 fyrir HæstaréttiÍslands sem sérstaklega hafi verið vísað til í ákvörðun aðalstefnanda. Þannighafi ætlað brot gagnstefnandans Byko ekki verið skipulagt verðsamráð, líkt ogfyrri mál hér á landi, heldur einfaldar verðkannanir, sem gerðar séu daglega áflestum eða öllum samkeppnismörkuðum landsins. Ekkert samráð hafi verið umverðlagningu og engar upplýsingar veittar um framtíðarverðlagningu. Verði aðskilja þessa tilvísun áfrýjunarnefndar svo, í samhengi við ákvarðaðasektarfjárhæð, að ætlað brot hafi ekki verið talið alvarlegt. Aðalstefnandi staðhæfi aðþessi athugasemd áfrýjunarnefndar hafi verið tilefnislaus. Eingöngu hafi veriðvísað til dómsins í ákvörðuninni til þess að sýna fram á hve samráðsbrot séulitin alvarlegum augum. Í ákvörðuninni hafi ekki verið að finna neinn samanburðá brotum stefnda og þeim brotum sem fjallað sé um í dómi Hæstaréttar. Í einmittþví verður að telja að kjarni athugasemdar áfrýjunarnefndar sé falinn. Þannigvísi aðalstefnandi til dómsins í því skyni að sýna fram á alvarleika samkeppnisbrota,að hans eigin sögn án þess að gera neinn samanburð á málunum tveimur. Sásamanburður, líkt og áfrýjunarnefnd bendi réttilega á, sýni skýrt að ætluð brotí máli þessu beri engin merki skipulagðs verðsamráðs þar sem aðilar á markaðikomi sér saman um verð. Gagnstefnendur byggi á því aðþar sem mál þetta sé hið fyrsta sinnar tegundar, jafnt hér á landi semerlendis, beri að fella niður sektir, eða í öllu falli ákvarða óverulegasektarfjárhæð, verði af einhverjum ástæðum talið að það geti brotið gegn 10.gr. samkeppnislaga að afla og veita upplýsingar um gildandi smásöluverð sem eruopinber samkvæmt lagaboði. Byggja gagnstefnendur á því að það séu ríkjandiviðmið, jafnt hér á landi sem erlendis, að mál sem séu með þessum hætti fyrstusinnar tegundar og byggi þannig á nýrri lagatúlkun, séu þess eðlis að ekki beriað ákvarða sektir. Vísa stefndu því til stuðnings til úrskurða áfrýjunarnefndarsamkeppnismála, auk fræðiumfjöllunar og dómaframkvæmdar í Evrópurétti. Þá vísigagnstefnendur jafnframt til þess að ítrekunaráhrif, sem gefið hafi veriðverulegt vægi í framkvæmd samkeppnisyfirvalda hér á landi, séu engin í máliþessu. Hvorugir gagnstefnenda, né nokkur félög í eigu gagnstefnandans Norvikurhf., hafi nokkru sinni verið talinn brjóta gegn ákvæðum samkeppnislaga. Aðalstefnandi geri mikið úrumfjöllun um leiðbeiningar Eftirlitsstofnunar EFTA um sektarfjárhæðir.Gagnstefnendur hafni því að þær leiðbeiningar geti haft nokkra þýðingu fyrirúrlausn málsins. Reglurnar hafa enga lagastoð hér á landi og beiting þeirra ímálum hér á landi geti ekki uppfyllt þær kröfur sem gera verði til skýrleikarefsiheimilda sem leiði af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr.Mannréttindasáttmála Evrópu. Þá telji gagnstefnendurútreikninga aðalstefnanda á því sektarhámarki sem samkeppnislög kveði á um, eða10% af heildarveltu gagnstefnandans Norvikur hf., fjarstæðukennda. Í fyrstalagi taki þeir ekki tillit til þess sem fram kemur hér að framan, að ríkjandiviðmið í EES/EB-rétti sýni að ekki beri að leggja á sektir eða þá ákvarða þæróverulegar ef mál er hið fyrsta sinnar tegundar. Í öðru lagi taki þeir ekkertmið af alvarleika ætlaðs brots. Líkt og réttilega sé lagt til grundvallar íúrskurði áfrýjunarnefndar beri ætlað brot gagnstefnandans engin merkiskipulagðs verðsamráðs. Hljóti alvarleiki brots að vera ráðandi þáttur viðákvörðun viðurlaga, líkt og við ákvörðun viðurlaga annarra brota almennt íþjóðfélaginu. Í þriðja lagi taki útreikningarnir ekkert mið af þeim kröfum semgera verði til þess að jafnræðis og samræmis sé gætt við sektarákvarðaniraðalstefnanda. Sektarákvarðarnir í málum hér á landi hafi aldrei verið nálægt10% sektarhámarki samkeppnislaga. Í fjórða lagi sé ranglega lagt tilgrundvallar í þessum útreikningum að ætlað brotatímabil sé tvö og hálft ár.Brotatímabil geti í mesta lagi numið um hálfu til einu ári enda sýni gögnmálsins skýrt að hin svokölluðu verðkönnunarsímtöl hafi ekki orðið gagnkvæmfyrr en á árinu 2010. Sé með öllu óútskýrt af hálfu aðalstefnanda hvernigeinhliða öflun upplýsinga um gildandi opinber smásöluverð samkeppnisaðila getibrotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Af þeirri ástæðu einni lækki ætluð álögðsekt samkvæmt útreikningum um 67–80%. Loks í fimmta lagi sé upphafsforsendaútreikninga aðalstefnanda röng. Verðmæti vegna sölu á þeim vöruflokkum semverðkönnunarsímtölin tóku til á árinu 2010 hafi ekki verið 8.777 milljónirkróna, heldur 2.733 milljónir króna. Af þeirri ástæðu einni lækki ætluð álögðsekt samkvæmt útreikningum um meira en 75%. Af öllu framangreindu leiði aðútreikningar aðalstefnanda séu að vettugi virðandi og vart til annars fallniren að drepa málinu á dreif. Þá telji gagnstefnendur að svovirðist sem aðalstefnandi leggi meiri áherslu á varnaðaráhrif við ákvörðunsektarfjárhæðar en alvarleika brota. Í málinu séu gagnstefnandanum Byko ehf. aðmeginstefnu til gefin að sök tvenns konar brot sem annars vegar séu talinfelast í hinum svokölluðu verðkönnunarsímtölum þar sem upplýst hafi verið umopinber, gildandi verð. Málið sé hið fyrsta sinnar tegundar á heimsvísu og þaðhafi verið útilokað fyrir gagnstefnendur að sjá fyrir að þessi samskipti yrðutalin brjóta gegn 10. gr. samkeppnislaga, enda alkunn framkvæmd á öllumsamkeppnismörkuðum. Engin varnaðaráhrif geti skapast með ákvörðun hárrafjársekta fyrir brot sem engin leið hafi verið fyrir hinn brotlega að sjá fyrirað yrðu talin ólögmæt. Hins vegar sé um að ræða ætlað brot sem sé talið felastí símtali 28. febrúar 2011. Líkt og ítarlega er rakið í gagnsök máls þessaverði að telja sannað í málinu að starfsmaðurinn hafi átt símtalið upp á sitteindæmi, þvert á fyrirmæli gagnstefnandans Byko ehf., og ekki látið neinnsamstarfsmann sinn vita af efni þess eða tilvist, hvorki fyrir né eftirsímtalið. Geti engin varnaðaráhrif skapast af því að beita háum fjársektumfyrir brot sem hinn brotlegi hafi engin tök á að koma í veg fyrir. Með hliðsjón af ölluframansögðu byggja gagnstefnendur á því að rétt sé að fella álagða sekt niður,en til vara að ákvarða beri sektarfjárhæð sem óverulega fjárhæð. Beri því aðhafna fjárkröfu aðalstefnanda í málinu. Hvað sektarfjárhæð varðarbyggja gagnstefnendur á því, verði ekki fallist á kröfu þeirra um ógildinguákvarðana samkeppnisyfirvalda, að eins og mál þetta sé vaxið beri að fellastjórnvaldssekt niður, eða í öllu falli ákvarða hana sem óverulega fjárhæð. Að lokum taka gagnstefnendurfram að með úrskurði áfrýjunarnefndar hafi að hluta til verið staðfest súniðurstaða aðalstefnanda að beina fyrirmælum til gagnstefnandans Byko ehf. ágrundvelli 16. gr. samkeppnislaga. Hafi nánar tiltekið verið staðfestur sáhluti fyrirmælanna sem beint hafi verið til gagnstefnandans í gr. 2.1 íákvörðunarorðum aðalstefnanda. Byggt sé á því að fyrirmælin séu óskýr oguppfylli ekki þær kröfur sem gerðar séu til fyrirmæla sem beint sé að félögummeð íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun. Þá séu fyrirmælin í engu rökstudd, hvorki íákvörðun aðalstefnanda né úrskurði áfrýjunarnefndar, eða ætluð nauðsyn þeirra.Beri því að fella þau úr gildi.Verði fallist á aðalkröfu umógildingu eða varakröfu gagnstefnenda í gagnsök um niðurfellingusektarfjárhæðar gerir gagnstefnandinn Norvik hf. þá kröfu á hendur stefndaíslenska ríkinu að stefndi endurgreiði sér 65.000.000 króna, eða sem nemiþeirri sektargreiðslu sem félagið innti af hendi með fyrirvara 30. október2015. Verði fallist á varakröfu gagnstefnenda um verulega lækkunstjórnvaldssektar gerir gagnstefnandinn Norvik hf. kröfu um endurgreiðslu ámismun þeirrar fjárhæðar sem hann greiddi annars vegar og þeirrarsektarfjárhæðar sem ákvörðuð verði með dómi enda ljóst að gagnstefnandinn hafiþá ofgreitt sektarfjárhæðina sem því nemi. Í báðum tilvikum sé krafistdráttarvaxta á endurgreiðslufjárhæðina frá málshöfðunardegi, sbr. 4. mgr. 5.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa ummálskostnað í aðalsök og gagnsök styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IVNiðurstaðaÁgreiningsefni máls þessa lýtur að ákvörðunumsamkeppnisyfirvalda eftir að tekið var til athugunar hvort gagnstefnandinn Bykoehf. hefði með samskiptum sínum við Húsasmiðjuna ehf., á tímabilinu fránóvember 2008 til og með mars 2011, brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og 53.gr. EES-samningsins í tengslum við verð á byggingarvörum ,og hvortgagnstefnandinn hefði brotið gegn þessum ákvæðum með tilteknum samskiptum viðÚlfinn Lagerverslun ehf. Er hér um að ræða ákvörðun Samkeppniseftirlitsins,aðalstefnanda máls þessa, frá 15. maí 2015 í máli nr. 11/2015 og úrskurðáfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 28. september 2015 í máli nr. 6/2015. Hinn 9. júlí 2014 varundirrituð sátt milli aðalstefnanda og Holtavegar 10 ehf., áður Húsasmiðjunnarehf., þar sem viðurkennt var að á fyrrnefndu tímabili hefði Húsasmiðjan ehf.brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga „með samfelldu samráði við Byko ehf. um m.a.verð á byggingarvörum“. Vegna þessa féllst Holtavegur 10 ehf. á að greiða325.000.000 króna í stjórnvaldssekt.Í ákvörðun sinni komstaðalstefnandi að þeirri niðurstöðu að á áðurnefndu tímabili hefðigagnstefnandinn Byko ehf. átt samskipti við Húsasmiðjuna ehf. og önnurfyrirtæki sem falið hefðu í sér brot á áðurnefndum ákvæðum. Vargagnstefnandanum Norvik ehf. sem móðurfélagi Byko ehf. gert að greiða650.000.000 króna í stjórnvaldssekt. Ákvörðun aðalstefnandans var skotið tiláfrýjunarnefndar samkeppnismála og með úrskurði hennar var ákvörðunaðalstefnanda um brot á 10. gr. samkeppnislaga staðfest en stjórnvaldssektinlækkuð niður í 65.000.000 króna og hún lögð á báða gagnstefnendur. Samhliðastjórnsýslumálinu var, eins og þegar hefur verið rakið, rekið sakamál á hendurnokkrum starfsmönnum Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. vegna áðurgreindrasamskipta. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness voru þeir allir sýknaðir utan einnsem sakfelldur var fyrir hvatningu til verðsamráðs. Með dómi Hæstaréttar í málinr. 360/2015 voru átta starfsmenn fyrirtækjanna sakfelldir. Hér að framan hefurverið gerð ítarleg grein fyrir efni fyrrgreindra ákvarðana samkeppnisyfirvalda,umræddrar sáttar Holtavegar ehf. og áðurnefndra dómsúrlausna í köflum II ogIII, að því marki sem nauðsynlegt hefur þótt samhengis vegna. Rétt þykir þó aðárétta hér nokkur atriði vegna úrlausnar máls þessa. Í fyrrgreindri ákvörðunaðalstefnanda var samráðinu markaður upphafstími 26. nóvember 2008. Jafnframtkemur fram í ákvörðuninni að fyrirtækin hafi átt samskipti töluvert löngu fyrirþann tíma og eru þau tilvik nánar rakin. Umrædd tilvik séu ekki hluti afsamráði fyrirtækjanna en þau eru talin vera því til frekari stuðnings að ámilli fyrirtækjanna hafi átt sér stað upplýsingaskipti sem bendi til samráðs áþví tímabili sem ákvörðunin tekur til. Er því þar slegið föstu að á þeim tímasem rannsókn aðalstefnanda tók til hafi gagnstefnandinn Byko ehf. ogHúsasmiðjan ehf. haft með sér reglubundið samráð sem aðallega hafi tengstviðskiptum með grófvörur og taki flest tilvikin til ársins 2010 og fram í mars2011. Hafi Úlfurinn Lagerverslun ehf. að hluta tekið þátt í samráðinu. Nánar tiltekið hafibrot gagnstefnandans Byko ehf. falist í reglubundnum, yfirleitt vikulegum,samskiptum við Húsasmiðjuna ehf. um verð, birgðastöðu o.fl. í því skyni aðhækka verð/vinna gegn verðlækkunum á grófvörum. Í ákvörðuninni var einnig taliðað Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. hefðu gert ítrekaðar tilraunir til að fáMúrbúðina til að taka þátt í samráði því sem þegar átti sér stað millifyrirtækjanna tveggja um verð á grófvöru. Jafnframt taldi aðalstefnandi íákvörðun sinni að með svokölluðu „samráðssímtali“ sem átti sér stað 28. febrúar2011 hefðu fyrirtækin ákveðið að herða á samráði sínu með samkomulagi um aðráðast í sérstakt átak í því skyni að hækka verð. Hafi þetta átt sér stað íframangreindu símtali fulltrúa fyrirtækjanna, verið að frumkvæðigagnstefnandans Byko ehf. og verið liður í svokölluðu „framlegðarátaki“félagsins. Í því átaki hafi átt að hækka verð „almennt eftir verðkönnunum“,þ.e. hækka verð í kjölfar verðsamskiptanna við Húsasmiðjuna ehf. Í ákvörðunaðalstefnanda var nánar tiltekið talið felast í símtalinu að fyrirtækin hefðuákveðið að hækka í áföngum verð í öllum tilboðum á grófvöru, grípa tilsérstakra aðgerða til að minnka samkeppni í tilboðum á Selfossi og Akureyri,vinna gegn verðsamkeppni í sölu á „græna efninu“ á aðalsölutíma þeirrar vöru ogreyna þess í stað að hækka verð, og hækka einnig verð á miðstöðvarofnum. Þáhafi gagnstefnandinn Byko ehf. greint Húsasmiðjunni ehf. frá þeirri fyrirætlanfyrirtækisins að hækka verð á annarri vöru en grófvöru, t.d. heimilistækjum. Þávar gagnstefnandinn Byko ehf. talinn hafa tekið við mikilvægum viðskiptalegumupplýsingum frá Húsasmiðjunni ehf. í febrúar og október 2010 og einnig var brothans talið felast í verðsamráði við Úlfinn Lagerverslun ehf.Með úrskurði sínum 28. september 2015 í máli nr. 6/2015 staðfestiáfrýjunarnefndin í öllum tilvikum nema þremur niðurstöðu aðalstefnanda um brotgagnstefnandans Byko ehf. á 10. gr. samkeppnislaga. Þannig taldi nefndintilraunir gagnstefnandans til að fá Múrbúðina til að taka þátt í verðsamráðiekki vera sannaðar og þar hefði aðalstefnandi dregið of víðtækar ályktanir afgögnum málsins. Þá var hafnað þeirri niðurstöðu aðalstefnanda að ráða mætti aftölvupósti forstjóra gagnstefnandans Byko ehf. 26. nóvember 2008 að hann hefðifengið upplýsingar um yfirvofandi aðhaldsaðgerðir frá Húsasmiðjunni ehf., semværi til marks um verðsamráð fyrirtækjanna. Þá var hafnað þeirri niðurstöðu aðalstefnandaað fyrirtækin tvö hefðu viðhaft ólögmætt samráð um verðlagningu ámiðstöðvarofnum. Áfrýjunarnefndin taldi að ekki hefði heldur verið sýnt fram ábrot stefnda á 53. gr. EES-samningsins, en málið hefði ekki verið flutt meðtilliti til þess fyrir nefndinni, eins og komist er að orði í niðurstöðumúrskurðar hennar. Jafnframt taldi nefndin sátt þá sem aðalstefnandi hafði gertvið Húsasmiðjuna ehf. hafa takmarkaða þýðingu í málinu, svo og niðurstöðuHéraðsdóms Reykjaness, en er nefndin kvað upp úrskurð sinn hafði málinu veriðáfrýjað og það var til meðferðar fyrir Hæstarétti.