Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 193/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur féllst á kröfu á lögreglu um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 31. maí nk. kl. 16. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn 21. mars sl. vegna gruns um stórfelldan innflutning á fíkniefnum. Hann sætti gæsluvarðhaldi vegna málsins á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 frá 22. sama mánaðar þar til héraðsdómari kvað upp hinn kærða úrskurð. Við rannsókn málsins hefur varnaraðili gengist við aðild sinni að innflutningi á tæplega 30 kg af hassi. Kveðst hann hafa ásamt þremur öðrum mönnum lagt á ráðin um innflutning þess og fengið einn þeirra til að koma því fyrir í húsgögnum, sem hann hafi sent í vörugámi hingað til lands. Hafi hinir þrír séð um að útvega fé til innflutningsins. Eru þannig ekki efni til annars en að fallast á með sóknaraðila að sterkur grunur sé um að varnaraðili hafi framið brot, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Þá verður fallist á að eðli brotsins og umfang þess sé slíkt að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt því verður krafa sóknaraðila tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 31. maí nk. kl. 16. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X verði gert að að sæta gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 31. maí 2002 klukkan 16:00. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfu lögreglustjórans í Reykjavík verði hafnað. [...]. Lögreglan kveður að rannsókn á ætluðu broti kærða gegn 173.gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 sé lokið og sé rannsóknin langt komin a.ö.l. og verði gögn málsins send til ákærumeðferðar hjá ríkissaksóknara að rannsókn lokinni, en brotið geti varðað hann þungri fangelsisrefsingu ef sannist, en sterkur rökstuddur grunur sé um að kærði hafi gerst sekur um slíkt brot. Verði að telja gæsluvarðhald nauðsynlegt m.t.t. almannahagsmuna. Lögreglan kveður heimild til gæsluvarðhalds vera í 2.mgr. 103.gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Við reifun málsins fyrir dómara ítrekaði fulltrúi lögreglustjóra ofangreind rök og lagði sérstaka áherslu á að réttarhagsmunir almennings væru fólgnir í því að menn sem grunaðir séu um svo umfangsmikið fíkniefnabrot gangi ekki lausir fyrr en dómur gengur og þeir hafi afplánað sína refsingu. Um sé að ræða eitt mesta magn af hassi sem lagt hafi verið hald á hér á landi. Kærði hafi verið samvinnuþýður við rannsókn málsins og muni það koma til athugunar við úrlausn málsins en hafi ekki áhrif á það úrlausnarefni sem hér sé til meðferðar. Verjandi kveður almannahagsmuni ekki vera í húfi í tilviki kærða. Hugtakið almanna­hagsmunir sé illa skilgreint í lögum og í dómaframkvæmd og þrátt fyrir að brot kærða yrði talið falla undir 173. gr. a almennra hegningarlaga þá sé hér um að ræða kannabisefni, en ákvæði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 hafi ekki verið beitt þegar svo hátti til. Hættueiginleikar kannabisefna séu minni en annarra þeirra fíkni­efna þar sem Hæstiréttur hafi talið að sjónarmið um réttarhagsmuni almennings eigi við. Þá verði 30 kg af hassi ekki skilgreind sem “gífurlegt magn”. Vísar verjandi til sakamáls nr. 1030/2001 við Héraðsdóm Reykjavíkur þar sem ákært sé fyrir tilraun til inn­flutnings á sambærilegu magni, en í því máli hafi ekki verið krafist áframhaldandi gæslu­varðhalds yfir sakborningum á grundvelli þessa ákvæðis. Þá hafi annar aðili sem játað hafi aðild að broti því sem hér er til umfjöllunar verið látinn laus. Jafnvel hafi slíkri kröfu verið hafnað í tilviki mjög alvarlegrar líkamsárásar. Gæta verði jafn­ræðis, sbr. 65. gr. stjórnarskrár. Átt geti við að vísa til almannahagsmuna þegar um sé að ræða afbrot eins og manndráp eða hryðjuverk eða brot gegn öryggi ríkisins. Kærði hafi einungis séð um innflutninginn gegn greiðslu en ekki átt efnið eða greitt það. Frelsis­sviptingu megi aðeins beita í undantekningartilvikum og í þessu máli krefjist réttar­vitund almennings þess ekki að kærði sitji áfram í gæslu þar til dómur gengur eða að það muni valda óróa í þjóðfélaginu verði hann látinn laus. Hann hafi játað brot sitt á frumstigi rannsóknar og aðstoðað lögreglu eftir megni við að upplýsa málið. Það sé andstætt mann­rétt­inda­ákvæðum að leysa kærða ekki úr haldi nú þegar rannsóknarhagsmunir séu ekki lengur fyrir hendi. Frelsissviptingu eigi aðeins að beita í undantekningartilvikum og samkvæmt 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu eigi allir menn rétti til frelsis og mann­helgi. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi litið svo á að þeir hagsmunir að sakborningi gefist tækifæri til að ganga frá sínum málum áður en hann hefur afplánun séu mikilvægari en almannahagsmunir og vísar verjandi þar um til svonefnds Letellier-máls nr. 29/1990. Mál það sem krafa lögreglustjóra lýtur að varðar innflutning á 30 kg af hassi. Rannsókn málsins að því er varðar kærða er lokið, en rannsókn málsins í heild er ekki full­lokið. Kærði hefur játað aðild sína og verið samvinnuþýður við rannsókn málsins. Rann­sóknarhagsmunir krefjast þess ekki lengur að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi. Krafa lögreglustjóra er gerð á grundvelli þess að almannahagsmunir krefjist þess að kærði gangi ekki laus. Jafnvel þótt um mikið magn sé að ræða af hassi og mesta magn sem haldlagt hefur verið í einu lagi hér á landi dugar það eitt og sér ekki til. Við mat á því hvort almannahagsmunum sé ógnað af manni sem gerst hefur sekur um inn­flutning fíkniefna, verður að líta til hættueiginleika þess efnis sem um er að ræða. Hass er ólöglegt hér á landi og varðar innflutningur þess og dreifing þungum viður­lögum, byggist það á því að það geti verið ávanabindandi, skaðlegt heilsu neytanda og neysla þess geti leitt neytendur til afbrota og neyslu enn hættulegri efna. Engu að síður verður ekki fallist á það að ætlað brot kærða sé þess eðlis að nauðsynlegt sé með tilliti til almannahagsmuna að hann sæti gæsluvarðhaldi á meðan lokið er rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómstólum. Er því hafnað kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að X sæti áfram gæsluvarðhaldi.
Mál nr. 192/2017
Kærumál
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L hf. gegn A og S var frestað þar til niðurstaða héraðsdóms í tilteknu máli lægi fyrir, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. mars 2017, þar sem máli varnaraðila áhendur sóknaraðilum var frestað þar til niðurstaða liggur fyrir íhéraðsdómsmálinu E-8/2017. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Varnaraðili höfðaði mál þetta 29. mars 2016og krafðist þess að sér yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt, sem hannætti í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni að Miðbæ 3 á Akranesi samkvæmttryggingarbréfi, útgefnu 17. ágúst 2007, upphaflega að fjárhæð 120.000.000krónur, til tryggingar á skuld Byggingarhússins ehf. við varnaraðila samkvæmttilgreindum myntveltureikningi, sem numið hafi 168.426.155 krónum hinn 10.febrúar 2011. Sóknaraðilar tóku til varna í málinu ogskoruðu í greinargerð 29. júní 2016 á varnaraðila að leggja fram frumritframangreinds tryggingarbréfs „svo að stefndu geti sannreynt frumrit tryggingarbréfsinsog athugað hvað hefur verið ritað á það frá því að það var gefið út.“ Meðréttarstefnu 28. október 2016 höfðaði varnaraðili með heimild í 120. og 121.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála mál fyrir Héraðsdómi Vesturlands, nr.E-8/2017, til ógildingar á tryggingarbréfinu. Af hálfu sóknaraðila var tekiðtil varna í málinu og þess meðal annars krafist að synjað yrði kröfuvarnaraðila um ógildingardóm vegna tryggingarbréfsins á grundvelliaðildarskorts varnaraðila.Í þinghaldi 2. desember 2016 var bókað íþingbók að lögmaður varnaraðila áskildi sér rétt til að leggja fram frumrit„skuldabréfs“ eða ógildingardóm, en ef gögnin yrðu ekki tilbúin „7. mars“ myndi„stefndi“ falla frá áskorun um framlagningu þeirra. Við svo búið varaðalmeðferð málsins ákveðin 7. mars 2017. Svo sem áður greinir skoruðu sóknaraðilar ávarnaraðila að leggja fram frumrit umrædds tryggingarbréfs og þar sem það hefurekki fundist brást varnaraðili við áskoruninni með því að höfða mál tilógildingar þess. Hvað sem líður áskorun sóknaraðila um framlagningu frumritstryggingarbréfsins liggur fyrir að þeir hafa tekið til varna í máli tilógildingar þess. Samkvæmt þessum málatilbúnaði sóknaraðila verður að telja aðmál til ógildingar tryggingarbréfsins hafi verið höfðað út af efni sem varðarúrslit máls þessa verulega, sbr. seinni málslið 3. mgr. 102. gr. laga nr.91/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur á þann hátt sem í dómsorðigreinir.Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Máli þessu er frestað þar til fyrir liggurdómur Héraðsdóms Vesturlands í máli nr. E-8/2017.Sóknaraðilar, Arnarfell sf. og Skagaverehf., greiði óskipt varnaraðila, Landsbankanum hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. mars 2017.Mál þetta,sem þingfest var 14. apríl 2016, var tekið til úrskurðar í þinghaldi 7. marssl., um þá ákvörðun dómara, sama dags, um að fresta bæri máli þessu ótiltekið samkvæmt3. tölulið 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eða þar til aðniðurstaða í máli nr. E-8/2017, sem þingfest hefur verið í HéraðsdómiVesturlands, liggur fyrir. Stefndu hafna fresti og krefjast úrskurðar umofangreinda ákvörðun dómara, en stefnandi tekur undir nauðsyn á frekari fresti.Var ágreiningur þessi því tekinn til úrskurðar eftir að gefinn hafði veriðkostur á munnlegum athugasemdum.NiðurstaðaÁkvörðundómara um að veita beri ofangreindan frest byggir á því, að við fyrirtöku ímálinu 4. nóvember sl., hafði dómari sá sem áður fór með málið, verið upplýsturum það deginum áður, með tölvupósti frá stefnanda, að í málið vantaði af einhverjumástæðum tryggingabréf það sem stefnandi grundvallar málsókn í málinu á. Lagðilögmaður stefnanda því í þinghaldi 4. nóvember sl. fram annars vegar ljósrit afumræddu tryggingabréfi sem og af ógildingarstefnu varðandi það í máli semþingfest hefur verið í Héraðsdómi Vesturlands og hefur fengið þar málsnúmerE-8/2017. Hefur stefnandi upplýst að þetta hafi verið gert til að koma til mótsvið áskoranir stefndu í greinargerð um að leggja fram frumrit tryggingabréfssvo sannreyna mætti efni þess. Eftir að núverandidómari þessa máls tók við því, 23. janúar sl., var haldin ein fyrirtaka, þann7. febrúar sl., í því augnamiði að skipuleggja fyrirhugaða aðalmeðferð í málinu,sem hafði þá verið ákveðin 7. mars, í þinghaldi sem haldið var 2. desember sl. En eins ogkemur fram í bókun úr þinghaldi 7. febrúar sl., þá ítrekaði lögmaður stefnandaþar, að hann sæi ekki fram á að geta lagt fram frumrit tryggingabréfsins, néheldur að ógildingardómur myndi liggja í tæka tíð fyrir þegar boðaða aðalmeðferðog lýstu lögmenn þá gagnaöflun lokið. Af hálfu stefndu hefur verið vísað tilþess, að skortur á framlagningu umrædds tryggingabréfs í tæka tíð eða tafir viðöflun dóms um réttindi yfir því, verði að teljast á ábyrgð stefnanda en ekkistefndu.Eftir að hafametið frekar gögn málsins og stöðu þess í ljósi alls framangreinds, þá er þaðmat dómara, að mál þetta geti við svo búið ekki talist vera nægilega tilbúið tilfyrirhugaðrar aðalmeðferðar, eins og til stóð. Er það mat dómara að rétt sé aðfresta málinu í ljósi þess að nú liggur fyrir að annað einkamál hefur veriðhöfðað út af efni sem kann að varða úrslit þess verulega, sbr. heimild tilfrestunar af þeim ástæðum í 3. tölulið 102. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmtframangreindu verður málinu því frestað þar til fyrir liggur niðurstaða í málinr. E-8/2017, sem þingfest hefur verið í Héraðsdómi Vesturlands.Pétur DamLeifsson, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Málinu er frestaðþar til fyrir liggur niðurstaða í máli nr. E-8/2017 sem þingfest hefur verið íHéraðsdómi Vesturlands.
Mál nr. 335/2002
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Laun Orlof Skuldajöfnuður
T ehf. var dæmd til að greiða S, fyrrverandi starfsmanni sínum, vangoldin laun og aðrar greiðslur í samræmi við ákvæði ráðningar- og kjarasamnings. Var T ehf. ekki heimilt að draga gagnkröfur sínar frá skuldinni, svo sem útlagðan kostnað vegna náms sem S hafði stundað o.fl., sbr. 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verk­kaups.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2002. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Stefndi hóf störf hjá áfrýjanda haustið 1998 en ekki var þá gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur. Í september 1999 urðu breytingar á ráðningarkjörum hans og skriflegur ráðningarsamningur var gerður 22. mars 2000. Snýst ágreiningur aðila að hluta til um túlkun á ákvæðum þess samnings, en tildrög hans og þau ákvæði samningsins er máli skipta eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi sagði upp störfum í lok júní 2001 og er ágreiningslaust að uppsagnarfrestur var þrír mánuðir miðað við mánaðamót. Í byrjun júlí sama árs var stefnda tilkynnt að ekki væri óskað eftir að hann ynni á uppsagnarfrestinum. Í máli þessu deila aðilar um uppgjör dagvinnulauna stefnda vegna mánaðanna maí 2000 til og með september 2001 að desembermánuði 2000 undanskildum, greiðslu orlofsuppbótar vegna maí 1999 til september 2001, greiðslu desemberuppbótar vegna ársins 2000 og vegna starfstíma stefnda á árinu 2001 og greiðslu yfirvinnu vegna mánaðanna september, nóvember og desember 2000 sem og maí og júní 2001. Ágreiningur aðila um fjárhæð orlofs leiðir af ágreiningi þeirra um greiðslu launa fyrir dagvinnu og yfirvinnu. Loks deila aðilar um heimild áfrýjanda til að skuldajafna kröfum, sem hann telur sig eiga á stefnda, við launakröfur hans, auk þess sem ágreiningur er um réttmæti hluta þessara gagnkrafna. Ágreiningur aðila varðandi dagvinnulaun snýst um það hvort stefndi hafi, til viðbótar föstum 230.000 króna mánaðarlaunum sínum samkvæmt hinum skriflega ráðningarsamningi og 6.5% hækkun þeirra 1. desember 2000, átt rétt á þeim launahækkunum 1. maí 2000 og 1. janúar 2001, sem kveðið var á um í grein 1.2.1 í kjarasamningi milli Verslunarmannafélags Akraness og Samtaka atvinnulífsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á niðurstöðu hans um að stefndi hafi átt rétt á launahækkunum þessum, en um þær er ekki tölulegur ágreiningur. Stefndi reisir kröfu um greiðslu fyrir yfirvinnu sem og greiðslu desemberuppbótar og orlofsuppbótar á ákvæðum fyrrgreinds kjarasamnings en áfrýjandi telur að í ráðningarsamningi aðila hafi falist að þessir liðir væru hluti af föstum mánaðarlaunum stefnda og skyldu því ekki greiddir þeim til viðbótar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að þá niðurstöðu hans að stefndi eigi rétt til slíkra greiðslna á grundvelli kjarasamningsins. Kröfur sínar um fjárhæð yfirvinnugreiðslna byggir stefndi á skráningu daglegs vinnutíma í dagbók. Hefur áfrýjandi ekki hrakið staðhæfingu hans um að sú skráning hafi verið framkvæmd jafnóðum. Þá hefur hann ekki lagt fram gögn er hnekkja þeirri skráningu, enda verður ekki séð að gögn sem áfrýjandi lagði fram um verkskráningar taki til annars en skráningar á vinnu stefnda vegna útseldra verka, en í málinu liggur fyrir að stefndi vann einnig við verkefni sem ekki voru seld út. Verður skráning stefnda því lögð til grundvallar og staðfest niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð yfirvinnugreiðslna. Áfrýjandi benti við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti á að í héraðsdómi væri fjárhæð vangreidds orlofs ranglega ákvörðuð þar sem láðst hefði að taka tillit til þess að héraðsdómur tók ekki að fullu til greina kröfu stefnda um yfirvinnugreiðslur. Féllst stefndi á það. Til samræmis við það telst fjárhæð vangreidds orlofs vera 424.386 krónur. Áfrýjandi heldur því fram að kröfur stefnda til desemberuppbótar 2001 og orlofsuppbótar fyrir tímabilið maí til september á því ári, sem héraðsdómur féllst á, séu ranglega ákvarðaðar þar sem með réttu eigi að hlutfallsreikna fjárhæðir í fyrrgreindum kjarasamningi vegna þessa á síðasta starfsári stefnda með því að margfalda þær með starfstíma stefnda í vikum talið og deila í með 52 en ekki 45 eins og stefndi hafi gert. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti féllst stefndi á þetta og ber áfrýjanda því að greiða 30.769 krónur í desemberuppbót vegna 2001 og 6.473 krónur í orlofsuppbót vegna fyrrgreinds tímabils. Að öðru leyti verður niðurstaða héraðsdóms varðandi desemberuppbót og orlofsuppbót staðfest. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi dró áfrýjandi gagnkröfur sem hann taldi sig eiga á hendur stefnda frá þeim greiðslum, sem hann taldi að hinum síðarnefnda bæri á uppsagnarfresti, þannig að ekkert kom til útborgunar. Í málatilbúnaði sínum krefst áfrýjandi þess að gagnkröfurnar komi til skuldajafnaðar framangreindum kröfum stefnda. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups má eigi greiða kaup með skuldajöfnuði nema um það hafi áður verið sérstaklega samið. Verður hvorki talið að krafa áfrýjanda um endurgreiðslu kostnaðar vegna náms stefnda í Rafiðnarskólanum né aðrir liðir gagnkröfu hans hafi slík tengsl við launakröfu stefnda að helgað geti slíka skuldajöfnun þrátt fyrir fyrrgreint ákvæði. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna skuldajafnaðarkröfu áfrýjanda. Meðal gagna málsins eru launaseðlar stefnda vegna mánaðanna júní, júlí, ágúst, september og október 2001. Samkvæmt þeim hefur áfrýjandi dregið af reiknuðum launum og orlofi stefnda greiðslur til stéttarfélags og lífeyrissjóðs svo og greiðslur vegna meðlags, álagðra skatta og staðgreiðslu skatta. Gögn um skil þessara gjalda hafa hins vegar ekki verið lögð fram í málinu að öðru leyti en því að við lok munnlegs málflutnings fyrir Hæstarétti lagði áfrýjandi fram gögn vegna skila þess sem af stefnda var dregið vegna októbermánaðar. Stefndi krefst þrátt fyrir þetta greiðslu á allri launaskuldinni og mótmælir framangreindum gögnum vegna október sem of seint fram komnum. Lögmaður hans lýsti því hins vegar yfir fyrir Hæstarétti að framvísi áfrýjandi skilríkjum fyrir réttum skilum til þar til bærra móttakenda muni hann ekki krefjast fullnustu dóms fyrir þeim hluta kröfunnar. Þar sem ekki liggja fyrir gögn um skil framangreindra fjárhæða, ef undan eru skilin gögn vegna október 2001, sem fallast verður á með stefnda að séu allt of seint fram komin, verður gegn mótmælum stefnda ekki fallist á kröfu áfrýjanda um lækkun tildæmdrar fjárhæðar sem þeim nemur. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 1.697.507 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Tölvuþjónustan á Akranesi ehf., greiði stefnda, Sigurði H. Bjarnasyni, 1.697.507 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 8.970 krónum frá 1. júní 2000 til 1. júlí 2000, af 17.940 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2000, af 26.910 krónum frá þeim degi til 15. sama mánaðar, af 36.310 krónum frá þeim degi til 1. september 2000, af 45.280 krónum frá þeim degi til 1. október 2000, af 88.994 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2000, af 97.964 krónum frá þeim degi til 1. desember 2000, af 188.830 krónum frá þeim degi til 15. sama mánaðar, af 217.030 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001, af 236.999 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2001, af 244.349 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001, af 251.699 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2001, af 259.049 krónum frá þeim degi til 1. maí 2001, af 266.399 krónum frá þeim degi til 1. júní 2001, af 368.093 krónum frá þeim degi til 30. júní 2001, af 649.766 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 791.153 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2001, af 1.043.503 krónum frá þeim degi til 15. sama mánaðar, af 1.058.503 krónum frá þeim degi til 1. september 2001, af 1.265.203 krónum frá þeim degi til 1. október 2001, af 1.517.553 krónum frá þeim degi til 31. október 2001, en af 1.697.507 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 9. janúar 2002. Það var þingfest 15. janúar og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 17. apríl sama ár. Stefnandi er Sigurður H. Bjarnason, kt. 150165-4909, Heiðarbraut 39 Akranesi. Stefnt er Tölvuþjónustunni ehf., kt. 621191-1449, Vesturgötu 48 Akranesi. Stefnda krefst þess að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða henni máls­kostnað í samræmi við fram lagðan málskostnaðarreikning. Um málsástæður stefnanda og önnur atvik og lagarök segir í stefnu að stefnandi hafi hafið störf fyrir stefndu í september 1998. Aðaleigendur stefndu, Alexander og Eiríkur Þór Eiríkssynir, hafi ráðið stefnanda til starfa og samið við hann um launakjör. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur milli aðila fyrr en í mars 2000. Samkvæmt honum hafi verið samið um að mánaðarlaun stefnanda skyldu vera 230.000 krónur á mánuði frá 1. apríl 2000. Um orlofsgreiðslur og aðrar greiðslur skyldi fara eftir gildandi kjarasamningi, sem sé kjarasamningur milli Verslunarmannafélags Akraness og Samtaka atvinnulífsins. Stefnandi hafi starfað sem tæknimaður á verkstæði stefndu, auk þess að sinna þjónustu við viðskiptavini stefndu. Stefnandi hafi ítrekað gert munnlegar athugasemdir um að fá ekki greidda yfirvinnu, desember­uppbót, orlofs­uppbót og fleiri samningsbundnar greiðslur. Við þeim athugasemdum hafi stefnandi fengið þau svör ein að hann fengi góðar jólagjafir, að laun hans væru há og að hann ætti rétt á bónusgreiðslum í lok árs ef rekstur fyrirtækisins gengi vel. Þá hafi stefnanda verið gefið til kynna að honum væri frjálst að segja upp störfum hjá stefnda, ef þessar skýringar nægðu ekki. Eftir því sem tíminn leið hafi ágreiningur milli stefnanda og forsvarsmanna stefndu vegna þessara atriða orðið meira áberandi. Ágreiningur og erfiðleikar í samskiptum á vinnustaðnum hafi meðal annars orðið til þess að stefnanda hafi verið gefin mjög afdráttarlaus fyrirmæli á svokölluðum verkfundi í febrúar 2001. Stefnandi hafi sagt upp störfum hjá stefndu í lok júní 2001, í lok vinnuviku. Uppsögn stefnanda hafi miðast við mánaðamót, og þar sem uppsagnarfrestur hans hafi verið þrír mánuðir hafi hann átt að vera frá byrjun júlí 2001 til loka september 2001. Uppsögnin hafi strax komist til vitundar for­svars­manna stefndu. Næsta mánudag, 2. júlí 2001, hafi stefnandi komið til vinnu eins og vant var og unnið fram að hádegi. Eftir hádegi hafi stefnandi verið kallaður á fund hjá forsvarsmönnum stefndu og honum tjáð að hann ætti að hætta vinnu strax og yfirgefa fyrir­tækið. Um leið hafi honum verið sagt að eiginkonu hans, sem starfað hafi við ræstingar hjá stefndu, væri einnig sagt upp störfum. Þannig hafi stefnanda fyrirvaralaust verið vísað út af vinnustaðnum. Stefn­andi hafi ekki fengið greidd laun fyrir líðandi mánuð, heldur hafi þau verið tekin upp í meintar við­skipta­skuldir stefnanda við stefndu, eins og þær skuldir hafi einhliða verið reiknaðar af for­svars­mönnum stefndu. Jafnframt hafi laun eiginkonu stefnanda fyrir nýliðinn mánuð einnig verið tekin upp í meintar viðskiptaskuldir stefnanda við stefndu. Stefnda hafi haldið eftir öllum launum stefnanda þannig að hann hafi ekkert fengið útborgað og hafi reyndar ekki enn fengið neitt útborgað af þeim launum sem hann eigi inni hjá stefndu. Við þennan afdrátt hafi stefndi blandað saman launum og við­skiptaskuldum. Slíkur skuldajöfnuður sé óheimill og ólögmætur. Allar aðgerðir stefndu við þetta hafi verið að hennar sjálfdæmi. Með því að skuldajafna á þann hátt sem stefnda hafi gert hafi stefnandi og fjölskylda hans verið skilin eftir algerlega launalaus og alveg að þarf­lausu og á gróflegan hátt raskað högum fjölskyldu hans og framfærslu hennar. Stefnandi heldur því fram að framganga forsvarsmanna stefndu hafi að þessu leyti verið ámælis­verð siðferðislega. Stefndu sé einnig óheimilt að blanda saman viðskiptum sínum við stefn­anda og launum eiginkonu stefnanda, en um það muni fjallað í dómsmáli sem eiginkona stefnanda hefur höfðað gegn stefndu. Með framferði sínu hafi forsvarsmenn stefndu brotið rétt á stefnanda. Framganga forsvars­manna stefndu feli í sér ólögmæta aðferð við uppgjör launa og við uppgjör vegna uppsagnar og loka á ráðningarsamningi. Því gjaldfalli allar kröfur stefnanda um laun og aðrar greiðslur þá þegar. Þegar stefnandi hafi gert sér grein fyrir því að á honum hefði verið brotinn réttur, hafi hann leitað aðstoðar hjá Verslunar­manna­félagi Akraness. Þaðan hafi strax verið haft samband við stefndu. Framkvæmdastjóri stefndu hafi svarað með tölvupósti til Verslunarmannafélags Akraness hinn 4. júlí 2001, sbr. framlagt skjal. Hinn 18. júlí 2001 hafi Verslunarmannafélagi Akra­ness ritað stefndu bréf þar sem gerð hafi verið krafa um leiðréttingar á launum, gerð krafa um leiðréttingu vegna skulda­jafnaðar, o.fl. Bréf hafi borist frá lögmanni stefndu, dags. 2. ágúst 2001, þar sem kynnt hafi verið að efnislegt svar mundi dragast fram í miðjan ágúst vegna sumarleyfa. Verslunar­mannafélag Akraness hafi ítrekað kröfu sína um leiðréttingu hinn 20. ágúst 2001 og hinn 24. ágúst 2001. Þegar engin svör hafi borist og engar leiðréttingar verið gerðar hafi málinu verið vísað til lög­manns. Innheimtubréf hafi verið sent hinn 28. ágúst 2001 og einnig hinn 30. ágúst 2001 vegna leiðréttingar með tilliti til launa í júní 2001. Svar við innheimtubréfi hafi borist frá lögmanni stefndu, dags. 13. september 2001. Lögmaður stefnanda hafi svarað lögmanni stefndu hinn 9. október 2001. Tilraunir til að koma af stað viðræðum um lausn þessa máls hafi ekki borið árangur og því sé nauðsynlegt að höfða mál. Í stefnu er stefnukrafa ítarlega sundurliðuð undir kaflaheitunum Dagvinnulaun, Yfirvinnulaun, Orlof, Orlofsuppbót, Desemberuppbót og Viðskiptaskuldir: Dagvinnulaun: Stefnandi segir að með ráðningarsamningi aðila hafi verið samið um að mánaðarlaun hans skyldu vera 230.000 krónur frá 1. apríl 2000. Samkvæmt kjarasamningi skyldu laun hækka um 3,9% hinn 1. maí 2000 og þá hefðu laun stefnanda átt að hækka í 238.970 krónur. Sú hækkun hafi ekki verið greidd stefnanda. Mismunurinn sé 8.970 krónur og sé vangreiddur frá og með maí 2000 til og með nóvember 2000 eða í 7 mánuði. Hinn 1. desember 2000 hafi verið samið um að laun stefnanda hækkuðu í 245.000 kr. á mánuði. Hinn 1. janúar 2001 hafi laun átt að hækka um 3% skv. kjarasamningi. Dagvinnulaun stefnanda hefðu þá átt að hækka í 252.350 krónur á mánuði eða um 7.350 kr. Sú hækkun hafi ekki verið greidd stefnanda og sé vangreidd frá og með janúar 2001 til og með maí 2001 eða í 5 mánuði. Laun frá og með júní til og með september 2001 hafi ekki verið greidd út. Samantekt stefnanda á vangreiddum mánaðarlaunum er þannig: Yfirvinnulaun Stefnandi segist hafa unnið mikla yfirvinnu fyrir stefndu, en engin laun fengið greidd fyrir hana. Hann hafi ítrekað kvartað undan þessu en ekki fengið úrbætur. Þegar stefnandi hafi kvartað undan því að fá ekki greidda yfirvinnu hafi meðal annars verið vísað til þess að í ráðningarsamningi væri kveðið á um að starfsmaður skyldi sinna sínu verksviði svo fullnægjandi væri að mati framkvæmdastjóra þó svo að í sumum tilvikum þyrfti að vinna utan venjulegs dagvinnutíma. Ágreiningur um laun fyrir yfirvinnu hafi orðið til þess að samskipti á vinnustaðnum hafi orðið erfiðari, og hann hafi meðal annars orðið tilefni til þess að stefnandi hafi verið boðaður á svokallaðan verkfund í febrúar 2001. Í skýrslu framkvæmdastjóra stefndu af fundi þessum komi fram að verkskráning stefnanda skuli vera að minnsta kosti 8 klst. á dag. Í þessu segir stefnandi að felist viðurkenning á því að hin almenna regla hafi verið að stefnandi hafi unnið meira en sem dagvinnutíma nemur, auk þess sem litið sé fram hjá því að virkur vinnutími sé styttri en 8 klst. á dag og viðmiðunin því óraunhæf. Með því að halda sig við þessi ákvæði sé stefnda í raun að segja að stefnandi hafi haft ómælda vinnuskyldu á þeim launum sem um hafi verið samið. Það sé brot á kjarasamningi og lögum um réttindi verkafólks. Í nefndri skýrslu framkvæmdastjóra stefndu liggi fyrir sönnun fyrir því að ágreiningsatriði höfðu komið upp milli stefnanda og stefnda, meðal annars um yfirvinnugreiðslur, fyrir febrúar 2001, enda hafi efni fundarins af hálfu stefndu meðal annars verið að taka á þeim málum. Jafnframt verði leidd vitni fyrir dómi sem geta staðfest að ágreiningur hafi áður verið kominn upp um laun fyrir yfirvinnu. Stefnandi kveðst að nokkru leyti hafa haldið saman vinnutíma sínum á tímabilinu september 2000 til júní 2001. Á þessu tímabili hafi hann alls unnið 148,5 klst. í yfirvinnu. Hver unnin klst. í yfirvinnu skuli greidd með 1,0385% af mánaðarlaunum. Með vísan til þessa er samantekt stefnanda yfir vangreidd yfirvinnulaun þannig: Orlof Stefnandi kveðst eiga rétt á 10,17% orlofslaunum eins og mælt sé fyrir um í lögum og gildandi kjarasamningi, enda sé sérstaklega vísað til þess í ráðningarsamningi hans að um annað en umsamin mánaðarlaun fari eftir gildandi kjarasamningi. Þau skuli reiknuð af heildarlaunum stefnanda á hverjum tíma. Hærri dagvinnulaun í ráðningarsamningi en samið er um sem lág­marks­laun í kjarasamningi skerði ekki rétt stefnanda til orlofslauna, sem kveðið er á um í lögum og kjarasamningi, enda séu þau réttindi lágmarksréttindi hans. Í fyrrnefndri skýrslu framkvæmdastjóra stefndu liggi fyrir sönnun um að fyrir febrúar 2001 hafi ágreiningur komið upp milli stefnanda og stefndu, meðal annars um orlof, enda hafi fundinum í febrúar meðal annars verið ætlað að taka á þeim málum. Auk þess verði leidd vitni fyrir dómi sem geti staðfest að ágreiningur hafi verið kominn upp um orlof áður en svokallaður verkfundur var haldinn í febrúar 2001. Fyrir orlofsárið maí 2000 til apríl 2001 beri að reikna 10,17% orlof af heildarlaunum, og það orlof hafi borið að greiða út við upphaf orlofstöku, en þar sem stefnandi hafi ekki verið farinn í orlof þegar hann var látinn hætta vinnu hjá stefnanda, sé hér miðað við starfslok hans, sem voru hinn 30. júní 2001, enda hafi uppgjör átt að fara fram þá. Auk þess hafi stefnanda átt að fá greitt orlof af launum frá og með maí 2001 til og með september 2001. Samantekt stefnanda yfir vangreitt orlof er þannig: Orlofsuppbót Stefnandi telur sig eiga rétt á þeirri orlofsuppbót sem mælt er fyrir um í kjarasamningi á hverjum tíma, enda sé sérstaklega vísað til þess í ráðningarsamningi hans að um annað en umsamin mánaðarlaun fari eftir gildandi kjarasamningi. Fjárhæð orlofsuppbótar sé ákveðin í kjara­samn­ingi. Hærri dagvinnulaun í ráðningarsamningi en samið er um sem lágmarkslaun í kjara­samn­ingi skerði ekki rétt stefnanda til orlofsuppbótar, sem kveðið er á um í lögum og kjarasamningi, enda séu þau réttindi lágmarksréttindi hans. Í títtnefndri skýrslu framkvæmdastjóra stefndu liggi fyrir sönnun um að fyrir febrúar 2001 hafi ágreiningur komið upp milli stefnanda og stefnda, meðal annars um orlofsuppbót, enda hafi fundinum í febrúar meðal annars verið ætlað að taka á þeim málum. Auk þess verði leidd vitni fyrir dómi sem geti staðfest að ágreiningur hafi verið kominn upp um orlofsuppbót áður en svokallaður verkfundur var haldinn í febrúar 2001. Orlofsuppbót árið 2000 greiðist fyrir orlofsárið maí 1999 til apríl 2000 og skuli nema 9.400 krónum. Gjalddagi sé í síðasta lagi hinn 15. ágúst 2000. Orlofsuppbót árið 2001 greiðist fyrir orlofsárið maí 2000 til apríl 2001 og skuli nema 15.000 krónum. Gjalddagi sé í síðasta lagi hinn 15. ágúst 2001. Orlofsuppbót árið 2002 reiknist fyrir orlofsárið maí 2001 til september 2001. Full orlofs­uppbót á þessu tímabili skuli vera 15.300 krónur, en þar sem stefnandi njóti aðeins réttinda hluta úr ári sé hér miðað við vikufjölda frá byrjun maí 2001 til loka september 2001. Á þeim tíma séu vikurnar alls 22. Heilt ár sé reiknað 45 vikur og því eigi stefnandi rétt á 22/45 af 15.300 krónum eða 7.480 krónum. Vegna ólögmætrar uppsagnar sé gjalddagi við brottvikningu stefnanda eða hinn 30. júní 2001. Stefnandi kveðst hafa verið margbúinn að ganga eftir því að fá greidda orlofsuppbót án þess að fá greiðslu. Að greiða ekki orlofsuppbót sé brot á rétti stefnanda og vanefnd stefnda á hluta af launa­greiðslum. Samantekt stefnanda yfir vangreidda orlofsuppbót er þannig: Desemberuppbót Stefnandi segist eiga rétt á þeirri desemberuppbót sem mælt er fyrir um í kjarasamningi á hverjum tíma, enda sé sérstaklega vísað til þess í ráðningarsamningi hans að um annað en umsamin mánaðarlaun fari eftir gildandi kjarasamningi. Fjárhæð desemberuppbótar sé ákveðin í kjara­samn­ingi. Hærri dagvinnulaun í ráðningarsamningi en samið er um sem lágmarkslaun í kjara­samningi skerði ekki rétt stefnanda til desemberuppbótar eða annarra greiðslna og réttinda sem kveðið er á um í lögum og kjarasamningi, enda séu þau réttindi lágmarksréttindi hans. Enn vitnar stefnandi til títtnefndrar skýrslu framkvæmdastjóra stefndu. Þar liggi fyrir sönnun um að fyrir febrúar 2001 hafði ágreiningur komið upp milli stefn­anda og stefnda, meðal annars um desemberuppbót, enda hafi fundinum í febrúar meðal annars verið ætlað að taka á þeim málum. Auk þess verði leidd vitni fyrir dómi sem geta staðfest að ágreiningur hafi verið kominn upp um desemberuppbót áður en svokallaður verkfundur var haldinn í febrúar 2001. Desemberuppbót árið 2000 nemi 28.200 krónum. Gjalddagi hafi í síðasta lagi verið hinn 15. desember 2000. Full desemberuppbót árið 2001 nemi 40.000 krónum. Þar sem stefnandi njóti réttinda hluta úr ári sé hér miðað við vikufjölda frá byrjun janúar 2001 til loka september 2001. Á þeim tíma séu vikurnar alls 40. Heilt ár sé reiknað 45 vikur og því eigi stefnandi rétt á 40/45 af 40.000 krónum eða 35.556 krónum. Vegna ólögmætrar uppsagnar sé gjalddagi við brottvikningu stefnanda eða hinn 30. júní 2001. Stefnandi kveðst hafa verið margbúinn að ganga eftir því að fá greidda desemberuppbót án þess að fá greiðslu. Að greiða ekki desemberuppbót sé brot á rétti stefnanda og vanefnd stefnda á hluta af launagreiðslum. Samantekt stefnanda yfir vangreidda desemberuppbót er þannig: Viðskiptaskuldir Stefnandi kveðst hafa farið á námskeið hjá Rafiðnaðarskólanum í umsjón og rekstri tölvukerfa í ágúst 2000 og verið þar við nám samhliða vinnu fram undir mánaðamót maí/júní 2001. Á sama tíma og hann hafi verið í þessu námi hafi hann skilað fullri vinnu hjá stefndu og rúmlega það. Námskeiðs­gjaldið hafi verið 568.000 krónur, og að frumkvæði forsvarsmanna stefndu hafi verið gert samkomulag um að hún greiddi það, enda hafi forsvarsmönnum hennar verið mjög í mun að stefnandi færi í þetta nám. Stefnda hafi með þessu tekið á sig skuldbindingu sem ekki hafi verið sýnt fram á með hvaða hætti eigi að hafa breyst og þá ekki heldur sýnt fram á með hvaða rétti hún hefur krafið stefnanda um endurgreiðslu þessa námskeiðsgjalds. Forsvarsmenn stefndu og stefnandi hafi rætt um að nám hans mundi nýtast í rekstri stefndu, enda hafi fljótlega komið í ljós að svo hafi verið. Ekki hafi af hálfu stefndu verið krafist neinnar yfirlýsingar stefnanda um að hann skuldbindi sig til að vinna hjá stefnda í ákveðinn tíma eftir að námstíma hans lyki og ekki hafi verið gert neitt samkomulag um það. Á meðan á námi stefnanda stóð hafi hann verið minntur á, þegar hann gekk eftir greiðslum fyrir yfirvinnu og fleiri samningsbundnar greiðslur, að stefnda hefði gert vel við hann með því að greiða námskeiðsgjaldið og hann ætti ekki að gera slíkar kröfur. Nám stefnanda hafi strax farið að nýtast í starfsemi stefndu, til dæmis þannig að stefnda hafi getað samið við viðskiptamenn sína um uppsetningu og rekstur nýrrar tegundar af tölvukerfum, og einnig hafi verið gerður samningur um sölu og þjónustu á hugbúnaði frá Microsoft fyrirtækinu sem hefði ella ekki verið gerður. Með menntun stefnanda og þeim prófum sem hann gat þess vegna tekið hafi stefnda uppfyllt þau skilyrði að tveir starfsmenn fyrirtækisins hefðu ákveðna þekkingu sem Microsoft fyrirtækið setti. Með því að endurkrefja nám­skeiðs­gjaldið hafi stefnda einhliða ákveðið að fella niður fyrri ákvörðun sína, sem hafi verið tekin að frumkvæði hennar sjálfrar. Ekki hafi af hálfu stefndu verið léð máls á því að aðilar semdu um hvort og þá að hve miklu leyti gjaldið ætti að skiptast á milli þeirra. Við starfslok hafi stefnanda verið afhentur reikningur og þess krafist að hann kvittaði á hann um móttöku. Á reikning þennan sé skráð: „v. útlagt f. Sigurð Bjarnason Námskeið hjá Rafiðnaðarskólanum“. Með kvittun sinni á reikningseyðublað þetta felist ekki viðurkenning stefnanda fyrir því að skulda stefnda 568.000 krónur, heldur feli áritun stefnanda aðeins í sér staðfestingu á því að stefnda greiddi námskeiðsgjaldið. Þegar kvittun stefnanda hafi verið fengin hafi heldur ekki orðið nein umræða um að hann væri með kvittun sinni að viðurkenna að skulda stefnda umrædda fjárhæð. Því er þess vegna mótmælt að á fram lögðu reiknings­yfirliti hafi stefnda fært 568.000 krónur stefnanda til skuldar. Stefnandi segir að meðan hann vann hjá stefnda hafi hann fengið til afnota GSM síma. Fyrsti síminn hafi gengið úr sér og eyðilagst, eins og títt sé um slíka síma. Þá hafi staðið til að kaupa annan eins. Stefnandi hafi mælst til þess að keyptur yrði annar og betri sími, dýrari. Af hálfu forsvarsmanna stefndu hafi það verið samþykkt með þeim skilmálum að stefnandi greiddi sem svaraði þriðjung kaupverðsins og stefnandi hafi samþykkt það. Þessi sími, sem þannig hafi verið í sameign stefnanda og stefnda, hafi verið orðinn rúmlega eins árs gamall þegar stefnanda hafi verið vikið út af vinnustaðnum og verið þegar byrjaður að bila, enda mikið notaður. Af hálfu stefndu hafi því aldrei verið hreyft að uppgjör færi fram um verðmæti þessa síma, heldur hafi stefndi skuldfært stefnanda einhliða fyrir öllum þeim hluta kaupverðsins, sem stefnda hafði á sínum tíma greitt. Með því móti virðist stefnda halda því fram að hans eignarhlutur í símanum hafi haldið verðgildi sínu, þrátt fyrir að alkunna sé að GSM símar gangi úr sér og eyðileggjast á einu til tveimur árum ef þeir eru mikið notaðir eins og sá sími sem hér um ræðir. Að halda því fram að verðgildi hans hafi haldist óbreytt sé rangt og ósannað, en á fram lögðu reikningsyfirliti séu 28.671 krónur færðar stefnanda til skuldar. Með fram lögðum greiðsluseðli krefji stefndi stefnanda um 131.023,01 krónur, sem eigi væntanlega að vera lokauppgjör á meintri skuld stefnanda við stefnda, skv. útreikningum stefnda. Þó sé aug­ljóst að stefnda hafi blandað saman meintum viðskiptaskuldum stefnanda og eiginkonu stefn­anda, þegar niðurstöðutalan er borin saman við fyrrnefnt reikningsyfirlit, en þar komi fram færsla 23.9.2001 sem segi að meint skuld eiginkonu stefnanda hafi verið skuldfærð hjá stefn­anda. Með þessu móti sé stefnda að blanda saman viðskiptareikningum tveggja viðskiptamanna sinna sem sé í andstöðu við viðurkenndar bókhalds- og reikningsskilareglur, enda liggi ekkert samkomulag fyrir um það. Um lagarök segir stefnandi þetta: Hann hafi verið félagi í Verslunarmannafélagi Akraness þegar krafa hans stofnaðist. Hann vísar til meginreglna vinnu-, kröfu- og samningaréttarins um efndir fjárskuldbindinga og að gerða samninga skuli halda, sérstaklega um skyldu vinnuveitanda til að greiða umsamin laun og aðrar greiðslur, skv. gildandi lögum og kjarasamningi. Jafnframt er vísað til reglna um rétt stefnanda til launa á uppsagnarfresti, til orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar. Byggt er á því að stefnda hafi vanefnt bindandi ráðningarsamning við stefnanda með því að greiða ekki umsamin laun og laun á uppsagnarfresti né uppfylla aðrar samningsskyldur sínar um greiðslur lögbundinna og kjarasamningsbundinna greiðslna og með því að skuldajafna meintum viðskiptaskuldum á móti launum. Samkvæmt framangreindum réttarheimildum og samningum sé greiðsluskylda stefndu ótvíræð. Um sönnun er jafnframt vísað til stjórnunarréttar stefnda og þess að hann er bókhalds­skyldur að lögum. Vísað er til laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks, laga nr. 28/1930 um greiðslu verk­kaups, laga nr. 30/1987 um orlof, aðallega 1., 7. og 8. gr., laga nr. 88/1971 um 40 stunda vinnu­viku, laga nr. 145/1994 um bókhald og laga nr. 19/1979 um rétt launafólks til uppsagnarfests o.fl. Þá er vísað til kjarasamnings Verslunarmannafélags Akraness og Samtaka atvinnulífsins. Um dráttarvexti er vísað til vaxtalaga nr. 25/1987, aðallega III. kafla. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 38. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Um málskostnað vísast til XXI. kafla einka­mála­laga nr. 91/1991, aðallega 1. mgr. 130. gr. Varðandi virðisaukaskatt af málskostnaði vísar stefn­andi til laga nr. 50/1988 og þess að hann er ekki með virðisaukaskattsskylda starfsemi og sé því nauðsyn að fá stefndu dæmda til greiðslu virðisaukaskatts af málskostnaði til þess að vera skaðlaus af innheimtukostnaði. Í greinargerð stefnda er undir fyrirsögninni Málsástæður og önnur atvik er fyrst almennur inngangur um ráðningarkjör stefnanda, en síðan taka við kaflar sem heita Önnur laun og fríðindi, Uppsagnarákvæði og uppgjör orlofs, Dagvinnulaun, Yfirvinnulaun, Orlof, Orlofsuppbót/desemberuppbót og Viðskiptaskuldir. Stefnda segir að stefnandi hafi hafið störf hjá sér 1. október 1998, Framkvæmdastjóri stefnda, sem þá hafi verið góður vinur stefnanda, hafi vitað um brennandi áhuga hans á að starfa við tölvur og boðið honum starfið. Byrjunarlaun stefnanda hafi verið kr. 150.000, fyrir utan yfirvinnu, en hafi hækkað hækkað þann 1.janúar 1999 í kr. 170.000 fyrir utan yfirvinnu. Þann 1. september 1999 hafi verið gerður munnlegur ráðningarsamningur og föst laun stefnanda með honum hækkuð úr kr. 170.000 í 210.000. Skv. þeim samningi hafi yfirvinna, orlofs- og desemberuppbót verið hluti af föstum mánaðarlaunum hans. Þessi samningur hafi síðan verið staðfestur skriflega þann 1. apríl 2000 og laun stefnanda þá jafnframt hækkuð úr kr. 210.000 í kr. 230.000. Eftirfarandi tafla (tafla 1) segir stefnda að sýni launahækkanir stefnanda á því tímabili sem hann starfaði hjá henni: *Yfirvinna færð inn í föst laun Stefnda vísar til málavaxtalýsingar stefnanda þar sem segir m.a: “Um orlofsgreiðslur og aðrar greiðslur skyldi fara eftir gildandi kjarasamningi....” Þetta segir stefnda að sé ekki alls kostar rétt, heldur standi orðrétt í umræddum ráðningarsamningi: “Um orlofsgreiðslur og aðrar skyldur.....” Á þessu sé talsverður munur, þar sem stefnanda hafi verið vel kunnugt um að aðrar greiðslur en hin föstu mánaðarlaun skv. ráðningarsamningi hafi ekki verið að ræða. Vegna yfirlýsingar stefnanda um að hann hafi gert ítrekaðar munnlegar athugasemdir vegna þess að hann hafi ekki fengið greidda yfirvinnu, desemberuppbót, orlofsuppbót og fleiri samningsbundnar greiðslur tekur stefnda fram, að stefnandi hafi aldrei farið fram á að fá ofangreint greitt enda hafi hann vel vitað að þessar greiðslur hafi verið hluti af hans föstu mánaðarlaunum. Allir starfsmenn stefndu að stefnanda meðtöldum hafi skrifað undir sams konar ráðningarsamning og enginn þeirra hafi túlkað samninginn á þann hátt sem stefnandi reyni nú. Þessi túlkun stefnanda á ráðningarsamningi hans hafi komið til eftir að stefnandi hætti störfum hjá stefnda. Máli sínu til frekari sönnunar vísar stefnda til fram lagðra launaseðla stefnanda þar sem sjáist að hann hafi fengið greidda yfirvinnu fram að þeim tíma sem munnlegur ráðningarsamningur var gerður. Eftir þann tíma hafi yfirvinna verið hluti af hans mánaðarlaunum. Stefnda segir að jólagjafir fyrirtækisins eigi ekki heima í þessari umræðu. Það hafi alltaf verið stefna stefndu að sýna þakklæti til starfsmanna sinna með góðri gjöf um hátíðirnar, en að sjálfsögðu sé það ekki og hafi aldrei verið hluti að starfskjörum þeirra. Þá segir stefnda að óánægja stefnanda virðist hafa byrjað í október/nóvember 2000 og stigmagnast fram að þeim tíma að hann sagði starfi sínu lausu. Við starfslok stefnanda hafi stjórnendur stefndu ákveðið að stefnandi viki strax frá störfum en fengi greiddan sinn uppsagnarfrest og orlof lögum samkvæmt. Þá hafi ágreiningur milli stefnanda og forsvarsmanna stefndu verið orðinn svo mikill að útilokað hafi verið að stefnandi ynni út uppsagnarfrestinn. Stefnda segir að þau ummæli stefnanda að hann hafi ekki fengið greidd laun fyrir líðandi mánuð, þ.e. júní 2001, heldur hafi þau verið tekin upp í viðskiptaskuldir, séu röng. Fram komi á launaseðli stefnanda fyrir umrætt tímabil að eftirstöðvar launa hans að frádregnum opinberum gjöldum, lífeyrissjóðs- og stéttarfélagsgreiðslum hafi verið teknar upp í fyrirfram greidd laun en ekki viðskiptaskuldir. Hið rétta sé að eftirstöðvar launa stefnanda (að frádregnum opinberum gjöldum, lífeyrissjóðs- og stéttarfélagsgreiðslum) á uppsagnarfresti og orlofsgreiðsla fyrir árið 2000/2001 hafi verið færðar til lækkunar á viðskiptaskuldum stefnanda. Eftirfarandi tafla (tafla 2) sýni þetta: * Orlofsuppgjör Samkvæmt töflu 2 hafi eftirstöðvar launa stefnanda verið færðar til lækkunar á viðskiptareikningi hans. Stefnandi haldi því nú fram að óheimilt sé að blanda saman launum og viðskiptaskuldum. Engu að síður hafi þessi háttur verið hafður á að ósk stefnanda sjálfs meðan hann vann hjá stefndu. Því til sönnunar sé fram lagt yfirlit yfir viðskiptareikning stefnanda, þar sem greinilega komi fram að laun hans hafi verið færð til lækkunar á viðskiptaskuld hans til langs tíma með fullu samþykki og að ósk hans. Þessi aðgerð stefndu, að færa eftirstöðvar launa til lækkunar viðskiptaskuldar hans, hafi því verið beint framhald af þeim hætti sem hafður hafi verið á til langs tíma. Auðvitað hefði stefnandi getað gert upp viðskiptaskuld sína með öðrum fullnægandi hætti og þannig fengið eftirstöðvar launa sinna greiddar út, en hafi enga viðleitni sýnt í þá veru. Þá segir stefnda að röng sé sú fullyrðing stefnanda að laun eiginkonu hans hafi verið tekin upp í viðskiptaskuldir hans. Hið rétta sé að laun eiginkonu hafi verið tekin upp í fyrirfram greidd laun hans. Þetta hafi verið gert að beiðni og með samþykki þeirra beggja. Þetta komi fram á yfirliti stefndu um fyrirframgreidd laun stefnanda árin 2000 og 2001. Stefnda segir að ekki sé hægt að áfellast hana fyrir þennan uppgjörsmáta. Stefnandi hafi lagt inn uppsögn á starfssamningi, fengið greiddan uppsagnarfrest og uppsafnað orlof lögum samkvæmt, en staða hans varðandi fyrirframgreidd laun og viðskiptaúttektir hafi verið honum afar óhagstæð og í raun svo slæm að þrátt fyrir þriggja mánaða uppsagnarfrest og uppsafnað orlof nægi það ekki til að stefnandi sé skuldlaus við stefndu. Stefnda neitar alfarið ásökunum um að hafa brotið nokkurn rétt á stefnanda. Uppgjör launa hafi verið í samræmi við þá aðferð sem stefnandi hafi haft á um launafyrirkomulag sitt og viðskiptaskuldir. Launagreiðslur á uppsagnarfresti og orlofsuppgjör sé einnig í samræmi við lög og reglur. Vísar stefnda í þessu tilliti í töflu 2 þar sem fram kemur uppgjör við stefnanda. Stefnda segir að í desember árið 2000 hafi stefnandi fengið 50.000 króna launauppbót sem hann hafi óskað eftir að væri ráðstafað á eftirfarandi hátt: Kr. 20.000 greiddar fyrir stefnanda í formi gangnagjalda um Hvalfjarðagöng. Kr. 30.000 greiddar inn á viðskiptareikning stefnanda þann 31.janúar 2001. Stefnandi hafi stundað skóla veturinn 2000/2001 tvisvar í viku og þurft af þeim sökum að fara úr vinnu 1 ½ klst. fyrir lok vinnutíma, þ.e. kl. 16.30. Samtals geri þetta 3 klst. á viku veturinn 2000/2001. Þessir tímar hafi ekki verið dregnir af launum stefnanda. Stefnda segir að stefnandi hafi sagt upp starfi sínu hjá stefndu frá og með 1. júlí 2001. Uppsagnarfrestur hans hafi verið þrír mánuðir, þ.e. júlí, ágúst og september. Hann hafi átt inni orlof fyrir árið 2000/2001 auk fimm mánaða aukalega, og hafi orlofið verið gert upp með útborgun í október 2001. Stefnda segir að ráðningarsamningur sá sem hún gerði við stefnanda og fyrr er lýst, hafi tryggt honum miklu hærri laun en hann hefði fengið skv. kjarasamningi. Kröfu hans um að fá greiddar launahækkanir skv. kjarasamningi Verslunarmannafélags Akraness sé því vísað á bug. Stefnandi hafi aldrei farið fram á að fá þessar launahækkanir á meðan hann gegndi starfi hjá stefndu, og tómlæti hans sé ekki hægt á skilja á annan veg en að túlkun hans á ráðningarsamningnum hafi verið í takt við túlkun stefndu og annarra starfsmanna. Þá taki stefnandi ekkert tillit til þess í málatilbúnaði sínum að hann hafi fengið 1. desember 2000 launahækkun sem numið hafi 6,5%. Sjá töflu 1. Stefnanda telji samkvæmt samantekt hans að vangreidd séu laun fyrir júní, júlí, ágúst og september. Varðandi júnímánuð vísar stefnda í fram lagðan launaseðil þar sem fram komi að stefnandi hafi fengið laun eins og venjulega, en hafi þurft að gera skil á áður fyrirfram greiddum launum. Varðandi laun fyrir júlí, ágúst og september vísar stefnda í töflu 2 hér að framan og fram lagðra launaseðla, þar sem glögglega komi fram að stefnanda hafi verið greidd laun á uppsagnartíma sínum og af honum skilað öllum opinberum gjöldum ásamt félagsgjöldum. Öllum kröfum stefnanda um vangreidd dagvinnulaun sé því vísað á bug, þar sem fullnaðaruppgjöri við stefnanda hafi þegar verið lokið og stefnandi hafi sjálfur þessa launaseðla undir höndum. Stefnda ítrekar að yfirvinna hafi verið hluti af föstum mánaðarlegum launum stefnanda skv. ráðningarsamningi, sem hafi verið mun hærri en laun skv. kjarasamningi, eins og áður hefur komið fram. Fullyrðingum stefnanda um að hann hafi unnið mikla yfirvinnu vísar stefnda á bug, enda styðji hana engin rök. Stefnanda hafi verið gert að vinna tvo laugardaga í mánuði 4 tíma í senn og ekkert annað nema brýna nauðsyn bæri til. Ef skoðuð er samantekt stefnanda yfir yfirvinnu sem hann telji sig hafa unnið á tímabilinu september 2000 til og með júní 2001, komi í ljós að unnin yfirvinna sé að meðaltali 14,8 klst. á mánuði. Þar af séu 8 klst. fyrir vinnu tvo laugardaga í viku. Eftir standi 6,8 klst. á mánuði sem stefnandi telji vera mikla yfirvinnu. Þá láti stefnandi hjá líða að minnast á að engin yfirvinna hafi verið unnin yfir sumartímann, þ.e. júní, júlí og ágúst og að fyrirtækið hafi verið lokað á laugardögum á því tímabili. Það veki undrun forsvarmanna stefndu að stefnandi hafi ekki gert athugasemdir fyrr, telji hann sig hafa verið hlunnfarinn vegna yfirvinnu, sérstaklega í ljósi þess að samningur um að fella yfirvinnu inn í mánaðarlaun hafi verið gerður 1. september 1999. Þá vakni einnig sú spurning af hverju stefnandi hafi ekki haldið yfirlit yfir unna yfirvinnu sína allt frá þeim tíma sem samningurinn var gerður. Allt sýni þetta ótrúverðugleika í málflutningi stefnanda. Fullyrðing stefnanda um að hann hafi ítrekað leitað eftir greiðslu á yfirvinnu sé röng. Hann hafi aldrei farið fram á slíkt, hvorki munnlega né skriflega og kröfur hans um yfirvinnugreiðslur birtist fyrst í gegnum lögfræðing hans eftir að hann lét af störfum. Ágreiningur milli stefnanda og stefndu hafi fyrst og fremst lýst sér í því að hann hafi greinilega verið orðinn óánægður í starfi sínu hjá stefndu, og þá sérstaklega síðustu mánuði sem hann vann. Eðlilegar kröfur forsvarsmanna stefndu um agaðri vinnubrögð, betri skil við verkskráningar og aðra þætti verksviðs stefnanda hafi greinilega valdið honum óánægju og óþægindum. Verkfundur hafi verið haldinn þann 28. febrúar 2001 til að skerpa enn frekar á verkskráningum og vinnuferlum innan fyrirtækisins sem ekki hafi verið í nægjanlega góðu lagi. Ítrekað hafi verið farið fram á það við stefnanda að skrá samviskusamlega verk sín hvort sem um hafi verið að ræða eigin verk eða útseld verk. Mikill misbrestur hafði verið á þessu. Ummæli stefnanda á þann veg að umræddur verkfundur hafi komið til m.a. vegna ágreinings um yfirvinnu séu röng. Fundurinn hafi ekki snúist um neitt annað en fram kemur í fram lagðri fundargerð hans, sem sýni að farið hafi verið yfir breytingar á verkskipulagi, vörutalningum og fleiru. Ummæli stefnanda um það að verkskráning skyldi vera að lágmarki 8 klst. á dag feli í sér viðurkenningu á því að almennt hafi stefnandi unnið meira en 8 klst. á dag sé fjarri sanni. Ástæður þess að á umræddum verkfundi sé sérstaklega tekið á því að verkskráning skyldi nema a.m.k. 8 klst. á dag hafi verið þær að verkskráning stefnanda hafi sjaldnast náð þeim tímafjölda. Það sé ekki óeðlilegt í starfsemi eins og tölvuþjónustu, þar sem lágmarksútkall nemi 1 klst., að hægt sé að að bóka meira en 8 klst. á dag í útselda vinnu þó að viðverutími starfsmanns sé skemmri. Stefndu þykir rétt er að taka fram að stefnanda hafi borið að skrá það sem upp á vantaði á daginn í eigin verk, ef hann var ekki í útseldri vinnu. Eigin verk séu verk sem stefnda sé verkkaupi að og undir það falli t.d. tiltektir, vörutalningar o. fl. Þessi fyrirmæli af verkfundinum hafi því ekkert með yfirvinnu að gera. Þessu til sönnunar hefur stefnda lagt fram skjal sem ber yfirskriftina ,,Samantekin verkskráning Sigurðar Bjarnasonar”. Þar komi fram að frá og með apríl 2000 til og með febrúar 2001 hafi verkskráningin numið að meðaltali 6,29 klst. á dag. Á tímabili eftir að verkfundurinn var haldinn, þ.e. mars 2001 til og með júní 2001, hafi þetta hlutfall breyst í 7,88 klst. á dag. Samkvæmt fyrirmælum af verkfundi hafi stefnanda borið undantekningarlaust að bóka alla vinnu sem unnin var. Séu bókanir hans fyrir síðustu tvo mánuðina sem hann var við vinnu, þ.e. maí-júní 2001, skoðaðar og bornar saman við samantekt stefnanda yfir yfirvinnu sjáist að stefnandi hafi komið til vinnu 19 daga í maí og 21 dag í júní. Samtals geri þetta 320 klst. í dagvinnu. Af tímaskráningarbókhaldi komi í ljós að stefnandi hafi bókað 305 klst. á þessu tímabili eða 7,62 tíma á dag. Þrátt fyrir þessar staðreyndir haldi stefnandi því fram að hann hafi á umræddu tímabili unnið 62 klst. í yfirvinnu. Hafi svo verið hefði það átt að koma skýrt fram í verkbókhaldi fyrirtækisins. Svo sé ekki. Stefnda segir að óskiljanleg séu rök stefnanda um, að með umræddum verkfundi 28. febrúar 2001 sannist að ágreiningur hafi verið milli aðila máls um yfirvinnulaun og að efni fundarins hafi að einhverju leyti átt að fjalla um það málefni. Um slíkt hafi ekki verið fjallað á fundinum. Stefnda segir það rétt hjá stefnanda að hann eigi rétt á 10.17% orlofi, enda sé sérstaklega vísað til þess í ráðningarsamningi að orlofsgreiðslur taki mið af gildandi kjarasamningi. Hún vísar til töflu 2 hér að framan og launaseðils fyrir október 2001, sem sýni að gert hafi verið upp orlof stefnanda fyrir 17 mánuði samkvæmt lögum og gildandi kjarasamningi. Á títtnefndum verkfundi 28. febrúar 2001 hafi ekki verið fjallað um orlof, hvað þá að ágreiningur væri um það. Öllum kröfum stefnanda um vangreitt orlof sé því vísað á bug. Stefnda vísar til ráðningarsamnings stefnanda þar sem skýrt komi fram í 7. gr. að hann sé að föstum launum. Hún áréttar að hann hafi aldrei leitað eftir greiðslu á orlofsuppbót eða desemberuppbót eftir að ráðningarsamningur hafi verið gerður við hann 1. september 1999. Kröfur hans um orlofsuppbót og desemberuppbót hafi fyrst birst fyrir milligöngu lögfræðings hans eftir að hann lét af störfum. Hvorki hafi verið minnst á orlofsuppbót né desemberuppbót á verkfundinum 28. febrúar 2001. Stefnda segir að sumarið 2000 hafi stefnandi á eigin spýtur ákveðið að fara í skóla til eins árs til að leggja stund á nám sem beri nafnið “Umsjón og rekstur tölvukerfa”. Það hafi verið haldið af Rafiðnaðarskólanum í Reykjavík. Nám þetta hafi staðið eitt skólaár frá ágúst 2000 til júní 2001. Rangar séu fullyrðingar stefnanda um að hann hafi skilað fullri vinnu samhliða námi sínu. Stefnanda hafi hins vegar strax verið boðið að laun hans skertust ekki þótt að hann sækti þennan skóla. Námstíminn hafi verið þrjár klst. á viku eða nálægt 11 dögum þann tíma sem skólinn stóð yfir. Færa megi rök að því að tekjutap stefndu af þessum sökum hafi numið kr. 613.000 með virðisaukaskatti. Stefnda segir að skömmu eftir að stefnandi hóf skólavist hafi hún boðið honum að greiða fyrir hann skólagjöldin fyrir námsárið 2000/2001 gegn samkomulagi um að stefnandi gegndi starfi hjá henni eftir að námi hans lyki, þannig að nám hans kæmi fyrirtækinu til góða. Þetta hafi stefnandi samþykkt fúslega og hafi bæði fyrir þennan tíma og eftir að samkomulagið var gert ítrekað lýst því yfir að hann liti á starf sitt hjá stefndu sem framtíðarstarf. Aðeins tæpum mánuði eftir að námi hans lauk hafi hann sagt starfi sínu lausu og brotið þannig umrætt samkomulag. Á fundi með forsvarsmönnum stefndu, Alexander Eiríkssyni og Eiríki Þór Eiríkssyni, 2. júlí 2001, þar sem rædd hafi verið starfslok stefnanda, hafi hann viðurkennt að hafa brotið umrætt samkomulag og kvittað fúslega upp á reikning þess efnis, sbr. fram lagt skjal, þar sem upphæð skólagjalda sé færð á viðskiptareikning hans. Jafnframt hafi hann innt stefndu eftir því hvort mögulegt væri að dreifa greiðslum á þessum reikningi. Við þeirri beiðni hafi stefnda fúslega orðið. Sú skýring stefnanda að uppáskrift hans á reikninginn sé aðeins staðfesting þess að stefnda hafi greitt skólagjaldið sé ótrúleg. Reikningurinn sé stílaður á stefnanda og upphæðin 568.000. Fyrir því kvitti stefnandi. Fullyrðingar stefnanda um nám sitt og hvernig það hafi orðið til þess að samningar hafi náðst um uppsetningar á nýjum tegundum af tölvukerfum segir stefnda að séu úr lausu lofti gripnar, enda hafi engin rök verið færð fyrir þessari fullyrðingu. Engir samningar sem stefnda hefur gert undanfarin ár hafi komið til vegna náms stefnanda. Stefnda segir það rétt að með því að tveir tæknimenn fyrirtækis í tölvugeiranum hafi svokallaðar MCP gráður geti fyrirtækið sótt um Microsoft Certified Partner gráðu. Helsti kostur þess að hafa þessa þá gráðu sé að þá fái fyrirtækið sent mánaðarlega geisladiskasett frá Microsoft til eigin nota. Fullyrðing stefnanda um að samningur um sölu og þjónustu á Microsoft búnaði hafi ekki verið gerður nema með tilkomu náms hans sé mikil mistúlkun af hans hálfu. Microsoft Certified Partner gráða sé alls ekki samningur um sölu né þjónustu á Microsoft hugbúnaði, aðeins viðurkenning á því að innan fyrirtækisins sé tæknifólk sem hefur tekið próf í Microsoft fræðum. Stefnda hafi í 10 ár þjónustað og selt Microsoft hugbúnað, þar af 7 ½ ár án þess að vera með Microsoft Certified Partner gráðu. Þessi gráða sé alls ekki skilyrði þess að geta selt og þjónustað Microsoft hugbúnað. Stefnda hafi verið komin með MCP Partner áður en stefnandi hóf nám í “Umsjón og rekstri tölvukerfa “ haustið 2000, en þar er stefnda verið boðin velkomin sem Microsoft Certified Partner réttum tveimur mánuðum áður en stefnandi hóf nám sitt. Stefnda segir að stefnandi hafi engin skil gert á námi sínu til forsvarsmanna stefndu. Engin námsgögn liggi hjá fyrirtækinu, engar niðurstöður úr prófum eða annar árangur. Allt bendi þetta eindregið í þá átt að stefnandi hafi verið í þessu námi í eigin þágu. Samkvæmt námslýsingu hafi stefnandi átt að ljúka MCSE gráðu sem samanstandi af sjö prófum. Forsvarsmönnum stefndu sé ekki kunnugt um að stefnandi hafi lokið þessari gráðu, en það muni hann geta upplýst. Stefnda segir GSM-símann vera í umsjá stefnanda, en hún hafi greitt 1/3 af kaupverði hans. Við starfslok hafi hann ekki boðist til þess að greiða fyrrverandi vinnuveitanda sínum þessa greiðslu til baka né vakið máls á því á neinn hátt. Þar sem síminn hafi verið í umsjá stefnanda hefði verið eðlilegt að hann hefði boðist til að greiða þennan hluta til baka. Varðandi verðgildi símans geti stefnda vel fallist á að eðlilegar afskriftir eigi sér stað við uppgjör þessarar skuldar. Þá vitnar stefnda til lokamálsgreinar í stefnu þar sem stefnandi gerir athugasemdir við færslu á viðskiptaskuld eiginkonu sinnar upp á kr. 7.470 af hennar viðskiptareikningi yfir á viðskiptareikning hans. Stefnandi bendi á að slíkt sé í andstöðu við almennar bókhaldsreglur. Vel sé hægt að fallast á rök stefnanda varðandi þetta og ekkert sé því til fyrirstöðu að færa skuldina til baka yfir á viðskiptareikning eiginkonu hans. Stefnda mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega. Hann krefst dráttarvaxta af höfuðstól kröfu sinnar frá 30. júní 2001. Hluti krafna stefnanda stafi frá síðara tímabili og þegar af þeirri ástæðu fái dráttarvaxtakrafan ekki staðist. Vísað er til meginreglna vinnu-, kröfu- og samningaréttar, þ.á m. um loforð og efndir fjárskuldbindinga, tómlæti og skuldajöfnuð. Þá er byggt á almennum reglum um sönnun. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Skýrslur fyrir dómi gáfu stefnandi, framkvæmdastjóri og gjaldkeri stefndu, Jón Ingi Þórðarson starfsmaður stefndu og tveir fyrrverandi starfsmenn hennar, Dagbjartur Vilhjálmsson og Hafþór Pálsson. Verður gerð grein fyrir því úr skýrslum þessum, sem máli kann að skipta í kaflanum um niðurstöður hér næst á eftir. Niðurstöður Um meint tómlæti stefnanda. Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði kvartað við framkvæmdastjóra stefndu út af launakjörum sínum fljótlega eftir að breyting var á þeim gerð 1. september 1999. Þessar kvartanir hefðu m.a. annars verið vegna þess að hann hefði ekki fengið greidda yfirvinnu. Framkvæmdastjóri stefndu kannaðist í skýrslu sinni við að óánægja stefnanda hefði komið upp, að því að hann hélt fyrst haustið 2000, en fyrirsvarsmenn stefndu hefðu ekki vitað af hverju hún stafaði. Það hefði fyrst verið vorið 2001 að hann hefði fengið að vita að stefnandi væri óánægður með launakjör sín. Framkvæmdastjórinn var spurður við hverja stefnandi hefði kvartað. Hann kvaðst ekki vita það, nema hvað hann hefði greint fyrirsvarsmönnum stefndu frá óánægju með launakjör vorið 2001, þegar þeir hefðu gengið á hann. En það hefði ekki farið milli mála að stefnanda hefði liðið illa í starfi. Einar Jónsson, sem er bókhaldari hjá stefndu og sér um launauppgjör og er prókúruhafi, kannaðist ekki við að stefnandi hefði látið í ljós óánægju með launagreiðslur. Hann hefði ekki rætt um það við sig. Jón Ingi Þórðarson, starfsmaður stefndu, kannaðist við að hafa heyrt stefnanda ræða um að hann væri óánægður með launakjör sín. Hann kvaðst ekki muna gjörla hvenær þetta var, það hefði getað verið haustið 2000. Við sig hefði hann aðallega rætt um yfirvinnutíma, sem vitnið kvaðst einnig hafa verið óánægður með. Þeir stefnandi hefði rætt þetta við Alexander framkvæmdastjóra, sem hefði boðið þeim bónus, sem þeir hefðu þegið. Þá hefði verið mikið að gera um tíma. Bónusinn mundi hafa numið 50.000 krónum. Dagbjartur Vilhjálmsson er fyrrverandi starfsmaður stefndu. Hann kannaðist við að stefnandi hefði rætt um óánægju með launakjör sín. Hann hefði fyrst orðið var við þetta hálfu til einu ári eftir að stefnandi byrjaði hjá stefndu, eða seint á árinu 1999. Sjálfur hefði hann hafið störf hjá stefndu 1994 eða 95 og sagt upp störfum í febrúar 2000. Vitnið sagði að stefnandi hefði látið óánægju sína í ljós við sig og hann vissi til þess að hann hefði kvartað við Alexander og Eirík Þór. Hann kvaðst þó ekki vera viss um að hann hefði verið vitni að því, en stefnandi hefði talað um þetta við sig. Hann og stefnandi hefðu átt samleið í kvörtunum. Hann hefði sjálfur verið óánægður með launakjör sín, einkum að yfirvinna var ekki greidd og of lág laun að sínu mati. Að hluta til hefði þetta verið ástæða þess að hann sagði upp störfum. Hann sagði að þeir stefnandi hefðu kvartað sameiginlega munnlega við Alexander og Eirík Þór. Hann kvaðst hafa heyrt stefnanda kvarta yfir því að hann ætti inn desemberuppbót og orlofsuppbót, alveg eins og hann hefði sjálfur talið. Hafþór Pálsson starfaði hjá stefndu frá 15. janúar til 15. apríl 2001. Hann kannaðist við að hafa heyrt stefnanda tala ítrekað um óánægju sína með launakjör sín. Að mestu leyti hefði hann talað um þetta við Jón Inga Þórðarson. Hann hefði ekki heyrt hann kvarta við stjórnendur fyrirtækisins, en hann hefði vitað af því sem stefnandi hefði sagt honum, að hann hefði rætt þetta við þá. Vitnið Hafþór sagði að hann hefði starfað á verkstæði stefndu, og það hefði ekki farið fram hjá honum þegar einhverjir voru kallaðir til fundar við stjórnendur stefndu. Eftir svona fundi hefði alltaf myndast einhver umræða á verkstæðinu. Vitnið kannaðist við að stefnandi og Jón Ingi hefðu látið í ljós óánægju sína með því að hætta vinnu fyrr en ætlast hefði verið til. Þeir hefðu hætt að vinna kl. 18, hvernig sem staða á verkefnum þeirra hefði verið. Þetta hefðu þeir rætt um stefnandi og Jón Ingi inni á verkstæðinu þegar hann, vitnið, hefði verið þar. Þetta hefði verið um miðbik eða á síðari hluta starfstíma vitnisins hjá stefndu. Stefnandi sagði upp störfum hjá stefndu frá mánaðamótum júní/júlí 2001 og var látinn hætta störfum 2. júlí. Hinn 18. júlí 2001 skrifar stéttarfélag stefnanda, Verslunarmannafélag Akraness, f.h. stefnanda stefndu bréf þar sem hún er krafin um vangreiddar launahækkanir skv. kjarasamningi um orlof, orlofsuppbót og desember uppbót. Í kjölfar þessa fara innheimtubréf lögmanns stefnanda 28. og 30. ágúst 2001, svarbréf lögmanns stefndu 13. september s.á. Mál þetta var sem fyrr segir höfðað 9. janúar 2002. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á að kröfur stefnanda séu niður fallnar fyrir tómlæti. Um ráðningarsamning. Stefnandi kveðst hafa hafið störf hjá stefndu í september 1998, en stefnda telur að það hafi verið 1. október það ár. Við stefnanda var ekki gerður skriflegur ráðningarsamningur eða ráðning hans staðfest skriflega, sem þó var skylt að gera skv. samkomulagi Vinnuveitendasambands Íslands og Alþýðusambands Íslands frá 10. apríl 1996, sbr. auglýsingu nr. 503/1997, sbr. tilskipun Evrópusambandsins nr. 91/533 frá 14. október 1991. Lagðir hafa verið fram launaseðlar stefnanda fyrir mánuðina október 1998 til júlí 1999. Af þeim má sjá að stefnandi hefur á þessum tíma fengið greidda yfirvinnu, og með uppgjöri fyrir nóvember 1998 hefur hann fengið greidda hálfa desemberuppbót. Í ljós er leitt að 1. september 1999 voru gerðar breytingar á ráðningarkjörum stefnanda. Fast kaup var hækkað og hann fékk ekki lengur greitt fyrir yfirvinnu, ekki desemberuppbót eða orlofsuppbót. Skriflegur ráðningarsamningur var þó ekki gerður fyrr en 22. mars 2000. Ágreiningslaust er með aðilum hvernig staðið var að gerð ráðningarsamningsins. Framkvæmdastjóri stefndu gerði hann. Hann sagði í skýrslu sinni að uppistaðan í honum væri úr samningi sem hann hefði fengið úr öðru fyrirtæki. Stefnandi sagði í skýrslu sinni að undirbúningur að gerð samningsins hefði ekki verið annar en sá að framkvæmdastjórinn hefði kallað sig inn á skrifstofu sína og rétt sér samninginn. Hann hefði lesið hann og spurt einhverra spurninga og svo skrifað undir hann. Framkvæmdastjóri stefndu sagði að samtal hefði ekki orðið um samninginn, nema þá eitthvað almennt, og stefnandi hefði verið sáttur við hann. Það hefðu ekki orðið umræður um yfirvinnu. Um túlkun á ráðningarsamningnum er ágreiningur með aðilum. Tekur hann einkum til 6. og 7. greinar hans, þ.e. um það hvaða greiðslur skyldu innifaldar í föstum mánaðarlaunum. Að því leyti sem samningur þessi er óljós um þessi efni, er það niðurstaða dómara að stefnda verði með tilliti til tilurðar hans að bera hallann af því, sbr. og fyrrnefnt samkomulag VSÍ og ASÍ frá 10. apríl 1996 og nefnda auglýsingu og tilskipun. Sjötta grein ráðningarsamningsins er þannig: ,,Starfsmaðurinn fær mánaðarlaun að fjárhæð kr. 230.000,- miðað við 1. apríl 2000. Um orlofsgreiðslur og aðrar skyldur er farið eftir gildandi kjarasamningum við komandi stéttarfélags.” Sjöunda grein samningsins er á þessa leið: ,,Unnið er eftir svokölluðu hópvinnukerfi þar sem laun skv. lið 6 eru föst en starfsmaður skal sinna sínu verksviði svo fullnægjandi sé að mati framkvæmdastjóra þó svo að í sumum tilvikum þurfi að vinna þá vinnu utan venjulegs dagvinnutíma.” Krafa stefnanda um dagvinnulaun. Stefnandi krefur stefndu um vangreidd dagvinnulaun. Samkvæmt ráðningarsamningi skyldu föst laun hans vera 230.000 krónur á mánuði. Samkvæmt kjarasamningi skyldu launin hækka um 3,9% 1. maí 2000, eða um kr. 8.970 krónur, en þá hækkun hafi hann ekki fengið greidda. Hinn 1. desember 2000 hafi verið samið um að mánaðarlaun stefnanda hækkuðu í kr. 245.000. Samkvæmt kjarasamningi hefðu þau laun átt að hækka um 3% 1. janúar 2001, eða um kr. 7.350, en þá hækkun hafi stefnandi ekki fengið. Stefnda túlkar svo ráðningarsamninginn að um aðrar greiðslur en hin föstu mánaðarlaun hafi ekki verið að ræða. Af hennar hálfu er á það bent að 1. september 1999, þegar gerður hafi verið ráðningarsamningur við stefnanda og aðra starfsmenn stefndu um föst mánaðarlaun, hafi mánaðarlaun hans verið hækkuð úr kr. 170.000 í kr. 210.000, eða um 23,5%; hinn 1. mars 2000 hafi launin verið hækkuð í kr. 230.000 [Svo skv. launaseðli, þótt ráðningarsamningur miði við 1. apríl. Innskot dómara], eða um 9,5%; og 1. desember 2000 hafi þau verið hækkuð í kr. 245.000, eða um 6,5%. Framkvæmdastjóri stefndu sagði fyrir dómi að launahækkanir hefðu verið ákveðnar af fyrirsvarsmönnum stefndu, eftir þeirra mati. Þeir hefðu hækkað launin eftir því sem ástæða hefði þótt til. Ekki hefði verið litið til hækkana samkvæmt kjarasamningi. Framkvæmdastjóri stefndu var spurður hvað átt væri við með orðasambandinu aðrar skyldur, sem stendur í 6. grein ráðningarsamningsins:,,Um orlofsgreiðslur og aðrar skyldur er farið eftir gildandi kjarasamningum viðkomandi stéttarfélags.” Hann sagði að í kjarasamningi væru margar skyldur lagðar á herðar atvinnurekanda, m.a. veikindadagar, en þarna væri ekki átt við launagreiðslur. Af hálfu stefndu hefur ekki verið sýnt fram á að þær hækkanir sem gerðar voru á launum stefnanda hafi átt að koma í stað fyrir eða fela í sér þær hækkanir sem kjarasamningar kveða á um að verða skyldu 1. maí 2000 og 1. janúar 2001. Af ráðningarsamningi stefnanda og stefndu frá 22. mars 2000 verður ekki ráðið að svo hafi átt að vera. Dómari fellst á það með stefnanda að hærri dagvinnulaun í ráðningarsamningi en samið er um sem lágmarkslaun í kjarasamningi skerði ekki rétt stefnanda en annarra greiðslna og réttinda sem kveðið er á um í kjarasamningi. Vísar hann um þetta til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, til kafla 1.2. í kjarasamningi stéttarfélag aðila frá árinu 2000, einkum greinar 1.2.1., og ennfremur til bókunar sömu félaga sem fylgir nefndum kjarasamningi undir heitinu ,,Bókun 2000 um breytingu á launataxta skrifstofufólks”, en þar segir m.a.: ,,Minnst hækkun við gildistöku samningsins skal þó vera 3,9%.” Og einnig: ,,Telja ber saman heildargreiðslur fyrir fullt starf og miða launahækkunina við það. Séu heildargreiðslur hærri en nýi taxtinn hækka þær um 3,9%. Samkvæmt framanrituðu felst dómari á kröfur stefnanda um vangreidd dagvinnulaun frá maí 2000 til maí 2001. Með sömu rökum og hér hafa verið fram færð fyrir vangreiddum dagvinnulaunum fellst dómari á að stefnandi eigi kröfu á orlofi, orlofsuppbót og desemberuppbót , en síðar verður fjallað nánar um þá þætti kröfugerðar tölulega. Stefnandi var fyrir dóminum spurður hvort það hefði verið rætt við starfslok að hann endurgreiddi kostnaðinn við námið í Rafiðnaðarskólanum. Hann sagði að það hefði ekki verið. Hann hefði verið kallaður á fund með fyrirsvarsmönnum stefndu eftir hádegi mánudaginn 2. júlí 2001. Þeir hefðu spurt sig á þá leið hvort hann ætlaði að skilja við stefndu og skilja við allt sem hann skuldaði henni. Hann kvaðst hafa svarað að það væri ekki það sem hann hefði hugsað sér. Það hefði ekki verið rætt hvernig hann ætlaði að borga til baka eða ,,hvað þeir teldu að ég skuldaði þeim”. Stefnandi kannaðist við að sér hefði á nefndum fundi með forsvarsmönnum stefndu verið afhentur reikningur stefndu, stílaður á hann (fram lagður í málinu), vegna greiðslu námskeiðs fyrir hann að fjárhæð kr. 568.000 krónur. Hann kannaðist við að hafa kvittað á reikninginn. Kvittunin er þannig: ,,Mótt: S Bj”. Hann var spurður fyrir hvað hann hefði verið að kvitta. Hann kvaðst hafa verið að kvitta fyrir því að ,,þessi kostnaður væri út af þessu námskeiði”. Hann hefði þá skilið það svo að þetta væri eitthvað fyrir bókhaldið. Sér hefði skilist nokkrum dögum seinna að stefnda hefði með þessu reikningi verið að rukka hann um þessa fjárhæð og að hann hefði þarna kvittað undir eitthvað sem hann hefði ekki átt að gera. En hann hefði ekki verið að kvitta undir reikninginn með það í huga að þetta væri kostnaður sem honum bæri að greiða. Stefnandi var þá spurður hvort hann minntist þess að hann hefði óskað eftir að fá að skipta upphæðinni. Hann kvaðst muna eftir að hafa rætt við Alexander framkvæmdastjóra hvort þeir gætu ekki komist að einhverju samkomulagi um það sem hann skuldaði stefndu. Hann hefði sagt að nógur tími væri til þess. Þetta hefði ekki verið rætt nánar. Stefnandi kannaðist við, aðspurður, að við starfslok sín hjá stefndu hefði hann verið búinn að taka út fyrirfram greidd laun. Honum var sýnt yfirlit stefndu yfir fyrirfram greidd laun stefnanda 2000 og 2001. Hann sagði að rétt gæti verið skv. færslu 29. júní 2001 að fyrirfram greidd laun hefðu þá verið kr. 158.135. Hann kvaðst ekki gera athugasemd við að þessi fjárhæð kæmi til frádráttar launum hans í uppsagnarfresti. Stefnandi kannaðist einnig við að hann hefði átt ógreidda viðskiptaskuld við stefndu við starfslok. Honum var sýndur fram lagður viðskiptareikningur hans við stefndu. Hann sagði rétt að eftir færslu 30. maí 2001, hefði heildarupphæð skuldar verið kr. 80.903. Stefndu hefði ekki verið heimilt að skuldajafna þessari fjárhæð á móti launum hans. Ef forsvarsmenn stefndu hefðu spurt við starfslok hans hvort þeir mættu það, hefði hann heimilað það. En þeir hefðu ekki spurt. Stefnandi var þá spurður hvort hann hefði gefið samþykki fyrir því að launum hans væri skuldajafnað á móti viðskiptakröfum þegar starfslok bar að. Hann neitaði því. Hann hefði þó áður gefið leyfi til slíks skuldajöfnunar. Það hefði verið árið 2000. Einar Jónsson, sá sem séð hefði um bókhaldið í fyrirtækinu og verslunina og einnig launaútreikning, hefði verið að draga af honum upp í fyrirframgreidd laun og viðskiptaskuld. Aftur á móti hefði ekkert við dregið af honum árið 2001 af því hann hefði beðið Einar að hætta því. Hann hefði dregið til baka leyfi sitt til að skuldajafna launum á móti skuldum. Því hefði engin slík heimild verið fyrir hendi við starfslok. Hann hefði beðið Einar um þetta af því að fjármál heimilis hans hefðu verið erfið og hann hefði þurft á peningum að halda, hann hefði þurft að fá frest á greiðslu viðskiptaskuldar. Hann kvaðst líka hafa óskað eftir því við Einar að ekki yrði tekið af launum hans til greiðslu í séreignar lífeyrissjóð. Alexander Eiríksson framkvæmdastjóri stefndu var spurður um fund hans og stjórnarformanns stefndu með stefnanda 2. júlí 2001, eftir að stefnandi hafði sagt upp starfi. Hann sagði á á fundinum hefði verið fyrst og fremst rætt um starfslok stefnanda. Af hálfu stefndu hefði þá verið óskað eftir að stefnandi ynni ekki uppsagnarfrestinn. Síðan hefði námskeiðskostnaðurinn komið til umræðu. Fyrirsvarsmenn stefndu hefðu spurt stefnanda hvort hann hefði hugsað sér að brjóta það samkomulag sem þeir hefðu gert við hann um greiðslu á kostnaðinum og hvort honum fyndist ekki eðlilegt að hann greiddi hann til baka. Stefnandi hefði ekki gert athugasemdir við það. Þá hefði Eiríkur Þór farið fram og skrifað reikninginn og komið með hann inn aftur. Á meðan hefði stefnandi spurt sig að því hvort hann mætti gera upp þennan reikning með einhverri skiptingu. Hann hefði fúslega orðið við þeirri beiðni, sagt að það yrði ekki vandamál. Síðan hefði stefnandi kvittað upp á reikninginn. Bent var á að kvittunin á reikninginn væri ,,Mótt: SBj” og spurt hvort skilja bæri þetta á annan veg en þann að stefnandi hefði tekið við reikningnum. Framkvæmdastjóri stefndu kvaðst ekki vita hvað væri almenna viðhorfið, en þegar hann færi í verslun og keypti eitthvað fyrir sitt fyrirtæki og væri látinn kvitta fyrir móttökuna, þá væri hann að viðurkenna skuld. Framkvæmdastjóri stefndu var spurður hvernig það hefði komið til að hluti launa stefnanda í uppsagnarfresti hefði verið ráðstafað upp í skuldir hans við stefndu. Hann sagði að haft hefði verið það fyrirkomulag sem hefði áður verið haft í langan tíma. Segja mætti að það hefði frekar hallað á ógæfuhliðina hjá stefnanda, hans fyrirframgreiddu laun og viðskiptakröfur hefðu hækkað umtalsvert. Haustið 2000 hefði verið ákveðið að reyna að ná þessu niður í samráði við hann. Um áramótin 2000/2001 hefði hann farið fram á að þessu yrði frestað til 1. júní, meðan hann væri í skólanum, og þá mætti halda áfram að draga af launum hans. Hann hefði farið fram á þetta við sig og Einar, bókhaldara fyrirtækisins. Það hefði verið vandalaust að verða við þessari beiðni. Síðan hefði hann hætt þegar átti að fara að draga af launum hans aftur. Einar Jónsson sagði í skýrslu sinni að fram að áramótum 2000/2001 hefði hann með í samræmi við samkomulag við stefnanda dregið af launum hans ákveðna krónutölu í mánuði hverjum vegna skulda hans við stefndu. Þetta hefði m.a. verið vegna vöruúttekta, sem hefði verið litið svo á að væru í raun úttektir upp í laun. Þetta hefði nær eingöngu verið tölvubúnaður. Einar Jónsson var einnig spurður um einn frádráttarlið á launaseðli stefnanda fyrir ágúst 2001, að fjárhæð kr. 45.650. Skýring á launaseðlinum er Fyirfr.v. viðb.líf.iðg.2000. Hann sagði að þessi frádráttur vegna viðbótar lífeyrisiðgjalds árið 2000. Í desember það ár hefði launþegum boðist að kaupa sér 2% réttindi, hækkun á viðbótarréttindum launþega, sem hefðu verið frádráttarbær til skatts á miðju ári 2000. Í desember hefði þeir mátt kaupa sér viðbótarrétt til að fá 4% réttindi fyrir allt árið, sem hefðu verið frádráttarbær til skatts. Hann kvaðst hafa borið þetta undir allar starfsmenn stefndu, sem hefðu greitt tvö prósentin, þeirra á meðal stefnanda. Stefnda skyldi leggja út fyrir þessu og þetta yrði síðan dregið af launum þeirra í 12 greiðslum á næsta ári. Í ársbyrjun 2001 hefði stefnandi beðið sig sérstaklega um að fresta öllum afdrætti, fyrirframgreiðslum og öðru því sem um hefði verið samið, þar á meðal þessu, fram til 1. júní, eða þangað til hann lyki námi í Rafiðnaðarskólanum, því hann ætti í erfiðleikum. Hann hefði orðið við þessu og hefði aðeins dregið af launum stefnanda það sem lögskylt var, staðgreiðslu, lífeyrissjóðsiðgjöld o.fl. Hinn 29. júní 2001 hafði stefnda greitt stefnanda kr. 158.135 fyrirfram í laun. Við launauppgjör fyrir júní 2001 var stefndu heimilt að skuldajafna launum stefnanda á móti þessari fjárhæð. Stefnandi hefur tekið tillit til þessa frádráttar í endanlegri kröfugerð sinni. Stefndu var óheimilt að skuldajafna á móti launum stefnanda öðrum kröfum sínum á hendur honum, enda er ósannað að hann hafi heimilað slíka skuldajöfnun, sbr. 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups. Stefnda hefur ekki gagnstefnt í þessu máli til að fá dóm um kröfur sínar á hendur stefnanda, og verður ekki frekar um þær fjallað hér. Þetta á við um 80.903 króna viðskiptaskuld, um kostnað við námskeið að fjárhæð kr. 568.00 og ennfremur um 1/3 af verði farsíma. Þá var stefndu einnig óheimilt að skuldajafna á móti launum stefnanda skuldum eiginkonu hans við stefndu. Að þessu athuguðu ber að taka til greina kröfur stefnanda um vangreidd laun fyrir mánuðina júní, júlí, ágúst og september 2001 með þessum breytingum: Frá launafjárhæð júnímánaðar, kr. 252.350, dragast kr. 158.135, og laun stefnanda fyrir þennan mánuð verða því kr. 94.215. Þá er rétt að frá launum ágústmánaðar dragist kr. 45.650, sbr. skýringu Einars Jónssonar á þessum frádráttarlið, og verður þá launafjárhæðin fyrir ágúst kr. 206.700. Rétt er að gjalddagi launa hvers mánaðar sé fyrsti dagur næsta mánaðar. Krafa stefnanda um laun fyrir yfirvinnu. Stefnandi sagði í skýrslu sinni að við þá breytingu á starfskjörum hans sem gerð var í september 1999 hefði hann fengið föst mánaðarlaun. Í þeim hefði falist vinnuskylda upp á 40 tíma í dagvinnu á viku, þ.e. að vinna að jafnaði frá 9 til 18 með klukkutíma í hádegismat, og að vinna annan hvern laugardag fjóra tíma, frá 10-14, þann tíma sem stefnda hefði opið, á móti öðrum starfsmanni. Fyrirtækið hefði þó verið lokað á laugardögum yfir sumarið. Sú yfirvinna sem hann krefðist nú greiðslu fyrir, væri vinna sem hann hefði unnið eftir venjulegan vinnutíma. Nefndir tveir laugardagar í mánuði væri þar ekki meðtaldir. Hann sagðist aðspurður hafa skilið samninginn svo að fasta yfirvinnan á laugardögum væri falin í þeim launum sem tiltekin væru og eins ef hann mætti fyrir venjulegan vinnutíma á morgnana til að fara í einhver verk, en það hefði hann stundum gert. Þegar hann hefði mætt fyrir dagvinnutíma, t.d. til að vinna verk uppi á Hvanneyri, hefði verið talað um að hann hætti þá fyrr en venjulega. Lögmaður stefndu vitnaði til þess að við umrædda launabreytingu, sem orðið hefði 1. september 1999, hefðu laun stefnanda hækkað úr kr. 170.000 í kr. 210.000 eða um 23 ½ % og spurði hver hefði verið ástæða þeirrar hækkunar. Stefnandi kvaðst ekki muna það. Hann var þá spurður hvort ástæðan hefði getað verið sú að fyrir 1. september 1999 hefði hann fengið greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu, en með breytingunni hefði hann verið settur á fastlaunakerfi, þar sem greiðsla fyrir yfirvinnu hefði verið sett inn í föstu launin. Stefnandi kvaðst halda að þessi hækkun hefði verið eðlileg þróun af launaskriði sem verið hefði í fyrirtækinu. Þessi breyting hefði verið vegna launahækkunar sem búið hefði verið að tala um, og svo hefði laugardagsvinnan verið felld inn í föstu launin. Talað hefði verið um að önnur yfirvinna yrði greidd, öll útseld yfirvinna yrði greidd alveg í botn. Hann hefði fljótlega gert athugasemdir út af þessu. Hann kvaðst ekki vita hvort aðrir starfsmenn stefndu hefðu fengið sérstaklega greitt fyrir yfirvinnu, en hann vissi að aðrir en hann hefðu verið með fastlaunasamning. Framkvæmdastjóri stefndu sagði í skýrslu sinni að eftir 1. september 1999 hefði ekki verið greitt fyrir yfirvinnu, nema þá í öðru formi, sem bónusgreiðslur eða eitthvað slíkt. Í föstu laununum hefði líka verið fólgin desemberuppbót og orlofsuppbót. Framkvæmdastjórinn var spurður um orðalagið í sumum tilvikum í 7 grein ráðningarsamningsins, þar sem segir: ,,[. . .] þó svo að í sumum tilvikum þurfi að vinna þá vinnu utan venjulegs dagvinnutíma.” Hann svaraði: ,,Það sem er hugsað með þessari grein er einfaldlega það, að þú ert kannski að vinna í ákveðnu verki sem ekki er hægt að ljúka í dagvinnutíma einhverra hluta vegna, sem venjulega ætti ekki að vera, en í einhverjum tilvikum er nauðsynlegt að gera það. Með þessari grein var verið að árétta það við starfsmann að hann myndi þá ljúka því verki þó svo að það yrði fyrir utan venjulegan dagvinnutíma.” Hann kvaðst ekki geta fallist á að í greininni fælist að starfsmanni bæri laun fyrir yfirvinnu að öðru leyti. Stefnandi hefði ekki gert neina athugasemd við þessa grein samningsins fyrr en eftir að hann lét af störfum. Um vinnutíma stefnanda sagði aðilinn Alexander að almennt hefði hann verið virka daga 9 til 18, en tvisvar í viku hefði hann farið af stað 8:30 inn að Hvanneyri. Einnig hefði hann átt að vinna 4 tíma annan hvern laugardag. Aðilanum var bent á að þessa vinnutíma væri ekki getið í ráðningarsamningi. Hann taldi þó svo vera, í 7. grein hans. Hann var þá spurður hvort hann teldi að samkvæmt 7. greininni hefði stefnda getað krafið stefnanda um ótiltekna yfirvinnu. Hann kvað nei við, þarna hefði fyrst og fremst verið að taka á undantekningatilvikum. Það hefði þó komið fyrir að menn ynnu ,,eitthvað fram eftir”, en hann vissi ekki í hve oft það hefði verið. Það hefði þó ekki verið þannig að ,,maður gæti beðið manninn um að vinna endalaust”. Gert hefði verið ráð fyrir að tilfallandi vinna utan reglulegs vinnutíma gæti verið í kringum 20-25 tíma á mánuði. Hann kvaðst muna eftir einum sérstökum ,,álagspunkti” haustið 2000. Þurft hefði að vinna eitt eða tvö kvöld langt fram á nótt. Þá hefði verið unnið meira en mönnum hefði fundist að ætti að vera eðlilegt. Þá hefði starfsmönnum verið greiddur 50.000 króna bónus. Þetta hefði verið einhliða ákveðið af fyrirsvarsmönnum stefndu. En viðmiðunin væri í samningnum, ,,ætli hún sé ekki milli 30 og 40 tímar, sem er viðmiðunin inni í samningnum.” Þetta hefði verið fundið þannig út að þegar munnlegi samningurinn var gerður haustið 1999, þá hefðu verið teknir saman launaseðlar viðkomandi næstliðna 6 eða 8 mánuði og búin til tala út úr þeim, deilt í með fjölda mánaðanna, og hún síðan hækkuð ,,eitthvað aðeins til viðbótar”. Spurt var hvers vegna viðmiðunin 30-40 tímar hefði ekki verið skráð í ráðningarsamninginn og þessi útreikningur á vinnuframlagi. Hann sagðist ekki hafa nein sérstök rök til að leggja fram í því dæmi. 90-95% af þessum samningi, eða uppistaðan að honum, væri úr samningi sem hann hefði fengið úr öðru fyrirtæki, og 7. greinin væri svo til óbreytt frá honum. Þetta samningsform væri orðið talsvert algengt. Framkvæmdastjóri stefndu kannaðist ekki við að stefnandi hefði rætt við hann um að hann vildi frá greitt fyrir útselda yfirvinnu. Það verður niðurstaða dómara að ekki verði ráðið af ráðningarsamningum frá 22. mars hve margar yfirvinnustundir stefnanda hafði borið að vinna í mánuði hverjum samkvæmt honum. Framburður framkvæmdastjóra stefnanda um þetta var á reiki; annars vegar taldi hann að samningurinn fæli í sér 20-25 vinnustundir, en síðar nefndi hann 30-40 stundir. Honum og stefnanda bar hins vegar saman um hver átt hefði að vera reglubundinn vinnutími samkvæmt samningnum, þ.e. að jafnaði frá 9-18 mánudag til föstudags með klukkustund í hádegismat, og auk þess fjórar stundir annan hvern laugardag. Dómari fellst á það með stefnanda að hann eigi rétt á launum fyrir yfirvinnu eins og mælt er fyrir um í kjarasamningi. Hærri dagvinnulaun í ráðningarsamningi en samið er um sem lágmarkslaun í kjarasamningi skerði ekki rétt hans til launa fyrir yfirvinnu sem kveðið er á um í kjarasamningi. Stefnandi krefst launa fyrir 148 ½ klst. í yfirvinnu. Kröfuna byggir hann á því að hann kveðst ,,að nokkru leyti hafa haldið saman vinnutíma sínum á tímabilinu september 2000 til júní 2001,” eins og þetta er orðað í stefnu. Við skýrslutöku af stefnanda var vitnað til þess að í dagbók hans hafa verið skráðar 6 vinnustundir laugardaginn 23. september 2000 og í skrá stefnanda yfir yfirvinnutíma, sem hann krefst að fá greidda, hafa verið ritaðir 6 tíma þennan dag. Spurt var hvernig þetta kæmi heim og saman við það að stefnandi segðist hafa átt að vinna á laugardögum skv. ráðningarsamningi. Stefnandi sagðist gera ráð fyrir að þarna hefði átt að skrá 2 tíma ,,umfram” en ekki 6. Hann bætti við að sér hefði borið að vinna 4 tíma annan hvorn laugardag, eða tvo laugardaga í mánuði. Hann kvaðst gera ráð fyrir að þessi tiltekni laugardagur, 23. september 2000, væri einn þeirra sem hann hefði ekki átt að vinna. Hann sagði ennfremur að það tímabil sem hann hefði skráð í dagbók sína unnar vinnustundir, hefði hann skráð allar vinnustundir, ekki bara yfirvinnustundir, líka þá laugardaga sem honum hefði borið að vinna. Framburður stefnanda um vinnu hans laugardaginn 23. september 2000 er á reiki. Af dagbókinni verður ekki séð hvort honum bar að vinna þennan dag. Verður að gera ráð fyrir að svo hafi verið, og fækkar þar yfirvinnustundum um fjórar. Stefnandi skráir hjá sér 11 yfirvinnustundir laugardaginn 25. nóvember 2000; næsta laugardag, þ.e. 2. desember 8 stundir; þar næsta laugardag, 9. desember, 9 stundir. Annað hvort einn eða tvo þessara þriggja laugardaga hefur honum borið að vinna fjórar stundir, og verður ekki séð hvort heldur hefur verið. Verða honum því reiknaðar 7 yfirvinnustundir 25. nóvember, 8 stundir 2. desember og 5 stundir 9. desember. Laugardaginn 19. maí 2001 reiknar stefnandi sér 5 yfirvinnustundir, en rétt er að þeim verði fækkað um fjórar. Laugardag 2. júní 2001 reiknar hann sér fjórar stundir, og þykir dómara rétt að fella þær út. Að öðru leyti þykir dómara rétt að leggja skráningu stefnanda til grundvallar kröfu hans, enda hafa ekki verið gerðar athugasemdir við hana nema að því er tekur til laugardaga. Stefnandi telst því eiga rétt á greiðslu fyrir 128 ½ yfirvinnustund (148,5–5x4). Reikningsaðferð stefnanda hefur ekki verið andmælt. Þá er enn að athuga að upplýst er að stefnandi fékk í desember 2000 50.000 króna greiðslu vegna mikillar yfirvinnu. Er rétt að sú fjárhæð sé dregin frá kröfufjárhæð stefnanda. Í samræmi við framanritað verða stefnanda dæmd laun fyrir yfirvinnu sem hér segir: Frá heildarfjárhæð yfirvinnulauna í desember 2000 ber að draga kr. 50.000 sem fyrr segir, og verður sú fjárhæð þá kr. 19.969 og samtalan þá kr. 278.124. Gjalddagar í síðasta dálki eru skv. kröfu stefnanda, og fellst dómari á þá. Samkvæmt niðurstöðum hér að framan verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda kr. 1.708.487 (dagvinna 905.155 + eftirvinna 278.124 + orlof 429.572 + orlofsuppbót 31.880 + desemberuppbót 63.756). Dráttarvexti ber að reikna frá gjalddögum, eins og fram kemur í dómsorði. Rétt er að stefndu verði gert að greiða stefnanda málskostnað, og skal hann vera 450.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Málið sótti fyrir stefnanda Jón Haukur Hauksson hdl., en Helgi Birgisson hrl. hélt uppi vörnum fyrir stefndu. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefnda, Tölvuþjónustan á Akranesi ehf., greiði stefnanda, Sigurði H. Bjarnasyni kr. 1.708.487 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 30. júní 2001, en frá 1. júlí sama ár samkv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, svo sem hér greinir: af kr. 8.970 frá 1. júní 2000 til 1. júlí 2000, en af kr. 17.940 frá þeim degi til 1. ágúst 2000, en af kr. 26.910 frá þeim degi til 15. ágúst 2000, en af kr. 36.310 frá þeim degi til 1. september 2000, en af kr. 45.280 frá þeim degi til 1. október 2000, en af kr. 88.994 frá þeim degi til 1. nóvember 2000, en af kr. 97.964 frá þeim degi til 1. desember 2000, en af kr. 188.830 frá þeim degi til 15. desember 2000, en af kr. 217.030 frá þeim degi til 1. janúar 2001, en af kr. 236. 999 frá þeim degi til 1. febrúar 2001, en af kr. 244.349 frá þeim degi til 1. mars 2001, en af kr. 251.699 frá þeim degi til 1. apríl 2001, en af kr. 259.049 frá þeim degi til 1. maí 2001, en af kr. 266.399 frá þeim degi til 1. júní 2001, en af kr. 368.093 frá þeim degi til 30. júní 2001, en af kr. 652.820 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en af kr. 794.207 frá þeim degi til 1. ágúst 2001, en af kr. 1.046.557 frá þeim degi til 15. ágúst 2001, en af kr. 1.061.557 frá þeim degi til 1. september 2001, en af kr. 1.268.257 frá þeim degi til 1. október 2001, en af kr. 1.520.607 frá þeim degi til 31. október 2001, en af kr. 1.708.487 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað, virðisaukaskattur af málflutningsþóknun innifalinn.
Mál nr. 272/2016
Kaupleiga Tryggingarbréf Veð Túlkun samnings
Aðilar deildu um hvort tryggingarbréf sem B ehf. gaf út til L hf. stæði til tryggingar kröfu F ehf. sem dæmt hafði verið til greiða skuld við L hf. samkvæmt nánar tilgreindum kaupleigusamningum. Á fremri síðu tryggingarbréfsins kom fram að um allsherjarveð væri að ræða en á aftari síðu þess var tiltekið að bréfið hefði verið gert vegna útflutnings tveggja véla og vísað til tveggja nánar tilgreindra kaupleigusamninga og tekið fram að bréfið væri til tryggingar ýmsum kostnaði vegna þeirra samninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með teknu tilliti til þess að L hf. væri fjármálastofnun og ágreiningslaust væri að umrætt tryggingarbréf hefði verið samið einhliða af L hf. hefði hvílt sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana að ekki léki vafi á til hvaða skuldbindinga bréfið næði. Var talið að þegar horft væri til þess, sem fram hefði komið á aftari síðu tryggingarbréfsins um tilgang þess, hefði ætlun aðila aðeins verið að tryggja með því þann kostnað sem þar hefði verið tilgreindur og takmarkaðist við þá tvo kaupleigusamninga sem tilgreindir voru á aftari síðu tryggingarbréfsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2016. Hannkrefst sýknu af kröfumstefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með hinum áfrýjaða dómi var Fjarðargrjótehf. dæmt til greiða skuld við stefnda samkvæmt þremur kaupleigusamningum, 10.október 2007 nr. 813075-076, 12. september 2008 nr. 815307-308 og 24. september2008 nr. 815461-462 og áfrýjanda gert að þola staðfestingu þess aðtryggingarbréf sem útgefið var 31. maí 2010, í eigu stefnda að fjárhæð15.500.000 krónur með veði í Brekkutröð 1, Hafnarfirði, þinglýstri eignáfrýjanda, stæði til tryggingar dæmdri skuld. Samkvæmt kaupleigusamningunum varstefndi eigandi þeirra muna sem leigðir voru með samningunum. Fyrir Hæstaréttilýtur ágreiningur aðila einvörðungu að því hvort skuld sem Fjarðargrjót ehf.var dæmt til að greiða falli undir tryggingarbréfið. Á fremri síðutryggingarbréfsins sagði að um væri að ræða allsherjarveð, þar á meðal til tryggingar,,skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum núverandi og tilvonandi skuldum ogfjárskuldbindingum við Lýsingu hf. ... að hvaða tagi sem er, t.d. samkvæmtvíxlum, skuldabréfum, lánssamningum, fjármögnunar- eða kaupleigusamningum,rekstrarleigu- eða bílasamningum, eða öðrum eignarleigusamningum“. Þá sagði íbréfinu að sett væri að veði fyrrgreind fasteign fyrir höfuðstólsfjárhæð alltað 15.500.000 krónur ,,auk verðbóta, vísitöluhækkunar, gengismunar,dráttarvaxta, vanskilaálaga, kostnaðar af fjárnámsgerð og frekarifullnustuaðgerðum eða öðrum kostnaði, hverju nafni sem nefnist ... er kröfuhafikann að greiða“. Á aftari síðu bréfsins sagði á hinn bóginn: ,,Tryggingarbréfþetta er gert vegna útflutnings á tveimur vinnuvélum; 1) CAT 325D beltagrafa... og 2) Komatsu PW140-7 hjólagrafa ... Tækin eru eign Lýsingar en leigðFjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og 815309. Tryggingarbréfþetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði, sköttum, opinberum álögum,tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann að falla á Lýsingu, hvort sem ervegna tilverknaðar leigutaka eða annarra, á meðan tækin eru staðsett í öðrulandi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið til tryggingar á kostnaði oggjöldum sem kunna að falla á tækin vegna flutnings þeirra til og frá Íslandi.“ Samkvæmt20. gr. fyrrgreindra kaupleigusamninga var leigutaka, Fjarðargrjóti ehf.,óheimilt að flytja hið leigða úr landi án skriflegs samþykkis stefnda.Ágreiningslaust er að á tilteknu tímamarki óskaði leigutaki eftir því að fá aðflytja þá leigumuni til Noregs sem fyrr greinir.Stefndi heldur því fram að fyrrgreindur texti á aftari síðutryggingarbréfsins hafi verið viðauki við textann á fremri síðu þess og aðeinsfalið í sér áréttingu á því að tryggingin tæki til þess kostnaðar sem þar væritilgreindur. Sé litið til orðalags fyrrnefnda textans fær þetta ekki staðist,heldur eru ákvæðin tvö með öllu ósamþýðanleg. Fyrir vikið verða ákvæði bréfsinsum hvaða skuldir því sé ætlað að tryggja óskiljanleg. Þegar svo háttar til sem áður greinir ber að jafnaði aðskýra ákvæði skjals á borð við tryggingarbréf þeim aðila í óhag sem samið hefurskjalið einhliða. Þegar vafi leikur á því hvernig túlka skuli slík ákvæði berað öðru jöfnu að beita þeim skýringarkosti sem er síður íþyngjandi fyrir þannsem tekur á sig þá skuldbindingu að setja eign sína að veði, ekki síst þegar umer að ræða veð til tryggingar skuldum annars en hans sjálfs. Að teknu tilliti til þess að stefndi er fjármálastofnunog ágreiningslaust er að umrætt tryggingarbréf var samið einhliða af honumhvíldi sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana að ekki léki vafi á tilhvaða skuldbindinga bréfið næði. Samkvæmt öllu framangreindu og þegar horft ertil þess sem fram kemur á aftarisíðu tryggingarbréfsins um tilgang þess að það var gert verður lagt tilgrundvallar að ætlun aðila hafi aðeins verið að tryggja með því þann kostnaðsem þar var tilgreindur og takmarkaðist við kaupleigusamninga nr. 812233 og815309. Þar sem mál þetta lýtur ekki að skuldbindingum vegna þeirra samninga eráfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir, envið ákvörðun málskostnaðar er tekið mið af því að fyrir Hæstarétti eru rekinsamhliða þessu máli þrjú samkynja mál.Dómsorð:Áfrýjandi, B1–Fjarðargrjótehf., er sýkn af kröfu stefnda,Lýsingar hf.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13.janúar 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 19. maí 2015 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 7. janúar sl. Stefnandi er Lýsing hf., Ármúla 1, Reykjavík. Stefndueru Fjarðargrjót ehf. og B1-Fjarðargrjót ehf., Furuhlíð 4, Hafnarfirði.Stefnandikrefst þess í fyrsta lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til aðgreiða stefnanda kr. 33.023.381 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 356.606 frá 20.05.2011 til20.06.2011, af kr. 760.233 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 1.163.835 fráþeim degi til 20.08.2011, af kr. 1.567.437 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr.1.971.039 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 2.374.641 frá þeim degi til20.12.2011, af kr. 2.778.216 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 3.181.818 fráþeim degi til 20.02.2012, af kr. 3.588.547 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr.3.995.240 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 4.401.897 frá þeim degi til20.05.2012, af kr. 4.813.672 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr. 5.225.349 fráþeim degi til 20.07.2012, af kr. 5.636.928 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr.6.063.307 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 6.489.401 frá þeim degi til20.10.2012, af kr. 6.915.209 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr. 7.340.730 fráþeim degi til 30.11.2012, af kr. 7.364.590 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr.7.789.823 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr. 8.214.767 frá þeim degi til20.02.2013, af kr. 8.645.842 frá þeim degi til 20.03.2013, af kr. 9.076.536 fráþeim degi til 20.04.2013, af kr. 9.506.848 frá þeim degi til 20.05.2013, af kr.9.936.776 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr. 10.366.318 frá þeim degi til20.07.2013, af kr. 10.795.473 frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 11.224.238frá þeim degi til 20.09.2013, af kr. 11.652.613 frá þeim degi til 20.10.2013,af kr. 12.080.595 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr. 12.508.183 frá þeim degitil 20.12.2013, af kr. 12.935.375 frá þeim degi til 03.01.2014, af kr.12.946.365 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr. 13.373.159 frá þeim degi til31.01.2014, af kr. 13.388.345 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr. 13.814.740frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 14.240.734 frá þeim degi til 20.04.2014,af kr. 14.666.325 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 15.091.511 frá þeim degitil 20.06.2014, af kr. 15.516.290 frá þeim degi til 20.07.2014, af kr.15.940.661 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr. 16.364.672 frá þeim degi til25.08.2014, af kr. 32.543.032 frá þeim degi til 20.09.2014, af kr. 32.966.631frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 33.004.281 frá þeim degi til 06.11.2014,af kr. 33.023.381 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgunað fjárhæð kr. 15.218.193 þann 29.12.2014. Stefnandikrefst þess í öðru lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til að greiðastefnanda kr. 3.111.984 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 45.576 frá 20.05.2011 til 20.06.2011,af kr. 95.462 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 145.345 frá þeim degi til20.08.2011, af kr. 195.228 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr. 245.111 fráþeim degi til 30.09.2011, af kr. 255.835 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr.305.718 frá þeim degi til 20.11.2011, af kr. 355.601 frá þeim degi til20.12.2011, af kr. 405.482 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 455.366 fráþeim degi til 20.02.2012, af kr. 505.456 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr.555.541 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 605.621 frá þeim degi til20.05.2012, af kr. 656.140 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr. 706.645 fráþeim degi til 20.07.2012, af kr. 757.137 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr.808.870 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 860.565 frá þeim degi til20.10.2012, af kr. 912.221 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr. 963.838 fráþeim degi til 20.12.2012, af kr. 1.015.415 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr.1.066.953 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 1.118.965 frá þeim degi til 20.03.2013,af kr. 1.170.925 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr. 1.222.833 frá þeim degitil 20.05.2013, af kr. 1.274.688 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr. 1.326.491frá þeim degi til 20.07.2013, af kr. 1.378.241 frá þeim degi til 20.08.2013, afkr. 1.429.938 frá þeim degi til 20.09.2013, af kr. 1.481.581 frá þeim degi til20.10.2013, af kr. 1.533.171 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr. 1.584.707 fráþeim degi til 20.12.2013, af kr. 1.636.189 frá þeim degi til 03.01.2014, af kr.1.649.277 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr. 1.700.705 frá þeim degi til20.02.2014, af kr. 1.752.078 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 1.803.397 fráþeim degi til 20.04.2014, af kr. 1.854.661 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr.1.905.869 frá þeim degi til 20.06.2014, af kr. 1.957.022 frá þeim degi til20.07.2014, af kr. 2.008.119 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr. 2.059.210 fráþeim degi til 26.08.2014, af kr. 3.009.936 frá þeim degi til 20.09.2014, af kr.3.060.971 frá þeim degi til 30.09.2014, af kr. 3.074.059 frá þeim degi til21.10.2014, af kr. 3.092.884 frá þeim degi til 6.11.2014, af kr. 3.111.984 fráþeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr.1.025.466 þann 29.12.2014. Stefnandikrefst þess í þriðja lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til aðgreiða stefnanda kr. 17.623.914 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 487.163 frá 20.05.2011 til20.06.2011, af kr. 1.000.184 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 1.513.185 fráþeim degi til 20.08.2011, af kr. 2.026.186 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr.2.539.187 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 3.052.188 frá þeim degi til20.11.2011, af kr. 3.565.189 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr. 4.078.170 fráþeim degi til 20.01.2012, af kr. 4.591.151 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr.5.105.365 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr. 5.619.521 frá þeim degi til02.04.2012, af kr. 5.819.068 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 6.005.947 fráþeim degi til 20.05.2012, af kr. 6.194.833 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr.6.383.671 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 6.572.462 frá þeim degi til20.08.2012, af kr. 6.767.006 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 6.961.412 fráþeim degi til 20.10.2012, af kr. 7.155.680 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr.7.349.809 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 7.543.798 frá þeim degi til20.01.2013, af kr. 7.737.647 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 7.933.806 fráþeim degi til 20.03.2013, af kr. 8.129.780 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr.8.325.569 frá þeim degi til 20.05.2013, af kr. 8.521.172 frá þeim degi til20.06.2013, af kr. 8.716.588 frá þeim degi til 20.07.2013, af kr. 8.911.816 fráþeim degi til 20.08.2013, af kr. 9.106.856 frá þeim degi til 20.09.2013, af kr.9.301.706 frá þeim degi til 01.10.2013, af kr. 9.502.653 frá þeim degi til20.10.2013, af kr. 9.697.313 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr. 9.891.782 fráþeim degi til 20.12.2013, af kr. 10.086.059 frá þeim degi til 20.01.2014, afkr. 10.280.144 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr. 10.474.035 frá þeim degitil 20.03.2014, af kr. 10.667.732 frá þeim degi til 20.04.2014, af kr.10.861.234 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 11.054.540 frá þeim degi til20.06.2014, af kr. 11.247.649 frá þeim degi til 20.07.2014, af kr. 11.440.560frá þeim degi til 20.08.2014, af kr. 11.633.322 frá þeim degi til 26.08.2014,af kr. 17.181.610 frá þeim degi til 27.08.2014, af kr. 17.376.146 frá þeim degitil 20.09.2014, af kr. 17.568.709 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr.17.587.534 frá þeim degi til 22.10.2014, af kr. 17.604.814 frá þeim degi til6.11.2014, af kr. 17.623.914 frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð kr. 4.517.964 þann 29.12.2014. Gagnvartstefnda B1 – Fjarðargrjóti ehf. krefst stefnandi þess að staðfest verði meðdómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31.maí 2010, er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð1, Hafnarfirði, standi til tryggingar skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf.,samkvæmt kaupleigusamningum við stefnanda nr. 815307-308, alls að fjárhæð kr.33.023.381 nr. 815461-462, alls að fjárhæð kr. 3.111.984 og nr. 813075-076,alls að fjárhæð kr. 17.623.914 auk áfallinna dráttarvaxta samkvæmtframangreindum dómkröfum. Þá er þess krafist að stefnanda sé heimilt að gerafjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt ofangreindu tryggingarbréfi, að því leytisem það nær fyrir framangreindum kröfum stefnanda á hendur stefnda,Fjarðargrjóti ehf. Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlega dæmdirtil greiðslu málskostnaðar.Stefndukrefjast sýknu auk málskostnaðar.Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.Ágreininguraðila snýr í fyrsta lagi að því hvort við endurútreikning tiltekinnakaupleigusamninga, sem nánar er gerð grein fyrir síðar, hafi borið að takatilliti til fullnaðarkvittana vegna samningsvaxta, meðal annars vegnasamningsvaxta sem félagið B3 ehf. (áður Fjarðargrjót ehf.) greiddi áður enstefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir samningana 2. mars 2010. Ef því er hafnað aðþessi stefndi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum er deilt um matsverðtiltekinna tækja sem samningarnir lutu að. Þá deila stefnandi og stefndiB1-Fjarðargrjót ehf. um það hvort tryggingabréf, sem stefndi Fjarðargrjót ehf.gaf út 31. maí 2010 og stefndi B1-Fjarðargrjót ehf. samþykkti sem þinglýstureigandi Brekkutraðar 1, Hafnarfirði, taki til skulda samkvæmt fyrrgreindumkaupleigusamningum. Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus og er ekkium það deilt að umræddir samningar hafi falið í sér lán sem hafi verið bundinólögmætri gengistryggingu. Máliðlýtur að þremur neðangreindum kaupleigusamningum:.Kaupleigusamningurnr. 815307-308. Samningsdagur var 12. september 2008. Leiguandlag var Komatsubeltagrafa ásamt hraðtengi, skóflum og Tocon kerfi fnr. EB 1418, árg. 2007. Meðviðauka við samninginn dags. 15. apríl 2010 voru gerð leigumunaskipti ásamningnum og fékk stefndi Fjarðargrjót ehf. Caterpillar D6N jarðýtu, fnr. GB0689, árg. 2008 í stað beltagröfunnar. Með viðauka við samninginn dags. 7.febrúar 2011 voru gerð önnur leigumunaskipti á samningnum og fékk stefndiFjarðargrjót ehf. Hitachi ZX 140W, fnr. EA 0536, árg. 2008 og Komatsu D16PX-15,fnr. GB 0686, árg. 2007.Við endurútreikning samningsins þann 14. apríl 2011fékk samningurinn númerið 821560.2.Kaupleigusamningurnr. 815461-462. Samningsdagur var 24. september 2008. Leiguandlag var Hinowa HP1500 Beltavagn fnr. IM 1615, árg. 2008. Við endurútreikning samningsins 14.apríl 2011 fékk samningurinn númerið 821599.3.Kaupleigusamningurnr. 813075-076. Samningsdagur var 10. október 2007. Leiguandlag var CATBeltagrafa, fnr. EB 1431, árg. 2007. Með viðauka við samninginn dags. 15. apríl2010 voru gerð leigumunaskipti á samningnum og fékk stefndi Fjarðargrjót ehf.Iveco Tracker AT340 T45, fnr. LU A83, árg. 2008 í stað beltagröfunnar. Viðendurútreikning samningsins 14. apríl 2011 fékk samningurinn númerið 821767.Meðsamkomulagi um yfirtöku dags. 2. mars 2010 tók stefndi Fjarðargrjót ehf. (þá„B3 ehf.) yfir alla framangreinda samninga. Tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldbindingum stefndaFjarðargrjóts ehf., gagnvart stefnanda var stefnanda veitt eftirfaranditrygging: Tryggingarbréf að fjárhæð kr. 15.500.000,-, m.v. grunnvísitölu 362,9,sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 31. maí 2010, með 5.veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni, Brekkutröð 1, Hafnarfirði,fastanúmer 226-6213. Tryggingarbréfið er undirritað af stefnda, Fjarðargrjótiehf. sem skuldara svo og af stefnda, B1 – Fjarðargrjóti ehf., sem þinglýstumeiganda fasteignarinnar.Ístefnu er því lýst að í kjölfar dóma Hæstaréttar á árinu 2010 og í kjölfarsetningar laga nr. 151/2010 hafi stefnandi ákveðið að endurreikna allagengistryggða kaupleigusamninga. Allir kaupleigusamningar stefnanda og stefndaFjarðargrjóts ehf., hafi verið endurreiknaðir í apríl 2011. Leiðrétting ágrundvelli endurútreiknings á samningstímanum fram að yfirtöku stefndaFjarðargrjóts ehf. á í mars 2010, hafi numið kr. 93.636.880 vegna allrakaupleigusamninga stefnda. Á þessum tíma hafi upphaflegur leigutaki veriðorðinn gjaldþrota en þrotabúið krafist þess að leiðréttingunni yrði ráðstafaðtil sín. Stefnandi hafi ákveðið á eigin áhættu að hafna kröfum þrotabúsins ográðstafa inneigninni inn á skuld stefnda Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt samningumaðila. Með hliðsjón af sakarefni málsins og úrlausn þess er ekki þörf á því áþví að lýsa nánar hvernig umræddri inneign var ráðstafað til lækkunar skuldastefnda Fjarðargrjóts ehf. Sama á við um endurútreikning samninganna eftir þaðtímamark sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafði tekið yfir samningana.Samkvæmtstefnu voru allir þeir reikningar sem krafist eru greiðslu á í þessari stefnuútgefnir eftir endurútreikning stefnanda í samræmi við dóma Hæstaréttar. Erekki um það deilt að eina greiðslan sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafi innt tilstefnanda hafi verið 8. febrúar 2012þegar félagið greiddi kr. 2.000.000,- vegna vangreiddra afborgana og gjaldasamkvæmt öllum kaupleigusamningum aðila. Vegna vanskila var öllum ofangreindumkaupleigusamningum rift 8. október 2012 og stefndi Fjarðargrjót ehf. krafinn umgreiðslu auk vaxta og kostnaðar í samræmi við 28. gr. samninga aðila. Var þarjafnframt skorað á stefnda Fjarðargrjót ehf. að skila leigumunum samninganna.Leigumunumvar skilað og 27. október 2014 fóru fram uppgjör á kaupleigusamningunum. Viðframkvæmd uppgjöranna voru allar eftirstöðvar umræddra kaupleigusamninga gjaldfelldarí heild sinni, sbr. 30. gr. samninganna. Til frádráttar skuld stefndaFjarðargrjóts ehf. samkvæmt hverjum samningi skyldi koma matsverð leigumuna.Stefndi Fjarðargrjót ehf. mótmælti hins vegar matsverðum og því voru tækin seldá nauðungarsölu, sbr. 4. tl. 30. gr. samninganna. Meðbréfi 11. mars 2015 óskaði lögmaður stefndu eftir endurútreikningi á kröfumstefnanda á grundvelli undantekningarreglunnar um fullnaðarkvittanir en því varhafnað með bréfi dags. 7. apríl 2015. Er ekki ástæða til að rekja frekarsamskipti aðila vegna þessa ágreinings.Ekkivar um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandi hafnar sjónarmiðumstefnda Fjarðargrjóts ehf. um að félagið geti byggt rétt á fullnaðarkvittunumfyrir greiðslu vaxta sem eldri leigutaki innti af hendi. Er um þetta vísað til7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laganr. 151/2010, svo og almennra reglna kröfuréttar. Er á það bent að téðurstefndi hafi einungis reitt eina greiðslu af hendi á þeim tíma sem hann varaðili samningsins en um hafi verið að ræða vanskil allan samningstímann. Að þvíer varðar sjónarmið stefnda um að verð hinna skiluðu leigumuna hafi ekkiréttilega komið til lækkunar byggir stefnandi á því að honum hafi verið heimiltað láta bjóða tækin upp á uppboði eftir að stefndi Fjarðagrjót ehf. andmæltimatsverði. Um kröfur gegn stefnda B-1 Fjarðargrjóti ehf. er vísað til þess aðskilmálar áðurlýsts tryggingarbréfs séu skýrir og fortakslausir um að bréfiðstandi til tryggingar hvers kyns skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf. viðstefnanda. Bréfið hafi verið undirritað af þinglýstum eiganda fasteignarinnarog þinglýst á umrædda fasteign Hver og ein greiðslukrafastefnanda byggist á leigugreiðslum að viðbættri uppgjörskröfu vegna riftunar ogkröfum stefnanda vegna ýmiss kostnaðar. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnduog úrlausn málsins þykir ekki ástæða til gera sérstaka grein fyrir tölulegrigreinargerð stefnanda, dráttarvaxtakröfum hans eða tilgreiningu á innborgunumstefnda Fjarðargrjóts ehf.Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefndi Fjarðargrjót ehf. byggirmálatilbúnað sinn á því að félagið hafi með yfirtöku sinni á áðurlýstumkaupleigusamningum tekið yfir öll réttindi fyrri leigutaka, að meðtöldum þeimrétti sem fyrri skuldari hafði áunnið sér vegna ofgreiðslna sem tengdustólögmætri gengistryggingu, þ.á m. vegna fullnaðarkvittana fyrir greiðslusamningsvaxta. Þessi stefndi telur 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 ekki getahaggað þessum rétti enda sé með almennum lögum ekki unnt, með svo íþyngjandihætti sem á reynir í málinu, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglumum efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirravar stofnað og af þeim greitt. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttindasem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Téður stefndi vísar einnig til þessað stefnandi hafi viðurkennt þennan rétt stefnda með því að fallast á að látaofgreiðslur fyrri eldri leigutaka renna til lækkunar höfuðstóls lánanna tilhagsbóta fyrir stefnda, sbr. bréf stefnanda til þrotabús B3 ehf. 4. júlí 2011og yfirlýsingu stefnanda 17. október 2011. Með vísan til þessa er á því byggtað endurreikna beri hina umþrættu samninga frá stofndegi þeirra til samræmisvið dómafordæmi Hæstaréttar, um ólögmæti gengistryggingar og um gildifullnaðarkvittana. Af þessu leiðir að stefndi Fjarðagrjót ehf. telurendurútreikninga stefnanda vera ranga þar sem ekki hafi verið tekið tillit tilfullnaðarkvittana. Án tillits til framangreindrasjónarmiða um fullnaðarkvittanir telur stefndi Fjarðargjrót ehf. að lækka berikröfur stefnanda með vísan til þess að ekki hafi verið miðað við rétt söluverðtækjanna. Stefndi vísar til þess að hann hafi mótmælt matsverði stefnanda ogóskað eftir viðræðum af því tilefni. Við því hafi ekki verið orðið af hálfustefnanda og hafi tækin verið seld á opinberu uppboði. Stefndi vekur hins vegarathygli á því að í útreikningum stefnanda sé miðað við lægra verð en fékkstfyrir tækin á uppboðinu. Þá vísar stefndi til verðmats sem hann hefur aflað fráóháðum sérfróðum aðila þar sem fram kemur hærra mat á verði tækjanna. Telurstefndi að sala á opinberu uppboði, þar sem staðgreiða þurfi tæki viðhamarshögg án þess að unnt sé að ganga úr skugga um ástand þeirra, leiði tillægra verðs. Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 telur stefndi því að miðaberi við framangreint verðmat hins óháða aðila en ekki það verð sem fékkst viðfyrir tækin á uppboði. Stefndi B1-Fjarðargrjót ehf.hafnar því að tryggingarbréfið sem deilt er um sé til tryggingar á öllum kröfumstefnanda á hendur meðstefnda. Stefndi hafi viðurkennt skuld að fjárhæð kr.928.897 auk dráttarvaxta vegna kaupleigusamnings nr. 815309. Ekki sé deilt umskuld samkvæmt þeim samningi í máli þessu. Orðalag tryggingarbréfsins sé skýrtum það til hvers ábyrgð stefnda samkvæmt tryggingarbréfinu nái sbr.eftirfarandi texta á aftari síðu tryggingarbréfsins: „Tryggingarbréf þetta ergert vegna útflutnings á tveimur vinnuvélum; 1) CAT 325D beltagrafa meðraðnúmer GPB00541 og íslenskt skráningarnúmer EB-1260, og 2) Komatsu PW140-7hjólagrafa með verksmiðjunúmer/raðnúmer H55481 og með íslenskt skráningarnúmerEA-0554 ásamt Rotortilt PUP54A með verksmiðjunúmer/raðnúmer M33315 . Tækin erueign Lýsingar en leigð Fjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og815309. [/] Tryggingarbréf þetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði,sköttum, opinberum álögum, tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann aðfalla á Lýsingu, hvort sem er vegna tilverknaðar leigutaka eða annara, á meðantækin eru staðsett í öðru landi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið tiltryggingar á kostnaði og gjöldum sem kunna að falla á tækin vegna flutningsþeirra til og frá Íslandi.“Ábyrgðinhafi samkvæmt þessu takmarkast við þann tíma sem vinnuvélarnar tvær voruerlendis auk kostnaðar við flutning þeirra til og frá Íslandi. Tryggingarbréfiðsé almennt orðað í upphafi en skýr takmörkun um hversu langt ábyrgðin nái sé áaftari síðunni og bréfið undirritað fyrir neðan takmörkunina til staðfestingar.Stefndi hafi hvergi ritað undir fyrri síðu tryggingarbréfsins. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að tryggingarbréfið sé til tryggingar öllum kröfumstefnanda á hendur stefnda en hann hafi alfarið séð um að útbúa skjalið og berivegna stöðu sinnar ábyrgð á því að form þess og sé fullnægjandi. Verðitalið að vafi sé fyrir hendi um orðalag tryggingarbréfsins og skýringu þesstelur þessi stefndi að meginreglur samningaréttar um túlkun löggerninga leiðitil þess að skýra beri allan vafa stefnda í hag. Tryggingarbréfið sem um erdeilt hafi verið samið af hálfu stefnanda sem sé fjármálafyrirtæki og hafisérþekkingu á þessu sviði. Andskýringarregla samningaréttar leiði til þess aðskýra ber samningsákvæði sem eru umdeilanleg eða óljós þeim aðila í óhag semhefur samið þau einhliða, líkt og hér á við. Tryggingarbréfið sé einnig byggt ástöðluðum samningsskilmálum frá stefnanda. Sú túlkunarregla gildi um staðlaðasamningsskilmála að einstaklingsbundin ákvæði, svo sem þeim sem bætt var inn ístaðlaðan texta bréfsins, gangi að jafnaði framar hinum almennu skilmálum.Verður því að telja að almennir skilmálar á fyrri síðu bréfsins víki fyrirþeirri takmörkun sem gerð er á aftari síðunni. Að framangreindu virtu beri aðsýkna téðan stefnda af kröfum stefnanda um að staðfest verði aðtryggingarbréfið standi til tryggingar skuld meðstefnda og að stefnandi eigirétt á því að gera fjárnám í eign stefnda samkvæmt tryggingarbréfinu. Niðurstaða Ímáli þessu liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir áðurlýstakaupleigusamninga með samkomulagi 2. mars 2010 sem undirritað var fyrir höndstefnanda og eldri leigutaka. Samkvæmt almennum reglum fjármunaréttar fólst íyfirtöku samningsins að fyrri leigutaki var leystur undan skyldum sínum og tóktéður stefndi þær yfir, einkum þá að inna af hendi reglulegar greiðslur afsamningunum gegn því að hafa umráð og afnot þeirra tækja sem þar var vísað til.Hins vegar leiðir það ekki af þessum reglum að stefndi hafi með þessu orðiðeigandi að sjálfstæðum kröfum sem fyrri leigutaki kunni að eiga gegn stefnandavegna lögskipta þeirra fram að þessu tímamarki, enda væri ekki um annað samið.Samkomulagið 2. mars 2010 ber ekki með sér að með því hafi fyrri leigutakiframselt rétt sem hann kynni að eiga gegn stefnanda vegna ofgreiðslna vaxta.Verður því ekki á það fallist að þessi réttur hafi færst yfir til stefndaFjarðargrjóts ehf. með umræddu samkomulagi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar12. mars 2012 í máli nr. 113/2012. Í 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, er kveðið á um sjálfstæðanrétt skuldara gengistryggðra lána til leiðréttingar á greiðslum sem þeir inntuaf hendi vegna láns, svo og rétt eða skyldu til leiðréttingar vegna breytinga áhöfuðstól lánsins vegna áhrifa gengistryggingar. Skal réttur hvers og eins miðast við þann tíma semviðkomandi var skuldari. Kemur fram í athugasemdum við það frumvarp sem varð aðlögum nr. 151/2010 að reglan miði að því að sá skuldari sem orðið hefur fyrirtjóni fái það bætt beint úr hendi lánveitanda.Líktog áður greinir verður ekki á það fallist að stefndi Fjarðargrjót ehf. hafifengið framseldan rétt fyrri leigutaka vegna ofgreiðslna samningsvaxta fram aðþeim tíma er félagið tók samninginn yfir. Átti þessi stefndi því aðeins rétttil endurgreiðslu eða lækkunar höfuðstóls vegna þeirra greiðslna sem hann hafðiinnt af hendi eftir yfirtöku samningsins en um það atriði er ekki deilt ímálinu. Samkvæmt þessu er ekki á það fallist að með setningu1. gr. laga nr. 151/2010hafi téður stefndi verið með afturvirkum og íþyngjandihætti svitptur fjárhagslegum réttindum sem hann hafði öðlast fyrir gildistökulaganna. Er því hafnað málsástæðum stefnda Fjarðargrjóts ehf. byggðum á72. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr.stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og verður regla 7. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001 lögð til grundvallar úrlausn málsins að þvímarki sem hún á við.Svo sem áður greinir sýndi endurútreikningurstefnanda að ofgreitt hafði verið af áðurlýstum kaupleigusamningum og ákvaðstefnandi í framhaldinu, með vísan til sanngirnisraka, að ráðstafa þessumofgreiðslum til lækkunar höfuðstóls samninganna til hagsbóta stefndaFjarðargrjóti ehf. Í gögnum málsins er hvergi að finna nánari upplýsingar umþau viðskipti sem lágu yfirtöku stefnda Fjarðargrjóts ehf. á samningunum tilgrundvallar, svo sem hvort stefndi Fjarðargrjót ehf. innti af hendi greiðslutil fyrri leigutaka við yfirtöku samninganna. Hins vegar var stefnanda það ísjálfsvald sett að víkja frá fyrirmælum 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001á eigin ábyrgð til hagsbóta fyrir stefnda Fjarðargrjót ehf.þannig að endurgreiðslur, sem með réttu báru upphaflegum skuldara samninganna,væru nýttar til að lækka höfuðstól samninganna. Dómurinn getur hins vegar ekkifallist á að með þessu hafi stefnandi viðurkennt rétt stefnda Fjarðargrjótsehf. til frekari lækkunar vegna kröfu sem fyrri leigutaki kunni að eiga vegnafullnaðarkvittana fyrir greidda samningsvexti, sbr. 7. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessu hefur stefndi Fjarðargrjótehf. ekki sýnt fram á að hann eigi nokkurn frekari rétt gegn stefnanda semgrundvallast greiðslum fyrri leigutaka fram að yfirtöku samningana.Í málinu liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf.mótmælti því matsverði leigumuna sem stefnandi hugðist leggja til grundvallaruppgjöri samninganna. Samkvæmt 29. og 30. gr. áðurgreindra samninga varstefnanda við þessar aðstæður heimilt að láta selja munina á opinberu uppboði,svo sem gert var og áður er lýst. Var það verð sem fékkst á uppboði í öllumtilvikum töluvert hærra en matsverð stefnanda. Er ekki fram komið að þetta verðhafi verið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju þannig að til greinakomi að víkja samningi aðila um þetta efni frá eða breyta honum, sbr. 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laganr. 11/1986. Á það verður fallist með stefnanda að honum sé rétt að miða við þágreiðslu sem honum barst sem endurgjald fyrir hina seldu muni á uppboði án þessað tekið sé tillit til virðisaukaskatts, svo sem haldið var fram af stefndu viðmunnlegan flutning málsins. Þá hefur ekki verið rökstutt að stefnanda hafiskort heimild til að draga frá söluverði tækjanna tiltekna kostnaðarliði.Samkvæmt þessu verða kröfur stefnanda gegn stefnda Fjarðargjróti ehf. teknartil greina eins og þær eru fram settar í stefnu og nánar greinir í dómsorði.Samkvæmt áðurlýstu tryggingarbréfi 31. maí 2005 varfasteignin að Brekkutröð 1, Hafnarfirði, sett að veði á fimmta veðrétti tiltryggingar á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum viðstefnanda og voru kaupleigusamningar, rekstrarleigu- eða bílasamningar eðaaðrir eignarleigusamningar, þar sérstaklega tilgreindir. Er þetta orðalagfortakslaust. Þótt fram komi í bréfinu að það sé gert vegna útflutnings átveimur nánar tilgreindum vinnuvélum, sem voru skráðar eignir stefnanda, ogkostnaðar sem kynni að falla á stefnanda af þeim sökum, verður því ekki á þaðfallist að með þessu hafi efni bréfsins verið takmarkað við skuldir semeinungis tengdust þessum tveimur tækjum. Ekki hafa komið fram rökstutt andmælivið tölulegri útlistun stefnanda í þessum þætti málsins. Verða því teknar til greina kröfur stefnandaum staðfestingu þess að téð bréf standi til tryggingar dæmdum skuldum stefndaFjarðargrjóts ehf. og að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám samkvæmt bréfinuað því marki sem það nægir fyrir kröfum stefnanda. Meðákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að málið er eitt fjögurra mála semrekin eru samhliða á samskonar grundvelli. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdurtil að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónurog hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Af hálfu stefnanda flutti málið Gunnhildur Erla Kristjánsdóttir hdl.Af hálfu stefnda flutti máli Almar Þór Möller hdl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M SO R ÐStefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda, Lýsingu hf., kr. 33.023.381 aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf kr. 356.606 frá 20.05.2011 til 20.06.2011, af kr. 760.233 frá þeim degi til20.07.2011, af kr. 1.163.835 frá þeim degi til 20.08.2011, af kr. 1.567.437 fráþeim degi til 20.09.2011, af kr. 1.971.039 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr.2.374.641 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr. 2.778.216 frá þeim degi til20.01.2012, af kr. 3.181.818 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr. 3.588.547 fráþeim degi til 20.03.2012, af kr. 3.995.240 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr.4.401.897 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 4.813.672 frá þeim degi til20.06.2012, af kr. 5.225.349 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 5.636.928 fráþeim degi til 20.08.2012, af kr. 6.063.307 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr.6.489.401 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr. 6.915.209 frá þeim degi til20.11.2012, af kr. 7.340.730 frá þeim degi til 30.11.2012, af kr. 7.364.590 fráþeim degi til 20.12.2012, af kr. 7.789.823 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr.8.214.767 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 8.645.842 frá þeim degi til20.03.2013, af kr. 9.076.536 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr. 9.506.848 fráþeim degi til 20.05.2013, af kr. 9.936.776 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr.10.366.318 frá þeim degi til 20.07.2013, af kr. 10.795.473 frá þeim degi til20.08.2013, af kr. 11.224.238 frá þeim degi til 20.09.2013, af kr. 11.652.613frá þeim degi til 20.10.2013, af kr. 12.080.595 frá þeim degi til 20.11.2013,af kr. 12.508.183 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr. 12.935.375 frá þeim degitil 03.01.2014, af kr. 12.946.365 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr.13.373.159 frá þeim degi til 31.01.2014, af kr. 13.388.345 frá þeim degi til20.02.2014, af kr. 13.814.740 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 14.240.734frá þeim degi til 20.04.2014, af kr. 14.666.325 frá þeim degi til 20.05.2014,af kr. 15.091.511 frá þeim degi til 20.06.2014, af kr. 15.516.290 frá þeim degitil 20.07.2014, af kr. 15.940.661 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr. 16.364.672frá þeim degi til 25.08.2014, af kr. 32.543.032 frá þeim degi til 20.09.2014,af kr. 32.966.631 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 33.004.281 frá þeim degitil 06.11.2014, af kr. 33.023.381 frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð kr. 15.218.193 þann 29.12.2014. Stefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda kr. 3.111.984 auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 45.576 frá20.05.2011 til 20.06.2011, af kr. 95.462 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr.145.345 frá þeim degi til 20.08.2011, af kr. 195.228 frá þeim degi til20.09.2011, af kr. 245.111 frá þeim degi til 30.09.2011, af kr. 255.835 fráþeim degi til 20.10.2011, af kr. 305.718 frá þeim degi til 20.11.2011, af kr.355.601 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr. 405.482 frá þeim degi til20.01.2012, af kr. 455.366 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr. 505.456 fráþeim degi til 20.03.2012, af kr. 555.541 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr.605.621 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 656.140 frá þeim degi til20.06.2012, af kr. 706.645 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 757.137 fráþeim degi til 20.08.2012, af kr. 808.870 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr.860.565 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr. 912.221 frá þeim degi til20.11.2012, af kr. 963.838 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 1.015.415 fráþeim degi til 20.01.2013, af kr. 1.066.953 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr.1.118.965 frá þeim degi til 20.03.2013, af kr. 1.170.925 frá þeim degi til20.04.2013, af kr. 1.222.833 frá þeim degi til 20.05.2013, af kr. 1.274.688 fráþeim degi til 20.06.2013, af kr. 1.326.491 frá þeim degi til 20.07.2013, af kr.1.378.241 frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 1.429.938 frá þeim degi til20.09.2013, af kr. 1.481.581 frá þeim degi til 20.10.2013, af kr. 1.533.171 fráþeim degi til 20.11.2013, af kr. 1.584.707 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr.1.636.189 frá þeim degi til 03.01.2014, af kr. 1.649.277 frá þeim degi til20.01.2014, af kr. 1.700.705 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr. 1.752.078 fráþeim degi til 20.03.2014, af kr. 1.803.397 frá þeim degi til 20.04.2014, af kr.1.854.661 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 1.905.869 frá þeim degi til20.06.2014, af kr. 1.957.022 frá þeim degi til 20.07.2014, af kr. 2.008.119 fráþeim degi til 20.08.2014, af kr. 2.059.210 frá þeim degi til 26.08.2014, af kr.3.009.936 frá þeim degi til 20.09.2014, af kr. 3.060.971 frá þeim degi til30.09.2014, af kr. 3.074.059 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 3.092.884 fráþeim degi til 6.11.2014, af kr. 3.111.984 frá þeim degi til greiðsludags, alltað frádreginni innborgun að fjárhæð kr. 1.025.466 þann 29.12.2014. Stefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda kr. 17.623.914 auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 487.163 frá20.05.2011 til 20.06.2011, af kr. 1.000.184 frá þeim degi til 20.07.2011, afkr. 1.513.185 frá þeim degi til 20.08.2011, af kr. 2.026.186 frá þeim degi til20.09.2011, af kr. 2.539.187 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 3.052.188 fráþeim degi til 20.11.2011, af kr. 3.565.189 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr.4.078.170 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 4.591.151 frá þeim degi til20.02.2012, af kr. 5.105.365 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr. 5.619.521 fráþeim degi til 02.04.2012, af kr. 5.819.068 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr.6.005.947 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 6.194.833 frá þeim degi til20.06.2012, af kr. 6.383.671 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 6.572.462 fráþeim degi til 20.08.2012, af kr. 6.767.006 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr.6.961.412 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr. 7.155.680 frá þeim degi til20.11.2012, af kr. 7.349.809 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 7.543.798 fráþeim degi til 20.01.2013, af kr. 7.737.647 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr.7.933.806 frá þeim degi til 20.03.2013, af kr. 8.129.780 frá þeim degi til20.04.2013, af kr. 8.325.569 frá þeim degi til 20.05.2013, af kr. 8.521.172 fráþeim degi til 20.06.2013, af kr. 8.716.588 frá þeim degi til 20.07.2013, af kr.8.911.816 frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 9.106.856 frá þeim degi til20.09.2013, af kr. 9.301.706 frá þeim degi til 01.10.2013, af kr. 9.502.653 fráþeim degi til 20.10.2013, af kr. 9.697.313 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr.9.891.782 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr. 10.086.059 frá þeim degi til20.01.2014, af kr. 10.280.144 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr. 10.474.035frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 10.667.732 frá þeim degi til 20.04.2014,af kr. 10.861.234 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 11.054.540 frá þeim degitil 20.06.2014, af kr. 11.247.649 frá þeim degi til 20.07.2014, af kr.11.440.560 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr. 11.633.322 frá þeim degi til26.08.2014, af kr. 17.181.610 frá þeim degi til 27.08.2014, af kr. 17.376.146frá þeim degi til 20.09.2014, af kr. 17.568.709 frá þeim degi til 21.10.2014,af kr. 17.587.534 frá þeim degi til 22.10.2014, af kr. 17.604.814 frá þeim degitil 6.11.2014, af kr. 17.623.914 frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð kr. 4.517.964 þann 29.12.2014. Staðfester að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31. maí2010, er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð 1,Hafnarfirði, þinglýstri eign stefnda B1-Fjarðargrjóts ehf., standi tiltryggingar dæmdum skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf., samkvæmtkaupleigusamningum við stefnanda nr. 815307-308, nr. 815461-462 og nr.813075-076. Viðurkennt er að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðréttsinn samkvæmt ofangreindu tryggingarbréfi, að því leyti sem það nær fyrirdæmdum kröfum stefnanda á hendur stefnda, Fjarðargrjóti ehf. Stefndugreiði stefnanda sameiginlega 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 230/2011
Kærumál Málskostnaðartrygging
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallistvar á kröfu K um að M yrði gertað setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli vegna ágreinings um fjárslit milli þeirra. Taldi K að málssókn M væritilefnislaus og M væri ófær um að greiða málskostnað. Í dómi Hæstaréttar sagði að ekkihefðu verið lögð fram gögn í málinu semtalin yrðu leiða að þvínægar líkur að M væri ófær um greiðslu málskostnaðar þannig að fullnægtværi skilyrðum b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Var kröfu K því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. apríl 2011, þar sem sóknaraðila var gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli hans gegn varnaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Malsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði. Ekki hafa verið lögð fram í málinu gögn sem talin verða leiða að því nægar líkur að sóknaraðili sé ófær um greiðslu málskostnaðar þannig að fullnægt sé skilyrðum b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 fyrir því að sóknaraðila verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar. Verður kröfu varnaraðila því hafnað. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, K, um að sóknaraðila, M, verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli hans á hendur varnaraðila. Varnaraðili greiði sóknaraðila 100.000 krónur í kærumálskostnað
Mál nr. 494/2007
Þingsókn Ómerking héraðsdóms
Í málinu krafðist E ehf. þess að Y ehf. yrði gert að greiða félaginu eftirstöðvar verkgreiðslna samkvæmt samkomulagi aðila en félögin höfðu gert með sér samning um að hið fyrrnefnda félag tæki að sér framleiðslu og uppsetningu á forsteyptum húseiningum fyrir Y ehf. Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2006 var ekki sótt þing af hálfu E ehf. og upplýsti lögmaður Y ehf. að lögmaður E ehf. væri veikur. Síðan lagði lögmaðurinn fram matsgerð og bókaði dómari í málinu að lögmanni E ehf. bæri frestur til að skoða matsgerðina. Var málinu að því búnu frestað í þessu skyni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ráða mætti af bókun í þingbók að dómari hafi fallist á að lögmaður E ehf. hefði haft lögmæt forföll samkvæmt a. lið 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Samkvæmt 3. mgr. 97. gr. laganna hafi honum þá þegar borið að fresta málinu og boða til þinghalds á ný. Hafi ekki verið heimilt að reka málið áfram í fjarveru E ehf. eða umboðsmanns hans svo sem gert var, enda átti hann þess ekki kost að gæta hagsmuna sinna vegna þess sem þar fór fram. Var því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraði frá 24. nóvember 2006.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Hrafn Bragason fyrrverandi hæstaréttardómari. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var málsaðilum gefinn kostur á að tjá sig munnlega fyrir Hæstarétti um þau atriði varðandi rekstur málsins í héraði sem hér á eftir greinir. Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2006 var ekki sótt þing af hálfu stefnda, sem var stefnandi í héraði. Þingið var sótt af hálfu áfrýjanda og upplýsti lögmaður hans að lögmaður stefnda væri veikur. Síðan lagði lögmaður áfrýjanda fram eitt dómskjal, matsgerð þá sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Að svo búnu var bókað að dómarinn áliti að lögmanni stefnda bæri frestur til að skoða matsgerðina og að lögmaður áfrýjanda mótmælti því ekki. Væri málinu frestað í þessu skyni. Af bókun í þingbók um þetta þinghald verður ráðið að dómari hafi fallist á að lögmaður stefnda teldist hafa lögmæt forföll samkvæmt a. lið 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 3. mgr. 97. gr. laganna bar honum þá þegar að fresta málinu og boða til þinghalds á ný. Var ekki heimilt að reka málið áfram í fjarveru stefnda eða umboðsmanns hans svo sem gert var, enda átti hann þess ekki kost að gæta hagsmuna sinna vegna þess sem þar fór fram. Samkvæmt þessu er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraði frá 24. nóvember 2006. Hvor aðila um sig ber kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er felldur úr gildi sem og meðferð málsins í héraði frá 24. nóvember 2006. Er lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 8. júní sl., er höfðað með stefnu, birtri 20. júní 2005. Stefnandi er Einingaverksmiðjan ehf., Breiðhöfða 10, Reykjavík. Stefndi er Yl – hús ehf., Tangarhöfða 6, Reykjavík og er stjórnarformanni félagsins, Ágústi Bjarnasyni, stefnt fyrir þess hönd. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 17.543.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 14.566.500 krónum frá 15. apríl 2004 til 12. júní sama árs, en af 17.543.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt þó að frádregnum innborgunum 24. júní 2004 að fjárhæð 12.543.000 krónur og 1. nóvember 2006 að fjárhæð 598.913 krónur, miðað við stöðu kröfunnar á þeim dögum. Er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól reiknings á tólf mánaða fresti, fyrst 15. apríl 2005, en síðan árlega þann dag. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og kröfum stefnda verði skuldajafnað við kröfur stefnanda. Þá er krafist málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Málsatvik og ágreiningsefni Samkvæmt ódagsettu tilboði, en sagt gerðu í apríl 2003, gerði stefnandi stefnda tilboð í framleiðslu og uppsetningu á forsteyptum húseiningum fyrir 22 íbúða fjölbýlishús og 6 íbúða raðhús að Hraunbæ 109 hér í borg. Í stórum dráttum fólst verkið í því að stefnandi átti að byggja sökkla, steypa plötu, reisa einingarnar, steypa þær saman og kítta í lóðréttar fúgur að utan. Milliplötur átti að steypa, svo og þakplötu tilbúna fyrir stólað þak. Að því er fram kemur í greinargerð stefnda átti verkið að hefjast í júní 2003 og vera lokið í september sama ár. Fyrir verkið átti stefndi að greiða 80.300.000 krónur, sem skyldu greiðast eftir verkhraða. Verklok drógust nokkuð og taldi stefndi ýmsu ólokið og öðru ábótavant er aðilar gerðu með sér samkomulag 12. maí 2004 um frágang óunninna verkþátta samhliða lokauppgjöri. Samkvæmt samkomulaginu skyldi stefnandi ljúka óunnum verkþáttum fyrir 28. maí það ár, en stefndi lagði um leið fram ábyrgðaryfirlýsingu frá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., sem tryggingu fyrir lokagreiðslu að fjárhæð 17.543.000 krónur, samkvæmt tveimur reikningum stefnanda, dagsettum 14. apríl að fjárhæð 14.566.500 krónur og 28. maí að fjárhæð 2.976.500 krónur. Að mati stefnda stóð stefnandi ekki við samkomulagið nema að litlu leyti. Engu að síður greiddi Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. 12.543.000 krónur til stefnanda 24. júní 2004 og taldi nægjanlegt að halda eftir 5.000.000 króna til að mæta því sem stefnandi ætti þá óunnið. Í bréfi til stefnanda, 18. ágúst 2004, taldi stefndi að ekki hefði verið staðið við verklok í samræmi við upphaflegan samning aðila og síðara samkomulag. Með bréfinu fylgdi úttektarskýrsla Sigurðar Ingólfssonar, verkfræðings, þar sem tiltekin voru 13 atriði sem hann taldi að stefnanda bæri að lagfæra. Ekki er að sjá að stefnandi hafi sýnt nein viðbrögð við bréfi stefnda, né heldur áskorun frá lögmanni stefnda 30. nóvember sama ár. Í greinargerð stefnda kemur fram að í byrjun desember 2004 hafi farið að bera á miklum leka í nokkrum íbúðum fjölbýlishússins að Hraunbæ 109. Því hafi stefndi leitað á ný til Sigurðar Ingólfssonar, verkfræðings, og óskað álits hans á ástæðum lekans. Í bréfi Sigurðar, sem er meðal gagna málsins, kemur fram að enn hafi ekki verið gerðar þær lagfæringar sem hann lagði til í fyrri úttektarskýrslu sinni og því væri raki nú kominn fram innan á útveggjum, sem farinn væri að skemma málningu og mynda vatnspoka, t.d. við glugga. Bréfið var sent stefnanda og áttu aðilar með sér fund í framhaldi þess og gengu jafnframt á vettvang. Lögmaður stefnanda sendi lögmanni stefnda bréf, 31. janúar 2005, þar sem stefnandi féllst á að hann bæri ábyrgð á 6 liðum af þeim 13 sem taldir voru upp í úttektarskýrslu Sigurðar Ingólfssonar og væri reiðubúinn til að lagfæra sum þeirra atriða og lækka kröfu sína vegna annarra liða. Lagt var til að lagfæringum yrði lokið eigi síðar en 1. maí 2005. Fram kemur í stefnu að stefndi hafi ekki svarað bréfinu og í greinargerð stefnda er sagt að stefnandi hafi enn ekki bætt úr því sem hann hafi viðurkennt að bera ábyrgð á. Undir rekstri málsins óskaði stefndi eftir því að dómkvaddir yrðu matsmenn til að skoða og meta meinta galla á raðhúsunum og fjölbýlishúsinu að Hraunbæ 109. Matsmenn voru dómkvaddir Flosi Ólafsson, múrarameistari, og Freyr Jóhannesson, tæknifræðingur, og skiluðu þeir matsgerð sinni í október 2006. Í matsbeiðni var þess sérstaklega óskað að matsmenn gæfu skriflegt og rökstutt álit á 13 atriðum. Fara hér á eftir spurningar matsbeiðanda og svör matsmanna: 1. Hver er orsök þess að rifur eru á milli glugga og steinsteypu að utanverðu í öllum íbúðunum? Hvað þarf að gera til þess að bæta úr þessu? Hvað kostar að bæta úr? Að áliti matsmanna er orsök sú að vatn kemst inn milli trés og steins og sitji í fræstri rauf í karmi. Frostþensla þrýsti síðan karminum frá steini. Bæta þurfi festingum í karmana og þétta, t.d. fræsa úr körmum milli trés og steins, fram úr þeirri rauf sem fyrir er, og koma fyrir kíttisþéttingu. Kostnaður er talinn 4.482.000 krónur og er þá miðað við að lagfæringar verði gerðar á gluggum og svalahurðum á suður-, vestur- og austurhliðum hússins, en aðeins á efri karmstykkjum og hliðum þeirra. 2. Hver er orsök þess að svala- og útihurðir eru skakkar? Hvernig á að bæta úr og hvað kostar það? Matsmenn gefa sér að hér sé átt við frágang hurða í hurðakörmum, en víða var bil milli hurðar og karms, sem þeir telja að kenna megi um óvönduðum vinnubrögðum við stillingu hurðar á lömum. Stilla þurfi hurðir, en að öðru leyti vísa matsmenn til svars við 1. spurningu. Kostnaður er áætlaður 453.600 krónur. 3. Hver er ástæða þess að rúður eru víðast hvar með taumum og hálf mattar? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Matsmenn telja það ekki galla þó slík óhreinindi komi fram og megi alltaf reikna með einhverjum taumum vegna útfellinga úr múrhúð og steypu fyrstu misserin. Hreinsun glers telja matsmenn að sé hluti reglulegs viðhalds, en meta kostnað við slíkt 387.600 krónur. 4. Hver er ástæða þess að víða er áferð steiningar á yfirborði eininga utanhúss óviðunandi? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Hér telja matsmenn að ágallar í áferð steiningar séu innan þeirra frávika sem gera megi ráð fyrir í framleiðslu og meta því engan kostnað vegna þessa matsliðar. 5. Hver er orsök skemmda á sléttum einingum á yfirborði eininganna? Hvernig á úr að bæta og hvað kostar það? Matsmenn telja að hér sé annars vegar átt við skemmdir í framleiðslu, t.d. loftbólumyndun, og hins vegar skemmdir í meðferð eininga, uppsetningu þeirra og samsteypu. Telja þeir að orsakir loftbólumyndunar geti verið margvíslegar, en benda á samspil niðurlagningar, titrunar og sigmáls steypu. Erfitt geti verið að útiloka slíka ágalla en til lagfæringa þurfi að holufylla yfirborð. Að því er varðar skemmdir í uppsetningu, frágangi og samsteypu telja matsmenn að slík óhöpp geti alltaf hent. Sumt sé auðvelt að lagfæra, annað verra. Kostnað við lagfæringar áætla þeir 688.000 krónur. 6. Hverjar eru orsakir þess að samskeyti eininga á svölum og svalagöngum eru ójöfn? Hverjar eru orsakir þess að frostskemmdir hafa myndast í þessum samskeytum og einingarnar sprungið? Hvernig er hægt að lagfæra þetta og hvað kostar það? Hér telja matsmenn að orsökin sé fyrst og fremst óvönduð vinnubrögð í uppsetningu, en einnig geti komið til missmíð í framleiðslu eininga. Slípa þurfi samskeyti og múra í eftir atvikum. Kostnað við slípun og þéttingu samskeyta telja matsmenn vera 110.400 krónur, en vísa að öðru leyti til kostnaðarmats vegna svars við 5. matslið. 7. Hverjar eru orsakir þess að einingarnar springa undir útihurðum? Hvernig er hægt að lagfæra það og hvað kosta lagfæringarnar? Matsmenn álíta að hér sé átt við vatnshalla undir hurðum, sem sé mjög efnislítill og veikur, aðeins 25 mm á þykkt, þar af skerðist þykkt hans um 10 mm af sléttu ryðfríu járni sem gangi í gegnum hann. Þessi byggingarhluti þoli vart að stigið sé á hann án þess að brotna eða springa. Telja matsmenn þetta galla og varla annað ráð en að steypa vatnshallann efnismeiri. Kostnaður er metinn sem 372.400 krónur. 8. Hver ástæða þess að járnabinding er svo nálægt yfirborði að hún kemur í ljós? Hvað er hægt að gera til að bæta úr þessu og hvað kostar það? Á einum stað við stigahús var járn sýnilegt í yfirborði flatar og telja matsmenn að steypuhula yfir járnum hafi verið of lítil þegar efri hluti veggjar var steyptur. Telja þeir viðgerð óframkvæmanlega, en gallann ekki svo mikinn að réttlæti að endurnýja vegginn. Leggja þeir til að staðurinn verði meðhöndlaður til að draga úr ryðmyndun, en að öðru leyti verði afsláttur veittur. Samtals meta þeir viðgerð og afslátt á 198.000 krónur. 9. Hverjar eru orsakir þess að plötur hafa sigið í íbúðunum og misfellur eru í einingum? Hvernig er hægt að lagfæra þetta? Hvað kosta lagfæringarnar? Matsmenn segja sig á gólfum íbúða mismikið og komi skekkjur mismikið fram, en þó að einhverju leyti í öllum íbúðum. Alvarlegast sé þar sem halli á gólfum sé allt að 20 mm á 2 metrum og enn meiri á afmörkuðum svæðum. Hafi innveggir þar kiknað undan sigi platna. Telja matsmenn að skekkjur í loftum og gólfum séu víða utan eðlilegra frávika og telja meiri halla en 0,5% óviðunandi í nýjum húsum. Víða sé hann þó mun meiri og benda þeir á að fyrirskrifuð vikmörk hjá hönnuðum séu almennt minni en 0,5%. Er það mat matsmanna að ástæður fyrir skekkjum í loftum og gólfum megi rekja til óvandaðrar uppsetningar filegranplatna ásamt óvönduðum vinnubrögðum við gólfílögn. Þá sé ekki ólíklegt að undirsláttur hafi verið tekinn of snemma undan loftunum. Hins vegar sé burðarþol gólfplatna reikningslega í lagi og uppfylli kröfur byggingarreglugerðar. Til þess að bæta úr þessum ágöllum þurfi að fjarlægja öll gólfefni, innréttingar o.fl., leggja afréttingarlag í gólf ásamt nýjum gólfefnum og setja upp innréttingar að nýju, ásamt því að rétta af loft. t.d. með gipspússningu. Aðgerðir þessar séu mjög kostnaðarsamar, ekki undir 1,5 milljónum króna á hverja íbúð. Álíta matsmenn að búa megi við þessar skekkjur, en veita eigi kaupendum afslátt vegna þeirra og megi telja líklegt að flestir kaupenda myndu sætta sig við 50% af þeirri fjárhæð. Samkvæmt því yrði heildarafsláttur 21.000.000 króna. 10. Hver er ástæða þess að halli er á gólfum íbúðanna og þau eru misslétt? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Þessari spurningu var svarað undir lið 9. 11. Hverjar eru orsakir þess að sprunga er í loftplötu inntaksrýmis? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Að dómi matsmanna hefur loftplata brotnað við uppsetningu eða ásteypu. Múrhúða þarf loftið og rétta það af. Telja matsmenn að kostnaður nemi 48.000 krónum. 12. Hver er orsök þess að ryðtaumar koma fram í loftum íbúða fjölbýlishússins? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Matsmenn álíta að ástæður fyrir ryðmyndun séu þær að járnvinklar, sem boltaðir eru á innra byrði veggeininga, hafi ekki verið yfirborðsmeðhöndlaðir á réttan hátt og verið farnir að ryðga áður en loft voru spörtluð. Hreinsa þurfi af vinklunum, ryðmenja járnið, spartla og mála að nýju. Kostnað við lagfæringar telja matsmenn nema 511.500 krónum. 13. Hver er orsök þess að vatn lekur inn í íbúðir með útveggjum? Hvernig er hægt að koma alveg í veg fyrir þennan leka? Hvað kostar að bæta úr lekanum? Matsmenn telja að hér sé átt við leka inn um kverkar við svalagólf. Að þeirra áliti er frágangur í samræmi við teikningar, þó með þeirri viðbót að búið er að setja þéttipulsu og kítti undir vatnsbretti í öllum veggkverkum svalagólfa, væntanlega til að koma í veg fyrir leka. Að dómi matsmanna er sú deililausn sem teikningar sýna um samsteypu og frágang á kverkum ófullnægjandi þar eð vatnslásinn eða brúnin í svalagólfi sé aðeins um 10 mm. Verði að telja það of lítið til að tryggja að vatn komist ekki inn í samsteypu veggeininga og svalagólfa. Þá telja matsmenn ekki útilokað að vatn geti komist inn um ytra byrði eininganna með öðrum hætti, t.d. milli trés og steins á gluggum, og þurfi það vatn að eiga greiða leið út að neðan. Aðalvandamálið við lagfæringar segja matsmenn það að engin leið sé að komast að því svæði sem þurfi að meðhöndla, þ.e. vatnslásnum og samsteypu að ofanverðu. Matsmenn taka fram að þeir sjái enga góða lausn á þessu vandamáli aðra en verulegar útlitsbreytingar á húsinu, t.d. með því að loka svölum að einhverju leyti, eða tryggja þéttingu milli gólfa og veggja, ásamt því að framræsa holrými bak við þá þéttingu með því að skábora úr svalalofti að neðan og upp í holrýmið. Velja þeir seinni valkostinn og meta kostnað við úrbætur 897.600 krónur. Í matsbeiðni er þess einnig óskað að matsmenn gefi álit sitt á því hvort matsþoli hafi efnt loforð sín um úrbætur frá 12. maí 2004 og 31. janúar 2005. Staðfesta matsmenn að ekki hafi verið bætt úr þeim atriðum sem þar voru talin upp. Samtals telja matsmenn að kostnaður við lagfæringar og vegna afsláttar til kaupenda íbúða nemi 34.038.460 krónum. Miðast verðlag við 1. nóvember 2006. Í þeirri fjárhæð er innifalinn kostnaður vegna vörslu, þrifa og aðstöðu, svo og málun, ásamt hönnun og eftirliti, en einnig frádráttur vegna 60% af virðisaukaskatti af vinnu á byggingarstað. Að fenginni matsgerð matsmanna ritaði lögmaður stefnanda lögmanni stefnda bréf 19. janúar 2007 þar sem fallist var á að stefnandi bæri ábyrgð á nokkrum matsliðum og lýsti sig reiðubúinn til að veita afslátt af kröfu sinni, samtals að fjárhæð 598.913 krónur. Matsmenn staðfestu matsgerð sína fyrir dómi og gáfu frekari upplýsingar um einstaka matsliði. Í máli þeirra kom fram að þeir hefðu skoðað gólf og loft í öllum íbúðum húsanna að Hraunbæ 109 og hafi skekkjur í gólfum verið í nánast öllum íbúðum, en mismiklar. Byggingarreglugerð mæli fyrir um að gólfhalli sé ekki meiri en 0,8%, en mjög víða hafi hann verið meiri, í sumum íbúða allt að 1 – 2%. Ekki voru matsmenn á einu máli um hvort minni halli hafi verið í loftum. Þá kom fram að þeir hefðu ekki skoðað sérstaklega gólfílögn íbúðanna og verði því ekki fullyrt um hvort skekkja stafi fremur af óvandaðri ílögn en sigi á gólfplötu. Hins vegar töldu þeir að gólfhalli væri samspil beggja þeirra þátta. Við aðalmeðferð málsins gáfu jafnframt aðilaskýrslur fyrir dóminum Sigurbjörn Óli Ágústsson, framkvæmdastjóri stefnanda, Sigurður Þórarinn Sigurðsson og Ágúst Bjarnason, eigendur stefnda, svo og vitnin Björn Davíð Þorsteinsson, tæknistjóri hjá Einingaverksmiðjunni ehf., Gunnar L. Gissurarson, framkvæmdastjóri Gluggasmiðjunnar ehf., og Jón Kristjánsson, verkfræðingur, sem var burðarþols- og lagnahönnuður húsanna að Hraunbæ 109. Í framburði framkvæmdastjóra stefnanda kom fram að hlutverk Einingaverksmiðjunnar ehf. hefði í grófum dráttum verið að framleiða einingar eftir teikningum sem stefndi lagði til, þ.á m. sökkla, útveggi, innveggi og milliveggi, setja þær á verkstað, steypa þær saman og steypa á einingar, „hrá bygging“ húsanna eins og framkvæmdastjórinn orðaði það. Endanlegur frágangur hafi hins vegar verið á ábyrgð stefnda, svo sem að setja þak á húsið, koma fyrir innréttingum, afréttingar ýmsar innan húss og koma fyrir handriðum á svalir. Spurður um ísetningu glugga sagði framkvæmdastjórinn að þeir hefðu verið steyptir í við steypu á sjálfum einingunum og hefði stefndi sjálfur lagt til gluggana. Þá kom fram í máli hans að verktaki á vegum Einingaverksmiðjunnar ehf. hefði annast ásteypulag á gólfplötur íbúðanna. Aðspurður hvers vegna ekki var lokið við þá verkþætti sem um var samið með samkomulagi aðila 12. maí 2004, kvaðst hann telja að þeim hafi verið lokið, en stefndi ekki verið því sammála. Sigurður Þórarinn Sigurðssonar, annar eigenda stefnda, lýsti aðdraganda að samningum við stefnanda um byggingu umræddra húsa og hvaða verkþætti stefnandi hefði tekið að sér. Auk þess sem fram kom í máli framkvæmdastjóra stefnanda, um verkþætti stefnanda, sagði Sigurður Þórarinn að Einingaverksmiðjan ehf. hefði átt að sjá um að flota gólf, tilbúin undir dúk. Hann kvaðst hafa verið byggingarstjóri húsanna og viðstaddur allar úttektir byggingarfulltrúa. Í vitnisburði Jóns Kristjánssonar, verkfræðings, kom fram að hann hefði gert allar burðarþolsteikningar fyrir stefnda og komið þeim í verksmiðju stefnanda. Hann tók undir þau orð dómkvaddra matsmanna að meiri halli á gólfum íbúða en 0,5% væri óviðunandi. Ef meira sig kæmi fram á gólfum taldi hann að ástæðan gæti verið sú að uppsláttur hafi of snemma verið tekinn undan gólfum. Að öðru leyti þykir ekki ástæða til að rekja munnlegar skýrslur frekar. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki hannað umrædd hús að Hraunbæ 109, það hafi starfsmenn á vegum stefnda gert. Byggingarstjóri hússins hafi verið Sigurður Sigurðsson, annar eigenda Yl-húsa ehf., og hönnuður burðarþolsteikninga hafi verið Jón Kristjánsson, verkfræðingur, sem starfaði fyrir stefnda. Ekki hafi verið gerður verksamningur um byggingu húsanna, en stefnandi hafi að öllu leyti staðið við það samkomulag er fólst í tilboði hans í byggingu húsanna. Engu að síður hafi stefnandi viðurkennt að verkið væri haldið lítilsháttar göllum og hafi hann lýst sig reiðubúinn til að koma til móts við kröfur stefnda samkvæmt nokkrum matsliðum og vísar þar til bréfa sinna til stefnda frá 31. janúar 2005 og 19. janúar 2007. Við umfjöllun um einstaka matsliði í matsgerð dómkvaddra matsmanna bendir stefnandi á að hann beri ekki ábyrgð á göllum sem kunni að vera í framleiðslu á gluggum húsanna, sbr. matsliður 1. Stefndi hafi sjálfur samið við Gluggasmiðjuna ehf. um þá tegund glugga og afhent þá stefnanda, þar sem þeir voru steyptir í framleiðslueiningarnar. Hinu sama gegni um matslið 3. Telur stefnandi að hann beri ekki ábyrgð á því að gler í gluggum sé víða með taumum eða hálf matt. Þá getur stefnandi ekki fallist á að honum beri að stilla af allar úti- og svalahurðir, sbr. 2. matsliður, en hefur lýst sig reiðubúinn til að bera kostnað af lagfæringu á 28 hurðum. Varðandi matslið 5 telur stefnandi að ekki sé nægilega greint frá því í matsgerð hvar meinta galla sé að finna og hafnar því kröfu stefnda um frádrátt vegna þess liðar. Þá mótmælir stefnandi því að nokkuð sé fram komið sem sanni handvömm hans vegna efnislítilla vatnsbretta, sbr. matsliður 7. Stefnandi kveðst ekki fullkomlega skilja niðurstöður matsmanna vegna 9. matsliðar, enda hafi þeim ekki borið saman um hvort halli á gólfum væri innan eða utan eðlilegra marka. Slíkur vafi leiki á því hver orsök hallans sé að ekki verði byggt á matsgerðinni. Bendir stefnandi á að Jón Kristjánsson, verkfræðingur, hafi hannað burðarþol byggingarinnar og hafi hann fyrir dómi skýrt frá því að sig í gólfplötum gæti verið að koma fram í allt að eitt ár frá steypu. Þá mótmælir stefnandi að hann beri ábyrgð á ryðtaumum í lofti íbúða fjölbýlishússins, sbr. 12. matsliður, og bendir á að málningarvinna hafi verið á ábyrgð stefnda. Að því er lýtur að 13. matslið telur stefnandi að hann beri ekki ábyrgð á meintum leka inn í íbúðir. Matsmenn hafi staðfest að stefnandi hafi framleitt einingar hússins í samræmi við teikningar og beri því stefndi sjálfur ábyrgð á því að vatnslás við svalagólf sé of lítill. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Um gjalddaga kröfunnar vísar hann til 49. gr. laga nr. 50/2000 og krafa hans um dráttarvexti og vaxtavexti er reist á lögum nr. 38/2001. kröfu um málskostnað styður hann við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir mál sitt á því að stefnandi hafi í veigamiklum atriðum vanefnt samning aðila um byggingu umræddra húsa. Álítur hann að verkið sé gallað og því ekki lokið af hálfu stefnanda og eigi stefndi því rétt á skaðabótum, tafabótum og afslætti. Gallana megi rekja til framleiðslu stefnanda og vinnu hans við húsin að Hraunbæ 109. Stefndi hafi ítrekað reynt að fá stefnanda til að bæta úr göllum, en án árangurs. Stefndi byggir og á því að stefnandi sé sérfróður í byggingu einingahúsa, hann framleiði einingar með raflögnum, járnabindingum, gluggum og hurðum og annist sérþjálfaðir menn á hans vegum uppsetningu eininganna og aðra þætti húsbyggingarinnar. Aðkeypta þjónustu og efni til verksins hafi stefndi lagt til samkvæmt fyrirmælum og eftir leiðsögn stefnanda. Bendir stefndi á að stefnandi hafi viðurkennt ýmsa galla á verkinu og lofað að bæta úr þeim, en ekki efnt. Því eigi hann ekki rétt á fullnaðargreiðslu fyrr en við verklok. Vegna þeirra galla sem fram hafi komið og staðfestir hafi verið í samkomulagi aðila, úttektum Sigurðar Ingólfssonar, verkfræðings, og síðast matsgerð matsmanna, hafi stefnda verið rétt að beita stöðvunarrétti og halda eftir 5.000.000 króna af lokagreiðslu til stefnanda. Að áliti stefnda staðfestir matsgerð dómkvaddra matsmanna að gallar á umræddum húsum séu almennir og á ábyrgð stefnanda, enda hafi stefnandi tekið að sér að framleiða og reisa húsin. Við umfjöllun um matsgerðina bendir stefndi sérstaklega á að ekki fari milli mála að stefnandi beri ábyrgð á göllum samkvæmt matsliðum 1, 3, 9 og 12 og vísar þar til álits matsmanna. Þá hafnar hann því að svör matsmanna vegna gólfhalla séu óskýr og misvísandi og bendir á að matsmenn hafi mælt gólfhallann nákvæmlega og hafi niðurstaða þeirra verið sú að skekkjur hafi víða verið langt umfram það sem heimilt sé samkvæmt ákvæðum byggingarreglugerðar. Telur hann engum vafa undirorpið að stefnandi beri ábyrgð á þeim skekkjum og hafi ekkert komið fram sem losi hann undan þeirri ábyrgð. Til stuðnings varakröfu sinni vísar stefndi til bréfs stefnanda frá 19. janúar 2007, þar sem stefnandi hafi viðurkennt að verkinu sé í nokkru ábótavant. Hins vegar hafi hann þar jafnframt hafnað sumum liðum sem stefndi telur augljóst að taka eigi til greina til lækkunar á kröfu stefnanda og skuldajafnaðar. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfum stefnanda og segir það grundvallarreglu í verksamningum að verkkaupi þurfi ekki að greiða lokagreiðslu fyrr en verktaki hafi lokið verki. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um drátt á verklokum og galla á verkinu. Því sé ekki hægt að miða útreikning dráttarvaxta við útgáfudag reikninga, eins og stefnandi geri. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfuréttar, reglna um verksamninga, dómafordæma og þeirra grunnreglna sem fram koma í ÍST 30 og ÍST 10, svo og ákvæða laga nr. 50/2000. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefndi aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst hann skuldajafnaðar á kröfum stefnda við kröfur stefnanda. Kröfur sínar byggir stefndi einkum á því að stefnandi hafi í veigamiklum atriðum vanefnt verksamning þann sem málsaðilar gerðu með sér. Sé verkið bæði gallað og því ólokið og eigi stefndi því rétt á skaðabótum, tafabótum og afslætti. Að mati dómsins brestur nokkuð á skýrleika við reifun stefnda á málsástæðum og virðast þær í innbyrðis ósamræmi. Í málinu liggja ekki fyrir nein gögn sem stutt geta kröfu hans um tafabætur úr hendi stefnanda og verður þeirri kröfu því hafnað. Þá færir stefndi ekki fram nein rök fyrir þeirri kröfu sinni að krefjast skaðabóta, auk afsláttar. Af málflutningi stefnda að dæma og málsástæðum hans að öðru leyti lítur dómurinn hins vegar svo á að sýknukrafa hans byggi á því að stefnandi hafi vanefnt svo samningsskyldur sínar að stefndi eigi rétt á skaðabótum úr hans hendi, er nemi a.m.k. sömu fjárhæð og stefnukrafa málsins. Varakrafan sé hins vegar á því reist að stefndi eigi rétt á afslætti af samningsverði, vegna vanefnda stefnanda, og komi dæmdur afsláttur til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda. Enginn ágreiningur er með aðilum um fjárhæðir í máli þessu, hvorki um fjárhæð stefnukröfunnar né fjárhæð einstakra matsliða í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Að áliti dómsins, sem stutt er matsgerð dómkvaddra matsmanna, þykir sannað að gallar séu á húsunum að Hraunbæ 109 og megi að nokkru leyti rekja þá til vinnubragða stefnanda við framleiðslu byggingarhlutanna, uppsetningu þeirra og frágang. Stefnandi hefur í bréfi til lögmanns stefnda 19. janúar 2007 viðurkennt að bera ábyrgð á nokkrum göllum samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð, ýmist að öllu leyti eða að hluta, og fallist á að lækka kröfu sína sem nemi kostnaði við lagfæringar, og styðst þar við kostnaðarmat dómkvaddra matsmanna. Þannig hefur stefnandi að öllu leyti fallist á að bera ábyrgð á göllum samkvæmt matsliðum nr. 6, 8 og 11, en að hluta á matslið nr. 2. Í síðasttalda matsliðnum er fjallað um frágang svala- og útihurða og hefur stefnandi viðurkennt að bera ábyrgð á óvönduðum vinnubrögðum við uppsetningu þeirra, en gerir tillögu um að bera aðeins kostnað við lagfæringu 28 hurða, í stað þeirra 72 sem eru í húsunum. Mat dómsins er að stefnandi beri að öllu leyti ábyrgð á óvönduðum vinnubrögðum við stillingu hurðanna og eigi stefndi því rétt til bóta vegna kostnaðar við úrbætur þeirra allra, samtals 453.600 krónur. Að öðru leyti en að ofan greinir telur dómurinn að stefnandi beri að auki ábyrgð á eftirtöldum göllum, sem lýst er í matsgerð dómkvaddra matsmanna: Matsliður 5. Skemmdir á sléttum einingum á yfirborði eininga. Dómkvaddir matsmenn telja að hér sé annars vegar um að ræða skemmdir í framleiðslu, t.d. loftbólumyndun og hins vegar skemmdir í meðferð eininga, uppsetningu þeirra og samsteypu. Stefnandi ber ábyrgð á þessum atriðum og er því viðurkenndur réttur stefnda til bóta vegna þeirra, samtals 688.000 krónur. Matsliður 12. Ryðtaumar í loftum íbúða. Stefnandi lagði til og annaðist uppsetningu járnvinkla undir filegranplötur og voru þeir boltaðir á innra byrði veggeininga. Að áliti dómsins bar stefnanda að ryðverja vinklana áður en þeir voru settir upp. Var slíkt ekki gert og má rekja ryðtauma til þess. Fellst dómurinn því á að stefndi eigi rétt á skaðabótum vegna þessa matsliðar, 511.500 krónur. Fram er komið að aðilar málsins gerðu ekki með sér verksamning um þær framkvæmdir sem hér er fjallað um. Hins vegar liggur fyrir ódagsett og óundirritað tilboð frá stefnanda þar sem verkinu er lýst í mjög grófum dráttum. Þar segir m.a. svo um lýsingu verksins: „Grunnverð byggist á tilboði frá okt. ´02 þar sem miðað var við að EV tæki við uppsteyptum sökklum sem búið væri að fylla í og slétta. EV sæi um að einangra undir plötu, á sökkul og steypa plötu. Síðan væru einingar reistar og steyptar saman og kíttaðar í lóðréttar fúgur að utan. Milliplötur væru steyptar. Rafdósir væru í einingum en rafvirki hússins (kaupandi) sæi um tengingar áður en steypt væri. Gluggar og hurðir ekki innifaldir.“ Þá er óumdeilt að stefndi lagði sjálfur til alla uppdrætti hússins. Í málinu hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að stefnandi hafi vikið frá uppdráttum við framleiðslu og samsetningu byggingareininganna. Af þeim sökum verður stefnandi ekki gerður ábyrgur fyrir göllum sem rekja má til hönnunar húsanna. Hinu sama gegnir um meinta galla í gluggum, en óumdeilt er að stefndi valdi sjálfur hvaða glugga skyldi nota í byggingareiningarnar. Í því ljósi verður ekki fallist á að stefnandi beri ábyrgð á göllum sem lýst er í matsliðum nr. 1, 7 og 13. Sama er að segja um matslið nr. 3, og fellst dómurinn á það álit dómkvaddra matsmanna að hreinsun glers sé hluti af reglulegu viðhaldi. Stærstu kostnaðarliðir matsgerðar dómkvaddra matsmanna eru matsliðir nr. 9 og 10, sem fjalla um sig í gólfplötum. Þykir dóminum niðurstaða matsmanna um margt óljós að því er þessa matsliði varðar. Þannig er ekki gerður greinarmunur á sigi í plötu og ónákvæmni við smíði byggingarinnar. Þá kemur ekki fram hvort matsmenn hafi kannað hvort lagt hafi verið í gólfplötur og þær réttar af með ílögn, eða hvort því hafi verið sleppt og plötur eingöngu flotaðar, án afréttingar. Ekki fylgja heldur mælingar á sigi eða niðurstöður útreikninga á sigi. Þá er í matsgerð reiknaður afsláttur á allar íbúðir þótt hluti þeirra sé á jarðhæð þar sem gólfplötur eru á fyllingu, og því ekki um sig að ræða á þeim stöðum. Í vitnisburði matsmanna kom einnig fram að mælt sig á gólfplötum væri svipað og sig á samsvarandi loftplötu á neðri hæð. Þykir það benda til þess að ekki hafi verið lagt í gólfplötur á efri hæðinni heldur hafi plöturnar aðeins verið flotaðar, án þess að taka þær réttar, en við slíka aðgerð hefðu vandkvæði vegna gólfhalla verulega minnkað. Í framburði fyrir dómi sagði Sigurður Þórarinn Sigurðsson, annar eigenda stefnda, að stefnandi hefði átt að sjá um að flota gólf, tilbúin undir dúk. Fullyrðing þessi á sér ekki stoð í framburði framkvæmdastjóra stefnanda fyrir dómi, né þeirri grófu verklýsingu sem er að finna í tilboði stefnanda, en þar segir aðeins „Milliplötur væru steyptar.“ Að þessu virtu telur dómurinn að ábyrgð vegna gólfhalla í íbúðum húsanna verði ekki felld á stefnanda. Samkvæmt ofanrituðu er viðurkenndur réttur stefnda til bóta úr hendi stefnanda vegna galla sem lýst er í matsgerð dómkvaddra matsmanna undir matsliðum nr. 2, 5, 6, 8, 11 og 12, samtals að fjárhæð 2.009.500 krónur (453.600 + 688.000 + 110.400 + 198.000 + 48.000 + 511.500). Að auki á stefndi rétt til hlutdeildar í sameiginlegum kostnaðarliðum samkvæmt sundurliðunarskrá matsgerðar, svo sem hér greinir: Að frátöldum afsláttarliðum nemur liðurinn Varsla, þrif og aðstaða, ásamt málun í sundurliðunarskrá matsgerðar 47,5%, en vinnuliður um 35%. Við útreikning bóta er því þessi liður tekinn til greina sem 47,5% af 2.009.500 krónum, eða 954.913 krónur, þar af eru vinnulaun 703.325 krónur. Að frátöldum afsláttarliðum, en að viðbættum liðnum Varsla, þrif og aðstaða, ásamt málun, nemur liðurinn Hönnun og eftirlit í matsgerð 18,6%. Í þeim lið er ekki talin vinna á byggingarstað. Við útreikning bóta er því þessi liður tekinn til greina sem 18,6% af 2.964.413 krónum (2.009.500 + 954.913), eða 551.306 krónur. Að viðbættum sameiginlegum kostnaðarliðum nemur bótafjárhæðin því 3.515.319 krónum. Til frádráttar þeirri fjárhæð kemur 60% af virðisaukaskatti af vinnu á byggingarstað, eða 11.81% af 2.426.226 krónum, eða 286.537 krónur. Að frádreginni þeirri fjárhæð nemur heildarfjárhæð bótakröfu stefnda því 3.228.782 krónum. Sú niðurstaða gefur ekki tilefni til þess að fallast á aðalkröfu stefnda um sýknu honum til handa. Varakrafa hans um lækkun stefnukröfunnar er hins vegar tekin til greina með afslætti er nemur viðurkenndri bótakröfu hans á hendur stefnanda. Um leið er viðurkenndur réttur stefnda til skuldajafnaðar þeirrar fjárhæðar við kröfu stefnanda. Eins og fram er komið gerðu aðilar með sér samkomulag 12. maí 2004 um verklok óunninna verkþátta og greiðslu eftirstöðva kaupverðs. Í samkomulaginu var kveðið á um að óloknum verkþáttum yrði lokið 28. maí 2004 og færi þá fram lokagreiðsla kaupverðs, 17.543.000 krónur, sem var samkvæmt tveimur reikningum frá stefnanda, annars vegar útgefnum 14. apríl að fjárhæð 14.566.500 krónur, hins vegar samkvæmt reikningi að fjárhæð 2.976.500 krónur, útgefnum 28. maí. Síðari reikningurinn er með eindaga 12. júní en á fyrri reikninginn er handskrifað að eindagi sé 15. apríl. Í áðurnefndu samkomulagi aðila var ekkert kveðið á um greiðslu dráttarvaxta af hálfu stefnda og síðari reikningurinn var gefinn út eftir það samkomulag. Í ljósi þessa þykir eðlilegt að miða upphafsdag vaxta við eindaga síðari reiknings, þ.e. 12. júní 2004. Þá er óumdeilt að Frjálsi fjárfestingarbankinn greiddi 12.543.000 krónur inn á kröfu stefnanda 24. júní 2004. Með vísan til alls framanritaðs er niðurstaða málsins sú að stefnda beri að greiða stefnanda 14.314.218 krónur (17.543.000 – 3.228.782), ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 12. júní 2004 til greiðsludags, en allt þó að frádreginni innborgun frá Frjálsa fjárfestingarbankanum 24. júní 2004 að fjárhæð 12.543.000 krónur. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst 24. júní 2005, en síðan árlega þann dag. Eftir úrslitum málsins, sbr. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, þykir eftir atvikum rétt að aðilar málsins beri sjálfir hver sinn kostnað af málsókninni. Dóminn kvað upp Ingimundur Einarsson, héraðsdómari, ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni, verkfræðingi, og Vífli Oddssyni, verkfræðingi. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Yl–hús ehf., greiði stefnanda, Einingaverksmiðjunni ehf., 14.314.218 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 12. júní 2004 til greiðsludags, en að frádreginni innborgun 24. júní 2004 að fjárhæð 12.543.000. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst 24. júní 2005, en síðan árlega þann dag. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 420/2005
Kærumál Ákæra Frávísun frá héraðsdómi að hluta
6. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa misnotað aðstöðu sína, Jón Ásgeir sem forstjóri Baugs hf. og Tryggvi sem aðstoðarforstjóri Baugs hf. og stjórnar­formaður Fasteignafélagsins Stoða hf., dótturfélags Baugs hf., þegar Fasteignafélagið Stoðir hf. keyptu fasteignir að Suðurlandsbraut 48, Laugalæk 2, Sporhömrum 3, Langarima 21 - 23 og Efstalandi 26 í Reykjavík, af Litla fasteigna­félaginu ehf., fyrir kr. 354.000.000,00, en í árslok 1998 höfðu ákærðu selt Litla fasteigna­félaginu ehf. eignirnar frá Vöruveltunni hf. fyrir kr. 217.000.000,00 með því að einka­hlutafélagið yfirtók skuldir Vöruveltunnar hf., auk greiðslu.”