Þá staðfesti áfrýjunarnefndinþá niðurstöðu aðalstefnanda að í símtalinu frá 28. febrúar 2011 hefði falistbrot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þannig hafi í símtalinu falist hvatning tilsamráðs. Á hinn bóginn hafnaði nefndin því að fyrir lægi að Húsasmiðjan ehf.hefði brugðist við efni símtalsins með þátttöku í ólögmætu samráði. Jafnframtféllst áfrýjunarnefndin á þá niðurstöðu aðalstefnanda að af dagbókarfærsluþáverandi forstjóra gagnstefnandans Byko ehf. 19. febrúar 2010 mætti ráða aðupplýsingar sem þar er að finna hefðu borist frá Húsasmiðjunni ehf. Enn fremurvar staðfest sú niðurstaða aðalstefnanda að gagnstefnandanum Byko ehf. hefðiekki tekist að sýna fram á að upplýsingar um fyrirhugðar breytingar áverðstefnu Húsasmiðjunnar ehf., svokallað „Project Red“, hefðu ekki borist fráHúsasmiðjunni og sönnunarbyrðin yrði því lögð á gagnstefnandann hvað þettavarðaði, líkt og aðalstefnandi gerði í niðurstöðu sinni. Lagði áfrýjunarnefndiní úrskurðarorði sínu 65.000.000 króna sekt á gagnstefnendur.Með stefnu útgefinni10. febrúar 2016 höfðaði aðalstefnandi mál til hækkunar á álagðristjórnvaldssekt og ógildingar á ákvæði í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar umsektarfjárhæð. Gagnstefnendur tóku til varna í málinu og kröfðust sýknu en tilvara lækkunar sektarinnar. Þeir höfðuðu jafnframt annað mál með stefnuútgefinni 26. febrúar 2016 þar sem þess var aðallega krafist að sá hlutiúrskurðar áfrýjunarnefndarinnar sem staðfesti að hluta ákvörðun aðalstefnandaum brot gegn 10. gr. samkeppnislaga og greiðslu sektar að fjárhæð 65.000.000króna yrði felldur úr gildi, svo og að ákvörðun aðalstefnanda yrði felld úrgildi í heild sinni. Þá var þess krafist að aðalstefnandi endurgreiddigagnstefnandanum Norvik hf. álagða sektarfjárhæð. Til vara var þess krafist aðákvæði í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar um greiðslu stjórnvaldssektar aðfjárhæð 65.000.000 króna yrði fellt úr gildi að öllu leyti eða sektarfjárhæðinlækkuð verulega. Þá var þess einnig krafist að stefndi, íslenska ríkið, greiddigagnstefnandanum Norvik hf. mismun á 65.000.000 króna sekt sem ákvarðaður yrðimeð dómi. Málin voru sameinuð íþinghaldi 22. september 2016 með vísan til 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Eins og málið þannig liggur fyrir dóminum þykir verða að líta svo áað í aðalsök sé leyst úr kröfum aðalstefnanda, Samkeppniseftirlitsins, en ígagnsök sé leyst úr kröfum gagnstefnenda, Byko ehf. og Norvikur hf.Má því segja að í þeimbúningi sem málið er sé í aðalsök fjallað um fjárhæð sektarinnar ogsektarheimild gagnvart móðurfélaginu, gagnstefnandanum Norvik hf., en í gagnsökum gildi ákvarðana aðalstefnanda og áfrýjunarnefndarinnar þegar það á við.Umfang málsins fyrir dóminum er mikið og málatilbúnaður aðila einnig. Hérframar hefur verið gerð ítarleg grein fyrir sjónarmiðum þeirra, en eins og framkom í þeirri umfjöllun var fjallað um röksemdir aðila samhliða í aðalsök oggagnsök til einföldunar og til að forðast tvítekningar. Rauði þráðurinn ímálatilbúnaði beggja aðila er þó það álitaefni hvort þau samskipti milliumræddra fyrirtækja sem áttu sér stað á rannsóknartímabilinu hafi falið í sérbrot á 10. gr. samkeppnislaga, og þá eftir atvikum hvort um brot á 53. gr.EES-samningsins hafi einnig verið að ræða, og ákvörðun sektarfjárhæðar, verðitalið að um brot hafi verið að ræða. Þá er einnig til úrlausnar fyrir dóminumhvort málsmeðferð aðalstefnanda hafi verið í samræmi við lög. Dómurinn tekurfram að ágreiningur aðila fyrir dóminum lýtur ekki að skilgreiningu markaðarinsí fyrrgreindum ákvörðunum samkeppnisyfirvalda.Samandregið eruröksemdir aðalstefnanda í málinu byggðar á því að gagnstefnandinn Byko ehf.hafi í öllum þeim tilvikum sem lýst sé í ákvörðun aðalstefnanda frá 15. maí2015 brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. gr. EES-samningsins,sbr. lög nr. 2/1993. Aðalstefnandi byggir þannig á því að 650.000.000 krónasekt sé hæfileg en ekki „úr hófi fram há“, eins og kveðið var að orði íúrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 28. september 2015, þegar litið sém.a. til alvarleika brotanna, umfangs þeirra og þess tíma sem samráðið stóðyfir, þess að samráðið átti sér stað á mikilvægum markaði þar semsamráðsfyrirtækin höfðu nálægt 100% markaðshlutdeild, og að teknu tilliti tilveltu og efnahagslegs styrkleika fyrirtækjanna. Ekki hafi því verið tilefnifyrir áfrýjunarnefndina til að lækka álagða sekt. Þá sé niðurstaðaáfrýjunarnefndarinnar, þess efnis að ekki hafi verið sýnt fram á brot á 1. mgr.53 gr. EES-samningsins, í andstöðu við rétta skýringu ákvæðisins. Jafnframthafi samráðið náð til allra þeirra tilvika sem áfrýjunarnefndin hafi taliðósönnuð í úrskurði sínum og lutu að tölvuskeyti forstjóra gagnstefnandans 26.nóvember 2008, samskiptum við Múrbúðina og samráði um verð á miðstöðvarofnum.Byggir aðalstefnandi á því að niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar sé ekki reist áréttu mati á gögnum að því leyti sem hún greini sig á þennan hátt frániðurstöðu hans. Þá hafi nefndin ranglega talið að sáttin við Holtaveg ehf.hefði ekki þýðingu í málinu. Hvað sem þessu atriðum líði hafi samráðið þó veriðsvo alvarlegt, umfangsmikið og staðið yfir í svo langan tíma, að jafnvel þóumrædd tilvik væru undanskilin samráðinu ætti það ekki að leiða til lækkunar áfjárhæð sektarinnar, líkt og áfrýjunarnefndin hafi ákveðið. Aðalstefnandi ogstefndi íslenska ríkið hafna því öllum sjónarmiðum gagnstefnenda sem lúta aðógildi ákvarðana samkeppnisyfirvalda á þeim forsendum að ekki hafi verið um aðræða brot á 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins og um meint brotá rannsóknar- og jafnræðisreglu stjórnsýslulaga, ákvæðum stjórnarskrárinnar eðaákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Aðalstefnandi byggir á því að ályktanirhans og niðurstöður um brot gagnstefnandans Byko ehf. hafi fengið stoð í gögnummálsins. Komi ekki til álita að lækka sektina, hvað þá að fella hana niður. Þábendir aðalstefnandi á, vegna röksemda gagnstefnenda um rannsóknaraðgerðirlögreglu, að lögmæti þeirra sé ekki til umfjöllunar í þessu máli, auk þess semmögulegt ólögmæti þeirra gæti aldrei haft þau áhrif sem gagnstefnendur byggjaá. Krefjast þeir því sýknu af kröfum gagnstefnenda í gagnsök málsins.Samandregnar röksemdir gagnstefnenda í málinu erureistar á því að þau samskipti sem orðið hafi tilefni máls þessa og fjallað séum í áðurnefndum ákvörðunum samkeppnisyfirvalda feli ekki í sér brot á 10. gr.samkeppnislaga eða 53. gr. EES-samningsins. Er þessu sjónarmiði teflt fram til stuðnings sýknu íaðalsök og til stuðnings kröfu um ógildingu ákvarðana samkeppnisyfirvalda ígagnsök. Um hafi verið að ræða opinberarupplýsingar um gildandi verð sem öllum hafi verið aðgengilegar, annaðhvort áheimasíðu gagnstefnandans Byko ehf. eða með því að hafa samband við fyrirtækiðog fá upplýsingar um verð í síma. Samskiptin hafi einungis falið í sér öflun upplýsingaum verð keppinauta á markaði sem sé alvanaleg og fyrirtækjum nauðsynleg ísamkeppni. Ekkert ólögmætt hafi því verið við þessi samskipti. Þá hafiályktanir aðalstefnanda um ýmis meint samráðstilvik ekki verið í samræmi viðgögn málsins og því verið rangar. Eigi það við um tilvik frá því í nóvember2008 sem markað hafi upphaf rannsóknartímabilsins, dagbókarfærslu forstjóra ífebrúar 2010 og tölvupóstsamskipti í nóvember 2010 vegna verðstefnuHúsasmiðjunnar. Þá byggja gagnstefnendur á því að aðalstefnandi hafi viðrannsókn málsins brotið með alvarlegum hætti gegn rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins og þeirri hlutlægnisskyldu sem á honum hvíli semstjórnvaldi. Jafnframt hafi upphaf rannsóknar málsins byggt á veikum grunni ogverið ólögmætt. Þannig hafi allar eftirfarandi rannsóknaraðgerðir lögreglu meðþátttöku aðalstefnanda verið ólögmætar, bæði hvað varðar húsleit oghaldlagningu gagna og símhleranir í kjölfarið. Þá sé ákvörðun aðalstefnanda umsekt allt of há og í engu samræmi við staðreyndir málsins.Af framansögðu má sjá að ímálinu hefur aðalstefnandi lagt áherslu á að áfrýjunarnefndin hafi ekki dregiðréttar ályktanir af gögnum og því ekki komist að réttri niðurstöðu í þeimtilvikum sem hann og nefndina greinir á um hvort samráð hafi átt sér stað oghversu alvarlegt það hafi verið. Að sama skapi hafa gagnstefnendur lagt áhersluá að aðalstefnandi hafi ranglega komist að niðurstöðu um að samráð hafi átt sérstað í öllum þeim tilvikum sem hann hafi fjallað um í ákvörðun sinni ogáfrýjunarnefndin þá einnig í þeim tilvikum sem hún tekur undir eða staðfestirniðurstöðu aðalstefnanda. Þá taka gagnstefnendur undir með nefndinni hvað þautilvik varðar þar sem hún taldi samráð ekki hafa átt sér stað og aðaðalstefnandi hefði dregið of víðtækar ályktanir af gögnum málsins. Dómurinnmun í eftirfarandi umfjöllun taka afstöðu til umræddra tilvika eftir því semþurfa þykir samhengis vegna.Gagnstefnendur hafa einniggert athugasemdir við málatilbúnað aðalstefnanda og talið hann vera í andstöðuvið d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og varða hugsanlega frávísunmálsins án kröfu. Aðalstefnandi taki þannig ekki tillit til þess aðgagnstefnandinn Norvik hf. hefur þegar innt af hendi þá sekt er áfrýjandinnlagði á gagnstefnendur, að fjárhæð 65.000.000 króna, og yrði fallist á kröfuhans í aðalsök næmi endanleg sektargreiðsla 715.000.000 króna, sem eðli málsinssamkvæmt fái ekki staðist. Þá sé þess krafist að greiðslan verði innt af hendieinum mánuði frá dagsetningu úrskurðar nefndarinnar, en ómögulegt sé að verðavið þeirri skyldu. Þá láti aðalstefnandi við það sitja í umfjöllun ummálsástæður að vísa til dómskjala í ákvörðun sinni. Eigi það við um ýmis atriðisem aðalstefnandi telur að áfrýjunarnefndin hafi ranglega komist að niðurstöðuum í úrskurði sínum. Dómurinn telur að framangreind atriði séu ekki með þeimhætti að varði frávísun málsins og krafa aðalstefnanda sé dómtæk þrátt fyrirvissan óskýrleika. Þá verður ekki heldur talið að framsetning aðalstefnanda ámálsástæðum sínum geti leitt til frávísunar málsins á grundvelli vanreifunar,enda verður ekki séð að hún hafi haft nokkur áhrif eða komið nokkuð niður ávörnum gagnstefnanda í málinu, sem eru umfangsmiklar og ítarlegar eins og gögnmálsins bera með sér.Í máli þessu liggur fyrir aðHoltavegur ehf., áður Húsasmiðjan ehf., gerði sátt við aðalstefnanda 9. júlí2014 og hefur efni hennar verið ítarlega rakið. Aðila máls þessa greinir á umhvort og þá hvaða þýðingu sáttin eigi að hafa við úrlausn máls þessa. Byggjagagnstefnendur á því að aðalstefnandi hafi gefið sáttinni verulegt vægi viðúrlausn málsins, þvert á staðreyndir þess, í andstöðu við rannsóknarreglu 10.gr. stjórnsýslulaga. Þessu hefur aðalstefnandi mótmælt og bent á að tekin hafiverið sjálfstæð afstaða til þess hvort gagnstefnandinn Byko ehf. hefði brotiðgegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr. EES-samningsins, óháð efni sáttarinnar.Dómurinn telur óhjákvæmilegt að líta svo á sáttin hafi ákveðið sönnunargildi,sér í lagi þar sem hún styður við gögn málsins, sbr. dóm Hæstaréttar í málinunr. 112/2014. Er það haft í huga við úrlausn málsins hér á eftir. Í 1. mgr. 10. gr.samkeppnislaga kemur fram að allir samningar og samþykktir milli fyrirtækja,hvort heldur þær eru bindandi eða leiðbeinandi, og samstillar aðgerðir, semhafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sétakmörkuð eða henni raskað, séu bannaðar. Samkvæmt a-lið 2. mgr. greinarinnartekur bannið til samninga, samþykkta og samstilltra aðgerða sem áhrif hafa áverð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti.Í athugasemdum með 3. gr. í frumvarpi til laga nr. 107/2000, sem færði 10. gr.þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 í núverandi horf, sagði að með hugtakinu„samstilltar aðgerðir“ væri „átt við aðtvö eða fleiri fyrirtæki samræmi aðgerðir sínar, án þess að eiginlegursamningur sé gerður þar um. Það verður þó að teljast skilyrði að fyrirtækin semum ræðir hafi átt með sér einhvers konar bein eða óbein samskipti, t.d. í formifundahalda eða með því að skiptast á upplýsingum.“ Þá sagði að erfitt kynni aðvera í einstökum tilvikum að greina annars vegar á milli samræmdra eðasamstilltra aðgerða fyrirtækja, sem þau meðvitað tækju þátt í til þess aðtakmarka samkeppni, og hins vegar þegar fyrirtæki hagi sér eins eða líkt á markaðivegna samkeppninnar. Sem dæmi um hið síðarnefnda megi nefna fákeppnismarkað þarsem fyrirtæki á slíkum markaði hafi sífellt í huga hver viðbrögð keppinautannaá markaðnum verða við tiltekinni markaðshegðun, t.d. verðlækkun. Yfirleitt eigiþó athugun á markaðnum og markaðsaðstæðum að geta leitt í ljós hvort umsamstilltar aðgerðir sé að ræða. Á grundvelli slíkra athugana takisamkeppnisyfirvöld ákvörðun um viðeigandi ráðstafanir. Þannig munisamkeppnisyfirvöld geta lagt á stjórnvaldssekt telji þau að undangenginnislíkri athugun að yfirgnæfandi líkur séu á að um samstilltar aðgerðir sé aðræða, enda þótt engin skjalfest sönnun liggi fyrir. Þá segir að skýra beri„hugtakið samstilltar aðgerðir rúmt og í samræmi við evrópskan samkeppnisrétt áþann hátt að hugtakið taki til sérhverra beinna eða óbeinna samskipta millifyrirtækja, sem hafa þann tilgang að hafa áhrif á samkeppni eða hafa slík áhrifí reynd. Í þessu getur m.a. falist að fyrirtæki skiptist á upplýsingum um verðeða framleiðslumagn eða öðrum slíkum viðskiptaupplýsingum og af því leiðisamræmd markaðshegðun. Með því að tilgreina einnig samstilltar aðgerðir íákvæðinu má segja að ekki skipti máli hver grundvöllurinn að hinum ólögmætusamkeppnishömlum er, þ.e. hvort þær byggjast á samningi, samþykkt eða þegjandisamkomulagi sem lýsir sér í samstilltum aðgerðum. Liggi fyrir að markmiðaðgerðanna sé að takmarka samkeppni eða hún sé í raun takmörkuð af aðgerðumfyrirtækja sem leiðir af samanteknum ráðum er um að ræða brot á þessari grein.“Í 1. mgr. 21. gr. samkeppnislaga segir aðaðalstefnandi, áfrýjunarnefnd samkeppnismála og íslenskir dómstólar skuli beita53. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, eftirþví sem kveðið sé á um í lögunum. Þá segir í 1. mgr. 26. gr. laganna að beitiáðurnefndar stofnanir og dómstólar ákvæðum laganna vegna samninga fyrirtækja,ákvarðana samtaka fyrirtækja eða samstilltra aðgerða í skilningi 1. mgr. 53.gr. EES-samningsins, sem gætu haft áhrif á viðskipti milli aðila aðEES-samningnum, skuli þau einnig beita 53. gr. EES-samningsins að því er varðarslíka samninga, ákvarðanir eða samstilltar aðgerðir. Í athugasemdum um 26. gr.í frumvarpi því er að varð að lögum nr. 44/2005 segir að í ákvæðinu, sem sénýmæli, sé fjallað um samspil samkeppnislaga og samkeppnisreglnaEES-samningsins. Ef áhrifa af aðgerðum fyrirtækja gætir á Evrópskaefnahagssvæðinu og hér á landi þannig að 53. gr. samningsins eigi við, svo og10. gr. samkeppnislaga, skuli báðum bálkum beitt. Í 1.–2. mgr. ákvæðisins séáréttað að hafi tiltekin athöfn fyrirtækis áhrif á viðskipti á Evrópskaefnahagssvæðinu, sbr. 53. gr. EES-samningsins, auk þess að hafa áhrif áÍslandi, falli sú athöfn innan beggja kerfa. Þeim sé með öðrum orðum beittsamtímis. Sé skilyrðið um áhrif á viðskipti á Evrópska efnahagssvæðinu ekkiuppfyllt verði 53. gr. ekki beitt heldur aðeins samkeppnislögum. Ákvæði 10. gr. núgildandi samkeppnislaga er samhljóða10. gr. eldri samkeppnislaga, en það var lögfest með lögum nr. 107/2000 umbreytingu á samkeppnislögum nr. 8/1993. Í frumvarpi sem varð að þeim lögumsegir að fyrirmynd ákvæðisins sé sótt til 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins og séframkvæmd Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins, auk dómstóla EB ogframkvæmdastjórnar ESB, leiðbeinandi við túlkun ákvæðisins eftir því sem viðeigi um markaðsaðstæður hér á landi. Samkvæmt 53. gr. EES-samningsins erubannaðir allir samningar milli fyrirtækja, ákvarðanir samtaka fyrirtækja ogsamstilltar aðgerðir sem geta haft áhrif á viðskipti milli samningsaðila oghafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sétakmörkuð eða henni raskað á því svæði sem samningurinn tekur til.Eins og áður er fram komið er ákvörðun aðalstefnandaítarleg og studd fjölmörgum gögnum. Má ljóst vera að rannsókn málsins vargríðarlega umfangsmikil. Hefur uppbyggingu ákvörðunarinnar þegar verið lýst enrétt er að árétta hér að í henni er gerð grein fyrir samskiptum starfsmannagagnstefnandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. á öllu rannsóknartímabilinu ograunar fyrir þann tíma, þau greind á nákvæman hátt eftir efni og tímabilum ogaf þeim dregnar ályktanir. Þá er í öllum tilvikum gerð grein fyrir sjónarmiðumog útskýringum gagnstefnandans gagnvart ályktunum aðalstefnandans í umfjöllunum einstaka efnisþætti málsins. Dómurinn tekur því fram strax í upphafi að hanntelur ekkert í ákvörðun aðalstefnanda benda til þess að rannsóknarreglastjórnsýsluréttarins hafi verið brotin við meðferð málsins hjá aðalstefnandaeins og gagnstefnendur halda fram. Benda gögn málsins raunar til þess, eins ogáður sagði, að rannsóknin hafi þvert á móti verið ítarleg og nákvæm og miðað aðþví að draga fram þau atriði sem leiddu til þess að málið væri nægjanlegaupplýst áður en ákvörðun yrði tekin í því. Á það einnig við um tilvik semgagnstefnendur benda á því til stuðnings að ekki hafi verið horft til tímabilaog atriða er bentu til þess að samkeppni væri milli fyrirtækjanna tveggja ogstyddu því ekki samráð þeirra á milli. Tekur dómurinn fram að ekkert sé aðathuga við framsetningu og umfjöllun aðalstefnanda hvað þetta varðar sem er aðfinna í lok ákvörðunarinnar. Bendir dómurinn á að rannsókn aðalstefnandabeindist að samráði fyrirtækjanna í tilteknum vöruflokkum á tilteknu tímabilisem fram fór með tilteknum hætti. Þótt fyrirtækin hafi á sama tíma átt ísamkeppni um aðrar vörur í öðrum vöruflokkum sýni það ekki fram á aðaðalstefnandi verði ekki talinn hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni eða hafabeitt nægilegri hlutlægni við meðferð málsins. Er sjónarmiðum gagnstefnendahvað þetta varðar því hafnað.Í samkeppnisrétti hefur verið litið svoá að starfi fyrirtæki reglubundið saman á ákveðnu tímabili til að ná framsameiginlegu markmiði um að raska samkeppni andstætt ákvæðum 10. gr.samkeppnislaga megi líta svo á að um samfellt samráð þeirra hafi verið að ræða.Hefur þegar verið gerð grein fyrir efni 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins og hugtakinu „samstilltar aðgerðir“.Í máli þessu liggur fyrir aðlykilstarfsmenn í þeim samskiptum sem lýst er í ákvörðun aðalstefnanda voru meðdómi Hæstaréttar í málinu nr. 360/2015 sakfelldir fyrir samráðsbrot sem fórugegn ákvæðum samkeppnislaga, en eins og áður er fram komið hafði héraðsdómureinungis sakfellt einn þeirra en sýknað hina. Hæstiréttur taldi sannað, meðvísan til þeirra gagna sem lögð höfðu verið fram í málinu, að samráðið hefðiverið með þeim hætti að gagnstefnandinn Byko ehf. hefði upphaflega spurst fyrirum verð hjá Húsasmiðjunni ehf. í símtölum en samskiptin hefðu síðan þróast úrþví að vera einhliða í að verða gagnkvæm þar sem þeir sem ræðst hefðu viðskiptust á upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum á sömu eða sambærilegumvörutegundum sem einkum hefðu tilheyrt svokallaðri grófvöru. Hefði tilgangurinnmeð upplýsingagjöfinni augljóslega verið sá að fá gleggri mynd af verðumkeppinautarins á samkeppnisvörum og þróun þeirra en kostur hefði verið fyrirfyrirtækin hvort um sig með því að kynna sér einungis verðin með þeim aðferðumsem neytendum stóðu til boða. Taldi dómurinn að hin tíðu og reglubundnusamskipti fyrirtækjanna hefðu falið í sér samstilltar aðgerðir með það aðmarkmiði að raska samkeppni milli þeirra og því brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga. Hið sama var talið eiga við um samskipti gagnstefnandans ogþriðja fyrirtækisins þótt umfang þeirra hefði verið takmarkað. Þar sem um hefðiverið að ræða samráð um verð milli fyrirtækja á sama sölustigi hefðu þeir semframkvæmdu, hvöttu til þess eða létu framkvæma það borið refsiábyrgð samkvæmt1. mgr. og a-lið 2. mgr. 41. gr. a. laganna.Gagnstefnendur hafa í máli þessu byggt áþví að dómur Hæstaréttar byggi á röngum forsendum og verður að skilja grundvöllmálatilbúnaðar þeirra hér fyrir dóminum á þann veg að í framangreindumsamskiptum, sem er fjallað um í dóminum og ákvarðanir samkeppnisyfirvalda takatil, hafi ekki falist brot á 10. gr. samkeppnislaga. Þau hafi veriðupplýsingagjöf um gildandi, opinber verð sem öllum voru aðgengileg sem á annaðborð vildu nálgast þau. Þannig geti háttsemin ekki talist brot gegn ákvæðinuþar sem hún hafi hvorki verið til þess fallin að hafa áhrif á verð á markaði négert það í raun, en bæði þessi atriði hafi verulega þýðingu við mat á því hvortháttsemi verði talin brjóta gegn áðurnefndu ákvæði, og þá á alvarleikastigslíks brots. Undir rekstri þessa máls freistuðugagnstefnendur þess að færa sönnur á framangreint með öflun matsgerðar um aðháttsemi gagnstefnandans Byko ehf. hefði ekki verið til þess fallin að hafaáhrif á verðmyndun á markaði. Þessari kröfu var hafnað í héraði og súniðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar í máli nr. 224/2017. Þar kemur fram aðmeð dómi Hæstaréttar í máli nr. 360/2015, sem áður er getið, hefði verið komistað þeirri niðurstöðu að háttsemi gagnstefnandans hefði á ákveðnu tímabilibrotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og hefði sá dómur fullt sönnunargildi um þaðatriði þar til hið gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr.91/1991 og 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008. Í málinu leiddu gagnstefnendur framfjölmörg vitni fyrir dóminn, sem mörg hver sættu ákæru í áðurnefndu sakamáli,þar sem þau lýstu því að um venjuleg samskipti keppinauta hefði verið að ræðasem væru alvanaleg á þeim samkeppnismarkaði sem fyrirtækin störfuðu á og aðskipst hefði verið á opinberum upplýsingum um gildandi smásöluverð sem hefðuverið aðgengilegar öllum þeim sem vildu nálgast þær. Þá voru einnig lögð fram ímálinu endurrit af skýrslutökum yfir fjölmörgum ákærðu í fyrrnefndu sakamáli. Þrátt fyrir þetta verður að telja að þvíhafi ekki verið hnekkt fyrir dóminum að gagnstefnandinn Byko ehf. ogHúsasmiðjan ehf. hafi með samskiptum sínum, sem lýst er í ákvörðunumsamkeppnisyfirvalda og fá stoð í gögnum málsins, brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga og hafa ekki verið færðar sönnur á annað. Fólust samskiptin ísamstilltum aðgerðum sem höfðu það að markmiði að halda uppi verði ogtakmörkuðu þannig og röskuðu samkeppni milli fyrirtækjanna. Fyrirkomulagsamskiptanna, sem voru regluleg og tíð, oftast milli sömu starfsmannafyrirtækjanna og um sömu vöruflokkana, leiddi til þess að ástand skapaðistmilli fyrirtækjanna sem dró úr óvissu en gerði hegðun keppinautarins gagnsærriog gerði þeim kleift að sjá fyrir framtíðarhegðun keppinautarins. Getur þaðekki verið nokkrum vafa undirorpið að um var að ræða samráð í skilningisamkeppnisréttar. Auk þess þykja gögn málsins sýna hvernig hin regluleguverðsamskipti í umræddum verðkönnunarsímtölum voru notuð til að halda verðiuppi og að framkvæmd þeirra gerði fyrirtækjunum kleift að takmarka þannigsamkeppni í sölu á grófvöru. Með 10. gr. samkeppnislaga er ekki lagtbann við því að fyrirtæki kanni verð hjá keppinautum sínum. Þótt dómurinnfallist þannig á að í samkeppni sé mikilvægt fyrir fyrirtæki að fylgjast meðverðbreytingum á markaðnum í því skyni að ná til sín viðskiptum er engan veginnhægt að líta svo á að svo markviss upplýsingasöfnun í formi tíðra og skipulagðrasamskipta geti talist eðlileg og til marks um heilbrigða samkeppni. Þegar litiðer til tíðni samskiptanna, áframsendingar og miðlunar þeirra til næstuyfirmanna og þannig til þeirra sem tóku ákvarðanir um verð, útfærslu kannanannaog framsetningar í hinum svokölluðu verðkönnunarskjölum er óhjákvæmilegt aðtelja að stjórnendum gagnstefnandans hafi ekki getað dulist að slík samskiptigætu ekki talist eðlileg milli keppinauta á samkeppnismarkaði. Þá gat þeimheldur ekki dulist að upplýsinganna var aflað með reglubundnum símtölum millifyrirtækjanna, en fram er komið í málinu að fjallað var um verðkannanir áframkvæmdastjórafundum gagnstefnandans Byko ehf. og ákvarðanir umverðbreytingar voru teknar á þeim fundum í kjölfar verðkannana. Þá er hafnað þeim sjónarmiðumgagnstefnenda að samskiptin hafi ekki getað falið í sér brot gegn 10. gr.samkeppnislaga þar sem veittar hafi verið upplýsingar um gildandi, opinberverð. Fyrir það fyrsta er því slegið föstu í áðurnefndum dómi Hæstaréttar aðsvo hafi ekki verið í öllum tilvikum. Þannig hafi sumar vörur verið tilboðs-eða stjörnumerktar. Dómurinn telur að þessar merkingar hafi í sjálfu sér ekkinein úrslitaáhrif á þá niðurstöðu hvort verðin voru talin opinber eða ekki,þegar það er haft í huga að afleiðing samskiptanna var sú að fyrirtækjunum vargert kleift að laga sig að verðum keppinautarins og tryggja þannig að veraávallt hæfilega nálægt hvort öðru. Virðist þá hafa verið misjafnt hvortfyrirtækið „elti“ hitt. Með þessu héldu fyrirtækin uppi vöruverði og bættu framlegðsín á kostnað viðskiptavina. Er því tekið undir með aðalstefnanda hvað þaðvarðar að verðin hafi ekki verið „fyllilega opinber“ í skilningisamkeppnisréttar þar sem þau fólu ekki í sér „skuldbindingargildi“ að þessuleyti. Raunar verður að fallast á með aðalstefnanda að það myndi engu breytaþótt andlagverðsamskiptanna hafi verið opinberar upplýsingar um gildandi verð. Eftir semáður var um bein verðsamskipti höfuðkeppinauta að ræða, sem ljóslega voru tilþess fallin að raska samkeppni, og það eru samskiptin sem fela í sér brot.Auk þess verður að hafa í huga aðframkvæmd verðkönnunarsímtalanna sýnir að fyrirtækin höfðu nokkuð fyrir því aðfá umræddar verðupplýsingar, enda gátu símtölin tekið langan tíma og inn íverðkönnunarskjölin voru færðar upplýsingar um yfir 100 vöruflokka. Líta verðursvo á að fyrirkomulag þessara símtala hafi gert fyrirtækjunum auðveldara ent.d. almennum neytendum að fá umræddar verðupplýsingar. Er í það minnsta ekkisýnt fram á það af hálfu gagnstefnenda af hverju fyrirtækin lögðu í svo mikilsamskipti vegna annars en þess að þetta gerði þeim auðveldara fyrir en öðrum ogskapaði meira hagræði við upplýsingaöflun en ella og þau hafi séð sér hag íþví. Er tekið undir það með aðalstefnanda að hafi keppinautar fyrir því að eigaí beinum upplýsingaskiptum gefi það til kynna að viðkomandi upplýsingar séuekki að öllu leyti opinberar í þessum skilningi. Er því ekki unnt að líta svo áað upplýsingarnar hafi verið jafn aðgengilegar fyrir almenna viðskiptavinifyrirtækjanna. Telur dómurinn að þau sjónarmið gagnstefnenda að af hálfuaðalstefnanda hafi ekki hafi farið fram kostnaðarmat hvað þetta varðar hafiekki nokkra þýðingu í þessu sambandi.Samkvæmt ofansögðu verður að telja að framangreindháttsemi hafi haft það að markmiði og verið til þess fallin að raska samkeppni.Verður því staðfest sú niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála aðgagnstefnandinn Byko ehf. hafi á rannsóknartímabilinu brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga að þessu leyti, en nefndin staðfesti með því niðurstöðu aðalstefnanda.Hefur gagnstefnendum ekki lánast sönnun fyrir öðru í málinu eins og áður sagði.Í ákvörðun aðalstefnanda er því lýst að umræddfyrirtæki, Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf., hafi um langt árabil átt samskipti umverðlagningu á byggingarvörum og önnur viðskiptaleg málefni. Þannig hafi viðhúsleit fundist gögn sem gefi til kynna að verðsamskipti hafi átt sér staðmilli fyrirtækjanna allt frá árinu 2000. Þá bendi gögn málsins einnig til þessað á milli fyrirtækjanna hafi ríkt samkomulag um afsláttarmál allt frá árinu1996. Þótt framangreind tilvik hafi ekki verið talin hluti af hinu samfelldasamráði eru þau talin hafa þýðingu við að varpa ljósi á samskipti fyrirtækjannaí aðdraganda rannsóknartímabilsins. Er rakið í ákvörðun aðalstefnanda ogmálatilbúnaði hans fyrir dóminum hvernig litið er heildstætt á samskiptifyrirtækja þegar skorið er úr um hvort samráð hafi átt sér stað. Íframangreindum tilvikum hafi verið um að ræða yfirmenn hjá fyrirtækjunum semsíðar hafi gegnt lykilhlutverki í því samráði sem málið taki til. Eins og áðursagði markast upphaf samráðstímabilsins í ákvörðun aðalstefnanda viðtölvuskeyti sem þáverandi forstjóri Byko ehf. sendi stjórn fyrirtækisins 26.nóvember 2008 og það er talið vera hluti af samfelldu broti sem staðið hafi fráþeim tíma og fram í mars 2011.Tölvuskeytið varðaði upplýsingar um almennanstarfsmannafund hjá Húsasmiðjunni ehf. það kvöld, hópuppsagnir, breyttaopnunartíma, ýmsar aðhaldsaðgerðir o.fl. Af þeim upplýsingum sem þar komu framdró aðalstefnandi þá ályktun að gagnstefnandinn hefði fengið þær fráHúsasmiðjunni ehf. Þá er í ákvörðuninni sérstaklega tiltekið að síðarnefndafyrirtækið hafi viðurkennt í sáttinni að hafa í nóvember 2008 brotið gegn 10.gr. samkeppnislaga með því að hafa veitt gagnstefnandanum upplýsingar umfyrirhugaðar breytingar á rekstri fyrirtækisins. Í úrskurði sínum féllstáfrýjunarnefnd samkeppnismála ekki á þetta og taldi ljóst að ekki yrði fullyrtað umræddar upplýsingar hefðu komið frá starfsmanni Húsasmiðjunnar. Dómurinntekur undir það sjónarmið nefndarinnar og áréttar í því sambandi að efnitölvupóstsins beri frekar merki þess að vera „almennar vangaveltur“ um stöðufyrirtækisins á erfiðum markaði, en alkunna er að aðstæður í samfélaginu áþessum tíma höfðu breyst frá því sem verið hafði nokkrum árum áður. Hafnardómurinn því þeim sjónarmiðum aðalstefnanda að þetta tilvik sé hluti afsamfelldu samráði fyrirtækjanna tveggja, en staðfestir ályktunáfrýjunarnefndarinnar að þessu leyti. Þykir ekki breyta í þessu samhengi þóttHúsasmiðjan ehf. hafi að þessu leyti viðurkennt brot á 10. gr. samkeppnislaga ísátt sinni við aðalstefnanda. Hvað varðar dagbókarfærslu forstjóra gagnáfrýjandansByko ehf. frá 19. febrúar 2010, þar sem fjallað er um framlegð, verð á timbri,afskriftarfjárhæðir o.fl., tekur dómurinn undir það með aðalstefnanda aðfærslan beri með sér að þar hafi einhver stjórnandi Húsasmiðjunnar veittviðkvæmar viðskiptaupplýsingar. Þykir dóminum ljóst að þarna hafi átt sér staðmiðlun upplýsinga um rekstur samkeppnisaðilans, þess eðlis að ekki gat annaðverið en að þær kæmu frá honum. Þetta tilvik sé því til marks um og hluti afsamfelldu samráði fyrirtækjanna.Verður því að telja að um sé að ræða tilvik semstyðji að um samráðsbrot hafi verið að ræða og tilvikið sé til marks um oghluti af samfelldu samráði fyrirtækjanna. Sjónarmiðum gagnstefnenda um annað erþví hafnað og niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar hvað þetta varðar staðfest.Eins og rakið hefur verið taldi aðalstefnandi íákvörðun sinni að fyrirspurnir starfsmanna gagnstefnandans Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. í október 2010 hefðu falið í sér samstillt tilboð umverðsamráð. Áfrýjunarnefndin taldi samskiptin ekki hafa verið þess eðlis aðhægt væri að segja að Múrbúðinni hefði verið boðin þátttaka í samráði og ekkiumfram það sem búast mætti við þegar gengið væri eftir verðum sem nýrþáttakandi á markaði byði. Dómurinn fellst ekki á þessi sjónarmiðáfrýjunarnefndarinnar, heldur telur hann að gögn málsins bendi til þess aðstarfsmenn fyrirtækjanna hafi gengið mjög hart fram í því að fá upplýsingar umverð grófvöru, birgja o.fl. frá væntanlegum samkeppnisaðila á markaðnum. Hafaverður í huga að þegar starfsmennirnir gengu sem harðast fram í þessu hafðiMúrbúðin ekki opnað verslun sína. Er ekki unnt að fallast á að þessi samskiptihafi falið í sér eðlilegar fyrirspurnir um verð. Er þá horft til tíðni símtalafyrirtækjanna tveggja við Múrbúðina og heimsókna lykilstarfsmanna á sviðigrófvöru í húsnæði hennar. Þá telur dómurinn að ummæli starfsmanna í símtalisem átti sér stað 28. febrúar 2011 styðji það að samráð hafi átt sér stað vegnainnkomu Múrbúðarinnar í október 2010. Telur dómurinn að gögn málsins bendieindregið til þess að samráð hafi átt sér stað varðandi Múrbúðina og hefur þvíekki verið hnekkt í málinu. Er tekið undir sjónarmið aðalstefnanda að þessuleyti.Hvað varðar tölvuskeyti stjórnarmanns gagnstefnandansNorvikur hf. 25. október 2010 til samstarfsmanna sinna þar sem vísað er tilmats „stjórnarformanns Húsasmiðjunnar“ vegna breyttrar verðstefnu síðarnefndafyrirtækisins sem gekk undir heitinu „Project Red“ þykir dóminum ljóst að þarnahafi átt sér stað miðlun upplýsinga um rekstur samkeppnisaðilans sem ekki hefurverið sýnt fram á að hafi komið frá öðrum en þeim sem nefndur er í skeytinu.Verður því, rétt eins og hér greinir að framan, að telja að um sé að ræðatilvik sem styðji að um samráðsbrot sé að ræða, sem þar að auki hafi átt sérstað á vettvangi stjórna gagnstefnenda. Er sjónarmiðum gagnstefnenda um annaðhafnað. Dómurinn tekur fram að verðstefna keppinautarins mun ekki hafa veriðkomin til framkvæmda á þessum tíma, og raunar ekki orðin opinber, og má ráða afgögnum að stjórnendur gagnstefnandans Byko ehf. undirbjuggu viðbrögð í ljósiþessara upplýsinga. Verður því staðfest niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar hvaðþetta varðar.Hvað varðar símtal lykilstarfsmannafyrirtækjanna á sviði grófvöru 28. febrúar 2011 er lagt til grundvallar í úrskurði áfrýjunarnefndar aðstarfsmaður gagnstefnandans Byko ehf. hafi hvatt til samráðs, kynnt eigin áformum hækkanir og bent á einstök tilvik þar sem nauðsynlegt væri að hans mati aðHúsasmiðjan breytti verðstefnu sinni. Ítarlega hefur verið gerð grein fyrirefni símtalsins hér framar og helstu efnisatriði þess rakin þar. Í dómiHæstaréttar í málinu nr. 360/2015 kemur fram að ekki fari á milli mála að ísímtalinu hafi hinir ákærðu hvatt hvor annan til að haldi uppi verðum hjáfyrirtækjunum í grófvöru, þ. á m. við gerð tilboða. Starfsmaður gagnstefnandansByko ehf. hafi þó gengið lengra í þá veru. Dómurinn telur að ekkert sé framkomið í málinu sem hrakið geti það að um brot á 10. gr. samkeppnislaga hafiverið að ræða í þessu tilviki, og það alvarlegt brot. Verður niðurstaðaáfrýjunarnefndarinnar hvað þetta varðar því staðfest. Dómurinn telur raunar aðáfrýjunarnefndin hafi gengið of skammt í ályktunum sínum, en tekur undir þaðmeð aðalstefnanda að í símtalinu hafi fyrirtækin ákveðið að hækka verð íáföngum í öllum tilboðum sínum á grófvöru, að grípa til sérstakra aðgerða íþeim tilgangi að minnka samkeppni í tilboðum á Selfossi og Akureyri, að vinnagegn verðsamkeppni í sölu á gagnvörðu timbri, græna efninu svokallaða, og reynaþess í stað að hækka verð á því, að hækka verð á miðstöðvarofnum og að fylgjastmeð aðgerðum Múrbúðarinnar ehf. á markaðnum. Þá greindi gagnstefnandinnHúsasmiðjunni ehf. frá þeirri fyrirætlan sinni að hækka verð á annarri vöru engrófvöru, t.d. heimilistækjum. Þá tekur dómurinn undir það með aðalstefnanda aðbrotið hafi verið fullframið er símtalið átti sér stað en auk þess sé skýrt afsamtímagögnum að bæði fyrirtækin brugðust við og hækkuðu verð. Dómurinn hafnarþví að um einangrað tilvik sé að ræða og fyrirtækin geti ekki borið ábyrgð ádómgreindarskorti eins starfsmanns síns. Dómurinn telur það engum vafaundirorpið að fyrirtæki bera ábyrgð á slíkri samkeppnisskaðandi háttsemistarfsmanna sinna. Árétta verður að þau samskipti sem þróast höfðu meðfyrirtækjunum þegar þarna var komið sögu sköpuðu jarðveg til að víkkaútsamráðið og ganga sífellt lengra í samstilltum aðgerðum og höfðu þannig efltsamvinnu fyrirtækjanna frekar en ekki. Þá áréttar dómurinn einnig að ekkert ísamtalinu eða atvikum eftir að það átti sér stað gefur til kynna aðgagnstefnandi hafi haft uppi einhver mótmæli eða sett fram skýra fyrirvaraþegar vitneskjan var látin því í té. Er því um skýrt brot gegn 10. gr.samkeppnislaga að ræða.