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkislögreglustjóri skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. september 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. september 2005, þar sem máli ákæruvaldsins á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar hafa sameiginlega skilað skriflegum athugasemdum til Hæstaréttar. Þar eru ekki gerðar dómkröfur, en á hinn bóginn tekið fram að þau geri „ekki athugasemdir við að Hæstiréttur staðfesti frávísunarúrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur.“ I. Ríkislögreglustjóri höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum með ákæru 1. júlí 2005. Í upphafi hennar er greint frá nöfnum varnaraðila, kennitölum þeirra og heimilisföngum, en síðan segir: „Ákærðu, Jóni Ásgeiri, sem gegndi starfi forstjóra Baugs hf. frá 7. júlí 1998 til 3. júní 2002 og starfi stjórnarformanns hlutafélagsins frá 3. júní 2002, Tryggva, sem gegndi starfi aðstoðarforstjóra Baugs hf. frá 7. júlí 1998 til 3. júní 2002 og starfi forstjóra hlutafélagsins frá 3. júní 2002, Jóhannesi, sem var stjórnarmaður Baugs hf. og starfsmaður félagsins frá 7. júlí 1998, Kristínu, sem var framkvæmdastjóri Fjárfestingarfélagsins Gaums ehf., [kt.], frá 27. ágúst 1999 og varastjórnarmaður Baugs hf. frá 26. apríl 2000, Stefáni Hilmari, sem var löggiltur endurskoðandi Baugs hf. frá 7. júlí 1998, Önnu, sem var löggiltur endurskoðandi Baugs hf. frá og með árinu 2000, eru gefin að sök brot á eftirtöldum lagaákvæðum almennra hegningarlaga, laga um bókhald, ársreikninga og hlutafélög, samkvæmt málavaxtalýsingum sem hér fara á eftir og rakið er í hverju tilviki fyrir sig.“ Sakargiftir eru síðan reifaðar í 40 liðum, sem skipað er í átta kafla ákærunnar. Málið var þingfest í héraðsdómi 17. ágúst 2005 og neituðu allir varnaraðilar sök. Var þá ákveðið að taka það fyrir á ný í þinghaldi 20. október 2005 til að undirbúa aðalmeðferð. Áður en til þess kom beindi héraðsdómur því bréflega 26. ágúst 2005 til ríkislögreglustjóra og verjenda varnaraðila að slíkir annmarkar kynnu að vera á ákæru, sem ekki yrði bætt úr undir rekstri málsins, að ekki yrði kveðinn upp dómur um efni þess. Var málið tekið fyrir af þessum sökum í þinghaldi 13. september 2005, þar sem aðilarnir reifuðu sjónarmið sín um þetta efni. Málinu var síðan vísað í heild frá dómi með hinum kærða úrskurði 20. sama mánaðar. II. Samkvæmt c. lið 1. mgr. 116. gr. laga nr. 19/1991 skal meðal annars greina í ákæru hvert brotið sé, sem ákært er út af, hvar og hvenær það er talið framið, heiti þess að lögum og önnur skilgreining og loks heimfærsla þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla ef því er að skipta. Til að fullnægja því, sem áskilið er í þessu ákvæði, verður verknaðarlýsing í ákæru að vera það greinargóð og skýr að ákærði geti ráðið af henni hvaða refsiverð háttsemi honum er gefin að sök og hvaða refsilagaákvæði hann er talinn hafa brotið, án þess að slík tvímæli geti verið um það að með réttu verði honum ekki talið fært að taka afstöðu til sakargifta og halda uppi vörnum gegn þeim. Verður ákærði að geta ráðið þetta af ákærunni einni og breytir þá engu hvort honum megi vegna rannsóknar málsins vera ljósar sakargiftirnar, ef þeim eru ekki gerð fullnægjandi skil í ákæru. Ákæra verður og að vera það skýr að þessu leyti að dómara sé fært af henni einni að gera sér grein fyrir því um hvað ákærði sé sakaður og hvernig telja megi þá háttsemi refsiverða. Í þessum efnum verður ákæra að leggja fullnægjandi grundvöll að máli, þannig að fella megi dóm á það samkvæmt því, sem í henni segir, enda verður ákærði ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá, sem í ákæru greinir, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991. III. Í I. kafla ákæru eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir, Tryggvi, Jóhannes og Kristín sökuð um fjárdrátt, eins og nánar greinir í 1. til 4. lið ákærunnar. Ákæruliðir þessir eru svohljóðandi: „1. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa dregið sér og öðrum samtals kr. 40.073.196,54, á tímabilinu frá 30. apríl 1999 til 11. júní 2002, þegar þeir létu, með vitund og liðsinni meðákærðu Jóhannesar og Kristínar, Baug hf. greiða 34 reikninga sem voru gefnir út af félaginu Nordica Inc. á hendur Baugi hf., samkvæmt fyrirmælum ákærðu Jóns Ásgeirs og Tryggva, vegna afborgana af lánum, rekstrarkostnaði og öðrum tilfallandi kostnaði sem tilheyrði skemmtibátnum „Thee Viking“ sem var Baugi hf. óviðkomandi. Bát þennan höfðu ákærðu Jón Ásgeir og Jóhannes keypt í félagi við Jón Gerald Sullenberger, eiganda Nordica Inc., í Miami í Flórída í Bandaríkjunum, þar sem báturinn var staðsettur og skráður sem eign félags í eigu Jóns Geralds Sullenberger, New Viking Inc., skrásettu í Delaware í Bandaríkjunum.“ Umræddum 34 reikningum er síðan lýst í ákærunni með því að greina frá dagsetningu þeirra, númeri, texta, erlendri fjárhæð, sem sögð er nema samtals 453.117,20 bandaríkjadölum, greiðsludegi og greiddri fjárhæð í innlendri mynt að meðtöldum bankakostnaði. „2. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Jóhannesi með því að hafa dregið sér samtals kr. 441.254,00 á tímabilinu frá 19. apríl 1999 til 17. desember 2002, þegar ákærðu létu Baug hf. greiða til SPRON í eftirtöldum 17 greiðslum þóknun vegna bankaábyrgðar sem ákærðu höfðu stofnað til og var Baugi hf. óviðkomandi, í tengslum við kaup ákærðu og Jóns Geralds Sullenberger á skemmtibát samkvæmt 7. tölulið II. kafla ákæru hér á eftir ...“. Greiðslurnar sautján eru síðan taldar upp með tilgreiningu dagsetninga á tímabilinu frá 27. janúar 1999 til 19. desember 2002 og fjárhæðar í hverju tilviki. Varðandi fimmtán greiðslur eru þessu til viðbótar tiltekin „tímabil“, sem næst þrír mánuðir í senn frá 18. janúar 1999 til 15. október 2002, en í tveimur tilvikum eru greiðslurnar sagðar stafa af nánar tilteknum kostnaði. „3. Ákærða Tryggva með því að hafa dregið sér samtals kr. 1.315.861,27 á tímabilinu frá 11. janúar 2000 til 12. febrúar 2002, þegar ákærði lét Baug hf. greiða í 13 skipti reikninga sem gefnir voru út í nafni félagsins Nordica Inc. í Bandaríkjunum á hendur Baugi hf., sem voru útgjöld Baugi hf. óviðkomandi. Til útgjaldanna hafði ákærði stofnað til í útlöndum með úttektum á American Express greiðslukorti í reikning hins bandaríska félags, Nordica Inc., sem hið bandaríska félag lagði út fyrir og innheimti síðan sem ferðakostnað hjá Baugi hf., samkvæmt fyrirmælum ákærða ...“. Þeir þrettán reikningar, sem hér um ræðir, eru síðan taldir upp í ákærunni og tiltekin þar dagsetning þeirra, númer, texti, erlend fjárhæð, sem sögð er nema samtals 14.354 bandaríkjadölum, dagsetning greiðslu og heildarfjárhæð hennar í innlendri mynt að meðtöldum bankakostnaði. „4. Ákærða Tryggva með því að hafa dregið sér samtals kr. 99.605,00 hinn 17. maí 2001, þegar ákærði lét Baug hf. greiða Tollstjóranum í Reykjavík eftirgreind aðflutningsgjöld; virðisaukaskatt kr. 72.479,00, vörugjald kr. 26.087,00 og toll kr. 1.039,00, samtals kr. 99.605,00, þegar hann lét Baug hf., flytja til landsins og tollafgreiða sláttuvélatraktor af gerðinni Craftsmann, sem ákærði hafði keypt til eigin nota í Bandaríkjunum, ásamt fylgihlutum, fyrir samtals USD 2.702,97, samkvæmt vörureikningi útgefnum af Nordica Inc., Miami, Flórída í Bandaríkjunum, dags. 4. apríl 2001 á Baug-Aðföng hf.“ Í lok þessa kafla ákæru er tiltekið að ætluð brot varnaraðilans Jóns Ásgeirs samkvæmt 1. og 2. lið hennar teljist varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, varnaraðilans Tryggva samkvæmt 1., 3. og 4. lið við sama lagaákvæði og varnaraðilans Jóhannesar samkvæmt 2. lið einnig við sama lagaákvæði, en samkvæmt 1. lið við 247. gr., sbr. 22. gr. laganna. Loks er háttsemi varnaraðilans Kristínar samkvæmt 1. lið talin varða við síðastnefndu lagaákvæðin. Í framangreindum 1. lið ákærunnar er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva gefið að sök að hafa dregið sér „og öðrum“ þargreinda fjárhæð með því að láta Baug hf. greiða alls 34 reikninga, sem hafi verið félaginu óviðkomandi. Ekki er þess getið skýrlega hvernig þessir varnaraðilar hafi sjálfir átt að hafa haft hag af þessum greiðslum eða hvort það hafi verið aðrir og þá hverjir. Verður því ekki ráðið af verknaðarlýsingu í ákærunni hvernig talið sé að varnaraðilarnir hafi auðgast af þessari háttsemi, svo að heimfæra mætti hana til 247. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 243. gr. sömu laga. Eftir hljóðan ákærunnar virðist sem þessir varnaraðilar hafi í öllum umræddum tilvikum átt að hafa sameiginlega gefið fyrirmæli um greiðslur, en ekki er skýrt frekar hvernig það var gert. Þá er ekki greint frá því hvernig þessar greiðslur voru teknar eða þær færðar í bókhaldi félagsins. Að engu leyti er tiltekið í hverju ætlað liðsinni varnaraðilanna Jóhannesar og Kristínar, sem sökuð eru um hlutdeild í brotum samkvæmt þessum lið, eigi að hafa verið fólgið. Sérstök ástæða var þó til að taka af tvímæli um þetta þegar þess er gætt að í ákærunni kemur fram að sá fyrrnefndi var á umræddu tímabili stjórnarmaður og starfsmaður hjá Baugi hf., en sú síðarnefnda varamaður í stjórn hluta þessa tímabils. Með 2. lið ákærunnar eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Jóhannes sakaðir um að hafa dregið sér tiltekna fjárhæð með því að hafa látið Baug hf. í sautján tilvikum greiða Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis þóknun og annan kostnað vegna bankaábyrgðar, sem þeir hafi stofnað til og verið hafi félaginu óviðkomandi. Varnaraðilunum er í verknaðarlýsingu gefið að sök að hafa drýgt þessi brot á tímabilinu frá 19. apríl 1999 til 17. desember 2002, en samkvæmt upptalningu á greiðslunum, sem fram kemur í þessum lið ákærunnar, virðist sú fyrsta hafa verið innt af hendi 27. janúar 1999 og sú síðasta 19. desember 2002. Ekki er tilgreint í ákærunni hvernig ákærðu „létu“ félagið inna þessar greiðslur af hendi eða stóðu að því í sameiningu, en til þess verður að líta í þessu sambandi að samkvæmt því, sem fram kemur í upphafi ákærunnar, verður ekki án frekari skýringa séð hvernig varnaraðilinn Jóhannes hafi starfa sinna vegna átt að vera í stöðu til að gera slíkt. Í verknaðarlýsingu segir enn fremur að greiðslurnar hafi verið vegna bankaábyrgðar, sem þessir varnaraðilar hafi stofnað til, svo og að það hafi verið gert í tengslum við kaup þeirra og nafngreinds manns á skemmtibáti, sem um ræði í 7. lið ákærunnar. Af þeim ákærulið verður ekki annað ráðið en að Bónus sf. hafi aflað þessarar bankaábyrgðar á árinu 1996, en eins og nánar segir hér síðar er ekki greint frá því í ákærunni hver séu tengsl þessara varnaraðila við það sameignarfélag. Eins og síðar verður vikið að eru auk þess aðrir annmarkar á 7. lið ákærunnar, sem valda því að efnisdómur verður ekki felldur á hann. Sakargiftir samkvæmt 2. lið ákærunnar standa í slíkum tengslum við 7. lið hennar að efnisdómur verður þegar af þeirri ástæðu heldur ekki felldur á þann fyrrnefnda. Þá er þess ekki getið í ákærunni hvernig greiðslur samkvæmt 2. lið hennar voru teknar eða þær bókfærðar hjá Baugi hf. Í 3. og 4. lið ákærunnar er varnaraðilanum Tryggva gefið að sök að hafa dregið sér fé frá Baugi hf. með því að hafa látið félagið greiða tiltekna reikninga og önnur útgjöld, sem því hafi verið óviðkomandi og honum á tilgreindan hátt til hagsbóta. Ekki er þess getið nánar í ákærunni hvernig þessar greiðslur hafi verið teknar eða þær færðar í bókum félagsins, sem skiptir máli við mat á því hvort um fjárdrátt hafi verið að ræða. Vegna þeirra annmarka á ákærunni, sem að framan greinir, verður að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varðar 1. til 4. lið hennar. IV. Í II. kafla ákæru eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir, Tryggvi og Jóhannes sakaðir um umboðssvik með því að hafa misnotað aðstöðu sína hjá Baugi hf. á þann hátt, sem nánar greinir í 5. til 7. lið ákærunnar. Þessir liðir eru svohljóðandi: „5. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa blekkt og misnotað aðstöðu sína sem forstjóri og aðstoðarforstjóri Baugs hf. þegar þeir fengu, með vitund ákærða Jóhannesar sem stjórnarmanns, stjórn þess á stjórnarfundi hinn 20. maí 1999 til þess að heimila ákærða Jóni Ásgeiri að ganga til samninga og að kaupa 70% hlutafjár í Vöruveltunni hf. Á stjórnarfundinum leyndu ákærðu stjórn hlutafélagsins því að ákærði Jón Ásgeir var þá sjálfur umráðandi 70% hlutafjár og átti stærsta hluta þess og var raunverulegur stjórnandi Vöruveltunnar hf., frá því að hann gerði hinn 7. október 1998 bindandi samning um kaup á öllu hlutafé í Vöruveltunni hf., að nafnverði kr. 4.600.000,00 fyrir kr. 1.150.000.000,00 og með viðbótargreiðslu að fjárhæð kr. 100.000.000,00 samkvæmt viðbótarsamningi ákærða við seljendur sem dagsettur er hinn 5. júní 1999. Baugur hf. eignaðist með viðskiptunum á árinu 1999 70% hlutafjár í Vöruveltunni hf. sem ákærði Jón Ásgeir átti að meginhluta og réði yfir, fyrir kr. 1.037.000.000,00. 6. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa misnotað aðstöðu sína, Jón Ásgeir sem forstjóri Baugs hf. og Tryggvi sem aðstoðarforstjóri Baugs hf. og stjórnarformaður Fasteignafélagsins Stoða hf., dótturfélags Baugs hf., þegar Fasteignafélagið Stoðir hf. keyptu fasteignir að Suðurlandsbraut 48, Laugalæk 2, Sporhömrum 3, Langarima 21-23 og Efstalandi 26 í Reykjavík, af Litla fasteignafélaginu ehf., fyrir kr. 354.000.000,00, en í árslok 1998 höfðu ákærðu selt Litla fasteignafélaginu ehf. eignirnar frá Vöruveltunni hf. fyrir kr. 217.000.000,00 með því að einkahlutafélagið yfirtók skuldir Vöruveltunnar hf., auk greiðslu. 7. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Jóhannesi með því að hafa hinn 30. nóvember 1998, við yfirtöku Baugs hf. á Bónus sf., [kt.], misnotað aðstöðu sína hjá Baugi hf., til þess að binda það við erlenda bankaábyrgð í SPRON, að andvirði kr. 12.219.990,00, sem var óviðkomandi rekstri Bónus sf., en til ábyrgðarinnar höfðu ákærðu stofnað í nafni sameignarfélagsins hinn 17. júlí 1996, vegna lántöku í nafni bandaríska félagsins Nordica Inc. hjá Ready State Bank, Hialeah í Flórída í Bandaríkjunum, að fjárhæð USD 135.000. Ábyrgðin var stofnuð vegna kaupa ákærðu, í félagi við eiganda hins bandaríska félags, Jón Gerald Sullenberger, samkvæmt sölureikningi dagsettum hinn 16. ágúst 1996, á 37 feta skemmtibát af gerðinni Sea Ray Sundancer sem fékk nafnið „Icelandic Viking“, en með þessu varð Baugur hf., síðar Baugur Group hf., bundið við ábyrgðina sem gjaldféll á hlutafélagið hinn 17. október 2002.“ Í lok þessa kafla ákæru er tiltekið að ætluð brot varnaraðilans Jóns Ásgeirs samkvæmt 5., 6. og 7. lið hennar teljist varða við 249. gr. almennra hegningarlaga og varnaraðilans Jóhannesar samkvæmt 7. lið við sama lagaákvæði, en ætluð brot varnaraðilans Jóhannesar samkvæmt 5. lið og varnaraðilans Tryggva samkvæmt 5. og 6. lið við 249. gr., sbr. 22. gr. laganna. Af áðurgreindu orðalagi 5. liðar ákærunnar verður ekki annað ráðið en að sökum, sem þar er getið, sé beint jöfnum höndum að varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva, en í niðurlagi II. kafla hennar kemur þó fram að ætlað brot þess fyrrnefnda sé heimfært til 249. gr. almennra hegningarlaga og þess síðarnefnda talið hlutdeild í því. Þá er varnaraðilinn Jóhannes jafnframt borinn sökum í þessum ákærulið um sams konar hlutdeildarbrot, en ætluðum verknaði hans er þó lýst á ófullnægjandi hátt. Af verknaðarlýsingu virðist mega ráða að varnaraðilinn Jón Ásgeir sé talinn hafa orðið „umráðandi“ 70% hlutafjár í Vöruveltunni hf. og átt „stærsta hluta þess“ í október 1998 eftir að hafa gert samning um „kaup á öllu hlutafé“ í félaginu, en ásamt „ákærðu“, sem þó er ekki getið nánar, leynt þessu fyrir stjórn Baugs hf. og fengið heimild hennar í maí 1999 til að kaupa handa félaginu 70% hlutafjár í Vöruveltunni hf., sem síðan hafi verið gert. Verknaðarlýsing í þessum lið ákæru er ruglingsleg og vart unnt að draga af henni og fjárhæðunum, sem þar koma fram, haldbærar ályktanir um hvort því sé haldið fram að varnaraðilinn Jón Ásgeir hafi auðgast af þessari háttsemi eða hún leitt til tjóns eða hættu á tjóni fyrir Baug hf., þannig að varðað gæti við 249. gr. almennra hegningarlaga. Í 6. lið ákæru er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri sem forstjóra Baugs hf. og Tryggva sem aðstoðarforstjóra félagsins og stjórnarformanni Fasteignafélagsins Stoða hf., sem sagt er vera dótturfélag Baugs hf., gefið að sök að hafa misnotað aðstöðu sína þegar dótturfélag þetta keypti tilteknar fasteignir á ótilgreindum tíma af Litla fasteignafélaginu ehf. fyrir 354.000.000 krónur, en í árslok 1998 hafi sömu varnaraðilar selt síðastnefnda félaginu þessar fasteignir frá Vöruveltunni hf. fyrir 217.000.000 krónur. Samkvæmt upphafsorðum II. kafla ákærunnar, sem þessi liður hennar heyrir til, varðar hann ætluð umboðssvik varnaraðilanna Jóns Ásgeirs, Tryggva og Jóhannesar, sem þeir hafi gerst sekir um með því að misnota aðstöðu sína hjá Baugi hf. Eftir verknaðarlýsingunni í þessum lið ákæru verður ekki annað séð en að ætluð misnotkun tveggja fyrstnefndu varnaraðilanna á þeirri aðstöðu eigi í þessu tilviki að hafa verið fólgin í því að annað félag, Fasteignafélagið Stoðir hf., sem ekki verður séð af ákæru hvort varnaraðilinn Jón Ásgeir hafi starfað fyrir, hafi keypt fasteignir af Litla fasteignafélaginu ehf., sem engan veginn verður séð hvort tengist varnaraðilunum, á hærra verði en þeir hafi látið Vöruveltuna hf. selja Litla fasteignafélaginu ehf. þær fyrir. Hvorki verður ráðið af þessum lið né 5. lið ákærunnar hvernig varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi hafi verið bærir til að ráðstafa eigum Vöruveltunnar hf. Ógerlegt er að álykta af þessu hvernig umræddir varnaraðilar séu taldir hafa auðgast af þessari háttsemi, bakað Baugi hf. tjón eða valdið hættu á því. Þá er verknaði varnaraðilans Tryggva lýst eins og hann sé aðalmaður í ætluðu broti ásamt varnaraðilanum Jóni Ásgeiri, en háttsemi þess fyrrnefnda er þó allt að einu heimfærð í niðurlagi þessa kafla ákærunnar til refsiákvæða eins og um hlutdeildarbrot sé að ræða. Í 7. lið ákærunnar er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Jóhannesi gefið að sök að hafa í nóvember 1998 við „yfirtöku Baugs hf. á Bónus sf.“ misnotað aðstöðu sína hjá fyrrnefnda félaginu með því að „binda það við erlenda bankaábyrgð“ hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, sem hafi verið óviðkomandi rekstri sameignarfélagsins, en til hennar hafi verið stofnað af félaginu í júlí 1996 í tengslum við kaup varnaraðilanna og nafngreinds manns á skemmtibáti. Með þessu hafi Baugur hf. og síðar Baugur Group hf. orðið bundið af ábyrgðinni, sem hafi fallið á félagið í október 2002. Af þessu virðist mega ráða að Bónus sf., sem hvergi er skýrt í ákærunni hvernig tengt sé varnaraðilum, hafi aflað ábyrgðar fyrrnefnds sparisjóðs vegna skuldbindingar erlends félags, sem ekki hafi komið rekstri sameignarfélagsins við, heldur tengst tilteknum persónulegum viðskiptum varnaraðilanna. Þeim er ekki gefið að sök að hafa brotið gegn sameignarfélaginu. Þess er í engu getið hvernig félagið hafi orðið skuldbundið í tengslum við þetta, þótt svo virðist sem það hafi átt þátt í því að útvega bankaábyrgð hér á landi fyrir skuld erlends félags. Af ákærunni verður ekki ráðið hvort eða hvernig hugsanleg viðskipti í tengslum við þetta kunni að hafa verið bókfærð hjá sameignarfélaginu eða hvaða skuldbinding hafi færst á hendur Baugs hf. við „yfirtöku“, sem svo er nefnd án frekari skýringa, á fyrrnefnda félaginu. Þótt ætla megi af niðurlagi þessa ákæruliðar að einhver óútskýrð skuldbinding, sem tengist framangreindu, hafi í október 2002 fallið annaðhvort á Baug hf. eða Baug Group hf., verður ekkert ráðið af ákærunni um hvernig varnaraðilarnir eru taldir hafa auðgast með þessu, bakað Baugi hf. tjón eða valdið hættu á slíku tjóni, enda í engu getið hver afdrif skuldbindingarinnar hafi orðið. Að virtu öllu framangreindu verður málinu vísað frá héraðsdómi að því er varðar 5. til 7. lið ákæru. V. Í III. kafla ákæru er varnaraðilanum Jóni Ásgeiri gefinn að sök „fjárdráttur og/eða umboðssvik“, eins og nánar greinir í 8. og 9. lið hennar, en þeir eru svohljóðandi: „8. Með því að hafa hinn 8. október 1998 látið millifæra af bankareikningi, númer 1151 26 000156, í eigu Baugs-Aðfanga ehf., dótturfélags Baugs hf., kr. 200.000.000,00 inn á bankareikning í eigu SPRON, númer 1151 26 009999, þar sem ákærði fékk útgefna bankaávísun sömu fjárhæðar, á nafn Helgu Gísladóttur. Ákærði afhenti eða lét afhenda Eiríki Sigurðssyni, sambýlismanni Helgu, eiganda alls hlutafjár í Vöruveltunni hf., bankaávísun þessa til greiðslu samkvæmt kaupsamningi dagsettum hinn 7. október 1998, þar sem Helga Gísladóttir seldi ákærða fyrir hönd ótilgreindra kaupenda allt hlutafé í hlutafélaginu Vöruveltunni og var ávísunin innleyst hinn 9. október 1998 og andvirði hennar lagt inn á bankareikning Helgu númer 0327 26 001708. 9. Með því að hafa hinn 15. júní 2001 látið Baug hf. greiða kr. 95.000.000,00 inn á bankareikning Kaupþings á Íslandi, nr. 1100 26 454080, þaðan sem fjárhæðinni var ráðstafað, ásamt láni frá Kaupthing Bank Luxembourg, að fjárhæð kr. 30.000.000,00, til félagsins Cardi Holding, dótturfélags Gaums Holding, sem bæði voru skráð í Lúxemborg, sem hlutafjárframlag í félagið FBA-Holding. Það félag var í eigu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. og þriggja annarra aðila. Færsla vegna greiðslunnar í bókhaldi Baugs hf. var með fylgiskjali, sem var útskrift tölvupósts með greiðslufyrirmælum ákærða til þáverandi fjármálastjóra Baugs hf., með handskrifuðum athugasemdum um númer bankareiknings sem greiðslan var færð inn á og svohljóðandi skýringum: „eignfæra ráðgjöf v/A Holding. Viðskiptafæra á Baug Holding. Vantar reikning“.“ Háttsemi varnaraðilans Jóns Ásgeirs samkvæmt 8. lið ákærunnar er talin varða við 247. gr. almennra hegningarlaga, en samkvæmt 9. lið aðallega við sama ákvæði og til vara við 249. gr. sömu laga. Samkvæmt framangreindum 8. lið ákæru er varnaraðilinn Jón Ásgeir sakaður um fjárdrátt með því að hafa í október 1998 fengið fé af bankareikningi í eigu Baugs-Aðfanga ehf. til að inna af hendi til nafngreinds manns hluta af kaupverði hlutafjár í Vöruveltunni hf. Þess er í engu getið í ákærunni hvort varnaraðilann hafi skort heimild þeirra, sem bærir voru til að skuldbinda fyrrnefnda félagið, til þessarar ráðstöfunar eða hvort eða hvernig þessi útborgun af bankareikningnum hafi verið færð í bókhaldi þess. Er lýsingu á háttsemi varnaraðilans því verulega áfátt í þessum lið. Þá er þar heldur ekki samræmi milli þeirrar lýsingar og þess brotaheitis og refsiákvæðis, sem háttsemin er heimfærð undir. Í 9. lið ákæru er lýst hvernig varnaraðilinn Jón Ásgeir er talinn hafa í júní 2001 látið Baug hf. greiða tiltekna fjárhæð, sem ekki er tiltekið hvernig tekin var, til erlends félags með heitinu Cardi Holding. Segir þar að félag þetta sé dótturfélag Gaums Holding, en um eignarhald að þeim eða tengsl þeirra við varnaraðila er einskis frekar getið. Fram kemur í lýsingu þessa verknaðar að greiðslan hafi verið færð í bókhaldi Baugs hf. samkvæmt skriflegum fyrirmælum varnaraðilans um að hana ætti að „viðskiptafæra á Baug Holding“. Því er hvorki haldið fram að þessi færsla hafi verið efnislega röng né að varnaraðila hafi brostið heimild til að standa á þennan hátt að ráðstöfunum af hálfu Baugs hf. Þá er hvergi í lýsingu verknaðar í þessum lið ákæru vikið að efnisatriðum, sem varðað gætu við 249. gr. almennra hegningarlaga. Skortir því á sama hátt og áður var getið samræmi milli þeirrar lýsingar á háttsemi varnaraðilans í þessum ákærulið og þess brotaheitis og refsiákvæða, sem ákæruvaldið heimfærir hana til. Vegna þess, sem að framan greinir, verður málinu vísað frá héraðsdómi að því er varðar 8. og 9. lið ákærunnar. VI. Í IV. kafla ákæru er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri, Tryggva og Kristínu gefinn að sök „fjárdráttur og/eða umboðssvik og brot gegn lögum um hlutafélög“ í tilvikum, sem lýst er á eftirfarandi hátt í 10. til 23. lið hennar: „10. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 23. ágúst 1999 látið millifæra af bankareikningi Baugs hf., nr. 0527 26 000720, kr. 100.000.000,00 til Íslandsbanka hf., vegna innheimtu bankans á hlutafjárloforðum, sem greiðslu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., þegar einkahlutafélagið eignaðist 10.000.000 hluti í hlutafjárútboði í Baugi hf. í apríl 1999. Í bókhaldi Baugs hf. var greiðslan til Íslandsbanka hf., í þágu einkahlutafélagsins, færð á viðskiptamannareikning þess hjá Baugi hf., sem krafa, þannig að eftir bókun millifærslunnar stóð viðskiptamannareikningurinn í kr. 182.782.689,00. Krafa hlutafélagsins á einkahlutafélagið var síðar lækkuð með eftirtöldum greiðslum einkahlutafélagsins NRP til Baugs hf.; kr. 15.000.000,00 hinn 28. október 1999, kr. 15.000.000,00 hinn 2. nóvember 1999 og kr. 60.000.000,00 hinn 28. júní 2000, þegar einkahlutafélagið NRP eignaðist umrædd hlutabréf Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., en jafnframt var krafa á viðskiptamannareikningi einkahlutafélagsins hjá Baugi hf. færð niður um kr. 10.000.000,00 hinn 31. desember 1999. 11. Ákærða Jóni Ásgeiri með því að hafa um mitt ár 1999 án greiðslu eða skuldaviðurkenninga afhent eða látið afhenda Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. 10.695.295 hluti Baugs hf. í Flugleiðum hf., sem einkahlutafélagið seldi hinn 27. ágúst 1999 fyrir kr. 49.360.124,00. Framangreind ráðstöfun bréfanna var fyrst færð í bókhaldi Baugs hf. með lokafærslum frá endurskoðanda í árslok 1999 að fjárhæð kr. 44.800.000,00. Færslan var miðuð við 31. desember 1999 og þá færð sem krafa á viðskiptamannareikning Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., sem eftir bókunina stóð í kr. 143.068.986,00, en skuld einkahlutafélagsins var gerð upp með víxli útgefnum hinn 20. maí 2002 sem greiddur var 5. september sama ár. 12. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 11. október 1999 látið millifæra kr. 4.500.000,00 af bankareikningi Baugs hf., nr. 1150 26 00077, á bankareikning Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., nr. 0527 26 001099, vegna kaupa einkahlutafélagsins á hluta fasteignarinnar að Viðarhöfða 6, í Reykjavík. Í bókhaldi Baugs hf. var greiðslan til einkahlutafélagsins færð sem viðskiptakrafa á viðskiptamannareikning einkahlutafélagsins hjá Baugi hf., sem eftir bókun millifærslunnar stóð í kr. 187.665.005,00, en skuld einkahlutafélagsins var gerð upp með víxlinum sem nefndur er í lok 11. töluliðs ákæru. Ákærðu Kristínu framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins gat ekki dulist að millifærsla fjárhæðarinnar sem gerð var án skuldaviðurkenningar, samnings eða trygginga var ólögmæt og andstæð hagsmunum Baugs hf. 13. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 3. desember 1999 látið millifæra kr. 8.000.000,00 af bankareikningi Baugs hf., nr. 0527 26 000720, til SPRON sem greiðslu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. fyrir helmingshluta hlutafjár í eigu SPRON í Viðskiptatrausti ehf. Í bókhaldi Baugs hf. var greiðslan færð sem krafa á viðskiptamannareikning einkahlutafélagsins í samræmi við útgefinn reikning, en eftir bókun færslunnar stóð viðskiptamannareikningurinn í kr. 168.031.286,00, en skuld einkahlutafélagsins var gerð upp með kaupum Baugs hf. á öllu hlutafé í Viðskiptatrausti ehf., sem fært var til lækkunar á viðskiptamannareikningi einkahlutafélagsins hinn 30. júní 2000 fyrir kr. 16.000.000,00. 14. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 14. desember 1999 látið millifæra kr. 35.000.000,00 af bankareikningi Baugs hf., nr. 0527 26 000720, á bankareikning Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., nr. 0527 26 001099, vegna kaupa einkahlutafélagsins á 186.500 hlutum í Debenhams PLC í Bretlandi. Í bókhaldi Baugs hf. var greiðslan til einkahlutafélagsins færð sem viðskiptakrafa á viðskiptamannareikning einkahlutafélagsins, sem eftir bókun millifærslunnar stóð í kr. 201.001.430,00 en framangreind skuld einkahlutafélagsins, kr. 35.000.000,00, var gerð upp með greiðslu hinn 22. desember 1999 til hlutafélagsins. 15. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 13. febrúar 2001 látið færa kröfu á viðskiptamannareikning Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. hjá Baugi hf. að fjárhæð kr. 50.529.987,00 vegna kaupa einkahlutafélagsins á hlutabréfum í Baugi hf. í hlutafjárútboði í félaginu í desember árið 2000 þegar einkahlutafélagið eignaðist bréfin. Ákærðu Kristínu sem framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins gat ekki dulist að lánveitingin, sem var án skuldaviðurkenningar, trygginga og samnings um endurgreiðslu og lánakjör, var ólögmæt og andstæð hagsmunum Baugs hf. Í bókhaldi Baugs hf. var krafan færð á viðskiptamannareikning einkahlutafélagsins. Eftir bókun kröfunnar stóð viðskiptamannareikningurinn í kr. 145.871.863,00 en skuld einkahlutafélagsins var síðar gerð upp með víxlinum sem nefndur er í lok 11. töluliðs ákæru. 16. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 13. febrúar 2001 látið færa kröfu á viðskiptamannareikning ákærðu Kristínar í bókhaldi Baugs hf. að fjárhæð kr. 3.786.727,00 vegna kaupa ákærðu Kristínar á hlutabréfum í Baugi hf. í hlutafjárútboði í félaginu í desember 2000 þegar ákærða eignaðist hlutabréfin. Ákærðu Kristínu gat ekki dulist að lánveitingin, sem var án skuldaviðurkenningar, trygginga og samnings um endurgreiðslu og lánakjör, var ólögmæt. Arðgreiðsla af hlutabréfunum fyrir árið 2001, kr. 397.894,00, var færð til lækkunar á skuldinni hinn 5. júlí 2001 en skuld ákærðu var gerð upp með víxlinum sem nefndur er í lok 11. töluliðs ákæru. 17. Ákærða Jóni Ásgeiri með því að hafa hinn 18. maí 2001 látið millifæra kr. 100.000.000,00 af bankareikningi Baugs hf., nr. 0527 26 000720, inn á bankareikning nr. 0527 26 001099 í eigu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., sem ákærðu Kristínu, sem var framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins, gat ekki dulist að var ólögmætt og andstætt hagsmunum Baugs hf., enda lánveitingin án þess að einkahlutafélagið legði fram skuldaviðurkenningu, tryggingu eða samning um endurgreiðslu eða lánakjör, fyrir fénu, sem ráðstafað var samdægurs af bankareikningi einkahlutafélagsins til Nordic Restaurant Group AB, sem hlutafjárframlag einkahlutafélagsins í því félagi. Í bókhaldi Baugs hf. var millifærslan til einkahlutafélagsins færð sem krafa á viðskiptamannareikning einkahlutafélagsins, sem eftir bókun millifærslunnar stóð í kr. 262.836.989,00 en skuld einkahlutafélagsins var síðar gerð upp með víxlinum sem nefndur er í lok 11. töluliðs ákæru. 18. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 16. maí 2000 misnotað aðstöðu sína þegar þeir lánuðu, án lánasamnings, trygginga eða ábyrgða, kr. 64.500.000,00, fyrir hönd Baugs hf. til einkahlutafélagsins Fjárfars, [kt.], sem ákærði Jón Ásgeir stjórnaði og rak, vegna kaupa einkahlutafélagsins á hlutabréfum í Baugi hf., að nafnverði kr. 5.000.000,00. Skuld Fjárfars ehf. við Baug hf., var gerð upp eftir húsleit lögreglu hjá Baugi hf., hinn 28. ágúst 2002. 19. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 30. júní 2000 misnotað aðstöðu sína þegar þeir lánuðu, án lánasamnings, trygginga eða ábyrgða, kr. 50.000.000,00 fyrir hönd Baugs hf., til einkahlutafélagsins Fjárfars, sem ákærði Jón Ásgeir stjórnaði og rak, vegna kaupa einkahlutafélagsins á 5% hluta í Baugi.net ehf., [kt.], af Baugi hf. að nafnverði kr. 2.500.000,00. Viðskipti félaganna með hlutabréf í Baugi.net ehf. gengu til baka hinn 21. febrúar 2002. 20. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa hinn 13. febrúar 2001 misnotað aðstöðu sína þegar þeir lánuðu, án lánasamnings, trygginga eða ábyrgða, kr. 85.758.591,00 fyrir hönd Baugs hf. til einkahlutafélagsins Fjárfars, sem Jón Ásgeir stjórnaði og rak, vegna kaupa einkahlutafélagsins á hlutabréfum í Baugi hf., í tengslum við hlutafjáraukningu þess, að nafnverði kr. 7.392.982,00. Skuld Fjárfars ehf. við Baug hf., var gerð upp eftir húsleit lögreglu hjá Baugi hf., hinn 28. ágúst 2002. 21. Ákærða Jóni Ásgeiri með því að láta Baug hf., greiða á tímabilinu frá 5. október 1998 til 2. maí 2002, samkvæmt reikningum, kostnað sem ákærði hafði stofnað til með úttektum á Visa og Mastercard greiðslukortum í reikning Baugs hf. vegna persónulegra úttekta ákærða óviðkomandi Baugi hf., samtals að fjárhæð kr. 12.553.358,60 svo sem hér á eftir greinir. Voru greiðslurnar í bókhaldi Baugs hf. færðar til eignar á viðskiptamannareikningi ákærða hjá Baugi hf. Skuld ákærða samkvæmt viðskiptamannareikningnum var gerð upp með víxlinum sem nefndur er í lok 11. töluliðs ákæru ...“. Við þennan lið ákærunnar eru úttektirnar, sem þar um ræðir, taldar upp í einstökum atriðum með því að tilgreina dagsetningu greiðslu, dagsetningu færslu, skýringu, sem ætla verður að hafi komið fram á reikningum fyrir úttektunum, fjárhæð þeirra og óútskýrð tilvísun til skjala með tilteknum auðkennum. Úttektirnar eru sundurliðaðar milli ára, þannig að 5 tilvik eru talin upp frá árinu 1998, 8 frá 1999, 17 frá 2000, 129 frá 2001 og 70 frá 2002. „22. Ákærða Jóni Ásgeiri með því að láta Baug hf., greiða sér, á tímabilinu frá 2. júní 1999 til 12. júní 2002, í alls átta skipti, samtals kr. 9.536.452,00 úr sjóðum Baugs hf., í fimm skipti með millifærslum af bankareikningum hlutafélagsins nr. 1150 26 77 og 0527 26 720, inn á eigin bankareikning ákærða, í eitt skipti með millifærslu inn á bankareikning nafngreinds manns og í tvö skipti látið afhenda sér reiðufé. Voru greiðslurnar í bókhaldi Baugs hf. færðar til eignar á viðskiptamannareikningi ákærða hjá Baugi hf., svo sem hér á eftir greinir. Skuld ákærða samkvæmt viðskiptamannareikningnum var gerð upp með víxlinum sem nefndur er í lok 11. töluliðs ákæru ...“. Greiðslurnar, sem hér um ræðir, eru síðan taldar upp í átta liðum og tilgreind dagsetning þeirra, svokölluð „skýring í bókhaldi Baugs“ og fjárhæð. „23. Ákærða Jóni Ásgeiri með því að láta Baug hf. greiða, á tímabilinu frá 26. janúar 1999 til 16. júlí 2002, samtals kr. 5.551.474,91, samkvæmt eftirgreindum reikningum, sem voru vegna kostnaðar sem ákærði hafði stofnað til og voru einkakostnaður ákærða, óviðkomandi Baugi hf. Greiðslurnar voru færðar til eignar á viðskiptamannareikningi ákærða hjá Baugi hf. Skuld ákærða samkvæmt viðskiptamannareikningnum var gerð upp með víxlinum sem nefndur er í lok 11. töluliðs ákæru ...“. Við þennan lið ákærunnar eru greiðslurnar, sem hann varðar, taldar upp með því að tiltaka dagsetningu hverrar færslu, skýringar í bókhaldi Baugs hf., sem svo eru nefndar, og fjárhæð. Þessar greiðslur eru sundurliðaðar eftir árum og 3 þeirra sagðar vera frá 1999, 9 frá 2000, 7 frá 2001 og 10 frá 2002. Um heimfærslu til refsiákvæða á þeirri háttsemi, sem um ræðir í framangreindum liðum ákærunnar, segir eftirfarandi í lok IV. kafla hennar: „Brot ákærða Jóns Ásgeirs samkvæmt 10. til og með 23. töluliðs ákæru teljast varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, til vara við 249. gr. sömu laga og jafnframt teljast brot samkvæmt töluliðum 10, 15, 16, 18 og 20 varða við 2. mgr. 104. gr., og brot samkvæmt töluliðum 11, 12, 13, 14, 17, 19, 21, 22 og 23 varða við 1. mgr. 104. gr., sbr. 2. tl. 153. gr., laga um hlutafélög nr. 2, 1995. Brot ákærða Tryggva samkvæmt 10., 12., 13. til og með 16. og 18. til og með 20. töluliðs ákæru teljast varða við 247. gr., sbr. 22. gr., almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, til vara við 249. gr. sbr. 22. gr., sömu laga og jafnframt teljast brot samkvæmt töluliðum 10, 15, 16, 18 og 20 varða við 2. mgr. 104. gr., og brot samkvæmt töluliðum 12, 13, 14 og 19 varða við 1. mgr. 104. gr., sbr. 2. tl. 153. gr., laga um hlutafélög nr. 2, 1995. Brot ákærðu Kristínar samkvæmt 12., 15. til og með 17. töluliðs ákæru teljast varða við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.“ Eins og að framan greinir er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva í 10. lið ákæru gefið að sök að hafa í ágúst 1999 látið millifæra tiltekna fjárhæð af bankareikningi Baugs hf. til að greiða nánar tilgreinda skuldbindingu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., en fjárhæð þessi hafi í bókhaldi Baugs hf. verið færð á viðskiptamannareikning einkahlutafélagsins. Eins og orðalagi er háttað í þessum lið ákærunnar verður ekki annað ráðið en að varnaraðilunum sé hér gefið að sök að hafa í sameiningu staðið að þessum verknaði, án þess að nánar sé þó skýrt hvernig það hafi verið gert. Af heimfærslu ætlaðra brota til refsiákvæða virðist á hinn bóginn sem varnaraðilanum Tryggva sé hér gefin að sök hlutdeild í broti hins varnaraðilans, en í engu er þó heldur vikið að því í hverju hún hafi verið fólgin. Þá er verknaðinum, sem hér um ræðir, lýst á þann hátt að ætla verður að gengið sé út frá því að Baugur hf. hafi látið af hendi fé að láni til Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., enda fjárhæðin færð á viðskiptamannareikning síðarnefnda félagsins hjá því fyrrnefnda. Ekki er leitast við að skýra frekar í ákærunni hvernig slík háttsemi varði við 247. gr. almennra hegningarlaga. Þá felst engin efnisleg lýsing í þessum ákærulið á þeim sökum, sem varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi eru bornir til vara, um umboðssvik þess fyrrnefnda og hlutdeild þess síðarnefnda í slíku broti. Í 11. lið ákæru er varnaraðilanum Jóni Ásgeiri gefið að sök að hafa á miðju ári 1999 án greiðslu eða skuldaviðurkenningar „afhent eða látið afhenda“ Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. nánar tiltekna hluti Baugs hf. í Flugleiðum hf., sem einkahlutafélagið hafi selt í ágúst á því ári. Ráðstöfun hlutanna hafi verið bókfærð hjá Baugi hf. í lok ársins og tiltekin fjárhæð, sem lægri hafi verið en söluverð hlutanna í ágúst, verið færð sem skuld einkahlutafélagsins á viðskiptamannareikningi þess hjá Baugi hf. Sakargiftir samkvæmt þessum ákærulið beinast að varnaraðilanum Jóni Ásgeiri einum og er ætlað brot hans aðallega talið varða við 247. gr. almennra hegningarlaga, en til vara við 249. gr. þeirra. Framangreind lýsing á því hvernig umræddur hlutur í Flugleiðum hf. fór úr höndum Baugs hf. til Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. felur ekki í sér ein út af fyrir sig lýsingu á háttsemi, sem 247. gr. almennra hegningarlaga tekur til. Þá er háttsemi varnaraðilans samkvæmt þessum lið ákærunnar í engu lýst á þann hátt að hún gæti fallið undir efnislýsingu 249. gr. sömu laga. Í 12. lið ákærunnar eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi sakaðir um að hafa í október 1999 látið millifæra tiltekna fjárhæð af bankareikningi Baugs hf. á bankareikning Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., sem síðarnefnda félagið hafi síðan notað á nánar tilgreindan hátt. Hafi fjárhæðin verið færð í bókhaldi Baugs hf. sem krafa á viðskiptamannareikningi einkahlutafélagsins, en varnaraðilanum Kristínu sem framkvæmdastjóra þess félags hafi ekki getað dulist að millifærsla fjárins, sem hafi verið gerð án skuldaviðurkenningar, samnings eða trygginga, hafi verið ólögmæt og andstæð hagsmunum Baugs hf. Um þennan lið ákæru eiga við sömu atriðin og áður var getið í umfjöllun um 10. lið hennar að því er varðar verknaðinn, sem varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi eru hér bornir sökum um. Framangreind háttsemi varnaraðilans Kristínar er í þessum lið ákæru talin varða við 254. gr. almennra hegningarlaga, þótt ekki sé vikið að hilmingu í upphafsorðum IV. kafla hennar. Í því lagaákvæði er fjallað um þá háttsemi að maður haldi, án þess að verknaður hans varði við 244., 245. eða 247.-252. gr. almennra hegningarlaga, ólöglega fyrir eigandanum hlut eða öðru verðmæti, sem aflað hefur verið á þann hátt, sem í þeim greinum segir, tekur þátt í ávinningnum af slíku broti, aðstoðar annan mann til þess að halda slíkum ávinningi eða stuðlar að því á annan hátt að halda við ólöglegum afleiðingum brotsins. Verknaðinum, sem þessi varnaraðili er hér sökuð um, er ekki lýst á þann hátt að sjá megi hvernig hann geti fallið undir hilmingarákvæði 254. gr. almennra hegningarlaga. Að auki verður að líta til þess að samkvæmt hljóðan þessa lagaákvæðis getur það ekki átt við nema brot varði verðmæti, sem aflað hefur verið á þann hátt, sem greinir í 244., 245. eða 247.-252. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt áðursögðu er háttsemi varnaraðilanna Jóns Ásgeirs og Tryggva í þessum lið ákæru ekki lýst á þann veg að 247. gr. eða 249. gr. almennra hegningarlaga geti átt við um hana. Brestur því þegar af þeirri ástæðu skilyrði til að sækja varnaraðilann Kristínu til saka fyrir brot gegn 254. gr. laganna á þann hátt, sem hér er gert. Með 13. lið ákærunnar er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva gefið að sök að hafa í desember 1999 látið millifæra tiltekna fjárhæð af bankareikningi Baugs hf. sem greiðslu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. í nánar tilteknum viðskiptum. Þá eru þessir varnaraðilar í 14. lið ákærunnar sakaðir um að hafa í sama mánuði látið færa tiltekna fjárhæð af bankareikningi Baugs hf. á bankareikning Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., sem hafi notað féð í nánar tilgreindum viðskiptum. Í báðum ákæruliðunum er tekið fram að umræddar fjárhæðir hafi verið færðar sem krafa á viðskiptamannareikningi Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. í bókhaldi Baugs hf. Við þessa tvo liði ákærunnar eiga öll sömu atriðin og áður var getið varðandi 10. lið hennar. Í 15. lið ákæru eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi bornir sökum fyrir að hafa 13. febrúar 2001 látið færa til skuldar á viðskiptamannareikningi Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. hjá Baugi hf. tiltekna fjárhæð vegna kaupa fyrrnefnda félagsins á hlut í því síðarnefnda í hlutafjárútboði. Í 16. lið er þessum varnaraðilum jafnframt gefið að sök að hafa sama dag fært tiltekna fjárhæð til skuldar á viðskiptamannareikningi varnaraðilans Kristínar hjá Baugi hf. í sama tilgangi og áður er getið. Í báðum tilvikum er síðastnefndum varnaraðila gefið að sök að hafa ekki dulist að lánveitingarnar annars vegar til einkahlutafélagsins, sem hún var framkvæmdastjóri hjá, og hins vegar til hennar persónulega, sem hafi verið án skuldaviðurkenninga, trygginga eða samninga um endurgreiðslu og lánskjör, hafi verið ólögmætar og andstæðar hagsmunum Baugs hf. Um þá tvo liði ákærunnar, sem hér um ræðir, eiga öll sömu atriðin við og áður var getið varðandi 12. lið hennar. Í 17. lið ákæru er varnaraðilanum Jóni Ásgeiri gefið að sök að hafa í maí 2001 látið millifæra tiltekna fjárhæð af bankareikningi Baugs hf. á bankareikning Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., sem hafi síðan notað féð í nánar tilgreindum viðskiptum, en fjárhæðin hafi verið færð til skuldar á viðskiptamannareikningi einkahlutafélagsins hjá Baugi hf. Þá er varnaraðilanum Kristínu gefið að sök í þessum lið ákærunnar að hafa ekki dulist að ráðstöfun þessi væri ólögmæt og andstæð hagsmunum Baugs hf., enda hafi ekki verið gerð skuldaviðurkenning, sett trygging eða samið um endurgreiðslu og lánskjör. Um þennan lið ákæru eiga við öll sömu atriðin og áður var getið varðandi 12. lið hennar, að því frátöldu að hér er sakargiftum ekki jafnframt beint að varnaraðilanum Tryggva um hlutdeild í ætluðum brotum varnaraðilans Jóns Ásgeirs. Í 18., 19. og 20. lið ákæru er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva gefið að sök að hafa misnotað aðstöðu sína þegar þeir í maí og júní 2000 og febrúar 2001 lánuðu þrívegis nánar tilgreindar fjárhæðir frá Baugi hf. til Fjárfars ehf., sem varnaraðilinn Jón Ásgeir „stjórnaði og rak“, án lánssamninga, trygginga eða ábyrgða. Þessi háttsemi varnaraðilans Jóns Ásgeirs er í ákæru talin varða aðallega við 247. gr. almennra hegningarlaga, en til vara 249. gr. þeirra, og háttsemi varnaraðilans Tryggva við sömu lagaákvæði, sbr. 22. gr. laganna. Þessi heimfærsla er ekki í samræmi við þann verknað, sem lýst er í ákæru, en þar er í engu greint frá háttsemi, sem gæti fallið undir verknaðarlýsingu 247. gr. almennra hegningarlaga. Þá er brotum varnaraðilans Tryggva ekki lýst sem hlutdeild í brotum varnaraðilans Jóns Ásgeirs, heldur með þeim hætti að hann sé aðalmaður í þeim. Þá er til þess að líta að í þessum þremur liðum ákærunnar er rætt um lánveitingar Baugs hf. til Fjárfars ehf. Ekki er leitast við að skýra frekar hvernig þær geti talist hafa verið varnaraðilunum, báðum eða öðrum, til auðgunar eða leitt af sér hættu á tjóni fyrir Baug hf., en samkvæmt því, sem fram kemur í niðurlagi allra þessara ákæruliða, virðast þessi lán hafa verið endurgreidd hlutafélaginu eða gerð upp á annan hátt á árinu 2002. Með 21. lið ákærunnar er varnaraðilanum Jóni Ásgeiri gefið að sök að hafa á árunum 1998 til 2002 látið Baug hf. greiða kostnað, sem hann hafi stofnað til með samtals 229 nánar tilgreindum persónulegum úttektum á greiðslukortum „í reikning Baugs hf.“, eins og segir í ákærunni, en þær hafi verið félaginu óviðkomandi. Greiðslur þessar hafi verið færðar á viðskiptamannareikning varnaraðilans hjá Baugi hf. Í þessari verknaðarlýsingu er ekki frekar skýrt hvort umrædd greiðslukort hafi verið gefin út til Baugs hf. og reikningum vegna úttekta verið af þeim sökum beint til félagsins eða hvort þau hafi verið á nafni varnaraðilans, sem hafi látið félagið greiða reikninga, sem hafi verið gefnir út á hendur honum persónulega. Á hvorn veginn, sem þessu kann að hafa verið háttað, kemur fram í ákæru að greiðslurnar hafi verið færðar varnaraðilanum til skuldar á viðskiptamannareikningi hans hjá félaginu. Ekki er skýrt frekar hvernig háttsemi sem þessi verði heimfærð til 247. gr. almennra hegningarlaga, sem varnaraðilinn er hér aðallega sakaður um að hafa brotið gegn. Verknaði er hér að engu leyti lýst á þann hátt að 249. gr. sömu laga geti tekið til hans, en í ákæru er háttsemi varnaraðilans, sem um ræðir í þessum lið, til vara heimfærð til þess ákvæðis. Í 22. lið ákærunnar er varnaraðilanum Jóni Ásgeiri gefið að sök að hafa á árunum 1999 til 2002 látið Baug hf. inna í átta skipti af hendi greiðslur til sín, þar af fimm sinnum með millifærslum af bankareikningum félagsins á bankareikning varnaraðilans, einu sinni með millifærslu á bankareikning annars manns og tvisvar með því að afhenda reiðufé. Greiðslur þessar hafi verið færðar á viðskiptamannareikning varnaraðilans hjá félaginu. Ekki er frekar skýrt í ákærunni hvernig háttsemi af þessum toga verði heimfærð til 247. gr. almennra hegningarlaga, sem varnaraðilinn er aðallega sakaður um að hafa brotið gegn á þennan hátt. Þá er ætluðum verknaði í þessum ákærulið að engu leyti lýst þannig að 249. gr. sömu laga geti átt við um hann, en háttsemi varnaraðilans er til vara heimfærð undir það ákvæði. Loks er varnaraðilinn Jón Ásgeir sakaður í 23. lið ákæru um að hafa á árunum 1999 til 2002 látið Baug hf. í 29 skipti greiða nánar tiltekna reikninga fyrir kostnaði, sem hann hafi stofnað til í eigin þágu og félaginu hafi verið óviðkomandi, en fjárhæð þessara greiðslna hafi í bókhaldi félagsins verið færð á viðskiptamannareikning varnaraðilans. Af verknaðarlýsingu þessari verður ekki skýrlega ráðið á hendur hverjum umræddir reikningar hafi verið gefnir út, varnaraðilanum eða Baugi hf. Þegar haft er í huga að greiðslur þessar eru sagðar hafa verið færðar varnaraðila til skuldar á viðskiptamannareikningi hans hjá félaginu skortir í ákæru viðhlítandi skýringar á því hvernig háttsemi þessi verði heimfærð til 247. gr. almennra hegningarlaga, sem hann er aðallega sakaður um að hafa brotið. Í ákæru er verknaður samkvæmt þessum lið til vara heimfærður til 249. gr. sömu laga. Í lýsingu á ætluðum verknaði er ekki að finna stoð fyrir því að það lagaákvæði geti átt hér við. Samkvæmt öllu framangreindu eru slíkir annmarkar á 10. til 23. lið ákærunnar að ófært er að fella efnisdóm á þær sakir, sem þar eru bornar á varnaraðilana Jón Ásgeir, Tryggva og Kristínu og taldar eru varða við 247. gr., 249. gr. og 254. gr. almennra hegningarlaga, svo og hlutdeild í brotum gegn tveimur fyrstnefndu lagagreinunum. Í niðurlagi IV. kafla ákærunnar kemur fram að auk sakargifta um brot gegn þessum ákvæðum almennra hegningarlaga séu ætluð brot varnaraðilans Jóns Ásgeirs samkvæmt öllum fyrrnefndum liðum ákærunnar talin varða ýmist við 1. mgr. eða 2. mgr. 104. gr., sbr. 2. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Þá er þar tiltekið að ætluð brot varnaraðilans Tryggva samkvæmt 10., 12. til 16. og 18. til 20. lið ákærunnar séu jafnframt talin varða við sömu ákvæði laga nr. 2/1995. Háttsemin, sem um ræðir í 10. til 23. lið ákærunnar, er í öllum tilvikum reifuð á þann hátt að svo virðist sem ætlast sé til að sama verknaðarlýsing taki samtímis til ætlaðra brota gegn áðurgreindum ákvæðum almennra hegningarlaga og gegn 104. gr., sbr. 2. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995. Þegar af þeirri ástæðu að ófært er vegna annmarka á þessum liðum ákærunnar að fella efnisdóm á sakargiftir, sem varða fyrrnefndu lagaákvæðin, veldur þessi háttur á framsetningu hennar því að ekki er þá heldur unnt að fjalla að efni til um ætluð brot gegn þeim síðarnefndu. Af þessum sökum verður málinu vísað frá héraðsdómi að því er varðar 10. til 23. lið ákærunnar. VII. Í V. kafla ákæru eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi sakaðir um brot gegn lögum um hlutafélög með háttsemi, sem tilgreind er í 24. til 28. lið hennar á eftirfarandi hátt: „24. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa veitt Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf., sem var í eigu ákærða Jóns Ásgeirs og fjölskyldu hans, lán vegna tveggja eftirtaldra reikninga frá Baugi hf. vegna útlagðs kostnaðar fyrir einkahlutafélagið, en kröfurnar voru eignfærðar á árinu 1998 á viðskiptamannareikning einkahlutafélagsins hjá Baugi hf., samtals að fjárhæð kr. 401.430,00, svo sem hér greinir: Í niðurlagi þessa kafla ákærunnar er tiltekið að ætluð brot varnaraðilanna Jóns Ásgeirs og Tryggva samkvæmt 24. til 28. lið hennar teljist varða við 1. mgr. 104. gr., sbr. 2. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995. Í framangreindum fimm liðum ákærunnar er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva gefið að sök að hafa samtals í 30 skipti á árunum 1998 til 2001 veitt lán til Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., sem þar er sagt vera í eigu fyrrnefnda varnaraðilans „og fjölskyldu hans“ án nánari tilgreiningar. Samkvæmt því, sem fram kemur í upphafi ákærunnar, var varnaraðilinn Jón Ásgeir á öllu þessu tímabili forstjóri Baugs hf., en varnaraðilinn Tryggvi aðstoðarforstjóri félagsins. Háttsemi þeirra og heimfærslu ætlaðra brota er hér lýst á þann hátt að ekki verður annað ályktað en að miðað sé við að þeir hafi í hvert og eitt skipti staðið í sameiningu að öllum þessum ráðstöfunum, en um þetta er þó ekki frekar fjallað í ákærunni. Ekki er í þessum liðum ákærunnar lýst að varnaraðilarnir hafi látið umræddu einkahlutafélagi í té peninga að láni frá Baugi hf., heldur að þeir hafi veitt því lán „vegna ... reikninga frá Baugi hf.“ eða „ vegna ... reikninga Baugs hf.“, sem taldir eru upp í hverjum ákærulið og sagðir eru ýmist varða útlagðan kostnað fyrir einkahlutafélagið eða hlutdeild þess í kostnaði Baugs hf., en kröfur þessar hafi verið færðar einkahlutafélaginu til skuldar á viðskiptamannareikningi hjá hlutafélaginu. Af verknaðarlýsingu verður ekki ráðið hvort átt sé við að Baugur hf. hafi í þessum tilvikum lagt út fé fyrir Fjárfestingafélagið Gaum ehf. með því að greiða skuldbindingar, sem beindust að einkahlutafélaginu, og þannig veitt því lán eða hvort viðkomandi kröfur hafi beinst að Baugi hf., sem hafi greitt þær og gert reikning á hendur einkahlutafélaginu fyrir endurkröfu, sem gjaldfrestur hafi síðan verið veittur á. Vegna þess óskýrleika, sem gætir um þetta atriði í verknaðarlýsingu 24. til 28. liðar ákærunnar, er ekki ljóst hvort þar sé lýst ráðstöfunum af þeim toga, sem refsing getur legið við samkvæmt 1. mgr. 104. gr., sbr. 2. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995. Af þeim ástæðum, sem að framan greinir, verður málinu vísað frá héraðsdómi að því er varðar 24. til 28. lið ákæru. VIII. Í VI. kafla ákærunnar eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi bornir sökum um brot á almennum hegningarlögum, lögum um bókhald, lögum um ársreikninga og lögum um hlutafélög, sem greinir í 29. til 32. lið hennar, en þeir hljóða svo: „29. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa í sameiningu fært og eða látið færa til tekna í bókhaldi Baugs hf. hinn 30. júní 2001, samkvæmt lokafærsluskjali endurskoðanda dags. 27. september 2001, tvo tilhæfulausa reikninga, sem ekki áttu stoð í viðskiptum félagsins, annars vegar frá P/F SMS, Þórshöfn, Færeyjum, dags. 30. júní 2001, að fjárhæð DKK 3.900.000, sem jafngildir ISK 46.679.000,00 og hins vegar frá Nordica Inc., Miami í Flórída í Bandaríkjunum, dags. 30. ágúst 2001, að fjárhæð USD 589.890, sem jafngildir ISK 61.915.000,00, eða samtals ISK 108.594.000,00 og hafa með því rangfært bókhald og oftalið tekjur Baugs hf. sem þessu nam í rekstrarreikningi árshlutareiknings hinn 30. júní 2001, sem birtur var á Verðbréfaþingi Íslands og gaf til kynna að EBITDA hagnaður fyrstu sex mánuði ársins væri 15,6% hærri og hagnaður tímabilsins 24,6% hærri en var í raun. 30. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa fært og eða látið færa rangar og tilhæfulausar færslur um viðskipti og notkun fjármuna í bókhald Baugs hf., þegar þeir létu færa eigin hlutabréf í hlutafélaginu, að nafnverði kr. 40.000.000,00 en bókfærðu verði kr. 330.764.000,00, til vörslu hjá Kaupthing Bank Luxembourg, eins og um sölu hlutabréfanna væri að ræða til Kaupthing Bank Luxembourg, á sama tíma og bréfin voru enn í eigu Baugs hf. og ráðstafað í nafni Baugs hf. í Lúxemborg. Bréfunum var meðal annars ráðstafað til greiðslna til nokkurra af æðstu stjórnendum hlutafélagsins. Ráðstafanir ofangreindra fjármuna voru rangfærðar í bókhaldi og duldar með eftirgreindum færslum og fylgigögnum: Færslan, til eignar á viðskiptamannareikningi Kaupþings hf., byggir á rangri skýringu í fylgiskjali sem er handskrifað bréf, ódagsett og óundirritað, þar sem segir um færsluna „Kaup á eigin bréfum.(gamall samningur)“ „Baugur kaupir 5% í Baugi og fær lán hjá FBA“ „413.455.006.- Biðreikningur“ „Selur Kaupþingi 4/5 hlut 330.764.000 út af biðreikn. D/viðskm. KÞ“. Ytri frumgögn vantar í bókhaldið. Viðskiptamannareikningur Kaupþings V560882-0419 er færður til eignar meðal annarra skammtímakrafna í árshluta- og ársreikningi félagsins. Færslan, til eignar á biðreikningi, er byggð á fyrirmælum, án skýringa, um færslur á bókhaldslykla í fylgiskjali sem er handskrifað bréf, ódagsett og óundirritað en með áprentuðu nafni Tryggva Jónssonar. Ytri frumgögn til staðfestingar vantar í bókhaldið. Um er að ræða millifærslu af tékkareikningi hlutafélagsins hjá SPRON á bankareikning þess í Lúxemborg sem ekki er skráður í bókhaldi hlutafélagsins. Færslan, sem er millifærsla af „Biðreikningur“ og til eignar á „Annar fyrirframgreiddur kostnaður án vsk“, er byggð á fyrirmælum um færslur samkvæmt bókunarblaði sem er handskrifað, ódagsett og óundirritað. Hvorki fylgir skýring millifærslunni né tilvísun í hina upprunalegu færslu nr. S005128 dags. 08.07.1999. Hluti ofangreindrar eignfærslu að fjárhæð kr. 21.582.000,00 var færður til gjalda á bókhaldslykla með heitunum „Ýmislegt án vsk“ og „Ýmislegt ófrádráttarbært“ í bókhaldi Baugs hf. með 16 mánaðarlegum færslum hver að fjárhæð kr. 900.000,00, á tímabilinu mars 2001 til júní 2002, samtals að fjárhæð kr. 14.400.000,00. 31. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa fært og eða látið færa rangar og tilhæfulausar færslur í bókhald Baugs hf., þegar þeir létu færa til eignar á viðskiptamannareikning Kaupþings hf., [kt.], og til tekna hjá Baugi hf. kr. 38.045.954,00 með eftirgreindum færslum og fylgigögnum: Færslan, til eignar á viðskiptamannareikningi Kaupþings hf., er byggð á fyrirmælum um færslur á bókhaldslykla, í fylgiskjali sem er handskrifað og óundirritað bréf (innra frumgagn), dags. 30.04.2000, þar sem eftirfarandi skýring kemur fram: „Tekjur Baugs v/ábyrgðar á hlutabréfum í UVS. Heildartekjur 50 mills. 25 tekjufært í apríl samkv. TJ“. Ytri frumgögn til staðfestingar vantar í bókhaldið. Færslan, til eignar á viðskiptamannareikningi Kaupþings hf., er gerð án þess að viðeigandi frumgögn, ytri sem innri, liggi að baki í bókhaldi Baugs hf. 32. Ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva með því að hafa fært og eða látið færa rangar og tilhæfulausar færslur í bókhald Baugs hf., um viðskipti og notkun fjármuna þegar þeir létu færa sölu á 3,1 milljón hluta í Arcadia Plc. til Kaupthing Bank Luxembourg fyrir kr. 332.010.000,00 og tilhæfulaus endurkaup sömu hluta fyrir kr. 544.050.000,00. Ráðstafanir ofangreindra hlutabréfa voru færðar í bókhald Baugs hf. með eftirgreindum færslum og fylgigögnum: Færslan byggir á óundirrituðu færslublaði frá endurskoðunarskrifstofu Baugs hf., dags. 23.03.2001. Engin ytri frumgögn fylgja með færslunni í bókhaldi Baugs hf. Afrit af undirrituðum en tilhæfulausum kaupsamningi lá fyrir utan bókhaldið. Færslan byggir á handskrifuðu blaði, ódagsettu og óundirrituðu, með skýringunni „Sala á Arcadia hlutabréfum“, auk afrits af bankayfirliti Baugs hf. sem sýnir innborgun á reikning Baugs hf., hinn 01.02.2001, að sömu fjárhæð. Engin ytri frumgögn fylgja með færslunni í bókhaldi Baugs hf. Greiðslan var framkvæmd með millifærslu af bankareikningi Baugs hf. í Lúxemborg sem ekki var skráður í bókhaldi Baugs hf., inn á tékkareikning hlutafélagsins hjá Íslandsbanka. Færsla nr. L1073 dags. 11.05.2001 með texta: „Stofnhlutafé í A-Holding“ Færslan byggir á handskrifuðu blaði, dags. 27.06.2001, merkt „Jóhanna“, með skýringunni: „1. Baugur selur K. Lúx. 3,1 m x 0,85 x 126 = 332 mills. 2. Baugur kaupir aftur 3,1 m bréf x 135 x 130 = 544 mills. K. Lúx lánar. 27/6 TJ og Magnús útvega skuldabréf til 5 ára með 4 afb. útg.dagur 30/6 með áföllnum vöxtum. Bókast sem stofnframlag Baugs hf. í A-Holding (Hlutafé)“. Engin ytri frumgögn fylgja með færslunni í bókhaldi Baugs hf. til staðfestingar á að viðskiptin eða lánveitingin hafi átt sér stað. Afrit af undirrituðum en tilhæfulausum kaupsamningi lá fyrir utan bókhaldið. Færsla nr. I00743 dags. 30.06.2001 með texta „Lokaf. Bakf. skuld við Kaupþing.“ Færslan byggir á óundirrituðu lokafærsluskjali frá endurskoðunarskrifstofu Baugs hf., dags. 27.09.2001, með skýringartextanum „Bakfærð skuld við Kaupþing (skuldfærist í bókhaldi B-Holding)“. Með framangreindum færslum sem tilgreindar eru í þessum 32. ákærulið hefur verið búin til skuld í bókhaldi Baugs hf., að fjárhæð kr. 212.040.000, sem ekki á við rök að styðjast.“ Um heimfærslu á þessari háttsemi varnaraðilanna segir eftirfarandi í lok þessa kafla ákærunnar: „Brot ákærða Jóns Ásgeirs samkvæmt 29. til og með 32. tölulið ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995, sbr. 3. og 5. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 8. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145, 1994, um bókhald, 2. tl. 1. mgr. 83. gr., sbr. 3. og 9. gr., sbr. 82. gr. laga nr. 144, 1994, um ársreikninga, sbr. 1. og 3. gr. laga nr. 37, 1995 og samkvæmt 29. tölulið ákæru telst brot ákærða jafnframt varða við 1. tl. 1. mgr. 153. gr. hlutafélagalaga nr. 2, 1995. Brot ákærða Tryggva samkvæmt 29. til og með 32. tölulið ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995, sbr. 3. og 5. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 8. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145, 1994 um bókhald, til vara sbr. 2. mgr. 37. gr., sbr. og 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, 2. tl. 1. mgr. 83. gr., sbr. 3. og 9. gr., sbr. 82. gr., laga nr. 144, 1994 um ársreikninga, sbr. 1. og 3. gr. laga nr. 37, 1995 sbr. til vara sbr. 2. mgr. 83. gr. og 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og samkvæmt 29. tölulið ákæru telst brot ákærða jafnframt varða við 1. tl. 1. mgr. 153. gr. laga um hlutafélög nr. 2, 1995.“ Í fyrrgreindum 29. lið ákærunnar er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva gefið að sök að hafa í sameiningu fært eða látið færa „til tekna í bókhaldi Baugs hf. ... tvo tilhæfulausa reikninga, sem ekki áttu stoð í viðskiptum félagsins“ og þannig rangfært bókhald þess og oftalið tekjur með þeim afleiðingum að gefið hafi verið til kynna í árshlutareikningi 30. júní 2001 að hagnaður félagsins hafi á nánar tiltekinn hátt verið hærri en hann var í raun. Í þessari lýsingu á verknaði varnaraðilanna er ekki skýrt frekar hvernig þeir eru taldir hafa staðið að þessu í sameiningu. Af því, sem fram kemur í lok þessa kafla ákærunnar um heimfærslu ætlaðra brota samkvæmt 29. til 32. lið hennar til refsiákvæða, sést að varnaraðilanum Tryggva er til vara gefið að sök að hafa verið hlutdeildarmaður í brotum varnaraðilans Jóns Ásgeirs. Háttsemi þess fyrrnefnda er þó hvergi lýst í þessum liðum ákærunnar á þann hátt að samrýmst geti þeirri heimfærslu. Þá er einnig til þess að líta að reikningar, sem beint er að félagi, hljóta eðli máls samkvæmt að fela í sér kröfur annarra á hendur því, sé ekki annað tekið fram. Kröfur á hendur félagi verða ekki færðar því til tekna í bókhaldi þess. Án nánari skýringa verður því ekki séð hvernig færsla á tilhæfulausum reikningum frá öðrum geti aukið bókfærðan hagnað þess, sem þeim er beint að, svo sem felst í orðalagi verknaðarlýsingar í þessum lið ákæru. Samkvæmt 30. lið ákærunnar er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva gefið að sök að hafa gert eða látið gera tilhæfulausar færslur „um viðskipti og notkun fjármuna“ í bókhaldi Baugs hf. þegar þeir hafi látið „færa eigin hlutabréf í hlutafélaginu, að nafnverði kr. 40.000.000,00 ..., til vörslu hjá Kaupthing Bank Luxembourg, eins og um sölu hlutabréfanna væri að ræða til Kaupthing Bank Luxembourg“. Bréfin hafi þó allt að einu enn verið í eigu Baugs hf. og ráðstafað í nafni félagsins, meðal annars „til greiðslna til nokkurra af æðstu stjórnendum hlutafélagsins.“ Í þessum lið ákærunnar er síðan tíundað með upptalningu á bókhaldsfærslum hvernig ráðstöfun „ofangreindra fjármuna“ sé talin hafa verið rangfærð og dulin í bókhaldi félagsins með fylgiskjölum, sem að nokkru eru þar rakin efnislega. Ekki verður séð hvað átt er við þegar fjallað er í ákærunni um að varnaraðilar hafi látið færa hlutabréfaeign Baugs hf. „til vörslu“ hjá fyrrnefndum banka „eins og um sölu“ þeirra væri að ræða. Talningin á bókhaldsfærslum, sem virðist eiga að sýna hvernig raunveruleg ráðstöfun þessara hlutabréfa hafi verið rangfærð og dulin, er sundurlaus og nánast óskiljanleg eins og hún er fram sett í ákærunni. Að auki er sá meginannmarki á verknaðarlýsingu í þessum ákærulið að ógerningur er að ráða af henni hvernig haldið sé fram að hlutabréfum þessum hafi í raun nákvæmlega verið ráðstafað, en án upplýsinga um það er ófært að taka afstöðu til sakargifta á hendur varnaraðilunum um að þeir hafi rangfært og dulið þær ráðstafanir. Í 31. lið ákæru eru varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi sakaðir um að hafa gert eða látið gera í bókhaldi Baugs hf. rangar og tilhæfulausar færslur á tekjum félagsins að fjárhæð samtals 38.045.954 krónur og samsvarandi eign þess á viðskiptamannareikningi Kaupþings hf. Samkvæmt lýsingu á þessum verknaði í ákærunni á þetta að hafa verið gert í tvennu lagi, annars vegar 30. apríl og hins vegar 30. júní 2000, en færslurnar í fyrrgreinda skiptið hafi verið reistar á handskrifuðu og óundirrituðu bréfi, sem geymt hafi fyrirmæli um færslur á bókhaldslykla, þar sem eftirfarandi hafi meðal annars komið fram: „25 tekjufært í apríl samkv. TJ“. Að þessu virtu skortir í ákæru viðhlítandi skýringar á því hvernig varnaraðilarnir Jón Ásgeir og Tryggvi séu taldir sameiginlega bera refsiábyrgð á þessum ráðstöfunum og að þeim síðarnefnda sé til vara gefið að sök að vera hlutdeildarmaður í broti þess fyrrnefnda, svo sem ráðið verður, eins og áður greinir, af heimfærslu ætlaðra brota varnaraðilanna til refsiákvæða í lok þessa kafla ákærunnar. Í 32. lið ákærunnar er varnaraðilunum Jóni Ásgeiri og Tryggva gefið að sök að hafa gert eða látið gera á árunum 2000 og 2001 rangar og tilhæfulausar færslur í bókhaldi Baugs hf. um sölu á tilteknum hlutabréfum í erlendu félagi til nafngreinds banka fyrir 332.010.000 krónur og endurkaup sömu hlutabréfa á 544.050.000 krónur. Samkvæmt því, sem segir í niðurlagi þessa ákæruliðar, hafi þetta leitt til þess að í bókhaldi félagsins hafi verið „búin til skuld“, sem ekki eigi við rök að styðjast, fyrir mismuninum á fyrrgreindum fjárhæðum. Í ákærunni er leitast við að gera frekari grein fyrir þessum verknaði með sundurlausri rakningu á bókhaldsfærslum og gögnum, sem þær eru sagðar að nokkru leyti hafa verið reistar á. Þær fábrotnu skýringar, sem gefnar eru í ákærunni á þessum færslum, nægja engan veginn til að gera lýsingu á ætluðum verknaði varnaraðilanna skiljanlega. Að virtu öllu framangreindu verður málinu vísað frá héraðsdómi að því er varðar 29. til 32. lið ákæru. IX. Í VIII. kafla ákærunnar, sem kemur næstur eftir VI. kafla hennar, eru sakir bornar á varnaraðilana Jón Ásgeir, Tryggva, Stefán Hilmar og Önnu um brot gegn almennum hegningarlögum og lögum um ársreikninga. Þessi kafli, sem hefur að geyma 33. til 36. lið ákærunnar, er svohljóðandi: „33. Ákærði Jón Ásgeir, sem framkvæmdastjóri Baugs hf., með því að hafa, við undirbúning, gerð og framsetningu ársreiknings vegna ársins 1998, með tilstuðlan og aðstoð meðákærða Tryggva sem aðstoðarframkvæmdastjóra og yfirmanns fjármála hlutafélagsins, sett fram rangar og villandi sérgreiningar á liðum skammtímakrafna í efnahagsreikningi þar sem fjárhæð lána, sundurliðað ásamt upplýsingum um vexti, greiðslukjör og aðra helstu skilmála, til hluthafa, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og aðila þeim nátengdum, var ekki sérstaklega getið, heldur felldar undir liðinn aðrar skammtímakröfur í efnahagsreikningi, auk þess sem þeirra var ekki getið í skýrslu stjórnar eða í skýringum ársreikningsins eins og bar að gera. Ársreikninginn með þessum röngu og villandi sérgreiningum og án viðeigandi skýringa, áritaði ákærði Stefán Hilmar, endurskoðandi hlutafélagsins, án fyrirvara. Lán til hluthafa, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og aðila þeim nátengdum námu í lok reikningsárs 1998 fjárhæðum sem hér greinir: 34. Ákærði Jón Ásgeir, sem framkvæmdastjóri Baugs hf., með því að hafa, við undirbúning, gerð og framsetningu ársreiknings vegna ársins 1999, með tilstuðlan og aðstoð meðákærða Tryggva sem aðstoðarframkvæmdastjóra og yfirmanns fjármála hlutafélagsins, sett fram rangar og villandi sérgreiningar á liðum skammtímakrafna í efnahagsreikningi þar sem fjárhæð lána, sundurliðað ásamt upplýsingum um vexti, greiðslukjör og aðra helstu skilmála, til hluthafa, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og aðila þeim nátengdum, var ekki sérstaklega getið, heldur felldar undir liðinn aðrar skammtímakröfur í efnahagsreikningi, auk þess sem þeirra var ekki getið í skýrslu stjórnar eða í skýringum ársreikningsins eins og bar að gera. Ársreikninginn með þessum röngu og villandi sérgreiningum og án viðeigandi skýringa, áritaði ákærði Stefán Hilmar, endurskoðandi hlutafélagsins, án fyrirvara. Lán til hluthafa, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og aðila þeim nátengdum námu í lok reikningsárs 1999 fjárhæðum sem hér greinir: 35. Ákærði Jón Ásgeir, sem framkvæmdastjóri Baugs hf., með því að hafa, við undirbúning, gerð og framsetningu ársreiknings vegna ársins 2000, með tilstuðlan og aðstoð meðákærða Tryggva sem aðstoðarframkvæmdastjóra og yfirmanns fjármála hlutafélagsins, sett fram rangar og villandi sérgreiningar á liðum skammtímakrafna í efnahagsreikningi þar sem fjárhæð lána, sundurliðað ásamt upplýsingum um vexti, greiðslukjör og aðra helstu skilmála, til hluthafa, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og aðila þeim nátengdum, var ekki sérstaklega getið, heldur felldar undir liðinn aðrar skammtímakröfur í efnahagsreikningi, auk þess sem þeirra var ekki getið í skýrslu stjórnar eða í skýringum ársreikningsins eins og bar að gera. Ársreikninginn með þessum röngu og villandi sérgreiningum og án viðeigandi skýringa árituðu ákærðu Stefán Hilmar og Anna, endurskoðendur hlutafélagsins, án fyrirvara. Lán til hluthafa, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og aðila þeim nátengdum námu í lok reikningsárs 2000 fjárhæðum sem hér greinir: 36. Ákærði Jón Ásgeir, sem framkvæmdastjóri Baugs hf., með því að hafa, við undirbúning, gerð og framsetningu ársreiknings vegna ársins 2001, með tilstuðlan og aðstoð meðákærða Tryggva sem aðstoðarframkvæmdastjóra og yfirmanns fjármála hlutafélagsins, sett fram rangar og villandi sérgreiningar á liðum skammtímakrafna í efnahagsreikningi þar sem fjárhæð lána, sundurliðað ásamt upplýsingum um vexti, greiðslukjör og aðra helstu skilmála, til hluthafa, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og aðila þeim nátengdum, var ekki sérstaklega getið, heldur felldar undir liðinn aðrar skammtímakröfur í efnahagsreikningi, auk þess sem þeirra var ekki getið í skýrslu stjórnar eða í skýringum ársreikningsins eins og bar að gera. Ársreikninginn með þessum röngu og villandi sérgreiningum og án viðeigandi skýringa árituðu ákærðu Stefán Hilmar og Anna, endurskoðendur hlutafélagsins, án fyrirvara. Brot ákærða Jóns Ásgeirs samkvæmt 33. til og með 36. töluliðs ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 sbr., 2. tl. 1. mgr. 83. gr., sbr. 82. gr. sbr. 43. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 144, 1994, um ársreikninga. Brot ákærða Tryggva samkvæmt 33. til og með 36. töluliðs ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995, sbr. 2. tl. 1. mgr. 83. gr., sbr. 82. gr., sbr. 43. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 144, 1994, um ársreikninga. Til vara teljast brot ákærða Tryggva varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995, sbr. 2. tl. 1. mgr. 83. gr., sbr. 82. gr., sbr. 43. gr., sbr. 36. gr., sbr. 2. mgr. 83. gr. laga nr. 144, 1994, um ársreikninga, sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. Brot ákærða Stefáns Hilmars samkvæmt 33. til og með 36. töluliðs ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995, sbr. 2. og 3. tl. 85. gr., sbr. 82. gr., sbr. 43. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 144, 1994 um ársreikninga. Brot ákærðu Önnu samkvæmt 35. og 36. tölulið ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995, sbr. 2. og 3. tl. 85. gr., sbr. 82. gr., sbr. 43. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 144, 1994 um ársreikninga.“ Með framangreindum 33. til 36. lið ákæru eru varnaraðilunum Jóni Ásgeiri, Tryggva, Stefáni Hilmari og Önnu gefin að sök brot gegn nánar tilteknum ákvæðum almennra hegningarlaga og laga nr. 144/1994 um ársreikninga með því að ekki hafi verið greint í ársreikningum Baugs hf. vegna áranna 1998 til 2001 frá ætluðum lánum félagsins til stjórnenda þess og annarra nátengdra á þann hátt, sem um ræðir í 36. gr. og 43. gr. síðarnefndu laganna. Í ákærunni er gerð grein fyrir þeim kröfum félagsins, sem af hálfu ákæruvaldsins er talið að vanrækt hafi verið að tilgreina sérstaklega í hverjum ársreikningi, en sakargiftir í þessum liðum hennar eru samhljóða að því er varðar verknaðarlýsingu, að frátöldum atriðum, sem snúa að ártölum, skuldurum og fjárhæðum. Auk þess er sökum beint að þremur varnaraðilum í 33. og 34. lið ákæru, en að fjórum varnaraðilum í þeim 35. og 36. Eins og ráðið verður af texta þessara ákæruliða hér að framan er þó auk þess, sem nú hefur verið getið, greint í tölulegum upplýsingum við hvern þeirra frá ætluðum lánveitingum á viðkomandi reikningsári, sem séu „andstæðar 104. gr. laga um hlutafélög nr. 2, 1995.“ Ekki verður séð hvernig þessar upplýsingar geta tengst þeim sökum, sem hafðar eru uppi í 33. til 36. lið ákærunnar, og gera þær málatilbúnað af hálfu ákæruvaldsins óskýran. Þrátt fyrir þetta verður ekki litið svo á að annmarkar séu á þessum ákæruliðum, sem staðið geta því í vegi að efnisdómur verði felldur á málið að því er þá varðar. X. Í IX. kafla ákærunnar er sökum beint að varnaraðilunum Jóni Ásgeiri, Jóhannesi og Kristínu fyrir tollsvik og rangfærslu skjala, sem nánar greinir í 37. til 40. lið ákærunnar, en þeir hljóða þannig: „37. Ákærði Jón Ásgeir með því að hafa við innflutning í nafni Bónus sf. á bifreiðinni PX 256, með sendingarnr. D 779 01 11 8 US NYC 0884, gefið rangar upplýsingar á aðflutningsskýrslu dags. 6. nóvember 1998, innlagðri sama dag hjá Tollstjóranum í Reykjavík, ásamt tilhæfulausum vörureikningi dags. 20. október 1998, útgefnum af Nordica Inc., Miami, Flórída í Bandaríkjunum, sem tilgreindi kaupverð bifreiðarinnar ranglega USD 29.875,00 í stað USD 37.000,00 samkvæmt kaupsamningi dags. 13. október 1998 frá Colonial, Miami, Flórída í Bandaríkjunum, en reikninginn hafði viðskiptafélagi ákærða, Jón Gerald Sullenberger, gefið út að ósk ákærða í þessu skyni, og með því að aðflutningsgjöld voru reiknuð á grundvelli aðflutningsskýrslunnar kom ákærði sér undan því að standa skil á virðisaukaskatti að fjárhæð kr. 202.510,00 og vörugjaldi að fjárhæð kr. 325.618,00 eða samtals kr. 528.128,00. 38. Ákærði Jón Ásgeir með því að hafa við innflutning á bifreiðinni OD 090, með sendingarnúmeri S HEG 10 11 9 CA MTR W004, í nafni hlutafélagsins Baugs, gefið rangar upplýsingar á aðflutningsskýrslu dags. 3. desember 1999, innlagðri 7. desember 1999 hjá Tollstjóranum í Reykjavík, ásamt tilhæfulausum vörureikningi dags. 23. september 1999, útgefnum af Nordica Inc., Miami, Flórída í Bandaríkjunum, sem tilgreindi kaupverð bifreiðarinnar ranglega USD 27.600,00 í stað USD 34.400,00 samkvæmt vörureikningi dags. 29. október 1999 frá Automotores Zona Franca, Miami, Flórída í Bandaríkjunum, en fyrrnefnda reikninginn hafði viðskiptafélagi ákærða, Jón Gerald Sullenberger, gefið út að ósk ákærða í þessu skyni, og með því að aðflutningsgjöld voru reiknuð á grundvelli aðflutningsskýrslunnar kom ákærði sér undan því að standa skil á virðisaukaskatti að fjárhæð kr. 225.900,00 og vörugjaldi að fjárhæð kr. 363.229,00 eða samtals kr. 589.129,00. 39. Ákærði Jóhannes með því að hafa við innflutning á bifreiðinni KY 293, með sendingarnr. D 779 28 05 0 US NYC 0160, gefið rangar upplýsingar á aðflutningsskýrslu dags. 30. maí 2000, innlagðri sama dag hjá Tollstjóranum í Reykjavík, ásamt tilhæfulausum vörureikningi dags. 11. apríl 2000, útgefnum af Nordica Inc., Miami, Flórída í Bandaríkjunum, sem tilgreindi kaupverð bifreiðarinnar ranglega USD 34.850,00 í stað USD 43.400,00 samkvæmt vörureikningi dags. 17. maí 2000 frá Automotores Zona Franca, Miami, Flórída í Bandaríkjunum, en fyrrnefnda reikninginn hafði viðskiptafélagi ákærða, Jón Gerald Sullenberger, gefið út að ósk ákærða í þessu skyni, og með því að aðflutningsgjöld voru reiknuð á grundvelli aðflutningsskýrslunnar kom ákærði sér undan því að standa skil á virðisaukaskatti að fjárhæð kr. 231.691,00 og vörugjaldi að fjárhæð kr. 293.487,00 eða samtals kr. 525.178,00. 40. Ákærða Kristín með því að hafa við innflutning á bifreiðinni KY 835, með sendingarnr. D 779 28 05 0 US NYC 0159, gefið rangar upplýsingar á aðflutningsskýrslu dags. 30. maí 2000, innlagðri sama dag hjá Tollstjóranum í Reykjavík, ásamt tilhæfulausum vörureikningi dags. 11. apríl 2000, útgefnum af Nordica Inc., Miami, Flórída í Bandaríkjunum, sem tilgreindi kaupverð bifreiðarinnar ranglega USD 46.780,00 í stað USD 58.200,00 samkvæmt vörureikningi dags. 17. maí 2000 frá Automotores Zona Franca, Miami, Flórída í Bandaríkjunum, en fyrrnefnda reikninginn hafði viðskiptafélagi ákærðu, Jón Gerald Sullenberger, gefið út að ósk ákærðu í þessu skyni, og með því að aðflutningsgjöld voru reiknuð á grundvelli aðflutningsskýrslunnar kom ákærða sér undan því að standa skil á virðisaukaskatti að fjárhæð kr. 307.598,00 og vörugjaldi að fjárhæð kr. 389.639,00 eða samtals kr. 697.237,00.“ Ætluð brot varnaraðilans Jóns Ásgeir samkvæmt 37. og 38. lið ákærunnar, Jóhannesar samkvæmt 39. lið og Kristínar samkvæmt 40. lið eru þar talin varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 2. mgr. 158. gr. almennra hegningarlaga. Á framangreindum 37. til 40. lið ákærunnar eru engir þeir annmarkar, sem valdið geta því að efnisdómur verði ekki felldur á málið að því er þá varðar. XI. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, eru slíkir annmarkar á 1. til 32. lið ákæru að vísa verður málinu frá héraðsdómi að því er þá varðar. Öðru máli gegnir um 33. til 40. lið ákærunnar, svo sem áður er getið. Síðastnefndu liðunum er skipað í tvo kafla, sem standa ekki í tengslum við hina kaflana sex í ákærunni varðandi þær sakir, sem bornar eru á varnaraðilana. Er því engin nauðsyn að vísa málinu í heild frá dómi vegna annmarka á hluta þess. Af þessum sökum verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er varðar 33. til 40. lið ákærunnar og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Með þeirri niðurstöðu, sem að framan er getið, standa eftir í máli þessu til efnisúrlausnar ákæruliðir, sem einn eða fleiri varða alla varnaraðila. Lýkur því málinu ekki með dómi þessum gagnvart neinum þeirra. Ákvæði hins kærða úrskurðar um sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun, verða þessu til samræmis felld úr gildi og ákvörðun um þau atriði látin bíða efnisdóms í málinu. Kærumálskostnaður skal á hinn bóginn greiðast úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar 1. til og með 32. lið ákæru ríkislögreglustjóra 1. júlí 2005. Hinn kærði úrskurður er að öðru leyti felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðar 33. til og með 40. lið fyrrnefndrar ákæru. Allur kostnaður af kærumáli þessu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda varnaraðila, hæstaréttarlögmannanna Gests Jónssonar, Jakobs R. Möller, Kristínar Edwald og Þórunnar Guðmundsdóttur og Einars Þórs Sverrissonar héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur til hvers þeirra.