Þá tekurdómurinn fram að hann fellst á þá niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar aðfyrirtækin hafi ekki haft ólögmætt samráð um sölu og verð á miðstöðvarofnum ínóvember og desember 2010, og telur þau samskipti ekki tengjast því samráði semkomst á í símtalinu 28. febrúar 2011 og getið er hér að framan. Dómurinn tekurfram að ályktanir um einstök samráðstilvik hafa fyrst og fremst þýðingu við matá alvarleika samráðsins. Er tekið undir með áfrýjunarnefndinni að þessu leyti.Þá tekur dómurinn einnig undir það með nefndinni að upplýsingaskiptin árannsóknartímabilinu hafi verið til þess fallin að raska samkeppni og þvíbrotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Dómurinn telur þó rétt að árétta að gögnmálsins benda til þess að samskipti fyrirtækjanna hafi ekki í upphafirannsóknartímabilsins verið jafnkerfisbundin og raunin varð síðar. Virðastsamskiptin þó hafa verið orðin nokkuð regluleg í upphafi ársins 2010 og komin ínokkuð fastar skorður um haustið það ár og í flestum tilvikum orðin gagnkvæm.Horfir dómurinn þar sérstaklega til gagna sem rakin eru um samskipti innanfyrirtækjanna á þessum tíma og styðja þetta, t.d. verðhækkun gagnstefnandansByko ehf. 14. janúar 2010 og tölvuskeyti vörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar27. janúar 2010. Á þessum tíma fer að skapast ástand þar sem keppninauturinn ermeðvitaður um líkleg viðbrögð við hækkunum og það leiðir til þess að nauðsynlegóvissa á markaðnum minnkar en að sama skapi verður til vissa hjá keppinautunumum hegðun hvors annars. Virðist sem fyrirtækin hafi verið farin að ganga út fráþví að samskiptin ættu sér stað með reglulegum hætti og jafnvel á tilteknumvikudögum. Þá verður ekki fram hjá því litið að verðsamskiptin fólu einnig ísér upplýsingar um verðáform eða verðfyrirætlanir í skilningi samkeppnisréttar,þ.e. upplýsingar um framtíðarhegðun. Var þá í rauninni upplýst um áform um aðhækka verð eða tilboð gert um verðhækkun. Það er því ekki heldur í þessu ljósihægt að taka undir að verðsamskiptin hafi að mestu einskorðast við gildandi verð.Þá áréttar dómurinn að ekki skipti máli þótt í einhverjum tilvikum hafi verðlækkað eða samkeppni verið milli fyrirtækjanna í öðrum vöruflokkum en rannsóknaðalstefnanda tók til. Horfa verði til heildarmats á gögnum að þessu leyti. Þáverður að árétta að það er eðli samskiptanna og fyrirkomulag þeirra sem gerirþau ólögmæt.Undir rekstri þessa mál óskuðugagnstefnendur eftir því að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins átúlkun 53. gr. EES-samningsins. Þessari kröfu var hafnað í héraðsdómi og var súniðurstaða staðfest í dómi Hæstaréttar í máli nr. 298/217. Þar er áréttað aðmeð dómi réttarins í máli nr. 360/2015 hafi starfsmenn fyrirtækjanna veriðsakfelldir fyrir brot gegn 41. gr. a. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 10. gr.laganna. Í dóminum hafi 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga, sem sé sama efnis og 1.mgr. 53. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, verið skýrð með þeim hættiað sú háttsemi sem ákært var fyrir, sem sé sú sama og mál þetta sé sprottið af,hafi verið ólögmæt. EFTA-dómstóllinn hefði í dómi sínum í máli nr. E-3/2016vísað til þess hvernig 53. gr. samningsins og samsvarandi ákvæði í sáttmálumEvrópubandalagsins og Evrópusambandsins hefðu verið túlkuð í dómaframkvæmd.Samkvæmt henni væri augljóst að vissar tegundir samráðs milli fyrirtækja feli íeðli sínu í sér slíka röskun á samkeppni, svo sem vegna markmiðs samráðsins, aðunnt sé að slá því föstu að um sé að ræða brot án þess að þörf sé á að kannahverjar afleiðingar þess hafi verið. Í ljósi þessara ummæla EFTA-dómstólsinsyrði ekki fallist á að túlkun hans á 53. gr. EES-samningsins hefði ekkisamrýmst afstöðu Hæstaréttar í fyrrnefndum dómi, að háttsemin, sem þar varfjallað um, hefði samkvæmt markmiði sínu verið til þess fallin að raskasamkeppni í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Þegar hefur verið komist að þeirriniðurstöðu að þau samskipti sem um er fjallað í máli þessu hafi haft það aðmarkmiði og verið til þess fallin að raska samkeppni og því brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga. Hafi gagnstefnendum ekki lánast sönnun fyrir öðru. Ákvæði 53.gr. EES-samningsins bannar samninga og samstilltar aðgerðir fyrirtækja semraskað geta samkeppni og gildir ef sú háttsemi getur haft áhrif á viðskiptimilli samningsaðila EES-samningsins, sbr. dóm EFTA-dómstólsins í máli nr.E-4/05. Líta verður svo á að orðalagið að samningur eða aðgerðir „geti haftáhrif“ milli EES-ríkja feli í sér að samningurinn eða aðgerðin geti haft áhrif,bein eða óbein, raunveruleg eða hugsanleg, á mynstur viðskipta milliEES-ríkjanna. Þá hefur verið talið að þótt samráð sé bundið við aðeins eittríki sé það ekki nægilegt til að útiloka möguleikann á því að viðskipti milliríkja geti, beint eða óbeint, orðið fyrir áhrifum.Dómurinn telur ljóst að 53. gr.EES-samningsins verði túlkað á þann hátt að nægjanlegt sé að háttsemi aðila ámarkaði verði talin fela í sér brot gegn ákvæðinu geti hún haft skaðleg áhrif,þ.e. sé til þess fallin að raska samkeppni, þó að hún hafi ekki raunverulegahaft slík áhrif. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið,skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis viðEES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Dómurinn telur raunar að þettahafi Hæstiréttur nú þegar gert varðandi 10. gr. samkeppnislaga, sbr. 1. mgr.53. gr. EES-samningsins, sbr. dóm réttarins í málinu nr. 360/2015. Dómurinntelur því engum vafa undirorpið að beita beri 53. gr. EES-samningsins samhliða10. gr. samkeppnislaga í máli þessu. Er sjónarmiðum og röksemdum gagnstefnandaum annað hafnað. Það er því niðurstaða dómsins hvað þetta varðar að gagnstefnandinn Bykoehf. hafi í verðkönnunarsímtölum á framangreindu tímabili og í þeim tilvikumsem að framan eru rakin brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og 53. gr.EES-samningsins. Telur dómurinn heimfærslu aðalstefnanda rétta hvað þetta varðar.Í málinu hafagagnstefnendur byggt á því að þeir hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðarundir rekstri málsins, að því er virðist bæði hjá lögreglu og aðalstefnanda.Dómurinn tekur fram að upphaf málsins hjá aðalstefnanda geti ekki haft neinaþýðingu varðandi gildi ákvarðana samkeppnisyfirvalda sem deilt er um í máliþessu. Þó að ábendingar hefðu borist frá keppinauti fyrirtækjanna gat það ekkieitt og sér orðið til þess að aðalstefnandi myndi ekki aðhafast í málinu. Kemurenda fram í gögnum málsins að þær upplýsingar sem forsvarsmenn Múrbúðarinnargáfu aðalstefnanda fengu stoð í símagögnum sem aðalstefnandi aflaði, varðandifjölda og tímasetningu símtala. Er þessum sjónarmiðum gagnstefnenda hafnað.Í 1. mgr. 20. gr. samkeppnislaga erkveðið á um að gagnáfrýjandi geti við rannsókn máls gert nauðsynlegar athuganirá starfsstað fyrirtækis og samtaka fyrirtækja og lagt hald á gögn þegar ríkarástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögunum eða ákvörðunumsamkeppnisyfirvalda. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal við framkvæmd aðgerðafylgja ákvæðum um leit og hald muna í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Dómurinn bendirá að rannsóknaraðgerðir í málinu, eins og húsleit og haldlagning gagna, byggðuá heimildum dómstóla sem töldu á þeim tíma að rökstuddur grunur væri fyrirhendi um brot og heimiluðu aðgerðirnar á þeim forsendum. Lögmæti þessaraaðgerða var ekki hnekkt fyrir dómi og þær sæta ekki endurskoðun í þessu máli. Gagnstefnendur telja einnig þann annmarka hafa veriðá málsmeðferð aðalstefnanda að aflað hafi verið gagna sem ekki hafi tengstrannsókn málsins, eins og trúnaðarsamskipta við utanaðkomandi lögmenn hans.Dómurinn fær ekki séð að byggt hafi verið á slíkum gögnum í úrlausnumsamkeppnisyfirvalda og raunar tilgreina gagnstefnendur ekki nánar hvaða gögn erum að ræða. Er þessum sjónarmiðum því hafnað. Dómurinn tekur þó fram hvaðvarðar símhleranir sem áttu sér stað eftir 8. mars 2011, þegar ákærðu höfðugefið skýrslu hjá lögreglu og höfðu þá réttarstöðu sakaðs manns og Hæstirétturgerir að umtalsefni í dómi sínum í máli nr. 360/2015, að rétt þyki vegna þeirramikilsverðu réttinda sem þar reynir á að líta einnig fram hjá gögnum er tilurðu eftir þann tíma við úrlausn þessa máls.Samkvæmt a. lið1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga leggur aðalstefnandi stjórnvaldssektir áfyrirtæki sem brjóta gegn banni 10. gr. laganna. Samkvæmt 2. gr.lagagreinarinnar geta sektir numið allt að 10% af heildarveltu síðastarekstrarárs hjá hverju því fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eiga aðbroti. Við ákvörðun á fjárhæð sektar skal hafa hliðsjón af eðli og umfangibrota, hversu lengi brot hafa staðið og hvort um ítrekað brot er að ræða.Þannig skiptir tímalengd brots, umfang og huglæg afstaða máli þegar fjárhæðsektar er ákveðin innan þessara marka, en einnig er litið til fjárhagslegsstyrkleika viðkomandi fyrirtækja.Hugtakiðfyrirtæki er skilgreint í 2. tölulið 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga og hefur þaðverið skýrt þannig að með því sé fremur vísað til efnahagslegrar einingar enlögformlegrar. Af því leiðir að um slíka einingu er að ræða í tilvikimóðurfélags og dótturfélags þar sem hið síðarnefnda hefur ekki raunverulegtfrelsi til að ákveða aðgerðir sínar á markaði, svo sem tekið var fram íathugasemdum er fylgdu frumvarpi til laga nr. 107/2000, sem færði 10. gr.þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 í núverandi horf. Þegar svo hefur staðið áhefur samkeppnisyfirvöldum verið játuð heimild til að leggja sekt ámóðurfélagið fyrir brot dótturfélagsins á 10. gr. samkeppnislaga með þeim rökumað eðlilegt sé að sá sem á endanum hefur arð af starfsemi hins brotlega félagshlíti viðurlögum vegna brotsins.Í máli þessuliggur fyrir að aðalstefnandi lagði 650.000.000 króna sekt á gagnstefnandannNorvik hf. með ákvörðun sinni 15. maí 2015 en áfrýjunarnefndin lækkaði sektinaniður í 65.000.000 króna í úrskurði sínum 28. september 2015 og beindi henni aðbáðum gagnstefnendum. Eins og fram er komið var gagnstefnandinn Norvik hf. áþeim tíma sem mál þetta tekur til eini eigandi gagnstefnandans Byko ehf. Þáháttar svo til að stjórnendur þess síðarnefnda áttu sæti í stjórn þessfyrrnefnda. Þegar litið er til þessara eignar- og stjórnunartengsla hníga rökað því líta svo á að um eina efnahagslega einingu sé að ræða í skilningisamkeppnislaga. Hafa gagnstefnendur ekki hnekkt þeim löglíkum sem þessi staðafelur í sér. Var aðalstefnanda því heimilt að leggja stjórnvaldssekt ágagnstefnandann Norvik hf. vegna samkeppnisbrota gagnstefnandans Byko ehf.Verður fallist á sjónarmið aðalstefnanda hvað þetta varðar. Þykir ekki breyta þessariniðurstöðu þótt gagnstefnandinn Norvik hf. sé eignarhaldsfélag líkt og byggthefur verið á af hálfu gagnstefnenda.Með hliðsjón afniðurstöðu dómsins um brot, brotatímabil og alvarleika brota þykir sú sekt semáfrýjunarnefndin lagði á of lág. Hér hefur helst þýðingu að um alvarlegt brotvar að ræða á markaði milli markaðsráðandi fyrirtækja sem framin voru í þeimtilgangi að styrkja stöðu þeirra á kostnað neytenda. Var með því brotið gegnmikilvægum hagsmunum þorra almennings. Er þá einnig litið hvoru tveggja tilalmennra og sérstakra varnaraðaráhrifa stjórnvaldssekta í samkeppnismálum.Jafnframt þykir verða að horfa til þess að gagnstefnandinn Byko ehf. er hlutiaf öflugri efnahagslegri einingu sem dótturfélag gagnstefnandans Norvikur hf.Er óhjákvæmilegt að horfa til fjárhagslegs styrkleika þess síðarnefnda viðsektarákvörðun. Hefur þeim tölulegu viðmiðum sem fram eru sett í ákvörðunaðalstefnanda um heildarveltu, hagnað og eigið fé ekki verið hnekkt hér fyrirdóminum. Þá þykir dóminum ekki óvarlegt, eins og máli þessu er háttað, að horfatil hliðsjónar til dóms Hæstaréttar í máli nr. 419/2015 hvað sektarfjárhæðvarðar. Tekið skal þó fram að í því máli hafði ítrekun brots áhrif ásektarfjárhæð og þá var einnig talið að bæði væri um brot gegn 10. og 11. gr.samkeppnislaga að ræða. Dómurinn telur, að teknu tilliti til allsframangreinds, með vísan til þeirra viðmiða sem fram eru sett hér að framan, ogað lögðu heildarmati á aðstæður í máli þessu, að sektarfjárhæð vegna brotannasé hæfilega ákveðin 400.000.000 króna. Eins og rakið erí upphafi forsendna dómsins er ekki í kröfugerð aðalstefnanda tekið tillit tilþess að gagnstefnandinn Norvik hf. innti af hendi 65.000.000 krónasektargreiðslu að gengnum úrskurði áfrýjunarnefndar. Dómurinn taldi þó að þettavarðaði ekki frávísun málsins. Á hinn bóginn stoðar ekki fyrir aðalstefnanda aðvísa til þess að í framkvæmd myndi þessi greiðsla dragast frá þegar þar aðkæmi, féllist dómurinn á annað borð á hærri sektargreiðslu úr hendigagnstefnanda en sem næmi fyrrgreindri greiðslu, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr.91/1991. Dómurinn telur því óhjákvæmilegt að mæla svo fyrir í dómsorði að tilfrádráttar dæmdri sektarfjárhæð, 400.000.000 króna, komi sú fjárhæð semgagnstefnandinn hefur þegar innt af hendi, þ.e. 65.000.000 króna. Telurdómurinn að það felist efnislega í kröfu aðalstefnanda og rúmist innankröfugerðar hans.Af öllu framangreindu leiðir að dómurinnfellst á niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála um brot gagnstefnandansByko ehf. gegn 10. gr. samkeppnislaga, sem staðfesti með því niðurstöðuaðalstefnanda hvað þetta varðar, með framangreindum undantekningum um tilteknaháttsemi og heimfærslu undir 53. gr. EES-samningsins, en hvað þá þætti varðartekur dómurinn undir sjónarmið aðalstefnanda. Dómurinn hefur komist að þeirriniðurstöðu að af þessum sökum beri að gera gagnstefnandanum Norvik hf. að innaaf hendi sektargreiðslu vegna brota gagnstefnandans Byko ehf. sem nemur400.000.000 króna. Verður ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar umsektarfjárhæð fellt úr gildi, eins og nánar greinir í dómsorði, og fallist aðöðru leyti á kröfu aðalstefnanda í aðalsök. Í samræmi við þetta er kröfumgagnstefnenda í aðalsök og gagnsök hafnað og aðalstefnandi og stefndi, íslenskaríkið, sýknaðir af aðal- og varakröfu gagnstefnenda.Líta verður svo á að krafagagnstefnenda, sem kemur fram í málsástæðukafla þeirra í stefnu í gagnsökmálsins, um að fellt verði úr gildi ákvæði gr. 2.1 í ákvörðun aðalstefnanda, séhluti af kröfu þeirra um ógildingu ákvarðana samkeppnisyfirvalda, en krafaþessi er ekki sérstaklega orðuð í dómkröfum gagnstefnenda. Telja gagnstefnendurað fyrirmælin séu óskýr og órökstudd og uppfylli ekki þær kröfur sem gerðar séutil fyrirmæla sem beint er að félögum með íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun.Sjónarmið gagnstefnenda voru ekki reifuð frekar við meðferð málsins en aðframan greinir. Dómurinn telur enga ástæðu til að hrófla við þessum fyrirmælumog hafnar sjónarmiðum gagnstefnenda þar að lútandi.Þar sem sjónarmiðum gagnstefnenda ímálinu hefur að meginstefnu til verið hafnað, en fallist að mestu leyti ásjónarmið aðalstefnanda, ber með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 aðgera gagnstefnendum að greiða aðalstefnanda og stefnda málskostnað í gagnsök ogaðalsök, sem þykir hæfilega ákveðinn samtals 3.500.000 krónur að teknu tillititil umfangs málsins og alls reksturs þess fyrir dóminum en fyrir liggur aðmálið var á fyrri stigum bæði flutt um kröfu gagnstefnenda um dómkvaðningumatsmanns og um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 3. janúar 2018. D Ó M S O RÐ:Aðalstefnandi,Samkeppniseftirlitið, og stefndi, íslenska ríkið, eru sýknaðir af öllum kröfumgagnstefnenda, Norvik hf. og Byko ehf., í aðalsök og gagnsök.Ákvæði í úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 28. september 2015 í máli nr. 6/2015, um65.000.000 króna sektargreiðslu gagnstefnenda og að sektin skuli greiðast eigisíðar en mánuði frá dagsetningu þess úrskurðar, er fellt úr gildi.Gagnstefnandinn, Norvikhf., greiði 400.000.000 króna sekt í ríkissjóð að frádregnum 65.000.000 krónasem hann hefur þegar innt af hendi með greiðslu 30. október 2015.Gagnstefnendur greiðiaðalstefnanda og stefnda samtals 3.500.000 krónur í málskostnað í aðalsök oggagnsök.
Mál nr. 219/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. apríl 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. apríl 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og að einangrun verði aflétt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 11. apríl 2010. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. apríl nk. kl. 16. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að í gærkvöldi, um kl. 23:00, hafi lögreglan fundið og lagt hald á mikið magn hættulegra fíkniefna, sem flutt hafi verið til landsins með flugi frá Alicante á Spáni fyrr um daginn. Efnin, sem hafi verið kyrfilega falin í ferðatöskum, hafi reynst vera kókaín og við frumathugun tæknideildar lögreglu virðist vera um að ræða mjög sterk efni, sem hafi verið tæp 1.600 grömm. Kærði sé sterklega grunaður um aðild að fíkniefnainnflutningnum, enda hafi lögreglan fylgst með honum í gærkvöldi fara að heimili meðkærða Y, sem hafi flutt efnin til landsins. Þar hafi hann sótt efnin og flutt þau í bifreið að húsi við [...] í Reykjavík og í framhaldinu farið að heimili meðkærða Z, sem hafi farið ásamt meðkærða Þ að bifreiðinni sem efnin hafi verið í, þar sem þeir hafi báðir sést eiga við og opna töskurnar sem efnin hafi verið geymd í. Kærði hafi kannast við það hjá lögreglu nú fyrr í dag að hafa heimsótt Y í gærkvöldi, en hann segist ekki hafa sótt neinar töskur þar. Í nótt, um kl. 05.00, hafi lögregluyfirvöld á Keflavíkurflugvelli stöðvað ungt par við komu sína frá Alicante. Parið hafi verið með í fórum sínum samskonar töskur og kærði Y og efnunum verið komið fyrir í töskunum með sama hætti. Lögreglan telji fullvíst að málin tengist. Lögreglan, í samstarfi við Europol á Spáni, leiti nú Íslendings sem búsettur sé á Spáni. Það sé ætlun lögreglu að sá aðili standi að ofangreindum fíkniefnainnflutningum til landsins, sbr. meðfylgjandi upplýsingaskýrsla lögreglu. Þá leiti lögreglan sömuleiðis ungs Íslendings, sem nú sé staddur erlendis, en sá aðili sé talinn tengjast fíkniefnainnflutningunum, sbr. meðfylgjandi lögregluskýrsla, og eigi hann pantað flug til landsins nú í næstu viku. Rannsókn málsins sé á frumstigi, en málið sé talið tengjast vel skipulögðum og umfangsmiklum innflutningi á fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé að taka þurfi frekari skýrslur af kærða, meðkærðu og hugsanlegum vitnum málsins og öðrum sem kunni að tengjast málinu. Þá sé nauðsynlegt í þágu rannsóknar að hafa upp á ofangreindum aðilum sem nú séu staddir erlendis. Málið sé mjög umfangsmikið og hafi lögreglan handtekið og yfirheyrt sjö aðila vegna þess. Í ljósi þess að rannsókn málsins sé á viðkvæmu stigi sé afar brýnt að krafa lögreglustjóra verði tekin til greina, þannig að kærði fái ekki tækifæri til að torvelda rannsóknina, s.s. með því að koma undan munum, hafa áhrif á aðra samseka eða vitni. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni hættulegra fíkniefna. Rannsókn málsins er umfangsmikil og á frumstigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. apríl 2010, kl. 16.00. Kærða er gert að vera í einangrun meðan á gæslu stendur.
Mál nr. 526/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var fallist á með L að skilyrðum b. liðar sömu lagagreinar væri einnig fullnægt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. ágúst 2015 klukkan 15 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að hann sæti ekki einangrun meðan á því stendur, en farbanni að því frágengnu. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og krefst staðfestingar hans um gæsluvarðhald. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila sé fullnægt og að hann sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi á þeim grundvelli stendur. Krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald var einnig reist á b. lið sömu lagagreinar með þeim rökstuðningi að varnaraðili sé erlendur maður sem ætla megi að reyna muni að komast úr landi eða leynast verði honum ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi. Með vísan til atvika málsins er á það fallist með sóknaraðila að einnig sé fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 4. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 846/2017
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Yfirmat Málshraði
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum A o.fl. um dómkvaðningu matsmanna. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom meðal annars fram að samkvæmt beiðni A o.fl. væri tilgangur þeirra að óska eftir yfirmati að meginstefnu sá að yfirmatsmenn myndu svara til hlítar spurningum sem matsmenn hefðu ekki talið sér fært að svara á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Var talið að þessi hluti beiðni A o.fl. fæli í reynd í sér að yfirmatsmenn héldu áfram matsstörfum undirmatsmanna þar sem þeim sleppti og væri hún því í andstöðu við ákvæði 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi hinn hluta beiðninnar þar sem óskað var eftir endurskoðun á tilteknum niðurstöðum matsmanna kom fram að þær fyrirsjáanlegu tafir sem yrðu á meðferð málsins vegna framkvæmdar yfirmats um þau atriði væru úr hófi að teknu tilliti til meginreglunnar um hraða málsmeðferð og rétt annarra aðila samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, BenediktBogason og Markús Sigurbjörnsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 5. janúar 2018. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 11. desember 2017, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um dómkvaðningumatsmanna. Kæruheimild var í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að lagt verði fyrirhéraðsdóm að dómkveðja þrjá yfirmatsmenn til að „endurmeta svör undirmatsmanna viðtilteknum matsspurningum í samræmi við beiðni sóknaraðila frá 28. nóvember 2017“,til vara að lagt verði fyrir héraðsdóm að dómkveðja tvo matsmenn til að svaratilteknum matsspurningum í samræmi við fyrrgreinda matsbeiðni, en að þvífrágengnu að lagt verði fyrir matsmennina Margréti Pétursdóttur og JóhannUnnsteinsson að svara frekar tilteknum matsspurningum í samræmi við sömu beiðni.Þá krefjast þau í öllum tilvikum kærumálskostnaðar.Varnaraðilinn LBI ehf. krefst þess að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur og sóknaraðilum gert að greiða sér málskostnað í héraði ogkærumálskostnað.Varnaraðilarnir Andri Sveinsson, Halldór J. Kristjánsson og KjartanGunnarsson krefjast hver fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Varnaraðilarnir Jón Þorsteinn Oddleifsson, Sigurjón Þorvaldur Árnason,Svafa Grönfeldt og Þorgeir Baldursson hafa ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.Varnaraðilinn LBI ehf. hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sittleyti og getur því krafa hans um málskostnað í héraði ekki komið frekar tilálita.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilum verður gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, Allianz Global Corporate & Specialty AG,Alterra Corporate Capital 2 Ltd., Alterra Corporate Capital 3 Ltd., Brian JohnTutin, Bridget Anne Carey-Morgan, Brit Insurance Ltd., Carol Jean Harris, DavidJohn De Marle Coulthard, Eileen Elsie Hunter, Gary Frederick Sullivan, IanRichard Posgate, John Leon Gilbart, Joseph Elmaleh, Julian Michael West, KelvinUnderwriting Ltd., Liberty Mutual Insurance Europe Ltd., Nameco (No 11) Ltd.,Nameco (No 231) Ltd., Norman Thomas Rea, Novae Corporate Underwriting Ltd., QBECorporate Ltd., QBE International Insurance Ltd., Richard Michael Hodgson Read,SCOR Underwriting Ltd. og Sorbietrees Underwriting Ltd. greiði óskipt varnaraðilumLBI ehf., Andra Sveinssyni, Halldóri J. Kristjánssyni og Kjartani Gunnarssynihverjum fyrir sig 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurmánudaginn 11. desember 2017Málþetta var höfðað með stefnu birtri 17., 18. og 23. janúar 2012. Stefnandi erLBI hf., áður Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík. Stefndu eru SigurjónÞ. Árnason, Granaskjóli 28, Reykjavík, Halldór J. Kristjánsson, sagðuróstaðsettur í hús í Kanada, Kjartan Gunnarsson, Starhaga 4, Reykjavík,Andri Sveinsson, sagður óstaðsetturí hús í Englandi, Þorgeir Baldursson, Stórahjalla 5, Kópavogi, Svafa Grönfeldt, sögð óstaðsett í hús í Bandaríkjunumog Jón Þorsteinn Oddleifsson, Krossakri 6, Garðabæ. Þá er stefnt BritInsurance Ltd., 55 Bishopsgate, London, Stóra-Bretlandi og 24 öðrumnafngreindum vátryggjendum með lögheimili í Bretlandi og Þýskalandi. Viðfyrirtöku málsins 28. nóvember sl. var hálfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.lögð fram matsgerð dómkvaddra matsmanna dagsett 22. nóvember sl. samkvæmt dómkvaðningumeð úrskurði héraðsdóms 14. mars 2014. Í sama þinghaldi var lögð fram „beiðnium (1) dómkvaðningu yfirmatsmanna, (2) til vara um dómkvaðningu matsmanna en(3) til þrautavara um kröfu um frekari skoðun dómkvaddra matsmanna á matsgerðsamkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.“ Í beiðninni er þess aðallegakrafist að dómkvaddirverði þrír hæfir og óvilhallir yfirmatsmenn til að endurmeta svörundirmatsmanna við nánar tilteknum matsspurningum „og undirmatsmenn svöruðuekki með fullnægjandi hætti að mati matsbeiðenda“. Til vara er þess krafist,með vísan til IX. kafla laga nr. 91/1991, að dómkvaddir verði tveir hæfir ogóvilhallir matsmenn til að svara nánar tilteknum matsspurningum „ogmatsmennirnir Margrét Pétursdóttir og Jóhann Unnsteinsson svöruðu ekki meðfullnægjandi hætti að mati matsbeiðenda.“ Til þrautavara er þess krafist, meðvísan til IX. kafla laga nr. 91/1991, að lagt verði fyrir dómkvadda matsmenn aðsvara frekar nánar tilteknum matsspurningum „sem þau svöruðu ekki meðfullnægjandi hætti að mati matsbeiðenda.“ Af hálfu allra annarra aðila varöllum þáttum í beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. mótmælt ogþess krafist að beiðninni yrði hafnað. Í þinghaldinu lýstu lögmenn aðila sig reiðbúna til að færa þegarí stað fram munnlegar athugasemdir um ágreiningin og leggja hann í úrskurðdómsins. Beiðni stefndu Brit Insurance Ltd.o.fl. Stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.vísa til þess að nú liggi fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna dagsett 22.nóvember 2017. Í matsgerðinni svari matsmenn mörgum spurningum matsbeiðenda enöðrum svari matsmenn ekki með fullnægjandi hætti, einkum sökum þess að þeirtelji að ófullnægjandi gögn og/eða upplýsingar komi í veg fyrir frekariefnislega umfjöllun um það efni sem óskað var mats á, annað hvort að hluta tileða í heild. Stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. vísa þó einnig til þess að „íeinstaka tilvikum“ séu þeir ósammála niðurstöðu matsmanna. Þessir stefnduleggja á það áherslu að yfirmat muni taka mun skemmri tíma en undirmat, líklegaörfáa mánuði, enda liggi matsgerð fyrir og öll þau gögn sem hún byggi á. Þær spurningar sem settar erufram í beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. eru orðrétt þær sömu og settarvoru fram í fyrri matsbeiðni aðilanna 26. nóvember 2013 og skorið var úr meðfyrrnefndum úrskurði héraðsdóms sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 29.apríl 2014, þó þannig að í sumum tilvikum er efni spurninganna þrengt. Er um aðræða spurningar í eftirfarandi liðum matsbeiðninnar: liður 3) (i), (ii) og (iv);liður 4) (i) og (ii); liður 5) (i) og (ii); liður 6) (i), (ii) og (iii); liður 7)(i), (ii) og (iii); liður 8) (i) og (ii); og liður 9) (i) og (iii). Í umfjöllun um einstakarmatsspurningar segir eftirfarandi: „Í svörum við matsspurningu 3) (i) ífyrirliggjandi matsgerð Jóhanns Unnsteinssonar og Margrétar Pétursdóttur vísamatsmenn til þess að þau hafi hvorki haft aðgang að heildarlista yfir lán bankansá þeim dagsetningum sem um ræðir né heildarlista yfir veð. [/] Í svörum viðmatsspurningum 3) (ii) og (iii) vísa matsmenn til þess að fyrirliggjandi gögnséu að þeirra mati ekki nægjanleg til að svara þessum spurningum. [/]Matsbeiðendur eru sammála svörum matsmanna við matsspurningu 3) (iv) að þvíleyti að veð sem Landsbanki Íslands hf. tók í eigin hlutum hefðu átt að komafram í skýringum í ársreikningum bankans. Matsbeiðendur eru hins vegar ósammálaöðru í svari matsmanna við þessum lið, um að lánveitingar hafi engin áhrif haftá eigið fé bankans í reikningsskilum hans og um afstöðuleysi matsmanna um hvortdraga hefði átt lánveitingar frá eiginfjárgrunni, og óska því eftir yfirmatieða endurskoðun á þeim þáttum. [/] Í svörum við matsspurningum 4) (i) og (ii)vísa matsmenn til þess að fyrirliggjandi gögn séu að þeirra mati ekki nægjanlegtil að svara þessum spurningum. [/] Í svörum við matsspurningu 5) (i) kveðastmatsmenn ekki hafa fengið fullnægjandi gögn til að svara hluta spurningarinnarmeð fullnægjandi hætti, svo sem kaupréttarsamninga, ráðningarsamningastarfsmanna Landsbanka Íslands hf. eða aðrar upplýsingar um mögulegafkastahvetjandi launakerfi sem fólu í sér boð um hluti í bankanum tilstjórnenda og starfsmanna bankans. Þá var þeim hluta spurningarinnar er lýturað 31. mars 2008 ekki svarað sökum þess að Landsbanki Íslands hf. birti ekkiskýringu um kaupréttarsamninga í árshlutareikningi. Auk þess eru matsbeiðendurósammála niðurstöðu matsmanna að því er varðar fjárhæð kauprétta hinn 31.desember 2007 (bls. 59 í matsgerð). Er því óskað eftir yfirmati eða endurskoðuná þeim þáttum. [/] Í svörum við matsspurningu 5) (ii) vísa matsmenn til þess aðengin gögn hafi borist matsmönnum vegna 9. janúar 2008 og því hafi þeim ekkiverið unnt að leggja mat á þennan lið. [/] Í svörum við matsspurningu 6) (i)vísa matsmenn til þess að upplýsingum úrskjölum um stórar áhættuskuldbindingar og listum úr lánakerfi LandsbankaÍslands hf., Libra loan, beri ekki saman í öllum tilvikum og því megi leiða aðþví líkur að um fleiri lánakerfi hafiverið að ræða sem matsmenn hafi ekki haft aðgang að. [/] Í tengslum viðmatsspurningu 6) (ii) telja matsbeiðendur að unnt sé með tiltölulega auðveldumhætti að afla gagna um tengsl félaganna Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. og tengdraaðila (á öðrum dagsetningum en 31. desember 2006), Elliðahamars ehf.,Elliðatinda ehf., Bakkavarar Group og tengdra aðila, Exista hf. (nú Klakkiehf.), Sigurðar Bollasonar ehf. og Sigurðar Bollasonar persónulega, HunslowS.A., Bruce Assets Limited, Pro-Invest Partners Corp, MP fjárfestingarbanka ogfleiri við Landsbanka Íslands hf. Óskamatsbeiðendur því eftir yfirmati eða frekari skoðun og mati á matsspurningunni.