Mál nr. 55/2005
Kærumál Sönnunargögn Framlagning skjals
D höfðaði mál gegn G til greiðslu launauppbótar, launa og tengdra greiðslna, en hann hafði unnið hjá G á árunum 1996-2004. G höfðaði gagnsök um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar vegna ætlaðra brota D á ráðningasamningi við G frá 1996. Vegna þeirrar kröfu krafðist G þess að E, sem D hóf störf hjá er hann hætti hjá G, yrði gert að afhenda ráðningarsamning við D, launaseðla hans og verkskýrslur. Talið var að ráðningarkjör D hjá E og laun hans þar, gætu engu skipt við úrlausn málsins eins og það lá nú fyrir dómi. Vegna fyrrnefndrar kröfu G í gagnsök í héraði, var það talið skipta G máli að sannað yrði hvort D hefði í starfi hjá N sinnt verkum fyrir viðskiptavini G, vegna hugsanlegs brots á ráðningarsamningnum frá 1996. Heimildir G til slíkrar gagnaöflunar yrði á hinn bóginn að skýra með tilliti til þess að þriðja manni verði að meginreglu ekki gert að þola afskipti af einkamálefnum sínum vegna ágreinings annarra að einkarétti. Var G ekki talinn hafa fært viðhlítandi rök fyrir því að vitnaskylda, sem hvíldi á starfsmönnum E samkvæmt lögum nr. 91/1991, þjónaði ekki nægilega hagsmunum hans. Var kröfu G um afhendingu gagnanna hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilanum Ennemm ehf. yrði gert að láta af hendi nánar tiltekin gögn til framlagningar í máli, sem rekið er milli sóknaraðila og varnaraðilans Dags Hilmarssonar. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilanum Ennemm ehf. verði gert að leggja fram ráðningarsamning sinn við varnaraðilann Dag, launaseðla síðarnefnda varnaraðilans eftir að hann hóf störf hjá þeim fyrrnefnda og tímaskýrslur eða verkskýrslur hans frá sama tíma. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðist varnaraðilinn Dagur starfsmaður hjá sóknaraðila, sem rekur auglýsingastofu, með samningi 30. nóvember 1996. Breytingar voru gerðar á ráðningarkjörum varnaraðilans eftir þann tíma, en þær varða ekki svo séð verði ágreiningsefnið, sem hér er til úrlausnar. Varnaraðilinn tilkynnti sóknaraðila með símskeyti 28. febrúar 2004 að hann segði upp störfum með umsömdum þriggja mánaða fresti. Með símskeyti 5. mars sama ár vék sóknaraðili varnaraðilanum fyrirvaralaust úr starfi vegna ætlaðra trúnaðarbrota og lét sá síðarnefndi af störfum í beinu framhaldi af því. Mál þetta, sem varnaraðilinn Dagur höfðaði gegn sóknaraðila, var þingfest í héraðsdómi 13. apríl 2004. Krafðist varnaraðilinn greiðslu launauppbótar frá árinu 2000 til og með ársins 2003, samtals 1.000.000 krónur, svo og launa og tengdra greiðslna annars vegar vegna febrúar 2004 að fjárhæð 593.963 krónur og hins vegar vegna uppsagnarfrests næstu þrjá mánuði, alls 1.855.890 krónur. Stefnukrafa varnaraðilans nam þannig samtals 3.449.853 krónum. Sóknaraðili krafðist sýknu í greinargerð fyrir héraðsdómi. Bar hann því við að heimilt hafi verið að rifta ráðningarsamningi við varnaraðilann vegna brota hans í starfi. Var í því sambandi haldið fram að hann hafi ásamt tveimur öðrum starfsmönnum sóknaraðila, sem sögðu upp störfum á sama tíma og varnaraðilinn, sýnilega lagt á ráðin um að stofna nýja auglýsingastofu meðan þeir voru enn í þjónustu sóknaraðila, en með þessu hafi þeir meðal annars ætlað að hafa viðskiptavini af honum. Sóknaraðili vísaði einnig til þess að varnaraðilinn hefði í framhaldi af riftun ráðningarsamningsins tekið til starfa hjá annarri auglýsingastofu, varnaraðilanum Ennemm ehf., en ekki hafi laun hans frá þessum nýja vinnuveitanda komið til frádráttar kröfu um laun í uppsagnarfresti. Þá bar sóknaraðili því og við að búið væri að standa varnaraðilanum Degi skil á launauppbót vegna áranna 2000 til 2003. Sóknaraðili höfðaði gagnsök í málinu 4. maí 2004. Þar krafðist hann þess annars vegar að varnaraðilanum Degi yrði gert að greiða sér 518.026 krónur vegna fyrirframgreiddra launa, sem ekki hefðu komið til uppgjörs, og hins vegar að viðurkennd yrði skylda varnaraðilans til að greiða sér 21.637.881 krónu 28. ágúst 2004, sömu fjárhæð 28. febrúar 2005 og enn sömu fjárhæð á sama degi á árinu 2006. Síðarnefndu kröfuna reisti sóknaraðili á ákvæði í 8. lið ráðningarsamningsins frá 30. nóvember 1996, en þar sagði meðal annars: „Hætti starfsmaður í þjónustu atvinnurekanda er honum óheimilt að takast á hendur störf fyrir alla viðskiptamenn atvinnurekanda næstu tvö ár frá þeim degi að hann hverfur úr þjónustu atvinnurekanda. Brjóti starfsmaður gegn framangreindu ákvæði, skal hann greiða atvinnurekanda fyrir missi viðskiptasambandsins. Skal fjárhæðin vera jöfn helmingi af síðustu ársgreiðslu viðskiptamannsins til félagsins. Greiðslur skulu fara þannig fram að 1/3 hluti greiðist eigi síðar en 6 mánuðum eftir að starfsmaður hættir í þjónustu atvinnurekanda, 1/3 hluti eftir eitt ár og 1/3 eftir tvö ár eftir að starfsmaður hætti.“ Í tengslum við þetta vísaði sóknaraðili til þess að varnaraðilinn Dagur hafi í þjónustu varnaraðilans Ennemm ehf. starfað fyrir viðskiptavini sóknaraðila í samkeppni við hann. Meðal þeirra væri Landssíminn, en samkvæmt framangreindu ákvæði ætti sóknaraðili kröfu af þeim sökum á hendur varnaraðilanum Degi að fjárhæð alls 64.913.643 krónur. Í greinargerð um gagnsök í héraði krafðist varnaraðilinn Dagur sýknu af þessum kröfum sóknaraðila. Kom þar meðal annars fram að varnaraðilinn hafi ráðið sig til starfa hjá varnaraðilanum Ennemm ehf. í lok mars 2004, en því var andmælt að hann hefði þar nokkuð með höndum, sem andstætt væri 8. lið ráðningarsamningsins frá 30. nóvember 1996. Á dómþingi 16. nóvember 2004 breytti síðan varnaraðilinn Dagur kröfugerð sinni í aðalsök þannig að hann féll frá kröfu um laun í uppsagnarfresti vegna apríl og maí 2004. Lækkaði heildarkrafa hans því um 1.237.260 krónur. Sóknaraðili beindi kröfu til varnaraðilans Ennemm ehf. 13. janúar 2005 um að hann léti af hendi til framlagningar í málinu ráðningarsamning sinn við varnaraðilann Dag, launaseðla hans fyrir tímabilið eftir að hann hóf störf hjá varnaraðilanum Ennemm ehf. og verkskýrslur varnaraðilans Dags frá sama tímabili. Þessu hafnaði varnaraðilinn Ennemm ehf. með bréfi 18. sama mánaðar. Að þessu fram komnu krafðist sóknaraðili þess við fyrirtöku málsins í þinghaldi 21. janúar 2005 að varnaraðilanum Ennemm ehf., sem þar lét sækja þing, yrði gert að afhenda þessi gögn. Varnaraðilinn andmælti kröfu sóknaraðila og hafnaði héraðsdómari henni með hinum kærða úrskurði. II. Um rétt sóknaraðila til að krefjast framangreindra gagna úr hendi varnaraðilans Ennemm ehf. til afnota í máli sínu við varnaraðilann Dag fer eftir ákvæðum 3. mgr. og 4. mgr. 67. gr., 2. mgr. 68. gr. og eftir atvikum 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991. Eiga hér einnig við ákvæði 3. mgr. 46. gr. laganna, sem efnislega er vísað til í 2. málslið 2. mgr. 68. gr., svo og 52. gr. og 53. gr. þeirra. Ráðningarkjör varnaraðilans Dags hjá varnaraðilanum Ennemm ehf. og laun, sem hann hefur þegið þar í starfi, geta engu skipt við úrlausn málsins nema að því leyti, sem hann kann að hafa notið launa í nýja starfinu á sama tímabili og hann gerir kröfu á hendur sóknaraðila um laun í uppsagnarfresti. Varnaraðilinn Dagur hefur sem fyrr segir fallið frá slíkri kröfu vegna apríl og maí 2004, en áður hafði komið fram í greinargerð hans um gagnsök í héraði að hann hafi ráðið sig til varnaraðilans Ennemm ehf. í lok mars sama ár. Í greinargerð varnaraðilans Dags fyrir Hæstarétti er staðhæft að hann hafi byrjað að starfa þar 1. apríl 2004. Ekki er að sjá að sóknaraðili hafi borið brigður á þetta. Með vísan til 2. mgr. 68. gr., sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, eru því engin efni til að verða við kröfu sóknaraðila um að varnaraðilanum Ennemm ehf. verði gert að láta af hendi til afnota í málinu ráðningarsamning við varnaraðilann Dag eða launaseðla hans frá því að hann tók þar til starfa. Vegna kröfu sóknaraðila í gagnsök fyrir héraðsdómi, sem hann reisir á ákvæði áðurgreinds 8. liðar ráðningarsamnings síns við varnaraðilann Dag frá 30. nóvember 1996, skiptir máli fyrir hann að sannað verði hvort varnaraðilinn hafi í starfi hjá nýjum vinnuveitanda sinnt verkum fyrir þá, sem hafa verið í viðskiptum hjá sóknaraðila. Heimildir hans til að krefjast sönnunargagna í þessu sambandi úr hendi þess, sem ekki á aðild að máli hans og varnaraðilans, verður á hinn bóginn eðli máls samkvæmt að skýra með tilliti til þess að þriðja manni verður að meginreglu ekki gert að þola afskipti af einkamálefnum sínum vegna ágreinings annarra að einkarétti, en þurfi til slíkra afskipta að koma verði honum ekki íþyngt meira en nauðsyn ber til að virtum hagsmunum málsaðila. Sóknaraðili hefur ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að skylda, sem hvílir á starfsmönnum varnaraðilans Ennemm ehf. samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 til að bera vitni í málinu með þeim takmörkunum, sem leiðir af d. lið 2. mgr. 53. gr. laganna, þjóni ekki nægilega hagsmunum hans. Þegar af þeirri ástæðu ber að hafna kröfu sóknaraðila um að varnaraðilanum Ennemm ehf. verði gert að láta af hendi verkskýrslur eða tímaskýrslur vegna starfa varnaraðilans Dags. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði, en ekki er unnt að verða við kröfu þeirra um málskostnað í héraði, enda hafa þeir ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Gott fólk ehf., greiði hvorum varnaraðila, Degi Hilmarssyni og Ennemm ehf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 22/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Þ skyldisæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og ÓlafurBörkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2012, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19.janúar 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til varaað gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Að því frágengnu krefstvarnaraðili þess, ef dómurinn telur að „lagaskilyrði séu uppfyllt fyrirbeitingu þvingunarúrræða gagnvart [varnaraðila] eigi að beita öðrum og vægariúrræðum samkvæmt ákvæðum 100. gr. l. nr. 88/2008 ...“ Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
Mál nr. 601/2017
Ráðningarsamningur Vinnulaun
G höfðaði mál gegn F ehf. til heimtu launa sem hann taldi sig eiga inni hjá félaginu. Í ráðningarsamningi milli G og F ehf. var kveðið á um tiltekið tímakaup og var útreikningur kröfu G byggður á tímaskráningum hans sjálfs. F ehf. hélt því fram í málinu að skráningin væri röng og vinnuframlag G samkvæmt henni ósannað. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að tímaskráningar G væru handskráðar samtímaheimildir. Hefði F ehf. ekki lagt fram neina aðra tímaskráningu en honum hefði verið í lófa lagið að tryggja sér sönnun um vinnuframlag G með því að skrá vinnu hans með stimpilklukku eða yfirfara tímaskráningu hans jafnóðum. Yrði því að leggja tímaskráningu G til grundvallar við úrlausn málsins enda ekki við annað að styðjast og ekkert fram komið sem rýrði trúverðugleika þeirrar skráningar. Var F ehf. því gert að greiða G umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Ingimundur Einarsson héraðsdómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. september 2017. Hann krefstaðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, en viðákvörðun hans er tekið tillit til þess að mál þetta hefur verið rekið samhliðaöðru samkynja máli.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ferðaþjónusta og sumarhúsehf., greiði stefnda, György Evetovics, 500.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Suðurlands fimmtudaginn 22. júní 2017 Mál þetta, sem tekið var til dóms 14.júní sl. er höfðað með stefnu birtri 14. júní 2016. Stefnandi er Gyorgy Evetovics, kt. [...],Ungverjalandi. Stefndi er Ferðaþjónusta og sumarhúsehf., kt. 711001-2630, Hörgslandi 1, Kirkjubæjarklaustri. Fyrirsvarsmaðurstefnda er Ragnar B. Johansen, kt. [...], stjórnarmaður, Hörgslandi 1,Kirkjubæjarklaustri. Dómkröfur stefnanda eru að stefndiverði dæmdur til greiðslu skuldar samtals að fjárhæð 1.955.996 kr. meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 41.354 kr. frá 1. mars2015 til 1. apríl 2015, þá af 228.028 kr. frá þeim degi til 1. maí 2015, af518.426 kr. frá þeim degi til 1. júní 2015, af 1.325.974 kr. frá þeim degi til1. júlí 2015, af 1.921.925 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og loks af1.955.996 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðarsamkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk álags er nemi virðisaukaskattiaf honum úr hendi stefnda. Endanlegar dómkröfur stefnda eru aðhann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en þær ella lækkaðar verulega. Þákrefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Upphaflega gerði stefndi kröfuum skuldajöfnuð skv. 28. gr. laga nr. 91/1991 en frá því var fallið viðaðalmeðferð. Við endurflutning vildi stefndi endurvekja þá kröfu. Við aðalmeðferð gaf stefnandiskýrslu, sem og áður greindur fyrirsvarsmaður stefnda. Þá gáfu vitnaskýrslurZsuzsanna Aleksic fyrrverandi starfsmaður stefnda og stefnandi í sambærilegumáli gegn stefnda, Guðrún Elín Pálsdóttir formaður VerkalýðsfélagsSuðurlands, Þorvaldur Kári Þorsteinssonendurskoðandi stefnda, Sveinbjörn Sveinsson fyrrum starfsmaður stefnda, ogTamita Loise Olayvar fósturdóttir fyrirsvarsmanns stefnda. Aðalmeðferð málsins fór fram 24.mars 2017 en varð ekki dæmt innan tímamarka 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991og var munnlegur málflutningur endurtekinn 14. júní sl. og málið þá dómtekið áný. Málavextir Stefndi rekur ferðaþjónustu og varstefnandi, sem er ungverskur ríkisborgari, starfsmaður hjá honum hluta ársins2015. Aðilar eru sammála um að starfið hafi byrjað í febrúarmánuði og lokið íjúlí sama ár. Fram hefur verið lagt afrit afráðningarsamningi milli aðila, gerður á eyðublaði frá Vinnumálastofnun. Segirþar að stefnandi sé ráðinn til starfa hjá stefnda með starfsheitið verkamaður,í fullt 100% starf og dagvinnu. Skuli laun fara samkvæmt kjarasamningi oggreiðist 1.380 kr. á tímann. Laun skuli greidd mánaðarlega. Segir jafnframt aðráðningartími sé tímabundinn, en ekkert segir þó um hvenær ráðningu skuliljúka. Þá segir um áunnin réttindi skv. kjarasamningi að þau miðist við fyrriráðningu 24. febrúar 2015. Greiða skuli í Lífeyrissjóð Rangæinga og erVerkalýðsfélag Suðurlands tilgreint sem stéttarfélag. Ráðningarsamningurinn erdagsettur 20. júní 2015. Þá hefur líka verið lagður framráðningarsamningur milli aðila, bæði á íslensku og ensku. Eru báðar útgáfurnaródagsettar og virðast heimatilbúnar, en ekki gerðar á sérstöku eyðublaði. Íensku útgáfunni, sem er undirrituð af báðum aðilum, segir að mánaðarlaun séu376.614 kr. og 1.380 kr. á dagvinnutímann, en 2.484 kr. fyrir eftirvinnutíma.Fullt dagsverk sé reiknað áður en komi til þess að eftirvinna sé reiknuð.Starfsmaðurinn taki á sig að kaupa mat fyrir 25.000 kr. á mánuði og teljist þaðtil launa. Ef starfsmaðurinn kaupi meira en fyrir 25.000 kr. á mánuði þá greiðihann það sjálfur. Dagvinnutími sé frá kl. 07.00 til 18:00 en ekki meira en 8stundir á dag og sé ein stund til hádegisverðar. Starfsmaðurinn hafi fríagistingu, rafmagn, morgunmat og kvöldmat ef hann vinni og aðstoði íveitingastað. Starfsmaðurinn hafi óskað eftir að hætta starfinu 24. júlí 2015og skipti ekki máli hvort hann hafi unnið uppsagnarfrest. Í íslensku útgáfunnisegir ámóta auk þess að frítt húsnæði og rafmagn teljist til launa. Er þessiútgáfa aðeins undirrituð af stefnda, en undir er samkomulag um starfslok þarsem segir að stefnandi hafi ákveðið að hætta störfum 24. júlí 2015 og hafiunnið uppsagnarfrest skv. samkomulagi og er það undirritað af stefnanda. Er ísamningi þessum hvorki vísað til kjarasamnings né verkalýðsfélags og ekkertsegir um hvert starfið er. Fyrir liggur að eftir starfslokleitaði stefnandi til Verkalýðsfélags Suðurlands og hafði uppi athugasemdir umlaunagreiðslur til sín. Í framhaldi af því krafði verkalýðsfélagið stefnda umógreidd laun stefnanda með bréfi 22. september 2015 og var krafan 1.938.729 kr. Stefndi hefur hafnað greiðsluskyldu. Í málinu hefur verið lagt fram ífrumriti handskrifað yfirlit stefnanda sjálfs yfir unnar stundir sínar áhverjum degi frá 24. febrúar 2015 til 24. júlí 2015 þegar hann lauk störfum.Eru kröfur stefnanda og útreikningur þeirra byggðar á skjali þessu. Ekki liggurfyrir í málinu önnur skráning á vinnu stefnanda. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi kveðst byggja ákjarasamningi Starfsgreinasambands Íslands vegna Vlf. Suðurlands m.a. ogSamtaka atvinnulífsins vegna vinnu starfsfólks í veitinga- og gistihúsum oghliðstæðri starfsemi sem hann kveður marka grundvöll ráðningarsambands aðila ogréttar stefnanda til endurgjalds fyrir vinnu sína í þágu stefnda. Kveður stefnandi að nefndurkjarasamningur eigi við um þau störf sem stefnandi hafi innt af hendi og hafiþví að geyma þau lágmarkskjör sem um þau gildi, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 umstarfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda og 7. gr. laga umstéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938. Þá byggir stefnandi og á því aðallan óskýrleika á inntaki ráðningarsamnings aðila beri að túlka stefnanda íhag sbr. gr. 1.15 í kjarasamningi, sbr. auglýsingu nr. 503 frá 1997 umgildistöku tilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/533/EBE um skyldu vinnuveitandatil að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, enláti atvinnurekandi það undir höfuð leggjast beri hann hallann af skorti ásönnun í því efni. Jafnframt kveðst stefnandi reisakröfu sína á meginreglu samningaréttar um skyldu til efnda gerðra samninga.Gerður hafi verið skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda í lok júní 2015og hafi samningurinn verið gerður á eyðublað Vinnumálastofnunar. Þar hafi veriðsamið um að kaup og kjör stefnanda skyldu vera í samræmi við nefndankjarasamning Starfsgreinasambands Íslands vegna Vlf. Suðurlands enda hafistefnandi verið ráðinn í starf verkamanns og með félagsaðild í Vlf. Suðurlandsog sé stefndi bundinn af þeim kjörum sem þar hafi verið samið um. Í þvísamhengi byggir stefnandi sérstaklega á því að sá samningur sem stefndi hafiútbúið sjálfur og gert stefnanda að undirrita við starfslok, þann 24. júlí2017, sé ógildur og að engu hafandi. Þar sé um að ræða eftirágerning semstefndi hafi knúið stefnanda til að rita undir en ella fengi hann ekki uppgjörlauna við starfslok. Þannig hafi stefnanda verið þröngvað til að rita undirsamning um lakari kjör en upphaflegur samningur hafi gert ráð fyrir og sem hafiverið forsenda ráðningar stefnanda, sem hafi komið hingað gagngert til að sinnavinnu hjá stefnda. Eðli máls samkvæmt hafi stefnanda ekki verið unnt að starfaí samræmi við hinn síðari samning þar sem hann hafi þá þegar innt af hendi þávinnuskyldu sem honum hafi verið ætlað og raunar langt umfram það. Því verðiekki breytt fyrir liðinn tíma. Síðari samningurinn milli aðila sem gerður hafiverið í tilefni starfsloka stefnanda verði því ekki lagður til grundvallarsamningssambandi aðila og beri því að víkja honum í heild, eða að því marki semhann sé óhagstæður stefnanda, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga enda bersýnlega ósanngjarnt að halda honum upp ástefnanda. Þá byggir stefnandi auk þess á þvíað sá samningur sé ógildur með vísan til 31. gr. laga nr. 7/1936, stefnandihafi verið háður stefnda með þeim hætti að honum hafi verið allar bjargirbannaðar nema fá laun sín greidd úr hendi hans við starfslok, stefnandi hafihaft húsnæði á vegum stefnda og staðið því veglaus í raun í framandi landi.Stefndi hafi þannig haft öll ráð stefnanda í hendi sér, auk þess sem stefnandihafi ekki þekkt til þeirra reglna vinnuréttar sem gildi hérlendis. Stefnandi hafi unnið í fullu starfiog vel það. Samkvæmt ráðningarsamningi hafi honum borið að vinna regluleganvinnudag og beri því að reikna honum laun samkvæmt því. Í því felist að honumhafi borið að fá mánaðarlaun en ekki tímakaupsvinnu þar sem stefnda sé tækt aðhaga málum svo hann leggi mat á talningu vinnustunda og hagnýtiútreikningsviðmið fyrir full laun, 172 stundir, sbr. gr. 1.7 í kjarasamningiáður en til álita komi greiðsla yfirvinnulauna. Slík framsetning sé röng og íósamræmi við ákvæði kjarasamnings og feli auk þess í sér mikla hættu ámisnotkun. Stefnanda beri með réttu dagvinnulaun fyrir vinnuframlag ádagvinnutíma og yfirvinnulaun fyrir vinnu sem unnin sé utan þess tímabils, sbr.2. kafla kjarasamnings. Samkvæmt gr. 2.1.1 sé dagvinnutímabil frá kl. 8-17mánudaga til föstudaga, en upphaf dagvinnu skuli greina í ráðningarsamningi.Það hafi ekki verið gert í tilviki stefnanda en við útreikningastéttarfélagsins hafi verið við það miðað að dagvinna hæfist við upphaftímaskráningar stefnanda og lyki kl. 17:00 en þá tæki við yfirvinnutímabil ádegi hverjum. Taki útreikningar stéttarfélagsins á kröfu stefnanda mið afþessu. Stefnandi hafi sjálfur haldið utan um tíma sína, sbr. framlögðhandskrifuð yfirlit, en engin stimpilklukka hafi verið á staðnum. Stefndi hafihvorki mótmælt tímaskráningum stefnanda þrátt fyrir áskoranir þar um né lagtfram aðra tímaskráningu og beri því að miða við skáningu stefnanda í þessuefni. Um launakröfu vegnafebrúarmánaðar 2015. Stefnandi kveðst hafa unnið 46stundir í febrúar 2015. Þar af hafi 32 stundir fallið á tímabil dagvinnu en 14stundir á yfirvinnutímabil og miðist útreikningur stéttarfélagsins við það.Stefnandi hafi fengið greiddar 1.380 kr. í tímann í dagvinnu og 2.484 kr. íyfirvinnu úr hendi stefnda sbr. ráðningarsamning og launaseðil og séu það þærfjárhæðir launa sem útreikningurinn byggi á enda hafi stefndi viðurkennt íverki að það skyldi vera kaupgjald stefnanda. Í samræmi við ofangreint eigi réttlaun stefnanda fyrir dagvinnu í febrúar að vera 44.160 kr. en 34.776 fyrirvinnu unna á yfirvinnutímabili. Laun stefnanda fyrir febrúar skv. framansögðuhefðu því átt að nema 78.936 kr. Á þá fjárhæð hafi borið að reikna orlof 10,17%skv. gr. 5.1 í kjarasamningi eða 8.028 kr. Að því virtu hafi stefnda borið aðgreiða stefnanda alls 86.934 kr. fyrir vinnu í febrúar en hann hafi hins vegaraðeins greitt 45.610 kr. Vanti því alls 41.354 kr. upp á rétt laun stefnandafyrir febrúar og sé krafist leiðréttingar á því. Um launakröfu vegna marsmánaðar 2015. Stefnandi kveðst hafa unnið alla dagamarsmánaðar 2015 án þess að fá nokkurn frídag. Stefnandi kveðst hafa unnið alls278,5 vinnustundir í mars. Þar af 171 stund á tímabili dagvinnu en 107,5stundir á yfirvinnutímabili og miðist útreikningur stéttarfélagsins við það. Ísamræmi við það hafi rétt laun stefnanda fyrir dagvinnu í mars átt að vera235.980 kr. og 267.030 fyrir vinnu unna á yfirvinnutímabili. Þá skyldistefnandi hafa 8.280 kr. vegna skerðingar á lágmarkshvíld sbr. gr. 2.4 íkjarasamningi sbr. og 53. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi oghollustuhætti á vinnustöðum. Skv. gr. 2.4 kjarasamningsins skuli haga vinnutímaþannig að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmaðura.m.k. 11 klst. samfellda hvíld. Verði því við komið skuli dagleg hvíld ná tiltímabilsins milli kl. 23:00 til kl. 06:00. Séu starfsmenn beðnir um að mæta tilvinnu áður en 11 klst. hvíld er náð sé heimilt að fresta hvíldinni og veitasíðar, þannig að frítökuréttur, 1 ½ klst (dagvinna) safnist upp fyrir hverjaklst. sem hvíldin skerðist. Í öllum tilvikum sé óheimilt að skerða átta klst.hvíld. Í mars 2015 hafi stefnandi ekki náð 11 stunda hvíldartíma aðfaranóttföstudagsins 6. mars og heldur ekki aðfararnótt föstudagsins 13. og 27. mars.Samtals hafi vantað 4 stundir upp á lögboðna lágmarkshvíld sem margfaldað með1,5 geri 6 tíma í frítökurétt á dagvinnukaupi sem stefnda hafi borið að geraupp við stefnanda. Þar sem misbrestur hafi orðið á því sé krafist leiðréttingará því. Kveður stefnandi að laun hans fyrirmarsmánuð hefðu skv. framansögðu átt að nema 511.290 kr. Á þá fjárhæð hafiborið að reikna orlof 10, 17% skv. gr. 5.1 í kjarasamningi eða 51.988 kr. Aðþví virtu hafi stefnda borið að greiða stefnanda alls 536.288 kr. fyrir mars enhann hafi hins vegar aðeins greitt 376.614 kr. Vanti því alls 186.674 kr. upp árétt laun stefnanda fyrir marsmánuð og sé krafist leiðréttingar á því. Kveður stefnandi að kröfur hans umleiðréttingar á launum fyrir aðra mánuði byggi á sömu ákvæðum kjarasamningsinsog hér hafi verið gerð grein fyrir eftir atvikum og vísar stefnandi til þeirraí öllum tilvikum. Um launakröfu vegna aprílmánaðar2015. Stefnandi kveðst hafa unnið alladaga aprílmánaðar 2015. Þar af 169,5 stundir í dagvinnu. Í aprílmánuði hafistefnandi unnið á skírdag, fimmtudaginn 2. apríl, föstudaginn langa, 3. apríl,páskadag, 5. apríl, annan í páskum, mánudaginn 6. apríl og sumardaginn fyrstafimmtudaginn 23. apríl. Samkvæmt gr. 2.3 í kjarasamningi skuli allir þessirdagar vera frídagar launafólks. Beri því að greiða dagvinnulaun fyrir þessadaga falli frídagur á virkan dag, sbr. gr. 1.10 kjarasamnings. Sé unnið áfrídegi beri að auki að greiða yfirvinnukaup fyrir unninn tíma, nema skírdag ogpáskadag en þá daga beri að greiða sérstakt stórhátíðarkaup ofan á dagvinnulaunfyrir vinnu þessa daga, sbr. gr. 1.8.2. Við útreikning á kröfu stefnanda hafiverið tekið tillit til þessa eftir atvikum þannig að auk dagvinnulauna dagana2., 6. og 23. apríl séu stefnanda reiknaðar samtals 25,5 stundir í yfirvinnuvegna vinnu þá daga. Þá sé stefnanda reiknuð laun fyrir 8 dagvinnustundir auk7,5 stunda á stórhátíðarkaupi vegna vinnu föstudaginn langa og 6,5 stundir ástórhátíðarkaupi vegna vinnu á páskadag. Þá kveðst stefnandi ekki hafa náðlágmarkshvíld í 7 skipti í aprílmánuði. Samtals hafi vantað samanlagt 7 stundirupp á lágmarkshvíld stefnanda þann mánuð. Því hafi borið að reikna stefnandafrítökurétt 7 x 1,5 eða sem nemi 10,5 stundum vegna þessa. Það hafi ekki veriðgert og sé því gerð krafa um greiðslu frítökuréttar vegna apríl sem nemi 18.630kr. Í samræmi við ofangreint hafi réttlaun stefnanda fyrir apríl átt að vera 233.910 kr. fyrir vinnu unna ádagvinnutímabili en 316.710 kr. fyrir yfirvinnu og 40.329 kr. ístórhátíðarkaup. Þá hafi stefnandi átt að fá greiddar 14.329 kr. vegnaskerðingar á lágmarkshvíld (frítökuréttur). Samtals hafi laun stefnanda fyrirapríl því átt að nema 605.439 kr. og á þá fjárhæð hafi borið að reikna orlof10,17% eða 61.573 kr. Alls hafi því stefnda borið að greiða stefnanda 667.012kr. fyrir vinnu í apríl en hafi aðeins greitt honum 376.614 kr. Vanti því alls290.398 kr. upp á rétt laun stefnanda þann mánuð og sé krafist leiðréttingar áþví. Um launakröfu vegna maímánaðar2015. Stefnandi kveðst hafa fengið fríþann 1. maí en hafa unnið alla aðra daga mánaðarins. Fyrir það vinnuframlaghafi borið að greiða stefnanda sem nemur 155,5 stundum í dagvinnu, 257,5stundir á yfirvinnulaunum og 14,5 stundir á stórhátíðarkaupi vegna vinnu í þanntíma á hvítasunnudag, sbr. gr. 2.3 í kjarasamningi. Vinnutími stefnanda í maí hafi orðiðtil þess að lágmarkshvíld hafi ítrekað verið skert, en stefnandi hafi ekkinotið lágmarkshvíldar einn einasta dag í þeim mánuði. Hafi vantað alls 77,5stundir uppá í þeim efnum í maí og það x 1,5 veiti stefnanda rétt tilfrítökuréttar sem nemi 160.425 stundum á dagvinnukaupi. Í samræmi við ofangreint hafi réttlaun stefnanda fyrir maí átt að vera 227.700 kr. fyrir vinnu unna ádagvinnutímabili en 639.630 fyrir yfirvinnu og 47.095 í stórhátíðarkaup. Þáhafi stefnandi átt að hafa 160.425 kr. vegna skerðingar á lágmarkshvíld. Launstefnanda fyrir maí skv. framansögðu hefðu því átt að nema 1.074.850 kr. Á þáfjárhæð hafi borið að reikna orlof 10,17%, 109.312 kr. Að því virtu hafistefnda borið að greiða stefnanda alls 1.184.162 kr. fyrir vinnu í maí en hafiaðeins greitt 376.614 kr. Vanti því 807.548 kr. upp á rétt laun stefnanda þannmánuð og sé krafist leiðréttingar á því. Um launakröfu vegna júnímánaðar2015. Stefnandi kveðst hafa fengið fríþann 17. júní 2015, en hafa unnið alla aðra daga mánaðarins. Fyrir þaðvinnuframlag hefði átt að greiða honum sem nemur 155 stundum í dagvinnu og 224stundir á yfirvinnulaunum. Lágmarkshvíld stefnanda í júní hafisætt skerðingu á hverjum degi, en samtals hafi vantað 61 stund uppá í þeimefnum í júní sem x 1,5 veiti stefnanda rétt til frítökuréttar sem nemi 91,5stundum á dagvinnukaupi. Í samræmi við ofangreint hefðu réttlaun stefnanda fyrir júní átt að vera 200.100 kr. fyrir vinnu unna ádagvinnutímabili en 556.416 kr. fyrir yfirvinnu. Þá hefði stefnandi átt að hafa126.270 kr. vegna skerðingar á lágmarkshvíld. Laun stefnanda fyrir júní skv.framansögðu hefðu því átt að nema 882.786 kr. Á þá fjárhæð hafi borið að reikna orlof 10,17%, 89.779 kr. Að þvívirtu hafi stefnda borið að greiða stefnanda alls 972.565 kr. fyrir vinnu íjúní en hafi greitt aðeins 376.614 kr. Vanti því 595.951 kr. upp á rétt launstefnanda þann mánuð og sé krafist leiðréttingar á því. Um launakröfu vegna júlímánaðar2015. Stefnandi kveðst hafa unnið frá 1.til 21. júlí í þágu stefnda en þá hafi orðið samkomulag um starfslok hans.Stefnandi hafi fengið frí dagana 14. og 15. júlí en unnið aðra daga áfyrrgreindu tímabili. Vinnuframlag stefnanda þann tíma hafi verið þannig aðfyrir það hafi borið að greiða 91 stund í dagvinnu og 67 stundir áyfirvinnulaunum. Lágmarkshvíld stefnanda í júlí hafi sætt skerðingu þannig aðupp á hana hafi vantað á tímabilinu frá 1. til 5. júlí samtals 13 stundir sem x1,5 veiti stefnanda rétt til frítökuréttar sem nemi 19,5 stundum ádagvinnukaupi. Í samræmi við ofangreint hafi réttlaun stefnanda fyrir júlí átt að vera 125.580 kr. fyrir vinnu unna ádagvinnutímabili en 166.428 kr. fyrir yfirvinnu. Þá hafi stefnandi átt að hafa26.910 kr. vegna skerðingar á lágmarkshvíld. Laun stefnanda fyrir júlí skv.framansögðu hafi því átt að nema 318.918 kr. Á þá fjárhæð hafi borið að reiknaorlof 10,17%, 32.434 kr. Þá hafi stefnda ennfremur borið,skv. gr. 1.5 í kjarasamningi, að gera upp við stefnanda áunninn rétt tilorlofs- og desemberuppbótar við starfslok. Full desemberuppbót með gjalddagaendranær 2015 hafi átt að nema 78.000 kr. Fullt starf í því sambandi teljistvera 45 vikur en áunna desemberuppbót beri að gera upp við starfslok verði þaufyrir gjalddaga, sbr. gr. 1.4.1 í kjarasamningi. Stefnandi hafi unnið 22 vikurhjá stefnda er starfslok hafi orðið og því hafi borið að greiða 22/45uppbótarinnar eða 38.133 kr. og sé krafist leiðréttingar á því. Á sama hátt hafi stefnda borið aðgreiða stefnanda orlofsuppbót við starfslok, sbr. gr. 1.4.2 í kjarasamningi.Við útreikning hennar hafi verið við það miðað að full orlofsuppbót meðgjalddaga endranær 1. júní 2015 hefði numið 42.000 kr. og reiknist þvístefnanda 10/45 þeirrar fjárhæðar í orlofsuppbót fyrir tímabilið frá 20. marstil 30. apríl, eða 9.333 kr. og því til viðbótar 12/45 orlofsuppbótar meðgjalddaga árið 2016 sem þá hafi átt að nema 44.500 kr. Af þeirri fjárhæð hafistefnandi við starfslok unnið sér rétt til greiðslu 11.867 kr. Samtals hafistefnda því borið að greiða stefnanda 21.200 kr. í uppgjör orlofsuppbótar viðstarfslok, sem ekki hafi verið gert og sé krafist leiðréttingar á því. Í samræmi við ofangreint hafiheildarlaun stefnanda fyrir júlí átt að vera 410.685 kr. en numið aðeins376.614 kr. Vanti því 34.071 kr. uppá réttar efndir í því efni og sé krafistleiðréttingar á því. Stefnandi kveðst mótmæla sem röngumog ósönnuðum fullyrðingum stefnda um að stefnandi hafi fengið greidd margföldverkamannalaun fyrir vinnu sína og notið hlunninda í starfi. Þvert á móti hafivantað verulega upp á laun stefnanda sé litið til lágmarkskjara samkvæmtgildandi kjarasamningum og lögum, m.a. hvað varði lágmarkshvíldartíma. Þannighafi stefnandi t.d. aldrei notið vikulegs frídags, sbr. gr. 2.4.3 íkjarasamningi. Í þessu efni beri sérstaklega að vekja athygli á því að stefndihafi reiknað stefnanda til tekna 25.000 kr. vegna fæðis sem hann hafi einnigdregið af launum hans. Hafi verið litið til þeirra greiðslna sem launa viðkröfugerð þessa þrátt fyrir að stefnda hafi borið að sjá stefnanda fyrirendurgjaldslausu fæði í vinnutíma, sbr. gr. 4.5.1 í kjarasamningi. Það aðstefndi hafi látið stefnanda í té húsnæði hafi ekki stafað af öðru en þörfstefnda fyrir nærveru stefnanda allan sólarhringinn, að hann væri til taks. Aðauki hafi aldrei verið um það samið að stefnandi hefði kostnað sem næmi launumhans til frádráttar af því að gista í húsnæði á vegum stefnda. Hefði það legiðfyrir fyrirfram hefði stefnanda verið tækt að taka afstöðu til þess hvort hannsætti sig við slík kjör en jafnframt gefið honum tækifæri til að kannamöguleika á öðru húsnæði í hentugri fjarlægð svo stefnanda væri tækt að hafanæði í þeim mæli að lögboðinni lágmarkshvíld yrði mögulega náð. Kröfugerðstefnanda sé því í öllum atriðum hógvær og aðeins í samræmi við lágmarkskjör ogsé í því sambandi vísað til 1. mgr. laganr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda sbr.7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Um lagarök kveðst stefnandi vísa tilmeginreglna samningaréttar um skyldu til efnda samninga og vinnuréttar umréttar efndir ráðningarsamninga. Þá er og vísað til laga nr. 55/1980, laga nr.28/1938 um greiðslu verkkaups, laga nr. 30/1987 um orlof og laga nr. 80/1938 umstéttarfélög og vinnudeilur sem og laga nr. 46/1980 um aðbúnað öryggi oghollustuhætti á vinnustöðum. Kröfur um vexti og vaxtavexti styður stefnandi viðIII. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðstvið lög nr. 50/1988, en stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur ogberi honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæðurog lagarök stefnda Af greinargerð stefnda verður ráðiðað hann telji kröfur stefnanda rangar og ósannaðar. Kröfum hafi verið beint aðhonum af hálfu Verkalýðsfélags Suðurlands vegna stefnanda á fyrri stigum, ánþess að þeim fylgdu gögn og útreikningar. Engin tilraun hafi verið gerð til aðupplýsa stefnda um rök fyrir hinum miklu kröfum sem fram hafi verið settar áhendur honum heldur greiðslu krafist. Stefndi mótmælir sem órökstuddum,ósönnuðum og röngum framlögðum tímaskriftum stefnanda sem hafi verið settarfram löngu eftir starfslok hans. Séu þærstaðlausir stafir, ósannaðir og að engu hafandi. Vegna þessa vísar stefndi tilsamantektar endurskoðanda síns, sem jafnframt hafi annast bókhald félagsins,launauppgjör ofl. Samantektin feli í sér upplýsingar úr bókhaldi um starfseminaog mönnun á þeim tíma sem stefnandi hafi verið við störf hjá stefnda. Stefndikveður þessa samantekt skýra vel þann óraunveruleika sem í kröfum stefnandafelist. Illa og ólæsilegar tímaskriftirstefnanda, fyrst kynntar stefnda með framlagningu stefnu, gangi algjörlega áskjön við þessar upplýsingar sem teknarséu að mestu úr bókhaldi stefnda um umfang og eðlirekstursins á þeim tíma sem um ræði sem ogstarfsumhverfi og starfsskiptingu starfsmanna og skýri í leiðinni hversvegna stefnandi hafi valið þau starfskjör sem um hafi samist. Horft á starfslýsinguendurskoðandans og umfang verka og starfssamninga sé ljóst að stefnandi hafiekki verið illa haldinn með mánaðarlaun og vinnuskylda og vinnutími augljóslegaalltaf verið undir umsömdum tímafjölda eins og stefndi hafi ætlað. Með auknumumsvifum þegar hafi vorað, sem raunar hafi verið minni en oft áður hjá stefndaþað árið, hafi komið fleira fólk til starfa þannig að álag á starfsfólk semfyrir var hafi ekki vaxið svo neinu næmi. Að halda öðru fram sé ekki réttog framkomnar tímaskriftir séu út úröllu korti, rangar og algjörlega ósannaðar enda sé framsetning þeirra,fyrirvaralaust og seint og um síðir, afar ótrúverðug. Stefndi kveðst telja uppgjör sittvið stefnanda fullkomlega löglegt og tæmandi enda hafi aðilar samið með þessumhætti og gert upp sín á milli án athugasemda eða fyrirvara alla mánuðina semstarfssamningarnir hafi varað, en svo hafi stefnandi birst með milligönguVerkalýðsfélags Suðurlands oglögmannstofu þess félags, til að hafa uppi fáránlegar kröfur án þess að reyna íneinu að afla sér upplýsinga og skýringa frá forsvarsmanni stefnda. Ráðningarsamningur aðila sé í málinubæði á íslensku og ensku og vísar þá stefndi til þess ráðningarsamnings semgerður var fyrir starfslok stefnanda. Upphaflega hafi samningur aðila miðastvið unnar vinnustundir þannig að laun væru kr. 1.380.- á dagvinnustund, en kr.2.484.- á yfirvinnustund. Tímakaup sem hafi verið töluvert yfir ákvæðumlámarkslauna kjarasamnings Verkalýðsfélags Suðurlands eða StarfsgreinasambandsÍslands og mánaðarlaun þannig kr. 376. 614.- Í ráðningarsamningnum komi þessar tímakaupsviðmiðanirfram. Þar sé jafnframt tiltekið að atvinnuveitandi taki að sér að kaupa fæðifyrir launþegann að upphæð kr. 25.000.- á mánuði, sem reiknist til launa.Jafnframt segi þar; „Ef atvinnurekandi borgar meira en þetta í fæði skal fariðmeð það á sama hátt“. Þá segi efnislegaí hinni ensku útgáfu að launþegar séu undanþegnir greiðslu fyrir húsnæði,rafmagn, morgunverð og kvöldverð ef þeir vinni og hjálpi til á matsölustaðnum. Fram sé komið að matsölustaðurinnhafi ekki verið ekki í rekstri fyrr en í lok maí utan morgunverðar og það munistarfsmenn hafa nýtt sér, þ.m.t. stefnandi, ásamt með aðgengi til næringar ávegum stefnda á öðrum tímum, þannig að íraun muni stefnandi að mestu hafa fengið bæði fæði og húsnæði úr hendi stefndaauk launauppbótarinnar, 25.000.- kr ámánuði, sem hafi gengið til stefnanda og hún að mestu eða öllu farið ítóbakskaup og aðrar sérþarfir fyrir stefnanda sem stefndi hafi annast, eitthvaðsem ekki hafi verið stefnda að leggja stefnanda til. Með þessum ráðningarsamningi aðila,sem stefndi telji á allan máta löglegan, hafi stefnanda verið tryggðar fastarlaunageiðslur, að mestu með fullu fæði og húsnæði allt eins og stefnandi hafióskað eftir og sætt sig við og umsamdar vinnustundir þar á bak við hafi stefnditalið rúmast vel á móti þeim verkefnum sem stefnanda hafi verið ætlað að sinnaog sinnt, auk þess sem frítt húsnæði ofl. hafi tekið mið af íhlaupavinnu íveitingahúsi sem lengst af hafi þó ekki reynt á og síðan hlutfallslega lítið,enda ekki opnað fyrr en í lok maí. Með vísan til þessa telur stefndi, fari svoað honum verði að einhverju leyti gertað greiða kröfur stefnanda, að launaígildi þessi séu með því niður fallin ogáskilur hann sér þá, sbr. dómkröfu að reikna þessi fríðindi stefnanda til verðs og skuldajafna andviðriþeirra á móti slíkum kröfum stefnanda. Um ráðningarsamning á eyðublaðiVinnumálastofnunar, sem dagsettur er 20. júní 2015, kveður stefndi að hann hafiverið gerður þegar langt hafi verið liðið á starfstíma stefnanda hjá stefnda.Væntanlega sé orsök þessa seinagangi um að kenna en ekkert í þeim samningibreyti því sem aðilar hafi áður um samið. Alveg frá fyrsta launaseðli fyrirfebrúar 2015 hafi stefnandi verið kominn með íslenska kennitölu og öll laun oglaunatengd gjöld hans hafi jafnóðum verið gerð upp með tilskildum hætti. Kveðst stefndi gera kröfu um aðverða sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að dæmdar kröfurstefnanda á hendur stefnda verðilækkaðar verulega enda eigi a.m.k. stærsti hluti þeirra ekki við rök aðstyðjast, kröfurnar séu of seint fram komnar, illa unnar og ósannaðar. Hvernig sem málalok verði kveðststefndi árétta kröfu sína um málskostnað sér til handa enda séu kröfurstefnanda og málaferli þessi með eindæmum og borin uppi, með nokkru offorsi, afVerkalýðsfélagi starfssvæðisins sem einhverskonar prófmál um hversu langt verði komist í kröfugerð.Stefnandi kveðst telja að auðvelt hefði verið fyrir verkalýsfélagið, fyrst þaðhafi tekið að sér málið með þessum hætti, að afla þeirra upplýsinga sem til hafi þurft svo línur íágreiningsefninu skýrðust og óbreytt niðurstaða eða einhver leiðrétting, efrétt teldist, fengi komist að án mikils kostnaðar. Óásættanlegt sé að aðilar með hálfgildingssjálftökurétt eins og verkalýðsfélög komist upp með að setja mál á spil meðþessum hætti og bera ekki ábyrgð á þeim kostnaði sem af hljótist sér í lagiþegar í hlut eiga óþekktir erlendir aðilar svo sem hér sé. Stefndi vísar máli sínu tilstuðnings til meginreglna samningsréttar sem og vinnuréttar auk annarra þeirralaga og ákvæða sem umstarfssamninga og starfskjör fjalla. Þávísar stefndi til ákvæða laga nr. 91/1991 og um málskostnað til 130. gr.laganna. Forsendurog niðurstaða Í máli þessu krefur stefnandi stefndaum ógreidd laun sem hann kveðst eiga inni hjá stefnda. Hefur stefndi mótmæltþessu og kveður ekkert ógreitt af launum stefnanda. Hefur stefnandi gert rækilega greinfyrir útreikningi kröfu sinnar og tímaskráningum sínum, sem útreikningurinnbyggir á, en ekki er fyrir að fara öðrum tímaskráningum um vinnu stefnanda hjástefnda. Er óumdeilt tímagjaldið 1.380 kr. átímann í dagvinnu og 2.484 í eftirvinnu. Kjör stefnanda koma fram áráðningarsamningi á eyðublaði frá Vinnumálastofnun, en undir þannráðningarsamning var ritað af hálfu beggja samningsaðila. Segir þar að um sé aðræða fullt 100% starf verkamanns og vísað um kjör til kjarasamnings og tekiðfram að stéttarfélag sé Verkalýðsfélag Suðurlands. Seinniráðningarsamningurinn, sem að ofan greinir, var útbúinn við starfslok stefnandaog var ekki með honum unnt að breyta ráðningargjörum stefnanda afturvirkt.Verður alfarið byggt á fyrri ráðningarsamningnum við úrlausn málsins að þvíleyti sem ráðningarsamningarnir eru ekki samhljóða. Í greinargerð sinni byggir stefndi áþví að eftir starfslok stefnanda hafi stefndi ekki heyrt frekar frá stefnandafyrr en með bréfi Verkalýðsfélags Suðurlands, þar sem hafðar hafi verið uppiórökstuddar kröfur, en á seinni stigum hafi verið vísað til tímaskrár stefnandasjálfs. Ekki getur það orðið til þess að fría stefnda af kröfum stefnandahvernig bréfaskriftir þessar voru milli Verkalýðsfélags Suðurlands og stefnda,enda getur réttur stefnanda til ógreiddra launa ekki ráðist af efnibréfaskriftanna. Stefndi hefur mótmælt tímaskráningumstefnanda sem röngum og ósönnuðum. Að mati dómsins er þó ekki við annað aðstyðjast í þeim efnum. Tímaskráningar stefnanda eru handfærðarsamtímaheimildir, en stefndi hefur ekki lagt fram neina aðra tímaskráningu enhann hafði þó öll færi á því að skrá vinnu stefnanda s.s. með stimpilklukku ogeða með því að fá hjá stefnanda tímaskráningu jafnóðum. Yfirlit endurskoðandastefnda, sem unnið er upp úr frásögnum stefnda sjálfs, getur ekki breytt þessuen ekki hafði endurskoðandinn sjálfstæða vitneskju um vinnutíma stefnanda. Þáhefur tímaskráningum stefnanda ekki verið hnekkt með framlögðum gögnum eðaskýrslum sem gefnar voru við aðalmeðferð, en þar er annars vegar um að ræðaóljósar frásagnir fósturdóttur fyrirsvarsmanns stefnda og hins vegarfyrrverandi starfsmanns stefnda, en hvorugt þeirra hafði tímaskráningustarfsmanna með höndum. Verður við úrlausn málsins byggt á tímaskráningumstefnanda sjálfs enda ekki við annað að styðjast og ekkert sérstakt fram komiðí málinu sem rýri trúverðugleika þeirrar skráningar. Ber hér að geta þess aðfjarri fer því að hinar handskrifuðu tímaskráningar séu ólæsilegar. Í greinargerð stefnda er ekki byggtá því að rangur kjarasamningur hafi verið notaður við útreikning krafnastefnanda eða að tölulegur útreikningur sé rangur miðað við gefnar forsendur. Í greinargerð stefnda er vísað tilþess að stefndi hafi greitt eða tekið að sér að kaupa fæði fyrir stefnda fyrir25.000 kr. á mánuði. Engu getur þetta breytt um niðurstöðu málsins en framhefur komið, m.a. í framburði vitnisins Guðrúnar Elínar Pálsdóttur formannsVerkalýðsfélags Suðurlands sem sá um útreikninginn, að tekið er tillit tilþessa við kröfugerð stefnanda. Þá hefur stefndi vísað til þess aðstefnandi hafi tekið athugasemdalaust við launum sínum og ekki haftathugasemdir við uppgjör við starfslok. Fram hefur hins vegar komið að nokkurágreiningur hafi verið milli stefnanda og stefnda, en einkum hafi það þó veriðvegna frídaga sem stefnanda hafi þótt á skorta. Að mati dómsins er ekki hald íþessum vörnum, en fyrir liggur að stefnandi er erlendur maður sem hefur ekkirækilega þekkingu á reglum íslensks vinnuréttar og var mikill aðstöðumunur áaðilum að þessu leyti, en fram hefur komið að strax eftir starfslok óskaðistefnandi liðsinnis við að rétta sinn hlut gagnvart stefnda. Ekki hefur stefndi fært fram aðrarmálsástæður sem geti orðið til þess að sýkna hann af kröfum stefnanda. Eins ogað framan greinir vildi stefndi við endurflutning málsins endurvekja kröfu sínaum skuldajöfnuð, en hann hafði við aðalmeðferð fallið frá því að hafa uppigagnkröfu til skuldajafnaðar skv. 28. gr. laga nr. 91/1991. Vilendurflutninginn afhenti lögmaður stefnda dóminum til hliðsjónar handskrifaðblað til nánari tölulegrar útskýringar á skuldajafnaðarkröfu sinni. Af hálfustefnanda var því hafnað að krafa þessi kæmist að í málinu. Með hliðsjón af þvíað stefndi féll við aðalmeðferð frá skuldajafnaðarkröfu sinni verður henni ekkisinnt frekar, en rétt er þó að geta þess að telja verður að hvort heldur sem erþá hafi ekki verið gerð nein grein fyrir henni fyrr en allt of seint og geturhún því alls ekki komið til álita. Verður því stefndi dæmdur til aðgreiða stefnanda hina umkröfu fjárhæð með dráttarvöxtum eins og krafist er, enengin sérstök mótmæli eða málsástæður eru hafðar uppi af hálfu stefnda gegndráttarvaxtakröfum stefnanda. Rétt er að stefndi greiði stefnandamálskostnað og er hann hæfilega ákveðinn kr. 1.136.538 og hefur þá verið litiðtil skyldu til greiðslu virðisaukaskatts. Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Ferðaþjónusta og sumarhúsehf., greiði stefnanda, Gyorgy Evetovics, 1.955.996 kr. með dráttarvöxtum skv.1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 41.354 kr. frá 1. mars 2015 til 1. apríl2015, þá af 228.028 kr. frá þeim degi til 1. maí 2015, af 518.426 kr. frá þeimdegi til 1. júní 2015, af 1.325.974 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2015, af1.921.925 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og loks af 1.955.996 kr. frá þeimdegi til greiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 1.136.538 kr. í málskostnað.
Mál nr. 7/2002
Skaðabætur Endurkrafa Vátryggingarsamningur Aðild
Sprenging varð í húsnæði F vegna gasleka frá lyftara. Í sama húsi var M með starfsemi sína og fékk M tjón sitt bætt hjá S, sem síðan krafði F á grundvelli 1. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1993 um þá fjárhæð sem innt var af hendi til M. F hafði ábyrgðartryggingu hjá V, sem gerðist aðili að málinu samkvæmt samkomulagi málsaðila þar um. Stjórnandi lyftarans var talinn hafa sýnt gáleysi með því að skrúfa ekki fyrir gaskútinn eftir að hafa lagt tækinu í lok vinnudags og bar F skaðabótaábyrgð gagnvart S, sem öðlast hafði stöðu tjónþola, á þessari háttsemi starfsmanns F. Með vísan til 2. töluliðar 2. mgr. 19. gr. laga nr. 50/1993 var F ekki talið komast undan bótaskyldu á grundvelli 1. mgr. sömu greinar. Í samningi F við V um kaup á vátryggingu undanskildi V sig ábyrgð á tjóni sem hlytist af eldsvoða. Ljóst þótti að tjón M varð ekki vegna eldsvoða, svo sem það hugtak er skýrt í lögskýringargögnum, heldur við sprengingu. V hafði ekki undanþegið sig ábyrgð vegna tjóns af völdum sprengingar, sem F bar skaðabótaábyrgð á. Samkvæmt því var V skylt að bæta tjón M og í samræmi við það var krafa S á hendur F og V tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2002. Hann krefst þess, að stefndu verði dæmdir til að greiða sér 1.700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málið á rætur að rekja til þess að um klukkan 6 að morgni mánudags 7. júní 1999 varð mikil sprenging í húsnæði stefnda Fiskþurrkunar ehf. í Gerðahreppi. Var félagið með starfsemi sína í sama húsi og Marvík ehf., þar sem skilrúm greindi húshlutana að. Urðu miklar skemmdir við sprenginguna á húsinu og vélbúnaði, sem þar var. Er óumdeilt í málinu að sprengingin hafi orðið vegna gasleka frá lyftara, sem var í húsnæði Fiskþurrkunar ehf. Málsatvikum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í héraðsdómi. Marvík ehf. hafði skaðatryggingu hjá áfrýjanda, sem bætti félaginu tjónið með samtals 1.700.000 krónum í nokkrum áföngum á árunum 1999 og 2000. Telur áfrýjandi að Fiskþurrkun ehf. beri skaðabótaábyrgð á tjóninu og krefur hann þennan stefnda á grundvelli 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um þá fjárhæð, sem hann innti af hendi til Marvíkur ehf. Fiskþurrkun ehf. hafði ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og gerðu málsaðilar samkomulag 16. maí 2001 þess efnis að hið stefnda vátryggingafélag yrði beinn aðili að málinu við hlið Fiskþurrkunar ehf. með þeim réttindum og skyldum, sem því fylgja að lögum. Segir meðal annars í samkomulaginu að stefnda Fiskþurrkun ehf. telji sig ekki bera skaðabótaábyrgð á tjóni Marvíkur ehf. og að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. álíti tjónið falla utan gildissviðs ábyrgðartryggingar Fiskþurrkunar ehf. hjá honum. Er því síðan lýst að aðilarnir telji heppilegt að fá jafnframt dæmt um síðastnefnda álitaefnið í málinu og sé það tilgangurinn með beinni aðild Vátryggingafélags Íslands hf. að því. Krefst áfrýjandi samkvæmt þessu greiðslu óskipt úr hendi stefndu. II. Vinnueftirlit ríkisins rannsakaði verksummerki í starfstöð Fiskþurrkunar ehf. eftir sprenginguna og gerði um það ódagsetta skýrslu, sem mun hafa verið lokið 8. júní 1999. Kom þar meðal annars fram að sprengingin hafi sýnilega orðið í herbergi þar sem þrír lyftarar voru geymdir. Voru tveir þeirra knúnir með rafmagni, en hinn þriðji með gasi. Hafði honum verið lagt þarna þegar vinnu lauk hjá þessum stefnda föstudaginn 4. júní 1999. Hleðslutæki voru tengd tveim fyrrnefndu lyfturunum yfir helgina, en auk þess var rafmótor í loftdælu stöðugt í gangi og kæliskápar staðsettir í herberginu, en á þeim var stjórntafla, sem kveikti og slökkti á þeim. Taldi vinnueftirlitið að neisti geti hafa myndast frá rafbúnaði. Líklegustu skýringuna á sprengingunni taldi stofnunin vera þá að festing slöngu á gaskút á lyftaranum, sem áður var nefndur, hafi verið farin að gefa sig af hristingi og öðru hnjaski við notkun tækisins. Þegar þrýstingur jókst í slöngunni við að bruni í vél lyftarans hætti hafi hún skroppið af tengibúnaði gaskútsins og gasið þar með streymt óhindrað út úr opnum kútnum. Neisti frá rafbúnaði hafi síðan kveikt í gasinu og sprenging orðið. Í skýrslunni kom loks fram að sá maður, sem síðastur ók gaslyftaranum 4. júní 1999, hafi verið nokkuð viss um að hann hafi ekki lokað fyrir gaskútinn þegar hann lagði lyftaranum. Var lyftarinn með „fulla skoðun“ frá 27. janúar 1999, en ekkert liggur fyrir í málinu um aldur tækisins. Fallist verður á með áfrýjanda að stjórnandi lyftarans sýndi gáleysi með því að skrúfa ekki fyrir gaskútinn eftir að hafa lagt tækinu í lok vinnudags. Var þeim mun brýnna að sinna þessari einföldu og sjálfsögðu öryggisráðstöfun þar sem tækið skyldi geymt í húsnæði þar sem margs kyns rafmagnstæki voru í gangi. Ber stefndi Fiskþurrkun ehf. skaðabótaábyrgð gagnvart tjónþola á þessari háttsemi starfsmanns síns og reynir þá ekki sérstaklega á aðrar ástæður, sem áfrýjandi teflir fram til stuðnings kröfum sínum. Áfrýjandi hefur bætt Marvík ehf. tjónið og öðlast rétt tjónþolans á hendur stefnda Fiskþurrkun ehf. samkvæmt 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga. Verður ekki fallist á með þessum stefnda að hann komist undan bótaskyldu á grundvelli reglu 1. mgr. 19. gr. sömu laga, enda var tjóninu valdið í einkaatvinnurekstri og leiðir af 2. tölulið 2. mgr. sömu greinar að regla 1. mgr. hennar á hér ekki við. III. Meðal málsgagna eru skilmálar stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. fyrir ábyrgðartryggingu atvinnurekstrar, sem áttu við í samningssambandi stefndu. Er tekið fram í 2. gr. skilmálanna að vátryggingin taki til skaðabótaábyrgðar, sem falli á vátryggðan meðal annars vegna skemmda á munum vegna starfsemi hans. Í 6. gr. þeirra er síðan kveðið á um almennar undantekningar frá ábyrgð vátryggingarfélagsins, en í 2. tölulið greinarinnar segir að vátryggingin nái ekki til tjóns „sem hlýst af eldsvoða, kjarnorku eða geislavirkum efnum.“ Ber stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. þetta ákvæði fyrir sig í málinu og telur að tjón Marvíkur ehf. hafi hlotist af eldsvoða í merkingu skilmálanna. Verði með réttu litið svo á að sprengingin hafi orðið af völdum eldsvoða þegar kviknaði í gasinu. Áfrýjandi telur hins vegar sýnt að enginn eldsvoði hafi orðið í umrætt sinn, heldur hafi tjónið orðið við sprengingu og geti hið stefnda vátryggingarfélag ekki komist undan ábyrgð með því að bera fyrir sig undantekningu í vátryggingarskilmálum, sem lúti að eldsvoða. Í lögum nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga er að finna ákvæði um brunatryggingu í 79. gr. til 88. gr. Í athugasemdum, sem fylgdu 79. gr. í frumvarpi til þessara laga, koma fram skýringar á hugtakinu „eldsvoða“ í merkingu frumvarpsins. Segir þar að ábyrgðin sé takmörkuð við tjón, sem hljótist af eldsvoða, og sé þetta gert til að undanskilja smábruna ábyrgðinni. Ábyrgðin taki ekki aðeins til tjóns, sem verður beinlínis af völdum elds, heldur og skaða, sem hlýst til dæmis af reyk og vatni við eldsvoða. Því aðeins sé um eldsvoða í merkinu frumvarpsins að ræða að eldur sé „laus“ sem kallað sé, það er að honum séu ekki sett tiltekin mörk af mönnum. Auk þess verði eldurinn að hafa náð nokkru magni. Með því að trygging samkvæmt framangreindu taki aðeins til tjóns af eldsvoða taki hún ekki til tjóns, sem verði við sprengingu, nema svo sé sérstaklega um samið, eða sprengingin stafi af eldsvoða. Í samningi stefndu um kaup á vátryggingu undanskildi Vátryggingafélag Íslands hf. sig ábyrgð á tjóni, sem hlytist af eldsvoða. Ljóst er að tjón Marvíkur ehf. varð ekki vegna eldsvoða, svo sem það hugtak er skýrt í áðurröktum lögskýringargögnum, heldur við sprengingu. Hið stefnda vátryggingarfélag hefur ekki undanþegið sig ábyrgð vegna tjóns af völdum sprengingar, sem Fiskþurrkun ehf. ber skaðabótaábyrgð á. Er Vátryggingafélagi Íslands hf. samkvæmt því skylt að bæta tjón Marvíkur ehf. samkvæmt samningi sínum við Fiskþurrkun ehf. Verður niðurstaða málsins samkvæmt öllu framanröktu sú að krafa áfrýjanda á hendur báðum stefndu verður tekin til greina með vöxtum eins og krafist er. Skulu stefndu jafnframt greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Fiskþurrkun ehf. og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði óskipt áfrýjanda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., 1.700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 7. nóvember s.l., er höfðað með stefnu birtri 30. nóvember 2000. Stefnandi er Sjóvá - Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1738, Kringlunni 5, Reykjavík. Stefndu eru Fiskþurrkun ehf., kt. 570887-1149, Skólabraut 11, Garði og Vá­trygg­inga­félag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnanda kr. 1.700.000 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. nóvember 2000 til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að mánudaginn 7. júní 1999 kl. 07:42 var lögreglunni í Kefla­vík tilkynnt um sprengingu sem orðið hefði í fyrirtækinu Fiskþurrkun ehf. við Skaga­braut í Garði. Mun stefndi Fiskþurrkun ehf. vera í norðurhluta húsnæðisins en fyrir­tækið Marvík ehf. í syðri hlutanum. Lögreglumenn fóru á vettvang ásamt starfsmanni Vinnu­eftirlits ríkisins. Segir í lögregluskýrslu að norðurveggur hússins hafi allur verið úr lagi genginn og þá hafi stór hluti þaksins verið horfinn að vestanverðu. Inni í hús­inu höfðu járnklæddir timburveggir fallið á vinnslutæki svo og milliveggur sem skildi fyrir­tækin að. Í lyftarageymslu voru þrír lyftarar, tveir rafmagnslyftarar og einn gas­lyftari með skráningarnúmerinu JL-2988. Veittu lögreglumenn því athygli að gaskútur aftan á gaslyftaranum var hélaður að neðan og var gasslangan laus frá kútnum. Starfs­maður stefnda Fiskþurrkunar skrúfaði fyrir kútinn meðan lögreglan var á vettvangi. Í skýrslu Vinnueftirlitsins segir að af verksummerkjum megi ráða að sprengingin hafi orðið í lyftaraherberginu, en það var mjög illa farið, þaklaust, allir veggir meira og minna sprungnir út og aðliggjandi húsnæði verulega skemmt. Mun Jens S. Guðbergs­son, starfsmaður stefnda Fiskþurrkunar ehf., síðast hafa ekið lyftaranum á föstu­deg­inum og sagðist hann nokkuð viss um að hann hefði ekki skrúfað fyrir gaskútinn er hann lagði lyftaranum. Var um að ræða 11 kg gaskút og að mati Jens voru 7 til 9 kg eftir af gasi á kútnum þegar lyftaranum var lagt. Í skýrslunni segir enn fremur að ekki hafi orðið vart við ammoníakslykt á svæðinu og útiloki það ammoníakssprengingu. Þá segir að merki hafi verið um eld, þar sem timbur hafi sviðnað, plast bráðnað og kvikn­að hafi í pappírsrusli. Eldur hafi þó ekki gosið upp, enda hafi úðast vatn yfir sprengi­stað­inn úr vatnslögn sem hafi rofnað. Við skoðun á gaskútnum kom í ljós að slanga, sem liggur frá kútnum að brennslurými lyftarans, virðist hafa losnað af stút á tengi­búnaði gaskútsins. Á slöngunni mun hafa verið pressaður málmhólkur til að festa hana í stað hosuklemmu. Segir í skýrslunni að þrýstingur í slöngunni hafi aukist við það að lyftarinn var ekki í notkun. Loftræsting hafi verið í herberginu, bæði op með raf­knúinni viftu niður undir gólfi og loftop ofar á sama vegg, en loftdæling hafi ekki nægt til að soga gasið burt jafnóðum, en það bendi til þess að mati starfsmanns Vinnu­eftir­litsins að gasið hafi tæmst mjög ört úr kútnum. Þá segir í skýrslunni að hleðslu­tæki fyrir rafmagnslyftara og rafmótor í loftdælingu hafi verið í gangi. Þá hafi kæli­skápar verið í herberginu, en stjórntafla sjái um að kveikja og slökkva á þeim rafrænt. Sé neistamyndun frá rafbúnaði því möguleg. Það var því mat starfsmanna Vinnueftirlits ríkisins að líklegasta skýring spreng­ing­arinnar hafi verið sú að festing slöngunnar við tengibúnað gaskútsins hafi verið farin að gefa sig af hristingi og öðru hnjaski við notkun tækisins. Þegar þrýstingur hafi auk­ist í slöngunni við að bruni hætti í mótor lyftarans hafi hún skroppið af tengibúnaði gas­kútsins og þar með hafi gasið streymt óhindrað út úr opnum kútnum. Neisti frá raf­búnaði hafi síðan kveikt í gasinu með framangreindum afleiðingum. Fyrirtækið Marvík ehf. hafði vátryggingu hjá stefnanda sem bætti fyrirtækinu tjón þess með kr. 1.700.000. Er ekki ágreiningur um þá fjárhæð, en stefndu mótmæla drátt­arvaxtakröfu stefnanda frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir á því að umrædd sprenging hafi orðið vegna vítaverðs gáleysis hjá stefnda og/eða starfsmanni hans. Hafi búnaður á gaskútnum verið ófullnægjandi, auk þess sem starfsmaður stefnda hafi gleymt að skrúfa fyrir gasið þegar hann gekk frá lyft­aranum á föstudeginum. Hafi þetta leitt til þess að sprenging hafi orðið með þeim af­leiðingum að Marvík ehf. hafi orðið fyrir verulegu eignatjóni á tækjum og búnaði. Beri stefndi Fiskþurrkun ehf. skaðabótaábyrgð á því samkvæmt almennu skaða­bóta­regl­unni og reglum um húsbóndaábyrgð. Þá er einnig byggt á því að bótaskylda stefnda byggi á hlutlægum ábyrgðarreglum, en búnaður sá er tjóninu olli hafi verið hættu­legur og til þess fallinn að valda tjóni væri fyllstu aðgæslu ekki gætt. Stefnandi vísar til almennu skaðabótareglunnar, reglna um húsbóndaábyrgð at­vinnu­rekanda á starfsmönnum sínum og hlutlægrar ábyrgðarreglu skaðabótaréttar. Stefn­andi segist krefja stefndu um greiðslu á skaðabótum sem svari til þeirrar fjár­hæðar sem tjónþola hafi verið greidd á grundvelli skaðatryggingar og vísar í þeim efn­um til 22. gr. laga nr. 50/1993. Stefndu byggja á því að skilyrði réttar stefnanda til endurkröfu á hendur stefnda Fiskþurrkun ehf. samkvæmt 22. gr. skaðabótalaga sé að hið stefnda fyrirtæki beri skaða­bótaábyrgð á tjóni Marvíkur ehf. Er sýknukrafa stefnda Fiskþurrkunar ehf. á því byggð að rekja megi tjónið til óhappatilviljunar en ekki til saknæms atferlis stefnda og/eða starfsmanns hans. Þá beri stefndi ekki bótaábyrgð eftir hlutlægum ábyrgð­ar­regl­um vegna hættulegs búnaðar eða hættulegrar starfsemi. Stefndi Fiskþurrkun ehf. byggir á því að í sjálfu sér hafi verið ósaknæmt af starfs­manni stefnda að loka ekki fyrir gaskút lyftarans þegar hann gekk frá honum á föstu­deginum, þar sem hann gat ekki vitað né mátti vita að slangan milli gaskúts og brennslu­hólfs myndi losna af stút gaskútsins og gasið streyma úr kútnum. Þvert á móti hafi starfsmaðurinn mátt treysta því að slangan héldist föst eins og áður og ekkert gas gæti lekið úr kútnum, þó ekki væri lokað sérstaklega fyrir hann. Sé því ekki við starfs­mann­inn að sakast og þá hafi hann ekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eins og stefn­andi haldi fram. Þá verði tjónið ekki rakið til saknæms atferlis annarra starfsmanna stefnda, en ekkert bendi til þess að þeim megi kenna um að slangan losnaði af tengi­bún­aði gaskútsins eða þeir hafi mátt varast það. Þá hafi búnaðurinn eða lyftarinn ekki verið hættulegur í skilningi skaðabótaréttar eða rekstur stefnda Fiskþurrkunar ehf. yfir­leitt. Því eigi regla um hlutlæga bótaábyrgð ekki við. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. byggir sýknukröfu sína á því að tjónstilvikið falli ekki undir ábyrgðartryggingu stefnda Fiskþurrkunar ehf. hjá félaginu með vísan til 6. gr. almennra skilmála tryggingarinnar. Segi berum orðum í 6. gr., sbr. 2. tl. skil­mál­anna, að vátryggingin taki ekki til tjóns sem hljótist af eldsvoða, en stefndi byggir á því að tjónið hafi hlotist af því að neisti kveikti í gasinu sem logaði þá upp og sprakk með fyrrgreindum afleiðingum. Varð laus eldur eða eldsvoði því orsakavaldur tjóns­ins, en með eldsvoða í skilningi vátryggingaréttar sé átt við það að eldur verði laus. Þar sem tjónið hafi hlotist af eldsvoða beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Niðurstaða. Í máli þessu er ekki ágreiningur milli aðila um örsök þess að umrætt tjón varð. Verður á því byggt að starfsmanni stefnda Fiskþurrkunar ehf. hafi láðst að skrúfa fyrir gas­kút lyftara eftir notkun föstudeginum áður en tjónið varð. Upplýst er og óumdeilt að slanga sem lá frá gaskútnum að brennslurými lyftarans losnaði af stút á tengibúnaði kúts­ins, en slangan var fest með pressuðum málmhólki, en ekki hosuklemmu. Máls­aðilar fallast á það álit starfsmanna Vinnueftirlits ríkisins að líklegasta skýring spreng­ing­arinnar hafi verið sú að festing slöngunnar við tengibúnað gaskútsins hafi verið farin að gefa sig af hristingi og öðru hnjaski við notkun tækisins. Þegar þrýstingur hafi aukist í slöngunni við að bruni hætti í mótor lyftarans hafi hún skroppið af tengibúnaði gas­kútsins og þar með hafi gasið streymt óhindrað út úr opnum kútnum. Neisti frá raf­búnaði hafi síðan kveikt í gasinu með framangreindum afleiðingum. Ágreiningur aðila málsins snýst um það hvort stefnandi eigi endurkröfu á hendur stefnda Fiskþurrkun ehf. á grundvelli 22. gr. skaðabótalaga, en stefndi hafði frjálsa ábyrgð­artryggingu hjá hinu stefnda vátryggingafélagi. Er ágreiningur um það hvort rekja megi sprenginguna til ófullnægjandi búnaðar og vítaverðs gáleysis stefnda Fisk­þurrk­unar ehf. og/eða starfsmanns hans og stefndi beri því skaðabótaábyrgð á tjóninu eftir almennu skaðabótareglunni og reglum um húsbóndaábyrgð. Þá er ágreiningur um það hvort stefnda Fiskþurrkun ehf. beri hlutlæga ábyrgð á tjóninu, þar sem búnaðurinn sem tjóninu olli hafi verið hættulegur og til þess fallinn að valda tjóni. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. skaðabótalaga stofnast skaðabótaréttur ekki vegna tjóns sem munatrygging eða rekstrarstöðvunartrygging tekur til nema hinn skaða­bóta­skyldi hafi valdið tjóninu af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Samkvæmt 22. gr. sömu laga öðlast vátryggingafélag rétt tjónþola á hendur hinum skaðabótaskylda, að svo miklu leyti sem það hefur greitt bætur, stofnist skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem skaða­trygging tekur til. Verði talið að stefnda Fiskþurrkun ehf. beri skaðabótaábyrgð á umræddu tjóni deila aðilar málsins um það hvort tjónstilvikið falli undir ábyrgðartryggingu stefnda hjá hinu stefnda vátryggingafélagi. Telur stefndi tjónið hafa hlotist af eldsvoða en sam­kvæmt skilmálum vátryggingarinnar tekur hún ekki til slíkra tilvika. Stefnandi byggði hins vegar á því við munnlegan flutning málsins að tjónið hafi hlotist af spreng­ingu en ekki eldsvoða, en tjón af völdum sprengingar sé ekki undanskilið í skil­málum hins stefnda vátryggingafélags. Ekki er annað í ljós leitt í máli þessu en umræddur lyftari, sem knúinn var gasi, hafi starfað eðlilega fram að þeim tíma er tjónið varð. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að starfsmönnum stefnda Fiskþurrkunar ehf. hafi verið ljóst að búnaði á gaskútnum hafi verið þannig háttað að hætta væri á gasleka ef ekki væri skrúfað fyrir gasið að notkun lokinni. Verður að telja að við eðlilega notkun og fullnægjandi umbúnað slöngu hafi ekki borið nauðsyn til að skrúfa fyrir gasið. Hins vegar verður að telja var­legra að hafa þann hátt á, enda virðist ekki hafa verið gert ráð fyrir að lyftarinn yrði not­aður fyrr en eftir helgina. Samkvæmt framansögðu verður því ekki fallist á að starfs­maður stefnda Fiskþurrkunar ehf. hafi sýnt af sér stórfellt eða vítavert gáleysi með því að láta undir höfuð leggjast að skrúfa fyrir gasið. Verður skaðabótaábyrgð stefnda því ekki byggð á þessari málsástæðu. Eins og að framan var rakið var slangan fest við stút gaskútsins með pressuðum málm­hólki en ekki með hosuklemmu. Ekki verður ráðið af skýrslu Vinnueftirlits ríkis­ins að um ófullnægjandi búnað að þessu leyti hafi verið að ræða. Virðist röð til­viljana hafa leitt til þess að afleiðingarnar urðu þær sem hér er fjallað um, þ.e.a.s. að fest­ing slöngunnar hafi verið farin að gefa sig af hristingi og öðru hnjaski við notkun tæk­isins. Hafi þrýstingur aukist í slöngunni þegar bruni hætti í vél lyftarans og slangan þá skroppið af tengibúnaði sínum. Hafi gasið þá streymt óhindrað úr opnum kútnum og neisti frá rafbúnaði kveikt í því með fyrrgreindum afleiðingum. Það er mat dóms­ins að tjónið hafi orðið fyrir óhappatilviljun og ber stefndi Fiskþurrkun ehf. því ekki skaðabótaábyrgð á þeirri atburðarás er leiddi til tjónsins. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Fiskþurrkun ehf. og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu vera sýknir af öll­um kröfum stefnanda, Sjóvá – Almennra trygginga hf. í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 476/2004
Kærumál Dómari Aðstoðarmaður héraðsdómara Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Úrskurður héraðsdóms í máli KÁ svf. gegn SK um málskostnað var ómerktur þar sem málið hafði verið tekið fyrir í þinghaldi sem háð var af aðstoðarmanni héraðsdómara og tekið til úrskurðar af honum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. desember sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. nóvember 2004, þar sem varnaraðila var gert að greiða sóknaraðila 70.000 krónur í málskostnað í máli, sem fellt var niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér 703.101 krónu í málskostnað samkvæmt framlögðum reikningi. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila þar sem hann krafðist þess aðallega að veðsetning tiltekinnar fasteignar yrði dæmd ógild. Til vara krafðist hann að fyrrnefndri veðsetningu yrði rift samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt framlögðum endurritum úr þingbók Héraðsdóms Reykjaness var mál þetta sjö sinnum sagt vera tekið fyrir í þinghaldi er háð væri af aðstoðarmanni héraðsdómara, síðast 10. nóvember 2004. Þá var bókað: „Aðilar eru sammála um að fella málið niður um allt annað en málskostnað, en aðilar eru sammála um að leggja ákvörðun um málskostnað í úrskurð dómara og verður úrskurður kveðinn upp 11. 11. 2004. Málið er tekið til úrskurðar um málskostnaðarkröfuna.“ Í þinghaldi þann dag var hinn kærði úrskurður kveðinn upp af héraðsdómara sem ekki hafði áður komið að málinu. Í 17. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla segir: „Til aðstoðar dómurum má ráða til héraðsdómstóla lögfræðinga sem fullnægja skilyrðum 2. - 6. tölul. 2. mgr. 12. gr. Dómstjóri annast slíka ráðningu og gilda um hana almennar reglur um starfsmenn ríkisins að öðru leyti en því að hún skal vera tímabundin og ekki til lengri tíma en fimm ára við sama dómstól.“ Um starfsvið aðstoðarmanna eru ekki nánari ákvæði í lögunum, en svo sem starfsheitið bendir til er ætlunin að þeir séu héraðsdómurum til aðstoðar og geti þannig innt af hendi ýmis verk við undirbúning og framkvæmd þinghalda og meðferð einstakra mála. Samkvæmt athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum um dómstóla, var ætlunin að dómstólaráð og héraðsdómstólarnir hefðu innan þess ramma, sem ákvæðið setur, svigrúm til að móta verksvið aðstoðarmannanna. Í athugasemdunum var ráð fyrir því gert að störf aðstoðarmanna kæmu í stað fyrrum starfa dómarafulltrúa. Sá meginmunur var þó gerður að aðstoðarmönnum var ekki heimilt að gegna dómstörfum, svo sem fulltrúarnir gátu gert í takmörkuðum mæli. Til þessara breytinga lágu skýrar ástæður, sem tíundaðar voru í frumvarpi til laganna. Sérstök athygli var á því vakin að dómstólaráð gæti sett almennar reglur til leiðbeiningar um starfsvið aðstoðarmanna í skjóli 4. töluliðar 1. mgr. 14. gr. laga nr. 15/1998. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 91/1991 segir að dómari stýri þinghaldi og gæti þess að það sé háð eftir réttum reglum. Af þessu og áðurgreindu lagaákvæði um aðstoðarmenn dómara leiðir að þing verður ekki háð nema í nafni og á ábyrgð þess dómara sem dómstjóri hefur falið að fara með mál, sem þar skal tekið fyrir, en aðstoðarmaður getur séð um framkvæmd þess. Jafnframt leiðir staða aðstoðarmanns dómara til þess að verði ágreiningur í þinghaldi ber aðstoðarmanni að kalla til þann dómara sem ábyrgð ber á því til að hlýða á röksemdir málflytjenda og gera að því búnu út um ágreininginn, sbr. XVI. kafla laga nr. 91/1991. Þetta breytir því ekki að aðstoðarmaðurinn getur unnið að drögum að úrskurði eða dómi. Sú aðferð sem viðhöfð var í Héraðsdómi Reykjaness við meðferð máls þessa hefur því ekki stoð í lögum samkvæmt framansögðu og ber að ómerkja hinn kærða úrskurð og meðferð málsins í héraði allt frá þingfestingu þess. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur, svo og meðferð málsins fyrir héraðsdómi frá þingfestingu þess 26. maí 2004, og er því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 473/2008
Kærumál Útburður Frávísun frá héraðsdómi Sératkvæði
E krafðist þess að aðfarargerð sýslumannsins á Hvolsvelli, þar sem E var borinn út úr fasteign með beinni aðfarargerð, yrði ógilt. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför veitti aðfararþola ekki heimild til að bera undir héraðsdóm lögmæti útburðar sem þegar hefði farið fram í samræmi við úrskurð héraðsdóms. Var málinu því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. ágúst 2008, en með honum var hafnað kröfu sóknaraðila um að ógilda aðfarargerð sýslumannsins á Hvolsvelli 2. apríl 2008, þar sem sóknaraðili var borinn út úr nánar tilgreindum hluta fasteignarinnar að Bergþórshvoli 2 í Rangárþingi eystra. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að umrædd aðfarargerð sýslumannsins á Hvolsvelli verði dæmd ógild. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 18. mars 2008 var fallist á kröfu varnaraðila um að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð út úr nánar tilgreindum hluta fasteignarinnar að Bergþórshvoli 2 í Rangárþingi eystra. Sóknaraðili kærði þann úrskurð til Hæstaréttar. Með dómi 18. apríl 2008 í málinu nr. 196/2008 var málinu vísað frá Hæstarétti á þeim grunni að útburðargerð hefði farið fram í samræmi við úrskurð héraðsdóms og hefði sóknaraðili því ekki lengur réttarhagsmuni af því að fá úrskurðinum hnekkt. Með kröfu sinni nú freistar sóknaraðili þess að fá ógilta með dómi útburðargerðina sjálfa sem fór fram 2. apríl 2008. Vísar hann til 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um heimild til þess. Lagaákvæði þetta heimilar ekki aðfararþola að bera undir héraðsdóm lögmæti útburðar sem þegar hefur farið fram í samræmi við úrskurð dóms um heimild til gerðarinnar. Verður málinu því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi, en ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málkostnaðarákvæði hins kærða úrskurðar er staðfest. Sóknaraðili, Eggert Haukdal, greiði varnaraðilum, Runólfi K. Maack og Benediktu Haukdal, hvoru um sig 75.000 krónur í kærumálskostnað. Sératkvæði Hjördísar Hákonardóttur Ég tel að staðfesta eigi efnisniðurstöðu hins kærða úrskurðar með skírskotun til forsendna hans, en er sammála ákvörðun meiri hluta dómsins um kærumálskostnað. Sóknaraðili er Eggert Haukdal, kt. 260433-7419, Bergþórshvoli 2, Rangárþingi eystra, og varnaraðilar eru Benedikta Haukdal, kt. 140457-5829 og Runólfur Maack, kt. 151149-2199, Bergþórshvoli 2, Rangárþingi eystra. Með bréfi dagsettu 3. apríl sl. og mótteknu 4. apríl sl. krafðist sóknaraðili þess að aðfarargerð sýslumannsins á Hvolsvelli í máli nr. 031-2008-02, sem fram fór 2. apríl sl., verði ógild. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði vísað frá dómi. Til vara krefjast varnaraðilar þess að hafnað verði kröfum sóknaraðila og að staðfest verði aðfarargerð sýslumannsins á Hvolsvelli í máli nr. 031-2008-02. Varnaraðilar krefjast þess jafnframt að sóknaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu. Mál þetta var þingfest þann 21. apríl sl. og fór aðalmeðferð fram þann 6. júní sl. Málavextir. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands, uppkveðnum 18. mars sl. í máli nr. A-5/2008, var fallist á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili yrði, ásamt öllu því sem honum tilheyrði, borinn út úr bílskúr, vélageymslu, eldhúsi, þvottahúsi og aðliggjandi gangi á neðri hæð íbúðarhússins að Bergþórshvoli 2, Rangárþingi eystra, með beinni aðfarargerð. Í úrskurðarorði sagði m.a. að málskot til Hæstaréttar Íslands frestaði ekki aðför samkvæmt úrskurðinum. Með bréfi, dagsettu 27. mars sl. kærði lögmaður sóknaraðila framangreindan úrskurð til Hæstaréttar Íslands. Þann 2. apríl sl. fór hin umdeilda aðfarargerð fram. Með dómi Hæstaréttar þann 18. apríl sl. í máli nr. 196/2008 var málinu vísað frá Hæstarétti með vísan til þess að útburðargerð hefði farið fram í samræmi við framangreindan úrskurð Héraðsdóms Suðurlands og sóknaraðili hefði því ekki lengur réttarhagsmuni af því að úrskurðurinn kæmi til endurskoðunar. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili byggir kröfu sína í fyrsta lagi á því að niðurstaða Héraðsdóms Suðurlands í úrskurði uppkveðnum 18. mars sl. í máli nr. A-5/2008 hafi verið reist á röngum ályktunum um það hvaða réttindi varnaraðila séu í andstöðu við íbúðarrétt sóknaraðila. Af þeim sökum sé ranglega lýst þeim ágreiningi sem uppi sé um inntak íbúðarréttar samkvæmt kaupsamningi. Þannig sé m.a. byggt á því í forsendum úrskurðarins að sóknaraðili hafi meinað varnaraðilum aðgang að eldhús-, bað- og þvottaaðstöðu og ennfremur að framkvæmdum í skjóli útburðargerðarinnar sé ætlað að gera þær breytingar á húsnæði að báðir aðilar geti haft þar mannsæmandi aðstöðu til íveru. Sóknaraðili telur þetta hvort tveggja stangast á við staðreyndir sem legið hafi fyrir með fullnægjandi hætti í gögnum málsins eða sýslumaður hefði getað kynnt sér með einfaldri skoðun við framkvæmd gerðarinnar. Þannig hafi mátt vera ljóst að enginn ágreiningur væri uppi með aðilum um aðgang að baði, enda hefðu varnaraðilar komið sér upp prýðilegri aðstöðu af því tagi á efri hæð hússins. Það sé því úr lausu lofti gripið að sóknaraðili hafi meinað varnaraðilum um slíkan aðgang. Sóknaraðili telur jafnframt ljóst að með því að taka af honum eldhús hans og aðgang að þvottahúsi sé í reynd verið að kippa grundvellinum undan áframhaldandi búsetu sóknaraðila á staðnum, enda hafi hann eftir þær ráðstafanir ekki mannsæmandi aðstöðu til íveru í húsinu. Tilgangur varnaraðila með útburðargerðinni sé ljóslega sá að freista þess að hrekja sóknaraðila af heimili hans og í burtu af jörðinni. Í öðru lagi telur sóknaraðili að sýslumaður hafi ekki, þegar gerðin fór fram, gætt að þeim atriðum sem sóknaraðili hafi borið fyrir sig og sem hafi varðað skerðingu á réttindum sóknaraðila sem myndi hljótast af ef aðfarargerðin hefði farið fram með þeim hætti sem varnaraðilar hefðu krafist. Með þessu hafi sýslumaður brotið gegn ákvæðum 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sýslumanni hafi mátt vera ljóst við gerðina að varnaraðilar hefðu ekki krafist útburðar sóknaraðila úr tveimur herbergjum sem séu hluti af heimili hans en sem gengið sé í úr rýmum sem útburðarbeiðnin hafi tekið til. Ennfremur hafi sýslumanni mátt vera ljóst að leiða myndi af gerðinni, ef hún færi fram með þeim hætti sem varnaraðilar krefðust, að sóknaraðili yrði útilokaður frá aðgangi að þessum herbergjum án þess að það ætti sér stoð í lögum eða löglega uppkveðnum úrskurði. Þrátt fyrir áskorun um að sýslumanni væri rétt og skylt að taka afstöðu til þess hvernig tryggja bæri sóknaraðila aðgang að þessum tveimur herbergjum hafi gerðinni verið fram haldið. Með vísan til þessara röksemda kveðst sóknaraðili hafa sýnt fram á að hin umdeilda aðfarargerð hafi verið haldin svo alvarlegum efnislegum annmörkum að óhjákvæmilegt sé að fella hana úr gildi. Um lagarök vísar sóknaraðili til meginregla aðfararlaga um skilyrði þess að aðfararbeiðnir nái fram að ganga, og einkum til þeirrar reglu sem m.a. hafi stoð í 78. gr. laga um aðför um að réttindi gerðarþola eigi einungis að þoka fyrir skýrum og afdráttarlausum réttindum gerðarbeiðanda. Þá vísar sóknaraðili til 2. mgr. 27. gr. laganna þar sem mælt sé fyrir um atriði sem sýslumanni beri að gæta af sjálfsdáðum við framkvæmd aðfarargerðar og með hvaða hætti hann skuli taka tillit til mótmæla gerðarþola. Sóknaraðili tekur fram að kröfur hans í málinu varði það hvernig sýslumaður hafi gætt að skyldum sínum samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laganna. Af þeirri ástæðu sé ekki um að ræða að kröfur séu hafðar uppi í andstöðu við fyrir dómsúrlausn um málefnið, sbr. 2. mgr. 88. gr. og 94. gr. aðfararlaga. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðilar rökstyðja frávísunarkröfu sína með því að í kröfugerð sóknaraðila felist krafa um að héraðsdómur endurskoði úrskurð Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. A-5/2008, en í því máli hafi verið leyst úr því álitaefni hvort heimila ætti varnaraðilum að fá sóknaraðila borinn út úr tilgreindum hlutum íbúðarhússins að Bergþórshvoli með beinni aðfarargerð. Niðurstaða héraðsdóms í því máli hafi falið í sér endanlega úrlausn þess ágreinings, enda hafi framkvæmd aðfarargerðarinnar ein verið eftir að úrskurðinum uppkveðnum. Varnaraðilar telja að það ágreiningsefni verði ekki borið undir dómstólinn að nýju með vísan til meginreglna réttarfars um heimildir dómstóla til að endurmeta úrlausnir hliðsettra dómstóla og með vísan til eðlis máls. Ljóst væri að það fæli í sér verulega röskun og óþægindi fyrir gerðarbeiðendur almennt ef ekki mætti byggja á að úrlausn dómstóla í málum af þessu tagi væri endanleg. Um lagarök fyrir frávísunarkröfu sinni vísa varnaraðilar til 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 2. mgr. 88. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og almennra meginreglna réttarfars í einkamálum. Fallist dómurinn ekki á frávísunarkröfu varnaraðila telja varnaraðilar að synja verði kröfu sóknaraðila í málinu, enda hafi ekkert komið fram í málinu sem réttlætt geti ógildingu aðfarargerðarinnar. Sóknaraðili haldi því fram að forsendur úrskurðar Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. A-5/2008 hafi verið rangar, þar sem byggt hafi verið á því að sóknaraðili hafi meinað varnaraðilum um aðgang að eldhús-, bað- og þvottaaðstöðu og að með aðilum hafi ekki verið ágreiningur um aðgang að baði. Varnaraðilar segja að sóknaraðili hafi meinað varnaraðilum um aðgang að baðherbergi, eldhúsi og þvottahúsi í upphafi árs 2007 og hafi varnaraðilar orðið að komast af án þessara þæginda allt fram til síðastliðins hausts þegar gengið hefði verið frá hita og vatni á efri hæð hússins, en þá hafi varnaraðilar komið sér upp baðherbergi á efri hæð hússins. Varnaraðilar segjast ekki hafa haft fullnægjandi eldunar- og þvottaaðstöðu til þessa tíma en framkvæmdir sem nú standi yfir í húsinu miði að því að tryggja varnaraðilum slíka aðstöðu. Varnaraðilar geti því með engu móti séð að héraðsdómur hafi í máli nr. A-5/2008 stuðst við rangar forsendur að þessu leyti. Varnaraðilar benda á að meginforsenda héraðsdóms í málinu sé mat dómsins á rétthæð eignarréttinda varnaraðila og búseturéttar sóknaraðila. Varnaraðilar segjast harma dylgjur sóknaraðila um að varnaraðilar ætli sér að hrekja sóknaraðila af jörðinni. Ljóst sé að varnaraðilar hafi ítrekað skorað á sóknaraðila að víkja úr tilgreindum hlutum fasteignarinnar, sem varnaraðilar hafi tekið til eigin afnota. Þá hafi varnaraðilar í upphafi boðist til þess að innrétta eldhús fyrir sóknaraðila í þeim hluta hússins sem varnaraðilar hafi ætlað sóknaraðila til búsetu, en ekki hafi getað orðið af þeirri fyrirætlan varnaraðila vegna afstöðu sóknaraðila í málinu. Sóknaraðili hafi þegar komið sér upp eldunar- og þvottaaðstöðu í þeim hluta hússins sem hann hafi til afnota og telji varnaraðilar að þær aðstæður sem sóknaraðili búi við í dag séu miklum mun betri en þær aðstæður sem sóknaraðili hafi neytt varnaraðila til að búa við til þessa tíma. Sóknaraðili hafi til stuðnings kröfu sinnu um ógildingu aðfarargerðarinnar einnig vísað til ákvörðunar sýslumannsins á Hvolsvelli um að halda gerðinni áfram þrátt fyrir mótmæli sóknaraðila. Varnaraðilar segjast benda á að sóknaraðila hefði borið að gera athugasemdir og koma á framfæri mótmælum við meðferð aðfararbeiðnarinnar fyrir héraðsdómi, enda hafi sóknaraðila verið fullkunnugt um hverra aðgerða varnaraðilar hafi ætlað að grípa til að gerðinni fullnægðri og afleiðinga þeirra. Sóknaraðila hafi allt frá upphafi máls þessa verið ljóst að varnaraðilar hafi ætlað að afmarka þá hluta hússins sem hvor aðili hefði til umráða þannig að þau herbergi sem láðst hefði að geta í aðfararbeiðni yrðu í hluta varnaraðila. Þá verði að hafa í huga að engar takmarkanir séu gerðar á rétti gerðarþola til að koma að athugasemdum og mótmælum við meðferð beinna aðfarargerða fyrir héraðsdómi áður en lagt sé fyrir sýslumann að framkvæma gerðirnar. Af þeirri ástæðu hljóti andmæli gegn beinni aðfarargerð að meginreglu að koma fram fyrir dómi þar sem leyst sé úr þeim áður en lengra sé haldið, en ekki fyrir sýslumanni eins og þegar um annars konar aðfarargerðir sé að ræða. Í þessu sambandi megi benda á að sýslumaður geti ekki lagt mat á þau atriði sem dómari hafi þegar lagt mat á við meðferð beinna aðfarargerða fyrir héraðsdómi, enda bindi ákvarðanir dómara hendur sýslumanns í þeim efnum. Þá sé að sama skapi ljóst að mótmæli gerðarþola stöðvi að meginreglu ekki framgang aðfarargerðar. Ljóst sé að Héraðsdómur Suðurlands hafi þegar í máli nr. A-5/2008 slegið því föstu að varnaraðilar eigi eignarrétt að fasteigninni Bergþórshvoli 2 og að ekki verði ráðið af ákvæði kaupsamnings aðila um búseturétt sóknaraðila að hann hafi meiri rétt en eigendur fasteignarinnar yfir neðri hæð hússins frekar en öðrum hlutum þess. Þetta séu þær forsendur sem einkum liggi til grundvallar úrskurði héraðsdóms í málinu og verði ekki lagt mat á þær að nýju í máli þessu. Það sé því útilokað að líta svo á, að varnaraðilar hafi með uppsetningu veggjar á milli eldhúss og stofu á neðri hæð hússins meinað sóknaraðila aðgang að hluta heimilis hans. Með útburði sóknaraðila og þeim framkvæmdum sem varnaraðilar hafi þegar gripið til séu varnaraðilar fyrst og fremst að neyta sannanlegra réttinda sinna sem þinglýstir eigendur fasteignarinnar, m.a. til að ráðstafa hluta hússins til búsetu hvors aðila um sig. Sóknaraðili hafi ekkert getað fært fram til stuðnings þeim fullyrðingum sínum að honum beri yfirráð yfir tilgreindum hlutum neðri hæðar hússins, s.s. því herbergi sem hefði láðst að geta í aðfararbeiðninni. Varnaraðilar mótmæli því alfarið að með aðfarargerðinni hafi sóknaraðili verið útilokaður frá aðgangi að hluta heimilis síns. Með vísan til framangreinds segja varnaraðilar óhjákvæmilegt að synja kröfu sóknaraðila um ógildingu aðfarargerðarinnar og fallast á kröfu varnaraðila um staðfestingu hennar. Í máli þessu verði ekki hróflað við þeim forsendum sem lagðar hafi verið til grundvallar úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. A-5/2008. Sóknaraðili hafi ekki haft uppi þau mótmæli sem hann vilji nú byggja á í því máli og telji varnaraðilar þau of seint fram komin. Þá hafi sóknaraðili ekki sýnt fram á rétt sinn til tilgreindra herbergja á neðri hæð hússins gegn óumdeilanlegum eignarrétti varnaraðila að húsinu öllu. Þannig hafi ekkert komið fram sem varðað geti ógildingu gerðarinnar í heild sinni. Um lagarök fyrir varakröfunni vísa varnaraðilar til ákvæða laga nr. 90/1989 um aðför, einkum 2. mgr. 27. gr., 1. mgr. 78. gr., 3. mgr. 83. gr., 3. mgr. 84. gr. og 2. mgr. 88. gr. Um lagarök fyrir málskostnaðarkröfu vísa varnaraðilar til 94. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Varnaraðilar krefjast þess að máli þessu verði vísað frá dómi á þeim grundvelli að með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. A-5/2008 hafi verið leyst úr því álitaefni hvort heimila ætti varnaraðilum að fá sóknaraðila borinn út úr tilgreindum hlutum íbúðarhússins að Bergþórshvoli með beinni aðfarargerð. Er í því sambandi vísað til 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 2. mgr. 88. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og almennra meginreglna réttarfars í einkamálum. Með framangreindum úrskurði var því slegið föstu að varnaraðilar eigi eignarrétt að umræddri fasteign og að ekki verði ráðið af ákvæði kaupsamnings aðila um búseturétt sóknaraðila að hann hafi meiri rétt en eigendur fasteignarinnar yfir neðri hæð hússins frekar en öðrum hlutum þess. Þessari niðurstöðu verður ekki haggað hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar liggur fyrir dóminum að fjalla um ágreining aðila um framkvæmd aðfarargerðarinnar og verður máli þessu því ekki vísað frá dómi. Sóknaraðili byggir á því að sýslumaður hafi ekki, þegar gerðin fór fram, gætt að þeim atriðum sem sóknaraðili hafi borið fyrir sig og sem hafi varðað skerðingu á réttindum sóknaraðila sem myndi hljótast af ef aðfarargerðin hefði farið fram með þeim hætti sem varnaraðilar hefðu krafist. Hafi sýslumaður með þessu brotið gegn ákvæðum 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Með framangreindum úrskurði dómsins uppkveðnum 18. mars sl., var heimilað að sóknaraðili yrði, ásamt öllu því sem honum tilheyrði, borinn út úr bílskúr, vélageymslu, eldhúsi, þvottahúsi og aðliggjandi gangi á neðri hæð íbúðarhússins að Bergþórshvoli 2 með beinni aðfarðargerð. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989 skulu mótmæli að jafnaði ekki stöðva gerðina, nema þau varði atriði, sem sýslumanni beri að gæta af sjálfsdáðum eða sýslumaður telur mótmælin af öðrum sökum valda því, að óvíst sé að gerðarbeiðandi eigi þau réttindi, sem hann krefst fullnægt, eða að hann eigi rétt á að gerðin fari fram með þeim hætti, sem hann krefst. Samkvæmt 2. mgr. 88. gr. laganna verða kröfur ekki hafðar uppi í máli samkvæmt 14. kafla laganna í andstöðu við fyrri úrlausn dómstóls um málefnið. Sóknaraðila hlaut að vera ljóst er hann tók til varna í aðfararmálinu að yrði fallist á kröfur gerðarbeiðanda í því máli gæti það leitt til þess að hann yrði útilokaður frá aðgangi að tilteknum tveimur herbergjum er hann taldi tilheyra heimili sínu. Hafi sóknaraðili viljað afstýra því bar honum að gera kröfur þar að lútandi við meðferð aðfararmálsins. Með hliðsjón af framansögðu og þar sem ekki verður séð að útburðargerð sýslumannsins á Hvolsvelli sé haldin neinum þeim annmörkum er varðað geta ógildingu hennar verður kröfum sóknaraðila hafnað. Eftir þessum úrslitum ber að úrskurða sóknaraðila til að greiða varnaraðilum 150.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp þennan úrskurð. Uppkvaðning hans hefur dregist vegna embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. Úrskurðarorð: Kröfu sóknaraðila, Eggerts Haukdal, um að aðfarargerð sýslumannsins á Hvolsvelli í máli nr. 031-2008-02, sem fram fór 2. apríl sl., verði ógild, er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðilum, Runólfi K. Maack og Benediktu Haukdal, 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 19/2010