[/] Matsbeiðendur eru ósammála hluta niðurstaðna matsmanna vegna matsspurningar6) (iii), nánar tiltekið um að ekki hafi verið gerðar kröfur íreikningsskilareglum um að skýra frá stórum áhættuskuldbindingum eða einstökumlánum til þeirra aðila sem vísað er til í matsspurningu 6. Óska matsbeiðendurþví eftir yfirmati eða frekari skoðun og mati á matsspurningunum. [/] Í svörumvið matsspurningu 7) vísa matsmenn til þess að ekki séu til staðar gögn til aðleggja mat á virðisrýrnun útlána í heild sinni heldur er einungis hægt að takaafstöðu til þeirra lána sem skoðuð voru. Óska matsbeiðendur því eftir yfirmatieða frekari skoðun og mati á matsspurningunni en þó með þeirri undantekningu aðmatsbeiðendur óska ekki eftir frekari umfjöllun matsmanna umFjárfestingafélagið Primus ehf., Icelandic Group hf. eða Gnúp fjárfestingafélagehf., þar eð matsmennirnir Jóhann Unnsteinsson og Margrét Pétursdóttir hafaþegar metið hæfilega virðisrýrnun lána Landsbanka Íslands hf. til þeirra ífyrirliggjandi matsgerð. [/] Í svörum við matsspurningu 8) vísa matsmenn tilþess að fyrirliggjandi gögn hafi ekki verið nægjanleg til að leggja mat áliðina, þó að ýmsar upplýsingar um skuldbindingar og fjárhagslega stöðuLandsbanka Íslands hf. hafi verið fyrirliggjandi á þeim tímabilum sem spurt erum. [/] Matsbeiðendur eru ósammála niðurstöðu matsmanna vegna matsspurningar9(i) og (iii), hvað varðar ársreikning Landsbanka Íslands hf. fyrir árið 2007(bls. 149 í fyrirliggjandi matsgerð). Óska matsbeiðendur því eftir yfirmati eðafrekari skoðun og mati á matsspurningunum að því er varðar ársreikning LandsbankaÍslands hf. fyrir árið 2007.“ Um aðalkröfu sína í þessum þættimálsins vísa stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. til IX. kafla laga nr. 91/1991,einkum 64. gr. þeirra laga. Krafan lúti að því að dómkvaddir verði yfirmatsmenní því að skyni að endurskoða niðurstöður undirmatsmanna, þar sem undirmatsmennsvöruðu ekki viðkomandi spurningum með fullnægjandi eða réttum hætti að matimatsbeiðenda. Það sé hlutverk yfirmatsmanna að skoða hvort fyrirliggjandi gögn séufullnægjandi, þrátt fyrir niðurstöðu undirmatsmanna, og/eða að upplýsa hvaðagögn þeir telja að vanti til að unnt sé að svara spurningunum með öðrum hættien undirmatsmenn gerðu. Í 64. gr. laga nr. 91/1991 segi að aðili geti krafistyfirmats þar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem hafa áður veriðmetin. Krafan sé sett fram eins skjótt og kostur er. Þá sé ljóst að vinna viðyfirmatið muni ekki taka langan tíma sé tekið mið af þeim tíma sem virðist hafafarið í vinnu við undirmatsgerð eftir að eiginleg vinna við það hófst. Varakrafa stefndu Brit InsuranceLtd. o.fl. er einnig sögð styðjast við IX. kafla laga nr. 91/1991. Varakrafan lútiað því að dómkvaddir verði tveir matsmenn til að svara sömu matsspurningum ogaðalkrafan lúti að, ef svo fari að ekki verði talin uppfyllt skilyrði til aðdómkveðja yfirmatsmenn á grundvelli 64. gr. laga nr. 91/1991. Í lögum nr.91/1991 séu ekki lagðar sérstakar hömlur við því að dómkvaddir verði matsmenntil að meta atriði sem matsgerðar hefur þegar verið aflað um. Enn síður sé girtfyrir að til viðbótar eldri matsgerð sé aflað nýrrar matsgerðar, sem sé ætlaðað gefa ítarlegri upplýsingar um matsefni en áður hafi fengist, sbr. meðalannars dóm Hæstaréttar Íslands 7. nóvember 2000 í máli nr. 400/2000. Þrautavarakrafa er einnig sögðstyðjast við IX. kafla laga nr. 91/1991. Gerð sé krafa um að dómkvaddirmatsmenn endurskoði mat sitt, verði ekki fallist á að heimilt sé að óska eftiryfirmati eða mati nýrra matsmanna. Þrautavarakrafan lúti að því aðmatsmennirnir Jóhann Unnsteinsson og Margrét Pétursdóttir reyni til þrautar aðsvara þeim spurningum, sem ítrekaðar eru í beiðni þessari en þau ekki talið sérfært að svara út frá fyrirliggjandi gögnum á þeim tíma.Mótmæli annarra aðila við beiðnistefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. Af hálfu annarra aðilaen stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. er einkum vísað til þess til þess aðframlögð matsgerð sé haldinn svo stórkostlegum annmörkum að hún í sé í reyndmarkleysa. Frekari gagnaöflun í tilefni hennar sé því bersýnilega tilgangslaus.Þá er vísað til dóms Hæstaréttar 17. október 2017 þar sem hafnað hafi veriðfrekari kröfum um frestun málsins til að bíða matsgerðar. Verði að skiljadóminn þannig að lagt hafi verið fyrir héraðsdóm að lýsa gagnaöflun lokið ogákveða aðalmeðferð málsins þegar í stað. Vísað er til þess að í beiðni Stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. felistí reynd beiðni um að sama matsferli verði haldið áfram undir breyttumformerkjum í berri andstöðu við niðurstöðu Hæstaréttar.Niðurstaða Svo sem áður greinir var fallistá beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. um dómkvaðningu matsmanna meðúrskurði héraðsdóms 14. mars 2014. Í forsendum úrskurðarins, sem staðfestur varmeð vísan til forsendna sinna með dómi Hæstaréttar 29. apríl þess árs, er þvíslegið föstu að aðili einkamáls njóti víðtæks réttartil að afla matsgerðatil að færa sönnur á staðhæfingar sínar, enda beinist matsbeiðni að þeimatriðumsem kveðið er á um 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 og matið séekki bersýnilega þýðingarlaust fyrir sakarefni málsins. Hins vegar kemur einnigfram í forsendum úrskurðarins að umræddur réttur stefndu Brit Insurance Ltd.o.fl. til sönnunarfærslu sem aðila einkamáls takmarkist af öðrum meginreglumeinkamálaréttarfars, meðal annars reglunni um að hraða beri meðferð máls eftirföngum. Verði þá einnig að horfa til þess að sú meginregla styðjst ekki aðeinsvið þá opinberu hagsmuni sem tengjast skilvirkri starfsemi dómstóla ogallsherjarreglu, heldur lúti hún einnig að rétti manna til að fá úrlausn umréttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyriróháðum og óhlutdrægum dómstóli samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995,og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög um lögfestingusáttmálans nr. 62/1994. Var talið leiða af þessu að við þær aðstæður að óskaðværi eftir tímafreku og kostnaðarsömu mati, með hliðsjón af umfangi málsins,yrði að gera ríkar kröfu til þess að fyrir lægi að matsspurningar beindust aðþeim atriðum sem kveðið er á um í 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, að þær hefðuraunverulega þýðingu fyrir sakarefni málsins og matsgerð myndi þjóna tilgangifyrir sönnunarfærslu aðila, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Að matidómsins eiga þessi sjónarmið dómsins einnig við um fyrirliggjandi beiðni stefnduBrit Insurance Ltd. o.fl..AÍforsendum fyrrnefnds úrskurðar héraðsdóms var, við mat á lögmæti matsspurninga,sérstaklega horft til þess að matsmenn leysa úr matsspurningum á grundvelligagna sem aðilar leggja fram eða matsmenn kunna að ákveða að afla sjálfirsamkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Nytu matsmenn ákveðins svigrúms tilþess að afmarka matsspurningar nánar, en einnig hlyti matsgerð eðli málsinssamkvæmt að takmarkast við þau svör sem unnt er að veita við matsspurningum ágrundvelli gagna sem tiltæk eru matsmönnum. Var vísað til þess í úrskurðinum aðengin skylda yrði lögð á matsmenn að afla sjálfir gagna umfram það sem þeir teldueðlilegt eða mögulegt. Væri aðila matsmáls unnt að bera undir dómágreiningsatriði er vörðuðu framkvæmd matsgerðar að þessu leyti, svo sem hvortþað hefði verið metið sem skyldi meta samkvæmt dómkvaðningu, sbr. 1. mgr. 66.gr. laga nr. 91/1991. Í máli þessu lá fyrir fráupphafi að um væri að ræða sérlega umfangsmikið og tímafrekt mat. Lá einnigfyrir að matsspurningar væru þess eðlis að erfiðleikum kynni að vera bundiðfyrir matsmenn að svara þeim til hlítar á grundvelli tiltækra gagna, ekki sístþegar litið væri til framangreindrar meginreglu um að hraða skuli málsmeðferðeftir föngum. Mátti stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., sem kusu að leita svoviðamikillar matsgerðar sem raun ber vitni, því allt frá byrjun vera ljóst aðbrýnt væri að matsstörf yrðu markviss og þeim yrði flýtt svo sem kostur væri aðþví viðlögðu að frestur fengist ekki í málinu til að koma matsgerð að. Eins máttiþeim vera ljóst að matsgerð kynni að meira eða minna leyti vera því markibrennd að svör matsmanna yrðu takmörkuð við niðurstöður sem matsmenn teldumögulegt að færa fram á grundvelli tilækra gagna og þeirra fresta sem dómari hefðiákveðið í málinu. Er þá sérstaklega litið til þess að með dómi Hæstaréttar 17.október sl. var felldur úr gildi úrskurður dómara um að veita stefndu BritInsurance Ltd. o.fl. frest í því skyni að leggja fram frekari beiðnir umafhendingu gagna vegna matsmálsins. Samkvæmt fyrirliggjandi beiðnistefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. er tilgangur þeirra með því að óska eftiryfirmati að meginstefnu sá að yfirmatsmenn svari til hlítar spurningum semmatsmenn hafa ekki talið sér fært að svara á grundvelli fyrirliggjandi gagna.Að mati dómsins er því í reynd hér um það að ræða að þessir stefndu óski eftirþví að yfirmatsmenn haldi áfram matsstörfum undirmatsmanna þar sem þeimsleppir. Er langstærstur hluti beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., aðþessu leyti í beinni andstöðu við ákvæði 64. gr. laga nr. 91/1991 sem heimilaröflun yfirmats í þeim tilgangi að afla endurskoðunar á þeim atriðum sem áðurhafa verið metin. Er þá einnig horft til þess að með fyrrgreindum dómiHæstaréttar var því slegið föstu að téðum stefndu hefði þá þegar gefistnægilegur frestur til að afla matsgerðar og væru því ekki efni til að frestamálinu sérstaklega til þess afla gagna í þágu matsmálsins. BÍbeiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. er því lýst að þessir stefndu teljisig ósammála tilteknum niðurstöðum matsmanna og óski eftir endurskoðun á þeimþáttum. Hér er um að ræða svör við matsspurningu 3) (iv), hluta að svari viðmatsspurningu 6) (iii) og niðurstöður um matsspurningar 9) (i) og (iii). Aðmati dómsins samræmist beiðni téðra stefndu um yfirmat um þessi atriðifyrrnefndri 64. gr. laga nr. 91/1991 að því leyti sem hér er óskaðendurskoðunar á atriðum sem áður hafa verið metin. Heimild þessara stefndu tilþess að óska eftir yfirmati verður hins vegar einnig að meta í því ljósi aðmeðferð málsins hefur þegar umtalsvert dregist og hafa aðrir aðilar málsinsítrekað krafist þess að gagnaöflun verði lýst lokið málið og aðalmeðferðákveðin þegar í stað. Svo sem áður greinir hefur Hæstiréttur einnig slegið þvíföstu, að gættum rétti þessara aðila eftir 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands að ófært sé að telja að téðum stefndu hafi ekki gefistnægur frestur til gagnaöflunar. Í málinu verður að líta til þessað framangreind ágreiningsatriði eru ekki þess eðlis að þau verði talin ráðaúrslitum fyrir málatibúnað stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. Hvað sem þessulíður eru þessum stefndu tæk úrræði til þess að fjalla nánar um þessi tilteknuatriði við aðalmeðferð málsins. Er endanleg úrlausn um þau og þýðing fyrirúrslit málsins á forræði dómsins, sbr. 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991. Þegarallt framangreind er virt er það niðurstaða dómsins að þær fyrirsjáanlegu tafirfyrir meðferð málsins sem leiða myndu af yfirmati um þessi atriði séu úr hófiað teknu tilliti meginreglunnar um hraða málsmeðferð og réttar annarra aðilasamkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Verður beiðni stefndu BritInsurance Ltd. o.fl. um yfirmat því hafnað í heild sinni.CMeðvarakröfu sinni óska stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. í reynd eftir nýrrimatsgerð um þau atriði sem þeir telja að matsmenn hafi ekki metið meðfullnægjandi hætti svo og um fyrrgreindar niðurstöður matsmanna sem þessirstefndu eru ósammála. Svo sem áður greinir liggur fyrir matsgerð dómkvaddramatsmanna þar sem spurningum stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., semmatsbeiðanda, er svarað að því marki sem dómkvaddir matsmenn hafa taliðmögulegt á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Liggur og fyrir sú afstaða dómsinsað ekki sé grundvöllur til þess að veita frekari fresti í málinu til öflunargagna í þágu matsmálsins eða til vinnu við matsgerðina. Verður þessari aðstöðuþví ekki jafnað til þess þegar dómstólar hafa talið heimilt að afla nýrrarmatsgerðar sem tekur að einhverju leyti til atriða sem þegar hafa verið metineða er ætlað að gefa ítarlegri upplýsingar um matsefni en áður hafa fengist. Aðmati dómsins er varakrafa stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. því í andstöðu við þanngrundvöll 64. gr. laga nr. 91/1991 að matsgerð verði aðeins endurskoðuð meðyfirmati. Þá leiða fyrrgreind sjónarmið um hraða málsmeðferð og rétt annarramálsaðila samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar einnig til þess að synjaber stefndu um frekari gagnaöflun á þessa leið. Verður varakröfunni því einnigsynjað.DMeðannarri varakröfu sinni krefjast stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. þess, meðvísan til IX. kafla laga nr. 91/1991, að lagt verði fyrir matsmennina MargrétiPétursdóttur og Jóhann Unnsteinsson, sem dómkvödd voru á dómþingi hinn 17.nóvember 2014 og skiluðu matsgerð hinn 22. nóvember 2017, að svara frekar þeimmatsspurningum sem þau svöruðu ekki með fullnægjandi hætti að mati matsbeiðenda. Skiljaverður kröfuna á þá leið að téðir stefndu telji að matsmennirnir hafi ekkimetið með fullnægjandi hætti það sem meta skyldi samkvæmt dómkvaðningu og/eðamatsgerð sé ekki nægilega rökstudd að þessu leyti, sbr. 1. mgr. 66. gr. laganr. 91/1991. Matsgerðdómkvaddra matsmanna ber það með sér að matsmenn hafi í fleiri tilvikum ekkitalið mögulegt að svara matsspurningum til hlítar vegna skorts á gögnum, eneinnig er ljóst að sá tími sem matsmenn höfðu til umráða var takmarkaður vegnaþeirra fresta í málinu sem dómari hafði ákveðið. Svo sem áður greinir lá fyrir fráupphafi að matsspurningarværu þess eðlis að erfiðleikum kynni bundið fyrir matsmenn að svara þeim tilhlítar á grundvelli tiltækra gagna, ekki síst þegar litið væri tilframangreindrar meginreglu um að hraða skuli málsmeðferð eftir föngum. Í ljósiniðurstöðu Hæstaréttar 17. október sl. var einnig ljóst að matsmenn hlutu aðreyna hraða matsstörfum eftir því sem kostur væri í þeim tilgangi að fullnægja þeirrigrunnskyldu sinni að ljúka matsgerð samkvæmt kvaðningu dómsins. Í þessu ljósitelur dómurinn ekkert fram komið um að matsmenn hafi ekki metið það sem lagtvar fyrir þá, eftir því sem þeim var unnt, eða rökstutt niðurstöður sínar meðfullnægjandi hætti. Verður því, að svo stöddu, hafnað þeirri kröfu stefndu BritInsurance Ltd. o.fl. að lagt verði fyrir matsmenn að svara frekar þeimspurningum sem beint var til þeirra með matsbeiðni. Er þessum stefndu hinsvegar heimilt að krefjast þess að matsmenn komi fyrir dóm við aðalmeðferðmálsins til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingar á matsgerð, sbr. 65.gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framangreindu er beiðnistefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. um yfirmat eða frekari gagnaöflun vegnamatsgerðar dómkvaddra matsmanna dagsettrar 22. nóvember sl., sem lögð var framí þinghaldi 28. nóvember sl., hafnað. Skúli Magnússon héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐBeiðnistefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. um yfirmat eða frekari gagnaöflun vegnamatsgerðar dómkvaddra matsmanna dagsettrar 22. nóvember sl., sem lögð var framí þinghaldi 28. nóvember sl., er hafnað.
Mál nr. 82/2010
Þjónustukaup Skaðabætur Kröfugerð Matsgerð Meðdómsmaður Bókun
K og T kröfðu Í um eftirstöðvar reikninga, sem útgefnir voru í tilefni framkvæmda K og T við fasteign Í að Víðihlíð 43 í Reykjavík. Í gerði gagnkröfu á hendur K og T, en henni var hafnað í héraði að undanskilinni kröfu vegna galla á flísalögn í bílskúr sem K og T höfðu viðurkennt að bera ábyrgð á. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að telja yrði að héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, hefði við þessa úrlausn tekið fullnægjandi afstöðu til matsgerða sem lutu að flísalögn í bílskúrnum. Væru ekki efni til annars en að staðfesta niðurstöðu dómsins um þetta. Þá var héraðsdómur staðfestur að öðru leyti með vísan til forsendna þar sem fallist var á kröfu K og T en þeir sýknaðir af kröfu Í, um annað en það sem að framan greinir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi höfðuðu stefndu hvor í sínu nafni tvö mál á hendur áfrýjanda, sem bæði voru þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 27. mars 2008. Stefndu eru bræður og höfðu unnið saman við lagfæringar og endurbætur á húsi áfrýjanda að Víðihlíð 43 í Reykjavík í desember 2006 og út febrúar 2007. Gerði hvor þeirra kröfu um það sem hann taldi sig eiga ógreitt hjá áfrýjanda. Krafa stefnda Kristins studdist við þrjá reikninga samtals að fjárhæð 1.314.720 krónur, en dregnar voru frá þrjár innborganir samtals 912.336 krónur, en innborganir þessar áttu sér að mestu leyti stað fyrir útgáfudaga reikninganna. Nemur mismunurinn 402.384 krónum. Krafa stefnda Tryggva var reist á fjórum reikningum samtals að fjárhæð 1.720.312 krónur, en frá voru dregnar fjórar innborganir samtals 1.381.248 krónur. Um þessar innborganir háttaði á sama veg; þær höfðu verið inntar af hendi áður en reikningar voru gefnir út. Mismunur reikningsfjárhæða og innborgana nemur 339.064 krónum. Með samkomulagi málsaðila voru málin tvö sameinuð á dómþingi 22. janúar 2009. Lögðu stefndu við það tækifæri fram nýja sameiginlega kröfu um greiðslu á samanlagðri fjárhæð þeirra eftirstöðva reikninga sinna sem þeir töldu ógreidda, sbr. það sem að framan segir, og nam krafan því 741.448 krónum með dráttarvöxtum eins og lýst er í héraðsdómi. Þar er kröfunni lýst svo að stefndu hafi gert kröfu um að áfrýjandi greiddi þeim umkrafða fjárhæð „in solidum“ og það orðalag raunar einnig notað í dómsorði, þar sem krafan var tekin til greina að hluta. Með þessu er sýnilega átt við að stefndu hafi gert kröfu sína á þeim grundvelli að þeir ættu hana alla saman óskipt. Fyrir Hæstarétti var þessi skilningur áréttaður og því lýst að stefndu teldu sig eiga kröfuna í óskiptri sameign og áfrýjandi gæti staðið skil á henni allri með greiðslu til hvors þeirra sem væri. II Fjárkrafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti er sú sama og hann gerði í gagnsök í héraði, nema hann hefur lækkað fjárhæð hennar um 598.024 krónur, sem er samanlögð fjárhæð þeirra reikninga stefndu sem hann viðurkennir. Þetta eru þeir reikningar sem stefndu kröfðust greiðslu á fyrir héraðsdómi að undanskildum reikningi að fjárhæð 143.424 krónur. Sá reikningur var gefinn út 3. janúar 2007 af stefnda Kristni á hendur stefnda Tryggva. Áfrýjandi mótmælti þessum reikningi í greinargerð sinni í héraði og taldi hann sér óviðkomandi. Við munnlegan flutning málsins í héraði 3. nóvember 2009 var meðal annars gerð svofelld bókun um málflutningsræðu lögmanns áfrýjanda: „Hann kvað ekki ágreining um innborganir og fjárhæð eftirstöðva reikninga stefnenda.“ Þetta er tekið upp í forsendur hins áfrýjaða dóms og þá sýnilega talið að yfirlýsingin hafi átt við alla reikninga stefndu, þar með talinn reikninginn frá 3. janúar 2007, 143.424 krónur, sem að framan greinir og áfrýjandi hafði mótmælt sérstaklega í greinargerð sinni. Var krafa á grundvelli þessa reiknings tekin til greina í héraðsdómi, án þess að vikið væri að þeim sérstöku andmælum sem áfrýjandi hafði haft uppi gegn honum. Fyrir Hæstarétti mótmælir áfrýjandi þessu og kveðst hafa uppi sömu varnir gegn reikningi þessum sem fyrr, þar með talið að hann sé sér óviðkomandi, enda ekki stílaður á sig. Telur hann orðalag bókunarinnar hafa orðið annað en hann ætlaði og sé raunar ekki ótvírætt um að fallið hafi verið frá þessum vörnum. Áfrýjendur telja á hinn bóginn að með bókuninni hafi áfrýjandi fallið frá nefndum mótmælum við þessum reikningi. Í hinni umdeildu bókun er ekki að finna fyrirvara um að áfrýjandi haldi, þrátt fyrir bókunina, við þau sérstöku andmæli við umræddum reikningi sem að framan greinir. Raunar var þetta eini reikningurinn sem hann hafði í greinargerð sinni andmælt á þeirri forsendu að hann væri sér óviðkomandi. Hinum reikningunum hafði hann ekki mótmælt tölulega og heldur ekki tilgreindri fjárhæð innborgana sinna heldur einungis teflt fram gagnkröfum sínum. Verður því ekki betur séð en tilefni umræddrar bókunar hafi eingöngu legið í þessum eina tölulega ágreiningi sem áfrýjandi hafði gert við reikninga stefndu. Verður hann að bera hallann af því að hafa ekki tekið skýrt fram, þegar bókunin var gerð, að hún ætti ekki við um þetta, ef hann taldi svo vera. Verður því lagt til grundvallar dómi að ekki sé tölulegur ágreiningur um reikningana sem liggja að baki kröfu stefndu. III Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir gagnkröfum áfrýjanda í héraði en þær kröfur hefur hann allar uppi fyrir Hæstarétti. Í héraði var þeim hafnað að undanskilinni kröfu að fjárhæð 300.000 krónur vegna galla á flísalögn í bílskúr, sem stefndu höfðu viðurkennt að bera ábyrgð á. Taldi héraðsdómur að gegn andmælum stefndu væri ekki unnt að leggja matsgerð til grundvallar um kostnað við úrbætur á flísalögninni, svo sem áfrýjandi krafðist, og mat dómurinn bætur til áfrýjanda að álitum. Talið verður að héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, hafi við þessa úrlausn tekið fullnægjandi afstöðu til matsgerðarinnar og yfirmatsgerðar sem laut að hluta þess ágreinings sem uppi var með aðilum um flísalögnina í bílskúrnum. Eru ekki efni til að annars en að staðfesta niðurstöðu dómsins um þetta. Að öðru leyti verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um gagnkröfur áfrýjanda staðfest með vísan til forsendna. Við ákvörðun dráttarvaxta verður, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi, tekið tillit til þess að upphafsdagur dráttarvaxtakröfu áfrýjanda er 28. nóvember 2008. Felst í því sú afstaða af hans hálfu að krafan eigi að mæta kröfu stefndu miðað við þennan dag. Sá hluti kröfu áfrýjanda, sem tekinn er til greina, er í dómsorði héraðsdóms að fullu látinn lækka höfuðstól kröfu stefndu. Héraðsdómi hefur ekki verið gagnáfrýjað og verður þessi niðurstaða hans því staðfest. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu sameiginlega málskostnað fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Ísak Sverrir Hauksson, greiði stefndu, Kristni Sverrissyni og Tryggva Sverrissyni, óskipt 441.448 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 741.448 krónum frá 14. apríl 2007 til 28. nóvember 2008 en af 441.448 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er óraskað. Áfrýjandi greiði stefndu óskipt 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 3. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kristni Sverrissyni, kt. 240351-4399, Heiðarbakka 10, Keflavík, með stefnu birtri 13. marz 2008, á hendur Ísaki Sverri Haukssyni, kt. 251063-2229, Víðihlíð 43, Reykjavík. Með stefnu, birtri sama dag höfðaði Tryggvi Sverrisson, kt. 210958-3559, Álfaskeiði 96, Hafnarfirði, mál á hendur Ísaki Sverri Haukssyni. Voru málin sameinuð hinn 22. janúar 2009. Með gagnstefnu, þingfestri 22. janúar 2009, höfðaði stefndi, Ísak Sverrir Hauksson, gagnsök á hendur stefnendum, Kristni Sverrissyni og Tryggva Sverrissyni. Dómkröfur stefnenda í aðalsök eru þær, að stefnda verði gert að greiða þeim in solidum kr. 741.448 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 14.04. 2007 til greiðsludags, auk vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga, sem leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Enn fremur er krafizt málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda í aðalsök eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og honum dæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi þeirra að mati réttarins, en til vara, að kröfur stefnenda verði lækkaðar stórlega og málskostnaður verði látinn niður falla. Dómkröfur gagnstefnanda eru þær aðallega, að gagnstefndu verði in solidum gert að greiða gagnstefnanda skaðabætur og/eða afslátt, að fjárhæð kr. 2.523.667, auk dráttarvaxta samkvæmt l. nr. 38/2001 frá 28.11. 2008 til greiðsludags, og er krafizt uppfærslu samkvæmt 12. gr. sömu laga miðað við 28.11. 2009. Til vara krefst gagnstefnandi skaðabóta og/eða afsláttar úr hendi gagnstefndu in solidum að álitum að mati dómsins auk vaxta svo sem greinir í aðalkröfu. Gagnstefnandi krefst þess aðallega, að dómkröfur í gagnsök verði notaðar til skuldajafnaðar við kröfur aðalstefnenda í aðalsök að svo miklu leyti, sem til þurfi, en sjálfstæður dómur verði kveðinn upp um eftirstöðvarnar. Til vara er þess krafizt, að kveðinn verði upp sjálfstæður dómur um allar dómkröfur í gagnsök. Í báðum tilvikum er gerð krafa um greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnstefndu, að mati réttarins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts og kostnaðar vegna matsmáls. Dómkröfur gagnstefndu eru þær aðallega, að þeir verði með öllu sýknaðir af kröfum gagnstefnanda, en til vara, að kröfur gagnstefnanda verði stórlega lækkaðar. Bæði í aðal- og varasök gagnsakar krefjast gagnstefndu málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda að mati dómsins. II Málavextir í aðalsök og gagnsök Stefnendur, sem eru bræður, tóku að sér að framkvæma ýmsa trésmíðavinnu, flísalögn o.fl. fyrir stefnda í fasteign hans að Víðihlíð 43, Reykjavík, og stóð verkið yfir í um það bil þrjá mánuði, frá desember 2006 og út febrúar 2007. Var m.a. um að ræða vinnu við að taka upp og lagfæra plötur í lofti undir þaki, lagnir gólfflísa í forstofu, baðherbergi og bílskúr og útbúa hurðarop fyrir rennihurð í millivegg í íbúðinni. Stefnendur gerðu stefnda hvor fyrir sig reikninga fyrir vinnu sína, sem stefnandi greiddi framan af athugasemdalaust og voru greiðslur iðulega inntar af hendi áður en reikningar voru gefnir út, eftir því sem verkinu miðaði áfram. Reikningar stefnandans Tryggva eru þessir: Innborganir á reikninga stefnandans Tryggva voru eftirfarandi: Eftirstöðvar kr. 339.064 Reikningar stefnandans Kristins eru þessir: Innborganir á reikninga stefnandans Kristins: Eftirstöðvar kr. 402.384 Stefnendur höfðuðu upphaflega tvö aðskilin mál til heimtu krafna sinna, en samkomulag varð með málsaðilum að sameina málin og að stefnendur myndu hafa kröfuna uppi óskipa á hendur stefnda. Nemur krafa stefnenda á hendur stefnda því samtals kr. 741.448. Áður en stefnendur höfðu lokið verkinu vék stefndi þeim, að því er stefnendur halda fram, fyrirvaralaust frá verkinu. Byggir stefndi sýknukröfu sína í aðalsök og kröfur í gagnsök á því annars vegar, að hann hafi þegar ofgreitt stefnendum fyrir vinnu sína, auk þess sem verkinu hafi verið áfátt og á því reynzt gallar. Fékk stefndi Örvar Ingólfsson, skoðunarmann fasteigna, til að mæla upp verkið. Þá var að kröfu stefnda dómkvaddur matsmaður, Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur, til að skoða og meta klæðningu í lofti í stofu, gólfflísar á baði við forstofu, flísalögn í bílskúr, reikning matsþola og leka í kjallara. Er matsgerð hans dagsett í nóvember 2008. Í kjölfarið voru að kröfu stefnenda dómkvaddir tveir yfirmatsmenn, Ágúst Þórðarson byggingafræðingur og Karl Jón Kristjánsson múrari, til að meta orsakir og ástæður þess að hluti flísa í bílskúrsgólfi fasteignarinnar hefði losnað. Er yfirmatsgerðin dagsett 23. marz 2009. III Málsástæður stefnenda í aðalsök Stefnendur byggja kröfur sínar í aðalsök á eftirstöðvum reikninganna, samtals kr. 741.448. Vísað sé til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í 45., 47. og 51. gr. laga 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísist til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Ísaks í aðalsök og gagnsök Stefndi telji ljóst, að hann hafi orðið fyrir stórfelldu tjóni, en alvarlegir ágallar séu á verkinu, eins og skilið hafi verið við það af hálfu stefnanda máls þessa. Sýnilegir ágallar séu m.a. lélegur frágangur á plötum í lofti, mishalli á flísum á gólfi í forstofu, ójafna í gólfplötum á WC og forstofu, en vatn úr sturtu renni fram á gólf vegna ranghalla í gólfi. Í bílskúr séu flísar mishallandi á gólfi og niðurfall í rangri hæð. Þá sé ófrágengið við bílskúrshurð og vatn renni undir hurð og inn í bílskúrinn. Enn fremur vanti þéttingu undir állista og ágalli sé á frágangi flísa, þar sem flísamiðja sé notuð í stað endaflísa og flísalím vanti undir flísahorn svo sýnilegt sé. Þá veki athygli, að uppbrot á flísum hafi átt að vera á útvegg en ekki á innivegg, eins og gengið hafi verið frá. Þá sé ófrágengið við millivegg, sem verði hurðarop, og loks sé alvarlegur leki niður í kjallara af efri hæð vegna ófullnægjandi frágangs. Við aðalmeðferð var bókað eftir lögmanni aðalstefnda, að ekki sé ágreiningur um innborganir og fjárhæð eftirstöðva reikninga stefnenda. Vísað sé í aðalsök til laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, einkum 28. gr., og enn fremur 9. og 13. gr. laganna og til laga nr. 91/1991, 1. mgr. 130. gr., varðandi málskostnað. Kröfum gagnstefnanda í gagnsök sé beint að gagnstefndu sameiginlega og in solidum með stoð í 18. gr. l. nr. 91/1991. Aðalkrafa gagnstefnanda sé reist á því, að hann telji, að hann hafi orðið fyrir tjóni, en í matsgerð séu metnar til verðs endurbætur á meintum göllum á verkinu, og nemi matsfjárhæð kr. 1.241.895. Vísist til niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns varðandi kröfufjárhæðir, en á bls. 8 í matsgerð sé nákvæm sundurgreining á matsliðum. Þá sé aðalkrafa enn fremur á því reist, að gagnstefndu beri að endurgreiða gagnstefnanda mismun á uppmælingu Örvars Ingólfssonar samkvæmt matsgerð hans, kr. 1.123.364, og þess, sem gagnstefnandi hafi greitt til gagnstefndu, kr. 2.293.584, eða kr. 1.170.220. Þá sé aðalkrafa enn fremur studd þeim rökum, að gagnstefndu beri að greiða gagnstefnanda kostnað vegna lagfæringa á röngum frágangi gagnstefndu á hurðaropi fyrir rennihurð samkvæmt vinnuskýrslum og reikningi HBK bygginga ehf., dags. 31.3. 2008, að fjárhæð 111.552. Samtals nemi aðalkrafan því kr. 2.523.667 og sundurliðist svo: Varakrafa gagnstefnanda sé sú, að gagnstefndu verði in solidum dæmdir til að greiða gagnstefnanda skaðabætur að álitum. Sé þar litið til þess, að fyrir liggi matsgerð, sem leggja verði til grundvallar við úrlausn málsins, en telji dómurinn, að einhver atriði eigi ekki að taka til greina við rökstuðning gagnstefnanda, sé það lagt í mat dómara að kveða upp úr með það. Hið sama eigi við um meinta ofgreiðslu gagnstefnanda til gagnstefndu og einnig kostnað vegna lagfæringa á opi fyrir rennihurð. Eins og áður sé að vikið, hafi aðalstefnendur ekki léð máls á því að semja um bætur eða afslátt, heldur vísað á bug öllum kröfum um meinta galla eða úrbætur, og hafi gagnstefnanda því verið nauðugur einn kostur að höfða gagnsakarmál þetta til að fá dæmdar skaðabætur og/eða afslátt. Vísað sé til l. nr. 91/1991, 28. gr. 3.mgr. varðandi gagnsök og 42. gr. varðandi varnarþing, 18. gr. varðandi aðild og 130. gr. 1. mgr. varðandi málskostnað og loks til l. nr. 50/1988 varðandi virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Þá sé vísað til laga um þjónustukaup nr. 42/2000 einkum 4. gr. og 9. gr. varðandi galla og 13. gr. og 15. gr. varðandi skaðabætur og afslátt. Um vexti vísist til l. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málsástæður gagnstefndu Kröfu gagnstefnanda, hvað varði einstaka kröfuliði, sem byggist á útreikningum og uppmælingu Örvars Ingólfssonar, sé einfaldlega hafnað. Verkið hafi ekki verið unnið samkvæmt uppmælingu, enda nánast óframkvæmanlegt að mæla allt það, sem gagnstefndu hafi unnið fyrir gagnstefnanda í niðurrifi, aðstöðusköpun, tilfærslu húsgagna og innréttinga o.fl., enda séu þessir liðir ekki teknir með í mælingu Örvars. Það hafi ekki verið að ástæðulausu, að verkið hafi verið unnið í tímavinnu, heldur hafi það verið af nauðsyn. Viðgerðarreikningur, að fjárhæð kr. 111.552, sé gagnstefndu óviðkomandi. Þeir hafi ekki beðið um þessa vinnu og telji hana hafa verið óþarfa. Á matsfundi hafi gagnstefnandi óskað eftir því, að metið yrði, hvort frágangi í umræddum vegg væri ábótavant. Matsmaður hafi ekki getað lagt neitt mat á það, og á þetta sé ekki minnzt í matsgerðinni. Ósannað sé með öllu, að nokkuð hafi verið ábótavant við vinnu gagnstefndu að þessu leyti, og sé kröfunni því hafnað alfarið. Krafa gagnstefnanda, að fjárhæð kr. 1.241.896, sé byggð á matsgerð dómkvadds matsmanns, og sé hún í matsgerð sundurliðuð í níu liði. Þeim sé öllum mótmælt sem gagnstefndu óviðkomandi, röngum og allt of háum. Fyrsti liðurinn varði yfirborð klæðningar í lofti. Matsmaður komist að þeirri niðurstöðu, að loftið sé bylgjótt, og sé þeirri niðurstöðu sem slíkri mótmælt sem rangri. Klæðningin sé svokölluð Clipboard klæðning, sem sé úr mjög hörðu efni. Hún sé nótuð og smellt saman. Samsetning hennar sé útilokuð nema grindin sé rétt. Gagnstefndu hafi tekið grindina rétta og hafi ekki átt í neinum vandræðum með að fella klæðninguna saman. Óhjákvæmilegt sé engu að síður að sparsla í samskeyti og gæta að öllum misfellum í efninu. Gagnstefnandi hafi sjálfur verið með málara á sínum snærum, sem hafi átt að sjá um þetta. Allur frágangur klæðningarinnar, eftir að hún hafði verið fest upp, hafi verið gagnstefndu óviðkomandi. Ef eitthvað sé að þessari klæðningu í dag, sem gagnstefndu dragi stórlega í efa, sé það vegna þess að þessum verklið hafi ekki verið sinnt sem skyldi. Gagnstefndu hafni því þessum lið sem röngum og sér óviðkomandi. Þegar baðherbergi inn af forstofu hafi verið flísalagt, hafi átt að byggja sérstakan skjólvegg við sturtuklefann og flísaleggja hann. Engin hurð hafi átt að vera á klefanum, en gagnstefndi hafi skipt um skoðun, eftir að búið hafi verið að flísaleggja gólfið. Ef sú ákvörðun kalli á sérstakar ráðstafanir nú vegna vatnsaga, þá sé það alfarið á ábyrgð gagnstefnanda sjálfs. Raki í bílskúrsgólfi stafi af vatnsaga utanfrá, þ.e.a.s. úr innkeyrslu, eins og fram komi í matsgerð. Gagnstefndu hafi ekki tekið að sér neina vinnu við frágang á innkeyrslu, bílskúrshurð eða neinu öðru, er varðað hafi varnir við því að vatn kæmist þarna inn. Þeim hafi verið vikið frá verkinu, áður en þeir hafi getað gengið frá skilum flísalagnar við bílskúrhurð. Allur þessi frágangur og þeir ágallar, sem séu á húsinu að þessu leyti, séu því gagnstefndu óviðkomandi og alfarið á ábyrgð gagnstefnanda. Gagnstefndu verði ekki gerðir ábyrgir fyrir einhverju ástandi eignarinnar, sem þeir hafi ekkert komið að eða snerti verk þeirra á engan hátt. Liðir 4.5, 4.6 og 4.7 í matsgerð séu því gagnstefndu óviðkomandi með öllu. Frágangi niðurfalls í bílskúrsgólfi hafi einfaldlega ekki verið lokið, þegar gagnstefndu var vikið frá verkinu. Þeir hafi ekki krafizt greiðslu fyrir vinnu við þann frágang, enda hafi þeir ekki unnið við hann. Það sé ekki á þeirra ábyrgð, að þetta sé enn ófrágengið, heldur hljóti það að vera á ábyrgð gagnstefnanda, sem hafi ákveðið að hætta vinnu við húsið á þessum tímapunkti. Þegar komið hafi verið að því að flísaleggja bílskúrinn, hafi gagnstefndu fljótlega séð, að ílögn í bílskúrsgólfi hafi verið illa farin og laus í sér, líkt og í forstofurýminu, þar sem hún hafi verið brotin upp og lögð að nýju. Gagnstefndi hafi hins vegar ekki viljað leggja í þennan kostnað, þ.e.a.s. að brjóta upp alla ílögnina og leggja í gólfið að nýju. Ástæðan hafi verið sú, að það hafi verið mjög dýrt og ekki síður, að það hafi ekki staðið til að nota skúrinn sem bílskúr heldur sem geymslu. Hafi orðið úr, að gagnstefndu hafi slípað allt gólfið, borað síðan göt með reglulegu millibili í ílögnina og dælt í þau lími. Hafi hugmyndin verið sú, að freista þess að með þessu festist ílögnin nægjanlega. Síðan hafi verið límdur dúkur yfir gólfið og flísarnar að lokum límdar á hann. Við aðalmeðferð var bókað eftir lögmanni gagnstefndu, að þeir viðurkenni ábyrgð á lausum flísum í bílskúr, en byggi hins vegar á því, að nægilegt sé að líma niður lausar flísar, og mótmæli þeir niðurstöðu matsmanns og tillögum hans til úrbóta. Ljóst sé, að töluleg niðurstaða matsmannsins í þessum lið sé allt of há. Hann miði við, að fermetri af flísum á gólfið kosti kr. 3.400, en hið rétta sé, að þær hafi kostað innan við kr. 1.500. Aðrir liðir séu einnig allt of háir. Eins og sjá megi af framansögðu, liggi ábyrgðin á ástandi fasteignar gagnstefnanda ekki hjá gagnstefndu. Þeir beri einungis ábyrgð á sínu verki. Ekki því, að eitthvað hafi ekki verið unnið, því gagnstefnandi hafi alfarið stjórnað því, hvaða verk hafi verið farið í. Gagnstefndu hafni því, að verk þeirra sé gallað, og þeir hafni því, að það endurgjald, sem þeir krefjist fyrir vinnu sína, sé of hátt, miðað við þá vinnu sem þeir hafi lagt fram. Gagnstefndu vísi til almennra reglna samninga- og kröfuréttarins, auk reglna skaðabótaréttarins um bótagrundvöll, tjón og sönnun tjóns. Kröfu sína um málskostnað í gagnsök byggi gagnstefndu á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi, Tryggvi Sverrisson, og stefndi, Ísak Sverrir Hauksson, gáfu skýrslu fyrir dómi og auk þeirra Freyr Jóhannesson, dómkvaddur matsmaður, og Örvar Ingólfsson, skoðunarmaður fasteigna. Þá fóru dómarar, ásamt lögmönnum, stefnanda Tryggva og stefnda á vettvang við upphaf aðalmeðferðar. Aðalsök Af hálfu stefnda hefur því ekki verið haldið fram, að verk það, sem stefnendur krefjast greiðslu fyrir, hafi ekki verið unnið. Þá hefur því ekki verið haldið fram, að stefnendur hafi ekki unnið þann tíma, sem stefnendur krefjast greiðslu fyrir. Sýknukrafa stefnda byggir á því annars vegar, að hann hafi ofgreitt stefnendum sem nemur mismun á greiddum reikningum og matsverði samkvæmt uppmælingu Örvars Ingólfssonar. Hins vegar byggir stefndi sýknukröfu sína á því, að verkið hafi verið gallað, og vísar til matsgerðar Freys Jóhannessonar. Af hálfu stefnenda hefur gagnkröfum stefnda vegna ofgreiðslu verið mótmælt og vísað til þess, að verkið hafi átt að greiðast samkvæmt tímavinnu en ekki uppmælingu, og hafi aðstæður á vinnustað verið þannig, að uppmælingu hefði ekki verið við komið. Stefndi Ísak Sverrir skýrði m.a. svo frá fyrir dómi, að hann hefði upphaflega greitt fyrir verkið samkvæmt tímavinnu, og oftast hefði hann greitt fyrst og fengið síðan reikninginn, greiðslur hefðu farið eftir framvindu verksins. Þegar af þessum sökum er ekki fallizt á, að stefndi geti, eftir verklok stefnenda krafizt þess, að greiðsla til stefnenda fari eftir uppmælingu verksins, og breytir engu, þótt stefnendur hafi verið viðstaddir uppmælinguna. Samkvæmt framansögðu verða kröfur stefnenda í aðalsök teknar til greina að fullu. Gagnsök Um þá meintu galla, sem stefndi telur hafa komið fram á verki stefnenda, er fjallað í matsgerð Freys Jóhannessonar í fjórum liðum. Verður nú fjallað um þá, hvern fyrir sig: 1. Loft Í matsgerð segir svo um þennan lið, að meintir gallar á lofti og veggjum í „stofu“ á efsta lofti séu aðallega fólgnir í því, að afrétting lofta- og veggjaklæðningar sé víða ófaglega unnin að því leyti, að yfirborðið sé í bylgjum. Búið sé að mála herbergið og við það hafi yfirborðið væntanlega lagazt. Til þess að lagfæra til fullnustu afréttingu lofts og veggja væri hægt að heilspartla alla fleti og mála síðan. Kostnaður við þá framkvæmd er metinn samtals kr. 174.200, þar af vinna kr. 143.000. Dómarar skoðuðu loftið á vettvangi. Þegar á það var bent mátti greina skil, þar sem loftplötur höfðu verið felldar saman. Dómarar gátu hins vegar ekki greint bylgjur í loftinu, en þeir gerðu ekki á því sérstaka mælingu. Stefndi var inntur eftir því fyrir dómi, hvers vegna stefnendur hefðu verið ráðnir til áframhaldandi vinnu við húsið, eftir að þeir lögðu flekana á loftið. Svaraði stefndi því á þá leið, að verkið hefði verið gallalaust í upphafi, en skilin hefðu komið fram síðar. Það er álit hinna sérfróðu meðdómenda, að ekki sé hægt að girða fyrir það, að flekar, sem lagðir eru á sperrur í þakloft eins og þarna er, geti hreyfst til, og gildi þar önnur lögmál en þegar flekar eru festir á fast undirlag. Þetta fær jafnframt stoð í framangreindum framburði stefnda, þar sem hann kveður gallann hafa komið fram síðar. Dómurinn fellst þannig ekki á, að um galla sé að ræða sem stefnendur beri ábyrgð á. 2. Gólfflísar Um þetta atriði segir svo í matsgerð m.a., að matsmaður hafi mælt halla á gólfi baðherbergis við anddyri, í anddyri og í forstofu fyrir ofan tröppur. Halli sé nokkuð jafn á gólfum frá baðherbergi og að tröppum, eða 0,1-0,2%. Gólf baðherbergis halli að mestu leyti að niðurfalli í sturtuklefa, en vegna þess að engin hindrun sé á því, að vatn, sem safnist fyrir á gólfi sturtuklefans, renni undir hurð baðherbergisins eftir gólfi anddyris og að tröppum í forstofu, sé nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að bæta úr þeim ágalla. Kveður matsmaður úrbætur geta verið fólgnar í því að ganga frá ryðfríu flatjárni, sem stæði 8-10 mm upp úr gólfi, sem verði fræst niður í gólfið undir baðherbergishurðinni og þétt við hurðarkarma og gólfflísar. Reiknar hann kostnað við það kr. 52.500, þar af vinna kr. 48.000. Ekkert liggur fyrir um það í málinu, að vatnshalli á gólfi í sturturými sé rangur, en hinir sérfróðu meðdómendur telja, að til að koma í veg fyrir, að vatn úr sturturýminu flæði inn yfir allt baðherbergisgólfið þurfi að setja hindrun við sjálft sturturýmið, sem megi gera með því að setja kant, eins og lýst er undir þessum matslið í matsgerð, við sturturýmið sjálft, í stað þess að setja hann undir baðherbergishurðina. Stefnendur hafa haldið því fram, að stefndi hafi upphaflega ætlað að hafa fastan glervegg, sem lokaði sturtuklefanum að hluta, en hætt síðan við það. Hefur stefndi mótmælt því, en ekkert liggur fyrir um það í málinu, hvernig hann vildi hafa sturtuklefann og gólfið í endanlegri mynd. Stefnendur hafa borið því við, að þeim hafi verið vikið frá verkinu, áður en því var lokið. Með því að dómurinn telur ósannað að gallar séu á sjálfri gólflögninni, heldur hafi frágangi við sturtuklefann verið ólokið, þegar stefnendum var vikið frá, þá er þessum kröfulið stefna hafnað, enda liggur ekki fyrir, að stefnendur hafi krafið stefnda um greiðslu fyrir þann hluta verksins, sem ólokið er. 3. Reikningar matsþola Matsmaður kveðst ekki hafa forsendur til að meta, hvert hafi verið umfang þess verks, sem matsþolar unnu, en telur víst að útreikningar, sem Örvar Ingólfsson gerði, séu að mestu leyti réttir svo langt sem þeir ná. Matsmaður treystir sér þannig ekki til að fullyrða, að þeir verkliðir, sem uppmælingarútreikningar byggjast á, feli í raun í sér alla þá vinnu, sem matsþolar inntu af hendi. 4. Flísar á bílskúrsgólfi – leki í kjallara Matsmaður kemst að þeirri niðurstöðu, að um 40% af flísum í bílskúrsgólfi sé laus. Hið sama kemur fram í yfirmatsgerð, sem framkvæmd var að ósk stefnenda, og hafa stefnendur lýst því yfir, að þeir viðurkenni að bera ábyrgð á lausum flísum í bílskúr, en hafna hins vegar tillögum matsmanns til úrbóta. Þeir hafna einnig ábyrgð á leka í kjallara undir bílskúr. Í matsgerð segir svo um þetta atriði: Í kjallara undir bílskúr eru víða lekamerki í lofti og veggjum, aðallega á svæði á móts við bílskúrshurð og gólfniðurfall. Frágangur milli gólfniðurfalls í bílskúr og flísalagnar er ófullnægjandi og að öllum líkindum óþéttur. Hornsprunga er í steyptri plötu milli bílskúrs og kjallara og eru mikil lekaummerki við hana og einnig í loftplötu við langvegg kjallarans næst aðliggjandi húsi. Einnig eru mikil lekamerki á vegg við inntak hitaveitu, sem er undir bílskúrshurð. Hellulagt plan utan við bílskúrshurð hallast allmikið að bílskúrnum og má reikna með því að í miklum vatnsveðrum og/eða hláku þá liggi vatn að þröskuldi bílskúrshurðarinnar en hann er gerður úr ryðfríum stálvinkli. Utan við hurðina er niðurfallsrenna með rist sem ætti í flestum tilfellum að taka við því rigningar- og leysingarvatni, sem safnast fyrir ofan rennuna. Frágangur milli niðurfallsrennu og bílskúrshurðar er ófullnægjandi, þar sem planið hallar frá rennu að bílskúrshurð og þétting er lítil sem engin undir stálþröskuldinum og eru allar líkur á því að vatn sem kemst að hurðinni leiti undir flísar sem eru lausar næst dyrum og niður í sprungur og göt sem eru á plötunni og einnig getur vatnið runnið milli einangrunar og kjallaraveggins. Einnig virðist gat í kjallaravegg fyrir hitaveituinntak vera óþétt og því þarf að þétta í kringum inntaksrörin. Bílskúrshurð er ófrágengin að miklu leyti. Öðrum megin við hurðarkarm er 10-15 mm rifa, þéttilista vantar og járnun hurðarinnar er ekki lokið. Matsmaður leggur til úrbætur, sem felast í því að fjarlægja flísar af bílskúrsgólfi, flota undir flísar og leggja nýjar og skipta úr dúk undir flísum. Einnig leggur hann til, að þétt verði við þröskuld bílskúrshurðar og steypt plan frá bílskúrsdyrum og að niðurfallsrist, loft og veggir í bílskúrskjallara verði málað, þétt í kringum gólfniðurfall og gengið frá bílskúrshurð á faglegan hátt. Kostnaður við að lagfæra flísar á bílskúrsgólfi er metinn samtals kr. 796.000, þ.e. kr. 140.000 við að fjarlægja flísar og dúk og farga, kr. 155.000 flotun og dúkur, kr. 405.000 nýjar gólfflísar, og kr. 96.000 niðursetning og uppsetning innréttinga, sem matsmaður kveður nauðsynlegt svo hægt sé að endurnýja gólfefni í bílskúrnum. Þá metur matsmaður þéttingu og steypt plan við bílskúrshurð kr. 134.000, málningu veggja og lofts í bílskúrskjallara kr. 123.200 og uppsetningu og þéttingu bílskúrshurðar kr. 94.000. Það er álit hinna sérfróðu meðdómsmanna, sem m.a. er byggt á skoðun á lausum flísum í bílskúrsgólfi, að ekki sé þörf á svo kostnaðarsömum aðgerðum sem matsmaður leggur til, heldur sé unnt að taka upp þær flísar, sem eru lausar, og líma þær fastar á ný. Óþarfi sé að skipta um dúk undir flísunum, en fram kemur í yfirmatsgerð, að flísarnar hafi verið lausar í líminu, en límið hafi verið fast við dúkinn, sem aftur hafi verið pikkfastur við ílögnina. Þá sé óþarfi að endurnýja allar flísar á gólfi bílskúrsins. Telur dómurinn, að kostnaður við að taka einungis upp þær flísar sem eru lausar og líma þær á ný, að teknu tilliti til þess að um 20% flísanna kunni að skemmast við þær aðgerðir og þurfi að endurnýja, sé hæfilega metinn að álitum kr. 300.000, og er þá jafnframt litið til kostnaðar við að taka niður innréttingar og setja upp á nýjan leik. Ber stefnendum in solidum að greiða stefnda þessa fjárhæð, sem skuldajafnast við kröfur stefnenda á hendur stefnda hinn 28. nóvember 2008. Í matsgerð kemur ekki fram, að matsmaður hafi kannað ítarlega orsök leka í kjallara bílskúrs, heldur dregur hann ályktanir um orsakir, án þess að staðreyna þær. Gegn andmælum stefnenda er ekki fallizt á, að staðreynt hafi verið að leki í kjallara, að hluta eða öllu leyti, stafi af handvömm þeirra við flísalagningu í bílskúr. Þá er ósannað, að stefnendum hafi verið falið að ganga frá útiplani við bílskúrshurð eða niðurfallsrennu. Þá hafa stefnendur bent á, að vinna þeirra stóð yfir að vetrarlagi, meðan frost var enn úti, og við þær aðstæður hafi ekki verið hægt að steypa úti. Enn fremur hafa stefnendur borið því við, að þeim hafi verið vikið frá starfinu áður en því var lokið. Að framangreindu virtu er hafnað öllum kröfum stefnda um bætur vegna lekatjóns í kjallara. Auk framangreinds krefur stefndi stefnendur um greiðslu viðgerðarreiknings vegna hurðarops í íbúð, kr. 111.552. Stefnendur hafa hafnað þessum kröfulið sem sér óviðkomandi. Stefndi var inntur eftir þessum kostnaði þegar hann gaf skýrslu fyrir dómi. Gat stefndi ekki staðfest, að stefnendur hefðu komið að því að mæla upp eða panta umrædda hurð, sem mun síðan ekki hafa passað í hurðaropið. Kvað stefndi hurðina hafa komið, eftir að stefnendur létu af störfum. Er ósannað, að stefnendur beri ábyrgð á því, sem þarna fór úrskeiðis og er þessum kröfulið því hafnað. Samkvæmt framansögðu ber stefnda að greiða stefnendum in solidum kr. 441.448, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 741.448 frá 14.04. 2007 til 28.11. 2008, en af kr. 441.448 frá þeim degi til greiðsludags. Eins og mál þetta er vaxið og með hliðljón af þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnendum in solidum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 300.000. Dóminn kváðu upp Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari, Ragnar Ingimarsson verkfræðingur og Steingrímur Hauksson, múrarameistari og byggingatæknifræðingur. D Ó M S O R Ð Stefndi, Ísak Sverrir Hauksson, greiði stefnendum, Tryggva Sverrissyni og Kristni Sverrissyni, in solidum kr. 441.448, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 741.448 frá 14.04. 2007 til 28.11. 2008, en af kr. 441.448 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 300.000 í málskostnað.