Bifreið Vátrygging Gáleysi Sönnunargögn
Hinn 11. janúar 2008 gjöreyðilagðist nýleg bifreið A í umferðaróhappi. A krafði tryggingafélagið V um bætur úr al-kaskó tryggingu bifreiðarinnar. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að athugasemdir þær sem A gerði við efni skýrslu M, sem aflað var undir rannsókn málsins, hnekktu ekki þeirri meginniðurstöðu skýrslunnar að A hefði ekið bifreið sinni langt yfir leyfðum hámarkshraða auk þess sem í málinu lægi fyrir að bifreiðin hefði verið vanbúin til aksturs í hálku, sem viðbúin var á þeim árstíma er slysið varð. Því var fallist á að A hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur bifreiðarinnar umrætt sinn. Með vísan til þessa var héraðsdómur staðfestur og V sýknaður af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur sérstaklega mótmælt því að heimilt sé að leggja til grundvallar dómi í málinu skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors, sem grein er gerð fyrir í héraðsdómi. Telur hann skýrsluna hafa inni að halda sérfræðilegt álit sem ekki sé heimilt að byggja á nema um sé að ræða álit matsmanna sem dómkvaddir hafi verið eftir IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Óumdeilt er í málinu að skýrsla þessi var samin að ósk lögreglunnar á Suðurnesjum við rannsókn á tildrögum slyssins 11. janúar 2008. Nýtur lögregla heimildar samkvæmt 1. mgr. 86. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að leita til sérfróðra manna án dómkvaðningar þegar þörf er á sérfræðilegri skoðun eða rannsókn til að upplýsa mál. Sönnunargögn sem lögregla aflar eftir þessari heimild verða, eins og önnur rannsóknargögn lögreglu, lögð fram í einkamálum, sem höfðuð eru í tilefni af því atviki sem til rannsóknar hefur verið. Þar gefst aðilum kostur á að fjalla um þau, meðal annars í því skyni að hnekkja sönnunargildi þeirra sem dómari leggur síðan mat á eftir almennum reglum laga nr. 91/1991. Áfrýjandi hefur gert nokkrar athugasemdir við efni skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar. Þær þykja ekki vera þess háttar að dugi til að vefengja þá meginniðurstöðu skýrslunnar að áfrýjandi hafi ekið bifreið sinni langt yfir leyfðum hámarkshraða á akbrautinni auk þess sem fyrir liggur að bifreiðin hafi verið vanbúin til aksturs í hálku sem alltaf má búast við á akvegum á þeim árstíma er slysið varð. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að áfrýjandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur bifreiðarinnar umrætt sinn. Þykja ekki vera, eins og á stendur í málinu, efni til að beita heimild í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga til að viðurkenna greiðsluskyldu stefnda úr vátryggingunni að hluta. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Auðunn Svafar Guðmundsson, greiði stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 23. september síðastliðinn, er höfðað 8. apríl 2009 af Auðuni Svavari Guðmundssyni, Eikarási 2, Garðabæ, gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi full bótaskylda stefnda gagnvart stefnanda úr Al-kaskó ökutækjatryggingu stefnanda hjá stefnda vegna tjóns á bifreiðinni Porsche 911 GT3 RS, skráningarnúmer GT3 RS, fastanúmer HJ-Y47, þann 11. janúar 2008, þegar hún fór út af Grindavíkurvegi á móts við Gíghæð. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I Mál þetta á rót sína að rekja til þess að stefnandi missti laust fyrir miðnætti 11. janúar 2008 stjórn á bifreið sinni, Porsche 911 GT3 RS, fastanúmer HJ-Y47, á móts við Gíghæð á Grindavíkurvergi með þeim afleiðingum að hún fór út af veginum. Samkvæmt lögregluskýrslu var tilkynnt um óhappið kl. 23.28 að kvöldi umrædds dags. Að sögn tilkynnanda var einn maður í bifreiðinni og væri hann kominn upp í bifreið hins fyrrnefnda. Í skýrslunni segir að bifreið stefnanda hafi hafnað utan vegar austan við Grindavíkurveg og sneri framendi hennar í norður. Ræsilyklar bifreiðarinnar voru í kveikjulás og straumur á, en vél þó ekki í gangi. Stefnandi var illa áttaður og gat litlar upplýsingar gefið um tildrög óhappsins. Gat hann t.d. ekki sagt til um hvort hann hefði verið einn á ferð eða hvort einhver hefði verið með honum í bifreiðinni. Stefnandi var fluttur á Landspítala-háskólasjúkrahús í Fossvogi og reyndust meiðsl hans vera minni háttar. Greina mátti för eftir bifreiðina sem ekið hafði verið suður Grindavíkurveg. Sjá mátti brot úr bifreiðinni víðs vegar á vettvangi. Í lögregluskýrslu er aðstæðum lýst þannig að myrkur hafi verið og hálka á bundnu slitlagi yfirborðs vegarins. Að beiðni lögreglu gerði Magnús Þór Jónsson, prófessor í vélaverkfræði, rannsókn á ökuhraða bifreiðarinnar og reit hann skýrslu um hana sem dagsett er 18. mars 2008. Rannsóknin tekur í fyrsta lagi til athugunar á hver hafi verið ökuhraði bifreiðarinnar, áður en ökumaður missti stjórn á henni, í öðru lagi hver sé minnsti mögulegi hraðinn sem bifreiðin var á miðað við forsendur málsins og í þriðja lagi hver sé mesti mögulegi hraðinn sem bifreiðin var á miðað við sömu forsendur. Komst prófessorinn að þeirri niðurstöðu að ætlaður hraði bifreiðarinnar fyrir óhappið sé 184 km á klukkustund, mögulegur lágmarkshraði 170 km á klukkustund og mögulegur hámarkshraði 210 km á klukkustund. Ökumaður hafi misst stjórn á bifreiðinni á Gíghæð og samkvæmt vettvangsteikningu sé heildarvegalengdin sem ökutækið skríður á hálu yfirborði vegar 50,9 m. Ökutækið hafi kastast 73,4 m yfir nokkuð slétt yfirborð sem sé með grófri þéttri möl, síðan hafi það farið upp hæð, yfir mjög gróft hraun og lent á steini. Þessi vegalengd sé 48,6 m. Að lokum hafi ökutækið kastast í loftinu 25,5 m og síðan stöðvast. Samanlögð vegalengd frá fyrstu núningsförum þar til bifreiðin stöðvaðist sé þannig 198,4 m. Í greinargerð prófessorsins kemur fram að við hraðaútreikningana sé miðað við almenna og fræðilega viðurkennda núningsstuðla. II Stefnandi byggir málsóknina á því að ósannað sé að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi greint sinn. Óumdeild sé að bifreiðin sé ónýt (algert tjón). Ekki liggi fyrir hve hratt stefnandi ók, en leyfilegur ökuhraði á umræddum vegi sé 90 km á klukkustund. Gera megi ráð fyrir að bifreið, sem fer út af veginum á þeim hraða og kastist út í hraun, skemmist mikið eða eyðileggist. Sönnunarbyrði um að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi hvíli á stefnda. Rannsóknarskýrsla Magnúsar Þórs Jónssonar byggi á gefnum, reiknuðum forsendum, en sanni ekki hvað raunverulega gerðist. Sé því ósannað að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi umsaminna vátryggingaskilmála og vátryggingasamningalaga. Verði ekki talinn grundvöllur til að viðurkenna fulla bótaskyldu stefnda er krafist að hún verði viðurkennd að svo miklu leyti sem grundvöllur verði talinn fyrir. III Stefndi reisir kröfur sínar á því að stefnandi hafi valdið vátryggingaratburðinum með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi. Felist það í of hröðum akstri bifreiðarinnar miðað við aðstæður og búnaði hennar. Miðað við niðurstöður fyrrgreinds prófessors, skemmdir á bifreiðinni og öll ummerki á vettvangi slyssins sé sannað að stefnandi hafi ekið alltof hratt miðað við leyfilegan hámarkshraða og aðstæður og skipti ekki máli þótt miðað sé við minnsta mögulega hraða sem stefnandi var á samkvæmt rannsókn prófessorsins. Vísað er til þess að samkvæmt lögregluskýrslu og myndum af vettvangi að dæma hafi verið niðamyrkur og hálkublettir á malbikinu. Hefði stefnandi því þurft að haga akstri sínum miðað við þessar aðstæður og aka hægar en 90 km á klukkustund. Þá hafi bifreiðin verið á sumarhjólbörðum, en ekki vetrarhjólbörðum, þrátt fyrir lagaskyldu um síðarnefnda búnaðinn miðað við árstíma. IV Niðurstaða máls þessa ræðst af því af því hvort fyrrnefndur vátryggingaatburður verði rakinn til stórkostlegs gáleysis stefnanda í skilningi 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingastarfsemi og vátryggingaskilmála þeirra er í gildi voru milli málsaðila á þeim tíma sem atburðurinn átti sér stað Hámarkshraði á umræddum vegi er 90 km á klukkustund miðað við bestu mögulegu aðstæður, en tjónsatburðurinn átti sér stað í myrkri að vetri til. Þá kom fram í vætti Egils Geirdals Ævarssonar og lögreglumannanna Vignis Elíssonar, Jóhannesar Svavars Harðarsonar og Jóhanns Eyvindssonar að fljúgandi hálka var veginum greint sinn. Jafnframt er upplýst í málinu að bifreið stefnanda var á sumardekkjum. Á umræddum árstíma má ávallt búast við hálkumyndun á vegum hérlendis og ber þar af leiðandi að miða ökuhraða við þá staðreynd. Stefnandi hefur ekki getað gefið neinar skýringar á útafakstrinum. Að sögn hans var bifreið sú, sem um ræðir, mjög kraftmikil og um þá gerð hennar að ræða sem kemst næst því að vera keppnisbifreið. Ekki er ágreiningur milli aðila um að bifreiðin sé gjörónýt eftir útafaksturinn. Svo sem áður greinir gerði Magnús Þór Jónsson, prófessor í vélaverkfræði, rannsókn á ökuhraða bifreiðar stefnanda umrætt sinn. Komst prófessorinn, sem fór á vettvang gerði mælingar þar, að þeirri niðurstöðu að ætlaður hraði bifreiðarinnar fyrir óhappið hafi verið 184 km á klukkustund, mögulegur lágmarkshraði 170 km á klukkustund og mögulegur hámarkshraði 210 km á klukkustund. Ökumaður hafi misst stjórn á bifreiðinni á Gíghæð og samkvæmt vettvangsteikningu sé heildarvegalengdin sem ökutækið skríður á hálu yfirborði vegar 50,9 m. Ökutækið hafi kastast 73,4 m yfir nokkuð slétt yfirborð sem sé með grófri þéttri möl, síðan hafi það farið upp hæð, yfir mjög gróft hraun og lent á steini. Þessi vegalengd sé 48,6 m. Að lokum hafi ökutækið kastast í loftinu 25,5 m og síðan stöðvast. Samanlögð vegalengd frá fyrstu núningsförum þar til bifreiðin stöðvaðist sé þannig 198,4 m. Prófessorinn gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti ofangreint verk sitt og útskýrði á greinargóðan hátt. Þar kom m.a. fram að hann hefur fengist við hraðaútreikninga vélknúinna ökutækja að beiðni lögreglu frá árinu 1995 og gert um 15-20 slíka útreikninga á ári hverju. Samkvæmt framansögðu kastaðist bifreiðin tæplega 150 m vegalengd eftir að hún fór út af hálum veginum, fyrst yfir nokkuð slétt yfirborð (73,4 m), síðan upp hæð, yfir mjög gróft hraun og lenti á steini (48,6 m) og eftir það kastaðist hún í loftinu 25,5 m þar til hún stöðvaðist. Í skýrslu prófessorsins kom fram að hæðaraukning á leið bifreiðarinnar hafi verið 1,20 m. Með vísan til þessa er fullljóst að bifreiðin hefur verið á gríðarlegri ferð er hún fór út af veginum. Að áliti dómsins verður að leggja ofangreinda skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar til grundvallar við úrlausn málsins, enda er ekkert fram komið í málinu sem rýrir sönnunargildi hennar. Samkvæmt því verður slegið föstu að bifreið stefnanda hafi verið á ofsahraða, að lágmarki á 170 km á klukkustund, er hún fór út af glerhálum veginum í myrkri að vetri til. Með þessum glannaakstri sýndi stefnandi af sér stórkostlegt gáleysi og verður vátryggingaratburðurinn að öllu leyti rakinn til þess. Af því leiðir að stefndi losnar að öllu leyti úr ábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt 2. mgr. 27. laga nr. 30/2004 og gr. 9.1 og 9.2 í sameiginlegum vátryggingaskilmálum aðila nr. YY10. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum þykir mega ákveða að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Auðuns Svafars Guðmundssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 400/2006
Skaðabætur Læknir
X óskaði eftir því við lækninn A að hún græddi í sig getnaðarvarnarstaf undir húð þar sem X vildi fá örugga getnaðarvörn næstu árin til að fresta barneignum. A taldi að stafnum hefði verið komið fyrir með eðlilegum hætti. Rúmum mánuði síðar var þungun X staðfest með þungunarprófi og fóstureyðing framkvæmd í kjölfarið. Í ljós kom að mistekist hafði að koma stafnum fyrir undir húðinni. X höfðaði mál á hendur A til greiðslu miskabóta á grundvelli a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna andlegs áfalls af völdum fóstureyðingarinnar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, hefði komist að þeirri niðurstöðu að þjálfun og þekking A á sviði læknisfræði hefði verið nægileg til að henni væri fært að framkvæma umrædda aðgerð, þótt hún hafi ekki haft teljandi reynslu af því verki. Hefði X ekki hnekkt þeirri niðurstöðu með matsgerð eða öðrum haldbærum gögnum. Samkvæmt því og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti var ekki talið að A hefði sýnt af sér slíkt gáleysi að fullnægt væri skilyrðum fyrir miskabótum samkvæmt fyrrgreindu ákvæði skaðabótalaga. Var A því sýknuð af kröfu X.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júlí 2006. Dómur féll í málinu 1. mars 2007. Með ákvörðun 24. apríl 2007 var orðið við beiðni áfrýjanda um endurupptöku málsins. Hún krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. október 2001 til 6. september 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, komst að þeirri niðurstöðu að þjálfun og þekking stefndu á sviði læknisfræði hafi verið nægileg til að henni væri fært að framkvæma þá aðgerð, sem málið varðar, þótt stefnda hafi ekki haft teljandi reynslu af því verki. Þessari niðurstöðu hefur áfrýjandi ekki hnekkt með matsgerð eða öðrum haldbærum gögnum. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður stefnda ekki talin hafa sýnt af sér slíkt gáleysi að fullnægt sé skilyrðum fyrir miskabótum samkvæmt a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Verður héraðsdómur því staðfestur. Hvor aðili verður látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júlí 2006. Hún krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. október 2001 til 6. september 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. fyrir Hæstarétt til réttargæslu en gerir ekki kröfur á hendur félaginu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum í fæðinga- og kvensjúkdómalækningum, verður hann staðfestur. Samkvæmt þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmd til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, X, greiði stefndu, Önnu Þórhildi Salvarsdóttur, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málavextir eru þeir að stefnandi fór á stofu til stefndu, sem er sérfræðingur í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp, hinn 18. september 2001. Þar lýsti stefnandi áhuga sínum á að fá Implanon hormónastaf sem getnaðarvörn í stað pillunnar. Niðurstaðan varð sú að stefnandi ákvað að láta setja í sig Implanon hormónastaf og fékk tíma á stofu hjá stefndu hinn 16. október 2001 til að fá innsetningu á stafnum. Stefnda þræddi þá Implanon hormónastaf í vinstri upphandlegg stefnanda. Stefnda ráðlagði stefnanda að treysta ekki stafnum sem getnaðarvörn fyrr en eftir a.m.k. tvær vikur. Taldi stefnda sig hafa sett stafinn í handlegg stefnanda án þess að verða vör við nein vandkvæði og fannst hún þreifa stafinn í handleggnum á eftir. Hinn 21. nóvember 2001 var stefnanda vísað til kvennadeildar frá læknavaktinni vegna kviðverkja. Við komu á kvennadeild var staðfest með þungunarprófi í þvagprufu að stefnandi væri þunguð. Fékk stefnandi tíma í sónarskoðun hinn 26. nóvember sem staðfesti þungun í legholi 5 1/2 viku. Stefnandi var ákveðin í að fara í fóstureyðingu og var gengið frá undirbúningi í þessari sömu komu. Stefnandi fór í fóstureyðingu 5. desember 2001. Á þessum tíma hafði stefnda ekki grun um að stafurinn væri ekki á sínum stað og taldi hún að stefnandi hefði orðið þunguð svo fljótt eftir innsetninguna þar sem stafurinn hefði ekki verið orðinn fullvirkur. Síðari hluta desember vaknaði grunur hjá stefndu um að stafurinn hefði getað runnið úr nálinni áður en nálin var þrædd í, en stefnda hafi þá heyrt um að slíkt hefði gerst. Stefnda kallaði stefnanda því til skoðunar í byrjun janúar 2002. Stefnda gerði sónar á handlegg stefnanda og þreifaði eftir stafnum en fann hann hvergi. Einnig var tekin blóðprufa til að athuga hvort stefnandi kynni að vera barnshafandi á ný. Síðar í janúar fór stefnandi aftur í þungunarpróf eftir samtal við stefndu og stuttu seinna var tekin blóðprufa til að rannsaka hormónamagn í blóði stefnanda. Hinn 21. febrúar hringdi stefnda í stefnanda og skýrði henni frá því að niðurstaða hormónarannsóknar sýndi með óyggjandi hætti að stafurinn væri ekki til staðar í handlegg stefnanda. Stefnandi var þá ákveðin í að fá nýjan staf innsettan. Stefnandi kom samdægurs til stefndu á kvennadeild þar sem stefnda setti nýjan staf í handlegg stefnanda að viðstöddum hjúkrunarfræðingi á móttöku kvennadeildar. Með bréfi 29. maí 2002 óskaði stefnandi eftir áliti landlæknisembættisins á því hvort stefndu hefðu orðið á mistök í starfi. Niðurstaða landlæknisembættisins í álitsgerð, dagsettri 30. október 2002, var sú að um óhappatilvik hefði verið að ræða. Hinn 14. apríl 2003 krafði stefnandi réttargæslustefnda um greiðslu bóta úr sjúklingatryggingu. Fallist var á greiðslu þjáningabóta í 5 mánuði en greiðslu miskabóta samkvæmt a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 var hafnað. Stefnandi vísaði málinu til tjónanefndar vátryggingafélaganna sem komst að þeirri niðurstöðu að stefnda hefði ekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í störfum sínum í skilningi a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Hinn 26. mars 2004 skaut stefnandi málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem komst að þeirri niðurstöðu hinn 11. maí 2004 að stefnandi ætti rétt á miskabótum samkvæmt a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með bréfi, dagsettu 24. maí 2004, tilkynnti réttargæslustefndi að því væri hafnað að svo stöddu að hlíta niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar varðandi rétt til miskabóta úr sjúklingatryggingu. Réttargæslustefndi hefur greitt stefnanda þjáningabætur að fjárhæð 160.610 kr. auk vaxta og lögmannskostnaðar á grundvelli laga um sjúklingatryggingu nr. 111/2000. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um greiðslu miskabóta á því að stefnda hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hún tók að sér að setja upp Implanon hormónastaf í hana, án þess að hafa til þess nauðsynlega reynslu og þjálfun. Í upplýsingabæklingi um Implanon getnaðarvarnarstafinn sé skýrt tekið fram að aðeins læknar sem hafi reynslu af að setja Implanon stafinn inn og fjarlægja hann eigi að gera það og sé konum ráðlagt að spyrja lækni sinn hvort hann hafi reynslu af þessari tækni. Þetta hafi stefnandi gert og stefnda svarað á þá lund að stefnanda hafi verið ómögulegt að skilja hana öðruvísi en svo að hún væri alvön því að setja inn þessa stafi. Í bréfi sínu til landlæknis, dags. 5. júlí 2002, viðurkenni stefnda hins vegar reynsluleysi sitt við að setja þessa stafi upp. Í bréfinu segi stefnda að hún hafi talið sig þreifa stafinn í handleggnum eftir uppsetninguna en segi jafnframt að það hafi verið strax eftir að þrædd hafi verið gróf nál þarna undir húðina, sjúklingur sé frekar þykk „... og ég ekki með mikla reynslu af þessu“. Samkvæmt fyrrnefndum upplýsingabæklingi eigi að vera auðvelt að finna fyrir stafnum með fingurgómunum. Stefnda segi í áðurnefndu bréfi að síðar hafi hún heyrt af því að dæmi væru um að innsetning Implanon stafs færi úrskeiðis með því að stafurinn rynni úr nálinni áður en nálin væri þrædd í konu. Sýni þessi ummæli stefndu glögglega að hún hafði litla þekkingu á því sem hún var að gera og hafði ekki gert sér grein fyrir að vanda þyrfti sérstaklega til verka við uppsetningu þessa stafs og að huga þurfi sérstaklega að því hvort stafurinn færi á sinn stað. Vegna atviksins muni stefnda hafa fengið þjálfun frá Pharmaco, innflytjanda stafsins, við að setja stafinn upp, og hafi hún í síðara skiptið verið undir eftirliti aðila frá Pharmaco. Enda hafi stefnandi greinilega séð að handtökin voru allt önnur hjá stefndu í síðara skiptið. Ekki hafi einungis verið um að ræða reynsluleysi stefndu við ísetningu stafsins, heldur hafi stefnda ekki áttað sig enn á því eftir fóstureyðinguna að stafurinn hafði aldrei farið á sinn stað. Stefnda hafi því ekki séð til þess að tafarlaust yrðu gerðar nauðsynlegar blóðrannsóknir til að kanna hormónamagn í blóði stefnanda, heldur hafi hún fullyrt við stefnanda að stafurinn myndi virka eðlilega eftir fóstureyðinguna. Hafi þetta orðið til þess að stefnandi treysti stafnum og þurfti að ganga í gegnum angistartímabil í byrjun árs 2002 varðandi það hvort hún væri enn á ný orðin barnshafandi. Háttsemi stefndu í öllu þessu ferli telur stefnandi vera stórkostlegt gáleysi þannig að skilyrðum skaðabótalaga fyrir greiðslu miskabóta sé fullnægt. Megi raunar halda því fram að stefnda hafi beitt stefnanda blekkingum er hún hafi þóst kunna til verka við að setja upp þennan staf en sú hafi ekki verið raunin. Fyrir liggi að ef stefnda hefði sagt stefnanda rétt til um reynsluleysi sitt við að setja upp stafinn hefði stefnandi leitað til annars kvensjúkdómalæknis varðandi uppsetninguna. Verði að telja að dómaframkvæmd renni stoðum undir það að háttsemi af þessu tagi falli undir stórkostlegt gáleysi og fráleitt að telja þessa háttsemi óhappatilviljun eins og landlæknir geri í sínu bréfi. Sé það í engu samræmi við dómaframkvæmd í læknamistakamálum. Niðurstaða úrskurðarnefndar í vátryggingamálum styðji mat stefnanda á því að stefnda hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í samskiptum sínum við stefnanda vegna uppsetningar getnaðarvarnarstafsins. Taldi nefndin að þar sem stefnda hafði ekki mikla reynslu af læknisaðgerðum sem þessum hafi henni borið að gæta þess sérstaklega og vera þess fullviss að aðgerðin hefði tekist eins og til var ætlast. Nefndin telur ljóst vera af gögnum málsins að alvarlegur misbrestur hafi orðið við læknisaðgerðina sem leitt hafi til óvæntrar þungunar og fóstureyðingar, sem aftur hafi leitt til þunglyndis stefnanda um nokkurt skeið. Það sé því niðurstaða nefndarinnar að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni af völdum stórkostlegs gáleysis stefndu við læknisaðgerðina, og hún teljist eiga rétt á miskabótum samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Telur stefnandi það augljóst að ef stefnda hefði kunnað réttu handtökin strax í upphafi, eins og hún þóttist gera, hefði stefnandi ekki lent í því sem á eftir fylgdi. Stefnandi telur einnig ljóst að stórkostlegu gáleysi stefndu sé um að kenna í þessu sambandi. Fullnægt sé því skilyrðum fyrir greiðslu miskabóta skv. a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, vegna afleiðinga sem þetta atvik hafi haft á andlegt heilsufar stefnanda. Afleiðingar þessa atviks hafi tekið mikið á stefnanda. Ákvörðunin um fóstureyðingu hafi verið henni mjög þungbær. Hafi hún sótt sér aðstoð hjá sálfræðingi sem hafi metið hana með mikla geðlægð þegar hún hóf meðferðina. Á þeim tíma hafi stefnandi þjáðst af svefnleysi, áhugaleysi, kjarkleysi og leiða. Atvikið hafi haft neikvæð áhrif á sjálfsmynd stefnanda, en jafnframt hafi hún haft mikil líkamleg einkenni í kringum þungunina sem lýstu sér í ógleði, verkjum og uppköstum. Afleiðingum þessa sé nánar lýst í greinargerð sálfræðingsins. Stefnandi telur miskabætur hæfilega metnar 2.500.000 kr. og gerir kröfu um að sú fjárhæð verði dæmd henni. Krafa um vexti, dráttarvexti og vaxtavexti byggir á ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað byggir á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 60/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnandi máls þessa sé ekki virðisaukaskattskyld og sé henni því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda. Málsástæður stefndu I. Aðalkrafa. Aðalkrafa stefndu um sýknu sé á því byggð að ekki séu uppfyllt skilyrði a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Sé því alfarið mótmælt að stefnda hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að hafa tekið að sér að setja upp Implanon hormónastaf í stefnanda án þess að hafa til þess nauðsynlega reynslu og þjálfun. Stefnda hafði þvert á móti þá reynslu og þjálfun sem nauðsynleg sé til aðgerðarinnar. Sú aðgerð að setja upp Implanon staf sé ekki flókin. Hún sé ekki ólík því að setja upp æðalegg sem stefnda hafi gert í þúsundatali á sínum læknisferli. Í rauninni sé þetta einfaldari aðgerð þar sem aðeins þurfi að fara inn í undirhúð. Uppsetning á lykkju í leg sé ekki ólík aðgerð, þar sé farið inn í legið með hólk sem sé utan um lykkjuna, hólkurinn svo fjarlægður og lykkja verði eftir. Af slíkum aðgerðum hafi stefnda einnig mikla reynslu. Stefnda hafði því nauðsynlega reynslu og þjálfun til að framkvæma aðgerðina. Verði það því ekki metið henni til stórfellds gáleysis að hafa tekið að sér að setja stafinn upp hjá stefnanda. Þótt stefndu hafi ekki verið ljóst að stafurinn gæti runnið út úr nálinni og hún hafi talið sig finna fyrir stafnum þegar hún þreifaði handlegginn eftir aðgerðina verði það ekki metið henni til stórfellds gáleysis. Landlæknisembættið hafi komist að þeirri niðurstöðu að um óhappatilvik hafi verið að ræða. Telur stefnda að leggja beri þá niðurstöðu til grundvallar. Byggir stefnda á því að ekki sé um saknæma háttsemi að ræða. Í öllu falli telur stefnda ljóst vera að verði framkvæmd hennar á aðgerðinni metin henni til gáleysis sé einungis um einfalt gáleysi að ræða en ekki stórfellt gáleysi. Stefnda hafi ekki haft ástæðu til að ætla að stafurinn væri ekki á réttum stað strax eftir aðgerðina hinn 5. desember 2001. Stefnandi hafði orðið þunguð svo stuttu eftir að stefnda taldi sig hafa sett stafinn í handlegg hennar að langlíklegasta skýringin væri sú að stafurinn hefði ekki verið orðinn virkur þegar þungunin átti sér stað. Hafði stefnda á því tímamarki því ekki ástæðu til að rannsaka hormónamagn í blóði stefnanda. Verði það því ekki metið stefndu til gáleysis að hafa ekki látið mæla hormónamagn í blóði stefnanda á þeim tíma og alls ekki til stórfellds gáleysis. Þungun sé ekki tjón sem njóti réttarverndar skaðabótaréttar. Þvert á móti sé þungun hið eðlilega. Engin getnaðarvörn sé 100% örugg. Þótt læknisaðgerð sem ætlað sé að koma í veg fyrir þungun geri það ekki sé með öllu óraunhæft að halda því fram að um sé að ræða líkamstjón. Að sama skapi hafi ákvörðun stefnanda um að gangast undir fóstureyðingu alfarið verið á ábyrgð hennar á grundvelli hennar eigin vilja. Á hugsanlegum afleiðingum þess hljóti hún að bera ábyrgð sjálf. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga sé heimilt að láta þann sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi valdi líkamstjóni greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Eins og að framan sé rakið séu lagaskilyrði því ekki uppfyllt í máli þessu til að láta stefndu greiða stefnanda miskabætur. Þá sé því harðlega mótmælt að stefnda hafi beitt stefnanda blekkingum þegar hún tók að sér að setja stafinn upp. Jafnframt séu ítrekuð mótmæli við því að stefnda hafi fengið sérstaka þjálfun til að setja upp Implanon stafinn hjá Pharmaco sem og að eftirlitsaðili frá Pharmaco hafi verið viðstaddur síðari uppsetninguna. II. Varakrafa. Verði ekki fallist á aðalkröfu um sýknu gerir stefnda kröfu um verulega lækkun bóta. Telur stefnda að umkrafin fjárhæð miskabóta sé fjarri lagi og styðjist ekki við dómaframkvæmd um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Jafnframt er á það bent að í upphafi hafi stefnandi krafið réttargæslustefnda um 1.000.000 kr. í miskabætur. Þá sé upplýst um önnur andleg áföll sem kunni að hafa haft umtalsverð áhrif á líðan stefnanda. Niðurstaða Svo sem rakið hefur verið fór stefnandi á stofu til stefnda 16. október 2001 til þess að fá ígrædda forðagetnaðarvörnina Implanon, þar sem hún vildi fá örugga getnaðarvörn næstu árin til að fresta barneignum. Var talið að stafnum hefði verið komið fyrir með eðlilegum hætti. Stefnandi kvaðst hafa spurt stefndu hvort ísetningin væri einföld og hættulaus og hafði stefnda staðfest það. Hins vegar hafði hún ráðlagt stefnanda að treysta stafnum ekki fyrr en eftir a.m.k. tvær vikur að ísetningu lokinni. Stefnandi fór til stefndu 21. nóvember 2001 vegna þrálátra verkja og var þá þungun staðfest með þungunarprófi. Fóstureyðing var framkvæmd 5. desember 2001 samkvæmt ósk stefnanda. Staðfest var síðar með hormónamælingu að stafurinn hefði aldrei verið settur undir húðina og þar með hefði getnaðarvörnin brugðist. Sama dag og það var ljóst var nýjum staf komið undir húð stefnanda og sá stefnda einnig um þá framkvæmd. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir miklu andlegu áfalli vegna málsins og hefur höfðað mál þetta og krafist miskabóta. Stefnandi byggir kröfu sína um greiðslu miskabóta á því að stefnda hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi þegar hún tók að sér að setja upp Implanon stafinn í stefnanda án þess að hafa til þess nauðsynlega reynslu og þjálfun. Með því hafi stefnda valdið henni líkamstjóni í skilningi a liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Implanon er forðagetnaðarvörn með langtíma virkni og inniheldur gestagenið etónógestrel. Lyfið er í mjóum staf, 2 mm í þvermál og 40 mm að lengd. Stafnum er komið fyrir í grófri nál sem þrædd er undir húð innan á upphandlegg notandans eftir að staðdeyfing hefur verið lögð í stefnu nálarinnar. Þegar nálin hefur verið þrædd undir húð er sérstökum stimpli ýtt í gegnum nálina til þess að losa stafinn úr henni um leið og nálin er dregin undan húðinni. Eftir að stafnum hefur verið komið fyrir undir húðinni á að vera hægt að finna fyrir honum með þreifingu, eins fram kemur í leiðbeiningum innflytjanda þessarar getnaðarvarnar. Auðveldlega megi síðan finna hann aftur og ná út þegar þörf krefur. Af framburði stefndu fyrir dómi verður ekki annað ráðið en hún hafi sett upp stafinn i vinstri upphandlegg stefnanda með þeim hætti sem að framan greinir og leiðbeiningar gera ráð fyrir. Kvaðst stefnda ekki vita annað en að það hafi gengið eins og það átti að ganga, hún hafi þreifað fyrir og taldi sig hafa fundið fyrir stafnum, en nokkur þroti hafi verið í húðinni eftir þræðingu nálarinnar. Stefnda kvaðst hafa sett upp einn staf áður en stefnandi leitaði til hennar og ekki sótt nein námskeið, en hafði séð myndband þegar stafurinn var kynntur á sínum tíma og lesið leiðbeiningar um uppsetningu. Stefnda kvað ekki vera um flókna uppsetningu að ræða, einungis verið að þræða undir húð og því einfaldara en að setja upp æðalegg, þar sem finna þurfi æð til að þræða í. Stefnda andmælti þeirri staðhæfingu stefnanda að hún hafi beitt annarri aðferð við að setja stafinn upp hjá stefnanda í síðara skiptið, það hafi verið nákvæmlega sama aðgerð í bæði skiptin, ekki væri hægt að beita mismunandi tækni við að setja upp þennan staf. Stefnda sagði að það hefði ekki hvarflað að sér, eftir að stefnandi varð þunguð, að stafurinn væri ekki á sínum stað, en taldi að aðrar getnaðarvarnir stefnanda hefðu brugðist og stafurinn þá ekki verið farinn að virka. Rétt fyrir jólin 2001 kvaðst stefnda hafa heyrt um það að þess væru dæmi að stafurinn hafi runnið úr nálinni og fundist við frágang eftir á. Stefnda hafði ekki heyrt um þetta áður, og kallaði því stefnanda til sín eftir áramótin, fram að því hafði stefndu ekki dottið í hug að stafurinn gæti verið annars staðar en í handleggnum. Læknar hafa allflestir fengið mikla þjálfun í að setja upp æðaleggi þar sem nál er stungið inn í bláæð. Stefnda er þar engin undantekning. Einföld aðgerð, sem að þræða nál undir húð, ætti því ekki að vefjast fyrir henni, enda liggur ekki annað fyrir í málinu en að hún hafi staðið rétt að verki. Reynslan hefur hins vegar sýnt að stafurinn getur lent dýpra en ætlað var í upphafi enda er gert ráð fyrir að deyft sé í undirhúðina áður en honum er komið fyrir. Magn deyfiefnisins lyftir augljóslega upp húðinni og er það samdóma álit meðdómsmanna að erfitt geti því verið að þreifa fyrir stafnum strax eftir ísetningu. Atvik hafa komið upp þegar fjarlægja á stafinn að hann hefur ekki fundist nema með sérstökum aðferðum eins og ómskoðunum og jafnvel hefur þurft svæfingar með og nokkuð flókna leitaraðgerð til að fjarlægja hann. Eins og fyrr segir hefur komið í ljós að stafurinn getur verið laus innan í nálinni og runnið úr henni án þess að tekið sé eftir því. Dæmi eru um slík tilvik og kann slíkt hafa hent í þessu umrædda tilviki. Hvergi er þess getið í meðfylgjandi leiðbeiningum að þessi hætta geti verið til staðar, enda liggur ekki fyrir að þessi hætta hafi verið kunn þegar stafurinn kom á markað hér á landi. Stefnda fékk þessa vitneskju af tilviljun eftir á. Hvergi kemur annað fram en að stefnda hafi í einu og öllu fylgt útgefnum leiðbeiningum. Þá er ósannað gegn andmælum stefndu að hún hafi, vegna atviksins, fengið sérstaka þjálfun hjá innflytjanda við að setja upp Implanon stafinn. Í ljósi þess sem að framan greinir er það álit dómsins að stefnda hafi ekki sýnt af sér stórfellt gáleysi þegar hún þóttist þess fullviss að stafnum hefði verið komið fyrir undir húð í upphafi og hún taldi sig geta þreifað eftir að ísetningu lokinni. Skilyrði bótaábyrgðar samkvæmt a lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er því ekki fullnægt og ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður verði felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum, Konráð Lúðvíkssyni og Ólafi Håkanssyni, fæðinga- og kvensjúkdómalæknum.
Mál nr. 623/2015
Kærumál Lögræði Sjálfræði Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár. Málinu var vísað frá Hæstarétti, enda hafði kæra borist héraðsdómi eftir að frestur samkvæmt 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var liðinn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. september 2015, sem barst héraðsdómi 16. sama mánaðar og Hæstarétti 18. þess mánaðar en kærumálsgögn bárust 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2015 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þóknunar til handa verjanda sínum fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í 16. gr. lögræðislaga er að finna ákvæði um málskot úrskurða, sem kveðnir eru upp samkvæmt lögunum. Í 1. mgr. greinarinnar segir að um málskotið fari samkvæmt almennum reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með þeim frávikum sem greini í lögunum. Samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur var sótt þing af hálfu beggja aðila við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 31. ágúst 2015. Eins og að framan er rakið barst kæra sóknaraðila héraðsdómi 16. september 2015. Var þá liðinn sá tveggja vikna frestur til að kæra úrskurðinn sem áskilinn er í 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991. Verður aðalkrafa varnaraðila því tekin til greina og málinu vísað frá Hæstarétti. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun verjanda vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Þóknun verjanda sóknaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 148.880 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 490/2012
Börn Forsjá Umgengni
M og K deildu um forsjá sonar síns og umgengni við hann. Áður höfðu þau farið sameiginlega með forsjá drengsins sem hafði búið á heimili K en verið í umgengni við M. Samkvæmt mati dómkvadds manns og öðrum gögnum málsins var talið að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá drengsins, en að virtum atvikum málsins var ekki talið unnt að dæma um sameiginlega forsjá hans. Með hliðsjón af hagsmunum drengsins voru ekki talin skilyrði til að breyta því fyrirkomulagi sem hann byggi við í dag og var því ákveðið að K færi ein með forsjá hans, en mælt fyrir um umgengni drengsins við M og greiðslu meðlags.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. júlí 2012. Hann krefst þess að sér verði falin forsjá sonar málsaðila, A, og stefndu gert að greiða einfalt meðlag með barninu frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs. Án tillits til niðurstöðu um forsjá krefst áfrýjandi þess einnig að umgengni þess foreldis, sem ekki fær hana, við barnið verði ákveðin til jafns við hitt foreldrið. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 27. júní 2012. Mál þetta, sem var tekið til dóms 14. júní sl., var höfðað með stefnu þingfestri þann 15. maí 2011. Stefnandi er K, kt. [...], [...],[...]. Stefndi er M, kt. [...],[...],[...]. Dómkröfur stefnanda eru að henni verði einni falin forsjá drengsins A, kt. [...], til 18 ára aldurs hans. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda meðlag til framfærslu drengsins eins og barnalífeyrir er ákveðinn hverju sinni frá uppsögu dóms til 18 ára aldurs hans. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess fyrir dómi að honum verði falin forsjá sonar síns A til 18 ára aldurs hans. Þá krefst stefndi þess að umgengni drengsins verði skipað með dómi í samræmi við tillögur stefnda um helmingaskipta umgengni. Einnig krefst stefndi þess að stefnanda verði gert að greiða meðlag með barninu frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurs þess, sem nemi einföldum barnalífeyri skv. ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins á hverjum tíma. Til vara krefst stefndi þess, verði krafa hans um forsjá ekki tekin til greina, að umgengni barnsins við stefnda verði skipað með dómi í samræmi við tillögur stefnda um helmingaskipta umgengni. Þá krefst stefndi þess í öllum tilfellum að stefnandi verði dæmd til að greiða honum málskostnað ásamt virðisaukaskatti. Undir rekstri málsins eða þann 22. september sl. krafðist stefnandi þess að henni yrði falin forsjá drengsins til bráðabirgða eða þar til endanleg ákvörðun um forsjá lægi fyrir en til vara, yrði þeirri kröfu hafnað, að kveðið yrði á um umgengni á meðan aðalmálið væri rekið fyrir dómstólum. Þá var gerð krafa um meðlagsgreiðslur og málskostnað vegna kröfunnar um bráðabirgðaforsjá. Hafnaði stefndi þeirri kröfu og krafðist þess að honum yrði falin forsjá til bráðabirgða en til vara, yrði sú krafa ekki tekin til greina, að ákveðið yrði í úrskurði um nánar tilgreinda umgengni svo og krafðist hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. Fór munnlegur málflutningur fram um þá kröfu aðila 27. október 2011 og var úrskurður kveðinn upp 2. nóvember 2011. Var kröfum aðila um að forsjánni yrði breytt á meðan aðalmálið væri rekið fyrir dómstólum hafnað en kveðið nánar á um umgengni og meðlagsgreiðslur. Var málskostnaðarákvörðun látin bíða efnisdóms. Þann 7. desember 2011 lagði stefndi fram matsbeiðni þar sem hann fór fram á að dómkvaddur yrði hæfur, sérfróður og óvilhallur matsmaður til að meta forsjárhæfni aðila, félagslegar aðstæður þeirra og persónulega hagi, tengsl barnsins við foreldra og nánustu umönnunaraðila, vilja barnsins, áhrif umhverfisbreytinga og önnur þau atriði sem tilgreind séu í greinargerð með 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Var matsgerð lögð fram 18. apríl 2012. Reyndu aðilar óformlegar sættir í kjölfarið, sem ekki tókust. Fór aðalmeðferð fram þann 14. júní sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. Málavextir. Aðilar máls þessa hófu sambúð í júní 2002 er stefndi flutti til stefnanda í íbúð sem hún hafði þá á leigu. Þann 2. júlí 2005 gengu aðilar í hjónaband. Festu þau kaup á íbúð í [...] í [...]í október 2005 og fluttu þá inn. Sonurinn A fæddist [...] árið 2008. Aðilar bjuggu saman fram til 14. febrúar 2010 en stefndi flutti þá úr [...] og varð stefnandi eftir á heimilinu með drenginn. Þann 22. mars 2010 sóttu aðilar um skilnað að borði og sæng hjá sýslumanninum í [...] á grundvelli 33. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Við fyrirtökuna hjá sýslumanni kvaðst stefndi óska þess að forsjá drengsins yrði sameiginleg og vera samþykkur því að drengurinn hefði lögheimili hjá stefnanda. Stefnandi kvaðst við það tækifæri hvorki reiðubúin til að taka afstöðu til forsjár, lögheimilis né meðlags. Aðilar tóku saman aftur þann 9. ágúst 2010 og bjuggu saman til 25. september 2010. Þann 29. nóvember 2010 mættu aðilar á ný hjá sýslumanninum í [...] þar sem þau óskuðu lögskilnaðar á grundvelli 39. gr. laga nr. 31/1993. Þar kom fram að ekki lægi fyrir afstaða aðila til forsjár, lögheimilis og meðlags og eignaskipti yrðu leyst með opinberum skiptum. Við fyrirtökuna kom fram að drengurinn hefði búið hjá stefnanda frá samvistarslitum og að samkomulag væri um umgengni. Bókað er hjá sýslumanninum í [...] 29. nóvember 2010 að ekki liggi fyrir afstaða varðandi forsjá, lögheimili og meðlag en barnið hafi búið frá samvistarslitum hjá móður. Þá var bókað að samkomulag væri um umgengni. 33. gr. barnalaga nr. 76/2003 var kynnt fyrir aðilum en stefndi kvað þau þegar hafa fengið ráðgjöf í fjölskyldumálum og taldi því að ráðgjöf myndi ekki skila árangri en stefnandi kvaðst vilja þiggja ráðgjöfina. Í fyrra skiptið sem aðilar slitu samvistir kveður stefnandi drenginn hafa dvalið nokkuð reglulega hjá stefnda án þess að gista hjá honum eða frá febrúar 2010 til ágúst 2010. Á þessum tíma hafi umgengni farið að mestu fram á heimili stefnanda í [...]. Samkvæmt stefnanda hafi samkomulagið, sem vísað var til hjá sýslumanni þann 29. nóvember 2010, verið munnlegt samkomulag milli aðila um dvalartíma drengsins hjá stefnda aðra hverja helgi frá föstudegi til sunnudags og auk þess ein næturgisting í viku hverri. Þann 2. mars 2011 hafi stefnandi óskað eftir því að stefndi samþykkti að hún færi ein með forsjá drengsins og að gengið yrði frá samkomulagi um umgengni. Hafi samkomulag ekki náðst um það. Þann 27. apríl 2011 hafi aðilar reynt að ná samkomulagi um forsjá, umgengni, meðlag og eignaskipti með aðstoð lögmanna sinna. Það hafi ekki gengið eftir. Stefndi kveður málsatvik í flestum atriðum á sama veg og stefnandi sem máli skiptir og verður ekki rakið aftur hér. Stefndi telur þó að það hafi verið sameiginlegur vilji aðila að fara sameiginlega með forsjá drengsins. Stefndi kveðst hafa verið með drenginn til jafns við stefnanda frá febrúar og fram í ágúst 2010 en í lok apríl 2010 hafi stefnandi skipt um skrá í íbúðinni að stefnda forspurðum, þrátt fyrir þá tilhögun á umgengni sem aðilar höfðu verið sammála um, þ.e. helmingaskipti. Stefndi hafi verið með lánsíbúð í [...]í tvo mánuði og eftir það leiguíbúð í [...]. Þegar hann hafi verið með lánsíbúðina hugnaðist honum ekki að láta drenginn gista þar, enda ókunnugur staður og ekkert af hans dóti á staðnum. Stefndi kveðst, eftir að sambúðinni lauk í september 2010, hafa verið með drenginn hjá móður sinni og sambýlismanni, sem búi í [...], þegar drengurinn gisti hjá honum, enda hafði móðir stefnda passað drenginn áður en hann fór á leikskóla þrjá daga í viku og þekkti drengurinn vel aðstæður á heimilinu. Í febrúar 2011 hafi stefndi fengið kaupleiguíbúð á [...] í [...] til 18 mánaða og hafi hann val um kaup á íbúðinni að loknum leigutíma. Stefnandi hafi síðan í mars 2011 krafist þess af stefnda að hún færi ein með forsjá drengsins sem hann hafi ekki getað samþykkt. Í tölvupósti stefnda til stefnanda komi fram að hann vilji hafa drenginn 50% á móti stefnanda og vilji fá að vera með hann fram yfir sunnudag. Frá upphafi hafi stefndi reynt að auka umgengni sína við drenginn, einkum eftir að hann flutti inn í íbúðina á [...] í [...]. Stefndi hafi í gegnum allt ferlið lagt þunga áherslu á að ná sátt í þessum málum og þar af leiðandi hafi hann ekki gert kröfu um forsjá, enda þótt honum hafi verið ljóst frá upphafi að hag barnsins væri þannig betur borgið. Þá kveðst stefndi hafa reynt að fá að hafa drenginn heila helgi fram til mánudagsmorguns eftir að hann hafði komið sér fyrir á [...]. Aðilar hafi reynt í apríl 2011 að ná sáttum um forsjá, umgengni, meðlag og eignaskipti með lögmönnum sínum en stefnda hafi þá orðið ljóst að stefnandi hygði á flutninga til náms erlendis og með drenginn með sér. Stefndi kveðst hafa viljað hafa umgengni til jafns við stefnanda en ekki sótt það af fullri hörku. Stefndi gerir athugasemdir við málavaxtalýsingu í stefnu, sem hefur ekki áhrif á niðurstöður málsins og því ekki tilefni til að reifa frekar hér. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína um forsjá drengsins A á 34. gr. barnalaga nr. 76/2002 en þar segi í 1. mgr. að þegar foreldra greini á um forsjá barns skeri dómari úr málinu með dómi hafi sátt ekki tekist um forsjá þess. Í 2. mgr. segi enn fremur að dómari kveði á um hjá hvoru foreldri forsjá barns verði, eftir því sem barni sé fyrir bestu. Í athugasemdum með 34. gr. frumvarps þess sem varð að barnalögum hafi tiltekin verið þau atriði sem á reyni og komi til skoðunar við ákvörðun um forsjá barns hverju sinni. Stefnandi byggi kröfu sína um að henni verði einni falin forsjá drengsins á eftirfarandi efnisástæðum: Í fyrsta lagi sé krafa stefnanda um forsjá byggð á því að það sé drengnum fyrir bestu að lúta forsjá hennar. Stefnandi hafi frá upphafi verið aðalumönnunaraðili drengsins og séð um allar daglegar þarfir hans. Stefnandi hafi hætt að vinna úti við fæðingu drengsins og verið heima og með honum allt til 1. september 2009, en hún hafi verið með drenginn á brjósti til 14 mánaða aldurs hans. Stefndi hafi varið fæðingarorlofi sínum með drengnum í þrjá mánuði á tímabilinu 20. desember 2008 til 30. september 2009. Þá hafi stefndi gætt drengsins í fimm daga í hverjum mánuði í þá fjóra mánuði á meðan stefnandi hafi lokið síðustu önn [...]náms sem hún stundaði. Á þeim tíma hafi stefnandi komið heim tvisvar á dag til að gefa drengnum brjóst. Frá febrúar 2010 til dagsins í dag hafi umönnun drengsins að mestu komið í hlut stefnanda, en á þeim tíma hafi drengurinn notið umgengni við föður sinn eins og fram hafi komið. Stefnandi haldi því fram að tengsl barnsins við móður séu sterkari en við föður og því sé það barninu fyrir bestu að hún fari með forsjá þess. Í annan stað byggi stefnandi kröfu sína á því að forsjá hennar muni varðveita óbreytt ástand í lífi drengsins og tryggja honum þann stöðugleika sem einkennt hefur líf hans frá fæðingu. Með slíkri forsjárskipan haldi drengurinn áfram að búa hjá stefnanda og njóta umönnunar hennar sem hingað til og sækja [...] en það sé leikskóli sem byggi á [...]. Líðan drengsins og aðbúnaður hans sé með miklum ágætum. Verði stefnda hins vegar falin forsjá drengins muni það hafa í för með sér miklar breytingar í nærumhverfi hans og ekki sé vitað hvort þær breytingar muni hafa í för með sér breytingar til hins verra. Krafa stefnanda um forsjá sé reist á því að hún þekki þarfir drengsins betur en stefndi og sé betur í stakk búin til að mæta þeim þörfum. Stefnandi hafi jafnan lagt ríka áherslu á að viðhalda reglu og stöðugleika í lífi drengsins, sem hæfi aldri hans, öndvert við stefnda. Hún telji stefnda ekki taka nægilegt tillit til þarfa drengsins, svo sem hollustu í mataræði og nauðsynlegra hvíldartíma. Þá hafi dagleg samskipti við leikskóla jafnan komið í hlut stefnanda og hún hafi oftast verið heima í veikindum barnsins. Stefndi hafi á hinn bóginn látið vinnu sína og áhugamál ganga fyrir þörfum drengsins þegar þannig hafi háttað til og gjarnan komið honum fyrir í pössun. Í annan stað hafi stefndi ekki sýnt skilning á þörfum drengsins varðandi umgengnisfyrirkomulagið. Að mati stefnanda hafi það hent drengnum, þegar hann var tæplega tveggja og hálfs árs gamall, að dvelja oftar með stefnda og styttri tíma í senn. Munnlegur umgengnissamningur aðila hafi tekið mið af ungum aldri drengsins þar sem gert hafi verið ráð fyrir stuttum umgengnishelgum með aukagistingu í viku hverri. Með því hafi aldrei liðið meira en þrír dagar milli dvalar hjá stefnda. Stefndi viti að dvölin hjá honum verður lengd eftir því sem drengurinn eldist og þroskast. Þegar ljóst hafi verið að aðilum tækist ekki að semja um forsjána hafi stefndi hins vegar ákveðið og án samkomulags við stefnanda að lengja umgengnina um einn dag þrátt fyrir að greinilegt væri að svo löng umgengni væri drengnum ofviða. Þá hafi stefndi ekki tekið fullt tillit til þarfa drengsins varðandi hvíldartíma heldur raskað viðkvæmri svefnvenju hans. Þá sé krafa stefnanda reist á því að persónulegir eiginleikar og aðstæður aðila mæli með því að henni verði falin forsjá drengsins. Stefnandi, sem starfi sem [...] hjá [...], geti ráðið vinnutíma sínum sjálf. Sveigjanlegur vinnutími hafi því gert henni kleift að sníða vinnutímann að þörfum drengsins, sem hafi komið sér vel í þeim tilvikum þegar drengurinn veikist eða þurfi á henni að halda. Stefndi starfi á hinn bóginn í [...], þar sem svigrúmið sé minna, og vinni auk þess fyrir [...]. Til viðbótar bætist tímafrekt áhugamál sem kalli á daglegar gegningar, en gera megi ráð fyrir að stefndi verji a.m.k. 15-20 klukkustundum á viku í áhugamálið. Það sé mat stefnanda að þessi ástríða stefnda, sem kalli á mikla viðveru í hesthúsunum, samræmist illa barnauppeldi. Forgangur hestaíþróttarinnar fram yfir heimilislíf og barnauppeldi hafi í reynd átt ríkan þátt í því að hjónaband aðila brást. Stefnandi njóti stuðnings fjölskyldu sinnar og vina en saman hafi þau myndað stuðningsnet sem gott sé að vita af. Einkum hafi móðir stefnanda, B, aðstoðað við gæslu drengsins þegar þörf hafi verið á, en drengurinn sé elskur að ömmu sinni. Þá hafi stefnandi ekki hikað við að leita aðstoðar sérfræðinga þegar því sé að skipta, s.s. vegna mataræðis eða þegar hún hafi leitað til Benedikts Jóhannssonar, sem sérhæfir sig í tengslum foreldra og barna við skilnað foreldra, til að milda áhrif skilnaðar á drenginn. Þá kveður stefnandi að verði henni falin forsjá drengsins með dómi muni hún halda áfram að tryggja stefnda ríkulega umgengni við drenginn. Eins og fram hafi komið telji stefnandi drenginn ekki þola langa dvöl fjarri heimilinu, sem skýrist af ungum aldri hans. Stefnandi sé í ágætis sambandi við föðurömmuna C sem hafi oft komið að pössun drengsins, einkum þegar hann sé í dvöl hjá stefnda. Stefnandi kveður kröfuna um forsjá vera reista á V. kafla barnalaga nr. 76/2003, einkum 31. gr., sbr. 34. gr., laganna. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. sé kveðið á um að dómari skuli ákveða hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barni sé fyrir bestu. Þá sé byggt á barnalögum í heild svo og meginreglum þeirra og undirstöðurökum. Krafan um greiðslu meðlags sé reist á 4. mgr. 34. gr., sbr. 57. gr., barnalaga nr.76/2003. Samkvæmt 2. mgr. 57. gr. sé gert ráð fyrir að meðlag skuli ákveðið með hliðsjón af þörfum barns annars vegar og fjárhagsstöðu og öðrum högum beggja foreldra hins vegar, þar á meðal aflahæfi þeirra. Krafan um málflutningsþóknun sé byggð á ákvæðum í XXI. kafla laga nr. 91/1991 og krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefndi gerir þá kröfu að fara einn með forsjá barnsins en hann telur að með þeim hætti verði tryggt að barnið fái að njóta réttar síns um samvistir við báða foreldra sína. Þá telur stefndi hag barnsins miklum mun betur búið hjá sér, þar sem hann er mjög vel í stakk búinn til að hlúa að því með góðum aðstæðum og umhyggju og tryggja barninu þann rétt sem það á samkvæmt barnalögum. Það sé grunnregla barnaréttar, sbr. 34. gr. barnalaga, að ætíð skuli haga for­sjá eftir því sem barni sé fyrir bestu. Þau at­riði sem al­mennt sé viðurkennt að komi helst til skoðunar við mat á hags­munum barns séu: Tengsl barns við hvort foreldri um sig, dagleg umönnun og umsjá, persónulegir eiginleikar og hagir, óskir barns, kyn og aldur, systkinahópur, húsnæðismál, liðsinni vandamanna, breyting á umhverfi og umgengni barns og forsjárlauss foreldris. Að mati stefnda er nauðsynlegt að reifa hvert þessara atriða í tengslum við deilu aðila um forsjá A. Varðandi tengsl barnsins við hvort foreldri fyrir sig sé ljóst að drengurinn sé afar hændur að föður sínum og líði gríðarlega vel í návist hans. Stefndi einbeiti sér alfarið að umönnun drengsins þegar hann sé hjá honum og sé drengurinn afar ljúfur og í miklu jafnvægi. Stefndi hafi komið að umönnun barnsins alla tíð, bæði að vinnu lokinni og um helgar, og svo sífellt þegar hann var í fæðingarorlofi og sumarfríi til að hugsa um barnið. Stefndi gjörþekki því þarfir barnsins og kunni að stuðla að góðri líðan þess og skapa því þá mikilvægu öryggistilfinningu sem öll börn þurfa að finna til í uppvexti sínum. Stefndi hafnar því að hann hafi neitað að taka helmings ábyrgð á drengnum á meðan á sambúðinni stóð. Þvert á móti hafi stefndi annast drenginn mikið. Stefnandi hafi verið í [...]námi er drengurinn fæddist þann 20. desember 2008 og hafi hún farið aftur í skólann eftir áramótin þegar drengurinn var aðeins nokkurra vikna gamall og hafi stefnandi útskrifast vorið 2009. Skólinn hjá stefnanda hafi verið frá hádegi á fimmtudögum til kl. 18:00 og frá kl. 8:00 á föstudegi og laugardegi til kl. 17:00. Ekki sé rétt það sem komi fram í stefnu, að stefnandi hafi komið heim tvisvar á dag til að gefa drengnum brjóst. Aðilar hafi komið upp þannig kerfi að stefnandi mjólkaði sig og setti mjólk í frysti. Stefndi hafi síðan verið heima með drengnum og séð um að þíða mjólkina og gefa honum að drekka með „sondu“. Stundum hafi komi fyrir að stefnandi kæmi heim, en þessa mánuði meðan hún kláraði skólann hafi þetta verið fyrirkomulagið. Þeir feðgar hafi því tengst mjög sterkum böndum sem hafi ekki slitnað. Það sé því rangt sem fram komi í stefnu að stefndi hafi eingöngu gætt drengsins 5 daga í mánuði meðan stefnandi hafi lokið síðustu önn [...]námsins. Á þessum tíma hafi stefndi verið í fullu fæðingarorlofi. Þá hafi stefndi ætíð vaknað til barnsins þegar stefndi bjó á heimilinu til að stefnandi gæti hvílt sig á nóttunni. Hafi báðir aðilar verið sáttir við það. Stefndi kveðst ætíð hafa vaknað til drengsins, svæft hann, gefið honum að borða, leikið við hann og sinnt honum allar helgar. Stefndi mótmælir því að hann taki hestamennsku fram yfir drenginn. Stefndi hafi til að mynda aldrei farið í hesthúsin fyrr en hann hafi verið búinn að elda, baða drenginn, lesa fyrir hann og helst svæfa hann. Varðandi daglega umönnun og umsjá kveður stefndi drenginn aldursins vegna ekki vera háðan móður sinni umfram föður og skuli öll áhersla vera á jafna umgengni við báða foreldra hans svo honum skapist grundvöllur fyrir traustan félagslegan þroska. Stefndi sé einn fær um að tryggja að slík umgengni verði gerð barninu fær og því sé gríðarlega mikilvægt að forsjá barnsins sé hjá honum svo slíkt megi tryggja, fyrst stefnandi vill ekki sameiginlega forsjá. Stefndi hafi allt sem þurfi til daglegrar umönnunar barnsins. Stefndi kveðst stunda heilsusamlegt líferni, hann stundi mikla hreyfingu og borði hollan mat. Stefnandi sé grænmetisæta og hafi afar sérstakar og stundum öfgafullar skoðanir á því hvaða mat drengurinn megi borða. Aðilar hafi lengi deilt um það hvort drengurinn mætti borða kjöt er hann færi að borða og stefnandi sé mjög andsnúin mjólk og telji hana krabbameinsvaldandi. Stefndi gefi drengnum þó mjólk og mjólkurvörur. Helst gefi hann drengnum hreint skyr og ferska ávexti. Mæður aðila hafi gefið drengnum ís og sé stefnandi mjög ósátt við það. Að sama skapi hafi stefnandi orðið mjög reið ef einhver hafi gefið drengnum smá smakk af sælgæti, t.d. hafi hún hringt öskureið í stefnda er hún komst að því að hann hafði gefið drengnum örlítinn bita af páskaeggi. Stefndi vilji alls ekki að drengurinn fái mikinn sykur eða sælgæti og fái hann slíkt einungis í undantekningartilvikum. Almennt gefi stefndi drengnum því ekki sælgæti eða gos og reyni að hafa matinn hollan og góðan. Stefndi kveðst mæta á alla viðburði í leikskólanum, t.d. sumarhátíð, foreldradaga, viðtöl og annað. Stefnandi hafi hins vegar ekki alltaf getað mætt, t.d. vegna vinnu á laugardögum. Varðandi veikindatíma með drengnum þá sé það ekki rétt að stefnandi sé meira með honum í veikindum en stefndi, heldur sinna þau honum jafnt. Til marks um ósamræmi í hegðun stefnanda í tengslum við umgengni megi nefna að hún telji í lagi að aðilar séu jafnt með drenginn þegar hann er veikur en ekki þegar hann er heilbrigður. Varðandi samskipti við leikskóla hafi stefndi oft hringt og spurt um ýmis atriði, en hins vegar hafi stefnandi alltaf krafist þess að eiga síðasta orðið. Þegar komi að því að fara með drenginn til læknis og slíkt, þá sé það algjörlega jafnt á komið um hver gerir það. Mjög algengt sé að stefnandi panti tíma hjá lækninum og stefndi fari með hann. Stefndi hafnar því að hann hafi látið vinnu og áhugamál ganga fyrir þörfum drengsins. Stefndi hafi nánast alltaf sótt drenginn í leikskólann og láti vinnuna ekki hafa áhrif á það. Þá daga eða helgar sem stefndi sé með drenginn fari hann aldrei upp í hesthús heldur fái manneskju fyrir sig. Ef svo hafi borið við að stefndi hafi þurft að fara upp í hesthús hafi hann klárað að baða og svæfa drenginn og svo beðið systurdóttur sína að fylgjast með honum í klukkustund. Stefndi kveðst ekki vinna heima eða vinna yfirvinnu þegar hann sé með drenginn. Stefnandi hafi haldið því fram að stefndi sé í krefjandi vinnu, en vinna hans hafi aldrei haft nein áhrif á umgengni við drenginn ólíkt því sem vinna stefnanda hafi. Vinna stefnda fyrir [...] sé ráðgjafarvinna og því sveigjanleg og hafi stefndi ekki þurft að vinna þegar hann er með drenginn hjá sér. Stefnandi hafi oft þurft að fara utan og vinna á laugardögum og beðið stefnda að vera með drenginn á meðan. Um jólin hafi stefnandi t.d. þurft að vinna mjög mikið og þá hafi enginn möguleiki verið fyrir hana að sinna drengnum. Nokkrum sinnum á ári myndist hjá stefnanda álagstímar þar sem hún verði að vera í vinnunni, t.d. þegar útsölur eru og um jólin, en þá þurfi hún að vera langt fram eftir á kvöldin. Þá sé stefnandi mikið erlendis og hafi farið nokkrum sinnum út á þessu ári. Á þeim tímum hafi hún alltaf getað treyst því að stefndi taki drenginn. Hún hafi farið til [...] og verið þar frá 27. apríl – 1. maí í 2011 og hafi stefndi verið með drenginn þann tíma. Hún hafi líka verið í [...] frá 7. júní – 13 júní 2011. Stefndi hafi verið með drenginn frá þriðjudegi til fimmtudags þar til hann fór í hestaferð en þá passaði móðir hans drenginn. Þetta hafi verið helgi stefnanda en samt hafi móðir stefnda séð um að passa drenginn. Stefnandi hafi einnig farið til [...] á árinu og til [...]. Þá kveðst stefndi hafa frá upphafi greitt stefnanda 25.000 krónur mánaðarlega vegna fæðis fyrir drenginn. Síðan hafi hann greitt helming af öllum öðrum kostnaði sem stefnandi hafi talið upp og sagt að hún hafi greitt. Þá kveður stefndi persónu­lega eigin­leika for­eldra og hvernig þeir bregðist við ákveðnum að­stæðum skipta miklu máli við mat á for­sjár­hæfni. Stefndi sé í góðu tilfinningalegu jafnvægi en slíkt sé mikilvæg undirstaða í uppeldi drengsins. Stefndi kveðst verða menntaður [...]og í góðri stöðu hjá [...]. Þar vinni hann 8 tíma vinnudag og afar sjaldan yfirvinnu. Stefnandi sé hins vegar [...] og hafi þurft að vinna töluverða yfirvinnu eins og áður hafi komið fram. Stefndi sé fjárhagslega vel settur enda vel menntaður og í öruggri vinnu. Megi því ætla að stefndi sé betur í stakk búinn að veita barninu tækifæri til þroska og veita barninu örvun því til hagsbóta fyrir framtíðina. Í kringum stefnda sé stórt net af ástríku fólki sem sé boðið og búið að hjálpa til þegar þess þurfi. Stefndi reifaði í greinargerð sinni, ásamt því að hafa rakið og skýrt fyrir dóminum, þrjú atvik sem benda eiga til ójafnvægis stefnanda í kringum skilnað aðila. Er ekki ástæða til að reifa það frekar hér. Stefndi kveður stefnanda vera mjög ráðríka og stjórnsama og vilja hafa hlutina eftir sínu höfði. Hún hafi verið afar ósveiganleg í viðræðum við stefnda varðandi umgengnismál. Hvað varðar húsnæðismál og umhverfi telur stefndi aðstæður á hans heimili miklum mun hentugri fyrir drenginn en heimili stefnanda. Þá sé sundlaug, heilsugæsla, leikskóli, grunnskóli og öll sú þjónusta sem þurfi fyrir börn og barnauppeldi í mikilli nálægð við heimilið. Drengurinn sé á leikskóla í [...] og þar af leiðandi sé best að hann búi sem næst leikskólanum. Stefndi kveðst njóta stuðnings fjölskyldu sinnar og vina en saman hafi þau myndað tengslanet sem gott sé að vita af. Stefndi lýsir í greinargerð sinni samstarfsörðugleikum stefnanda við foreldra hennar á unglingsárum og síðar. Stefnandi hefur mótmælt því fyrir dóminum og eru ekki efni til að fjölyrða um þá málsástæðu stefnda frekar. Stefndi segir drenginn ætíð hafa búið í [...] og sé heimili stefnda eini staðurinn þar sem barninu bjóðist raunverulegur stöðugleiki í búsetu. Við blasi að stefnandi ætli til útlanda í nám strax, fái hún forsjána. Því sé stefndi algjörlega mótfallinn. Sé það merki þess að stefnandi beri ekki hag barnsins fyrir brjósti. Komi til þess að stefnandi flytji út og fari í krefjandi nám muni hún ekki hafa tíma til að sinna drengnum með fullnægjandi hætti. Drengurinn þekki þar engan auk þess sem hann þurfi að byrja í nýjum leikskóla með nýtt tungumál, eingöngu fyrir eitt ár. Flytji stefnandi með drenginn úr landi muni verða klippt á tengsl hans við stefnda tímabundið eða um lengri tíma því stefnandi hafi sjálf lýst því að hún vilji búa erlendis um lengri tíma. Stefndi kveðst hafa sýnt að hann hafi ríkan skilning á þörfum barnsins, í sam­skiptum við stefnanda, og hafi verið áfram um að stuðla að jöfnum samvistum foreldra og barns. Hafi reynslan undanfarin misseri leitt það í ljós að stefnandi sé algerlega ófáanleg til þess að veita stefnda rýmri umgengni. Að mati stefnda þá gefi auga leið að í huga stefnanda snúist málarekstur stefnanda ekki um hagsmuni A heldur eingöngu hvað henti stefnanda sjálfri og geðþótta hennar hverju sinni. Við ákvörðun forsjár verði ekki hjá því litið hvor málsaðila sé líklegri til að virða rétt barnsins og rétt hins forsjárlausa foreldris til umgengni við barnið. Á því sé byggt að ekki fari milli mála hvort foreldrið er líklegra til að virða þann rétt líkt og gögn málsins beri með sér. Miðað við að­stæður í þessu máli og m.a. þau at­riði sem nefnd hafa verið hér að framan, telji stefndi ekki nokkurn vafa leika á því að hag barnsins sé best borgið með því að honum verði falin for­sjá þess. Verði stefnda falin forsjá barnsins er farið fram á að dómari kveði á um inntak umgengnisréttar barnsins við stefnanda, sbr. 4. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Gerir stefndi í greinargerð sinni tillögu að umgengni barnsins við móður. Verði hins vegar fallist á kröfu stefnanda um að henni verði falin forsjá barnsins gerir stefndi tillögu að umgengni í greinargerð sinni. Stefndi byggir kröfur sínar á ákvæðum barn­a­l­aga nr. 76/2003 og vísar hann sérstaklega til 34. gr. og 46. gr. laganna. Um máls­með­ferð er byggt á ákvæðum laga um með­ferð einka­mála nr. 91/1991 og ákvæðum VI. kafla barn­a­l­aga nr. 76/2003 eftir því sem við á. Krafa um máls­kostnað styðst við ákvæði 1. mgr. 130. gr. l. 91/1991 og 3. mgr. 129. gr. s.l. ef til fram­lagningar máls­kostnaðar­reiknings kemur og krafan um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Forsendur og niðurstöður. Í máli þessu hafa foreldrar farið sameiginlega með forsjá sonar þeirra sem fæddur er í desember 2008 og er þriggja og hálfs árs í dag. Aðilar skildu fyrst í febrúar 2010 en tóku saman aftur í ágúst og skildu endanlega í september 2010 og fór stefndi þá aftur af heimilinu. Hefur drengurinn búið á sama stað frá fæðingu. Umgengni drengsins við stefnda hefur verið aðra hverja helgi auk þess sem umgengni var einnig í miðri viku. Árekstrar voru á milli aðila um umgengnina en stefndi hefur krafist þess að umgengni verði jöfn við báða foreldra. Á það hefur stefnandi ekki fallist. Undir rekstri málsins taldi stefnandi ekki þjóna tilgangi að reyna sættir þar sem stefndi hafi ekki viljað sáttaumleitanir að tilstuðlan sýslumanns áður en mál þetta var höfðað. Þá liggur fyrir að stefnandi leitaði til sálfræðings eftir skilnað í þeim tilgangi að fá ráð til að takast á við stöðu þeirra og drengsins. Stefndi hefur haldið því fram, þrátt fyrir skýringar og neitun stefnanda, að stefnandi ætli að fara til náms erlendis. Verður ekki talið, gegn neitun stefnanda, að stefnda hafi tekist að sanna það. Þó svo væri, þá hefur það almennt ekki verið talið ógna hagsmunum ungra barna að flytja tímabundið til annarra landa og ekkert í þessu máli sem bendi til að hagsmunum barnsins sé hætta búin við slíkar breytingar. Þrátt fyrir það, þá er það ljóst að stöðugleiki barna, föst búseta og öruggt umhverfi sem þau þekkja, sé barni fyrir bestu. Stefndi býr í dag í leiguíbúð og þó svo að hann hafi möguleika á að kaupa þá íbúð síðar er ekkert sem liggur fyrir í málinu um að það sé tryggari búseta fyrir drenginn en núverandi heimili stefnanda, sem býr í eigin húsnæði. Í málinu liggur fyrir ítarlegt mat dómkvadds matsmanns, sem staðfestir að barnið býr við stöðugleika og mikil tengsl við báða foreldra. Hallar á hvorugt þeirra í þeim efnum. Þá kom fram hjá foreldrum stefnda og móður stefnanda, sem komu fyrir dóminn, að þau telja báða aðilar mjög vel hæfa foreldrar. Framburður annarra vitna fyrir dómi staðfesti það sem áður hefur komið fram að báðir foreldrar eru mjög vel hæfir þó svo að ættingjar og vinir hafi fyrir dóminum viljað fegra málstað síns fólks. Þá er ljóst að báðir aðilar vilja barninu það besta og veita barninu það öryggi, hlýju, ástúð og umönnun sem best er á kosið. Hallar á hvorugt þeirra við mat á því. Þann 2. nóvember 2011 var kröfu stefnanda um bráðabirgðaforsjá hafnað en ákveðið með úrskurði að umgengni við föður yrði frá föstudagssíðdegi fram á mánudagsmorgun aðra hverja viku og þá viku sem helgarumgengni lauk skyldi drengurinn dvelja hjá stefnda frá fimmtudagssíðdegi til föstudagsmorguns. Um jól og áramót skyldi umgengni vera þannig að drengurinn yrði hjá stefnda frá klukkan 12.00 á Þorláksmessu til klukkan 14.00 á aðfangadag og frá klukkan 12.00 á jóladag til klukkan 14.00 á annan í jólum. Á gamlársdag skyldi drengurinn vera hjá stefnda frá klukkan 12.00 til klukkan 14.00 á nýársdag. Báru báðir aðilar að þetta fyrirkomulag hafi verið virt og gengið vel. Að mati matsmanns hefur drengurinn þroskast eðlilega og er ánægður á leikskóla og er ekkert fram komið sem bendi til þess að ofangreint fyrirkomulag hafi ekki hentað honum. Ekki verður dæmt um að forsjá verði sameiginleg í máli þessu. Sættir um sameiginlega forsjá hefur ekki tekist. Að öllu virtu sem að ofan hefur verið rakið, þykir dóminum ekki skilyrði til að breyta því fyrirkomulagi sem drengurinn býr við í dag og verður krafa stefnanda um að hún fari ein með forsjá drengsins því tekin til greina. Stefndi gerir kröfu um að drengurinn dvelji hjá sér aðra hverja viku auk þess sem hann tiltekur umgengni um hátíðar. Stefnandi gerði fyrir dóminum tillögu um umgengni yrði henni dæmd forsjáin. Að teknu tilliti til hagsmuna barnsins, þannig að röskun á högum þess verði sem minnst, skal umgengni vera eftirfarandi: Drengurinn skal dvelja hjá stefnda aðra hverja helgi frá föstudagssíðdegi til mánudagsmorguns. Þá viku sem helgarumgengni lýkur skal drengurinn dvelja hjá stefnda frá fimmtudagssíðdegi til föstudagsmorguns. Hina vikuna skal drengurinn dvelja hjá stefnda frá mánudagssíðdegi til þriðjudagsmorguns. Stefndi sæki drenginn á leikskóla í öllum tilvikum og skilar honum þangað aftur að umgengni lokinni. Drengurinn skal dvelja önnur hver jól hjá stefnda frá hádegi á Þorláksmessu til hádegis á jóladag, í fyrsta sinn 2012. Skal hann dvelja samsvarandi hjá móður hitt árið og síðan koll af kolli. Um áramót skal umgengni vera annað hvert ár hjá stefnda þannig að hann dvelji frá hádegi 30. desember til klukkan 14.00 á nýársdag, í fyrsta sinn 2013. Skal drengurinn dvelja samsvarandi hjá móður hitt árið og síðan koll af kolli. Drengurinn skal dvelja hjá hvoru foreldri aðra hverja páska þannig að hann fari um hádegi á skírdag til stefnda og dvelji til hádegis á annan í páskum, í fyrsta sinn 2014. Drengurinn dvelur því hjá móður páskana 2013. Síðan koll af kolli. Á meðan drengurinn er á leikskólaaldri skulu aðila skipta með sér sumarfríi leikskólans þannig að drengurinn sé viku og viku hjá hvoru foreldri í senn. Skulu aðilar hafa náð samkomulagi um fyrirkomulag sumarfrísins fyrir 1. mars ár hvert. Eftir að drengurinn er kominn í grunnskóla skal umgengni vera hjá hvoru foreldri í fjórar vikur á tímabilinu 1. júní til 31. ágúst. Skulu aðilar hafa náð samkomulagi um fyrirkomulag sumarfrísins fyrir 1. mars ár hvert. Skal samfelld dvöl hjá aðilum ekki vera skemur en tvær vikur í einu. Í vetrarfríum skal drengurinn dvelja hjá föður í eina viku samfellt á tímabilinu 1. nóvember til 1. maí ár hvert. Stefndi skal greiða einfalt meðlag með drengnum samkvæmt ákvörðun Tryggingarstofnunar ríkisins á hverjum tíma, sbr. 4. mgr. 34. gr., sbr. 57. gr., barnalaga nr. 76/2003, frá uppkvaðningu dóms til 18 ára aldurs hans. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, bæði vegna flutnings um bráðabirgðaforsjá og vegna aðalmálsins, sem þykir hæfilegur 900.000 krónur auk virðisaukaskatts. Stefndi lagði fram greinargerð í málinu upp á sextán blaðsíður. Er þar nánast um skriflegan málflutning að ræða, sem er ekki í samræmi við 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991. Verður ekki hjá því komist að gera athugasemdir við slíkan málatilbúnað. Dóm þennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefnandi, K, skal fara ein með forsjá drengsins A til átján ára aldurs hans. Drengurinn skal dvelja hjá stefnda aðra hverja helgi frá föstudagssíðdegi til mánudagsmorguns. Þá viku sem helgarumgengni lýkur skal drengurinn dvelja hjá stefnda frá fimmtudagssíðdegi til föstudagsmorguns. Hina vikuna skal drengurinn dvelja hjá stefnda frá mánudagssíðdegi til þriðjudagsmorguns. Stefndi sæki drenginn á leikskóla í öllum tilvikum og skilar honum þangað aftur að umgengni lokinni. Drengurinn skal dvelja önnur hver jól hjá stefnda frá hádegi á Þorláksmessu til hádegis á jóladag, í fyrsta sinn 2012. Skal hann dvelja samsvarandi hjá móður hitt árið og síðan koll af kolli. Um áramót skal umgengni vera annað hvert ár hjá stefnda þannig að hann dvelji frá hádegi 30. desember til klukkan 14.00 á nýársdag, í fyrsta sinn 2013. Skal drengurinn dvelja samsvarandi hjá móður hitt árið og síðan koll af kolli. Drengurinn skal dvelja hjá hvoru foreldri aðra hverja páska þannig að hann fari um hádegi á skírdag til stefnda og dvelji til hádegis á annan í páskum, í fyrsta sinn 2014. Drengurinn dvelur hjá móður páskana 2013 og síðan koll af kolli. Á meðan drengurinn er á leikskólaaldri skulu aðilar skipta með sér sumarfríi leikskólans þannig að drengurinn sé viku í senn hjá hvoru foreldri. Skulu aðilar hafa náð samkomulagi um fyrirkomulag sumarfrísins fyrir 1. mars ár hvert. Eftir að drengurinn er kominn í grunnskóla skal umgengni vera hjá hvoru foreldri í fjórar vikur á tímabilinu 1. júní til 31. ágúst. Skulu aðilar hafa náð samkomulagi um fyrirkomulag sumarfrísins fyrir 1. mars ár hvert. Skal samfelld dvöl hjá aðilum ekki vera skemur en tvær vikur í einu. Auk ofangreindrar umgengni skal drengurinn dvelja hjá föður í vetrarfríum í eina viku samfellt á tímabilinu 1. nóvember til 1. maí ár hvert. Stefndi skal greiða einfalt meðlag með drengnum samkvæmt ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins á hverjum tíma, sbr. 4. mgr. 34. gr., sbr. 57. gr., barnalaga nr. 76/2003, frá uppkvaðningu dóms til 18 ára aldurs hans. Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónur í málskostnað auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 667/2017
Kærumál Haldlagning
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að haldi L á fjármunum sem L hafði lagt hald á vegna rannsóknar á nánar tilgreindu máli yrði aflétt.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2017 sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 24. október 2017 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að afléttyrði haldi sóknaraðila á fjármunum sem sóknaraðili hafði lagt hald á vegnarannsóknar á nánar tilgreindu máli. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreindkrafa verði tekin til greina. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. október 2017.Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 17. október síðastliðinn, barstdóminum með bréfi 20. september síðastliðinn. Sóknaraðili er X, kennitala[...], [...], Hafnarfirði.Varnaraðili erlögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, Hverfisgötu 113, Reykjavík.Í málinu kefstsóknaraðili þess að varnaraðila verði með úrskurði gert að aflétta haldi á609.500 krónum, sem lögregla lagði hald á við rannsókn á máli meðlögreglunúmerið [...]. Þá krefst sóknaraðili þóknunar.Varnaraðili krefst þessað kröfu sóknaraðila verði hafnað.Í greinargerð með kröfusóknaraðila segir að lögregla hafi þann 31. maí 2017 lagt hald á fjármuni íeigu sóknaraðila, alls 609.500 krónur, vegna gruns um sölu á fíkniefnum.Sóknaraðili hafnar þeim ásökunum og bendir á að fjármunirnir hafi veriðframfærslufé hans sem hafi verið hluti af eingreiðslu bóta fyrir varnalegaörorku hans, sem greitt hafi verið út af Sjóvá-Almennum tryggingum hf. [...]. Íþeim efnum telji sóknaraðili rétt að benda á að slíkir fjármunir njóti aukinnarréttarverndar og verði til að mynda ekki andlag aðfarar, sbr. 2. tölulið 1.mgr. 41. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Bendi ekkert í rannsóknargögnumlögreglu til þess að þessara fjármuna hafi verið aflað á refsiverðan hátt semsé skilyrði fyrir haldlagningu, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála.Krafa sóknaraðila erbyggð á 3. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008. Kveðst sóknaraðili telja að lögreglahafi ekki sýnt fram á þörf þess að haldleggja fjármunina og beri því að afléttahaldi á 609.500 krónum og skila þeim til sóknaraðila. Varnaraðili hafnar kröfusóknaraðila. Bendir varnaraðili á að um fimm mánuðir séu liðnir frá því aðrannsókn á málinu númer [...] hafi hafist, en sóknaraðili sé í málinu grunaðurum sölu fíkniefna. Rannsókn málsins hafi lokið 16. október síðastliðinn, enákvörðun um saksókn liggi ekki fyrir. Varnaraðili mótmælir því að þeim peningumsem lögregla hafi tekið úr vörslum sóknaraðila og lagt hald á við rannsóknmálsins hafi ekki verið aflað á ólögmætan hátt. Um heimild til haldlagningar ápeningunum kveðst varnaraðili vísa til 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008.Samkvæmt ákvæðinu sé skylt að leggja hald á hluti sem aflað hafi verið árefsiverðan hátt eða sem kunni að verða gerðir upptækir. Einnig vísarvarnaraðili til 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 umheimild til upptöku á slíkum peningum. Niðurstaða:Í 3. mgr. 69. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála segir að vilji eigandi eða vörsluhafi munar,sem hald er lagt á, ekki hlíta þeirri ákvörðun geti hann borðið ágreiningsefniðundir dómara. Sóknaraðili krefst þessað varnaraðila verði með úrskurði gert að aflétta haldi á 609.500 krónum semlögregla lagði hald á við rannsókn á máli með lögreglunúmerið [...]. Tilefnihaldlagningarinnar mun hafa verið grunur lögreglu um peninganna hafi veriðaflað með refsiverðum hætti. Í 1. mgr. 72. gr. laga nr. 88/2008 segir aðlögregla skuli aflétta haldi þegar þess er ekki lengur þörf og í síðasta lagiþegar máli er endanlega lokið nema um sé að ræða muni sem gerðir hafa veriðupptækir með dómi, muni sem aflað hefur verið með refsiverðum hætti og afhentirhafa verið þeim sem eiga tilkall til þeirra. Sé haldi aflétt skal lögreglahlutast til um að skila munum til þeirra sem rétt eiga til þeirra, sbr. 2. mgr.72. gr. laganna.Varnaraðili hafnar kröfusóknaraðila. Við munnlegan flutning málsins kom fram að rannsókn lögreglu ámálinu hefði lokið daginn áður og fyrir lægi að taka ákvörðun um saksókn. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal leggja hald á muni, þar á meðalskjöl, ef ætla má að þeir eða upplýsingar sem þeir hafa að geyma hafisönnunargildi í sakamáli, að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða aðþeir kunni að verða gerðir upptækir.Fallist er á að fyrrgreindum skilyrðum 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008sé fullnægt í málinu, en upplýst er að lögregla rannsakaði ætlað brot sóknaraðilagegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, mál lögreglu númer [...], og errannsókn málsins nýlokið. Að þessu gættu verður því ekki slegið föstu nú aðekki sé lengur þörf á haldi á þeim peningum sem um ræðir. Verður því hafnaðkröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði með úrskurði gert að aflétta haldi á609.500 krónum sem haldlagðar voru 31. maí 2017. Þóknun úrskurðast ekki ímálinu.Jón Höskuldssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kröfu sóknaraðila, X, umað varnaraðila, lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, verði með úrskurði gertað aflétta haldi á 609.500 krónum, sem lögregla lagði hald á við rannsókn ámálinu númer [...], er hafnað.Þóknun úrskurðast ekki.
Mál nr. 637/2006
Kærumál Ærumeiðingar Rannsókn sakamáls
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að felld yrði niður opinber rannsókn á hendur honum vegna ætlaðra ærumeiðinga í garð opinbers starfsmanns, sem var látinn. Með vísan til b. liðar 2. töluliðar 1. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 25. gr. sömu laga var talið að eftirlifandi börn hins látna gætu krafist opinberrar rannsóknar vegna ummæla X. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að opinber rannsókn sóknaraðila á hendur honum vegna ætlaðra ærumeiðinga yrði felld niður. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að opinber rannsókn í málinu verði felld niður. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum er að finna ýmis ákvæði um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Sóknaraðili kveður að lögreglurannsókn sú sem um ræðir í þessu máli lúti að því hvort ærumeiðing hafi beinst að látnum manni, sem óumdeilt er að var opinber starfsmaður. Í b. lið 2. töluliðar 1. mgr. 242. gr. laganna kemur fram, að hafi ærumeiðandi móðgun eða aðdróttun verið beint að manni sem er eða hefur verið opinber starfsmaður og móðgunin eða aðdróttunin varðar að einhverju leyti eða öllu það starf hans, skuli slíkt mál sæta opinberri ákæru eftir kröfu hans. Eftirlifandi börn hins látna, sem ærumeiðing á að hafa beinst að, geta borið fram kröfu um opinbera rannsókn samkvæmt ákvæðinu, sbr. 3. mgr. 25. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 603/2008
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu A, um að fella niður nauðungarvistun á sjúkrahúsi, sem ákveðin var af dóms- og kirkjumálaráðherra 2. nóvember 2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. nóvember 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um niðurfellingu nauðungarvistunar á sjúkrahúsi, sem samþykkt var af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 2. nóvember 2008. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að fyrrgreind ákvörðun um nauðungarvistun verði felld úr gildi en til vara að nauðungarvistuninni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að þóknun til handa skipuðum talsmanni sínum verði greidd úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 4. mgr. 31. gr., sbr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðra talsmanna sóknaraðila og varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðra talsmanna sóknaraðila og varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, héraðsdómslögmannanna Ólafs Rúnars Ólafssonar og Arnbjargar Sigurðardóttur, 120.000 krónur handa hvoru, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 35/2010
Kærumál Þinglýsing
Mál þetta var þingfest 1. desember 2009 og tekið til úrskurðar 9. sama mánaðar. Sóknaraðili er db. Einars V. Ólafssonar, sem síðast var til heimilis að Lambeyrum í Dalabyggð. Varnaraðilar eru Daði Einarsson og Fasteignafélag Lambeyra ehf., en báðir varnaraðilar eru með aðsetur að Lambeyrum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 30. desember 2009, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Búðardal 19. nóvember 2009 um að þinglýsa nánar tiltekinni yfirlýsingu frá 14. janúar 2003 á fasteignina Lambeyrar I í Dalabyggð og lagt fyrir hann að afmá yfirlýsinguna úr fasteignabók. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Daði Einarsson, greiði varnaraðila, dánarbúi Einars Valdimars Ólafssonar, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 36/1999
Björgunarlaun Vátrygging Sjóveð
Skipið H, sem húftryggt var hjá vátryggingafélaginu T, varð vélarvana og kom L skipinu til hjálpar og dró það frá landi á skipi sínu A, sem húftryggt var hjá vélbátaábyrgðarfélaginu G. Voru aðilar sammála um að liðsinni L hefði falið í sér björgun í merkingu þágildandi 1. mgr. 164. gr. siglingalaga nr. 34/1985, en ágreiningur reis um það hvort greiðslu til L fyrir björgunina skyldi ákveða á grundvelli reglna siglingalaga um björgunarlaun eða reglu þágildandi 14. gr. laga um bátaábyrgðarfélög nr. 18/1976. Talið var að greiðsla björgunarlauna skips yrði ekki ákveðin eftir sérreglu 14. gr. laga um bátaábyrgðarfélög þegar skip, sem bjargað var, hefði verið tryggt hjá öðru vátryggingafélagi en bátaábyrgðarfélagi. Bar því að greiða L björgunarlaun á grundvelli ákvæða siglingalaga. Var eiganda skipsins H gert að greiða L björgunarlaun, en krafa L um viðurkenningu sjóréttar í H var talin fyrnd og var henni hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. janúar 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. september 1996 til greiðsludags og að viðurkenndur verði lögveðréttur fyrir kröfunni í fiskiskipinu Hrauney VE-41, skipaskrárnúmer 918. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Tryggingamiðstöðinni hf. hefur verið stefnt til réttargæslu. I. Í héraðsdómi er rakið að skip stefnda, Hrauney, hafi fengið net í skrúfu og orðið vélarvana er það var statt skammt undan Landeyjasandi 27. september 1996. Kom áfrýjandi til hjálpar og dró skip hans, Arnar RE-400, skip stefnda frá landi. Eru málsaðilar sammála um að liðsinni áfrýjanda hafi falið í sér björgun í merkingu þágildandi 1. mgr. 164. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Reglur VIII. kafla laganna um björgun, sem þá giltu, hafa nú verið leystar af hólmi með nýjum, sbr. lög nr. 133/1998. Arnar er 29,36 rúmlestir að stærð og húftryggður hjá Vélbátaábyrgðarfélaginu Gróttu, en Hrauney VE er 66,28 rúmlestir og húftryggð hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Lýtur ágreiningur málsaðila eingöngu að því hvort greiðslu til áfrýjanda fyrir björgunina skuli ákveða á grundvelli reglna siglingalaga um björgunarlaun eða hvort honum beri aðeins þóknun samkvæmt þágildandi 14. gr. laga nr. 18/1976 um bátaábyrgðarfélög. Fari ákvörðun um greiðslu eftir ákvæðum siglingalaga eru málsaðilar sammála um að hæfilegt endurgjald fyrir björgunina sé 3.000.000 krónur, en 500.000 krónur ef greiðslu ber að ákveða samkvæmt 14. gr. laga nr. 18/1976. II. Í málinu reynir á skýringu laga nr. 18/1976 eftir þá breytingu, sem gerð var á þeim með lögum nr. 116/1993 um breytingar á lagaákvæðum á sviði heilbrigðis- og tryggingamála vegna aðildar að samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Fyrir þá breytingu gilti sú regla samkvæmt 2. gr. fyrrnefndu laganna að allir þeir, sem áttu vélskip með þilfari, 100,49 rúmlestir eða minni, voru skyldir til að vátryggja þau hjá bátaábyrgðarfélagi, sem starfaði samkvæmt lögunum innan þess svæðis, er skipið var skrásett í. Samábyrgð Íslands á fiskiskipum hafði með höndum eftirlit með starfsemi bátaábyrgðarfélaga og ákvörðunarvald gagnvart þeim um mikilvæga þætti í starfsemi þeirra. Bátaábyrgðarfélög eru gagnkvæm vátryggingafélög og var tekið mið af því í starfsemi þeirra að halda kostnaði svo lágum, sem unnt væri. Þáttur í því var regla 14. gr. laga nr. 18/1976, sem fól meðal annars í sér gagnkvæma skyldu fyrir eigendur allra skipa, sem tryggð voru samkvæmt lögunum, til að hjálpa skipum hvers annars úr háska og að ekki skyldu greidd björgunarlaun, heldur aðeins þóknun til að mæta fjártjóni og kostnaði, sem hjálpin hafi bakað þeim, er hana veitti. Greiðslan skyldi ákveðin af stjórn hlutaðeigandi bátaábyrgðarfélags, ef bæði skipin voru tryggð hjá sama félagi, en ella af stjórn Samábyrgðarinnar. Gagnkvæmar skyldur og samstaða þeirra vátryggingartaka, sem undir lögin féllu, áttu rót sína að rekja til enn eldri löggjafar frá fyrri hluta þessarar aldar. Við meðferð Alþingis á frumvarpi, er varð að lögum nr. 116/1993, var því lýst í nefndaráliti, að frumvarpinu væri ætlað að samræma ákvæði ýmissa laga á sviði heilbrigðis- og tryggingamála reglum EES samningsins. Helstu breytingar, sem að væri stefnt hvað varðaði lög nr. 18/1976, væru að fella niður einkarétt bátaábyrgðarfélaga til að vátryggja vélskip með þilfari, 100,49 rúmlesta eða minni, og jafnframt að afnema skattaívilnanir, sem bátaábyrgðarfélög hafi notið. Var jafnframt lagt til að breyta lögum um Samábyrgð Íslands á fiskiskipum, þar á meðal að afnema skattaívilnanir félagsins. Frumvarp til laga, sem að þessu stefndi, var samþykkt. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 18/1976 með áorðnum breytingum er nú skylt að vátryggja skip innan stærðarmarka, sem áður er getið um, hjá bátaábyrgðarfélagi, er starfar samkvæmt lögunum, eða hjá öðru vátryggingafélagi, sem hlotið hefur starfsleyfi. Nokkrum öðrum greinum laganna var jafnframt breytt í umrætt sinn, en ekki hróflað við 14. gr. þeirra. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst af hálfu áfrýjanda að rúmlega þriðjungur þeirra skipa, sem vátryggingarskylda samkvæmt lögunum tekur til, væri nú tryggður hjá öðrum vátryggingafélögum en bátaábyrgðarfélögum og að einungis fá bátaábyrgðarfélög séu enn starfandi, en flest þeirra hafi hætt starfsemi eða verið sameinuð öðrum eftir setningu laga nr. 116/1993. Með 13. gr. laga nr. 133/1998, sem getið er í I. kafla að framan, var 14. gr. laga nr. 18/1976 felld úr gildi. Tóku lögin gildi 1. janúar 1999. Gilda eftir það ákvæði VIII. kafla siglingalaga jafnt um björgun skipa, er tryggð eru hjá bátaábyrgðarfélögum, sem annarra skipa. III. Aðalreglur um greiðslu björgunarlauna eru þær, sem felast í VIII. kafla siglingalaga. Sú skipan, sem 14. gr. laga nr. 18/1976 hafði að geyma og gilti er atvik þessa máls urðu, er undantekning frá þeirri meginreglu. Á hún svo sem áður er getið rætur í enn eldri löggjöf, sem miðaði að því að gera eigendum smærri skipa í senn skylt og kleift að vátryggja skip sín með sem lægstum tilkostnaði. Liður í því var sú tilhögun að greiða ekki björgunarlaun í þeim tilvikum, sem ákvæðið sneri að, og draga þannig úr hæð iðgjalda. Með setningu laga nr. 116/1993 var einkaréttur bátaábyrgðarfélaga til að vátryggja þessi skip felldur niður, þótt skylda til að vátryggja þau héldist. Með lögunum var þó ekki brugðist nema að nokkru leyti við því að tilhögun laga nr. 18/1976 er sérstaks eðlis og um margt ólík því, sem gildir um vátryggingar almennt. Samkvæmt 2. gr. laganna er nú heimilt að uppfylla tryggingarskyldu hjá öðru vátryggingafélagi og með þeim skilmálum, sem settir eru í lögunum, eins og þar hermir. Er þó ljóst að ýmis ákvæði laganna geta ekki átt við um önnur vátryggingafélög en bátaábyrgðarfélög, sem taka að sér að vátryggja minni skip en 100,49 rúmlestir. Dæmi þess er meðal annars að finna í 1. mgr. 8. gr., þar sem segir að ráðherra ákveði að fengnum tillögum Samábyrgðarinnar og bátaábyrgðarfélaganna hámark þeirrar áhættu, sem hvert bátaábyrgðarfélag tekur á eigin reikning í hverju skipi. Annað slíkt dæmi er sú regla 14. gr. að stjórn Samábyrgðarinnar ákveði þóknun samkvæmt greininni ef skipin, sem hlut eiga að máli, eru ekki bæði tryggð hjá sama félagi. Ákvörðunarvald félagsins felur í sér frávik frá almennum reglum og helgast af nánum tengslum þess við bátaábyrgðarfélög og starfsemi þeirra, sem áður var vikið að. Staða félagsins gagnvart bátaábyrgðarfélögum nær ekki til þess að úrskurða um ágreining þeirra við önnur vátryggingafélög eða einhverja enn aðra. Skýring stefnda á gildissviði 14. gr. laga nr. 18/1976 eftir þær breytingar, sem gerðar voru með lögum nr. 116/1993, leiðir í raun til þeirrar niðurstöðu að undantekningarregla um björgunarlaun yrði rýmkuð út fyrir þann hóp, sem áður átti samstöðu í skjóli einkaréttar bátaábyrgðarfélaga og gagnkvæmra skyldna vátryggingartakanna. Stefndi hefur sjálfur kosið að hverfa frá þátttöku í slíkri tilhögun og haldbær rök eru ekki fram komin til að fallast á að lagabreytingin geti leitt til slíkrar niðurstöðu. Þá hefur stefndi ekki lagt fram gögn til stuðnings því að vátryggingariðgjöld hans hjá Tryggingamiðstöðinni hf. hafi tekið mið af því að björgunarlaun yrðu ekki greidd, reyndi á slíkt. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með áfrýjanda að greiðsla fyrir björgun skips verði ekki ákveðin eftir sérreglu 14. gr. laga nr. 18/1976 í því tilviki að skipið, sem bjargað var, hafi verið tryggt hjá öðru vátryggingafélagi en bátaábyrgðarfélagi, enda verður ekki litið svo á að 21. gr. laganna, sbr. 17. gr. laga nr. 116/1993, fái því breytt. Ber þá að greiða björgunarlaun, sem ákveðin verða eftir ákvæðum siglingalaga. Verður stefndi samkvæmt því dæmdur til að greiða áfrýjanda 3.000.000 krónur, en af málflutningi stefnda verður ráðið að samkomulag um fjárhæð björgunarlauna nái ekki til vaxta eða upphafstíma þeirra. Ekki liggur fyrir hvenær áfrýjandi krafði stefnda um greiðslu og verður stefnda því gert að greiða dráttarvexti frá birtingu héraðsdómsstefnu. Krafa áfrýjanda um viðurkenningu sjóveðréttar í Hrauney er fyrnd, sbr. 201. gr. siglingalaga, og verður henni hafnað. Skal stefndi greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, Ólgusjór ehf., greiði áfrýjanda, Leó Óskarssyni, 3.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 22. júní 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 850.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 21. desember 1998. Mál þetta höfðaði Leó Óskarsson, kt. 040853-3599, Kögurseli 14, Reykjavík, fyrir sína hönd og áhafnar v/b Arnars RE 400, þeirra Ragnars Sigurbjörnssonar, kt. 090951-7269, Möðrufelli 3, Reykjavík og Magnúsar Gíslasonar, kt. 100967-3599, Háeyrarvöllum 42, Eyrarbakka, með stefnu birtri 22. júní 1998 á hendur Ólgusjó ehf., kt. 630196-2059, Illugagötu 43, Vestmannaeyjum. Málið var dómtekið 23. nóvember sl. Stefnandi krefst greiðslu á kr. 3.000.000 með dráttarvöxtum frá 27. september 1996 til greiðsludags og að viðurkenndur verði lögveðréttur fyrir kröfunni í m/b Hrauney VE-41. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu gegn greiðslu á kr. 500.000 auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga frá 27. september 1996 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi stefndi Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, til réttargæslu, en Hrauney VE var húftryggð hjá félaginu. Skip stefnda, Hrauney VE-41, var að draga net skammt undan landi við Landeyjasand 27. september 1996. Um klukkan 16:00 festist netatrossa í skrúfu bátsins og tók hann að reka að landi. Í stefnu er því lýst að foráttubrim hafi verið og 4-5 vindstig af vestri eða suðvestri. Arnar RE 400 kom til hjálpar og tókst í annarri atrennu að draga Hrauney VE frá landi. V/b Gullborg tók síðar við drætti Hrauneyjar, en síðast dró lóðsinn bátinn að bryggju í Vestmannaeyjum. Hrauney VE 41 er 66,28 rúmlestir að stærð. Eins og að framan er getið er hún tryggð húftryggingu hjá réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Arnar RE 400 er 29 rúmlestir. Hann er húftryggður hjá Vélbátaábyrgðarfélaginu Gróttu. Báðir eru bátarnir innan stærðarmarka 2. gr. laga nr. 18/1976 um bátaábyrgðarfélög. Bátaábyrgðarfélag Vestmannaeyja, sem stofnað var 1862, hætti starfsemi fyrir nokkrum árum. Aðilar eru sammála um að verk það er skipverjar á Arnari RE unnu hafi verið slíkt sem nefnt er björgun í 1. mgr. 164. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Ágreiningur aðila lýtur eingöngu að því hvort ákveða beri stefnanda björgunarlaun samkvæmt reglum siglingalaga, þ.e. þóknun ákveðna eftir þeim atriðum sem talin eru í 1. mgr. 165. gr., eða hvort stefnendum beri eingöngu þóknun skv. 14. gr. laga nr. 18/1976 um bátaábyrgðarfélög. Þá deila aðilar ekki sérstaklega um fjárhæðir, en leggja til grundvallar að aðalkrafa stefnanda feli í sér kröfu um eðlileg björgunarlaun samkvæmt reglum siglingalaga, en að krafa stefnda feli í sér hæfilega þóknun samkvæmt lögum um bátaábyrgðarfélög. Auk þeirrar staðhæfingar að aðgerðir áhafnar Arnars RE hafi verið björgun ber stefnandi fram þrjár meginmálsástæður til grundvallar kröfum sínum. Í fyrsta lagi að 14. gr. laga nr. 18/1976 sé bundin við það að skip séu tryggð hjá bátaábyrgðarfélagi, en Hrauney VE hafi verið tryggð hjá Tryggingamiðstöðinni hf., sem er ekki bátaábyrgðarfélag. Þá telur stefnandi að aðstæður allar hafi breyst verulega síðustu ár þannig að 14. gr. geti ekki lengur átt við. Loks telur stefnandi að ákvæðið feli í sér brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995, með því að eigendum fiskiskipa sé mismunað eftir stærð skipanna og hjá hvaða félagi þau séu vátryggð. Þá telur stefnandi að ekki sé unnt að fela stjórn Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum úrskurðarvald um fjárhæð þóknunar eins og gert sé. Nánar segir stefnandi varðandi jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar að eigendum fiskiskipa sé mismunað eftir því hjá hvaða félagi þau sé tryggð og eftir stærð þeirra. Ákvörðun björgunarlauna vegna stærri skipa fari eftir ákvæðum siglingalaga. Skv. 5. mgr. 164. gr. skeri dómur úr um fjárhæð verði málsaðilar ekki á eitt sáttir. Kveðst stefnandi byggja á því að engin rök standi lengur til þess að hafa tvískipt kerfi við uppgjör björgunarlauna, en þau sjónarmið sem lágu að baki lögum nr. 18/1976 eigi ekki lengur við. Bátaábyrgðarfélögin séu að mestu hætt starfsemi og önnur tryggingafélög hafi tekið við tryggingum skipanna. Ójafnræði sem í þessu felist leiði til skerðingar á öryggi skipa og ekki síst þeirra sem leggi sig í hættu við björgunarstörf. Þá sé stjórn Samábyrgðarinnar falið úrskurðarvald um björgunarlaun þegar viðkomandi skip séu ekki tryggð hjá sama félagi. Samábyrgðin sé ekki óháður úrskurðaraðili og telur stefnandi að ekki sé unnt að fela henni úrskurðarvald. Því geti ekki aðrir en dómstólar dæmt þá kröfu sem hann hafi uppi í þessu máli. Því beri að ákveða þóknun fyrir björgun Hrauneyjar VE eftir ákvæðum 164. og 165. gr. siglingalaga, enda styðjist ákvæði þessi við hefð og hafi að geyma viðurkenndar meginreglur til ákvörðunar björgunarlauna. Stefndi mótmælir skilningi stefnanda á 2. og 14. gr. laga nr. 18/1976. Telur hann að ekki séu sett önnur skilyrði en um stærð skipanna. Heimilt sé að húftryggja þessi skip hjá tryggingafélögum sem hafi starfsleyfi, en bæði réttargæslustefndi og Vélbátaábyrgðarfélagið Grótta hafi starfsleyfi. Bæði skipin sem í hlut eigi séu tryggð skv. lögum um bátaábyrgðarfélög. Stefndi telur 14. gr. laganna byggða á skýrum, málefnalegum forsendum og taki hún til allra eigenda skipa að tiltekinni stærð. Telur hann að löggjafinn hafi heimild til slíkra almennra takmarkana. Bendir hann á að það sé lögmál í vátryggingum að beint samband sé á milli tjóna og iðgjalda. Lægri björgunarkostnaður komi skipaeigendum til góða í lægri iðgjöldum. Þetta tilvik sé því ekki sambærilegt því þegar stærri skip eigi í hlut. Loks telur stefndi að framsal ákvörðunarréttar um fjárhæð björgunarlauna til stjórnar Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum byggist á málefnalegum grundvelli. Loks bendir stefndi á að regla samhljóða 14. gr. hafi verið í lögum frá 1938 og ekki hafi verið hróflað við ákvæðinu er lögum nr. 18/1976 var breytt með lögum nr. 116/1993. Stefndi hefur ekki uppi andmæli um fjárhæð björgunarlauna sérstaklega ef fallist yrði á með stefnanda að þau skuli ákveðin samkvæmt reglum siglingalaga. Hann telur hins vegar að einungis beri að greiða þóknun sem mælt er fyrir um í margnefndri 14. gr. Býður hann fram greiðslu á kr. 500.000, með vöxtum eins og fram kemur í dómkröfum hans. Fjárhæð þessi er ekki studd neinum gögnum, en sætir heldur ekki andmælum. Niðurstaða Árið 1976 var síðast gerð heildarendurskoðun á lögum og reglugerð um bátaábyrgðarfélög. Voru þá sett lög nr. 18/1976 og reglugerð nr. 367/1976. Lögunum var breytt í nokkrum atriðum með lögum nr. 116/1993 og reglugerð nr. 376/1976 var leyst af hólmi með reglugerð nr. 673/1994 um skylduvátryggingu fiskiskipa. Með lögunum og reglugerðinni 1976 var landinu öllu skipt í 8 svæði, auk Vestmannaeyja, og var starfandi eitt bátaábyrgðarfélag á hverju svæði. Allir eigendur fiskiskipa með fullu þilfari allt að 100, 49 brl. að stærð voru skyldir að húftryggja báta sína í félagi viðkomandi svæðis, og viðkomandi félagi var almennt skylt að taka alla slíka báta í tryggingu. Þannig var í gildi gagnkvæm vátryggingarskylda fyrir þennan hluta fiskiskipaflotans. Þá var í 14. gr. laga nr. 18/1976 mælt fyrir um gagnkvæma skyldu fiskiskipa þessara „ til að hjálpa hvert öðru úr háska.” Þessi skylda náði raunar til stærri hóps með því að skylda þessi hvíldi einnig á öllum skipum sem ríkissjóður eða ríkisstofnanir gerðu út, svo og skipum sem vátryggð voru hjá Samábyrgð Íslands á fiskiskipum. Ákvæði þetta er enn í gildi óbreytt, en því var ekki breytt er breytingar voru gerðar á lögum nr. 18/1976 á árinu 1993, sem síðar verður vikið að. Um þóknun fyrir veitta aðstoð og ákvörðun hennar segir síðan orðrétt: „Greiðslu fyrir slíka hjálp verður ekki krafist eftir venjulegum björgunarreglum, heldur skal hún ákveðin af stjórn hlutaðeigandi félags, ef bæði skipin eru tryggð hjá sama félagi, ella af stjórn Samábyrgðarinnar. Greiða skal aðeins það fjártjón og þann tilkostnað, sem hjálpin hefur bakað þeim, er hana veitti, og aldrei getur greiðslan orðið hærri en vátryggingarfjárhæð skipsins, sem hjálpina þáði. Ákvæði laga nr. 25/1967 og 66/1963 um hlutdeild skipshafnar í björgunarlaunum breytist í samræmi við ákvæði greinar þessarar.” Bæði Hrauney VE og Arnar RE eru þilfarsbátar innan við 100,49 brl. Er því skylt að húftryggja þá samkvæmt lögum um bátaábyrgðarfélög nr. 18/1976. Heimilt er að húftryggja hjá þeim félögum sem hafa starfsleyfi, auk þeirra bátaábyrgðarfélaga sem starfandi eru. Hvort sem tryggt er hjá bátaábyrgðarfélagi eða öðru tryggingafélagi er um að ræða tryggingu á grundvelli lagaskyldu skv. lögum nr. 18/1976. 14. gr. laganna gildir því um bæði skipin og um aðstoð sem þau kunna að veita hvort öðru. Ekki verður leyst úr því í þessu máli hvort skilmálar er réttargæslustefndi og stefndi hafa samið um séu í ósamræmi við reglugerð nr. 673/1993, en skv. 1. mgr. 2. gr. þeirra skal vátryggt með þeim skilmálum sem reglugerðin kveður á um. Þá verður einnig að hafna því að vegna breytinga á öllum aðstæðum geti lögin ekki átt við lengur. Staðan nú er nokkuð breytt frá því sem gilti fyrst eftir gildistöku laga nr. 18/1976, sem raunar hafði staðið lítið breytt frá 1938. Breytingin sem fólst í lögum nr. 116/1993 var gagnvart vátryggingartökum í raun sú ein að einkaréttur bátaábyrgðarfélaga til húftrygginga viðkomandi fiskiskipa var aflagður, auk þess sem gerðardómsákvæði var fellt úr lögunum. Hins vegar var ekki hróflað við öðrum ákvæðum laganna, þannig er enn skylt að húftryggja þessi skip og ákvæði því um björgun sem deilt er um í þessu máli var ekki breytt. Loks ber stefnandi það fyrir sig að með margnefndri 14. gr. sé brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sbr. 65. gr., sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Eigendum fiskiskipa sé mismunað um ákvörðun björgunarlauna eftir því hjá hvaða félagi sé vátryggt og eftir stærð skipsins. Með 2. mgr. 23. gr. laga nr. 27/1938 var lögfest ákvæði efnislega á sömu lund og núgildandi 14. gr. laga nr. 18/1976. Þá var aðstaðan sú að ákvæðið gilti innbyrðis milli allra skipa sem tryggð voru hjá vátryggingafélögum skv. lögunum, svo og skipa sem tryggð voru hjá Samábyrgð Íslands á fiskiskipum. Þannig var þegar í upphafi lögfest að ákvæðið væri ekki bundið við báta innbyrðis sem tryggðir voru hjá sama félagi. Þó var aðstaðan sú að bátaábyrgðarfélögin tóku ekki að sér aðrar vátryggingar en húftryggingar þær sem skyldubundnar voru, auk þess sem endurtryggingar voru fyrir öll félögin hjá Samábyrgð Íslands á fiskiskipum. Þannig var nokkur samstaða með þeim félögum sem önnuðust húftryggingar hinna minni fiskiskipa. Þróunin eftir síðari heimstyrjöld mun hafa verið á þann veg að sífellt stærri hluti fiskiskipaflotans, annarra en togara, var stærri en svo að hann væri háður skyldutryggingunni. Þannig var skyldutryggingin aldrei bundin við tegundir skipa, veiðiaðferðir eða annað, heldur aðeins við stærð mælda í lestum. Þá var skyldan eðlilega bundin við skip skráð hér á landi sem ætluð voru til fiskveiða. Bátaábyrgðarfélögin eru gagnkvæm tryggingafélög. Flest önnur tryggingafélög sem nú starfa hér á landi eru hins vegar hlutafélög. Björgunarlaun eða þóknun skv. 14. gr. laga um bátaábyrgðarfélög eru í flestum tilvikum hér við land greidd til útgerða skipa, sem gerð eru út til annars en björgunarstarfa aðallega. Eru fæst skipin með sérstakan sérhæfðan búnað til björgunarstarfa. Tilgangur sérreglunnar er að halda iðgjöldum húftryggingarinnar lægri en ella. Er björgunarskylda lögð á skipin innbyrðis, ríkari skylda en felst í almennu reglunni í 163. gr. siglingalaga. Útgerðir þessara skipa njóta því að því er ætla verður lægri iðgjalda, en á móti kemur að greiðsla björgunarlauna kemur ekki til greina nema bjargað sé skipi sem stærra er en 100,49 brl, eða opnum bát. Málið er ekki flutt og reifað um spurninguna hvort þessi skipan feli í sér ólögmæta mismunun gagnvart áhöfnum skipanna. Í þessari skipan felst ekki mismunun gagnvart útgerðarmönnum skipa sem bjarga öðrum skipum sem regla 14. gr. gildir um. Regla þessi á sér sögulegar skýringar og forsendur hennar eru ekki brostnar þrátt fyrir nokkrar breytingar á vátryggingamarkaði. Það er ekki á valdi dómstóla að kveða upp úr um hvort reglan er heppileg eða sanngjörn eða ekki, en hún brýtur ekki í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi krefst björgunarlauna og er þeirri kröfu hafnað. Verður að dæma málið í samræmi við kröfugerð stefnda, þ.e. að dæma hann til greiðslu á kr. 500.000, sem þóknun fyrir aðstoð skv. 14. gr. laga nr. 18/1976. Vextir verða dæmdir eins og stefndi krefst, en dráttarvextir frá dómsuppkvaðningu. Fjárhæðin verður dæmd stefnanda Leó Óskarssyni, en ekki verður leyst úr því í þessu máli hvern hlut í henni aðrir í áhöfninni eiga. Málskostnaður verður felldur niður. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Ólgusjór ehf., greiði stefnanda, Leó Óskarssyni, kr. 500.000 með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 27. september 1996 til 21. desember 1998, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 853/2015
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 27. nóvember 2015 í máli nr. 790/2015 var því slegið föstu að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Eru því fyrir hendi skilyrði til að honum verði gert að sæta farbanni, sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 264/2007
Fíkniefnalagabrot Reynslulausn Gripdeild Upptaka Sönnun Lögreglurannsókn
B var sakfelldur á grundvelli skýrslugjafar sinnar hjá lögreglu, sem ekki varð vefengd, fyrir að hafa haft í vörslum sínum samtals 69,54 g af amfetamíni og 1,31 g af kókaíni, sem fundust á heimili hans og við líkamsleit á honum í júní 2006. Þá var hann ennfremur sakfelldur fyrir annað fíkniefnalagabrot og gripdeild sem framin voru sama ár. Með brotunum rauf hann skilyrði reynslulausnar á 135 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt eldri dómum og var hún tekin upp og dæmd með. Var refsing hans ákveðin fangelsi í níu mánuði auk þess sem hann var dæmdur til greiðslu skaðabóta og upptöku fíkniefnanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. apríl 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu af því að hafa haft í vörslum sínum 65,4 grömm af amfetamíni samkvæmt II. kafla ákæru 31. október 2006 og að refsing hans verði að öðru leyti milduð. Eftir að héraðsdómur gekk var ákærði 16. janúar 2007 dæmdur í 15 mánaða fangelsi fyrir brot gegn 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og svo 28. júní 2007 í sex mánaða fangelsi fyrir skjalafals, fjársvik, nytjastuld, fíkniefnalagabrot, vopnalagabrot og umferðarlagabrot. Eins og rakið er í héraðsdómi gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu 6. júní 2006 um að hafa leyft nafngreindum manni að geyma stóra kúlu með amfetamíni í húsakynnum sínum gegn því að fá til eignar 5 grömm af því efni. Óumdeilt er að í kúlunni voru þau 65,4 grömm af amfetamíni sem ákærði neitaði fyrir dómi að hafa haft í vörslum sínum. Í þessu fólst að ákærði játaði brotið hjá lögreglu. Ákærði kvaðst fyrir dómi ekki muna eftir þessari játningu við skýrslugjöf hjá lögreglu, en kvaðst þó ekki vefengja að hafa gefið skýrsluna. Kvaðst ákærði hafa viljað við skýrslugjöfina einungis komast í fangaklefa til að sofa og því ekki einu sinni beðið um að verjandi yrði viðstaddur. Skýrslan var tekin um það bil hálfum sólarhring eftir að ákærði var handtekinn og færður í fangageymslu lögreglunar og fyrir dómi staðfesti sá lögreglumaður sem skýrsluna tók að skýrslugjöf hefði farið fram með þeim hætti sem í henni greinir. Samkvæmt þessu hefur verið færð fram fyrir dómi fullnægjandi sönnun um að ákærði hafi játað við skýrslugjöf hjá lögreglu að hafa framið það brot sem um ræðir. Hefur ákærði ekki gefið skýringar á breyttum framburði sem tekið verður tillit til við úrlausn máls. Að þessu sérstaklega gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Um rof reynslulausnar vísaði héraðsdómari til ákvæða 42. gr. almennra hegningarlaga, sem felld höfðu verið úr gildi með lögum nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, en rétt var að vísa frekar til 1. mgr. 65. gr. síðargreindra laga. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður refsiákvörðun hans staðfest. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og upptöku fíkniefna eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti og standa þau óröskuð. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Bergur Már Ágústsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 240.925 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 31. október 2006 sl. á hendur Bergi Má Ágústssyni, kt. 090784-2939, Hverfisgötu 34, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2006: I. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 1. apríl í bifreiðinni X við Lækjarvað 8 haft í vörslum sínum 0,77 g af marihuana, sem lögregla fann við leit í bifreiðinni. II. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa að kvöldi mánudagsins 5. júní haft í vörslum sínum samtals 69,54 g af amfetamíni og 1,31 g af kókaíni, sem lögregla fann við leit á þáverandi dvalarstað ákærða að Stórhöfða 15 að undanskildum 4,14 g af amfetamíni sem ákærði framvísaði við líkamsleit utan við húsnæðið. III. Gripdeild, með því að hafa mánudaginn 19. júní á bensínstöð Essó við Ártúnshöfða dælt bensíni á bifreiðina Z að verðmæti kr. 512 og ekið á brott án þess að greiða fyrir það. Brotin samkvæmt I. og II. lið teljast varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. og 6. gr., sömu laga, að því er varðar meðferð ákærða á kannabis og kókaíni, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 og auglýsingu nr. 232/2001, að því er varðar meðferð ákærða á kókaíni. Brotið samkvæmt III. lið er talið varða við 245 gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og jafnframt að framangreind fíkniefni, sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Vegna III. ákæruliðar gerir Olíufélagið ehf., kt. 541201-3940, kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 512 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar er lög leyfa og hæfilegrar þóknunar sér til handa. Við þingfestingu málsins játaði ákærði sök skv. liðum I og III í ákæru. Með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins er sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum liðum ákærunnar og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða. Þá játaði ákærði einnig sök vegna ákæruliðar II að öðru leyti en því að hann neitaði að hafa átt 65,4 g af amfetamíni sem fundust á dvalarstað hans að Stórhöfða 15 hinn 5. júní sl. Fór aðalmeðferð því fram í málinu vegna þess þáttar málsins og verður hér á eftir gerð nánari grein fyrir ákærulið II að þessu leyti. Málavextir. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu höfðu lögreglumenn tal af ákærða, mánudaginn 5. júní sl. kl. 22.38, þar sem hann var á göngu um Stórhöfða í Reykjavík. Veittu þeir þá athygli hvítri rönd fyrir ofan efri vör hans og spurðu því hvort þeir mættu leita á honum. Afhenti ákærði þá lögreglumönnunum poka sem í var hvítt efni ásamt pillum. Var ákærði handtekinn á staðnum og jafnframt ákveðið að fara á dvalarstað ákærða að Stórhöfða 15. Þar hittu lögreglumenn fyrir A og á borði fyrir framan hann fundu þeir hvítt efni í poka. Við nánari leit í húsnæðinu fundu lögreglumenn, við hliðina á ísskáp, rétt áður en gengið er inn í baðherbergið, stóra kúlu sem búið var að koma fyrir undir gifsvegg. Kemur fram að ákærði hafi í fyrstu þóst ekki kannast við kúluna en síðan hafi hann sagt að B ætti hana. Hafi hann giskað á að innihéldi um 70 g af amfetamíni. Við litaprófsgreiningu lögreglu reyndist efnið sem fannst á ákærða vera 4,14 g af amfetamíni, efnið sem fannst á borðinu reyndist vera 1,31 g af kókaíni og efnið í kúlunni reyndist vera 65,40 g af amfetamíni. Er skýrsla var tekin af ákærða hjá lögreglu morguninn eftir játaði hann að eiga efnið sem fannst á honum og einnig það sem var á borðinu. Hins vegar neitaði hann eiga kúluna sem fannst í veggnum og sagði að hún væri í eigu B. Hefði B komið með kúluna morguninn áður og beðið ákærða um að geyma hana. Hafi B sagt að þetta væru um 70 g af amfetamíni og að hann myndi ná í þetta síðar um kvöldið. Upplýsti ákærði einnig að amfetamínið sem á honum fannst hafi verið hluti af þessu magni en hann hafi tekið 5 g af efninu fyrir að geyma efnið heima hjá sér. Þegar lögregluskýrsla var tekin af B neitaði hann að eiga umrædda amfetamínkúlu. Jakob Kristinsson dósent við Rannsóknarstofu í lyfja-og eiturefnafræði vann matsgerð vegna amfetamínsins. Var niðurstaða hans sú að efnapróf bentu til þess að amfetamínið væri að mestu á formi amfetamínsúlfats. Væri styrkur amfetamínbasa í þurru sýni 5,8%, sem samsvari 7,9% af amfetamínsúlfati. Skýrslur fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa haft aðsetur að Stórhöfða 15 á umræddum tíma og mánudaginn 5. júní sl. hefðu vinir hans B og A komið þangað í heimsókn til hans. B hafi líklega komið við þarna á staðnum þrívegis þennan dag. Fyrst um morguninn, síðan um daginn og loks um kvöldið. Kvaðst ákærði þá einnig hafa verið á staðnum, allavega um kvöldið. Sagðist ákærði hafa vitað til þess að B væri með mikið af fíkniefnum þegar hann var hjá honum umrætt kvöld, enda hefði hann gefið honum af þeim til að taka í nefið. Hins vegar hefði hann staðið í þeirri trú að B hefði farið með efnin með sér þegar hann fór burt af staðnum. Sagði ákærði að ekki hefði hvarflað að sér að nokkur maður myndi skilja eftir 70 g af amfetamíni á heimili hans. Hafi hann því alls ekki grunað að B hefði skilið efnin eftir þarna á staðnum. Sjálfur sagðist ákærði hafa verið að nota amfetamín á þessum tíma og hafi hann verið búinn að vaka sleitulaust í 7 daga þegar hann var handtekinn. Kvaðst ákærði ekki hafa haft neina beina vitneskju um hvaða fíkniefni hafi verið í pokanum sem fannst í íbúðinni né hvaða magn þar hafi verið um að ræða. Hins vegar hafi hann sjálfur verið í neyslu fíkniefna frá því hann var 12 ára gamall og hafi hann því nokkra reynslu af að áætla magn slíkra efna þegar hann sjái það. Hafi það því eingöngu verið ágiskun þegar hann sagði lögreglunni að í pokanum væru um 70 g af amfetamíni þegar hún fann efnið. Ákærði var spurður út í þann framburð sinn hjá lögreglu að B hefði beðið hann um að geyma fyrir sig stóra kúlu sem væri um 70 g af amfetamíni og þar af hefði hann sjálfur tekið um 5 g til eigin nota sem þóknun fyrir geymsluna. Sagðist hann þá ekki muna eftir að hafa sagt þetta hjá lögreglu en gæti þó ekki þvertekið fyrir það. Hann hafi hins vegar verið orðinn mjög þreyttur þegar skýrslutakan fór fram, eftir langan tíma án svefns dagana á undan, og því hafi hann viljað komast sem fyrst inn í klefann til að hvíla sig. Hið rétta væri því að hann hefði ekki haft vörslur þessarar amfetamínkúlu þótt hún hafi fundist á dvalarstað hans því hann hefði ekki haft neina vitneskju um að B hefði skilið hana þar eftir og því ekki heimilað honum að geyma þar efnið. Vitnið B kvaðst muna eftir að hafa komið í heimsókn umræddan dag til ákærða. Hann kvaðst þó ekki minnast þess að hafa haft meðferðis kúlu af amfetamíni þótt hann gæti ekki útilokað það. Vitnið A kvaðst hafa verið staddur að Stórhöfða 15 þegar lögreglan kom á staðinn. Kvaðst hann ekkert vita um hver átti amfetamínkúluna sem þarna fannst. Eina sem hann gæti sagt væri að hvorki hann sjálfur né ákærði hefðu átt nein fíkniefni því þeir hefðu verið algjörlega blankir. Kvaðst vitnið ekki heldur vita til þess að ákærði hafi leyft B eða einhverjum öðrum að geyma umrædda kúlu þarna á staðnum. Ákærði hafi virst hissa þegar lögreglan fann kúluna enda hafi hann í fyrstu haldið að þetta væri mjólkursykur. Vitnið C lögreglumaður staðfesti frumskýrslu sem hann vann vegna málsins. Kvaðst hann, ásamt fleiri lögreglumönnum, hafa gert húsleit að Stórhöfða 15, með samþykki ákærða. Hefðu þeir fundið umrædda amfetamínkúlu þar sem henni hafði verið troðið uppundir vegg milli salernis og svefnrýmis. Þegar hún fannst hefði ákærði strax sagt að þetta væru 70 g af amfetamíni og að B væri eigandinn. Vitnið D lögreglumaður kvaðst hafa fundið hnefastóra kúlu af hvítu efni inni í gifsvegg að Stórhöfða 15. Hafi sér virst sem ákærða væri brugðið þegar hann var spurður hvort hann kannaðist við þetta efni. Hann hafi hins vegar neitað að hafa átt það. Vitnið E lögreglumaður kvaðst hafa yfirheyrt ákærða vegna málsins. Kvaðst vitnið hafa reynt að bóka efnislega sem nákvæmast eftir ákærða. Hafi ákærði skýrt sjálfstætt frá á þann veg sem í skýrslunni greini. Sjálfur kvaðst vitnið ekki hafa haft neina vitneskju um hvernig málið væri vaxið. Hafi ákærði sagt sér að fundist hefði heima hjá honum stór kúla og minnti vitnið að ákærði hefði sagt að um væri að ræða um 70 g af amfetamíni. Þegar ákærði nefndi þetta kvaðst vitnið ekki vita til að ákærði hefði á neinn hátt verið upplýstur um efnisinnihald og þyng kúlunnar enda væri það regla að slíkt væri ekki gert áður en skýrsla væri tekin af viðkomandi. Niðurstaða. Ákærði hefur fyrir dómi neitað að hafa haft í vörslum sínum þau 65,4 g af amfetamíni sem fundust í kúluformi falin í vegg að Stórhöfða 15 hinn 15. júní 2006. Kvaðst hann ekki hafa haft hugmynd um að efninu hefði verið komið þar fyrir. Ákærði var á tilgreindum tíma umráðamaður íbúðarinnar að Stórhöfða 15 en hann hélt því fram fyrir dómi að kunningi sinn, B, sem komið hafi í heimsókn til hans fyrr um daginn, hafi átt efnið og hljóti hann að hafa komið því þarna fyrir án sinnar vitneskju. Er skýrsla var tekin af ákærða hjá lögreglu morguninn eftir handtöku hans bar ákærði á sama veg, að umrædd kúla væri í eigu nefnds B. Hins vegar sagði hann þá að B hefði komið með hana til sín morguninn áður og beðið sig um að geyma kúluna. Hafi B þá sagt að þetta væru um 70 g af amfetamíni og að hann myndi ná í það síðar um kvöldið. Upplýsti ákærði einnig að amfetamínið sem á honum fannst hafi verið hluti af þessu magni en hann hefði sjálfur tekið 5 g af efninu fyrir að geyma það heima hjá sér. Eins og fram er komið var ákærði umráðamaður húsnæðisins að Stórhöfða 15 á greindum tíma. Hann hefur viðurkennt að hafa þá sjálfur verið í neyslu fíkniefna og játað að hafa haft vörslur annarra þeirra fíkniefna sem tilgreind eru í þessum ákærulið. Telur dómurinn með nokkrum ólíkindum að slíku magni fíkniefna sé komið fyrir til geymslu á heimili annars manns án þess að viðkomandi hafi hugmynd um það. Þegar til framangreinds er litið, vitnisburðar lögreglumannanna C og E um umsagnir ákærða á vettvangi og skýrslugjöf hans hjá lögreglu, og loks þess að ákærði hefur engar haldbærar skýringar gefið fyrir breyttum framburði sínum fyrir dómi varðandi vitneskju sína um umrædda amfetamínkúlu, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að umrædd 65,4 g af amfetamíni hafi verið í vörslum ákærða. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi og einnig vörslur annarra þeirra fíkniefna sem tilgreind eru í II. lið ákæru með vísan til játningar hans hvað þau varðar. Þykir háttsemi hans þar rétt færð til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði ákærða var ákæru á hendur honum frestað skilorðsbundið í eitt ár frá 14. september 1999 vegna brots gegn 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var 10. apríl 2001 dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað. Þá var hann dæmdur 1. júní 2001 í 12 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir rán. Með dómi 24. júní 2002 var ákærði aftur dæmdur í 12 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr., 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga og fíkniefnabrot. Þá var ákærði dæmdur 15. júlí 2002 í fjórtán mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var dæmdur til sektargreiðslu 26. nóvember 2002 fyrir umferðarlagabrot og sviptur ökurétti í þrjá mánuði vegna uppsafnaðra punkta. Þá hlaut ákærði 18 mánaða fangelsi, þar af voru 15 mánuðir skilorðsbundnir, með dómi 9. apríl 2003 fyrir fíkniefnabrot, vopnalagabrot, hylmingu og þjófnað. Hinn 3. október 2003 var ákærði dæmdur í 15 mánaða fangelsi, þar af voru 12 mánuðir skilorðsbundnir, fyrir fíkniefnabrot og var skilorðshluti dómsins frá 9. apríl 2003 dæmdur upp og ákærða ákveðin refsing í einu lagi. Ákærða var með dómi 15. október 2003 gert að greiða sekt fyrir umferðarlagabrot og var hann þá jafnframt sviptur ökurétti í 3 mánuði frá 9. nóvember 2004. Með dómi Hæstaréttar 28. október 2004 var ákærði dæmdur í 12 mánaða fangelsi og var þá dómurinn frá 3. október 2003 tekinn upp og dæmdur með. Með dómi 3. nóvember 2004 var ákærði sakfelldur fyrir fíkniefnalagabrot en honum var þá ekki gerð sérstök refsing og 9. nóvember 2004 gekkst hann undir sektargreiðslu vegna fíkniefnabrots. Hinn 18. nóvember 2004 var ákærði dæmdur til sektargreiðslu vegna umferðarlagabrota og var þá jafnframt sviptur ökurétti í 4 mánuði frá 15. janúar 2005 og 5. janúar 2005 gekkst hann undir sektargreiðslu vegna fíkniefnabrots. Loks var ákærði dæmdur hinn 4. mars 2005 í 45 daga fangelsi fyrir brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga og ákvæðum vopnalaga. Var honum veitt reynslulausn 6. ágúst 2005, skilorðsbundið í 1 ár, vegna 135 daga óafplánaðrar refsivistar. Með brotum þeim sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilyrði reynslulausnarinnar og ber því að dæma eftirstöðvar þeirrar refsingar ásamt refsingu fyrir brot hans nú, sbr. 42. gr. og 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að því virtu, sakaferli ákærða að öðru leyti, en að teknu tilliti til játningar hans að hluta, þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð, með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga, fangelsi í 9 mánuði. Ákærði hefur fallist á bótakröfu Olíufélagsins ehf. og verður hann dæmdur til að greiða því 512 krónur auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. júní 2006 til 14. september 2006 en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Upptæk eru gerð 0,77 g af marihuana, 69,54 g af amfetamíni og 1,31 g af kókaíni. Ákærði greiði 72.158 krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar og þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 144.420 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Bergur Már Ágústsson, sæti fangelsi í 9 mánuði. Ákærði greiði Olíufélaginu ehf. 512 krónur auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. júní 2006 til 14. september 2006 en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Upptæk eru gerð 0,77 g af marihuana, 69,54 g af amfetamíni og 1,31 g af kókaíni. Ákærði greiði 216.578 krónur í sakarkostnað þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 144.420 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 68/2004
Kærumál Niðurfelling máls Gjafsókn
Mál K gegn M var fellt niður fyrir Hæstarétti að ósk K. Var málskostnaður felldur niður en ákveðið að gjafsóknarkostnaður M skyldi greiðast úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. febrúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. janúar 2004, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að hann færi til bráðabirgða með forsjá dóttur málsaðila. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Með bréfi 17. febrúar 2004 tilkynnti sóknaraðili að hún óskaði þess að málið yrði fellt niður. Af hálfu varnaraðila er gerð krafa um kærumálskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila, M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Valborgar Þ. Snævarr hæstaréttarlögmanns, 30.000 krónur.
Mál nr. 7/2000
Kærumál Innsetningargerð Fjöleignarhús
Kjallara fjöleignarhúss hafði verið skipt með eignaskiptasamningi. Samkvæmt samningnum komust eigendur hluta hússins ekki að sínum hluta kjallarans nema þeir létu gera inngang úr sínum eignarhluta. Kröfðust þeir þess að fá með beinni aðfarargerð aðgang að hinum helmingi kjallarans svo þeir kæmust í gegn um hann til að leggja nýja vatnslögn í séreignarhluta þeirra. Upplýst var í málinu að unnt var að komast í kjallarann í gegn um glugga. Talið var að þar sem eigendur umrædds hluta hússins hefðu ekki látið útbúa inngang í samræmi við ákvæði samningsins og unnt væri að komast inn í kjallarann um glugga, ætti 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús ekki við. Var kröfunni því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. janúar 2000. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. desember 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að sér yrði með beinni aðfarargerð veittur aðgangur að eignarhluta varnaraðila í gamla húsinu að Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi, þannig að hún kæmist að lögnum og vatnsinntaki í séreignarrými sínu í kjallara hússins til að leggja kaldavatnslögn að eignarhluta sínum á efri hæðum þess. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að beiðni hennar um aðfarargerð nái fram að ganga. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. I. Samkvæmt því, sem liggur fyrir í málinu, eru aðilar þess sameigendur fjöleignarhúss, sem þeir nefna gamla húsið, að Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi. Eignaskiptasamningur var gerður um húsið 17. september 1958 á milli þáverandi eigenda þess, bræðranna Jóhanns og Ólafs Briem annars vegar og Jóhanns Sigurðssonar hins vegar. Að honum gerðum munu þeir fyrrnefndu hafa verið eigendur allrar rishæðar hússins ásamt tveimur herbergjum, tveimur forstofum og búri á jarðhæð, en sá síðarnefndi jarðhæðarinnar að öðru leyti. Kjallara hússins var skipt um nánar tiltekna línu og féll þriðjungur hans til Jóhanns og Ólafs Briem, en tveir þriðju hlutar til Jóhanns Sigurðssonar. Þegar húsinu hafði verið skipt á framangreindan hátt mun ekki hafa verið beinn aðgangur úr eignarhluta Jóhanns og Ólafs Briem á jarðhæð hússins í eignarhluta þeirra í kjallaranum. Varnaraðilar kveða slíka leið hafa verið til á sínum tíma úr búri á jarðhæð, en henni hafi verið lokað áður en eignaskiptasamningurinn var gerður og hafi eina leiðin að kjallaranum upp frá því verið um eignarhluta Jóhanns Sigurðssonar á jarðhæð. Ákvæði var sett í eignaskiptasamninginn um að þeir Jóhann og Ólafur Briem skyldu aðeins hafa aðgang að sínum hluta kjallarans ef búinn yrði til inngangur þangað úr húsrými þeirra á jarðhæðinni. Óumdeilt er að ekki hafi orðið af þeirri framkvæmd. Sóknaraðili er nú eigandi þess hluta hússins, sem áður tilheyrði Jóhanni og Ólafi Briem, en varnaraðilar eiga í óskiptri sameign þann hluta, sem Jóhann Sigurðsson var áður eigandi að. Haustið 1998 óskaði sóknaraðili eftir því við varnaraðila að þau veittu henni aðgang gegnum eignarhluta þeirra í húsinu að rými hennar í kjallaranum til að sinna nánar tilteknum viðgerðum á heitavatnslögn og niðurföllum. Því höfnuðu varnaraðilar og leitaði sóknaraðili í kjölfarið beinnar aðfarargerðar til að fá þennan aðgang að kjallaranum. Beiðni sóknaraðila um þetta náði fram að ganga með dómi Hæstaréttar, sem er birtur í dómasafni 1999, bls. 330. Framkvæmdunum, sem um ræddi í því máli, mun vera lokið. Sóknaraðili kveður varnaraðila ekki hafa orðið við ítrekuðum óskum hennar um að fá nú aftur aðgang að eignarhluta sínum í kjallaranum til að koma kaldavatnslögn inn í húsið og að húsrými hennar á efri hæðum. Hún sé því knúin til að leita þessa aðgangs með beinni aðfarargerð, sem krafa hennar í málinu lýtur að, en þá kröfu styður hún einkum við ákvæði 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, svo og almennar reglur um nábýli. Varnaraðilar vísa á hinn bóginn meðal annars til þess að þær breytingar hafi verið gerðar á eignarhluta þeirra í húsinu að ekki sé lengur innangengt frá jarðhæðinni til kjallarans. Verði sóknaraðili að sæta því að fara sömu leið inn í kjallarann og varnaraðilar fari nú, en hún sé um gluggaop, sem auðveldlega megi komast um til að sinna nauðsynlegum viðgerðum á lögnum þar. II. Ákvæði 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 felur í sér undantekningu frá þeirri grundvallarreglu að eigandi hafi einn rétt til að nýta og ráða yfir eign sinni. Þessi undantekning er reist á neyðarréttarsjónarmiðum. Af myndbandsupptöku, sem lögð hefur verið fram í málinu, verður ráðið að unnt sé að komast inn í kjallara hússins að Stóra-Núpi gegnum gluggaop, en um þetta voru engar upplýsingar þegar dómur Hæstaréttar gekk 29. janúar 1999 í áðurnefndu máli aðilanna. Til þess verður að líta að í rúma fjóra áratugi hafa hvorki sóknaraðili né þeir, sem hún leiðir eignarrétt sinn frá, sinnt áðurnefndu ákvæði eignaskiptasamningsins frá 17. september 1958 um hvernig eigi varanlega að koma við aðgangi að húsrými hennar í kjallaranum. Leiðin að því húsrými gegnum fyrrnefnt gluggaop er eftir fyrirliggjandi gögnum vissulega ógreiðfær, en sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að hún geti ekki komið að haldi í slíku neyðartilviki, sem ákvæði 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 tæki annars til. Að þessu gættu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða hverjum varnaraðila um sig málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Katrín Briem, greiði varnaraðilum, Ólafi Jóhannssyni, Valdemar Jóhannssyni, Þorbjörgu Jóhannsdóttur, Ingigerði Jóhannsdóttur, Ingunni Sveinsdóttur, Finnboga Jóhannssyni og Sólveigu Jóhannsdóttur Riis, hverjum um sig samtals 20.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. desember 1999. Mál þetta hófst með aðfararbeiðni er barst dóminum 26. október sl., það var þingfest 5. nóvember og tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð 6. þessa mánaðar. Sóknaraðili er Katrín Briem, kt. 160845-3479, Stóra-Núpi II, Gnúpverjahreppi. Varnaraðilar eru Ólafur Jóhannsson, kt. 200351-3479, Stóra-Núpi I, Gnúpverjahreppi, Valdimar Jóhannsson, kt. 200351-3399, sama stað, Þorbjörg Jóhannsdóttir, kt. 200656-7769, sama stað, Ingigerður Jóhannsdóttir, kt. 060660-4179, sama stað, Ingunn Sveinsdóttir, kt. 210649-3449, Stóra-Núpi II, Gnúpverja­hreppi, Finnbogi Jóhannsson, kt. 180652-3969, Minni-Mástungu, Gnúpverjahreppi, og Sólveig Jóhannsdóttir Riis, Furveien 6, Stathelle, Noregi. Sóknaraðili krefst þess að sér verði veittur aðgangur að eignarhluta gerðarþola í gamla húsinu að Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi með beinni aðfarargerð, þannig að hún komist að lögnum og öðrum inntökum í kjallara hússins, svo leggja megi kaldavatns­lögn í húsið. Gerðin fari fram á ábyrgð sína en kostnað varnaraðila. Þá krefst sóknar­aðili málskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að synjað verði um hina umbeðnu aðfarargerð. Þá krefjast þeir málskostnaðar. Sóknaraðili segir gamla húsið að Stóra-Núpi vera fjöleignarhús, í sinni eigu og varnaraðila. Með eignaskiptasamningi frá 17. september 1958 hafi húsinu verið skipt milli bræðranna Jóhanns og Ólafs Briem annars vegar og Jóhanns Sigurðssonar hins vegar. Öll rishæð hússins auk tveggja syðstu herbergjanna á vesturhlið, nefnd „þinghús” og „stofa”, ásamt „búri” og tveggja forstofa suður af því á austurhlið hafi komið í hlut bræðranna og það sem eftir var af jarðhæð í hlut Jóhanns Sigurðssonar. Kjallara var skipt eftir línu þvert yfir húsið milli austurs og vesturs, 6,75 m. frá suður­enda jarðhæðar hússins um miðjan syðri kjallaragluggann á vesturhlið og komu 12,4 fm. í hlut Jóhanns og Ólafs Briem en 24,8 fm. í hlut Jóhanns Sigurðssonar. Sóknaraðili er núverandi eigandi þess hluta kom í hlut þeirra Jóhanns og Ólafs Briem. Við skipti á dánarbúi Jóhanns Sigurðssonar urðu varnaraðilar eigendur að hans hluta. Sóknaraðili segir að í sinn hluta kjallarans sé ekki hægt að komast nema í gegnum hluta gerðarþola. Í kjallara þessum sé að finna inntak og ýmsar lagnir sem til­heyri séreign sóknaraðila og því sé ókleift að grípa til ýmissa ráðstafana sem kunni að vera nauðsynlegar fyrir séreign sóknaraðila nema með því að fara í gegnum hluta varnaraðila. Í greinargerð varnaraðila segir að þeir geti ekki orðið við beiðni sóknaraðila þar sem þeir hafi gert "smávægilegar breytingar á eldhúsi" í eignarhluta sínum. Ekki sé lengur innangengt úr eldhúsinu niður í kjallarann. Sóknaraðili lagði fram bréf Byggingafulltrúa uppsveita Árnessýslu, dagsett 17. nóvember sl., þar sem segir að ekki hafi verið sótt um nein leyfi til breytinga á gamla húsinu að Stóra-Núpi. Í áðurgreindum skiptasamningi frá árinu 1958 voru ákvæði um að íbúar suður­hluta hefðu því aðeins aðgang að sínum hluta í kjallaranum að gerður yrði inngangur úr þeirra hluta. Sá inngangur hefur ekki verið gerður. Þetta er í fjórða sinn sem sóknaraðili krefst aðgangs að eignarhluta varnaraðila í húsinu með beinni aðfarargerð. Áður hafa beiðnir borist dóminum 3. apríl og 5. nóvember 1998 og 25. maí 1999. Lauk meðferð fyrstu tveggja með úrskurðum, þeim síðari var skotið til Hæstaréttar. Sátt tókst um þriðju aðfararbeiðnina þann 21. júní sl. Væntanlegum framkvæmdum er lýst mjög stuttlega í aðfararbeiðni. Auk þess sem fram kemur í kröfugerð er þessu bætt við: "Nú þegar ráðast þarf í að leggja kaldavatnslögn að Stóra-Núpi, þar sem ekkert kalt rennandi vatn er, endurtekur sagan sig. Grafinn hefur verið skurður fyrir lögnina heim að Stóra-Núpi og lagnir fluttar á staðinn. Eigendur þess hluta kjallara, , meina [sóknaraðila] enn aðgang ." Sóknaraðili hefur lagt fram yfirlýsingu frá Stefáni Jónssyni, pípulagninga­meistara, þar sem segir að " til að lagfæra og endurnýja kaldavatnslagnir í eignar­hluta Katrínar Briem í gamla húsinu á Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi, ber nauðsyn til að komast inn í hennar eignarhluta kjallarans. Það er enda svo að ekki er rennandi kalt vatn í húsinu." Ekki var gengið á vettvang við meðferð málsins, en varnaraðilar lögðu fram myndbandsspólu þar sem sýndar eru aðstæður í og við húsið að Stóra-Núpi. Má þar sjá að allstórir gluggar eru á kjallara hússins og eru lausir hlerar fyrir þeim. Staðhæfði lögmaður varnaraðila við munnlegan málflutning að hægt væri að komast inn í kjallarann utan frá, án þess að opnað væri að innan. Varð heldur ekki annað séð af myndbandinu. Þá mátti og sjá að mönnum er vel fært um gluggann. Málsástæður sóknaraðila. Sóknaraðili kveðst reisa kröfur sínar á ákvæðum í lögum nr. 26/1994 um fjöleignarhús og almennum reglum eignaréttar um nábýli. Þá vísar hún til 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Samkvæmt 5. mgr. 26. gr. fjöleignarhúsalaga segi að bili lagnir sem liggi um eða í séreignarhluta sé eigandi hennar skyldur til að veita nauðsynlegan aðgang til viðgerða. Lagnir þær sem hér um ræði séu hins vegar í sínum eignarhluta, en nauðsynlegt sé að ganga um séreign varnaraðila til að komast að þeim. Sóknaraðili telur að því sé réttur hans til aðgangs ríkari en ef lagnirnar væru í eignarhluta varnar­aðila. Sóknaraðili vísar til þess að ekki sé búið í eignarhluta varnaraðila og því vand­séð hvaða ónæði verði af umgangi um eignarhlutann. Sóknaraðili telur að áðurgreint ákvæði í eignaskiptasamningnum frá 1958 standi kröfum sínum ekki í vegi. Ákvæðið beri að skilja svo að almennt hafi hún ekki rétt til að ganga um eignarhluta varnaraðila, en sá réttur sé til staðar þegar nauðsyn beri til í samræmi við reglur nábýlisréttar. Sóknaraðili bendir á í þessu sambandi að ákvæði laga um fjöleignarhús séu ófrávíkjanleg. Það hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar 29. janúar 1999 í máli nr. 27/1999, milli sömu aðila, en þar var fjallað um þennan sama skiptasamning. Málsástæður varnaraðila. Varnaraðilar benda á að þeim sé ókleift að verða við kröfum sóknaraðila. Enginn inngangur sé úr þeirra hluta 1. hæðar í kjallarann. Um fordæmisgildi nefnds hæstaréttardóms segja varnaraðilar: " hafi ekki fordæmisgildi við úrlausn á ágreiningi vegna beiðni gerðarbeiðanda enda er hann byggður á upplýsingum sem eru ekki réttar. Lagt var fram í Hæstarétti vottorð frá Stefáni Jónssyni pípulagningamanni sem hafði ekki legið fyrir í héraði og gafst enginn tími til að véfengja en í því voru atriði efnislega röng varðandi nauðsyn aðgerða. Þá virðist sem Hæstiréttur hafi ekki fengið að vita að fyrst hafi þurft að fara um íbúðarhluta norðurhlutans og þaðan ofan í kjallarann." Varnaraðilar segja að í dómi þessum hafi rétturinn túlkað 5. mgr. 26. gr. fjöleignarhúsalaganna mjög rúmt varðandi aðgang annarra að séreignarhluta, en þó aðeins í bilunar- eða neyðartilvikum. Skýra nauðsyn þurfi til að víkja meginreglunni í 1. mgr. 26. gr. um að eigandi hafi einn rétt til hagnýtingar og umráða yfir séreign sinni. Varnaraðilar vísa til ákvæða í eignaskiptasamningnum frá 1958 um að gerður skuli gangur niður í kjallarann í séreignarhluta sóknaraðila. Þá vísa þeir til þess að auðvelt sé að komast inn í kjallarann um gluggaop og þá beint inn í eignarhluta sóknaraðila. Þessi leið sé greiðfær sóknaraðila eins og varnaraðilum að sínum lögnum. Loks vísa varnaraðilar í sambandi við málskostnaðarkröfu sína til c-liðar 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Lýsingar sóknaraðila og vottorð það sem hún hefur lagt fram lýsa ekki nákvæmlega þeirri framkvæmd sem ætlunin er að ráðast í eða tilefni hennar. Af skjölum málsins og yfirlýsingum í málflutningi verður þó séð að um er að ræða endurnýjun á kaldavatnslögn. Má leggja til grundvallar að framkvæmdin sé innan ramma 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Í greinargerð varnaraðila kemur fram það viðhorf að dómur Hæstaréttar 29. janúar 1999 í máli þessara sömu aðila hafi byggst á því að um væri að ræða umgang um kjallarann eingöngu. Í forsendum dómsins segir m.a. (aðilar hafa þar sömu stöðu og í þessu máli): " þykir sóknaraðili hafa sýnt nægilega fram á nauðsyn þess að hann fái aðgang að norðurhluta kjallarans til fyrrnefndra framkvæmda. Samkvæmt meginreglu 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús er varnaraðilum skylt að veita sóknaraðila umbeðinn aðgang, enda verður hvorki fallist á með þeim að sóknaraðili verði að sæta því að láta gera gat niður um gólf í eignarhluta sínum í því skyni að komast að lögnum og tækjum né að ákvæði í eignaskiptasamningi frá 17. september 1958 girði fyrir hinn lögbundna rétt sóknaraðila á grundvelli 26. gr. laga nr. 26/1994. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort aðrar réttarreglur leiði til sömu niðurstöðu." Dómur þessi byggði á þeim gögnum sem fram voru lögð og er dregin upp skýr ákvörðun sem byggir á reglu 5. mgr. 26. gr. laga um fjöleignarhús. Samkvæmt því verður eigandi eignarhluta í fjöleignarhúsi að þola umgang sameigenda sinna sem nauðsynlegur er til þeirra verka sem greind eru í ákvæðinu. Í því máli sem nú er til úrlausnar hafa varnaraðilar lagt fram myndband eins og áður greinir og með því sýnt skýrlega aðstæður til þess að komast að lögnum sóknaraðila í kjallara hússins. Eins og óumdeilt er var greið leið í gegnum eignarhluta varnaraðila niður um stiga í kjallarann og þar yfir í hluta sóknaraðila. Verður að skilja kröfugerð sóknaraðila svo að hún vilji senda pípulagningamenn sína þessa leið. Varnaraðilar segjast nú hafa lokað þessari leið, en þeir lýsa því ekki hvernig það var gert. Þá er einfalt og fært flest öllu vinnufæru fólki að fara inn um glugga á kjallara hússins. Er hægt að komast inn um glugga í hvorn eignarhluta um sig. Er þetta þó vissulega ekki viðhafnarinngangur. Þá má telja einfalt að flytja þau verkfæri sem nauðsynleg eru við pípulagnir inn í kjallarann þessa sömu leið. Að þessu virtu er ekki nauðsynlegt að sóknaraðila verði heimilaður aðgangur að eignarhluta varnaraðila til þeirra framkvæmda er hún nú hyggur á. Ber því að hafna kröfu hennar. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hver áhrif það hefur á stöðu aðila að varnaraðilar hafa teppt leiðina í kjallarann í sínum eignarhluta, eða hvort sú aðgerð hafi verið gerð án heimildar og hver áhrif það þá hefði á réttarstöðu aðila innbyrðis. Rétt er að úrskurða varnaraðilum málskostnað, sem ákveðst 90.000 krónur er tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. Ekki er því nauðsynlegt að fjalla um tilvísun varnaraðila til c-liðar 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Aðfararbeiðni sóknaraðila, Katrínar Briem, er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðilum, Ólafi Jóhannssyni, Valdimar Jóhannssyni, Þorbjörgu Jóhannsdóttur, Ingigerði Jóhannsdóttur, Ingunni Sveinsdóttur, Finnboga Jóhannssyni og Sólveigu Jóhannsdóttur Riis, 90.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 663/2015
Ábyrgð Fjármálafyrirtæki Ógilding samnings
Deilt var gildi ábyrgðaryfirlýsingar sem S tókst á hendur gagnvart Í vegna láns til P ehf. Í dómi Hæstaréttar var rakið að lánveiting Í til P ehf. hefði ekki að lögum verið háð því skilyrði að P ehf. legði fram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun. Allt að einu hefði S gengist undir slíka ábyrgð með einhliða yfirlýsingu án þess að ábyrgðin væri háð skilyrðum eða ákveðnum forsendum. Þá var vísað til þess að S væri fjármálafyrirtæki sem hefði meðal annars á hendi í atvinnuskyni að veita ábyrgðir í þágu viðskiptavina sinna. Hefði hann því ekki sýnt fram á að atvik hefðu verið með þeim hætti að hann gæti borið fyrir sig ákvæði 33. gr. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða aðrar ógildingarreglur fjármunaréttar til að losna undan skuldbindingu við Í á grundvelli ábyrgðarinnar. Samkvæmt þessu var fallist á kröfu Í um að S greiddi skuld samkvæmt lánssamningnum óskipt með P ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar2. október 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér óskiptmeð Parhúsi ehf. 9.262.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. nóvember 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómitók Parhús ehf., sem þá hét Gunnar Bergmann ehf., lán hjá áfrýjanda 16. september2008 að fjárhæð 13.087.518 krónur með veði í fasteigninni Uppsalavegi 7 íNorðurþingi. Með ábyrgðaryfirlýsingu 9. sama mánaðar tókst stefndi á hendursjálfskuldarábyrgð á láni þessu en lántakandi hafði áður gefið úttryggingarbréf með fasteignaveði, meðal annars til tryggingar endurgreiðslu áskuldbindingum sem stefndi kynni að greiða vegna ábyrgða í þágu hans.Samkvæmt hinum áfrýjaða dómi varlántakandinn Parhús ehf. dæmdur til greiðslu kröfu áfrýjanda en stefndisýknaður þar sem framangreindri ábyrgð hans var vikið til hliðar með vísan til1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Parhús ehf. hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og er því aðeins tilúrlausnar hvort stefnda beri að greiða kröfu áfrýjanda óskipt með félaginu.IIÍ yfirskrift ábyrgðarskjalsins sem málþetta snýst um sagði: „Ábyrgð á láni byggingaraðila hjá Íbúðalánasjóði, skv.reglugerð nr. 522/2004“. Tilvitnuð reglugerð tók meðal annars til þess láns semhér um ræðir en hún var sett með heimild í 2. mgr. 19. gr., 21. gr. og 29. gr.laga nr. 44/1998 um húsnæðismál. Í 11. gr. reglugerðarinnar sagði að lánveitingtil byggingaraðila væri háð því skilyrði að hann legði fram ábyrgð fráviðurkenndri fjármálastofnun. Með reglugerð nr. 300/2006 sem öðlaðist gildi 18.apríl 2006 var þessi grein reglugerðarinnar felld brott. Með reglugerð nr.402/2009 voru að nýju tekin upp í reglugerð nr. 522/2004 ákvæði í 11. gr. um aðlánveiting til byggingaraðila sé háð því skilyrði að hann leggi fram ábyrgð fráviðurkenndri fjármálastofnun. Síðastgreind breyting á reglugerðinni tók gildi24. apríl 2009.Samkvæmt framansögðu var lánveitingáfrýjanda til Parhúss ehf. ekki að lögum háð því skilyrði að sá síðarnefndilegði fram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun þegar stefndi undirritaðiyfirlýsinguna um sjálfskuldarábyrgð í september 2008. Allt að einu gekkststefndi undir slíka ábyrgð með einhliða yfirlýsingu án þess að ábyrgðin væriháð skilyrðum eða ákveðnum forsendum. Stefndi er fjármálafyrirtæki sem hefurmeðal annars á hendi í atvinnuskyni að veita ábyrgðir í þágu viðskiptavinasinna, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 20. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Hefurstefndi ekki sýnt fram á að atvik hafi verið með þeim hætti að hann geti boriðfyrir sig ákvæði 33. gr. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 eða aðrar ógildingarreglurfjármunaréttar til að losna undan skuldbindingu við áfrýjanda á grundvelliábyrgðarinnar 9. september 2008. Verður krafa áfrýjanda því tekin til greinaeins og hún er fram sett en ekki er tölulegur ágreiningur um hana.Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Stefndi,Sparisjóður Suður-Þingeyinga, greiði áfrýjanda, Íbúðalánasjóði, óskipt meðParhúsi ehf. 9.262.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. nóvember 2014 til greiðsludags.Stefndigreiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2015.Málþetta var höfðað 4. nóvember 2014 og dómtekið 10. júní 2015.Stefnandier Íbúðalánasjóður, Borgartúni 21, Reykjavík.Stefndueru Parhús ehf., Bolholti 6, 105 Reykjavík og Sparisjóður Suður-Þingeyingases., Kjarna, 641 Húsavík.Stefnandi krefst þess að stefndu greiðistefnanda sameiginlega (in solidum) 9.262.000 krónur, ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frámálshöfðunardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.Afhálfu stefnda Parhúss ehf. er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda.Þá krefst stefndi málskostnaðar. Af hálfu stefnda SparisjóðiSuður-Þingeyinga ses er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefststefndi krefst málskostnaðar.I.Málavextir Þann 11. september 2008 fékkbyggingarfyrirtækið Gunnar Bergmann ehf., nú stefndi Parhús ehf., lán hjáÍbúðarlánasjóði. Af því tilefni var gengið frá ÍLS veðbréfi með lánsnúmerið501976 en um var að ræða húsnæðislán samkvæmt lögum nr. 44/1998, verðtryggtjafngreiðslulán miðað við vísitölu neysluverðs. Samkvæmt því sem fram kemur íbréfinu var fjárhæð lánsins 13.087.518 krónur, veitt til 40 ára, og grunnvísitalavar 310 stig. Gjalddagar voru 480 mánaðarlegir gjalddagar sá fyrsti 1. nóvember2008. Þá bar stefnda að greiða 5,4% vexti sem reiknast skyldu frá 16. september2008. Til tryggingar greiðslu skuldarinnar var fasteignin Uppsalavegi 7,Norðurþingi, sett að veði með 1. veðrétti. Meðyfirlýsingu, dags. 9. september 2008, tókst stefndi SparisjóðurSuður-Þingeyinga, sem var viðskiptabanki meðstefnda, á hendursjálfskuldarábyrgð á skuld samkvæmt ofangreindu veðbréfi. Efst íábyrgðaryfirlýsingu sem gengið var frá af því tilefni segir „Ábyrgð á lánibyggingaraðila hjá Íbúðarlánasjóði, skv. reglugerð nr. 522/2004.“ Íyfirlýsingunni kemur fram að hún sé veitt í tilefni af lánsumsókn fyrirlánsfjárhæðinni 13.087.518 krónur þar sem aðalskuldari sé Gunnar Bergmann ehf.og að veð sé Uppsalavegur 7.Yfirlýsingin er rituð á eyðublað frá stefnda.Þann15. apríl 2009 óskaði stefnandi nauðungarsölu veðsins vegna vanskila ágreiðsluseðlum. Sú beiðni var afturkölluð af hálfu stefnanda þann 18. ágúst2009Gerðurvar viðauki við veðbréfið þann 17. september 2009 sem fól í sér breytingar ágjalddögum. Umsamið var að gjalddagafjöldi eftir breytinguna yrði 471 ogáfallandi vextir á tímabilinu 1. september 2009 til 1. október 2010 mynduleggjast við höfuðstól skuldabréfsins í desember ár hvert en síðast 1.september 2010 og endurgreiðast með sama hætti og höfuðstóll bréfsins. Lánstímiskyldi lengjast sem næmi frestun á greiðslum. Veðbréfið var svo sagt í fullumskilum og féllu því ekki til dráttarvextir á tímabilinu. Eftirstöðvar skuldabréfsinsvoru þá sagðar 14.472.678 krónur.. Skilmálabreytingin var undirrituð af hálfustefnanda og Gunnars Bergmann auk þess sem stefndi Sparisjóður Suður-Þingeyingastimplaði og undirritaði skilmálabreytinguna um samþykki bankaábyrgðaraðila. Þann17. október 2012 óskaði stefnandi á ný eftir nauðungarsölu á Uppsalavegi 7 vegna vanskila. Þann 14. janúar2013 sendi stefnandi stefndu tilkynningu um gjaldfellingu veðbréfsins sem þávar að eftirstöðum 20.306.346 krónur. Lánið hafði þá verið í vanskilum frá 1.október 2010. Skorað var á stefndu að greiða skuldina, 20.306.346 krónur fyrir5. febrúar 2013 en að öðrum kosti yrði gengið að ábyrgðinni án frekarifyrirvara. Tilkynningin ber með sér að samrit hafi verið sent til stefndaSparisjóðs Suður-Þingeyinga.Tilkynningunnivar svarað af hálfu stefnda Parhúss ehf. með ódagsettu bréfi þar sem fram komað gjaldfelling hefði verið móttekin en félagið teldi bankaábyrgð ekki hafaverið fengna með lögmætum hætti þar sem lagaforsendur væru ekki fyrir hendi.Taldi félagið ábyrgðina því ekki gilda. Bréfið ber með sér að samrit hafi veriðsent til stefnda Sparisjóðs Suður-Þingeyinga.Þann13. september 2013 afturkallaði stefnandi nauðungarsölubeiðni sína. Þann 2.október 2013 sendi stefnandi stefnda Parhúsi ehf. greiðsluáskorun vegnavanskila bréfsins en henni var ekki sinnt. Stefnandi óskaði svo enn á nýnauðungarsölu veðsins þann 19. nóvember 2013 vegna kröfu að fjárhæð 23.076.966krónur. Þann 22. maí 2013 var fasteignin seld hæstbjóðanda sem var stefndiParhús ehf. sem bauð 13.600.000 krónur á uppboðinu fyrir hönd Móbergfasteignafélags ehf. Hins vegar var ekki staðið við boðið og tilkynntisýslumaður þann 10. júní 2014 að af þeim sökum væri boð stefnanda að fjárhæð13.500.000 krónur samþykkt og var söluandvirði fasteignarinnar úthlutað ísamræmi við frumvarp að úthlutunargerð dags. 15. júlí 2014. Stefnandiráðstafaði virði hins selda veðs upp í kröfu sína á hendur stefndu í samræmivið verðmat löggilts fasteignasala dags. 25. maí 2014 sem var hærra en samþykktboð sýslumannsins en eignin mun enn vera óseld í eigu stefnanda. Málþetta höfðaði stefnandi gegn stefndu til greiðslu eftirstöðva skuldabréfsins. II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir greiðsluskyldu stefnda Parhúss ehf. á skuldbindingargildi undirritaðsveðbréfs þar sem hann viðurkennir skuldina og skuldbindir sig til þess aðendurgreiða hana í samræmi við skilmála bréfsins. Stefnandibyggir greiðsluskyldu stefnda Sparisjóðs Suður-Þingeyinga á ábyrgðaryfirlýsingusem hann undirritaði og lýsti yfir ábyrgð gagnvart stefnanda á skilvísum ogskaðlausum greiðslum af láninu með nánar tilgreindum hætti. Áþví er byggt af hálfu stefnanda að öll skilyrði séu uppfyllt sem tiltekin eru íábyrgðaryfirlýsingu stefnda Sparisjóðs Suður-Þingeyinga um gjaldkræfniskuldarinnar úr hendi stefnda enda liggja fyrir bæði vanskil og nauðungarsalaeignarinnar auk þess sem lánið hefur verið gjaldfellt.Stefnandivísar til meginreglna íslensks samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildiloforða og um endurgreiðslu fjárskuldbindinga en báðir stefndu hafi skuldbundiðsig til þess að greiða stefnanda ógreiddar eftirstöðvar skuldabréfsins.Stefnandi hafi notið veðréttinda yfir fasteigninni að Uppsalavegi 7 sem hafiverið seld á nauðungarsölu án þess að stefnandi fengi réttindum sínum fullnægtmeð öllu af söluverðinu og því krefji hann nú stefndu aðeins um greiðslu þesssem eftir standi af skuldbindingunni aðþví leyti sem markaðsverð eignarinnar, 14.500.000 krónur, samkvæmt verðmatifasteignasala dags. 25. maí 2014, hefði ekki nægt til fullnustu kröfunnar,samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Ístefnu er að finna sundurliðun fjárkröfu stefnanda. Þá krefst stefnandidráttarvaxta frá þeim degi er mál þetta er höfðað til greiðsludags. III.Málsástæður og lagarök stefnda Parhúss ehf. Stefndibyggir á því að verðmat fasteignarinnar Uppsalavegs 7 hafi verið rangt endaalltof lágt. Af því leiði að skuldastaða stefnda við stefnanda sé of há. Þá séskuldin of há þar sem ekki sé tekið tillit til dæmds málskostnaðar í máli númerE-427/2014 sem skuldajafnað hafi verið með yfirlýsingu dags. 26. september2014. IV. Málsástæður og lagarök stefnda SparisjóðsSuður-Þingeyinga ses. Stefndi byggir sýknukröfu á þvíað víkja beri ábyrgð stefnda til hliðar með vísan til 33. gr og 36. gr. laganr. 7/1936. Ábyrgð sem stefndi hafi skrifaðundir sé bundin við reglugerð nr. 522/2004. Stefnandi hafi fengið stefnda tilað ábyrgjast lánið með því að það væri skilyrði fyrir láninu af hálfu stefnandaað bankastofnun gæfi út ábyrgð til að uppfylla ákvæði reglugerðar nr. 522/2004við veitingu lánsins líkt og fram komi á ábyrgðaryfirlýsingunni. Stefnditelur að stjórn Íbúðarlánasjóðs hafi á þeim tíma er lánið var veitt ekki haftheimild til að krefja byggingaraðila um ábyrgð frá viðurkenndrifjármálastofnun. Umsókn um lánið hafi borist stefnanda 2008 þegar ekki hafiverið heimilt að krefja um bankaábyrgð og sé krafa stefnanda um ábyrgð ólögmæt.Stefnandi hafi ekki haft heimild til að setja fram kröfuna. Opinbert stjórnvald sem stefnandi sé getiekki byggt rétt sinn á yfirlýsingu sem fenginn hafi verið með ólögmætum hætti.Vísar stefndi í þessu sambandi til 33. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi telur að lítaverði svo á að krafa stefnanda um ábyrgð á lánum sem tekin voru á þessum tímahafi verið ólögmæt og ber því að víkja slíkum samningum til hliðar með vísantil 36. gr. laga nr. 7/1936 enda ósanngjarnt að byggja á honum. Stefndi sé lítill Sparisjóður úti á landi semhafi ekki sömu sérþekkingu á þessu sviði sem stefnandi hefur. Stefnandi hafisent stefnda póst þann 28. ágúst 2008 um að það eina sem vanti til þess að unntværi að afgreiða lánið væri bankaábyrgð. Þann 11. september 2008 hafi stefndaverið tilkynnt um að veðbréfin væru tilbúin. Stefndi telurjafnframt að um forsendubrest sé að ræða og að víkja beri samningnum,yfirlýsingu um ábyrgð skv. reglugerð nr. 522/2004 sem stefndi hafi skrifaðiuppá frá með vísan til 33. gr. sbr. og 36. gr. samningalaga. nr. 7/1936. V. NiðurstaðaHinn1. júlí 2004 tók gildi reglugerð nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðarbréf. Samkvæmt11. gr. hennar var lánveiting til byggingaraðila háð því skilyrði að hann legðifram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun. Reglugerðin var sett með stoð í2. mgr. 19. gr., 21. gr. og 29. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál. Meðreglugerð nr. 300/2006, sem tók gildi 18. apríl 2006, var ofangreind 11. gr.reglugerðar nr. 522/2004 felld brott. Í febrúar 2008 samþykkti stjórnÍbúðalánasjóðs að gera það aftur að skilyrði lánveitinga til byggingaraðila aðþeir legðu fram bankaábyrgð og var kveðið á um það í reglugerð 402/2009 sem tókgildi 22. apríl 2009. Fyrir þann tíma barst umsókn stefnda Parhúss ehf. umlánið og sömuleiðis ritaði stefndi, Sparisjóður Suður-Þingeyinga, undirábyrgðaryfirlýsingu sína. Einsog rakið hefur verið krefur stefnandi stefndu sameiginlega (in solidum) umgreiðslu eftirstöðva ÍLS-veðbréfs en stefndi Parhús ehf. er skuldari þess ogstefndi, Sparisjóður Suður-Þingeyinga, sjálfskuldaábyrgðaraðili. Stefndi Parhúsehf. byggir sýknukröfu sína á því að verðmat fasteignarinnar Uppsalavegs 7, semstóð til tryggingar skilvísri greiðslu, hafi verið of lágt og því ekki unnt aðleggja það til grundvallar. Eftir að málið var höfðað lækkaði stefnandidómkröfu sína á hendur stefndu úr 9.350.652 krónum í 9.262.000 krónur tilsamræmis við skuldajafnaðaryfirlýsingu sem er á meðal gagna málsins. Af þessariástæðu féllu stefndu frá varakröfum sínum um lækkun dómkröfunnar. SkuldbindingParhúss ehf. samkvæmt veðbréfinu var 23.076.966 krónur þegar hin veðsetta eignUppsalavegur 7 var seld nauðungarsölu þann 22. maí 2013. Eignin var sleginhæstbjóðanda, stefnda Parhúsi ehf, f.h., annars félags sem bauð 13.600.000krónur. Þar sem ekki var staðið við boðið samþykkti sýslumaður boð stefnanda,13.500.000 krónur, sem var næsthæsta boð. Samkvæmt verðmati löggiltsfasteignasala, dags. 25. maí 2014, var verð eignarinnar talið 14.500.000 krónurog var við það verð miðað af hálfu stefnanda sem greiðsla upp í kröfu hans áhendur stefnda. Stefndi byggir á því að ofangreint verðmat fasteignarinnar séof lágt og telur ekki fullnægjandi að byggja á verðmati löggilts fasteignasalasem væri einhliða aflað en sérstaklega hefði verið skorað á stefnanda að farafram á mat dómkvadds matsmanns. Þá hafi matið verið framkvæmt ári áður ennauðungarsalan fór fram. Samkvæmt1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu getur sá, sem hefur notiðréttinda yfir eign, sem seld hefur verið nauðungarsölu og ekki fengið þeimfullnægt með öllu af söluverði eignarinnar, aðeins krafist á síðari stigumgreiðslu þess sem stendur eftir af skuldbindingu við sig, að því leyti sem hannsýnir fram á að markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs hefði ekki nægt tilfullnustu kröfunnar.Dómurinntelur að samkvæmt orðanna hljóðan leggi ákvæðið ekki þær skyldur á herðarkröfuhafa að tryggja sér sönnun um markaðsverð eignar með dómkvaðningumatsmanns. Verðmat löggilts fasteignasala er því tækt til sönnunar í þessuskyni. Þá hefur stefndi ekki fært fram haldbær rök fyrir því að það sé rangteða að öðru leyti ófullnægjandi. Samkvæmt verðmatinu var gangverðfasteignarinnar metið 14.500.000 krónur á þeim degi sem hún var seldnauðungarsölu og undirritað af Pétri Berg Eggertssyni, löggiltum fasteignasala,sem staðfesti það fyrir dómi. Skiptir í þessu sambandi ekki máli að eignin hafiekki verið skoðuð sama dag og verðmatið var undirritað. Má til hliðsjónar vísatil dóms Hæstaréttar í máli nr. 824/2014. Samkvæmtþessu hefur stefnandi sýnt nægilega fram á að markaðsverð eignarinnar hefðiekki getað nægt til fullnustu kröfu hans samkvæmt umræddu veðskuldabréfi. Verðurkröfu stefnda um sýknu því hafnað. Samkvæmt því ber stefnda Parhúsi ehf. aðgreiða stefnanda dómkröfuna.Stefnandibyggir greiðsluskyldu Sparisjóðs Suður-Þingeyinga á áðurgreindriábyrgðaryfirlýsingu frá 9. september 2008. Stefndi telur yfirlýsinguna ógildameð vísan til 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga. Jafnframt telur stefnandi að forsendur fyrir ábyrgðinni séubrostnar. Vísar stefnandi í þessu sambandi til dóma Hæstaréttar í málum nr.539/2011 og 325/2013 sem hafi fordæmisgildi í þessu máli. Aðilareru sammála um að með ofangreindum dómum Hæstaréttar hafi því verið slegiðföstu að ekki hafi verið fyrir hendi viðhlítandi lagaheimild fyrir þeirriákvörðun stjórnar Íbúðalánasjóðs að setja sem skilyrði lánveitingar tilbyggingaraðila að hann legði fram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun. Þarsem skilyrði sjóðsins um bankaábyrgð var ólögmætt var hann í fyrra málinutalinn bera skaðabótaábyrgð á því fjártjóni sem stefnandi þess máls varð fyrirog fólst í útlögðum kostnaði sem hlaust af skilyrðinu. Í seinna málinu varsömuleiðis fallist á að Íbúðalánasjóður bæri skaðabótaábyrgð á fjártjóni vegnaútlagðs kostnaðar og gilti þá einu að heimild til að krefja byggingaraðila umbankaábyrgð hafði verið sett í reglugerð. Í dómunum var hins vegar ekki lagtmat á gildi þeirra ábyrgðaryfirlýsinga sem lántakandanum var gert skylt að aflavildi hann eiga kost á láni frá sjóðnum.Stefndibyggir á 36. gr. laganna en ákvæðið kveður á um að víkja megi samningi tilhliðar í heild eða hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við það mat skuli lítatil efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvikasem síðar komu til. Telur stefndi það vera ósanngjarnt af hálfu stefnanda aðbera fyrir sig ábyrgð samkvæmt reglugerð nr. 522/2004 sem fengin hafi verið meðólögmætum hætti.Fyrirliggur að stefnandi hafði frumkvæði að því að krefja stefnda Parhús ehf. umábyrgðina og var hún forsenda lánveitingar til hans. Þá liggur fyrir að þegarstefndi, Sparisjóður Suður- Þingeyinga, ritaði undir ábyrgðaryfirlýsinguna varekki í gildi heimild fyrir stefnanda að skilyrða lánveitingu til byggingaraðilameð þessum hætti. Skorti stefnanda þannig lagaheimild til að setja slíktskilyrði. Sjálfskuldarábyrgð stefnda, Sparisjóðs Suður-Þingeyinga, hefði þannigaldrei átt að koma til í tengslum við umrætt lán. Stefnandiog stefndi eru báðir fjármálastofnanir og eru að því leyti til jafnsettir.Fyrir liggur að samskipti voru þeirra á milli við vinnslu lánveitingarinnar. Aðmati dómsins skiptir ekki máli hvort stefnandi hafi á þeim tíma verið íeinhvers konar villu um lögmæti ákvörðunar stjórnarinnar. Verður hann að berahallann af því að vera ekki betur upplýstur en stefnandi var hvað best í stakkbúinn til þess að þekkja inntak laga um húsnæðismál, skilyrði þeirra og efniþeirra reglugerða sem sóttu stoð í lögin. Þrátt fyrir að fallast megi á aðaðgæsluskylda hvíli ávallt á fjármálastofnunum mátti stefndi ætla að krafa umábyrgðaryfirlýsinguna væri öðru fremur tilkomin vegna lagaskyldu stefnanda enað hans eigin viðskiptalegu hagsmunir væru í forgrunni við umræddan gerning. Súforsenda reyndist síðan vera röng frá upphafi eins og vikið hefur verið að. Afþeim ástæðum sem raktar hafa verið er það mat dómsins að skilyrði 1. mgr. 36.gr. laga nr. 7/1936 séu uppfyllt og ber þegar af þeirri ástæðu að víkjaábyrgðinni til hliðar í heild. Verður stefndi, Sparisjóður Suður-Þingeyinga,því sýknaður af kröfu stefnanda.Meðvísan til þess sem rakið hefur verið er það niðurstaða dómsins að stefndaParhúsi ehf. beri að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð með dráttarvöxtum einsog í dómsorði greinir. Ísamræmi við framangreinda niðurstöðu, og með vísan 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, ber stefnda Parhúsi ehf. að greiða stefnandamálskostnað sem þykir hæfilegur 250.000 krónur. Þá skal stefnandi greiðastefnda, Sparisjóði Suður-Þingeyinga, 450.000 krónur í málskostnað.SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð: Stefndi, Parhúsehf., greiði stefnanda, Íbúðalánasjóði 9.262.000 krónur, ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 5.nóvember 2014 til greiðsludags. Stefndi, SparisjóðurSuður-Þingeyinga, er sýkn af kröfum stefnanda. Stefndi, Parhús ehf., greiðistefnanda 250.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda,Sparisjóði Suður-Þingeyinga, 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 428/2001
Lausafjárkaup Ábyrgð Veð Afurðalán
K hf. (síðar S hf.) seldi T ehf. tiltekið magn af heilfrystum þorski, sem áður hafði verið veðsettur Landsbanka Íslands (L) til tryggingar kröfu L vegna láns sem L hafði veitt K hf. vegna kaupa á fiskinum. Í tengslum við þessi viðskipti K hf. og T ehf. hafði E (síðar S) gefið út yfirlýsingu til L um greiðslu til L og greiðsluskilyrði. Kom síðar upp ágreiningur milli S hf. og S um efni yfirlýsingarinnar. Með vitnisburði fyrrum forsvarsmanns T ehf. var talið liggja fyrir að skilyrði umræddrar yfirlýsingar væri fullnægt og S með því orðið greiðsluskyldur samkvæmt henni. Voru kröfur S hf. samkvæmt þessu teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. nóvember 2001. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru þeir að í október 1996 seldi Kambfell hf. Trostan ehf. tæp 62 tonn af heilfrystum þorski, svonefndum rússaþorski, og var söluverð hans 6.706.015 krónur. Samkvæmt skýrslu þáverandi framkvæmdastjóra Kambfells hf. fyrir héraðsdómi hafði þessi fiskur áður verið veðsettur Landsbanka Íslands til tryggingar kröfu bankans vegna láns, sem hann hafði veitt félaginu vegna kaupa á fiskinum. Í tengslum við þessi viðskipti Kambfells hf. og Trostans ehf. gaf Eyrasparisjóður 24. október 1996 út yfirlýsingu til Landsbanka Íslands og sendi afrit hennar til samningsaðilanna. Er yfirlýsing þessi í heild sinni tekin upp í hinum áfrýjaða dómi, en mál þetta snýst um ágreining aðila um efni hennar. Með yfirlýsingunni „staðfestir“ sparisjóðurinn „greiðslu til Landsbanka Íslands“ vegna framangreindra fiskkaupa Trostans ehf. af Kambfelli hf. Þá segir í yfirlýsingunni: „Greiðsla verði innt af hendi jafnóðum og veðsettar verða afurðir unnar úr þessum fiski ...“. Á þessum tíma var í gildi milli Trostans ehf., og Eyrasparisjóðs samningur um „framleiðslulán til sjávarútvegs“ svonefndur afurðalánasamningur. Samkvæmt honum viðurkenndi félagið að skulda sparisjóðnum framleiðslulán „vegna sjávarafurðaframleiðslu og rekstrarvörubirgða“ á nánar tilgreindu tímabili allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Skyldi lánið samkvæmt 1. gr. samningsins „eingöngu veitt til greiðslu hráefnis- og rekstrarkostnaðar við framleiðslu sjávarafurða“. Til tryggingar láninu veðsetti félagið samkvæmt 3. gr. samningsins sparisjóðnum með fyrsta veðrétti að sjálfsvörsluveði „allar tegundir afurða og rekstrarvara“, sem það átti eða kynni að eignast við framleiðslu á því tímabili, sem samningurinn tók til. Fyrrum forsvarsmaður Trostans ehf. bar fyrir héraðsdómi að félagið hafi framleitt saltfiskafurðir úr framangreindum rússaþorski. Ekki mundi hann nákvæmlega hvenær þessi fiskur var unninn, en taldi að það hafi örugglega verið í nóvember og fram í desember 1996 og hafi vinnslu úr honum verið lokið fyrir þau áramót. Samkvæmt gögnum málsins óskaði Trostan ehf. sex sinnum eftir veitingu lána vegna framleiðslu þorskafurða á grundvelli framangreinds afurðalánasamnings við Eyrasparisjóð á tímabilinu frá október 1996 til janúarloka 1997. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi barst aðeins ein greiðsla frá Eyrasparisjóði til Landsbanka Íslands á grundvelli framangreindrar yfirlýsingar. Var það 25. nóvember 1996 og fjárhæð hennar 1.053.000 krónur. Kemur fram af gögnum málsins að þessi greiðsla var innt af hendi í tengslum við veitingu sparisjóðsins á einu framangreindra afurðalána til Trostans ehf. vegna framleiðslu félagsins á saltfiskafurðum á tímabilinu 15. til 21. nóvember 1996, sem og að Trostan ehf. hafi ekki í öðrum tilvikum farið fram á að sparisjóðurinn ráðstafaði hluta veittra afurðalána til greiðslu fyrir rússaþorskinn. Í skýrslu þáverandi framkvæmdastjóra Kambfells hf. fyrir héraðsdómi kom fram að félagið hafi greitt Landsbanka Íslands það sem ógreitt var vegna fiskviðskiptanna og þar með leyst til sín kröfu bankans á hendur Eyrasparisjóði vegna framangreindrar yfirlýsingar. Fyrir liggur að Kambfell hf. sameinaðist stefnda Skinney-Þinganesi hf., sem höfðaði mál þetta á hendur Eyrasparisjóði til heimtu þess hluta söluandvirðis rússaþorsksins, sem enn var ógreiddur. Eftir að málið var höfðað sameinaðist og Eyrasparisjóður áfrýjanda, Sparisjóði Vestfirðinga. II. Með yfirlýsingu sinni 24. október 1996 staðfesti Eyrasparisjóður, eins og að framan er rakið, greiðslu til Landsbanka Íslands vegna framangreindra fiskkaupa Trostans ehf. Skyldi sú greiðsla innt af hendi jafnóðum og veðsettar yrðu afurðir unnar úr hinum keypta fiski. Samkvæmt ákvæðum framangreinds afurðalánasamnings Trostans ehf. og sparisjóðsins öðlaðist hann veð í afurðum fyrirtækisins jafnharðan og þær voru framleiddar án þess að til frekari samninga eða tilkynninga þyrfti að koma og án tillits til þess hvort sótt var um afurðalán vegna viðkomandi framleiðslu. Fyrir liggur með framangreindum vitnisburði fyrrum forsvarsmannns Trostans ehf. að félagið vann afurðir úr umræddum fiski í nóvember og desember 1996. Við þá framleiðslu öðlaðist sparisjóðurinn veð í afurðunum á grundvelli ákvæða afurðalánasamningsins. Þar með var skilyrði samkvæmt yfirlýsingunni 24. október 1996 fullnægt og varð sparisjóðurinn með því greiðsluskyldur samkvæmt henni. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að af kröfu stefnda, Skinneyjar-Þinganess hf., greiðast frá 1. júlí 2001 dráttarvextir samkvæmt 1. mgr 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Áfrýjandi, Sparisjóður Vestfirðinga, greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 15. ágúst 2001: Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 23. maí sl., var höfðað fyrir Héraðsdómi Austurlands með stefnu, birtri 30. október 2000. Málið var þingfest 21. nóvember 2000. Málið var endurupptekið 15. ágúst 2001 samkvæmt 115. gr. laga nr. 91/1991 og dómtekið að nýju að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er Skinney-Þinganes hf., kt. 480169-2989, Krossey, Hornafirði. Stefndi er Sparisjóður Vestfirðinga, kt. 610269-2499, Aðalstræti 17, Ísafirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 6,706,015 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 6,706,015 frá 31.10.1996 til greiðsludags allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð kr. 7,653,500.- inntum af hendi þann 25.11.1996 að fjárhæð kr. 1,054,500.- og þann 21. júní 1999 að fjárhæð kr. 6,600,000.- Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað skv. framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaðar af öllum kröfum stefnanda og honum verði gert að greiða stefnda málkostnað að mati réttarins auk virðisaukaskatts. Mál þetta var upphaflega höfðað gegn Eyrasparisjóði. Við munnlegan málflutning upplýsti lögmaður stefnda hins vegar að Eyrasparisjóður hafi við samruna gengið inn í Sparisjóð Vestfirðinga, kt. 610269-2499 og hafi hinn síðarnefndi tekið við varnaraðild málsins. Málsatvik. Haustið 1996 falaðist fyrirtækið Trostan ehf. á Patreksfirði eftir því við Kambfell ehf. á Reyðarfirði að kaupa svonefndan ,,rússafisk”, þ.e.a.s óunninn frosinn fisk sem var í eigu síðarnefnda fyrirtækisins. Féllst Kambfell ehf. á að selja Trostan ehf. 60 tonn af óunnum frosnum fiski með því skilyrði að viðskiptabanki Trostans ehf. gæfi út ábyrgðaryfirlýsingu til tryggingar greiðslu kaupverðsins. Hafði hið umrædda magn af ,,rússafiski” verið veðsett Landsbanka Íslands hf., Eskifirði til tryggingar á skuld Kambfells ehf. við Landsbankann vegna kaupa Kambfells ehf. á þessu tiltekna magni af óunnum fiski. Landsbanki Íslands hf. á Eskifirði hafði samband við Eyrasparisjóð á Patreksfirði vegna þessara viðskipta, en Eyrasparisjóður var viðskiptabanki Trostans ehf. Þann 24. október 1996 gaf Eyrasparisjóður út svohljóðandi yfirlýsingu: “Yfirlýsing Eyrasparisjóður Bjarkargötu 1, Patreksfirði, kt. 520169-1139 staðfestir með yfirlýsingu þessari greiðslu til Landsbanka Íslands Eskifirði v/kaupa Trostans e.h.f á 60 tonnum af “rússafiski” í eigu Kambfells h.f., kt. 510996-2239. Kaupverð er USD 1420 auk 14% virðisaukaskatts. Ráðstöfunarreikningur: 0166 22 04000 eigandi Landsbanki Íslands, Eskifirði. Greiðsla verður innt af hendi jafnóðum og veðsettar verða afurðir unnar úr þessum fiski, og þá samkvæmt reikningi sem þá skal liggja fyrir. Í reikningi þessum komi enda fram gengi það sem viðskiptin byggjast á.” Yfirlýsingu þessari var beint til Landsbanka Íslands á Eskifirði, en afrit send Kambfelli ehf. og Trostan ehf. Hið selda mun hafa verið afhent Trostan ehf. í októbermánuði 1996. Þann 25. nóvember 1996 barst greiðsla að fjárhæð kr. 1,053,000.- frá Eyrasparisjóði til Landsbankans. Eftir það varð ekki um frekari greiðslur að ræða frá Eyrasparisjóði vegna þessara viðskipta. Þann 28. janúar 1998 þingfesti Kambfell ehf. mál fyrir Héraðsdómi Austurlands til innheimtu skuldar á hendur Trostan ehf. og stefnda. Skömmu síðar sömdu allir aðilar málsins um, að málið yrði fellt niður án kostnaðar í kjölfar þess að Trostan ehf. setti tryggingar fyrir greiðslu skuldarinnar. Þær tryggingar voru í formi víxla og handveðs í hlutabréfum. Hlutabréfin voru seld og gekk andvirði þeirra upp í skuld Trostans. Trostan ehf. hefur verið úrskurðað gjaldþrota. Þegar ekki barst greiðsla inn á reikning Landsbanka Íslands á Eskifirði vegna þessara kaupa leysti Kambfell ehf. til sín kröfuna frá Landsbankanum. Kambfell ehf. hefur nú verið sameinað stefnanda, sem hefur nú tekið við sóknaraðild málsins. Er mál þetta höfðað til greiðslu á eftirstöðvum kröfunnar. Í skýrslu Björns Ármanns Ólafssonar fyrir dómi, en hann var framkvæmdastjóri Kambfells ehf. á þeim tíma þegar þessi viðskipti áttu sér stað, kom fram að þegar Trostan ehf. hafi sóst eftir að kaupa það magn af frosnum óunnum fiski sem var í eigu Kambfells ehf. hafi hann haft samband við Landsbanka Íslands á Eskifirði þar sem samþykki bankans væri skilyrði þess að af kaupum gæti orðið. Eftir að kaupin hafi átt sér stað hafi vitnið haft samband við Trostan ehf. og Eyrasparisjóð til að fá upplýsingar um hvort veðsetning á afurðum vegna þessara viðskipta hafi átt sér stað og var honum m.a. tjáð af sparisjóðnum að vinnsla væri í gangi hjá Trostan ehf. og að sparisjóðurinn byggist við því að greiðslur vegna þessara viðskipta kæmu fljótlega. Hilmar Jónsson, útibússtjóri Sparisjóðs Vestfirðinga, fyrrum sparisjóðsstjóri Eyrasparisjóðs, skýrðir frá því fyrir dómi að almennt færu veitingar afurðarlána fram með þeim hætti, þegar fyrirtæki væru samþykkt í afurðarlánaviðskipti við bankastofnun, að útbúinn væri sérstakur framleiðslulánasamningur, sem jafnframt væri trygging og veð í hinu veðsetta, sem væri allt hráefni og allar afurðir í eigu fyrirtækisins sem framleiðslu-lánasamningurinn tæki yfir. Síðan væri lánað út á framleiðslu fyrirtækisins í hverju sinni tiltekið hlutfall af verðmæti afurðanna og gengi það alla jafna þannig fyrir sig að lántaki gæfi reglulega út skýrslu um það hvað viðkomandi fyrirtæki hefði framleitt og á hvaða verði framleiðslan yrði seld. Vitnið skýrði frá því að Eyrasparisjóður hefði á tímabilinu frá lokum október 1996 til janúar 1997 aðeins einu sinni fengið tilkynningu frá Trostan ehf. um að framleiddar hefðu verið afurðir úr því hráefni sem Kambfell ehf. hefði selt fyrirtækin. Hefði Eyrasparisjóður þá greitt kr. 2,100,000. inn á reikning í Landsbanka Íslands á Eskifirði skv. beiðni Trostans ehf. Sagði vitnið, að hann hefði alltaf staðið í þeirri meiningu að ekki hefði verið framleitt meira úr því hráefni sem Kambfell ehf. hefði selt Trostan ehf. Gæti sparisjóðurinn ekki haft eftirlit með því hvað fyrirtæki sem sparisjóðurinn hafi gert afurðarlánasamning við væri að framleiða í hvert og eitt skipti og yrði sparisjóðurinn að treysta á upplýsingar frá viðkomandi fyrirtæki. Hins vegar hafi sparisjóðurinn lent í vandræðum með viðskipti sín við Trostan ehf. og hafi greiðslur ekki alltaf runnið í gegnum sparisjóðinn vegna viðskipta fyrirtækisins. Sagði vitnið að hann teldi að yfirlýsing Eyrasparisjóðs frá 24. október 1996 fæli ekki í sér að sparisjóðurinn hefði tekið að sér að ábyrgjast greiðslur vegna þessara viðskipta. Aðspurður sagði vitnið að hann hefði ekki sjálfur viljað skrifa upp á slíka yfirlýsingu þar sem viðleitni væri til að túlka þær á þann veg að í þeim fælist ábyrgðaryfirlýsing. Að hans áliti hefði sparisjóðurinn annað hvort gefið út hreinar ábyrgðaryfirlýsingar, eða hann kæmi ekki nærri slíkum yfirlýsingum. Yfirlýsingin frá 24. október 1996 hefði verið gefin að vitninu fjarverandi og án hans samþykkis, af skrifstofustjóra sparisjóðsins, Jensínu Kristjánsdóttur. Í skýrslu Eiríks Brynjólfs Böðvarssonar fyrrum framkvæmdastjóra Trostans ehf. fyrir dómi kom fram að óskað hafi verið eftir ábyrgð frá viðskiptabanka Trostans ehf. við kaup fyrirtækisins á rússafiski af Kambfelli ehf. Hins vegar hafi fyrirtækið ekki getað fengið hefðbundnar bankaábyrgðir en hafi á hinn bóginn getað fengið yfirlýsingu þess efnis að Eyrasparisjóður mundi koma áfram greiðslum vegna þessara viðskipta. Kom fram í skýrslu vitnisins að þessi yfirlýsing hefði átt að duga til að tryggja efndir Trostans ehf. á skuldbindingum fyrirtækisins gagnvart Kambfelli ehf. Ástæða þess, að ekki hafi verið hægt að ganga frá málum eins og til var ætlast, er að erfiðleikar við sölu á afurðum Trostans ehf. leiddu til þess, að ekki varð úr veitingu afurðarlána fyrir þær afurðir sem unnar höfðu verið úr því hráefni sem Kambfell ehf. seldi fyrirtækinu. Í viðskiptum Trostans ehf. og Eyrasparisjóðs hafi hins vegar verið í gildi afurðarlánasamningur og með þeim samningi hafi sparisjóðurinn eignast veð í öllum afurðum fyrirtækisins. Ekki hafi hins vegar tíðkast að gera sérstaka gerninga til að stofna veð yfir einstökum hlutum þeirra afurða sem fyrirtækið framleiddi. Á grundvelli þessa samnings hafi fyrirtækið fengið greidd afurðarlán. Taldi vitnið að Trostan ehf. hafi lokið við vinnslu úr því hráefni sem fyrirtækið hafði keypt af Kambfelli ehf. fyrir árslok 1996. Málsástæður og lagarök stefnanda: Af hálfu stefnanda er því haldið fram að með yfirlýsingu Eyrasparisjóðs frá 24. október 1996 hafi sparisjóðurinn ábyrgst greiðslu kröfu Kambfells ehf. á hendur Trostans ehf. Byggir stefnandi sérstaklegar á því að ábyrgðin hafi verið skilyrðislaus gagnvart Kambfelli ehf. en til vara að öll skilyrði fyrir ábyrgðinni hafi verið uppfyllt, sbr. það að reikningur sem tilgreindi viðskiptagengi hafi legið fyrir í upphafi. Með hliðsjón af ákvæðum laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, einkum 12. – 16. gr. þeirra laga, hafi aðalkrafan verið orðin gjaldkræf þegar Trostan ehf. barst reikningur vegna viðskiptanna. Jafnframt byggir stefnandi málsókn sína á meginreglum samninga-, kröfu- og kauparéttar um efndir og skuldbindingargildi samninga og loforða. Til vara byggir stefnandi á því að jafnvel þó að ábyrgðaryfirlýsing Eyrasparisjóðs teljist af einhverjum ástæðum ekki gild sem slík hafi Eyrasparisjóður bakað Kambfelli ehf. tjón með saknæmum og ólögmætum hætti enda hafi yfirlýsing Eyrasparisjóðs frá 24. október 1996 verið ákvörðunarástæða fyrir viðskiptunum gagnvart Kambfelli ehf. Málsástæður og lagarök stefnda: Sýknukrafa stefnda er á því byggð að með yfirlýsingu Eyrarsparisjóðs frá 24. október 1996 hafi sparisjóðurinn ekki verið að taka á sig ábyrgð á greiðslu vegna viðskipta Trostans ehf. og Kambfells ehf. Hafi með yfirlýsingunni eins og í hliðstæðum tilfellum aðeins verið að lýsa því yfir að ef til þess kæmi að fiskinum yrði framvísað til veðsetningar hjá Eyrarsparisjóði vegna veittra afurðarlána skyldi sparisjóðurinn sjá til þess jafnóðum og slíkt gerðist að greiðslur yrði inntar ef hendi til Landsbankans á Eskifirði. Þá byggir stefndi á því að í yfirlýsingunni sé það hvergi tekið fram að Eyrarsparisjóður ætli að taka ábyrgð á þeim viðskiptum sem þar eru tilgreind, eingöngu sé verið að lofa að koma tilteknum greiðslum á framfæri jafnóðum og veðsettar yrðu afurðir sem unnar yrðu hinu selda. Hafi veðsetning afurðanna verið algjört skilyrði fyrir því að greiðslur verði sendar áfram og er af hálfu stefnda mótmælt fullyrðingum þess efnis að Eyrarsparisjóður hafi tekið ábyrgð á greiðslu kaupverðsins til stefnanda. Þá heldur stefndi því fram að það hafi verið forsenda þess að Eyrarsparisjóður hafi getað staðið við yfirlýsingu sparisjóðsins frá 24. október 1996 að þær afurðir sem unnar hafi verið úr hinum selda fiski yrðu veðsettar hjá stefnanda vegna veitingu afurðarlána. Krafa stefnanda í máli þessu er byggð á því, að með yfirlýsingu Eyrasparisjóðs frá 24. október 1996 hafi stefndi tekið á sig ábyrgð á greiðslu vegna viðskipta Trostans ehf. og Kambfells hf. Það hafi alfarið verið í höndunum á Trostans ehf. sem kaupanda fisksins að óska eftir afurðaláni tryggðu með veði í unnum afurðum úr þeim fiski sem um ræðir í máli þessu. Það hafi Trostan ehf. aðeins einu sinni gert. Ef litið sé yfir allar veðsetningar og afurðarlánaveitingar Trostans ehf. hjá Eyrasparisjóði á tímabilinu frá því á seinni hluta októbermánaðar 1996 til loka janúar 1997 vegna þorsks sé aðeins einu sinni um að ræða veitingu afurðarláns vegna vinnslu Trostans ehf. á fiski frá Kambfelli ehf. Hafi Eyrasparisjóður því ekki átt nokkra möguleika á að senda frekari greiðslur til stefnanda þar sem þær aðstæður hafi ekki skapast að um frekari greiðslur yrði að ræða frá Eyrasparisjóði vegna þessara viðskipta. Um lagarök vísar stefndi til meginregla kröfu- og samningaréttar svo og laga um lausafjárkaup. Málskostnaðarkröfuna byggir hann á 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Mál þetta á rætur að rekja til sölu Kambfells ehf. á 60 tonnum af óunnum frosnum fiski til Trostans ehf. í októbermánuði 1996. Í málinu er deilt um gildi yfirlýsingar sem Eyrasparisjóður gaf út þann 24. október 1996 á hendur Landsbanka Íslands hf., Eskifirði, en þar segir m.a. að Eyrasparisjóður ,,staðfestir með yfirlýsingu þessari greiðslu til Landsbanka Íslands Eskifirði v/kaupa Trostans e.h.f. á 60 tonnum af "rússafiski" í eigu Kambfells h.f. ...“ Af hálfu stefnanda er því haldið fram að með yfirlýsingu þessari hafi Eyrasparisjóður gengist í ábyrgð fyrir greiðslu Trostans ehf. vegna kaupa þessara, en af hálfu stefnda er því haldið fram, að með yfirlýsingu þessari hafi sparisjóðurinn einvörðungu verið að lýsa því yfir að hann mundi koma tilteknum greiðslum inn á reikning Landsbanka Íslands á Eskifirði. Við túlkun á gildi framanritaðrar yfirlýsingar ber fyrst að líta til þess að í yfirlýsingu þessari segir berum orðum að Eyrasparisjóður staðfesti með yfirlýsinu þessari greiðslu til Landsbanka Íslands vegna viðskipta Trostans ehf. og Kambfells ehf. Með hliðsjón af skýrslum fyrir dómi frá þeim Birni Ármanni Ólafssyni, fyrrverandi framkvæmdastjóra Kambfells ehf. og Eiríki Brynjólfi Böðvarssyni, fyrrum framkvæmdastjóra Trostans ehf., verður að fallast á þá fullyrðingu stefnanda að framangreind yfirlýsing Eyrasparisjóðs hafi verið ákvörðunarástæða Kambfells ehf. fyrir viðskiptunum. Ennfremur verður að líta til þess að Eyrasparisjóður samdi einhliða yfirlýsingu þessa og ákvað þannig efni hennar og orðalag. Eyrasparisjóður, sem er lánastofnun, verður eðli málsins samkvæmt að bera hallan af því ef orðalag í yfirlýsingu sparisjóðsins er óljóst eða efni hennar óskýrt að öðru leyti. Hilmar Jónsson, sem var sparisjóðsstjóri Eyrasparisjóðs á þeim tíma sem viðskipti þessi áttu sér stað, bar fyrir dómi að hann hafi ekki átt þátt í að gefa út þá yfirlýsingu sem sparisjóður gaf út þann 24. október 1996 og hefði hann staðið gegn slíku þar sem viðleitni væri til að túlka yfirlýsingar af þessu tagi sem ábyrgðaryfirlýsingar. Styrkja þessi ummæli þá niðurstöðu að stefndi hafi mátt vita hvaða væntingar þessi yfirlýsing sparisjóðsins myndi vekja hjá þeim aðilum sem hana vörðuðu. Skiptir hér engu þó að hin umdeilda yfirlýsing hafi borið yfirskriftina ,,yfirlýsing” og að ekki sé berum orðum sagt í yfirlýsingunni að Eyrasparisjóður taki að sér ábyrgð fyrir efndum kröfunnar. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið verður því að ganga út frá því að með yfirlýsingu sinni frá 24. október 1996 hafi Eyrasparisjóður skuldbundið sig gagnvart Landsbanka Íslands hf., sem var veðhafi í hinu selda auk þess að vera viðskiptabanki Kambfells ehf. til að tryggja að krafa Kambfells ehf. á hendur Trostan ehf. yrði efnd. Gekk Eyrasparisjóður þannig í ábyrgð fyrir kröfunni að uppfylltum þeim skilyrðum sem tilgreind eru í yfirlýsingu þessari. Í yfirlýsingunni eru tilgreind tvö skilyrði. Hið fyrra er að greiðsla verði innt af hendi jafnóðum og veðsettar verða afurðir unnar úr hinum selda fiski. Síðara skilyrðið er að fyrir liggi reikningar þar sem komi fram gengi það sem viðskiptin byggjast á. Ekki er í máli þessu um það deilt að Kambfell ehf. hafi gefið út reikning vegna viðskipta þessara þar sem tilgreint er það gengi sem viðskiptin byggi á. Ágreiningurinn er hins vegar um það hvort að stofnað hafi verið til veðsetningar til Eyrasparisjóðs á þeim afurðum sem unnar voru úr því hráefni sem Kambfell ehf. hafi selt Trostan ehf. og hver eigi að bera hallan af því ef ekki hafi verið stofnað til þessarar veðsetningar. Við úrlausn um þetta atriði verður að líta til þess að Eyrasparisjóður hafði gert svonefndan afurðarlánasamning við Trostan ehf., dags. 1. október 1996 sem gilti fyrir framleiðslutímabilið 1. október 1996 til 30. september 1997, en viðskipti þessi voru gerð á þeim tíma. Í samningi þessum kom fram að Trostan ehf. veðsetur sparisjóðnum með fyrsta veðrétti að sjálfsvörsluveði ,,allar tegundir afurða og rekstrarvara sem hann á eða eignast kann við framleiðslu á fyrrnefndu framleiðslutímabili, þ.m.t: Freðfisk...”. Fram kom í skýrslum þeirra Hilmars Jónssonar og Eiríks Brynjólfs Böðvarssonar fyrir dómi, að í viðskiptum þeirra hafi verð framfylgt því vinnulagi að ekki hafi verið gerðir sérstakir gerningar við stofnun veðs í framleiðslu Trostans ehf. heldur hafi veðréttur Eyrasparisjóðs í þeim afurðum sem Trostan ehf. framleiddi byggt á aðfurðalánasamningi þessum. Ekki verður talinn leika vafi á því að Trostan ehf. hafi framleitt afurðir úr því hráefni sem fyrirtækið keypti hjá Kambfelli ehf. á þeim framleiðslutíma sem framangreindur afurðarlánasamningur tók til. Hafi Eyrasparisjóður talið að afurðalánasamningur hans við Trostan ehf. næði ekki til þeirra afurða sem unnar voru úr þeim fiski sem keyptur var af Kambfelli ehf. hefði sparisjóðnum verið í lófa lagið að stofna sérstaklega til veðsetningar yfir þessum afurðum með sérstökum gerningi þar að lútandi. Hvernig sem þessu var háttað, var það aðeins á færi Eyrasparisjóðs og Trostans ehf. að uppfylla skilyrðið um veðsetningu afurða unnum úr þeim fiski, sem keyptur hafði verið af Kambfelli ehf. Eyrasparisjóður gat ekki með því að setja þetta skilyrði komið sér undan að efna þá yfirlýsingu sem hann hafi gefið heldur bar sparisjóðnum að sjá til þess að tryggt væri að skilyrði þetta yrði uppfyllt eða bera ella hallan af. Hvorki viðtakandi yfirlýsingarinnar, Landsbanki Íslands, né Kambfell ehf. gátu aðhafst nokkuð það sem leitt gæti til þess að skilyrði þessu yrði fullnægt, heldur var það alfarið í hendi Eyrasparisjóðs. Með hliðsjón af framangreindu verður að fallast, að stefndi beri ábyrgð gagnvart stefnanda á eftirstöðvum kröfu hans á hendur Trostan ehf. Að fenginni þessari niðurstöðu er ekki er tölulegur ágreiningur dómkröfur stefnanda í máli þessu. Verður stefndi samkvæmt því dæmdur til að greiða stefnanda kr. 6.706.015 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31.10.1996 til greiðsludags allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð kr. 7.653.500 inntum af hendi þann 25.11.1996 að fjárhæð kr. 1.054.500 og þann 21. júní 1999 að fjárhæð kr. 6.600.000. Stefndi greiði stefnanda kr. 300.000 í málskostnað. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi greiði stefnanda kr. 6,706,015 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31.10.1996 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð kr. 7,653,500 inntum af hendi þann 25.11.1996 að fjárhæð kr. 1,054,500 og þann 21. júní 1999 að fjárhæð kr. 6,600,000. Stefndi greiði stefnanda kr. 300.000 í málskostnað.
Mál nr. 641/2015
Fjármálafyrirtæki Hlutabréf Skaðabætur Vátrygging Ábyrgðartrygging
Ágreiningur aðila laut að því hvort S og Y hefðu í störfum sínum hjá L hf. valdið honum skaðabótaskyldu fjártjóni með athöfnum sínum eða athafnaleysi í tengslum við nánar greind hlutabréfakaup á árunum 2007 til 2008 og þá hve hárri fjárhæð tjónið hafi numið. L hf. reisti skaðabótakröfu sína meðal annars á því að S og Y hefðu brotið áhættureglur bankans með því að fara fram úr leyfilegum áhættumörkum vegna viðskiptanna, ekki gert formlega samninga við viðskiptamenn um kaup á hlutabréfunum og að skort hefði tilskilið samþykki yfirmanna bankans. Þá taldi L hf. að kaupin hefðu brotið í bága við 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 134. gr. síðastgreindu laganna væru framkvæmdastjórar hlutafélags skyldir að bæta félaginu það tjón, er þeir hefðu valdið því í störfum sínum, hvort sem væri af ásetningi eða gáleysi. Með hliðsjón af samþykktum L hf. var talið að S, sem hafði verið bankastjóri L hf., hefði gegnt störfum framkvæmdastjóra samkvæmt fyrrgreindum lögum. Þá hefði Y verið skyldur á grundvelli sakarreglunnar til að bæta L hf. það tjón er rakið yrði til gáleysis hans eða ásetnings í starfi sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Samkvæmt ráðningarsamningum S og Y hafði L hf. skuldbundið sig til að taka vátryggingu, svonefnda hefðbundna stjórnendatryggingu, þeim til hagsbóta. Þá hafði L hf. árið 2012 áskilið sér rétt til að krefja vátryggjendur um greiðslu á þeim bótum og kostnaði sem S og Y yrðu dæmdir til að greiða í þessu máli. Að þessu hvoru tveggja virtu var talið að skort hefði á að viðhlítandi sönnur hefðu verið færðar fyrir því að tjónið, sem L hf. teldi að S og Y hefðu valdið sér og málssókn hans lyti að, væri þess eðlis að það hefði ekki fengist bætt úr stjórnendatryggingunni ef eftir því hefði verið leitað án ástæðulauss dráttar. Þar sem L hf. bæri eðli máls samkvæmt hallann af þeim sönnunarskorti hefði hann vegna fyrrnefndrar skuldbindingar sinnar um að halda S og Y skaðlausum vegna tjóns, sem þeir kynnu að valda í störfum sínum, firrt sig rétti til að krefja þá um bætur á framangreindum málsgrundvelli. Voru S og Y því sýknaðir af kröfu L hf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. september 2015. Þeir krefjast hvor um sig aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 4. desember 2015. Hann krefst þess að aðaláfrýjendum verði sameiginlega gert að greiða sér 1.208.244.352 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 7. nóvember 2007 til 18. október 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IÁgreiningurinn sem til úrlausnar er í máli þessu lýtur að því hvort aðaláfrýjendur hafi í störfum sínum hjá gagnáfrýjanda valdið honum skaðabótaskyldu fjártjóni með athöfnum sínum eða athafnaleysi í tengslum við nánar greind hlutabréfakaup á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til 7. október 2008 og þá hve hárri fjárhæð tjónið hafi numið.Samkvæmt málsgögnum voru aðaláfrýjendur ráðnir til starfa hjá gagnáfrýjanda, sem þá hét Landsbanki Íslands hf., í aprílmánuði 2003, Sigurjón sem bankastjóri og Yngvi Örn sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Í tilkynningu til Kauphallar Íslands 22. apríl 2003 sagði meðal annars: „Bankaráð Landsbanka Íslands hf. hefur ráðið Sigurjón Þ. Árnason sem bankastjóra við hlið Halldórs J. Kristjánssonar. Bankastjórarnir munu fara sameiginlega með stjórnun allra málefna bankans. Verkaskipting samkvæmt nýju skipuriti er þannig að Halldór fer fyrir alþjóðasviði, viðskiptabankasviði og eignastýringarsviði en Sigurjón fyrir fyrirtækjasviði, verðbréfasviði og stoðsviðum. Báðir munu fara með viðskiptatengsl og viðskiptamál ... Skipulagsbreytingar bankans verða þær helstar að núverandi verðbréfasviði verður skipt í tvennt. Annars vegar eignastýringarsvið, sem annast eignastýringu, sérbankaþjónustu, lífeyris- og líftryggingarþjónustu og samræmda bakvinnslu allra verðbréfaviðskipta, og hins vegar verðbréfasvið sem mun annast alla verðbréfamiðlun samstæðunnar, gjaldeyrismiðlun, afleiðuviðskipti auk verkefna fjármálamarkaða og rannsókna og greininga, sem nú eru á alþjóða- og fjármálasviði. Sérstakt áhættustýringarsvið er lagt niður og áhættustýring og gæðamál verða á alþjóðasviði en sérstakt lögfræðisvið verður stofnað og yfirtekur það útlánaeftirlit og samræmda lögfræðiþjónustu.“ Í tilkynningunni kom fram að starfssvið bankans, átta talsins, heyrðu samkvæmt skipuriti hans beint undir bankastjórana tvo og lyti hvert þeirra stjórn sérstaks framkvæmdastjóra, þar á meðal stýrði aðaláfrýjandinn Yngvi Örn verðbréfasviðinu. Þá væri framkvæmdastjóri alþjóðasviðs, Brynjólfur Helgason, staðgengill bankastjóra. Í minnisblaði til þáverandi bankaráðs gagnáfrýjanda frá formanni þess 16. apríl 2003 var meðal annars tekið fram að samfara áðurgreindum breytingum á skipulagi bankans yrði Halldór J. Kristjánsson „formaður bankastjórnar og talsmaður bankans“, en aðaláfrýjandinn Sigurjón varaformaður hennar. Samþykktir gagnáfrýjanda hafa ekki verið lagðar fram í málinu. Í dómi Hæstaréttar 8. október 2015 í máli nr. 456/2014, sem hefur samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, fullt sönnunargildi um málsatvik sem í honum greinir, er lýst efni samþykktanna sem giltu á þeim tíma er hér skiptir máli. Eftir 18. grein þeirra var stjórn félagsins, sem samkvæmt samþykktunum nefndist bankaráð, skipuð fimm mönnum. Í 20. grein samþykktanna var kveðið á um að bankaráð hefði „yfirumsjón með starfsemi bankans í samræmi við lög sem um starfsemina gilda, reglur og samþykktir og hefur eftirlit með rekstri bankans.“ Ennfremur sagði þar: „Bankaráð annast ráðningu bankastjóra og ákveður fjölda þeirra og starfskjör. Bankaráð staðfestir ráðningu staðgengla bankastjóra samkvæmt tillögu þeirra. Bankaráð skal setja reglur um verkaskiptingu ráðsins og bankastjóra, sem taka skulu mið af ákvæðum laga um hlutafélög ... Bankaráð setur sér starfsreglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd starfa þess.“ Svofelld ákvæði voru í 21. grein samþykktanna: „Framkvæmdastjórar félagsins, skv. lögum um fjármálafyrirtæki, nefnast bankastjórar. Bankastjórar bera ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fara með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin í lögum, reglugerðum eða samþykktum. Þeim ber að sjá um að bankareksturinn sé í samræmi við lög, reglugerðir eða samþykktir og ákvarðanir bankaráðs. Bankastjórar sitja fundi bankaráðs nema bankaráð ákveði annað. Bankastjórar halda gerðabók þar sem þeir skrá helstu ákvarðanir sínar.“Aðaláfrýjendur gegndu báðir störfum sínum hjá gagnáfrýjanda fram yfir 7. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið ákvað á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, að taka yfir vald hluthafafundar í bankanum, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Með 3. tölulið ákvæðis til bráðabirgða II laga nr. 44/2009, sem breyttu ýmsum ákvæðum laga nr. 161/2002, tók skilanefndin við réttindum og skyldum hluthafafundar og stjórnar bankans. Þegar sú skipan féll úr gildi 1. janúar 2012, sbr. a. lið 8. gr. laga nr. 78/2011 um breyting á lögum nr. 161/2002, tók slitastjórn gagnáfrýjanda, sem skipuð hafði verið í apríl 2009, við þeim réttindum og skyldum samkvæmt 4. mgr. 101. gr. síðastnefndu laganna.2Meðal gagna málsins eru ódagsett drög að áhættureglum fyrir gagnáfrýjanda. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi er óumdeilt að drögin höfðu að geyma þær reglur, sem giltu á árunum 2007 og 2008, að minnsta kosti þær sem á reynir við úrlausn máls þessa, þó með einni undantekningu eins og vikið verður að hér á eftir. Upphaf greinar 9.2 í áhættureglunum var svohljóðandi: „Framkvæmdastjóri verðbréfasviðs ber ábyrgð á og stýrir markaðsáhættu móðurfélags Landsbankans.“ Þá sagði í grein 9.3: „Framkvæmdastjóri stýrir og ber ábyrgð á mótaðilaáhættu síns sviðs.“ Grein 16 hljóðaði svo: „Áhættustýring heldur utan um stöður deilda á Verðbréfasviði og ber saman stöður við þær heimildir sem hafa verið ákveðnar í stefnumörkun og settar fram í þessum áhættureglum. Dagleg skýrsla áhættustýringar tekur saman brot á heimildum vegna stöðu deilda. Heimildarbrot berast áskrifendum þeirrar skýrslu sem eru bankastjórar, framkvæmdastjóri Verðbréfasviðs, framkvæmdastjóri Rekstrarsviðs, forstöðumaður fjárstýringar auk starfsmanna áhættustýringar. Forstöðumenn deilda á Verðbréfasviði fá sent í tölvupósti tilkynningu um heimildarbrot.“ Í grein 21.4 í reglunum, sem fjallaði um verðbréfamiðlun, skammstöfuð VM, var svohljóðandi ákvæði samkvæmt framangreindum drögum: „Einnig fær VM allt að 900 mkr. heimild í miðlunarbók hlutabréfa II til að safna hlutabréfum fyrir viðskiptavini með samþykki forstöðumanns VM og framkvæmdastjóra Verðbréfasviðs. Heimildin miðast við að hvert verkefni taki ekki lengri tíma en einn mánuð í senn og að ekki sé um hærri fjárhæð að ræða en 300 mkr. fyrir hvern viðskiptamann. Sé um hærri fjárhæð að ræða skal leitað skriflegrar heimildar bankastjórnar, þar sem fram komi hversu lengi heimildin skal standa og heildarfjárhæð kaupanna.“ Þá sagði í grein 21.4.6: „Heimildir Verðbréfamiðlunar til stöðutöku eru bundnar við að fyrir liggi samningur um endanleg kaup viðskiptamanns á því sem tekin er staða í. Heimildin er því ætluð til söfnunar á bréfum fyrir viðskiptavini yfir lengra tímabil og er miðað við að viðskiptavinur hafi keypt bréfin innan 1 mánaðar. Notkun heimildarinnar er háð samþykki forstöðumanns Verðbréfamiðlunar og framkvæmdastjóra Verðbréfasviðs.“Í fundargerð fjármálanefndar gagnáfrýjanda frá 29. ágúst 2007 var bókað að deild verðbréfamiðlunar bankans hafi „óskað eftir auknum heimildum fyrir miðlunarbók“ og rætt hafi verið hvernig heimildum yrði „best hagað, hvort sem litið er til heildarstöðu til að afgreiða pantanir eða til að liðka fyrir viðskiptum.“ Í samræmi við grein 16 í áhættureglum bankans tók deild áhættustýringar, sem tilheyrði eins og áður segir alþjóðasviði, reglulega saman svonefndar 4-15 skýrslur og sendi til þeirra, sem tilteknir voru í greininni, þar á meðal til aðaláfrýjenda. Í hverri slíkri skýrslu komu fram nýorðnar breytingar á eign eigin fjárfestinga í einstökum verðbréfaflokkum, miðað við nafnverð og markaðsverð bréfanna, svo og hagnaður eða tap vegna viðskipta með þau. Í skýrslu 27. ágúst 2007 sagði að heimild hjá „verðbréfamiðlun 2“ væri 900.000.000 krónur, en tekið fram að beðið væri ákvörðunar fjármálanefndar. Í skýrslu 4. september 2007 var heimild hjá „verðbréfamiðlun 2“ sögð vera 1.500.000.000 krónur, en þess jafnframt getið að sú heimild og reyndar fleiri heimildir væru brotnar. Í skýrslum, sem gerðar voru á tímabilinu frá 5. nóvember 2007 til 30. september 2008, sagði ávallt að heimild hjá „verðbréfamiðlun 2“ væri 1.500.000.000 krónur og ekki kom fram í neinni þeirra að sú heimild hefði verið brotin. Með vísan til þessa halda aðaláfrýjendur því fram að heimild í svonefndri miðlunarbók hlutabréfa II, sem samkvæmt upphafsákvæði greinar 21.4 í fyrrgreindum drögum að áhættureglum bankans nam 900.000.000 krónum, hafi verið hækkuð í 1.500.000.000 krónur í september 2007.3Lagt hefur verið fram í málinu skjal frá því í febrúar 2008 sem hefur að geyma verklagsreglur um gerð skýrslu með yfirskriftinni: „Yfirlit yfir eign bankans í sjálfum sér skv. 29. gr. laga nr. 161 um fjármálafyrirtæki“. Þar kom fram að dreifa átti slíkri skýrslu til bankastjóra, þar á meðal aðaláfrýjandans Sigurjóns, og framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs, auk þess sem hún skyldi kynnt á vikulegum fundum fjármálanefndar. Í skjalinu sagði meðal annars: „Verkferli þessu er ætlað að tryggja skilvirkt eftirlit yfir hlutabréfaeign bankans í sjálfum sér samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki ... Forstöðumaður útlánaáhættu og forstöðumaður áhættustýringar bera ábyrgð á að verkferli þessu sé framfylgt. Eftirlitsaðilar, starfsmenn í útlánaáhættu og áhættustýringu, sjá um daglegt eftirlit og gefa vikulega skýrslu yfir stöðuna sem kynnt verður í fjármálanefnd bankans ... Verkferlið nær yfir eign bankans á eigin hlutabréfum og veðtöku í eigin hlutabréfum á samstæðugrunni ... Starfsmaður í útlánaáhættu ... keyrir vikulega skýrslu (eða oftar ef þörf þykir) á lánum með veði í hlutabréfum Landsbanka Íslands hf. Í þeim tilvikum þar sem tryggingarþekja er yfir 130% má eyða út áhættu á hlutabréf bankans en þó aldrei þannig að tryggingarþekjan fari undir 130% mörkin. Dótturfélög beita sömu aðferðafræði hjá sér varðandi útlán með veði í hlutabréfum bankans (áréttað verður við dótturfélög að aðvara móðurfélag um stærri breytingar innan dagsins – sérstaklega ef bankinn er nálægt mörkum). Starfsmaður í áhættustýringu ... mun daglega útvega stöður sem endurspegla eign bankans í eigin hlutabréfum hjá eigin fjárfestingum, verðbréfamiðlun, í framvirkum samningum og vörn fyrir valréttum. Þessi gögn þ.e. (eign + handveð) verða birt daglega í tölvukerfum bankans þannig að hlutaðeigandi aðilar hafi ávallt aðgang að uppfærðri stöðu ... Ef staðan er við 10% mörkin þá er mikilvægt að beina því til viðeigandi aðila að óheimilt sé að auka stöðu í eigin hlutabréfum án sérstaks samþykkis bankastjórnar.“ Meðal málsgagna eru skýrslur, teknar saman af starfsmönnum í deildum áhættustýringar og útlánaeftirlits, sem heyrðu eins og áður greinir undir alþjóðasvið og lögfræðisvið, á tímabilinu frá 4. janúar 2008 til 30. september sama ár. Sérhver skýrsla hafði samkvæmt framansögðu að geyma sundurliðaðar upplýsingar um eign og handveð gagnáfrýjanda í eigin hlutabréfum, svo og eign og handveð dótturfélaga hans í þeim bréfum. Í skýrslunni kom einnig fram hver væri heildareign og heildarhandveð gagnáfrýjanda, þar með talinna dótturfélaga hans, í hlutabréfunum og hvert væri, miðað við tilteknar forsendur, hlutfall eignar gagnáfrýjanda á samstæðugrunni í eigin hlutabréfum samkvæmt 29. gr. laga nr. 161/2002. Eignarhald sumra dótturfélaga gagnáfrýjanda í hlutabréfum í honum, svonefndra aflandsfélaga, kom ekki fram í umræddum skýrslum. Miðað við að einungis væru talin með veðsett hlutabréf þar sem veðþekja var allt að 130% nam hlutfall eigin hlutabréfa gagnáfrýjanda af heildarhlutafé hans 9,8% í skýrslu 4. janúar 2008 og 11,1% í skýrslu 7. sama mánaðar. Ef öll veðsett hlutabréf voru talin með var hlutfallið 11,7% og 13,0% samkvæmt sömu skýrslum. Hlutfallið hélst nokkurn veginn það sama í þessum mánuði, en fór síðan hækkandi í febrúar. Það sem eftir var áðurnefnds tímabils hækkaði hlutfallið ýmist eða lækkaði, en fór þó aldrei undir 10% hvor aðferðin sem notuð var. Í skýrslu 29. júlí 2008 nam fyrrgreinda hlutfallið 14,54%, en það síðargreinda 16,12%. Hlutfallið var nánast óbreytt í skýrslu 30. september sama ár, 14,74% eða 16,48%. Samkvæmt útreikningum endurskoðunarfyrirtækisins PricewaterhouseCoopers ehf., sem lagðir hafa verið fram hér fyrir dómi, hefði hlutfallið verið miklum mun lægra ef einungis hefði verið talin með eign og handveð gagnáfrýjanda sjálfs í eigin hlutabréfum, án tillits til eignar og veðs dótturfélaga hans í þeim, og það þá aldrei komist nærri 10% á áðurnefndu tímabili.Aðaláfrýjandinn Sigurjón var formaður fjármálanefndar gagnáfrýjanda á þeim tíma, er hann starfaði sem bankastjóri, og meðal annarra, sem sátu fundi nefndarinnar, voru Halldór J. Kristjánsson bankastjóri og framkvæmdastjórar alþjóðasviðs og fyrirtækjasviðs, svo og aðaláfrýjandinn Yngvi Örn sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Hlutverk nefndarinnar var meðal annars að hafa eftirlit með fjárfestingarbankastarfsemi og áhættuþáttum í starfsemi bankans, auk þess að setja reglur um áhættustýringu. Samkvæmt fundargerðum, sem lagðar hafa verið fram, var áðurgreindum yfirlitum um eign gagnáfrýjanda í eigin bréfum dreift á fundum fjármálanefndar 9. apríl, 16. apríl, 14. maí og 13. ágúst 2008. Aðaláfrýjendur sátu fundina, sem Sigurjón stjórnaði, að því undanskildu að Yngvi Örn var fjarverandi á þeim síðasttalda. Dagskrá funda fjármálanefndar var yfirleitt þannig að forstöðumenn ýmissa deilda bankans kynntu starfsemi sinnar deildar og viku síðan af fundi, en áðurgreindum yfirlitum var dreift í lok fundar. Af vinnulýsingu ritara nefndarinnar frá árinu 2007, sem var endurskoðuð 2008, verður ráðið að bankastjórarnir og þeir framkvæmdastjórar, sem fundina sátu, þeirra á meðal Yngvi Örn, hafi verið viðstaddir þegar yfirlitunum var dreift. Í vitnisburði nefndarritarans fyrir héraðsdómi staðfesti hann að svo hafi verið, en aðspurður kvaðst hann ekki muna „til þess að þeim hafi verið dreift til allra sem voru eftir á fundinum ... Ég verð að viðurkenna að ég get ekki alveg svarið fyrir það en mig minnir eins og það hafi verið aðallega bankastjórarnir sem hafa fengið það“. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kvaðst Yngvi Örn ekki hafa verið „þátttakandi í þeim hluta fundarins þar sem þessi skýrsla ... var lögð fram.“ Spurður fyrir dómi hvort hann hefði gefið Yngva Erni fyrirmæli tvisvar eða þrisvar á árinu 2008 að draga úr eign bankans í eigin bréfum svaraði Sigurjón: „Ja ég held að það hafi ekki verið tvisvar eða þrisvar á árinu 2008 en það er rétt að einhvern tímann vorum við komin nálægt þessum 10% mörkum og þá held ég að ég hafi talað við hann um það að það væri æskilegt að minnka þá stöðu ... ég held að það sé alveg örugglega rétt, ég man að ég gerði það alla vega líka á árinu 2006.“ Fyrir dómi kvaðst Yngvi Örn ekki muna nákvæmlega hvenær þetta hafi gerst. Spurður hvernig fyrirmæli Sigurjóns hafi verið sett fram svaraði hann: „Hann talaði við mig af því að hann vildi að staðan á veltubók í eigin fjárstýringu væri lækkuð og ... það svona var ekkert óeðlilegt miðað við skipulag bankans að hann bæði mig um að hlutast til um það.“4Í 7. tölulið 3. greinar ráðningarsamnings, sem gerður var milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjandans Sigurjóns 21. apríl 2003, var samið svo um að sá fyrrnefndi skyldi taka „hefðbundna stjórnendatryggingu vegna starfa hans hjá bankanum“. Samhljóða ákvæði var að finna í 7. tölulið 2. greinar ráðningarsamnings sem gerður var sama dag milli gagnáfrýjanda og aðaláfrýjandans Yngva Arnar. Í samræmi við þessi ákvæði í ráðningarsamningunum tók gagnáfrýjandi í byrjun janúar 2008 ábyrgðartryggingu fyrir stjórnendur sína fyrir milligöngu vátryggingamiðlara og gilti hún frá 1. febrúar 2008 til 31. janúar 2009. Í vátryggingarskilmálum sagði meðal annars að vátryggjandi féllist á „að greiða fyrir hönd stjórnenda allt tjón sem stafar af kröfu vegna ólögmætrar athafnar ... sem nýtur tryggingarverndar og sem stjórnendur eiga ekki rétt á bótagreiðslum vegna“. Þessi víðtæka ábyrgð vátryggjanda var takmörkunum háð samkvæmt skilmálunum, þar á meðal tók hún ekki til „krafna sem tilkomnar eru vegna eða rekja má til óheiðarlegrar eða sviksamlegrar athafnar eða athafnaleysis eða persónulegs hagnaðar einhvers stjórnanda sem hann hafði ekki lagalegan rétt á, ef komist er að þeirri niðurstöðu í dómsmáli eða öðrum endanlegum úrskurði að slíkur óheiðarleiki eða svik hafi átt sér stað.“Með bréfi 29. október 2012 tilkynnti gagnáfrýjandi vátryggingamiðlaranum fyrir hönd vátryggjenda að mál þetta hafi verið höfðað á hendur fyrrum starfsmönnum hans, aðaláfrýjendum og Steinþóri Gunnarssyni, og tók jafnframt fram að starfsmennirnir væru tryggðir gagnvart kröfum sem vátryggingin næði til. Málshöfðunin væri reist á gáleysi þeirra (ólögmætri athöfn) þegar hlutabréf í Hf. Eimskipafélagi Íslands, Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. og gagnáfrýjanda hafi verið keypt fyrir hans hönd á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til 25. júlí 2008 inn á svonefnda miðlunarbók hlutabréfa II. Í bréfinu kom einnig fram að gagnáfrýjandi teldi að umrædd viðskipti hefðu ekki verið réttilega samþykkt og brotið í bága við reglur bankans. Í lok bréfsins áskildi gagnáfrýjandi sér óskoraðan rétt gagnvart vátryggjendum til að krefja þá um greiðslu á þeim bótum og kostnaði sem starfsmennirnir yrðu dæmdir til að greiða. Þessari skilyrtu kröfu gagnáfrýjanda höfðu vátryggjendur þegar hafnað. Í bréfi 31. desember 2010, sem ritað var af enskri lögmannsstofu fyrir þeirra hönd, sagði meðal annars: „Enda þótt skoðun okkar standi enn yfir er þegar ljóst að umbjóðendum okkar var ekki, áður en stofnað var til tryggingarinnar, sagt frá fjölda atriða sem verulega þýðingu höfðu fyrir áhættumat umbjóðenda okkar. Sérstaklega virðist sem vafi hafi ríkt um fjárhagslega stöðu Landsbankans frá haustinu 2007 a.m.k. þar sem yfirstjórninni (að stjórn bankans meðtalinni) hafi verið ljóst fyrir febrúar 2008 að sú hætta vofði yfir að bankinn félli. Ástæða þessara erfiðleika virðist hafa verið kerfisbundið og útbreitt misferli í rekstri bankans til dæmis (en ekki eingöngu) í tengslum við óeðlilega markaðsmyndun fyrir eigin hlutabréf bankans, vísvitandi brot á reglum um stórar áhættur, misnotkun peningamarkaðssjóða og óeðlilega auðveldan aðgang að lánafyrirgreiðslu fyrir eigendur bankans og tengda aðila og þannig hafi þeir sett eigin hagmuni ofar hagsmunum bankans. Tryggingin var gerð í trausti þeirra upplýsinga sem vátryggjendum voru veittar.“ Með hliðsjón af þessu taldi lögmannsstofan að umbjóðendur sínir væru ekki skuldbundnir samkvæmt vátryggingarsamningnum við gagnáfrýjanda þar sem „vátryggðu samkvæmt tryggingunni og/eða þeir sem komu fram fyrir þeirra hönd hafi brotið gegn meginreglum íslenskra laga og/eða 19. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga með því að hafa með sviksamlegum hætti látið hjá líða að upplýsa um atriði sem verulega þýðingu höfðu ... og/eða að þær upplýsingar hafi verið rangar sem veittar voru.“ Þá var tekið fram í bréfinu: „Vinsamlegast athugið að samkvæmt 51. gr. vátryggingarsamningalaganna glata allir vátryggðir samkvæmt tryggingunni rétti til bóta í tengslum við mál sem þeir hafa þegar tilkynnt um, nema mál sé höfðað eða krafist meðferðar fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum innan árs frá því að yður berst bréf þetta.“IISamkvæmt héraðsdómsstefnu var mál þetta höfðað á hendur aðaláfrýjendum og Steinþóri Gunnarssyni til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem þeir hefðu valdið stefnda „með athöfnum sínum eða athafnaleysi í tengslum við kaup bankans á hlutabréfum í Landsbanka Íslands, Hf. Eimskipafélagi Íslands ... og Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. ... á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til og með 25. júlí 2008 inn á reikning í bankanum sem nefndur var miðlunarbók hlutabréfa II.“ Nánar tiltekið var um að ræða eftirfarandi viðskipti: Kaup á hlutabréfum í gagnáfrýjanda fyrir 671.610.962 krónur 7. nóvember 2007, fyrir 129.600.000 krónur 28. desember sama ár og fyrir 237.678.000 krónur 25. júlí 2008. Ennfremur kaup á hlutabréfum í Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. fyrir 44.106.000 krónur 14. janúar 2008 og Hf. Eimskipafélagi Íslands fyrir 125.249.390 krónur 25. sama mánaðar. Heildarstaða á áðurnefndri miðlunarbók hlutabréfa vegna þessara viðskipta nam alls 1.208.244.352 krónum 7. október 2008.Í stefnunni sagði að saknæmi beggja aðaláfrýjenda hefði falist „í því að hafa af ásetningi eða stórfelldu gáleysi gefið samþykki fyrir umræddum kaupum þótt [þeir] hafi vitað eða mátt vita að ekki væru uppfyllt skilyrði áhættureglna bankans fyrir kaupunum og reglunnar um að bankinn mætti ekki eiga nema 10% eigin hluti.“ Þá hefðu þeir „sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að hlutast ekki til um að hlutabréfin yrðu seld þegar fyrir lá að kaupin höfðu verið gerð án heimildar og í bága við reglur bankans og lög.“ Við mat á saknæmi aðaláfrýjenda bæri að taka tillit til þess að langur tími hafi liðið frá fyrstu kaupunum og fram að falli bankans.Þau brot á áhættureglunum, sem gagnáfrýjandi heldur fram að leitt hafi til bótaskyldu aðaláfrýjenda gagnvart sér, lúta einkum að því að farið hafi verið fram úr leyfilegum áhættumörkum vegna viðskipta almennt og fyrir einstaka viðskiptavini um áðurnefnda miðlunarbók hlutabréfa. Einnig hafi önnur skilyrði reglnanna ekki verið uppfyllt, svo sem að fyrir lægi formlegur samningur við viðskiptamann um kaup á hlutabréfunum, að til staðar væri tilskilið samþykki yfirmanna og loks „að hlutabréfin hafi setið á bókum bankans lengur en áhættureglurnar mæltu fyrir um.“Þá telur gagnáfrýjandi að framangreind kaup á hlutabréfum í honum hafi brotið í bága við 29. gr. laga nr. 161/2002 og 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. III Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 eru framkvæmdastjórar hlutafélags skyldir að bæta félaginu það tjón, er þeir hafa valdið því í störfum sínum, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Eins og kveðið var á um í samþykktum gagnáfrýjanda gegndu bankastjórar, sem ráðnir voru af stjórn hans, svonefndu bankaráði, störfum framkvæmdastjóra samkvæmt lögum nr. 161/2002 og jafnframt lögum nr. 2/1995, sbr. 1. mgr. 65. gr. þeirra. Aðaláfrýjandanum Sigurjóni var því sem öðrum bankastjóranna skylt að bæta gagnáfrýjanda það tjón, sem hann kynni að valda honum í störfum sínum af ásetningi eða gáleysi, sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995, að því tilskildu að ákvörðun um að hafa uppi slíka skaðabótakröfu á hendur honum væri tekin af hluthafafundi, sbr. 1. mgr. 135. gr. laganna. Aðaláfrýjandinn Yngvi Örn, sem þessi lagaákvæði tóku ekki til, var þó á sama hátt og Sigurjón skyldur á grundvelli sakarreglunnar til að bæta gagnáfrýjanda það tjón er rakið yrði til gáleysis hans eða ásetnings í starfi sem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs.Aðaláfrýjendur hafa auk annars til stuðnings kröfu sinni um sýknu af skaðabótakröfum gagnáfrýjanda vísað til ákvæðis í ráðningarsamningnum þeirra beggja 21. apríl 2003 þar sem svo var um samið að hann skyldi taka hefðbundna stjórnendatryggingu vegna starfa þeirra í bankanum. Halda aðaláfrýjendur því fram að með þessu hafi gagnáfrýjandi skuldbundið sig til þess að halda þeim skaðlausum ef þeir yllu honum tjóni, svo framarlega sem það yrði bætt úr umræddri tryggingu.Héraðsdómur lét hjá líða að taka efnislega afstöðu til þessarar málsástæðu aðaláfrýjenda þótt hún væri skýr og vel rökstudd af þeirra hálfu. Þrátt fyrir það er ekki nægilegt tilefni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til efnisúrlausnar að nýju af þeirri ástæðu einni, enda hefur krafa þess efnis ekki verið höfð uppi hér fyrir dómi.Með fyrrgreindum ákvæðum ráðningarsamninganna skuldbatt gagnáfrýjandi sig gagnvart aðaláfrýjendum til að taka vátryggingu, svonefnda hefðbundna stjórnendatryggingu, þeim til hagsbóta. Ákvæðin verða ekki túlkuð á annan veg en þann að með þessu hafi aðaláfrýjendur mátt treysta því að þurfa ekki að bæta gagnáfrýjanda tjón, sem þeir kynnu að valda honum í störfum sínum, að því tilskildu að tjónið yrði bætt samkvæmt skilmálum slíkrar tryggingar.Áður hefur verið gerð grein fyrir skilmálum þeirrar stjórnendatryggingar, sem gagnáfrýjandi tók, meðal annars til að fullnægja umræddri samningsskyldu sinni við aðaláfrýjendur. Einnig hefur verið reifað efni bréfs gagnáfrýjanda 29. október 2012 þar sem hann áskildi sér rétt til að krefja vátryggjendur um greiðslu á þeim bótum og kostnaði sem aðaláfrýjendur yrðu dæmdir til að greiða honum í þessu máli. Að þessu hvoru tveggja virtu skortir á að viðhlítandi sönnur hafi verið færðar fyrir því að tjónið, sem gagnáfrýjandi telur að aðaláfrýjendur hafi valdið sér og málssókn hans lýtur að, sé þess eðlis að það hefði ekki fengist bætt úr stjórnendatryggingunni ef eftir því hefði verið leitað án ástæðulauss dráttar. Þar sem gagnáfrýjandi ber eðli máls samkvæmt hallann af þeim sönnunarskorti hefur hann vegna fyrrnefndrar skuldbindingar sinnar um að halda aðaláfrýjendum skaðlausum vegna tjóns, sem þeir kynnu að valda honum í störfum sínum, firrt sig rétti til að krefja þá um bætur á þeim málsgrundvelli sem að framan greinir. Verða þeir því sýknaðir af kröfum hans þegar af þeirri ástæðu.Eftir þessum málsúrslitum verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjendum málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum. Dómsorð:Aðaláfrýjendur, Sigurjón Þorvaldur Árnason og Yngvi Örn Kristinsson, eru sýknir af kröfum gagnáfrýjanda, LBI hf.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum, hvorum um sig, samtals 5.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2015. I.Mál þetta var höfðað 4. október 2012 á hendur stefndu Yngva Erni og Steinþóri en 5. október 2012 á hendur Sigurjóni Þorvaldi, og dómtekið 9. júní 2015. Stefnandi er slitastjórn Landsbanka Íslands hf., Álfheimum 74, Reykjavík, en stefndu eru Yngvi Örn Kristinsson, Hvassaleiti 127, Reykjavík, Steinþór Gunnarsson, Bollagörðum 14, Seltjarnarnesi og Sigurjón Þ. Árnason, Granaskjóli 28, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda sameiginlega (in solidum) 1.208.244.352 krónur auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 671.610.962 krónum frá 7. nóvember 2007 til 28. desember 2007, af 801.210.962 krónum frá þeim degi til 14. janúar 2008, af 845.316.962 krónum frá þeim degi til 25. janúar 2008, af 970.566.352 krónum frá þeim degi til 25. júlí 2008, af 1.208.244.352 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en dráttarvexti skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu Yngvi Örn Kristinsson, Steinþór Gunnarsson og Sigurjón Þ. Árnason krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu málskostnaðar. II.Í máli þessu eru gerðar kröfur sameiginlega á hendur fyrrverandi framkvæmdastjóra verðbréfasviðs Landsbanka Íslands Yngva Erni Kristinssyni, fyrrverandi forstöðumanni verðbréfasviðs bankans, Steinþóri Gunnarssyni og fyrrverandi bankastjóra Sigurjóni Árnasyni. Mál þetta er höfðað á hendur stefndu til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir í tengslum við kaup bankans á hlutabréfum í Landsbanka Íslands, Hf. Eimskipafélagi Íslands (Eimskip) og Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. (Straumur) á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til og með 25. júlí 2008 inn á reikning í bankanum sem nefndur var miðlunarbók hlutabréfa II. Nánar tiltekið er krafist bóta vegna eftirfarandi viðskipta: (i) Kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands, dags. 7. nóvember 2007 (15.930.807 hlutir, 671.610.962 krónur) (ii) Kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands, dags. 28. desember 2007 (4.050.000 hlutir, 129.600.000 krónur) (iii) Kaupa á hlutabréfum í Straumi, dags. 14. janúar 2008 (um 2.000.000 hlutir,(44.106.000 krónur) (iv) Kaupa á hlutabréfum í Eimskipi, dags. 25. janúar 2008 (4.430.000 hlutir, 125.249.390 krónur) (v) Kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands, dags. 25. júlí 2008 (7.000.000 hlutir, 237.678.000 krónur). Heildarstaða á miðlunarbók hlutabréfa II vegna þessara viðskipta nam alls 1.208.244.352 krónum þann 7. október 2008, þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir starfsemi Landsbanka Íslands. Samkvæmt ráðningarsamningi Steinþórs Gunnarssonar gegndi hann starfi forstöðumanns verðbréfamiðlunar bankans á umræddu tímabili 7. nóvember 2007 til 7. október 2008. Samkvæmt ráðningarsamningnum bar hann ábyrgð á daglegum rekstri sviðsins, framþróun þess og uppbyggingu. Auk þess var gert ráð fyrir að hann sinnti stjórnunarstörfum sem yfirmaður og öðrum þeim störfum sem honum kynnu að vera falin af bankastjórn hverju sinni. Yfirmaður Steinþórs var framkvæmdastjóri verðbréfasviðs, Yngvi Örn Kristinsson. Sigurjón Þorvaldur Árnason og Halldór J. Kristjánsson fóru sameiginlega með bankastjórn Landsbankans hf. Í tilkynningu til Kauphallar Íslands, dags. 22. apríl 2003, kemur fram að Bankastjórarnir munu fara sameiginlega með stjórnun allra málefna bankans. Verkaskipting er þannig að Halldór fer fyrir alþjóðasviði, viðskiptabankasviði og eignastýringarsviði en Sigurjón fyrir fyrirtækjasviði, verðbréfasviði og stoðsviðum. Báðir munu fara með viðskiptatengsl og viðskiptamál. Meðal gagna málsins eru ódagsett drög að áhættureglum Landsbanka Íslands merktrar útgáfa 2.0.3. Útgáfa 2.0.3. er samkvæmt því sem fram kemur á bls. 1 í reglunum frá 22. febrúar 2005. Á sömu blaðsíðu eru taldar upp eldri og yngri útgáfur af reglunum. Eldri útgáfur eru númer 1. frá 7. janúar 2002, nr. 2.0.0 frá 28. janúar 2004, nr. 2.0.1 frá 30. apríl 2004, nr. 2.0.2 frá 5. nóvember 2004. Þá kemur fram að reglur hafi verið lagfærðar með útgáfu nr. 2.0.4 þann 3. október 2005 og aftur þann 1. mars 2009 af SÓ með tilliti til fyrri samþykkta Fjármálanefndar GLÍ. Það eru því tvær útgáfur með númerinu 2.0.4. Á bls. 1 eru einnig taldar upp Breytingar í þessari útgáfu. Um ástæður breytinga á útgáfu 2.0.4 sem eins og áður greinir eru bæði, dags. 3. október 2005 og 1. mars 2009 segir á bls. 2: Uppfærði heimildir til samræmis við samþykktir ALCO sem ekki höfðu verið færðar inn í áhættureglurnar. Í 1. mgr. 3. gr. reglnanna er mælt fyrir um markmið áhættureglnanna. Þar kemur fram að bankastjórar beri ábyrgð á daglegri stjórnun bankans gagnvart bankaráði. Framkvæmdastjórar beri ábyrgð gagnvart bankastjórum á starfsemi hvers sviðs og að áhættan sé í samræmi við starfsreglur bankans. Fjármálanefnd hafi m.a. það hlutverk að fylgjast með áhættuþáttum í starfsemi bankans og ákveða áhættumörk. Um hlutverk millistjórnenda kemur fram að hlutverk þeirra sé að sjá til þess að stefnu varðandi áhættu sé framfylgt, verkferlar séu skráðir og þeim viðhaldið og að starfsmenn þeirra fari eftir reglum og verkferlum bankans. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. er reglunum … ætlað að setja fram á skipulegan hátt þau skilgreindu áhættumörk sem Landsbankinn leyfir sér að taka fyrir stöður í eigin reikning og miðlun áhættu til viðskiptavina sinna. Markmiðið með áhættureglunum er að tryggja að til séu heimildir um leyfilega áhættutöku og þannig stýra áhrifum áhættuþátta á rekstrarreikning bankans. Í 2. mgr. 9. gr. áhættureglnanna er mælt fyrir um ábyrgðaraðila markaðsáhættu. Þar kemur m.a. fram að framkvæmdastjóri verðbréfasviðs beri ábyrgð á og stýri markaðsáhættu móðurfélags Landsbankans. Dagleg stjórn á markaðsáhættu móðurfélags sé á ábyrgð forstöðumanna eftirfarandi deilda innan Verðbréfasviðs: ... Verðbréfamiðlun: (gengisáhætta hlutabréfa) miðlunarbóka hlutabréfa ... Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. sem mælir fyrir um ábyrgðaraðila mótaðilaáhættu, stýrir framkvæmdastjóri og ber ábyrgð á mótaðilaáhættu síns sviðs. Þá segir í 4. mgr. 9. gr. að framkvæmdastjóri stýri og beri ábyrgð á rekstraráhættu síns sviðs og að dagleg stjórn á rekstraráhættu sé á ábyrgð forstöðumanna deilda. Í 5. mgr. sömu greinar sem er með fyrirsögninni Ábyrgðaraðili samsetningu eigna og skuldaáhættu kemur fram að framkvæmdastjóri verðbréfasviðs beri ábyrgð á og stýri markaðsáhættu Landsbankans. Í kafla VII er mælt fyrir um áhættutakmarkanir verðbréfasviðs. Í 4. mgr. 21. gr. þar sem fjallað er um verkefni Verðbréfamiðlunar (VM) kemur m.a. fram að VM sjái um stöðu eigna miðlunarbókar hlutabréfa I þar sem VM fái svigrúm til sjö daga í senn til að liðka fyrir viðskiptum við stærstu viðskiptavini að fjárhæð 200 mkr. með samþykki fortöðumanns VM. Þá segir eftirfarandi: Einnig fær VM allt að 900 mkr. heimild í miðlunarbók hlutabréfa II til að safna hlutabréfum fyrir viðskiptavini með samþykki forstöðumanns og framkvæmdastjóra Verðbréfasviðs. Heimildin miðast við að hvert verkefni taki ekki lengri tíma en einn mánuð í senn og að ekki sé um hærri fjárhæð að ræða en 300 mkr. fyrir hvern viðskiptamann. Sé um hærri fjárhæð að ræða skal leitað skriflegrar heimildar bankastjórnar, þar sem fram komi hversu lengi heimildin skal standa og heildarfjárhæð kaupanna. Í grein 21.4.6 um áhættumörk gengisáhættu hlutabréfa – miðlunarbók verðbréfamiðlunar II segir eftirfarandi: Heimildir verðbréfamiðlunar til stöðutöku eru bundnar við að fyrir liggi samningur um endanleg kaup viðskiptamanns á því sem tekin er staða í. Heimildin er því ætluð til söfnunar á bréfum fyrir viðskiptavini yfir lengra tímabil og er miðað við að viðskiptavinur hafi keypt bréfin innan 1 mánaðar. Notkun heimildarinnar er háð samþykki forstöðumanns Verðbréfamiðlunar og framkvæmdastjóra Verðbréfasviðs. Flökt á gengi safnaBrúttóstaðaVaR(%)VaR(ISK)Heimild20%500 mkr.(25%)(38,5mkr).Undir tölul. 21.4.17 Færsluheimildir verðbréfamiðlunar segir eftirfarandi: Í A-B-C-D reglum er viðskiptum skipt í A,B,C eða D mál eftir umfangi viðskiptanna. Skiptingin er eftirfarandi: D mál: öll mál sem þarfnast starfsmanna verðbréfamiðlunarC mál: D mál + samþykki forstöðumanns verðbréfamiðlunarB mál: C mál + samþykki framkvæmdastjóra VerðbréfasviðsA mál: B mál + samþykki fjármálanefndar eða bankastjórnarTegundDCBASkorður á heildareignTímalengd stöðu vegna einstaks viðskiptavinarEkki heimiltEkki heimilt mánuðurÖll önnur málGnóttstaða miðlunarbókar hlutabréfa vegna einstaks viðskiptavinar00600 mkr.Öll önnur málGnóttstaða miðlunarbóka hlutabréfa I í 7 daga vegna miðlunar til einstak viðskiptavinar0200 mkr.300 mkr. Öll önnur mál Í kafla V um „BROT Á ÁHÆTTUREGLUM“ er mælt fyrir um viðbrögð áhættustýringar þegar um er að ræða heimildarbrot verðbréfasviðs: „Áhættustýring heldur utanum stöður deilda á Verðbréfasviði og ber saman stöður við þær heimildir sem hafa verið ákveðna í stefnumörkun og settar fram í þessum áhættureglum. Dagleg skýrsla áhættustýringar tekur saman brot á heimildum vegna stöðu deilda. Heimildarbrot berast áskrifendum þeirrar skýrslu sem eru bankastjórar, framkvæmdastjóri Verðbréfasviðs, framkvæmdastjóri Rekstrarsviðs, forstöðumaður fjárstýringar auk starfsmanna áhættustýringar. Forstöðumenn deilda á Verðbréfasviði fá sent í tölvupósti tilkynningu um heimildarbrot.“ Í daglegum skýrslum áhættustýringar, svonefndum 4-15 skýrslum, dags. 27. ágúst 2007, kemur fram að heimild Verðbréfamiðlunar 1 hafi verið 200 mkr. og Verðbréfamiðlunar 2 hafi verið 900 mkr. og að beðið sé ákvörðunar fjármálanefndar. Í skýrslu sem dagsett er 4. september 2007 kemur fram að heimild fyrir verðbréfamiðlun 1 sé komin upp í 800 mkr. og heimild fyrir verðbréfamiðlun 2 sé komin upp 1.500 mkr. Segir einnig að heimildir hafi verið brotnar. Samkvæmt 4-15 skýrslum fyrir tímabilið frá 5. nóvember 2007 til 30. september 2008, kemur einnig fram að heimild Verðbréfamiðlunar 2, sé 1.500 mkr. Í skýrslunum er sérstaklega tilgreint ef heimild hefur verið brotin. Þannig kemur t.d. fram að heimild hafi verið brotin þegar farið hafi verið yfir 800 mkr. heimild í Verðbréfamiðlun 1. Að því er varðar Verðbréfamiðlun 2 kemur fram í framlögðum skýrslum að viðskiptin hafi ekki verið umfram heimildir á greindu tímabili, þ.e. 5. nóvember 2007 til 30. september 2008. Fram kemur í fundargerð fjármálanefndar, frá 29. ágúst 2007, að rætt hafi verið um heimildir fyrir verðbréfamiðlun. Segir eftirfarandi: Verðbréfamiðlun hefur óskað eftir auknum heimildum fyrir miðlunarbók. Rætt um hvernig heimildum verði best hagað, hvort sem litið er til heildarstöðu til að afgreiða pantanir eða til að liðka fyrir viðskiptum. Lagt fram yfirlit yfir afleiðuviðskipti bankans. Farið yfir heimildabrot og stærstu tapstöður. Fram kemur í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf., sbr. 1. gr. um gildissvið, að skilmálar gildi um öll markaðsviðskipti milli Landsbanka Íslands hf. og viðskiptamanns, svo sem um skammtímalánveitingar, gjaldeyrisviðskipti, afleiðuviðskipti og kaup og sölu verðbréfa. Þá segir að skilmálarnir gildi hvort heldur sem viðskiptin eigi sér stað í gegnum síma, veraldarvefinn eða á annan hátt. Um framkvæmd samninga, sbr. 2. gr. skilmálanna segir að um framkvæmd einstakra markaðsviðskipta, sem gerð eru á grundvelli skilmála þessara, skulu gerðir skriflegir samningar þar sem kveðið er nánar á um sérgreinda skilmála, lánskjör og endurgreiðslu. [...] LÍ sendir frumrit samninga til viðskiptamanns. Viðskiptamaður skuldbindur sig til að senda undirrituð frumrit samninga til LÍ innan 7 daga frá því samningar voru gerðir eða eftir atvikum fyrir gjalddaga/lokadag samnings þegar viðskipti fara fram innan þess tíma. Í verklagsreglum Landsbanka Íslands um eign bankans í sjálfum sér (Yfirlit yfir eign bankans í sjálfum sér skv. 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki LAIS-yfirlit) sem gefnar voru út í febrúar 2008, segir m.a. að starfsmaður í áhættustýringu muni daglega útvega stöður sem endurspegli eign bankans í eigin hlutabréfum hjá eigin fjárfestingum, verðbréfamiðlun, í framvirkum samningum og vörn fyrir valréttum. Þessi gögn þ.e. (eign + handveð) verða birt daglega í tölvukerfum bankans þannig að hlutaðeigandi aðilar hafi ávallt aðgang að uppfærðri stöðu. Ef staðan er undir 9% þá verður hún birt með grænum lit, ef hún er á bilinu 9-10% þá er hún gul en ef hún er yfir 10% þá verður hún rauð. Ef staðan er við 10% mörkin þá er mikilvægt að beina því til viðeigandi aðila að óheimilt sé að auka stöðu í eigin hlutabréfum án sérstaks samþykkis bankastjórnar. Vikulega er síðan tekin saman skýrsla (gögn unnin af starfsmanni í útlánaáhættu – AL) sem sýnir heildareign bankans í sjálfum sér. Skýrslan er síðan send til ábyrgðaraðila (forstöðumanns áhættustýringar – ÞÖI) á þriðjudagskvöldum sem kynnir hana í kjölfarið í fjármálanefnd bankans á vikulegum fundum nefndarinnar á miðvikudögum og dreifir til bankastjóra [...]. Jafnframt munu eftirtaldir aðilar (sjá töflu) hafa aðgang að daglega uppfærðri skýrslu í gegnum tölvukerfi bankans (Financial Markets) eða með tölvupóstsendingum. Kom fram í umræddri töflu að Steinþór Gunnarsson fengi daglega upplýsingar um heildarstöðu eigin bréfa en fjármálanefnd fengi upplýsingar um LAIS-skýrslu á miðvikudögum. Samkvæmt yfirlitum um eign Landsbanka Íslands hf. í sjálfum sér samkvæmt 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, var eign á miðlunarreikningi 2 eftirfarandi á tilgreindum dagsetningum: Dags.Eign á miðlun 2HeildareignHeildareign+handveð 5.11.200706,2%8,3%2.11.20075.9317,0%9,3%9.1. 20089.9817,5%0,956.5.200820.5314,7%1,34%29.7.200827.5316,14,54%Eftirfarandi kemur fram í tölvupósti stefnda Steinþórs, dags. 30. janúar 2008: Vegna langvarandi endurtekinnar hlutabréfastöðu í miðlunarbók sem líklega verður til vegna þess að minni er að svíkja menn þá verða allir héðan í frá að skrifa daglega hvert einasta trade niður í bók þar sem fram kemur magn, verð og kaupandi/seljandi og haka það svo út í lok hvers dag. Þetta er einfalt fyrirkomulag og ég bið þig um að gera þitt til að þetta komist í lag. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefndu aðilaskýrslur. Einnig gáfu skýrslur Ívar Guðjónsson, Þórir Örn Ingólfsson og Hannes Júlíus Hafstein. III.. Helstu málsástæður og lagarök stefnandaSaknæmi og ólögmæti:Kröfur stefnanda eru reistar á því að stefndu Yngvi Örn, Steinþór og Sigurjón hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni vegna framangreindra kaupa á hlutabréfum í miðlunarbók II. Sök stefnda Steinþórs felist í því að hann hafi af ásetningi eða stórfelldu gáleysi keypt inn á miðlunarbók hlutabréfa II og/eða gefið fyrirmæli um kaup á hlutabréfunum án þess að uppfyllt væru skilyrði þeirra heimilda sem hann hafði til kaupanna skv. áhættureglum bankans. Kaupin hafi verið gerð án þess að fyrir lægi samningur um þau við viðskiptamenn bankans. Þá hafi kaupin verið framkvæmd án samþykkis framkvæmdastjóra verðbréfasviðs, fjármálanefndar og bankastjórnar. Saknæmið felist einnig í því að ítrekað hafi verið keypt eða gefin fyrirmæli um kaup á hlutbréfum í miðlunarbók II þótt bankinn ætti fyrir í bókinni hlutabréf langt umfram þær heimildir sem reglur bankans mæltu fyrir um. Hafi stefndi Steinþór brotið gegn 29. gr. þágildandi laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, 55. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 og samþykktum bankans með því að kaupa eigin hluti í bankanum þótt hann hefði upplýsingar um að bankinn ætti þegar hluti yfir þeim 10% mörkum sem reglurnar mæla fyrir um. Þá er einnig byggt á því að stefndi Steinþór hafi, af ásetningi eða stórfelldu gáleysi, brotið gegn starfskyldum sínum og þeim heimildum sem hann hafði, þar sem hann hlutaðist ekki til um að hlutabréfin yrðu seld þótt bankinn hefði haldið á þeim í meira en einn mánuð og að ekki væri fyrir hendi heimild til kaupanna. Saknæmi stefnda Yngva Arnar felst í því að hafa af ásetningi eða stórfelldu gáleysi gefið samþykki fyrir umræddum kaupum þótt hann hafi vitað eða mátt vita að ekki væru uppfyllt skilyrði áhættureglna bankans fyrir kaupunum og reglunnar um að bankinn mætti ekki eiga nema 10% eigin hluti. Þá hefur stefndi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að hlutast ekki til um að hlutabréfin yrðu seld þegar fyrir lá að kaupin höfðu verið gerð án heimildar og í bága við reglur bankans og lög. Saknæmi stefnda Sigurjóns felst í því að hafa af ásetningi eða stórfelldu gáleysi gefið samþykki fyrir umræddum kaupum þótt hann hafi vitað eða mátt vita að ekki væru uppfyllt skilyrði áhættureglna bankans fyrir kaupunum og reglunnar um að bankinn mætti ekki eiga nema 10% eigin hluti. Þá hefur stefndi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að hlutast ekki til um að hlutabréfin yrðu seld þegar fyrir lá að kaupin höfðu verið gerð án heimildar og í bága við reglur bankans og lög. Stefnandi leggur á það áherslu við mat á saknæmi allra stefndu að liðið hafi u.þ.b. 14 mánuðir frá fyrstu kaupunum fram að falli bankans og að auki hafi brotin verið ítrekuð.Orsakatengsl og sennileg afleiðing:Samkvæmt því sem að ofan er rakið liggur fyrir að hin saknæma og ólögmæta háttsemi leiddi til þess að hlutabréf í Landsbanka Íslands, Eimskipi og Straumi voru keypt inn á miðlunarbók hlutabréfa II og vistuð þar um margra mánaða skeið þrátt fyrir að legið hafi fyrir á þeim tíma að það fæli í sér brot á bæði lögum og reglum bankans. Einnig er sannað að bú Landsbanka Íslands hafi orðið fyrir tjóni þar sem umrædd hlutabréf urðu verðlaus við fall bankans. Hin saknæma háttsemi stefndu var því nauðsynlegt skilyrði fyrir því að tjónið varð og í öllu falli meðverkandi tjónsorsök. Þá sé tjónið augljóslega sennileg afleiðing af saknæmri háttsemi stefndu. Fyrir liggi að farið hafi verið út fyrir heimildir vegna miðlunarbókar II og viðskiptin framkvæmd í blóra við lög. Þá hafi umrædd hlutabréf verið vistuð um margra mánaða skeið á bókinni þrátt fyrir að það færi í blóra við lög og reglur bankans og að gengi umræddra hlutabréfa færi stöðugt lækkandi. Háttsemi stefndu hafi því verið til þess fallin að auka líkur á því að Landsbanki Íslands yrði fyrir tjóni.Tjónið:Fyrir liggi að Landsbanki Íslands hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra fjármuna sem greiddir voru út úr bankanum samkvæmt framansögðu, en enginn hluti af kaupverði umræddra hlutabréfa hafi fengist endurheimtur og byggir stefnandi á því að hlutabréfin hafi orðið verðlaus þann 7. október 2008. Leggja verði til grundvallar í máli þessu að ef umrædd hlutabréf hefðu ekki verið keypt og vistuð á miðlunarbók hlutabréfa II þá hefði andvirði þeirra á þeim tíma sem þau voru keypt inn á bókina ekki glatast. Heildarupphæð umræddra hlutabréfakaupa hafi numið alls 1.208.244.352 krónum en samkvæmt því sé ljóst að tjón stefnanda nemi þeirri fjárhæð.2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Yngva Arnar KristinssonarStefndi hafnar því að hann hafi í störfum sínum sem framkvæmdastjóri Verbréfasviðs Landsbanka Íslands hf. af stórfelldu gáleysi eða af ásetningi staðið að brotum á áhættureglum bankans eða ákvæðum laga með því að hafa í fimm tilvikum samþykkt kaup á hlutum í sjálfum sér, Eimskipi hf. og Straumi, sem keypt hafi verið inn á reikning Verbréfamiðlunar II á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til 25. júlí 2008 fyrir samtals kr. 1.208.244.352. Stefndi hafnar því, að hámarksstaða á miðlunarbók II hafi verið bundin við 900 milljónir króna. Þó að heimildin sé tilgreind 900 mkr. í grein 21.4.6 sé í greininni tiltekið að svokölluð „brúttó“ staða geti verið 1500 milljónir. Þá sé í grein 21.4 einnig tilskilið að bankastjórar geti veitt hærri heimild. Umræddar áhættureglur taki því ekki af tvímæli um það hver staða verðbréfamiðlunar II hafi mest mátt vera. Það sé hins vegar gert í svonefndri 4-15 skýrslu, en þar sé með skýrum hætti tiltekið að heimild verðbréfamiðlunar II hafi verið 1500 milljónir króna. Hafi stefnda því verið rétt að leggja þau fjárhæðarmörk til grundvallar. Þá sé ósönnuð og röng sú fullyrðing að kaupin hafi ekki verið gerð að beiðni viðskiptamanna. Það geti ekki verið á ábyrgð stefnda þótt stefnandi finni ekki gögn. Þá geti beiðni um kaup farið fram með símtali, sbr. 3. mgr. 2. gr. í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskiptum hjá Landsbanka Íslands. Stefndi vísar til þess að heimild til kaupa í reikning verðbréfamiðlunar II hafi einmitt miðast við að þar væru vistuð hlutabréf sem keypt væru samkvæmt beiðni viðskiptamanns, þ.e. samkvæmt samningi við hann, um söfnun tiltekinna hlutabréfa í hans þágu en endanlegur samningur skyldi gerður síðar. Í þessu fólst að upphaflegur samningur um söfnun hluta gat legið í upptöku af símtali eða tölvupósti. Af hlutverki Verbréfamiðlunar II, sbr. það sem fram kemur í áhættureglum og skilmálum markaðsviðskipta, leiddi að þess hafi ekki verið að vænta að fyrir lægi endanlegur kaupsamningur milli bankans og viðskiptamanns þegar samþykkis framkvæmdastjóra Verðbréfasviðs hafi verið leitað. Hlaut hann þá að leggja til grundvallar yfirlýsingu forstöðumanns um samning um kaupin án þess að það verði virt honum til gáleysis. Síðari staðfestingar Áhættustýringar á því, að viðskiptin hafi verið innan heimilda, hafi verið eða mátt vera honum staðfesting á því að svo hafi verið, enda hafi Áhættustýring haft eftirlit með því að samningar væru til staðar vegna kaupa fyrir reikning Verðbréfamiðlunar II. Þá sé ósönnuð og röng sú fullyrðing að ekki hafi legið fyrir samþykki bankastjóra fyrir kaupum umfram 300 mkr. þann 7. nóvember 2007, þ.e. vegna kaupa á hlutum í Landsbanka Íslands fyrir 671.610.962 kr. hinn 7. nóvember 2007. Stefndi telur að ekki geti hafa komið til umræddra kaupa nema samþykki bankastjórnar hafi legið fyrir. Stefndi mótmælir því enn fremur að hann hafi samþykkt öll fimm viðskiptin. Samþykki hans hafi ekki verið nauðsynlegt ef bankastjóri hefði samþykkt kaupin, svo sem áskilið var um kaupin 7. nóvember 2007. Stefndi hafnar því að honum verði metið til sakar að hafa ekki hlutast til um sölu hlutabréfa út af reikningum Verðbréfamiðlunar II þótt tafir yrðu á fullnustu umsaminna kaupa viðskiptamanns. Staða miðlunarbókarinnar hafi reglubundið verið kynnt bankastjórum á fundum fjármálanefndar og þar hafi eftir atvikum verið ákveðið hvernig bregðast skyldi við vanefndum viðskiptamanna á fullnustu kaupa. Umrædd kaup verðbréfa hafi að mati bankans verið gerð í umboði viðskiptamanns, samkvæmt samningi við hann og bankanum ekki heimilt að selja verðbréfin nema með samþykki hans. Fullnustuaðgerðir til að knýja fram efndir viðskiptamanns á kaupum í hans þágu að hans beiðni hafi ekki verið á verksviði verðbréfasviðs bankans heldur fyrirtækjasviðs, enda hafi verið litið svo á að um vanskil á láni til kaupanna væri að ræða. Því hafi eftirlitið með fullnustu á skuldbindingum viðskiptanna einnig átt undir Útlánaeftirlit og lögfræðisviðs bankans og því ekki á ábyrgðarsviði stefnda að taka ákvörðun um innheimtu eða sölu hlutanna. Stefndi telur rangt að hann hafi af ásetningi eða stórfelldu gáleysi heimilað kaup á hlutum í Landsbankanum umfram lögbundið hámark eigin hluta samkvæmt 29. gr. laga nr. 161/2002 og 55. gr. laga nr. 2/1995. Eign bankans í sjálfum sér geti myndast vegna kaupa hlutabréfa í veltubók bankans eða vegna töku trygginga fyrir lánum þar sem hlutabréf í bankanum eru sett til tryggingar. Það fyrra gerist fyrir tilstuðlan verðbréfasviðs, hið síðara fyrir tilstuðlan annarra sviða bankans. Stefndi hafnar því að hafa sýnt af sér stórfellt gáleysi enda hafi hann hvorki haft aðgang að upplýsingum um heildarstöðu bankans í eigin bréfum né hafi það verið á ábyrgðarsviði hans að ákveða viðbrögð, kæmi í ljós að heildarstaða væri umfram lögboðin mörk. Gögn málsins staðfesti að staða eigin bréfa Landsbanka Íslands í reikningum verðbréfasviðs bankans hafi jafnan verið vel innan við lögboðin mörk, sbr. yfirlit yfir eign bankans í sjálfum sér skv. 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki sem liggja fyrir í gögnum málsins. Stefndi mótmælir því að á honum hafi hvílt sérstök skylda til athafna á sínu starfssviði, þótt honum hefðu borist upplýsingar um að samanlögð staða allra sviða bankans í eigin bréfum væri umfram lögboðin mörk. Ákvörðun um það efni, hafi legið hjá yfirstjórn bankans, þar sem viðbrögð kölluðu á val um áherslur í rekstri bankans í heild. Stefndi hafi tvisvar eða þrisvar á árinu 2008 fengið fyrirmæli frá bankastjóra um að selja eignarhluti bankans sem verðbréfasvið bankans átti tímabundið og hafi það þá jafnharðan verið gert. Ábyrgð hans hafi verið á rekstri eigin sviðs en ekki bankans alls. Stefndi telur efnislega rangt að 10% hámark eigin bréfa væri ófrávíkjanlegt, sbr. 29. gr. laga 161/2002. Ákvæðið geri þvert á móti ráð fyrir því að svo geti orðið tímabundið. Þá gefi ákvæðið til kynna að Fjármálaeftirlitið geti gefið undanþágu hér frá. Þá sé matskennt hvernig reikna skuli hlutdeild eigin bréfa í tryggingum sé um fjölþættari tryggingar að tefla. Þótt staða bankans kunni að hafa verið umfram 10% viðmiðið við fall hans í október 2008 hafi ekki endilega falist í því brot á umræddum lagafyrirmælum. Stefnandi hafi ekki lagt fram sannanir fyrir því að um brot á nefndum reglum hafi verið að ræða í starfsemi móðurfélags Landsbankans. Þá hafi stefndi ekki komið að starfsemi þeirra aflandsfélaga sem stefnandi vísi til. Stefndi bendir á að það hafi verið hlutverk áhættustýringar að fylgjast með því að viðskipti Verðbréfamiðlunar II væru í samræmi við heimildir, sbr. 16. kafla áhættureglna bankans. Í lok hvers vinnudags hafi áhættustýring gefið út 4-15 skýrslu þar sem birtist mat hennar á því hvort starfsemi einstakra rekstrareininga hafi verið innan heimilda. Í 49 dæmum fyrir tímabilið frá 7. nóvember til 30. september 2008 séu tilfærð ýmis brot á heimildarreglum í starfsemi einstakra deilda. Þó sé ekkert slíkt heimildarbrot tilfært þar vegna verðbréfamiðlunar II. Samkvæmt þessum úttektum, sem stefnda barst daglega mátti hann því í störfum sínum ganga út frá því að Áhættustýringin hefði gengið úr skugga um að fullnægt væri skilyrðum í áhættureglum. Í því fælist staðfesting á því að 1) samningar lægju fyrir vegna allra kaupa í reikning verðbréfamiðlunar II, 2) að bankastjóri hafi samþykkt kaupin 7.11.2007 og 3) að bankastjóri hafi samþykkt að bréfin lægju á reikningi svo lengi sem raun varð á. Loks hafi skýrslan verið staðfesting á því að heildarstaða miðlunarbókarinnar væri innan þar tilgreindrar heimildar. Stefndi hafnar því að lagaskilyrði séu fyrir því að þrotabúið fái krafið hann sem fyrrum starfsmann félagsins um bætur fyrir tjón sem leiddi af því að hlutir í félaginu urðu verðlausir við fall þess. Einnig er mótmælt kröfu um bætur fyrir tjón af því að hlutir í tveimur öðrum félögum urðu verðlausir eftir að bankinn féll. Stefndi mótmælir því að lagaskilyrði séu fyrir því að dæma umkrafðar skaðabætur vegna tjóns af viðskiptum sem voru innan heimilda fyrir umræddri starfsemi. Hafi stefnandi engar málsástæður fært fram til stuðnings því að stefndu ættu að bæta þann hluta af tjóni sem fólst í verðfalli hlutabréfanna, að því marki sem þau kaup hafi verið innan þeirra heimilda sem stefnandi segir hafa verið fyrir hendi, þ.e. 900 milljóna króna. Sé málatilbúnaður stefnanda vanreifaður að þessu leyti. Sama gildi um kröfur hans er lúti að kröfu um bætur vegna verðfalls á hlutum í Eimskipi hf. og Straumi; hafi heimild verðbréfamiðlunar II numið 1.500 milljónum, s.s. tiltekið er í vikulegum skýrslum (4-15 skýrslum), þá standi engar málsástæður eftir til stuðnings kröfu um bætur vegna þeirra kaupa. Loks liggi ekkert fyrir um það að hlutir í Eimskipi og Straumi hafi verið orðnir verðlausir við fall bankans 7. október 2008. Í 7. gr. ráðningarsamnings stefnda komi fram að bankinn skuli sjá honum fyrir „hefðbundinni stjórnendatryggingu“. Þetta hafi bankinn efnt með töku starfsábyrgðartryggingar stjórnenda hjá hjá Howden Insurance Brokers Ltd. með gildistíma frá 8. janúar 2008 til 9. janúar 2009. Staðfesti gögnin að umfang trygginganna og skilmálar hafi verið slíkir að kröfur stefnanda á hendur stefndu ættu að greiðast af tryggingunni, kæmi til þess að krafan fengist dæmd. Stefnandi hafi eftir áskorun stefnda upplýst hinn 29.11.2012 að hann hafi tilkynnt tryggingarfélaginu um kröfugerð sína á hendur stefndu með áskilnaði um að bætur sem honum kunni að verða dæmdar verði sóttar til vátryggjandans. Stefndi hafi hins vegar ekki upplýst að hann hefði þá nær tveimur árum fyrr, hinn 31. desember 2010, móttekið bréf vátryggjandans, þar sem hann lýsir riftun á vátryggingarsamningnum og beinir því til stefnanda að tilkynna það þeim er tryggðir skyldu skv. skilmálum tryggingarinnar. Benti vátryggjandinn jafnframt á að skv. 51. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 glati allir vátryggðir skv. tryggingunni rétti til bóta í tengslum við mál sem þegar hafi verið tilkynnt um, nema að mál sé höfðað eða úrskurðar krafist skv. 141. gr. sömu laga. Stefnandi tilkynnti stefnda allt að einu ekki um téða orðsendingu og hefur stefndi því engan kost átt á því að bregðast við efni hennar. Þá hefur stefnandi ekki kosið að stefna vátryggingafélaginu til að þola dóm og verða bundið um greiðslu bóta, færi svo að dómstóll féllist á bótakröfur stefnanda. Telur stefndi að stefnandi hafi með framangreindum hætti vanefnt skyldur sínar gagnvart honum í þeim mæli að stefnandi hafi fyrirgert rétti sem hann ella kynni að hafa átt til að hafa uppi bótakröfur gagnavart honum vegna meintra yfirsjóna í starfi. Stefndi styður kröfu sína um sýknu af bótakröfu stefnanda enn fremur við ákvæði 1. sbr. 3. mgr. 23. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Telur stefndi að ákvæðið feli í sér þá meginreglu, að það sé aðeins í undantekningartilvikum að vinnuveitandi fái sótt starfsmann sinn um bætur fyrir tjón sem starfsmaðurinn kunni að hafa bakað honum í starfi. Stefndi vísar til þess að hann hafi ekki í neinu tilviki verið beinn gerandi í þeim viðskiptum er stefnandi telur að hafi valdið sér tjóni og að hann hafi haft réttmætar ástæður til að ætla að umrædd viðskipti væru í fullu samræmi við heimildir og að framkvæmd þeirra væri eðlilegur þáttur í starfsemi bankans, sbr. umfjöllun þar um í gr. 21.4 í áhættureglum. Yrði talið að stefndi hafi í einhverju tilliti gerst sekur um gáleysi í störfum sínum hvað varðar umþrætt viðskipti og stöðu Verðbréfamiðlunar II, þá standi engin rök til þess að telja það stórfellt með hliðsjón af atvikum máls. 3. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Steinþórs GunnarssonarStefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda sem röngum, enda séu þær hvorki í samræmi við atvikalýsingu í stefnu né þau skjöl sem stefnandi leggi fram. Öll gögn, sem stefndi ásamt meðstefndu hafi lagt fram sýni að staða miðlunarbókar II hafi verið innan heimilda og að eigin hlutabréfaeign stefnanda hafi verið undir þeim mörkum sem kveðið sé á um í 29. gr. laga 161/2002, nema 30. júlí 2008 þegar miðlarinn Guðmundur Víðir Guðmundsson keypti hluti að nafnverði 7.000.000 króna í stefnanda fyrir 237.678.300 króna. Gögn málsins beri ekki með sér að Guðmundur Víðir eða aðrir á verðbréfasviði stefnanda hafi fengið samþykki fyrir þessum kaupum hjá stefnda eða hann verið sérstaklega upplýstur um þau. Þá hafi slitastjórnin ekki beint kröfum að nefndum Guðmundi eða grennslast fyrir um það hjá honum hvers vegna hlutabréf þessi voru keypt. Allir miðlarar sem störfuðu við verðbréfamiðlun hjá stefnanda hefðu haft sínar eigin ,,Trading-bækur“ þar sem skráð var fyrir hvern verið væri að kaupa hlutabréf inn á miðlunarbók II. Allar ,,Trading-bækur“ sem notaðar voru meðan stefndi veitti verðbréfamiðlun stefnanda forstöðu hafi verið til hjá stefnanda eða áttu að vera til þegar skilanefnd stefnanda sagði stefnda upp störfum í október 2008. Öll þau hlutabréf, sem keypt voru inn á miðlunarbók II og mál þetta taki til, hafi verið keypt fyrir aðila sem óskað höfðu eftir því að viðkomandi hlutabréf yrðu keypt. Stefndi telur að hinar meintu bótakröfur séu fallnar niður vegna tómlætis. Þegar mál þetta hafi verið höfðað með stefnubirtingu þann 4. október 2012, hafi verið liðnir 1.455 dagar frá því að skilanefnd tók við daglegri stjórn stefnanda. Þá hafi skilanefndinni einnig, vegna ábyrgðartryggingar sem stefnandi hafði keypt vegna starfa stefnda í þágu stefnanda, borið að tilkynna meint tjón til vátryggingafélagsins eða -félaganna sem hlut áttu að máli. Það hafi ekki verið gert fyrr en 29. október 2012. Með þeim seinagangi hafi skilanefnd og slitastjórn svipt stefnda vátryggingavernd, sem hann hafi átt, vegna starfa sinna í þágu stefnanda. Gerir stefndi kröfu á móti til skuldajafnaðar án sjálfstæðs dóms verði hann dæmdur til greiðslu skaðabóta. Stefndi vísar til fundar fjármálanefndar 29. ágúst 2007, þar sem rætt hafi verið um heimildir verðbréfamiðlunar og aukningu þeirra fyrir miðlunarbók. Stefndi tekur fram að áhættureglur sem lagðar hafi verið fram af stefnanda í máli þessu, innihaldi áhættureglur stefnanda uppfærðar og útgefnar 1. mars 2009 með tilliti til samþykkta fjármálanefndar stefnanda (fjármálanefndar GLÍ sem er gamli Landsbanki Íslands hf.). Telur stefndi líklegt að skilanefnd stefnanda hafi unnið þessa uppfærslu. Við uppfærsluna hafi skilanefndin hins vegar gleymt að breyta texta efnisákvæðis greinar 21.4 í áhættureglunum, til samræmis við þær breytingar sem gerðar voru á undirgreinum hennar. Um ábyrgð sína tekur stefndi fram að á hverju starfssviði stefnanda hafi starfað forstöðumenn, sem báru ábyrgð á einstökum deildum innan viðkomandi sviðs eða þvert á svið. Stefndi hafi verið forstöðumaður verðbréfamiðlunar verðbréfasviðs frá maí 2003 til október 2008 og heyrði undir meðstefnda, Yngva Örn. Til nýtingar heimilda hafi hann þurfti samþykki Yngva, sbr. grein 21.4 í áhættureglunum. Varðandi miðlunarbók 2 þurfti skriflegt samþykki bankastjórnar ef fara átti fram úr fjárhæðarmörkum sem eftir 1. september 2007 voru 1.500 milljónir króna. Eftirlit með daglegri starfsemi verðbréfasvið hafi verið á ábyrgð áhættustýringar stefnanda. Áhættustýringin hafi tilheyrt alþjóðasviði stefnanda, sbr. 16. gr. í áhættureglum stefnanda. Áhættustýringu stefnanda bar að gera daglegar skýrslur um starfssemi verðbréfasviðs, þar sem væri að finna samantekt á heimildarbrotum starfsmanna verðbréfasviðs og senda þær til bankastjóra, framkvæmdastjóra verðbréfasviðs, framkvæmdastjóra rekstrarsviðs, forstöðumanns fjárstýringar auk starfsmanna áhættustýringar. Þá áttu forstöðumenn deilda á verðbréfasviði stefnanda að fá sendar tilkynningar um heimildarbrot. Jafnframt hafi áhættustýring verðbréfasviðs verið til umfjöllunar á vikulegum fundum fjármálanefndar. Á engum þeirra funda sem haldnir voru í fjármálanefnd frá 7. nóvember 2007 til 6. október 2008 komu fram upplýsingar eða athugasemdir frá áhættustýringu um heimildarbrot á miðlunarbók 2 (verðbréfamiðlunarbók II). Framangreindar skýrslur áhættustýringar hafi gengið undir heitinu 4-15 skýrslur. Stefnandi hafi ekki lagt skýrslur þessar fram með stefnu. Það hafi meðstefndu hins vegar gert. Í skýrslum þessum komi fram að engin dæmi séu um heimildabrot varðandi miðlunarbók II á verðbréfasviði, eins og málssókn þessi byggir þó á. Stefndi bendir á að samkvæmt stefnu séu þrenn viðskipti á miðlunarbók 2 með hluti í stefnanda sjálfum. Sé horft til þeirra skýrslna sem útbúnar voru um það leyti sem kaupin fóru fram sé ljóst að 7. nóvember 2007, þegar keyptir voru hlutir að nafnverði 15.930.807 hafi hlutfall eigin bréfa verið um 9,3%. Hlutfallið við önnur kaup þann 28. desember 2007 þegar keyptir voru 4.050.000 hlutir hafi verið 9,8%. Hlutfallið hafi hins vegar verið yfir viðmiðunarmörkum 25. júlí 2008 þegar keyptir voru 7.000.000 hluta af Guðmundi Víði Guðmundssyni. Öll hafi kaupin verið gerð fyrir aðila sem óskuðu eftir þeim. Að öðrum kosti hefði ekki verið farið út í þau. Slíkt hafi verið með öllu óþekkt, nema verið væri að greiða fyrir einhverjum viðskiptum. Stefndi telur með vísan til framangreinds sé ljóst að hann hafi hvorki af ásetningi né stórfelldu gáleysi brotið af sér í störfum sínum fyrir stefnanda. Hann hafi hagað allri starfsemi sinni í þágu stefnanda í samræmi við þær heimildir sem hann hafi haft á hverjum tíma frá yfirboðurum sínum, og hafi ekki fengið neinar athugasemdir um störf sín frá eftirlitsaðilum stefnanda. Hefði hann brotið gegn starfsskyldum sínum af ásetningi eða stórfelldu gáleysi verði að ætla að innri endurskoðun stefnanda hafi átt að leiða þau brot í ljós. Hafa verði það jafnframt hugfast að það hafi verið hlutverk innri endurskoðunar að hafa eftirlit með því að innri eftirlitsdeildir stefnanda, eins og áhættustýring og útlánaeftirlit, störfuðu eins og til var ætlast og tilkynna bankaráði og bankastjórn, ef svo var ekki. Innri endurskoðun heyrði beint undir bankaráð stefnanda. Stefndi hafi hvorki fengið gögn né upplýsingar um það frá áhættustýringu stefnanda að hann hafi brotið gegn reglum sem giltu um starfsemi verðbréfasviðs. Þá hafi engar athugasemdir komið frá innri endurskoðun stefnanda um störf áhættustýringar um eftirlit með miðlunarbók II. Stefndi reisir sýknukröfu sína einnig á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Um bótarétt stefnanda fari samkvæmt ákvæðum XV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í 1. mgr. 134. gr. sé sérregla um skaðabótaábyrgð stofnenda, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra, endurskoðenda, skoðunarmanna og mats- og rannsóknarmanna vegna tjóns, sem rekja má til þeirra í störfum sínum fyrir félagi, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Ákvæðið nefnir ekki forstöðumenn, en stefnandi telur að um bótaábyrgð stefnda fari eftir þessu ákvæði. Stefndi vísar til 135. gr. þar sem fram kkomi að hluthafafundur sé einn bær um að ákveða málshöfðun til heimtu skaðabóta samkvæmt 1. mgr. 134. gr. og það hafi hluthafafundur ekki gert. Fjármálaeftirlitið hafi á grundvelli 5. gr. neyðarlaganna tekið yfir allt vald hluthafafunda stefnanda 7. október 2008, vikið stjórn hans frá og skipað fimm manna skilanefnd til að stjórna stefnanda. Samkvæmt 5. gr. neyðarlaganna hafi skilanefndin farið með allar heimildir stjórnar stefnanda samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga og öll málefni stefnanda að öðru leyti, m.a. umsjón með allri meðferð eigna hans og rekstrar. Þá hafi skilanefndinni borið að fara eftir og framkvæma allar þær ákvarðanir sem Fjármálaeftirlitið tók á grundvelli 5. gr. Fjármálaeftirlitið, sem handhafi alls hluthafavalds stefnanda, hafi ekki tekið ákvörðun um málshöfðun á hendur stefnda vegna þeirra krafna sem hafðar séu uppi í máli þessu. Með lögum nr. 44/2009 hafi vald skilanefndar stefnanda verið aukið og hún tekið bæði við réttindum og skyldum stjórnar og hluthafafunda sbr. 3. tl. II. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Engin gögn hafi verið lögð fram sem sýni og sanni að skilanefnd stefnanda hafi tekið formlega ákvörðun samkvæmt 135. laga nr. 2/1995 um málshöfðun á hendur stefnda fyrir árslok 2010. Slitastjórnin hafi fengið fékk endanlegt forræði yfir stefnanda frá og með 1. janúar 2012. Hún hafi tekið við öllum verkum og valdheimildum skilanefndarinnar, sbr. a-lið 8. gr. laga nr. 78/2011. Lög þessi tóku gildi 21. júní 2011. Fyrst eftir 1. janúar 2012 hafi slitastjórnin verið bær til að taka ákvörðun um höfðun skaðabótamáls á hendur stefnda á grundvelli 135. gr. laga um hlutafélög. Stefndi hafi fyrst fengið upplýsingar um kröfu slitastjórnar með bréfi 30. ágúst 2012. Undirbúningur að höfðun máls þessa hafi því ekki verið í samræmi við 135. gr. sem leiði til þess að sýkna beri stefnda af skaðabótakröfu máls þessa. Stefndi vísar einnig til b-liðar 1. mgr. 136. gr. laga um hlutafélög. Reikningsár stefnanda hafi verið almanaksárið og byrjaði fyrningartími skaðabótakröfu stefnanda því að líða varðandi hluta krafnanna frá og með áramótum 2007/2008 og varðandi hluta krafnanna frá og með áramótum 2008/2009. Skaðabótakröfur stefnanda hafi því allar verið fyrndar í árslok 2010, nema hluthafafundur stefnanda, Fjármálaeftirlit og síðar skilanefnd, tækju ákvörðun um málshöfðun á hendur stefnda og höfðað væri mál innan fyrningarfrestsins til að rjúfa fyrningu skaðabótakröfunnar. Stefna í máli þessu hafi verið birt 4. október 2012. Skaðabótakrafan hafi þá verið fyrnd. Stefndi telur að 31. gr. laga nr. 68/2010, um breyting á lögum um hlutafélög, sem sé íþyngjandi réttarregla, sem lengi fyrningarfrest skaðabótakrafna samkvæmt hlutafélagalögum og lögum um einkahlutafélög, geti ekki verið afturvirk frekar en íþyngjandi lög almennt. Þær sérstöku fyrningarreglur sem 136. gr. laga nr. 2/1995 og 110. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 geymdu, hafi verið í samræmi við reglur um fyrningu bótakrafna á hendur stjórnendum annarra félaga sem ætlað sé að stunda atvinnurekstur, sbr. m.a. skaðabóta- og refsiákvæði XIV. kafla laga nr. 22/1991 um samvinnufélög og ákvæði VII. kafla laga um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur nr. 33/1999. Þessar sérstöku fyrningarreglur félagaréttarins byggi á því að öll umgjörð einkahlutafélaga, hlutafélaga, samvinnufélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur, þ.e. ákvarðanataka stjórna og stjórnenda, byggi á ströngum formreglum og lúti eftirliti hluthafa, félagsmanna eða eiganda og óháðra endurskoðenda og/eða skoðunarmanna. Allt miði þetta að því að tryggja að upplýsingar um ólögmæta og saknæma háttsemi í starfsemi þessara aðila eigi ekki að geta dulist lengi þeim sem hagsmuna hafi að gæta. Ómögulegt sé fyrir félögin/stofnanirnar og stjórnendur þeirra að óvissa um málshöfðun vofi yfir svo árum skipti. Stefndi telur að breyting á fyrningarreglum skaðabótakrafna samkvæmt lögum um hlutafélög og einkahlutafélög með lögum nr. 68/2010 hafi verið ólögmæt, þar sem hún feli í sér mismunum varðandi skaðabótaábyrgð stjórnenda félaga og stofnana sem stundi atvinnurekstur og fari því í bága við jafnréttisákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Skaðabætur hafi í för með sér eignatilfærslu frá tjónvaldi til tjónþola. Afturvirk breyting á reglum um fyrningu bótakrafna innan samninga skerði eignarréttindi annars samningsaðilans til hagsbóta fyrir hinn. Slík eignatilfærsla með afturvirkum réttarreglum sé andstæð eignarréttarákvæði 72. gr. og hinu almenna banni við afturvirkni laga, sem eigi sé m.a. annars stoð í 27. gr. stjórnarskrárinnar, sem mælir fyrir um að lög skuli birta svo að þau öðlist gildi. Teljist krafan ekki fyrnd telur stefndi að hún sé fallin niður fyrir tómlæti. Stefnandi keypti stjórnendatryggingu fyrir milligöngu vátryggingamiðlarans Howden Insurance Brokers Ltd. Um ábyrgðartryggingu gildi lög um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Gildistími ábyrgðartryggingarinnar hafi verið frá 1. febrúar 2008 til og með 31. janúar 2009 að íslenskum tíma. Stefnandi hafi tilkynnti félaginu í skilningi vátryggingaréttar um kröfu sína á hendur stefnda með bréfi til Landslaga 29. október 2012. Þegar tilkynning hafi verið send hafi stefnandi vitað að félagið hafði hafnað allri ábyrgð samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar 31. desember 2010. Stefnandi hafi ekki upplýst stefnda um þessa afstöðu félagsins. Í bréfi Mayer-Brown komi fram að allir vátryggðu samkvæmt vátryggingunni missi rétt til bóta nema mál sé höfðað eða krafist meðferðar fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum innan árs frá því er bréf barst sbr. 51. gr. laga 30/2004. Stefnandi hafi ekkert gert til að fá meint tjón sitt bætt úr ábyrgðartryggingunni á gildistíma hennar eða síðar. Af þessari vanrækslu leiði að stefnandi geti ekki haft uppi bótakröfu á hendur stefnda. Sé bótaréttur stefnanda úr hendi vátryggingafélaganna fallinn niður eigi stefndi kröfu á stefnanda um skaðleysi af öllum bótakröfum sem vátryggingin hefði bætt. Stefndi geti haft þá bótakröfu uppi í máli þessu til skuldajafnaðar án sjálfstæðs dóms. Stefndi telur að starfsmaður verði ekki gerður skaðabótaskyldur vegna tjóns sem hann veldur af gáleysi í starfi sínu og ábyrgðartrygging vinnuveitandans taki til sbr. 3. mgr. 19. gr. laga 50/1993 um skaðabætur. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefndi sé bótaskyldur vegna gáleysis beri að sýkna hann vegna aðildarskorts. Stefndi geti ekki borið húsbóndaábyrgð á undirmönnum sínum á verðbréfasviði sem kunni að hafa brotið reglur stefnanda, sem ekkert liggi fyrir um í máli þessu. Stefndi verði ekki ábyrgur fyrir tjóni sem rekja megi til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna stefnanda sbr. m.a. 23. gr. laga nr. 50/1993. Stefndi mótmælir fjárhæð bótakröfu og upphafstíma dráttarvaxtakröfu, sem sé ekki í samræmi við lög og krefst þess að dráttarvextir falli fyrst á kröfuna við dómsuppsögu verði hún á annað borð tekin til greina.4. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Sigurjóns Þorvaldar Árnasonar Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda sem röngum, enda séu þær hvorki í samræmi við atvik málsins né gögn stefnanda. Gögnin sýni að staða miðlunarbókar 2 hafi verið innan heimilda og að eigin hlutabréf stefnanda hafi verið undir þeim mörkum sem mælt sé fyrir um í 29. gr. laga nr. 161/2002, nema þann 30. júlí 2008 þegar miðlarinn Guðmundur Víðir Guðmundsson hafi keypt hluti að nafnverði 7.000.000 króna fyrir 237.678.300 krónur. Gögn málsins beri ekki með sér að greindur Guðmundur eða aðrir á verðbréfasviði stefnanda hafi fengið samþykki fyrir þessum kaupum hjá bankastjórn stefnanda. Þá hafi slitastjórn ekki beint kröfum að Guðmundi eða grennslast fyrir um það hjá honum hvers vegna þessi hlutabréf hafi verið keypt. Stefndi telur að vísa beri máli þessu sjálfkrafa frá dómi (ex officio) þar sem báðum bankastjórum hafi ekki verið stefnt. Stefnandi hafi litið fram hjá því að bankastjórarnir fóru sameiginlega með daglega stjórnun allra málefna stefnanda fram til 8. október 2008. Annar þeirra verði ekki sérstaklega valinn til að bera ábyrgð á störfum bankastjórnarinnar. Skyldur þeirra hafi verið óskiptar. Stefndi vísar til þess að í áhættureglum stefnanda sem lagðar hafi verið fram í málinu, komi fram að verðbréfamiðlun stefnanda hafi haft heimild til að víkja frá fjárhæðar- og tímamörkum greinar 21.4 í áhættureglunum að fengnu skriflegu samþykki bankastjórnar. Engin gögn hafi verið lögð fram um slíkt samþykki. Stefndi telur að skilanefnd stefnanda hafi borið að hlutast til um málsókn á hendur stefnda innan tveggja ára frá lokum reikningsárs 2008, hafi nefndin talið að bankastjórn stefnanda hafi brotið hátternisreglur á starfstíma sínum að því er varðar hin umdeildu hlutabréfakaup. Þá hafi skilanefndinni einnig borið, vegna ábyrgðartryggingar sem stefnandi hafði keypt í þágu stefnda, að tilkynna meint tjón félaganna. Það hafi ekki verið gert fyrr en 29. október 2012. Stefndi bendir á fund þann sem var í fjármálanefnd þann 29. ágúst 2007. Á þeim tíma hafi heimildir verðbréfamiðlunar varðandi hvort tveggja miðlunarbók 1 og 2 verið umfram heimildir. Eftir umræður í fjármálanefnd hafi heimildir miðlunarbóka verið auknar eins og gögn málsins beri með sér, sbr. t.d. 4-15 skýrslur frá 5. nóvember 2007 til 30. september 2008, þar sem fram komi að heimildin hafi verið komin upp í 1500 mkr. fyrir miðlunarbók 2. Samkvæmt 4-15 skýrslum sem spanni þann tíma sem atvik málsins taki til komi fram að engin dæmi séu um heimildarbrot varðandi miðlunarbók 2 á verðbréfasviði. Á meðan stefndi fái upplýsingar frá áhættustýringu stefnanda um að allt sé innan settra reglna á verðbréfasviði varðandi miðlunarbók 2, og á meðan innri endurskoðun, ytri endurskoðun og Fjármálaeftirlit geri engar athugasemdir, hafi stefndi orðið að treysta því að starfsemi hans væri í samræmi við lög og reglur. Stefndi telur einnig að krafa stefnanda um bótaábyrgð sé fyrnd. Bótakrafa stefnanda sé reist á XV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í 134. gr. laganna sé sérregla um skaðabótaábyrgð stofnenda, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra o.fl. Þegar atvik máls þessa urðu hafi verið í gildi 135. gr. og 136. gr., en síðarnefnda greinin hafi verið felld út gildi með lögum nr. 68/2010. Stefndi vísar til 135. gr. laga nr. 2/1995, þar sem fram komi að hluthafafundur sé einn bær til að ákveða málshöfðun til heimtu skaðabóta samkvæmt 1. mgr. 134. gr. og það hafi hluthafafundur ekki gert. Fjármálaeftirlitið hafi á grundvelli 5. gr. neyðarlaganna tekið yfir allt vald hluthafafunda stefnanda 7. október 2008, vikið stjórn hans frá og skipað fimm manna skilanefnd til að stjórna stefnanda. Samkvæmt 5. gr. neyðarlaganna hafi skilanefndin farið með allar heimildir stjórnar stefnanda samkvæmt ákvæðum hlutafélaglaga og öll málefni stefnanda að öðru leyti, m.a. umsjón með allri meðferð eigna hans og rekstrar. Þá hafi skilanefndinni borið að fara eftir og framkvæma allar þær ákvarðanir sem Fjármálaeftirlitið tók á grundvelli 5. gr. Fjármálaeftirlitið, sem handhafi alls hluthafavalds stefnanda, tók ekki ákvörðun um málshöfðun á hendur stefnda vegna þeirra krafna sem hafðar eru uppi í máli þessu. Með lögum nr. 44/2009 hafi vald skilanefndar stefnanda verið aukið og tók hún bæði við réttindum og skyldum stjórnar og hluthafafunda sbr. 3. tl. II. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Engin gögn hafi verið lögð fram sem sýni og sanni að skilanefnd stefnanda hafi tekið formlega ákvörðun samkvæmt 135. gr. laga nr. 2/1995 um málshöfðun á hendur stefnda fyrir árslok 2010. Slitastjórnin hafi fengið endanlegt forræði yfir stefnanda frá og með 1. janúar 2012. Hún hafi tekið við öllum verkum og valdheimildum skilanefndarinnar, sbr. a-lið 8. gr. laga nr. 78/2011. Lög þessi tóku gildi 21. júní 2011. Fyrst eftir 1. janúar 2012 hafi slitastjórnin verið bær til að taka ákvörðun um höfðun skaðabótamáls á hendur stefnda á grundvelli 135. gr. laga um hlutafélög. Stefndi hafi fyrst fengið upplýsingar um kröfu slitastjórnar með bréfi 30. ágúst 2012. Undirbúningur að höfðun máls þessa hafi því ekki verið í samræmi við 135. gr. sem leiði til þess að sýkna beri stefnda af skaðabótakröfu máls þessa. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að samkvæmt b-lið 1. mgr. 136. gr. laga nr. 2/1995, hafi fyrningartími skaðabótakrafna samkvæmt 1. mgr. 134. gr. sömu laga á hendur framkvæmdastjórum hlutafélaga verið tvö ár. Fyrningarfrestur þessi byrjaði að líða við lok þess reikningsárs þegar ákvörðun var samþykkt eða athöfn framkvæmd. Reikningsár stefnanda hafi verið almanaksárið og byrjaði fyrningartími skaðabótakröfu stefnanda því að líða varðandi hluta krafnanna frá og með áramótum 2007/2008 og varðandi hluta krafnanna frá og með áramótum 2008/2009. Skaðabótakröfur stefnanda hafi því allar verið fyrndar í árslok 2010, nema hluthafafundur stefnanda, Fjármálaeftirlit og síðar skilanefnd, tæki ákvörðun um málshöfðun á hendur stefnda og höfðað væri mál innan fyrningarfrestsins til að rjúfa fyrningu skaðabótakröfunnar. Stefna í máli þessu hafi verið gefin út föstudaginn 5. október 2012. Skaðabótakrafan hafi þá verið fyrnd. Stefndi telur það engu breyta þó að fyrningarfrestur skaðabótakrafna samkvæmt lögum um hlutafélög hafi verið færður til samræmis við fyrningarfrest skaðabótakrafna samkvæmt 9. gr. laga 150/2007 um fyrningu með afnámi 136. gr. hlutafélagalaga með lögum nr. 68/2010 um breytingu á lögum um hlutafélög, einkahlutafélög og ársreikninga (minnihlutavernd o.fl.). Samkvæmt 31. gr. laga nr. 68/2010 átti breyting fyrningarreglunnar að taka til atvika og háttsemi sem átti sér stað fyrir gildistöku laganna jafnvel þótt málssóknarfrestur hafi verið liðinn er þau tóku gildi. Alþingi hafi samkvæmt þessu litið svo á, að 136. gr. laga um hlutafélög væri formregla en ekki efnisregla. 136. gr. sé efnisregla og verði ekki lögð að jöfnu við formreglu 148. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., þar sem krafa um skaðabætur á hendur stjórnendum á grundvelli 134. gr. verður eftir fyrningu ekki höfð uppi með öðrum formerkjum líkt og hægt sé með bótakröfur af hálfu þrotabúa, þó að hlutlægur réttur til riftunar sé liðinn undir lok. Stefndi telur að 31. gr. laga nr. 68/2010, er sé íþyngjandi réttarregla, sem lengi fyrningarfrest skaðabótakrafna samkvæmt hlutafélagalögum og lögum um einkahlutafélög, geti ekki verið afturvirk frekar en íþyngjandi lög almennt. Reglur um skaðabætur og refsingar séu af sama meiði; lúti að réttarvörslunni í landinu, geymi viðbrögð við háttsemi sem talin sé óæskileg og sé ætlað að hafa almenn og sérstök varnaðaráhrif. Brot, hvort heldur gegn reglum refsi- eða skaðabótaréttar, fyrnist samkvæmt þeim reglum sem giltu þegar hin saknæma háttsemi átti sér stað en ekki samkvæmt síðar tilkomnum reglum. Skilanefnd stefnanda, sem hafi séð um daglega stjórnun stefnanda frá 7. október 2008, hafði tækifæri til þess allt frá 7. október 2008, að óska eftir því við Fjármálaeftirlitið, að ákvörðun yrði tekin um að gera stefnda ábyrgan fyrir tjóni því sem mál þetta snýst um. Það hafi hún ekki gert og ekki heldur tekið ákvörðun um málshöfðun á hendur stefnda eftir að hún fékk vald hluthafa. Aðgerðarleysi brotaþola og/eða tjónþola geti ekki réttlætt lagabreytingar, eins og þá sem 31. gr. laga nr. 68/2010 geymir. Þá geti pólitískur vilji þingmanna til að breyta reglum um liðna atburði ekki orðið grundvöllur þess að íþyngjandi lagareglum verði beitt með afturvirkum hætti. Réttarheimildir að baki lögum nr. 68/2010 geymi enga skýringu á nauðsyn þess að lengja fyrningartíma skaðabótakrafna í lögum um hlutafélög og einkahlutafélög. Ákvæði um brottfellingu 136. gr. laga nr. 2/1995 hafi verið skotið inn í frumvarpið við umfjöllun þess í viðskiptanefnd 3. júní 2010. Þessar sérstöku fyrningarreglur félagaréttarins byggi á því að öll umgjörð einkahlutafélaga, hlutafélaga, samvinnufélaga og sjálfseignarstofnana sem stundi atvinnurekstur, þ.e. ákvörðunartaka stjórna og stjórnenda, byggi á ströngum formreglum og lúti eftirliti hluthafa, félagsmanna eða eiganda, og óháðra endurskoðenda og/eða skoðunarmanna. Allt miði þetta að því að tryggja að upplýsingar um ólögmæta og saknæma háttsemi í starfsemi þessara aðila eigi ekki að geta dulist lengi þeim sem hagsmuna hafi að gæta. Ómögulegt sé fyrir félögin/stofnanirnar og stjórnendur þeirra að óvissa um málshöfðun vofi yfir svo árum skipti. Stefndi hafi þessa sömu hagsmuni og eigi rétt til þess að þeir séu virtir af handhöfum ríkisvalds. Stefndi byggir á því að breyting á fyrningarreglum skaðabótakrafna samkvæmt lögum um hlutafélög og einkahlutafélög með lögum nr. 68/2010 hafi verið ólögmæt, þar sem hún hafi falið í sér mismunum varðandi skaðabótaábyrgð stjórnenda félaga og stofnana sem stunda atvinnurekstur og fari því í bága við jafnréttisákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Skaðabætur hafi í för með sér eignatilfærslu frá tjónvaldi til tjónþola. Afturvirk breyting á reglum um fyrningu bótakrafna innan samninga skerðir eignaréttindi annars samningsaðilans til hagsbóta fyrir hinn. Slík eignatilfærsla með afturvirkum réttarreglum sé andstæð eignarréttarákvæði 72. gr. og hinu almenna banni við afturvirkni laga, sem eigi sér m.a. annars stoð í 27. gr. stjórnarskrárinnar, sem býður að lög skuli birta svo að þau öðlist gildi. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að fyrningartími kröfunnar sé fjögur ár þá sé hún engu að síður fyrnd, þar sem stefna máls þessa er sögð hafa verið birt á heimili stefnda klukkan 21:18 að kvöldi föstudagsins 5. október 2012 fyrir einhverjum Gunnari Birkissyni, sem er sagður hafa verið staddur þar. Stefndi kannast ekkert við Gunnar Birkisson. Gunnar Birkisson hafi ekki haft samband við stefnda eða reynt að koma stefnu máls þessa í hendur honum eða einhvers annars sem líklegur var til að geta komið stefnunni í hendur stefnda, eins og Gunnari Birkissyni bar þó að gera sbr. 3. mgr. 86. gr. laga 91/1991. Þegar stefnubirting eigi að hafa farið fram hafi stefndi verið staddur í Boston ásamt sambýliskonu sinni og enginn verið á heimili þeirra í Reykjavík. Af öryggismyndavél fyrir utan heimilið að dæma hafi enginn komið að húsinu á tilgreindum tíma. Stefnubirting sem fari á svig við reglur laga um meðferð einkamála geti ekki rofið fyrningarfrest. Beri því að sýkna stefnda af skaðabótakröfu stefnanda. Verði ekki fallist á að krafan sé fyrnd sé hún fallin niður vegna tómlætis. Stefnandi hafi fyrst haft kröfu þessa uppi á hendur stefnda í stefnu útgefinni 5. október 2012, rétt um þremur sólarhringum áður en krafan hafi verið fyrnd, ef um hana giltu almennar fyrningarreglur. Þær gildi hins vegar ekki. Þá telur stefndi að vegna vanrækslu stefnanda um að upplýsa stefnda um gildistíma ábyrgðartryggingar sem stefnandi hafði keypti fyrir stefnda eigi stefndi kröfu á hendur stefnanda um að hann haldi honum skaðlausum af öllum bótakröfum sem vátryggingin hefði bætt. Stefndi telur með vísan til 3. mgr. 19. gr. laga nr. 50/1993 um skaðabætur að starfsmaður verði ekki gerður skaðabótaskyldur vegna tjóns sem hann veldur af gáleysi í starfi sínu og ábyrgðartrygging vinnuveitanda hans tekur til. Ekki hafi verið sýnt fram á að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni af ásetningi eða með stórfelldu gáleysi. Þá beri stefndi ekki húsbóndaábyrgð á undirmönnum sínum, sem kunni að hafa brotið reglur stefnanda, sbr. m.a. 23. gr. sömu laga. Stefndi mótmælir fjárhæð bótakröfu sem ósannaðri. Auk þess sem hann mótmælir upphafstíma dráttarvaxta og krefst þess að dráttarvextir falli fyrst á kröfuna við dómsuppsögu verði hún á annað borð tekin til greina. Stefndi telur að kaup verðbréfasviðs stefnanda á þeim hlutabréfum sem mál þetta snúist um hafi verið innan þeirra marka sem sviðið hafði. Verðhrun þeirra löngu eftir að þau hafi verið keypt geti ekki leitt til bótaskyldu stefnda. Stefnandi hafi verið eins og hver annar hlutabréfakaupandi og verði að bera áhættu af þeim hlutabréfum sem hann keypti eftir að kaupin hafa átt sér stað. Hafi verðbréfasvið stefnanda verið að kaupa hlutabréf fyrir þriðja aðila sem ekki hafi verið tilbúinn að efna samning þegar á reyndi hafi verðbréfasviði borið að leita aðstoðar lögfræðisviðs til að knýja fram efndir eða heimtu skaðabóta reyndist nauðsynlegt að selja þau við lægra verði en þau höfðu verið keypt á. Í þessu sambandi verði að hafa hugfast að inni á miðlunarbók 2 áttu aldrei að vera nein hlutabréf, nema þau ein sem keypt höfðu verið fyrir ákveðinn viðskiptavin, verðbréfasvið. Úrvinnsla slíkra mála hafi ávallt fyrst í stað verið á sviði verðbréfasviðs og áhættustýringar. Næðu þessi svið ekki árangri varð að fá lögfræðisvið stefnanda að málinu til að tryggja hagsmuni stefnanda. Stefndi telur að vera megi að hlutir í stefnanda sjálfum hafi orðið verðlitlir eða verðlausir 7. október 2008. Ekkert liggi fyrir um það að hlutir í Eimskipi hf. og Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. hafði orðið verðlausir 7. október 2008. Straumur-Burðarás fjárfestingarbanki hf. hafi haldið áfram bankastarfsemi sinni til 9. mars 2009 og hafi viðskipti með hlutabréf félagsins verið allt til þess tíma. Eimskipafélagið hf. hafi starfað allt til júlí 2009 í óbreyttri mynd. IV. Niðurstöður 1. Samkvæmt 135. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995, er hluthafafundur einn bær um að ákveða málshöfðun til heimtu skaðabóta samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laganna. Fjármálaeftirlitið tók á grundvelli 5. gr. neyðarlaganna yfir allt vald hluthafafundar stefnanda þann 7. október 2008, vék stjórn hans frá og skipaði fimm manna skilanefnd til að stjórna stefnanda. Frá og með 1. janúar 2012, hefur stefnandi verið undir slitastjórn, sbr. a-lið 8. gr. laga nr. 78/2011, um breyting á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum. 2. Mál þetta snýst um kröfu stefnanda til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna kaupa bankans á hlutabréfum í Landsbanka Íslands, Hf. Eimskipafélagi Íslands (Eimskip) og Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. (Straumur) á tímabilinu frá 7. nóvember 2007 til og með 25. júlí 2008 inn á reikning í bankanum sem nefndur var miðlunarbók hlutabréfa II. Nánar tiltekið er krafist bóta vegna fimm tilgreindra viðskipta. Heildarstaða þessara viðskipta á miðlunarbók hlutabréfa II nam alls 1.208.244.352 krónur þann 7. október 2008, þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir starfsemi Landsbanka Íslands samkvæmt framansögðu. 3. Kröfur stefnanda eru reistar á því að stefndu, Yngvi Örn Kristinsson, Steinþór Gunnarsson og Sigurjón Þorvaldur Árnason hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni vegna framangreindra viðskipta með hlutabréf sem færð voru í miðlunarbók hlutabréfa II. Sök stefnda Steinþórs felist einkum í því að hann hafi af ásetningi eða stórfelldu gáleysi keypt inn á miðlunarbók hlutabréfa II og/eða gefið fyrirmæli um kaup á hlutabréfunum án þess að uppfyllt væru skilyrði þeirra heimilda sem hann hafði til kaupanna samkvæmt áhættureglum bankans. Jafnframt er hann sakaður um kaup á eigin hlutum í bankanum þótt hann hafi haft upplýsingar um að bankinn ætti þegar hluti yfir þeim 10% mörkum sem reglur mæltu fyrir um. Loks fyrir að hlutast ekki til um að hlutabréfin yrðu seld þótt bankinn hafi haldið á þeim í meira en einn mánuð. Sök Yngva Arnars og Sigurjóns Þorvaldar er reist á svipuðum grunni. 4. Steinþór Gunnarsson gegndi starfi forstöðumanns verðbréfamiðlunar bankans á umræddu tímabili 7. nóvember 2007 til 7. október 2008. Samkvæmt ráðningarsamningi hans bar hann ábyrgð á daglegum rekstri sviðsins, framþróun þess og uppbyggingu. Auk þess var gert ráð fyrir að hann sinnti stjórnunarstörfum sem yfirmaður og öðrum þeim störfum sem honum kynnu að verða falin af bankastjórn hverju sinni. Yfirmaður Steinþórs var framkvæmdastjóri verðbréfasviðs, Yngvi Örn Kristinsson. Hann var einn af nokkrum framkvæmdastjórum bankans. Hann var yfirmaður síns sviðs og bar samkvæmt gögnum málsins ábyrgð á daglegum rekstri, þróun og uppbyggingu þess. Hann taldist einn af lykilstarfsmönnum bankans næst á eftir bankastjórum. Sigurjón Þorvaldur Árnason og Halldór J. Kristjánsson fóru sameiginlega með bankastjórn Landsbankans hf. og þar með stjórnun allra málefna hans. Ákveðin verkaskipting var milli bankastjóranna og fór Sigurjón fyrir fyrirtækjasviði, verðbréfasviði og stoðsviðum. 5.Sérstakar áhættureglur voru í gildi innan bankans sem settar voru með hliðsjón af samþykkt bankaráðs. Allar breytingar á þeim voru samþykktar af fjármálanefnd eða bankastjórn. Ef breytingarnar voru stórvægilegar skyldu þær kynntar bankaráði. Áhættureglunar eru óundirritaðar og hafa sætt tíðum breytingum á undafönum árum. Þessum reglum hefur ekki verið mótmælt efnislega sem röngum í máli þessu svo langt sem þær ná nema að því er varðar hinar umdeildu heimildir í tengslum við miðlunarbók hlutabréfa II. Reglunum var m.a. ætlað að setja fram á skipulegan hátt þau skilgreindu áhættumörk sem Landsbankinn leyfir sér að taka fyrir stöður í eigin reikning og miðlun áhættu til viðskiptavina sinna. Markmiðið var að tryggja að til væru heimildir um leyfilega áhættutöku. Fram kemur m.a. að framkvæmdastjóri verðbréfasviðs hafi borið ábyrgð á og stýrt markaðsáhættu móðurfélags Landsbankans og að dagleg stjórn á markaðsáhættu móðurfélags hafi verið á ábyrgð forstöðumanns verðbréfamiðlunar, sbr. 2. mgr. 9. gr. reglnanna. Í reglunum er mælt fyrir um áhættutakmarkanir verðbréfasviðs. Þar kemur m.a. fram að verðbréfamiðlun bankans fái allt að 900 mkr. heimild í miðlunarbók hlutabréfa II til að safna hlutabréfum fyrir viðskiptavini með samþykki forstöðumanns og framkvæmdastjóra verðbréfasviðs. Heimildin miðast við að hvert verkefni taki ekki lengri tíma en einn mánuð í senn og að ekki sé um hærri fjárhæð að ræða en 300 mkr. fyrir hvern viðskiptamann. Á öðrum stað í reglunum (grein 21.4.6) segir að heimildir verðbréfamiðlunar til stöðutöku séu bundnar við að fyrir liggi samningur um endanleg kaup viðskiptamanns á því sem tekin er staða í. Heimildin sé því ætluð til söfnunar á bréfum fyrir viðskiptavini yfir lengra tímabil og sé miðað við að viðskiptavinur hafi keypt bréfin innan eins mánaðar. Þá kemur þarna fram að „brúttóstaða“ heimildar sé „1500 mkr.“. Í reglunum er mælt fyrir um sérstakan eftirlitshóp, svonefnda áhættustýringu, sem heldur utan um stöður deilda á verðbréfasviði og ber saman stöður við þær heimildir sem ákveðnar hafa verið í stefnumörkun og settar fram í áhættureglunum. Í daglegum skýrslum áhættustýringar, svonefndum 4-15 skýrslum, eru tekin saman hugsanleg brot á heimildum, þar á meðal þeirri heimild sem tengd var við miðlunarbók hlutabréfa II. Skýrslur þessar, þar með taldar upplýsingar um heimildarbrot, bárust áskrifendum þeirra skýrslna en þeir voru bankastjórar, framkvæmdastjóri verðbréfasviðs, framkvæmdastjóri rekstrarsviðs, forstöðumaður fjárstýringar auk starfsmanna áhættustýringar. Í skýrslu áhættustýringar, dags. 27. ágúst 2007 (4-15 skýrslum), kemur m.a. fram að heimild miðlunarbókar hlutabréfa II hafi verið 900 mkr. og að beðið sé ákvörðunar fjármálanefndar en sú nefnd var skipuð yfirmönnum bankans. Í skýrslu frá 4. september 2007 kemur fram að heimildin sé komin upp 1.500 mkr. Segir einnig í skýrslunni að heimildir hafi verið brotnar. Í skýrslum fyrir tímabilið frá 5. nóvember 2007 til 30. september 2008 kemur sömuleiðis fram að heimild miðlunarbókar hlutabréfa II sé 1.500 mkr. Í þessum skýrslum er ekki tilgreint um nein brot. 6.Meginreglan um bótaábyrgð ýmissa trúnaðarmanna hlutafélaga kemur fram í 1. mgr. 134. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Samkvæmt ákvæðinu er lagt til grundvallar að gerist þeir sekir um mistök eða vanrækslu í starfi sínu sem leiðir til fjártjóns fyrir félagið eða aðra skuli þeir bæta tjónþola tapið. Þessir trúnaðarmenn verða að gæta hagsmuna félagsins eftir bestu samvisku samkvæmt þeim starfsskyldum sem á þeim hvíla. Víki háttsemi þeirra frá því getur komið til skaðabótaábyrgðar. Við mat á brotum á starfsskyldum viðkomandi skiptir máli hvort lög eða samþykktir félaga hafi verið brotin eða aðrar skráðar reglur sem í gildi voru innan bankans. Fyrrgreindir trúnaðarmenn hlutafélags bera ekki ábyrgð nema fyrir liggi sá sérstaki bótagrundvöllur gagnvart hverjum og einum sem getið er um í ákvæðinu, þ.e. að viðkomandi hafi sjálfur valdið tjóni af ásetningi eða gáleysi. Fram er komið að einn hinna stefndu var bankastjóri á þeim tíma sem hér skiptir máli, annar var framkvæmdastjóri bankans varðandi verðbréfasvið og sá þriðji forstöðumaður verðbréfamiðlunar bankans. Telja verður að sömu eða svipuð sjónarmið gildi um bótaábyrgð þeirra Yngva Arnar og Sigurjóns Þorvaldar, samkvæmt 134. gr. laga nr. 2/1995, að því er varðar mál þetta en nánari útfærsla þeirra sjónarmiða fer þó eftir því valdsviði sem þeir raunverulega höfðu innan bankans. Almenna skaðabótareglan gildir hins vegar um Steinþór, en þar koma þó svipuð sjónarmið til álita. 7. Hér að framan hefur því kerfi verið lýst sem gilti um áhættutakmörkun innan bankans varðandi miðlunarbók hlutabréfa II og þeirri hámarksfjárhæð sem hún var miðuð við. Samkvæmt því sem fram kemur í skýrslum áhættustýringar var heimild komin upp í 1500 mkr. á þeim tíma sem hin umdeildu viðskipti fóru fram og ekki tilgreint um nein brot á reglum. Þessar skýrslur voru samkvæmt gögnum málsins kynntar helstu fyrirsvarsmönnum bankans og þær koma auk þess fram í þeim áhættureglum sem lagðar hafa verið fram í málinu. Stefnandi hefur hvorki andmælt þessum skýrslum né fært fram viðhlítandi rök fyrir því að þær hafi ekki tekið mið af gildandi áhættureglum bankans. Hann hefur heldur ekki sýnt fram á eða tilgreint önnur brot í starfi stefndu í tengslum við fyrrgreinda áhættutakmörkun sem valdið geti bótaábyrgð stefndu. Skaðabótaábyrgð stefndu á þessum grundvelli kemur því ekki frekar til álita. 8. Í verklagsreglum Landsbanka Íslands um eign bankans í sjálfum sér sagði m.a. að starfsmaður í áhættustýringu myndi daglega útvega stöður sem endurspegluðu eign bankans í eigin hlutabréfum hjá eigin fjárfestingum, verðbréfamiðlun, í framvirkum samningum og vörn fyrir valréttum. Síðan var vikulega tekin saman skýrsla sem sýndi heildareign bankans í sjálfum sér og hún send eða gerð aðgengileg ýmsum trúnaðarmönnum bankans. Í yfirlitum um eign Landsbanka Íslands hf. í sjálfum sér kemur m.a. fram að heildareign á miðlunarbók hlutabréfa II sé yfir 10% mörkunum frá janúarbyrjun 2008 og hafi síðan farið hækkandi og sé alls 14,54% 29. júlí 2008. 9. Í lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 er í 29. gr. að finna ákvæði sem taka til eignarhluta fjármálafyrirtækja og dótturfélaga þeirra. Um þau gildir að samanlagður eignarhluti þeirra má ekki nema hærri fjárhæð af nafnverði en 10% af nafnverði innborgaðs hlutafjár. Eignist viðkomandi meira af hlutafénu vegna lúkningar viðskipta samkvæmt 22. gr. (þ.e. vegna tímabundinnar starfsemi og yfirtöku eigna) beri að tilkynna slíkt Fjármálaeftirlitinu án tafar. Að öðru leyti gilda reglur hlutafélagalaga um eigin hluti, sbr. VIII. kafli þeirra laga. Meginreglan um þetta kemur fram í 1. mgr. 55. gr. hlutafélagalaga. Þar segir að hlutafélag megi ekki gegn endurgjaldi eignast eigin hluti með kaupum, eða fá þá að veði, ef nafnverð samanlagðra hluta, sem félagið og dótturfélög þess eiga í félaginu, er meira eða mun verða meira en 10% af hlutafénu. Hér verður gengið út frá því að bankinn hafi á sínum tíma fullnægt ákvæðum laga til öflunar eigin hluta innan 10% markanna. Það fyrirkomulag ríkti innan bankans varðandi umdeild viðskipti að bankinn hafði heimild til að kaupa eigin hluti fyrir reikning viðskiptamanns að tilteknu marki og innan tiltekins tíma og að öðru leyti innan ramma laganna. Bar samkvæmt áhættureglunum að gera samninga um þetta við viðkomandi viðskiptamann og í framkvæmd voru munnleg samtöl látin nægja. Hvað sem öðru líður verður að líta svo á að um kaup bankans á eigin hlutum hafi verið að ræða þar til viðkomandi viðskiptamaður leysti hlutina til sín. Fyrir liggur að bankinn fór yfir fyrrgreind 10% mörk að þessu leyti frá byrjun janúar 2008. Ekki hefur verið sýnt fram á eða gert líklegt að stefndu hafi mátt sjá það fyrir að viðskiptin 7. nóvember og 28. desember 2007 gætu leitt til þess að kaup eigin hluta færu yfir 10% mörkin. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki talið að bótaskylda vegna þessara viðskipta hafi geta stofnast á hendur stefndu. Þessi sjónarmið eiga þó ekki við varðandi kaup á hlutabréfum í bankanum 25. júlí 2008. Í janúarbyrjun 2008 var heildareign eigin bréfa auk handveða á miðlunarbók hlutabréfa II þegar orðin yfir 10% og fór stöðugt hækkandi eftir það. Bar stefndu Sigurjóni Þorvaldi og Yngva Erni, sem báðir höfðu sérstökum skyldum að gegna á umræddum vettvangi, að gæta þess sérstaklega að ekki væri farið yfir þau mörk eða þau hækkuð, enda ljóst að kaup á eigin hlutum fyrir umtalsverðar fjárhæðir geta verið til þess fallin að skapa sérstaka áhættu. Umrædd viðskipti með eigin bréf voru ekki heimil samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga. Hafa verður þó í huga að hafi hlutafélag eignast hluti andstætt ákvæðum 55.-58. gr. hlutafélagalaga skal það láta þá af hendi svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en sex mánuðum eftir að það eignaðist þá, sbr. nánar 60. gr. sömu laga. Bréfin voru ekki seld þannig að 10% viðmiðunarmörkum væri náð og við hrun bankans urðu þau verðlaus. Af þessum sökum bera stefndu Sigurjón Þorvaldur og Yngvi Örn skaðabótaábyrgð á því tjóni sem varð vegna viðskipta bankans með hlutabréf þann 25. júlí 2008 og ber að telja að tjón stefnanda hafi numið fyrrgreindri fjárhæð viðskiptanna, þ.e. 237.678.000 kr. Ekki verður talið að ákvæði 23. gr. skaðabótalaga sem mæla fyrir um bótaábyrgð starfsmanns gagnvart vinnuveitanda eigi við um stefndu Sigurjón Þorvald og Yngva Örn. Að því er varðar stefnda Steinþór ber þess að geta að hann sat ekki í framkvæmdastjórn bankans og ber hann því ekki skyldur gagnvart félaginu sem af því leiða. Þykir ekki nægjanlega hafa verið sýnt fram á í hverju sök hans var fólgin þannig að hann beri skaðabótaábyrgð vegna umræddra viðskipta þann 25. júlí 2008. Eins og áður segir gildir ákvæði 55. gr. laga nr. 2/1995 um kaup hlutafélags á eigin hlutum. Ábyrgð stefndu samkvæmt þessu ákvæði nær því ekki til viðskipta með hlutabréf í Straumi þann 14. janúar 2008 og Eimskipi þann 25. janúar 2008. Eru stefndu því sýknaðir af kröfum stefnanda vegna kaupa bankans á hlutabréfum í Straumi og Eimskipi í janúarmánuði 2008. 0. Samkvæmt b-lið 136. gr. hlutafélagalaga sem gilti á þeim tíma sem hér um ræðir var fyrningartími skaðabótakrafna tvö ár frá lokum reikningsárs þar sem ákvörðunin eða athöfnin, sem málið byggist á, var samþykkt eða gerð. Reikningsár bankans er almanaksárið. Með lögum nr. 68/2010, um breyting á lögum um hlutafélög og einkahlutafélög og lögum um ársreikninga sem öðlaðist gildi þann 22. júní 2010, varð breyting á fyrrgreindu ákvæði og var innleiddur fjögurra ára fyrningarfrestur miðað við sama upphafstíma. Samkvæmt því lauk fyrningartíma vegna kaupa bankans á hlutabréfum á árinu 2008, í árslok 2012, en mál þetta er höfðað 4. október 2012. Lög þessi, sem voru í eðli sínu almenn, voru sett áður en fyrningarfrestur rann út vegna skaðabótakröfu stefnanda vegna viðskipta bankans með hlutabréf þann 25. júlí 2008. Voru því aðstæður þannig að skuldarar urðu að sætta sig við breytt tímabil. Þykja hvorki eignarréttarákvæði stjórnarskrár, jafnréttisákvæði hennar né sjónarmið um afturvirkni laga vera þessari niðurstöðu til fyrirstöðu. Er bótakrafa stefnanda vegna kaupa bankans á eigin bréfum þann 25. júlí 2008, því ófyrnd. Í þessu ljósi verður heldur ekki fallist á það með stefndu að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Enn fremur eru málsástæður stefnda Sigurjóns Þorvaldar um rof fyrningar í tengslum við stefnubirtingu órökstuddar. 11. Stefndu Sigurjón Þorvaldur og Yngvi Örn telja að stefnandi hafi vanrækt skyldur sem á honum hvíldu gagnvart tryggingarfélaginu Howen Insurance Brokers Ltd., sem hafi leitt til þess að vátryggingavernd þeirra hafi fallið niður. Stefnandi hafi með því fyrirgert rétti sínum til að hafa uppi bótakröfur á hendur þeim. Leiði þetta til þess að þeir eigi kröfu á hendur stefnanda um að halda þeim skaðlausum af öllum bótakröfum sem vátryggingin hefði bætt. Dómurinn telur að umræddar varnarástæður séu óljósar og vanreifaðar varðandi réttindi og skyldur stefnanda samkvæmt umræddum vátryggingasamningi og þann rétt sem stefndu telja sér til handa samkvæmt honum. Af þeim ástæðum koma þær ekki til frekari skoðunar í máli þessu. 2. Samkvæmt framansögðu er stefndi Steinþór Gunnarsson, sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Stefndu, Yngva Erni Kristinssyni og Sigurjóni Þorvaldi Árnasyni ber að greiða stefnanda, slitastjórn Landsbanka Íslands hf. 237.678.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. nóvember 2008 til þingfestingardags 18. október 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda, Steinþóri Gunnarssyni, 700.000 krónur málskostnað. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, þykir rétt að stefndu Yngvi Örn Kristinsson og Sigurjón Þorvaldur Árnason og stefnandi slitastjórn Landsbanka Íslands hf. beri hver sinn kostnað af málinu. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Steinþór Gunnarsson, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Stefndu, Yngva Erni Kristinssyni og Sigurjóni Þorvaldi Árnasyni, ber að greiða stefnanda, slitastjórn Landsbanka Íslands hf., 237.678.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. nóvember 2008 til þingfestingardags 18. október 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnanda ber að greiða stefnda, Steinþóri Gunnarssyni, 700.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður á milli stefnanda og stefndu, Yngva Arnar Kristinssonar og Sigurjóns Þorvaldar Árnasonar, fellur niður.
Mál nr. 583/2017
Líkamstjón Vinnuslys Skaðabótamál
A krafðist þess að B hf. og S hf. yrði óskipt gert að greiða henni skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í vinnuslysi í Bláa lóninu hjá B hf. Tildrög slyssins voru þau að A hélt á körfu með drykkjarföngum og matvælum þegar hún fór um útidyr áleiðis að bar utanhúss við lónið. Eftir að hún hafði stigið á pall fyrir utan dyrnar missti hún jafnvægið og datt aftur fyrir sig á bakið. Þegar slysið varð hafði rignt og var pallurinn blautur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar viðarpallur blotni í rigningu gæti myndast hálka og var lagt til grundvallar að A hefði dottið af þeim sökum. Þá var tekið fram að B hf. hefði látið fræsa rákir í pallinn og að hann hefði verið þveginn reglulega en það tvennt drægi úr hálkumyndun. Var því talið að B hf. hefði gripið til viðeigandi aðgerða til að tryggja öruggara umhverfi og því ekki talið að slysið yrði rakið til vanbúnaðar fasteignarinnar eða annarra atvika sem B hf. eða S hf. bæru ábyrgð á. Voru þau því sýknuð af kröfu A.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og ArnfríðurEinarsdóttir landsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinutil Hæstaréttar 18. september 2017. Hún krefst þess að stefndu verði gert aðgreiða sér óskipt 7.852.113 krónur með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindumfjárhæðum frá 31. maí 2013 til 10. mars 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjaststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Dómendur fóru ávettvang 22. maí 2018.Eins og rakið er íhinum áfrýjaða dómi eru málavextir þeir að áfrýjandi hafði unnið um skamma hríðvið þjónustustörf hjá stefnda Bláa lóninu hf. þegar hún varð fyrir slysi 31.maí 2013. Tildrögin voru þau að hún hélt á körfu með drykkjarföngum og matvælumþegar hún fór um útidyr áleiðis að bar utanhúss við lónið. Hefur hún skýrt svofrá að hún hafi opnað dyrnar með því að beita öxlum og baki og því hafi húngengið aftur á bak eða á hlið þegar hún gekk út á pall við útidyrnar. Eftir aðhún hafi stigið á pallinn og snúið sér hafi hún misst jafnvægið og dottið afturfyrir sig á bakið. Innandyra voru flísar á gólfum og næst dyrunum að innanverðujárngrind en fyrir utan var viðarpallur með fræsuðum raufum. Þegar slysið varðhafði rignt og var pallurinn blautur. Við slysið hlaut áfrýjandi líkamstjón,sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar eru einnig raktar málsástæðuraðila.Þegar viðarpallurblotnar í rigningu getur myndast hálka og verður að leggja til grundvallar ímálinu að áfrýjandi hafi dottið í umrætt sinn af þeim sökum. Þess er þó að gætaað stefndi Bláa lónið hf. hafði látið fræsa rákir í pallinn, en það dregur úrþví að hann verði sleipur þegar hann blotnar. Þá hefur komið fram að pallurinnhafi verið þveginn reglulega en það dregur jafnframt úr hálkumyndun. Með þessumóti hafði stefndi gripið til viðeigandi aðgerða til að tryggja öruggaraumhverfi. Eru atvik máls að þessu leyti nægjanlega upplýst og verður því fallistá það með héraðsdómi að ekki skipti máli fyrir sönnunarfærsluna þótt slysiðhafi ekki verið tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins tímanlega í samræmi viðáskilnað 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að slysið verði rakið tilvanbúnaðar fasteignarinnar eða annarra atvika sem stefndu bera ábyrgð á. Verðurhinn áfrýjaði dómur því staðfestur.Rétt er að aðilarnirberi hver sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. júní2017. Mál þetta var höfðað 31. maí 2016 ogtekið til dóms 23. maí sl. Stefnandi er A, […], en stefndu eru Bláa lónið hf.,Norðurljósavegi 9, Grindavík, og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5,Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eruþær að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda 7.852.113 krónurmeð 4,5% ársvöxtum af 518.350 krónum frá 31. maí 2013 til 31. ágúst 2013, af7.852.113 krónum frá þeim degi til 10. mars 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags. Til vara er þess krafistað stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda 6.239.498 krónur með4,5% ársvöxtum af 518.350 krónum frá 31. maí 2013 til 31. ágúst 2013, af6.239.498 krónum frá þeim degi til 10. mars 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags.Í annarri varakröfu erþess krafist að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda5.745.310 krónur með 4,5% ársvöxtum af 518.350 krónum frá 31. maí 2013 til 31.ágúst 2013, af 5.745.310 krónum frá þeim degi til 10. mars 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá þeim degi til greiðsludags.Í þriðju varakröfu erþess krafist að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda5.272.638 krónur með 4,5% ársvöxtum af 518.350 krónum frá 31. maí 2013 til 31.ágúst 2013, af 5.272.638 krónum frá þeim degi til 10. mars 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Í fjórðu varakröfu erþess krafist að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda5.166.140 krónur með 4,5% ársvöxtum af 518.350 krónum frá 31. maí 2013 til 31.ágúst 2013, af 5.166.140 krónum frá þeim degi til 10. mars 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Í fimmtu varakröfu erþess krafist að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda2.958.250 krónur með 4,5% ársvöxtum af 518.350 krónum frá 31. maí 2013 til 31.ágúst 2013, af 2.958.250 krónum frá þeim degi til 10. mars 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Dómkröfur stefndu eru þæraðallega að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að hún verðidæmd til að greiða stefndu málskostnað. Til vara krefjast stefnduþess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og í því tilviki verðimálskostnaður látinn niður fall. IMálavextirStefnandi féll áútitrépalli 31. maí 2013 við vinnu sína hjá stefnda Bláa lóninu hf. en þarstarfaði hún sem þjónustustúlka í sumarvinnu. Atvik eru nánar þau að stefnandi,sem þá var 22 ára gömul, var á leið frá bar, sem staðsettur er innanhúss, oghélt á bakka með drykkjarföngum og veitingum fyrir viðskiptavini. Veitingarnarátti hún að flytja á annan bar sem staðsettur var utanhúss við lónið. Til aðkomast þangað þurfti hún að ganga í gegnum útidyr sem aðallega eru ætlaðarstarfsfólki. Gólfefnið innandyra er annað en úti á pallinum. Innanhúss eruflísar á gólfi og járngrind við hurðina að innaverðu en fyrir utan dyrnar tekurvið viðarpallur með fræsuðum raufum. Þegar stefnandi gekk út um dyrnar og steigá viðarpallinn hinum megin þröskuldsins kveðst hún hafa tekið tvö til þrjúskref en þá skyndilega runnið, misst jafnvægið og dottið aftur fyrir sig ábakið með bakkann í fanginu. Hún sagði að rignt hafi þennan dag og pallurinnverið blautur og háll. Stefnandi taldi í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hefðiaðeins verið búin að vinna nokkra daga hjá stefnda Bláa lóninu hf. er slysiðvarð. Stefnandi reyndi að halda áfram að vinna en varð frá að hverfa umhálftíma síðar vegna slæmra verkja í baki. Hún leitaði samdægurs á slysadeildLandspítalans í Fossvogi þar sem hún var greind með tognun í baki og henniávísuð verkjalyf og ráðlögð sjúkraþjálfun. Vinnuveitandi stefnanda tilkynntislysið ekki til Vinnueftirlitsins fyrr en 4. febrúar 2015. Meðtilkynningu 31. janúar 2014 tilkynnti stefnandi slys sitt til SjúkratryggingaÍslands. Stefnandi leitaði til heimilislæknis þann 26. febrúar 2014 og kvaðsthún þá finna fyrir verkjum í baki milli herðablaða auk þess fyndi hún fyrirverkjum við ákveðnar stellingar og við vissar æfingar í „crossfit“.Heimilislæknir vísaði stefnanda til sjúkraþjálfara og ráðlagði henni meðæfingar. Stefnandi virðist í framhaldinu hafa leitað til sjúkraþjálfara í fimmmeðferðartíma, þann fyrsta 14. mars 2014. Þann 5. mars 2014 óskaði stefnandieftir því að fá svör frá stefnda við tilteknum spurningum vegna óhappsstefnanda. Með tilkynningu 7. mars 2014 var slysið tilkynnt stefnda Sjóvá.Stefnandi leitaði því næst til Júlíusar Valssonar gigtarlæknis þann 12. maí2014. Í skoðun hjá Júlíusi kvartaði stefnandi yfir þrálátum verkjum íbrjósthryggnum á milli herðablaðanna sem kæmi fram við álag og versnuðu þegarliði fram á daginn. Þá sagðist stefnandi oft sofa illa og eiga erfitt með langarsetur eða að vera lengi kyrr í sömu stellingu.Starfsmenn stefnda Bláalónsins hf. voru slysatryggðir hjá stefnda Sjóvá- Almennum tryggingum hf. semjafnframt ábyrgðartryggði starfsemi félagsins. Með bréfi 12. júní 2014 var þesskrafist að vátryggingarfélagið viðurkenndi greiðsluskyldu sína úrábyrgðartryggingu Bláa lónsins hf. Með bréfi 19. nóvember s.á. hafnaði félagiðkröfu stefnanda. Stefnandi undi ekki þeirri ákvörðun og kærði hana tilúrskurðarnefndar í vátryggingarmálum sem komst að þeirri niðurstöðu að ekkihefði verið sýnt fram á greiðsluskyldu úr tryggingunni. Matsmennirnir Björn PéturSigurðsson bæklunarskurðlæknir og Sigurður B. Halldórsson hrl. mátu varanlegarafleiðingar slyssins með matsgerð sem dagsett er 4. febrúar 2016. Helstuniðurstöður þeirra eru þær að varanlegur miski stefnanda teljist hæfilegametinn 5 stig og varanleg örorka hennar 5%. Að fenginni matsgerð matsmannakrafði stefnandi stefndu Sjóvá-Almennar tryggingar hf. á nýjan leik umviðurkenningu á greiðsluskyldu vegna afleiðinga slyssins. Var þess jafnframtkrafist að vátryggingarfélagið greiddi stefnanda 7.852.113 krónur í skaðabæturvegna varanlegs miska og varanlegrar örorku, auk útlagðs kostnaðar, vaxta oglögmannsþóknunar. Með tölvupósti þann 17. febrúar 2016 hafnaði félagið öllumkröfum stefnanda með sömu rökum og áður. IIMálsástæður stefnanda Stefnandi byggir á hinni almennu sakarregluskaðabótaréttar, reglunni um vinnuveitendaábyrgð, reglum um skaðabótaábyrgðfasteignareigenda vegna slysa sem hljótast af aðbúnaði og ástandi fasteigna,ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum ogreglum og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Þá byggir stefnandi áskaðabótalögum og meginreglu skaðabótaréttar um fullar bætur til tjónþola. Stefnanditelur Bláa lónið hf. bera ábyrgð á líkamstjóni sínu. Slysið og líkamstjónið,sem af því leiddi, sé afleiðing af óforsvaranlegum vinnuaðstæðum og vanrækslufyrirsvarsmanna stefnda Bláa lónsins hf. á að halda gönguleiðum fasteignarfélagsins greiðum, öruggum, hálku- og hættulausum og jafnframt tryggja með þvíöryggi starfsmanna og gesta sinna á matsölustaðnum. Stefnda reki eftirsóttan ogfjölsóttan veitingastað við Bláa lónið. Gestir séu bæði utan- og innandyra ástaðnum og þeim sé þjónað til borðs. Mikil umferð gangandi fólks sé því um dyrstaðarins og brýnt að þar sé fyllsta öryggis gætt og leiðum haldið hálkulausumen vatn og gufa sé á öllum útisvæðum. Í þeim efnum megi gera miklar kröfur tilstefnda Bláa lónsins hf. sem fasteignareiganda og rekstraraðilaveitingastaðarins.Ríkar kröfur hvíli áatvinnurekanda um að tryggja öryggi starfsmanna sinna eins og kostur sé og aðþeir séu ekki settir í hættu við vinnu sína. Þannig skuli atvinnurekanditryggja að gætt sé fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta ávinnustað, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980. Stefnandi telur að ýmsuhafi verið ábótavant á vinnustað hennar á slysdegi að því er varðarvinnuaðstæður, verkstjórn og skort á upplýsingum til hennar. Í fyrsta lagi erbyggt á því að vinnuaðstæðum hafi verið áfátt og hafi það leitt til þess aðstefnandi varð fyrir því slysi sem hér um ræðir. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laganr. 46/1980 skuli vinnustaður vera þannig úr garði gerður að þar sé gættfyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Til nánari skýringar sévísað til 1. mgr. 3. gr. reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða þar semgreint sé frá því að húsnæði skuli innrétta þannig að þar sé sem öruggast ogheilsusamlegast starfsumhverfi. Stefnandi vísar til þessað á slysdegi hafi rignt og gönguleið stefnanda af þeirri ástæðu verið blaut.Undir þeim kringumstæðum verði viðarpallurinn, sem sé úti undir beru lofti,sérlega háll. Stefnandi hafi þurft að ganga innandyra með þunga bakka í báðumhöndum að dyrunum, opna hurðina út og stíga út á timburpallinn fyrir utan. Þessaraðstæður hafi í raun verið hrein slysagildra þegar pallurinn var blautur. Séþetta í reynd viðurkennt í tjónstilkynningu stefnda Bláa lónsins hf. tilvátryggjanda síns, stefndu Sjóvár-Almennra trygginga hf. Tilkynningin sé unninaf öryggisstjóra félagsins, Magnúsi Má Jakobssyni, þann 7. mars 2014. Í svariöryggisstjórans við spurningunni um orsök slyssins segir orðrétt: „Pallurinnvar sleipur og hún var í erfiðum aðstæðum og gat ekki stutt sig þar sem hún varað bera bakka fulla af veitingum.“Sé afstaða félagsinsítrekuð í bréfi mannauðsstjóra Bláa lónsins hf. sem hafi borist stefnanda 3.júní 2014. Í sama bréfi sé jafnframt að finna eftirfarandi svar við þeirrispurningu hvort undirlag viðarpallsins hafi verið í ásættanlegu horfi: „Allttimbur er sleipt þegar það blotnar þess vegna er aldrei of varlega farið. Entimbrið í þessum palli er sérstaklega fræsað til að minnka hættuna sem mest.“Líkt og gögnfyrirsvarsmanna stefnda Bláa lónsins hf. beri með sér sé engum vafa undirorpiðað viðarpallurinn hafi sannarlega verið háll í bleytu. Að mati stefnanda brjótiaðbúnaður fasteignarinnar gegn reglum sem kveði á um öruggan og hættulausanvinnustað og greiðar gönguleiðir fasteignar. Til viðbótar áðurnefndum ákvæðumlaga vísar stefnandi til d-liðar 3. mgr. 41. gr. reglna nr. 581/1995 varðandiaðbúnað vinnustaða utanhúss. Þar segi að þegar starfsmenn vinni utanhúss skulivinnustaður eins og kostur sé skipulagður á þann hátt að þeir renni ekki tileða detti. Samkvæmt 5. mgr. 6. gr. sömu reglna sé vinnuveitanda gert skylt aðgera ráðstafanir til að draga úr hálku á gólfum þar sem þess gerist þörf.Til viðbótar framansögðubyggir stefnandi á því að fyrirsvarsmenn stefnda Bláa lónsins hf. hafi vitað umhættueiginleika viðarpallsins þegar hann var blautur, enda sé fullyrt ítilkynningu og svarbréfinu 3. júní 2014 að viðargólfið hafi verið hált og aðþað hafi sérstaklega verið fræsað í það til að minnka slysahættuna eins ogkostur væri. Yfirlýsingin sanni að forsvarsmönnum stefnda Bláa lónsins hf. hafiverið kunnugt um að pallurinn væri háll í bleytu. Líkt og slys stefnandasýni hafi vitneskja starfsmanna stefndu ekki verið nóg til að koma í veg fyrirslysið. Aðgerðir hafi skort. Pallurinn hafi verið mjög háll og hættulegur þeimsem um hann fóru. Koma hefði mátt í veg fyrir slys stefnanda meðfyrirhafnarlitlum, ódýrum og skjótum hætti, t.d. með því að leggja útidyramottuúr gúmmíi fyrir framan þröskuldinn útidyramegin og festa hana vel. Slíkt hafi íreynd verið bráðnauðsynlegt. Í fyrsta lagi vegna vitneskju atvinnurekanda umhálkueiginleika viðargólfsins, í annan stað sökum þess að yfirborð gangleiðarinnandyra sé allt annað en það sem er utandyra og síðast en ekki síst vegnaþeirrar staðreyndar að starfsfólk eigi oft leið um dyrnar með bakka í höndum.Þetta rúmist vel innan þeirra krafna sem gera megi til atvinnurekenda um aðtryggja öryggi starfsmanna sinna.Til frekari stuðningsmálatilbúnaði sínum vísar stefnandi til þess að vinnuveitandi stefnanda hafiekki fylgt þeirri skyldu að tilkynna slysið til Vinnueftirlitsins án ástæðulausrartafar, sbr. 79. gr. laga nr. 46/1980. Hafi það ekki verið gert fyrr en 4.febrúar 2015 þegar eftirlitinu barst skrifleg tilkynning félagsins. Hafi þáverið liðnir 20 mánuðir síðan slysið varð. Stefnandi byggir á því að ef slysiðhefði verið tilkynnt með lögbundnum hætti hefðu tildrög og orsök þess veriðrannsökuð af Vinnueftirlitinu. Með slíkri rannsókn hefði t.a.m. mátt leiða íljós hvort viðargólfið hefði sannarlega verið hálkuvarið eða hvort önnur atvikollu slysinu, s.s. sápa eða kísill úr lóninu sem kunni að hafa borist áviðarpallinn. Sé stefnanda nú, tæpum þremur árum síðar, ókleift að sýna fram áraunverulegt ástand pallsins á slysdegi. Sé því óhjákvæmilegt að stefndu berihallann af því að ekki var gerð viðhlítandi rannsókn á orsökum slyssins. Íþessu sambandi bendir stefnandi á að í tjónstilkynningu stefnda Bláa lónsinshf. til vátryggjanda komir jafnframt fram að stefnandi eigi ekki sök á slysinu.Hún hafi verið í „erfiðum aðstæðum“ og ekki getað stutt sig. Eftiráskýringarstefndu í þá átt að stefnandi hefði átt að vara sig eigi því ekki við rök aðstyðjast og séu í ósamræmi við upphaflega frásögn frá því skömmu eftir aðslysið atvikaðist.Í annan stað erbyggt á því að vinnuveitandi stefnanda hafi ekki fylgt reglum nr. 499/1994 umöryggi og hollustu þegar byrðar séu handleiknar. Líkt og komi fram ítjónstilkynningu og svari mannauðsstjóra stefnda Bláa lónsins hf. frá 3. júnísl. hélt stefnandi á bakka sem á voru drykkjarföng og veitingar. Hafi stefnandiverið í „erfiðum aðstæðum og gat ekki stutt sig við neitt“, líkt og fram komi.Hún hafi þurft að opna dyrnar til að komast út því að hurðin hafi ekki veriðmeð sjálfvirka hurðaopnum. Hafi öryggi á vinnustaðnum verið áfátt að þessuleyti. Í 2. mgr. 3. gr. framangreindra reglna nr. 499/1994 segi að þegar ekkisé unnt að komast hjá því að starfsmenn handleiki byrðar skuli atvinnurekandiskipuleggja vinnuaðstæður, nota viðeigandi búnað eða sjá starfsmönnum sínumfyrir hjálpartækjum til að draga úr þeirri áhættu sem felst í starfinu. Skuli atvinnurekandijafnframt skipuleggja vinnusvæði á þann hátt að öryggi og hollusta sé sem allramest þegar byrðar eru handleiknar, sbr. 4. gr. reglnanna. Þá greini í 6. gr. aðvinnuaðstæður skuli vera eins góðar og kostur sé þegar byrgðir séu handleiknarog umferðarleiðir greiðfærar til að koma í veg fyrir hættu á að starfsmennrenni til, hrasi o.s.frv. Að mati stefnanda hafi vinnuaðstæður hennar ekkiverið í samræmi við fyrirmæli títtnefndra reglna nr. 499/1994, enda teljistsleipt viðargólf til aðstæðna sem auki hættu á heilsutjóni. Í þriðja lagi vísarstefnandi til þess að atvinnurekandi hennar hafi ekki upplýst hana um þáslysahættu sem fylgdi starfi hennar. Vísist til 14. gr. fyrrnefndra laga nr.46/1980 vegna þessa. Stefnandi hafi verið grandlaus um hálkueiginleika pallsinsog hafi það verið í verkahring yfirmanna hennar að upplýsa hana um þá.Fyrirsvarsmennirnir hafi í það minnsta átt að sjá hættuna fyrir, vitandi að„allt timbur verði sleipt þegar það blotnar,“ sbr. það sem fram komi í svörummannauðsstjóra stefnda Bláa lónsins hf. Að síðustu bendirstefnandi á að atvinnurekandi hennar hafi útvegað henni skóbúnað til vinnusinnar. Þeir skór hafi aftur á móti ekki verið hinir sömu og fastráðnirstarfsmenn Bláa lónsins hf. hafi fengið en stefnandi hafi veriðsumarstarfsmaður. Fastráðnir starfsmenn hafi fengið vandaða Ecco-skó ensumarstarfsmenn ekki. Þeir hafi fengið „nokkurs konar íþróttasandala“ sem hafi„þokkalega grófan botn“, líkt og komi fram í svari mannauðsstjóra stefnda Bláalónsins hf. Þeir skór hafi síðar verið teknir úr notkun vegna kvartana notendaþeirra. Að mati stefnanda sé ekki útilokað að vandaðri skóbúnaður hefði komið íveg fyrir slysið. Útilokað sé hins vegar fyrir stefnanda að færa sönnur á þettaatriði úr því sem komið er þar sem slysið hafi ekki verið tilkynntVinnueftirliti. Stefndu verði að bera hallann af því.Með vísan til allsframangreinds telur stefnandi fullljóst að stefnda Bláa lónið hf. hafi ekkitryggt öryggi og góðan aðbúnað starfsfólks síns á vinnustað eins og lög ogreglur mæli fyrir um. Ef það hefði verið gert hefði mátt koma í veg fyrir slysstefnanda eða draga verulega úr líkum á því. Við úrlausn málsins, þ. á m. mat ásök vinnuveitandans, verði ekki litið fram hjá því að Bláa lónið sé vinsælastiferðamannastaður landsins og gríðarlega fjölsóttur. Með hliðsjón afdómaframkvæmd verði að gera ríkar kröfur til stefnda Bláa lónsins hf. semfasteignareiganda að sinna vel viðhaldi og umhirðu á fasteign sinni til að komaí veg fyrir að þeir sem eigi erindi um hana, gestir og starfsfólk, verði fyrirtjóni. Tjón stefnanda Í matsgerð matsmanna ségreint frá afleiðingum vinnuslyssins samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Matsmenntelji afleiðingarnar vera tognun á brjósthrygg sem verði eingöngu rakin tilslyssins 31. maí 2013. Útreikningur stefnufjárhæðar taki mið af ákvæðumskaðabótalaga og fyrirliggjandi matsgerð matsmanna. A.Varanlegur miski samkvæmt. 4. gr. skaðabótalaga Samkvæmtmatsgerð matsmanna sé varanlegur miski stefnanda vegna slyssins metinn 5 stig.Krafa stefnanda vegna þessa þáttar nemi 518.350 krónum (10.367.000 (uppreiknaðm.v. lánskjaravísitölu í febrúar 2016, sbr. kröfubréf 10. febrúar 2016) x 5%). B. Varanlegörorka samkvæmt 5.-7. gr. skaðabótalagaSamkvæmt matsgerðmatsmanna sé varanleg örorka stefnanda vegna afleiðinga slyssins metin 5%.Tekjur hennar síðustu þrjú ár fyrir slysið gefi ekki rétta mynd af líklegumframtíðartekjum hennar. Ástæðan sé sú að hún nýtti starfsgetu sína til aðstunda nám í sálfræði við Háskólann í Reykjavík á þessum árum. Hún hafiútskrifast úr náminu vorið 2014. Vegna þessa sé stuðst við ákvæði 2. mgr. 7.gr. skaðabótalaga. Samkvæmt ákvæðinu skulu árslaun „metinsérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annarmælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola.“ Áslysdegi hafði stefnandi lokið meirihluta námsins, eða 66,7% þess. Námslokhennar hafi því verið fyrirsjáanleg á slysdegi. Við mat á árslaunum tilákvörðunar bóta vegna varanlegrar örorku sé miðað við heildarlaun í „öðrumsérfræðistörfum“ samkvæmt launakönnun Hagstofunnar á slysárinu 2013 en sálfræðingarfalli í þann flokk skv. ÍSTARF95 starfaflokkun. Árslaunin telji 8.308.989krónur (690.000 x 12), auk 8%mótframlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð, samtals 8.973.708 krónur. Stöðugleikapunktur sé 31.ágúst 2013. Þá hafi stefnandi verið 22 ára og 207 daga gömul. Margfeldisstuðullsamkvæmt 6. gr. skaðabótalaga sé því 207/365 af mismuninum á margföldunarstuðli22 ára og 23 ára konu. Stuðullinn sé því 16,345 (16,626 – 16,130 = 0,496 x207/365 = 0,281. 16,626 – 0,281 = 16,345). Aðallega sé krafist greiðslu á7.333.763 krónum (8.973.708 x 16,345x 5%) í bætur fyrir varanlega örorku. Verði ekki fallist áaðalkröfu stefnanda sé til vara gerð krafa um skaðabætur fyrir varanlega örorkuþar sem stuðst sé við meðaltekjur háskólamanna á slysárinu 2013 samkvæmt úttektBandalags háskólamenntaðra (BHM) sem birt sé á heimasíðu fjármálaráðuneytisins.Námslok stefnanda hafi verið fyrirsjáanleg þegar slysið atvikaðist og beri þvíað meta árslaun hennar sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Í ljósiþessa sé ekki ástæða til að styðjast við lægra tekjuviðmið en meðaltekjurháskólamanna. Árslaunin samkvæmt úttekt BHM árið 2013 séu 6.481.932 krónur(540.161 x 12), auk 8% mótframlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð, samtals7.000.487 krónur.Varakrafa stefnanda vegna varanlegrarörorku sé því 5.721.148 krónur (7.000.487 x 16,345 x 5%). Verði heldur ekki fallistá varakröfu stefnanda sé í annarri varakröfu gerð krafa um skaðabætur fyrirvaranlega örorku þar sem stuðst sé við tekjur stefnanda á slysárinu 2013, sbr.2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Á slysári hafi stefnandi starfað bæði hjáReykjavíkurborg og Bláa lóninu hf. Starfið hjá Bláa lóninu hf. hafi veriðsumarstarf. Til einföldunar sé við útreikning skaðabóta tekið mið af launumstefnanda hjá Reykjavíkurborg alla mánuði ársins að undanskildum júlí og ágústen þá mánuði sé litið til tekna hennar hjá Bláa lóninu hf. Launin hjáReykjavíkurborg séu uppreiknuð m.v. 100% vinnuframlag.ÁrTekjurVísitala ársVísitala á st.l.p.Samtals2013 5.901.367 457458,6 5.922.028 Að viðbættu 8% mótframlagi vv 6.395.791 Önnur varakrafa stefnandavegna varanlegrar örorku sé því 5.226.960 krónur (6.395.791 x 16,345 x 5%).Þriðja varakrafa taki miðaf meðaltekjum stefnanda þrjú síðastliðin ár fyrir slysdag, 2010-2012, sbr. 1.mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þó þannig að launin séu uppreiknuð m.v. 100%starfshlutfall.ÁrTekjurVísitala ársVísitala á st.l.p.Samtals2010 4.827.855 375,8458,6 5.891.576 2011 4.417.636 401,3458,6 5.048.412 2012 4.922.463 432,5458,6 5.219.518 Meðaltal 5.386.502 Að viðbættu 8% mótframlagi vv 5.817.422 Þriðja varakrafastefnanda vegna varanlegrar örorku sé því 4.754.288 krónur (5.817.422 x 16,345x 5%).Fallist dómur ekki áþriðju varakröfu sé í fjórðu varakröfu gerð krafa um bætur fyrir varanlegaörorku sem miðist við árslaun stefnanda árið 2014. Sé stuðst við 2. mgr. 7. gr.skaðabótalaga.ÁrTekjurVísitala ársVísitala á st.l.p.Samtals2014 5.551.754 483,5458,6 5.265.842 Að viðbættu 8% mótframlagi vv 5.687.109 Fjórða varakrafa stefnanda vegna varanlegrarörorku er því 4.647.790 krónur (5.687.109 x 16,345 x 5%).Fimmta varakrafastefnanda byggist á lágmarkslaunaviðmiði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga: Stöðugleikap.LaunaviðmiðVísitölugrunnurVísitala á st.l.p.Samtals31.8.2013 1.200.000 32828165 2.985.500 Fimmtavarakrafa stefnanda vegna varanlegrar örorku er því 2.439.900 krónur (2.985.500x 16,345 x 5%).Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á 1. og 3. mgr. 129.gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og því ernauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Umvarnarþing vísast til 33. gr. og 42. gr. laga nr. 91/1991 og um aðild vísasttil 16. og 17. gr. sömu laga. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á 16. gr. skaðabótalagaog 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Vaxta af miskabótum er krafist frátjónsdegi en allri stefnu fjárhæðinni frá stöðugleikapunkti, 31. ágúst 2013.Dráttarvaxta er krafist frá 10. mars 2016 en þá var liðinn mánuður frá því aðstefnandi krafði stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. um greiðslu skaðabóta. III Málsástæður stefnduSýknukröfusína byggja stefndu á því að það sé ósannað að óhapp stefnanda sé að rekja tilsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda Blá lónsins hf. eða starfsmanna þesseins og stefnandi haldi fram. Í fyrstalagi er byggt á því að vinnuaðstæður hjá stefnda Bláa lóninu hf. hafiverið forsvaranlegar og því hafnað að óhapp stefnanda sé afleiðing afóforsvaranlegum vinnuaðstæðum eins og stefnandi haldi fram. Í öðru lagi er því hafnað að stefndaBláa lónið hf. og starfsmenn þess hafi á nokkurn hátt gerst brotleg við ákvæðilaga eða reglna í umrætt sinn, s.s. um ráðstafanir til að draga úr hálku ávinnustað stefnda. Það sé því ósannað að óhapp stefnanda sé að rekja til meintsathafnaleysis stefnda Bláa lónsins hf. eða starfsmanna hans. Í þriðja lagimótmælir stefnda Bláa lónið hf. því að dráttur á því að tilkynna um óhappstefnanda til Vinnueftirlitsins skuli leiða til þess að stefndu skuli berahallann af meintum sönnunarskorti um orsök óhappsins og aðstæður á slysstað. Í fjórða lagi byggja stefndu á því aðstefnanda hafi ekki tekist að sanna umfang meintra einkenna sinna eða aðorsakatengsl séu milli þeirra og umrædds óhapps. Í fimmta lagi er byggt á því að stefnandi skuli bera allt tjónsitt sjálf vegna eigin sakar ellegar óhappatilviljunar.Stefnandiberi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns og sé því mótmælt að hún hafisannað að tjónið megi rekja til atvika sem stefnda Bláa lónið hf. skuli beraskaðabótaábyrgð á að lögum og verði felld undir frjálsa ábyrgðartryggingu hanshjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Um slíka ábyrgð fari samkvæmtsakarreglu skaðabótaréttar ásamt reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Stefndubyggja á því að það sé ósannað að slys stefnanda sé að rekja til atvika semstefnda Bláa lónið hf. eða starfsmenn þess beri skaðabótaábyrgð á að lögum.Þannig telur stefnda ósannað að slys stefnanda verði rakið til vanrækslu áskyldum sem á vinnuveitanda hvíli samkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum sem settar eru með stoð í þeimlögum. Í fyrsta lagi telja stefndu aðvinnuaðstæður á vinnustað stefnda Bláa lónsins hf. hafi verið forsvaranlegar ogþað sé því rangt og ósannað að meint tjón stefnanda sé að rekja tilóforsvaranlegra vinnuaðstæðna hjá stefnda. Stefnda Bláa lónið hf. mótmælir þvíað það hafi ekki fullnægt þeim skyldum sem ákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum leggi á það. Þvert á móti telur stefndaað það hafi uppfyllt allar skyldur sem lög og reglugerðir setja og verði þvíekki talið bera ábyrgð á slysi stefnanda. Stefnda Bláa lónið hf. hafi íhvívetna uppfyllt þær lagakröfur sem á því hvíli sem vinnuveitanda, s.s.samkvæmt ákvæðum 13. og 42. gr. laga nr. 46/1980. Að sama skapi hafi starfsemistefnda uppfyllt þær kröfur sem gerðar séu í 1. mgr. 3. gr. reglna nr. 581/1995um húsnæði vinnustaða. Í þessu sambandi taka stefndu fram að stefnda hafi gertráðstafanir til að draga úr hálkumyndun á þeim viðarpalli þar sem óhappstefnanda varð með því að rákir hafi verið fræstar í hann. Fyrir vikið sépallurinn mun stamari en ef engar rákir væru. Að mati stefndu sé umræddurviðarpallur með fræstum rákum af forsvaranlegri gerð með hliðsjón af þeirristarfsemi sem stefnda rekur. Þá séljóst að Vinnueftirlitið hafi ekki séð ástæðu til að gera athugasemdir viðumræddan viðarpall í þeirri úttekt sem framkvæmd var þann 31. mars 2015, s.s. ítengslum við hönnun, gerð eða frágang. Stefndu benda á að viðarpallurinn sé ídag nákvæmlega sömu gerðar og þegar óhapp stefnanda varð þann 31. maí 2013.Stefndu mótmæla þeim fullyrðingum í stefnu að umræddur viðarpallur verðisérlega háll í rigningu eða að hann teljist hrein slysagildra. Að mati stefnduverði umræddur viðarpallur ekki meira háll en sambærilegir viðarpallar þegarregnvatn liggi yfir þeim. Umræddur timburpallur sé þannig ekkert hálli enalmennt gengur og gerist með slíka timburpalla þegar þeir bloti. Hafiviðarpallurinn enda ekki skapað sérstaka hættu í starfsemi stefnda Bláa lónsinshf. eða á honum orðið sambærilegt óhapp og það sem stefnandi varð fyrir. Að samaskapi mótmæla stefndu því að tilkynning stefnda Bláa lónsins hf. til stefndaSjóvár-Almennra trygginga hf. feli í sér einhvers konar viðurkenningu á því aðumræddur viðarpallur sé sérlega háll eða að í honum felist hrein slysagildraeins og stefnandi haldi fram. Tjónstilkynningin feli ekki í sér neinar slíkarlýsingar á eðli viðarpallsins.Þámótmæla stefndu því að aðbúnaður fasteignar stefnda Bláa lónsins hf. hafibrotið gegn reglum sem kveði á um öruggan og hættulausan vinnustað og greiðargönguleiðir fasteignar. Að mati stefndu sé vinnustaður stefnda Bláa lónsins hf.eins og kostur sé skipulagður á þann hátt að starfsmenn, sem sinni vinnuutanhúss, renni ekki til eða detti, sbr. d-lið 3. mgr. 41. gr. reglna nr.581/1995 um húsnæði vinnustaða. Hafi stefnandi ekki bent á neitt sem teljaverði ófullnægjandi skipulag á vinnustað stefnda eða að slíkt hafi átt þátt íþví að óhapp stefnanda varð. Vinnueftirlitið hafi auk þess ekki gert neinarathugasemdir við skipulag vinnustaðarins að þessu leyti.Stefndumótmæla því að reglur nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar séuhandleiknar verði taldar eiga við um starf stefnanda sem þjónustustúlku áveitingastað stefnda. Með vísan til þess hvernig gildissvið reglnanna séafmarkað verði þær ekki taldar eiga við um það starf sem stefnandi sinnti hjástefnda Bláa lóninu hf. á þeim tíma sem óhappið varð. Ef slíkar reglur verðihins vegar taldar eiga við um starf stefnanda í umrætt sinn telja stefndu aðvinnuaðstæður eða skipulag á vinnusvæði stefnda Bláa lónsins hf. hafi ekkifarið í bága við ákvæði reglnanna, s.s. ákvæði 3., 4. og 6. gr. þeirra. Í þvítilliti mótmæla stefndu því að öryggi á vinnustað stefnda Bláa lónsins hf. hafiverið áfátt þar sem ekki hafi verið sjálfvirk hurðaropnun á þeirri hurð semstefnandi þurfti að opna til að komast leiðar sinnar í umrætt sinn. Þá sé ljóstað skýrsla Vinnueftirlitsins feli á engan hátt í sér að öryggi hafi verið áfáttað þessu leyti eins og stefnandi haldi fram. Í skýrslunni sé vísað til þess aðstefnda Bláa lónið hf. skuli uppfæra áhættumat og m.a. meta þörfina ásjálfvirkum hurðaropnara. Stefnda Bláa lónið hf. hafi upplýst að það hafiframkvæmt slíkt mat við hönnun á nýjum bar utandyra. Stefndu benda einnig á aðstefnandi hafi ekki sýnt fram á að orsök óhapps stefnanda hafi verið að rekjatil skorts á sjálfvirkri hurðaropnun eða hvernig slíkt hafi verið meðvirkandiþáttur í óhappi stefnanda.Í öðru lagi byggja stefndu áþví að stefnda Bláa lónið hf. hafi uppfyllt þær kröfur sem lög geri ráð fyrir,s.s. í tengslum við ráðstafanir til að draga úr hálku á vinnustað stefnda.Stefndu telja ósannað að óhapp stefnanda megi rekja til meints athafnaleysisstefnda Bláa lónsins hf. eða starfsmanna þess. Hér beri að athuga að stefndahafi gert ráðstafanir til að draga úr hálku á umræddum viðarpalli. Í þvísambandi sé pallurinn háþrýstiþveginn á hverri nóttu, auk þess sem salt ogsandur sé borinn á hann á veturna. Stefnda hafi þannig uppfyllt þær kröfur semgerðar séu í ákvæðum laga nr. 46/1980 og reglugerðum settum á grundvelli þeirra,s.s. ákvæði 5. mgr. 6. gr. reglna nr. 581/1995. Það sé rangt, sem haldið séfram í stefnu, að aðgerðir til að varna hálku á pallinum hafi skort. Þvert ámóti hafi stefnda Bláa lónið hf. gert nauðsynlegar ráðstafanir í samræmi viðþær lagakröfur sem á því hvíli. Stefndu mótmæla því að koma hefði mátt í vegfyrir óhapp stefnanda með því að leggja útidyramottu úr gúmmíi á viðarpallinnfyrir framan þá hurð sem stefnandi fór um. Að mati stefndu sé ósannað að slíkmotta hefði varnað því að óhapp stefnanda varð. Einnig hvíli ekki neinlagaskylda á stefnda Bláa lóninu hf. að koma fyrir slíkri gúmmímottu fyrirframan þá hurð sem stefnandi fór um. Stefndu telja þvert á móti að slíkgúmmímotta væri frekar til þess fallin að skapa slysahættu, s.s. með því aðstarfsmenn kynnu að hrasa um hana. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að blautgúmmímotta skapi meira öryggi en blautur viðarpallur sem í hafi verið fræstarrákir.Stefndumótmæla því að stefnda Bláa lónið hf. hafi ekki upplýst stefnanda um meintaslysahættu sem bundin hafi verið við starf hennar, ellegar að slíkt hafi áttþátt í því óhappi sem stefnandi varð fyrir. Að sama skapi er því mótmælt aðstefnandi sjálf hafi verið grandlaus um meinta hálkueiginleika viðarpallsinseins og haldið sé fram í stefnu. Hér beri að athuga að stefnandi hafði starfaðhjá stefnda Bláa lóninu hf. um mánaðarskeið áður en óhappið varð. Stefnandihafi þannig sinnt sama starfi margoft áður hjá stefnda og þekkt því hvernig húnátti að bera sig að og hvað bæri að varast. Þá verði ekki lagðar þær skyldur ástefnda Bláa lónið hf. að vara stefnanda við aðstæðum sem hún þekkti og semblöstu við henni umrætt sinn, s.s. þá staðreynd að rigning var umræddan dag ogviðarpallurinn því blautur. Stefndumótmæla því að skóbúnaður sem stefnanda voru útvegaðir til að sinna starfi sínuhafi verið ófullnægjandi eða að orsök óhapps stefnanda megi rekja til þeirra.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að óhapp hennar hafi mátt rekja til þessskóbúnaðar sem henni var úthlutað eða að vandaðri skóbúnaður hefði komið í vegfyrir slysið. Við val á skóbúnaði fyrir sumarstarfsfólk hafi öryggi sérstaklegaverið haft í huga og starfsmaður í búningsklefa fenginn til að prófa skóna áðuren þeir voru teknir í notkun, s.s. með tilliti til viðnáms á blautu undirlagi. Ítilefni af ummælum í stefnu um að einhvers konar ríkari skylda hvíli á stefndaBláa lóninu hf. að sinna viðhaldi og umhirðu fasteigna sinna vegna þess aðstefnda reki einn vinsælasta ferðamannastað landsins vilja stefndu benda á aðþær kröfur, sem stefnda þurfi að uppfylla um viðhald og umhirðu fasteigna, séuþær sömu og gildi um aðra sambærilega aðila og raktar séu í ákvæðum laga, meðalannars ákvæðum laga nr. 46/1980. Vinsældir Bláa lónsins sem ferðamannastaðarverði þannig ekki taldar leggja ríkarikröfur á stefnda en alla aðra þá vinnustaði þar sem þau sömu lög gildi. StefndaBláa lónið hf. hafi ávallt kappkostað að tryggja að aðbúnaður og öryggi, bæðistarfsmanna og baðgesta í Bláa lóninu, uppfylli sem best þær lagakröfur sem áþví hvíli hverju sinni.Í þriðja lagi mótmæla stefndu því að skortur á því að tilkynna umóhapp stefnanda til Vinnueftirlitsins skuli leiða til þess að stefnda Bláalónið hf. skuli bera hallann af sönnunarskorti um atvik málsins og aðstæður áslysstað. Í þessu sambandi þurfi að hafa í huga að atvik við óhapp stefnandaumrætt sinn virðast ljós og óumdeild. Stefndu benda einnig á að aðstæður hjástefnda Bláa lónið hf. séu óbreyttar og því auðvelt að afla sönnunar um hvortgerð viðarpalls hjá stefnda hafi verið forsvaranlegur. Stefndu vísa til þess aðVinnueftirlitið hafi komið á vettvang og framkvæmdi úttekt á vinnuaðstæðum hjástefnda þann 31. mars 2015. Af niðurstöðum þeirrar úttektar verði ekki ráðið aðathugasemdir hafi verið gerðar við gerð viðarpallsins þar sem óhapp stefnandavarð. Þá er því mótmælt að einhver önnur atvik kunni að hafa valdið óhappistefnanda, s.s. sápa eða kísill. Ekkert liggi fyrir um að sápa eða kísill hafiverið á þeim stað sem óhapp stefnanda varð. Þá hafi hvorki stefnandi né sástarfsmaður, sem hafi orðið vitni að atburðinum, haldið því fram að sápa eðakísill hafi orsakað óhappið. Hér beri einnig að athuga að stefnda Bláa lóniðhf. hafi upplýst að umræddur viðarpallur sé háþrýstiþveginn á hverri nóttu.Umrædd gönguleið sé að mestu notuð af starfsmönnum stefnda Bláa lónsins hf. ogþví ekkert sem bendi til þess að þar hafi verið sápa eða kísill eða að slíkthafi orsakað óhapp stefnanda. Með hliðsjón af framangreindu sé því mótmælt aðsönnunarbyrði um atvik við óhapp stefnanda og aðstæður á starfsstöð stefndaskuli falla á stefnda. Í samræmi við almennar reglur beri stefnandisönnunarbyrði fyrir orsök tjóns síns, þar á meðal að hana sé að rekja tilathafna ellegar athafnaleysis stefnda. Í fjórðalagi byggja stefndu á því að stefnanda hafi ekki tekist að sanna umfang meintraeinkenna sinna eða að orsakatengsl séu milli þeirra og umrædds óhapps.Stefnandi styðji kröfu sína við niðurstöður þeirra Björns Péturs Sigurðssonarbæklunarskurðlæknis og Sigurðar B. Halldórssonar hrl. um að afleiðingar afóhappinu verði metnar til annars vegar 5 stiga varanlegs miska og hins vegar 5%varanlegrar örorku. Stefndu telja aftur á móti að niðurstöður þeirra Björns ogSigurðar standist ekki og þær byggist á ófullnægjandi rökstuðningi. Í þessusambandi er bent á að stefnandi virðist aðeins hafa leitað í tvígang til lækniseftir óhappið að frátaldri heimsókn á slysadeild á þeim degi sem óhappið varð.Þá hafi liðið langur tími frá því stefnandi leitaði á slysadeild í kjölfaróhappsins þar til hún leitaði til læknis þar sem minnst sé á meintar afleiðingaraf óhappinu. Annars vegar hafi stefnandi leitað til Guðmundar Björgvinssonarheimilislæknis þann 26. febrúar 2014 eða um níu mánuðum eftir óhappið. Þar sémeðal annars vísað til þess að stefnandi stundi „crossfit“ og finni fyrirverkjum við ákveðnar æfingar. Í hitt skiptið hafi stefnandi leitað til JúlíusarValssonar gigtarlæknis 22. maí 2014 eða um 11 mánuðum eftir óhappið án þess aðupplýst sé hver hafi verið ástæða þeirrar heimsóknar eða hvernig slík heimsókntil gigtarlæknisins hafi tengst meintum afleiðingum af óhappi stefnanda. Báðarframangreindar heimsóknir komi til eftir að stefnandi leitaði til lögmanns tilað kanna með mögulegan bótarétt. Stefndu telja einnig að ekki sé samfella íþeim einkennum sem lýst sé fyrir framangreindum læknum þannig að það skjótistoðum undir að orsakir meintra verkja stefnanda megi rekja til óhappsins frá31. maí 2013. Þá sé ekki samfella í umkvörtunum stefnanda sjálfrar í viðtalihjá Birni og Sigurði. Ekki sé að sjá að stefnandi hafi haft sambærilegar umkvartanirí heimsókn sinni til heimilislæknis ríflega níu mánuðum eftir óhappið.Stefnandi nefni síðan sjálf á matsfundi að hún hafi leitað í eitt eða tvöskipti til lækna á Læknavaktinni vegna óhappsins. Ekki sé hins vegar að sjá aðþeir Björn og Sigurður vísi til slíkra heimsókna í niðurstöðum sínum eða fariyfir færslur í sjúkraskrá þar sem slíkar heimsóknir megi finna eða hvernigeinkennum stefnanda sé þar lýst. Sé álit þeirra Björns og Sigurðar því gallaðað þessu leyti. Þá verði ekki ráðið að stefnandi hafi sýnt fram á að hún hafisinnt skyldu sinni til að takmarka meint tjón sitt, s.s. með því að leitameðferðar hjá sjúkraþjálfara. Í áliti þeirra Björns og Sigurðar sé aðeins vísaðtil þess að stefnandi segist hafa gefist upp á sjúkraþjálfun og talið meira gagnað því að mæta í ræktina. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi ekki leitað tilsjúkraþjálfara fyrr en tæplega einu ári eftir að óhappið varð. Að ölluframanrituðu virtu mótmæla stefndu öllum kröfum og málsástæðum stefnanda semröngum og ósönnuðum. Stefnandi hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnun fyrirþví að meint líkamstjón hennar megi rekja til atvika sem séu á ábyrgð stefndaeða starfsmanna hans. Skuli því þegar af þessari ástæðu sýkna stefndu. Í fimmta lagi byggir stefnd Bláalónið hf. á því að stefnandi verði að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegnaóhappatilviljunar eða vegna eigin sakar. Stefnandi hafi sinnt þjónustustarfifyrir stefnda og hafi borið vegna eðlis starfs síns að gæta sérstaklega að sérþegar drykkir eða veitingar voru bornar fram eða fluttar yfir á barsvæðiutandyra. Starf hennar hafi kallað á að hún sýndi sérstaka aðgæslu þegar fariðvar um vinnusvæðið, einkum og sér í lagi þegar hún hélt á drykkjum ogveitingum. Af gögnum málsins megi ráða að stefnandi hafi haldið á fullum bakkaaf drykkjum í umrætt sinn og hafi stefnanda því eðli málsins samkvæmt borið aðsýna sérstaka varkárni en ella fara fleiri ferðir með drykkina. Stefnandi hafiverið í starfi hjá stefnda Bláa lóninu hf. í um einn mánuð áður en óhappiðvarð. Starfið sjálft sé hvorki flókið né þarfnist sérstakrar verkstjórnar.Stefnandi hafi því vitað í hverju starfið fólst auk þess sem hún hafði ástarfstíma sínum oft sinnt því að fara með veitingar yfir á bar sem staðsettursé utandyra. Í þeim tilvikum hafi stefnandi farið um umræddan viðarpall, meðveitingar og í mismunandi veðrum. Stefnandi hafi því átt að gera sér fullagrein fyrir því hvernig hún hafi átt að bera sig að og að hún yrði að gætasérstakrar varúðar þegar blautt var utandyra. Aðstæður á vinnustað stefnda Bláalónins hf. umrætt sinn hafi verið augljósar og stefnanda mátt vera ljósthvernig aðstæður voru utandyra. Þá hafi enn frekara tilefni gefist til að faravarlega þegar tekið sé mið af því að stefnandi hafi haldið á fullum bakka afdrykkjum auk þess sem hún hafi þurft að fara um útidyr. Er stefnandi rann áviðarpalli í starfi sínu fyrir stefnda virðist það aðeins hafa veriðóhappatilviljun ellegar eigin gáleysi hennar sjálfrar um að kenna. Stefnandihafi þekkt til aðstæðna og verið ljóst að viðarpallurinn var blautur. Stefnandiþurfi því að bera tjón sitt að fullu, enda verði stefnda Bláa lóninu hf. eðastarfsmönnum þess ekki um það kennt. Ef ekkiverður fallist á aðalkröfu stefnda Bláa lónsins hf. byggir það til vara á þvíað tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til óhappatilviljunar eða eigingáleysis hennar. Á stefnanda, líkt og öðrum starfsmönnum Bláa lónsins hf., hafihvílt að sýna tilhýðilega aðgæslu og gæta ítrustu varúðar þegar farið var umvinnustað stefnda. Stefnandi hafi sinnt þjónustustörfum á veitingastað stefndaog í því hafi meðal annars falist að fara með veitingar á bar sem staðsettur séutandyra. Þá liggi fyrir að stefnandi hafði unnið um mánaðarskeið hjá stefnda og oft sinnt þvístarfi að fara með veitingar á bar utandyra. Stefnandi hafi verið að berafullan bakka með drykkjum og sem eitt og sér hafi átt að gefa henni tilefni tilað gæta sín og fara um með sérstrakri aðgát. Stefnanda hafi einnig mátt veraljóst að rigning var og að viðarpallurinn var blautur, sem hefði átt að gefahenni enn ríkara tilefni til að gæta sérstakrar varúðar. Vísa stefndu að öðruleyti eftir atvikum til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings því að varakrafastefndu skuli ná fram að ganga. Stefndumótmæla þeim útreikningum og árslaunaviðmiði sem stefnandi notar í aðalkröfu ogfyrstu til fjórðu varakröfu. Varðandi fjárhæðir í aðalkröfu stefnanda er þvímótmælt að miða skuli við árslaun annarra sérfræðinga eins og gert sé í stefnu.Stefndu vekja athygli á því að nám það, sem stefnandi stundaði á slysdegi, varekki nám til starfsréttinda og ljóst að stefnandi var ekki komin að námslokum íslíku námi. Vísa stefndu til 2. og 3. gr. reglugerðar nr. 1130/2012 í þessusambandi en samkvæmt ákvæðunum geti stefnandi ekki kallað sig sálfræðing nemameð leyfi landlæknis og slíkt leyfi fáist ekki nema viðkomandi hafi, aukBSc-prófs í sálfræði frá viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík, lokið tveggjaára framhaldsnámi (cand.psych. námi) frá sálfræðideild heilbirgðisvísindasviðsHáskóla Íslands ásamt tólf mánaða verklegri þjálfun. Það sé því rangt aðnámslok stefnanda hafi verið fyrirsjáanleg þann 31. maí 2013. Þvert á móti hafistefnandi aðeins verið komin skammt á veg í námi sínu á þeim tíma, sé tekið miðaf framangreindu, eða rétt lokið tveimur árum af sex ára heildarnámi. Að matistefndu hafi stefnandi ekki sýnt fram á að viðmið um árslaun í „öðrumsérfræðistörfum“ samkvæmt launakönnun Hagstofunnar á árinu 2013 sé réttara hvaðvarðar líklegar framtíðartekjur stefnanda, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganr. 50/1993.Stefndumótmæla þeim launaviðmiðum sem stefnandi styðst við í varakröfu og annarri tilog með fjórðu varakröfu, enda verði þau viðmið ekki talinn réttari mælikvarði álíklegar framtíðartekjur stefnanda. Í varakröfu krefjist stefnandi þess að miðaskuli við meðaltekjur háskólamanna og vísi í því sambandi til úttektar BHM.Stefndu telji hins vegar að líklegar framtíðartekjur stefnanda verði ekkimiðaðar við slíkar meðaltekjur með vísan til þess sem rakið hafi verið hér aðframan um að stefnandi hafi ekki verið komin að námslokum í námi sínu auk þesssem BSc-próf í sálfræði frá viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík veiti ekkirétt fyrir viðkomandi til að starfa sem sálfræðingur og þar með ekki aðild aðaðildarfélagi BHM á því sviði.Íannarri og þriðju varakröfu stefnanda sé miðað við launatekjur stefnanda íhlutastörfum, sem hún hafi unnið með námi, uppreiknaðar miðað við fulltvinnuframlag. Stefndu telja af og frá að miða skuli við slíka útreikninga, endaverði slíkt ekki talið réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnanda.Um sé að ræða störf sem stefnandi hafi unnið tímabundið í hlutastarfi í 30-50%starfshlutfalli og annars vegar ljóst að stefnandi hafi með slíku ekki skapaðsér neinn vettvang til framtíðar í slíkum störfum og hins vegar séu engarforsendur til að uppreikna slík hlutastörf upp í 100% starfshlutfall til aðfinna út líklegar framtíðartekjur stefnanda. Að þvíer varðar launaviðmið í fjórðu varakröfu mótmæla stefndu því að miðað sé viðárslaun stefnanda á árinu 2014 eða ári eftir að óhapp stefnanda varð. Engin rökstandi til þess að heimilt sé að nota mælikvarða sem komi til ári eftir aðóhapp stefnanda varð. Slíkur mælikvarði verði ekki talinn réttara viðmið álíklegar framtíðartekjur stefnanda í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Stefnandiberi sönnunarbyrði fyrir því að stuðst skuli við 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 við mat á árslaunum. Í því tilliti þurfi stefnandi að sýna fram áað óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og að annar mælikvarði sé réttarivarðandi líklegar framtíðartekjur stefnanda. Sú sönnun hafi hins vegar ekkitekist.Stefndutelja að verði fallist á kröfu stefnanda um greiðslu skaðabóta vegnavaranlegrar örorku sem sé afleiðing af óhappi hennar þann 31. maí 2013 séóhjákvæmilegt annað en að miða við lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 í samræmi við fimmtu varakröfu stefnanda. Að lokum mótmæla stefndu dráttarvaxtakröfu stefnanda íaðal- og varakröfum frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi.Umlagarök vísa stefndu einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns ogsönnunarbyrði, til gáleysi, óhappatilviljunar og eigin sakar tjónþola, aukskaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Einnig er vísað til ákvæðalaga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og tilþeirra reglna og reglugerða sem settar hafa verið með stoð í þeim. Þá vísastefndu til ákvæða laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 og laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa stefndu er byggð á XXI. kaflalaga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV Niðurstöður Stefnandi slasaðist við vinnu sínahjá stefnda Bláa lóninu hf. 31. maí 2013 þar sem hún starfaði í sumarvinnu semþjónustustúlka. Ekki er ágreiningur með aðilum um hvernig slysið vildi til.Stefnandi var að bera bakka með drykkjarföngum frá bar, sem staðsettur erinnanhúss, og á annan bar, sem er utandyra við lónið. Milli húss og lóns, þarsem leið hennar lá, er gengið á viðarpalli. Gekk hún frá innibarnum með bakkannum dyr þar sem hún þurfti að opna hurð, sem var tiltölulega stíf, og kvaðst húnhafa opnað hurðina með því að ýta á hana með öxlinni. Síðan gekk hún út ápallinn og kvaðst hafa tekið tvö til þrjú skref er hún rann til og féll afturfyrir sig á bakið. Fyrir liggur að rignt hafði þenna dag og að pallurinn varblautur og hálli en ella. Svo var einnig þegar gengið var á vettvang.Stefnandi byggir á hinni almennu sakarreglu skaðabótaréttar,reglunni um vinnuveitendaábyrgð, reglum um skaðabótaábyrgð fasteignareigendavegna slysa sem hljótast af aðbúnaði og ástandi fasteigna, ákvæðum laga nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum ogreglugerðum settum samkvæmt þeim. Þá byggir stefnandi á skaðabótalögum ogmeginreglu skaðabótaréttar um fullar bætur til tjónþola. Stefnandi telur Bláalónið hf. bera ábyrgð á líkamstjóni sínu. Slysið og líkamstjónið, sem af þvíleiddi, sé afleiðing af óforsvaranlegum vinnuaðstæðum og vanrækslufyrirsvarsmanna stefnda Bláa lónsins hf. á að halda gönguleiðum fasteignarfélagsins greiðum, öruggum, hálku- og hættulausum. Stefnda reki eftirsóttan ogfjölsóttan veitingastað við Bláa lónið. Gestir séu bæði utan- og innandyra ástaðnum og þeim sé þjónað til borðs. Mikil umferð gangandi fólks sé því um dyrstaðarins og brýnt að þar sé fyllsta öryggis gætt og leiðum haldið hálkulausumen vatn og gufa sé á öllum útisvæðum. Í þeim efnum megi gera miklar kröfur tilstefnda Bláa lónsins hf. sem fasteignareiganda og rekstraraðilaveitingastaðarins. Viðarpallurinn,sem er óbreyttur frá því er slysið varð, er hefðbundinn sólpallur eins ogalmennt er notaður utan dyra, að öðru leyti en því að fræstar eru raufar í hanní þeim tilgangi að gera hann stamari. Á þeim tíma er slysið varð var pallurinnþveginn á hverju köldi með því að sprautað var á hann vatni með slöngu. Hannhafði auk þess verið háþrýstiþveginn nokkrum dögum áður. Vinnueftirlitinuvar ekki tilkynnt um slysið án ástæðulausrar tafar, sbr. 79. gr. laga nr.46/1980, heldur var það tilkynnt 4. febrúar 2015. Vinnueftirlitið skoðaðipallinn 31. mars 2015 og gerði þær athugasemdir að stefnda Bláa lónið hf.skyldi sýna fram á að pallurinn væri sannanlega hálkuvarinn. Uppfæra skyldiáhættumat með hliðsjón af slysinu og m.a. meta þörfina á sjálfvirkumhuraðaropnara og/eða léttitækjum við fluting á veitingum milli bara. StefndaBláa lónið hf. brást við þessum athugasemdum með því að háþrýstiþvo pallinndaglega og færa útibarinn á annan og öruggari stað. Framangreindar athugasemdirVinnuefirlitsins verða ekki skildar á þann veg að öryggi hafi verið áfátt hjástefnda að þessu leyti þá er slysið varð. Í málinu er ekki ágreiningur umaðdraganda slyssins og málsatvik eru upplýst um hvernig það bar til aðstefnandi féll við vinnu sína á blautum og hálum pallinum. Skiptir því ekkimáli fyrir sönnunarfærslu hvenær slysið var tilkynnt Vinnueftirlitinu. Óljóster hve lengi stefnandi hafði unnið hjá stefnda Bláa lóninu hf. áður en slysiðvarð. Sagði stefnandi í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hefði aðeins unnið ínokkra daga fyrir slys, e.t.v. í allt að tíu daga. Samkvæmt gögnum málsins varstarfstími stefnanda hjá stefnda frá 24. apríl 2013 til 20. maí 2013 í 25,01%starfshlutfalli en frá þeim tíma til slysdags 31. maí 2013 í 32,53%starfshlutfalli. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að stefnanda hafi áslysdegi verið kunnugt um aðstæður á vinnustað, enda hafði hún áður farið meðveitingar á bakka á útibarinn. Hún þekkti því aðstæður og mátti vita að pallurinnkynni að vera háll í rigningu. Enda þótt stefnandi hafi ekki haft miklastarfsreynslu var verk það, sem henni var falið að vinna, einfalt og krafðistekki mikillar reynslu eða verksjórnar. Stefnandiþurfti að fara um dyr á leið sinni út á pallinn. Fram hefur komið að hurðdyranna var frekar stíf og hún opnaði hana með því að ýta henni upp með annarriöxlinni þar sem hún hélt á bakka með veitingum. Síðan tók hún tvö til þrjúskref áður en henni skrikaði fótur. Stefnandi var því komin út á pallinn þegarhún féll og verður því ekki talið að ástand hurðarinnar hafi verið orsakavaldurað slysi stefnanda. Aðmati dómsins fór aðbúnaður á vinnustað ekki í bága við 1. mgr. 42. gr. laga nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þá verður ekkifallist á með stefnanda að ákvæði reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustuþegar byrðar eru handleiknar taki til starfs þjóns við að halda á léttum bakkameð veitingum. Ekki hefur verið af hálfustefnanda sýnt fram á að stefnda Bláa lónið hf. hafi útvegað stefnandaóheppilegan skóbúnað við vinnu hennar en því er haldið fram af hálfu stefnanda.Loks hefur ekki af hálfu stefnanda verið sýnt fram á að mottur eða dreglarkynnu að hafa komið í veg fyrir slysið. Þegarallt framangreint er virt verður að líta svo á að orsökin fyrir slysi stefnandahafi verið bleyta á pallinum vegna rigningar sem gerði hann sleipan. Ekki erunnt að fallast á með stefnanda að rekja megi slysið til vanrækslu stefnda Bláalónsins hf. við að halda gönguleið greiðri og öruggri. Stefnandi hafði unnið umtíma hjá stefnda og mátti því gera sér grein fyrir þeirri hættu semskapast þegar viðarpallurinn verður hállvegna rigningar eða gufu frá lóninu. Aðstæður á vinnustað verða því ekki metnarstefnda Bláa lóninu hf. til sakar. Samkvæmtöllu framansögðu verða stefndu sýknuð af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykirað málskostnaður falli niður milli aðila. GunnarAðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DómsorðStefndu, Bláa lónið hf. ogSjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, A, í málinu. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 644/2012
Kærumál Samlagsaðild Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður þar sem máli S o.fl. gegn B hf. var vísað frá dómi. S o.fl. höfðu gert sameiginlega óskipta fjárkröfu á hendur B hf. en efnt hafði verið til málsóknarinnar á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að héraðsdómara hefði borið að beina því til S o.fl. að bæta úr þessum ágalla en það hefðu S o.fl. gert í kæru sinni til Hæstaréttar. Var því hinn kærði úrskurður felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2012, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í kæru sinni til Hæstaréttar hafa sóknaraðilar sundurgreint kröfur sínar með þeim hætti að krafa Sjómannasambands Íslands er sögð vera 9.375.851 króna, krafa Afls starfsgreinafélags Austurlands 500.795 krónur, krafa Alþýðusambands Vestfjarða 500.795 krónur, krafa Farmanna- og fiskimannasambands Íslands 4.651.956 krónur og krafa VM - Félags vélstjóra og málmtæknimanna 2.862.742 krónur og er krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af hverri kröfu um sig frá 25. febrúar 2011 til greiðsludags. Eins og kemur fram í hinum kærða úrskurði höfðuðu sóknaraðilar mál þetta 3. júní 2011 og gerðu sameiginlega óskipta fjárkröfu úr hendi varnaraðila vegna þess að þeir töldu hann hafa látið undir höfuð leggjast að standa skil á þeim 0.08% af hráefnisverði skipa félagsins sem í hlut þeirra skyldu koma samkvæmt 2. og 3. tölulið 1. mgr. 9. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Nánar til tekið væri um að ræða samtals 4% af þeim 2% hráefnisverðs sem varnaraðila hefði borið að greiða inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning fiskiskipa hjá Gildi lífeyrissjóði samkvæmt 2. tölulið 7. gr. laganna, en því fé skyldi skipt milli sóknaraðila samkvæmt nánari fyrirmælum 2. og 3. mgr. 9. gr. laganna. Vísuðu sóknaraðilar til þess í stefnu að kröfur þeirra væru af sömu rót runnar og efndu þeir til málsóknar sameiginlega á grundvelli samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Í dómafordæmum Hæstaréttar kemur fram að ófrávíkjanlegt skilyrði þess að unnt sé að nýta réttarfarshagræði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 er að hver kröfuhafi geri sjálfstæða aðgreinda kröfu og varðar það frávísun máls af sjálfsdáðum sé þetta ekki gert, sbr. dóma Hæstaréttar 6. september 2005 í máli nr. 294/2005, sem birtur er í dómasafni þess árs á blaðsíðu 2999 og 21. október 2005 í máli nr. 439/2005, sem birtur er í dómasafni þess árs á blaðsíðu 4074. Eins og að framan er rakið gættu sóknaraðilar ekki þessa skilyrðis í málatilbúnaði sínum. Bar héraðsdómara samkvæmt 3. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 að beina því til þeirra að bæta úr þeim ágalla. Sóknaraðilar hafa hins vegar í kæru sinni til Hæstaréttar ráðið bót á þessu. Eru því ekki lengur fyrir hendi annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila að þessu leyti, sem hefðu leitt til frávísunar, sbr. dóm Hæstaréttar 17. janúar 2006 í máli nr. 538/2005, sem birtur er í dómasafni 2006 á blaðsíðu 41. Með vísan til þess verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara aða taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 19/2007
Fasteignakaup Skoðunarskylda Upplýsingaskylda Galli Söluyfirlit
L keypti íbúð á jarðhæð að Strandaseli 2 í Reykjavík af Þ og I með kaupsamningi 6. desember 2004. Kaupverðið var 18.300.000 krónur og átti að greiðast í áföngum. Þ og I kröfðust þess að L greiddi þeim eftirstöðvar kaupverðsins ásamt vangreiddum umsýslu-, þinglýsingar- og stimpilgjöldum, samtals 2.114.396 krónur, að frádregnum nánar tilgreindum innborgunum. L taldi að íbúðin hefði verið haldin galla vegna halla á gólfi í sólstofu og að hún ætti gagnkröfu á hendur þeim sem næmi að minnsta kosti stefnufjárhæðinni. Samkvæmt mati dómkvadds matsmanns var áætlað að kostnaður við endurbætur sólstofunnar næmi 1.130.000 krónur. Talið var að fjárhæðin væri lægri en svo að unnt yrði að telja að ætlaðir annmarkar á íbúðinni hefðu rýrt verðmæti hennar svo nokkru varðaði í skilningi síðari málsl. 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá var talið að ágallinn hefði ekki leynt sér og L hefði átt að sjá hann við venjulega skoðun á íbúðinni. Ekki var fallist á að Þ og I hefðu sýnt af sér saknæma háttsemi með því að benda ekki sérstaklega á gólfhallann áður en kaupin voru gerð. Samkvæmt þessu var fallist á kröfu Þ og I.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. janúar 2007. Þau krefjast þess að gagnáfrýjandi greiði þeim 2.114.396 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 23.700 krónum frá 10. desember 2004 til 27. sama mánaðar, af 214.396 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2005, af 1.214.396 krónum frá þeim degi til 1. maí 2005 og af 2.114.396 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.000.000 krónur 12. maí 2005 og 730.000 krónur 18. júlí 2005, gegn afhendingu afsals að undangengnu hefðbundnu afsalsuppgjöri fyrir íbúð merktri 050102 að Strandaseli 2 í Reykjavík. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 15. mars 2007. Hún krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur með þeirri breytingu að aðaláfrýjendum verði gert að greiða sér málskostnað að skaðlausu í héraði. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Umsamið kaupverð aðila um íbúðina að Strandaseli 2 í Reykjavík nam 18.300.000 krónum í kaupsamningi þeirra 6. desember 2004. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir matsgerð sem gagnáfrýjandi aflaði undir rekstri málsins um galla sem hún telur vera á sólstofu þeirri sem um ræðir í málinu. Telur hún sér heimilt að skuldajafna matsfjárhæðinni á móti kröfu aðaláfrýjenda um eftirstöðvar kaupverðs íbúðarinnar. Niðurstaða matsgerðarinnar hljóðar um að kostnaður við endurbætur sem matsmaður telur að gera þurfi á sólstofunni nemi 1.130.010 krónum eftir að frá hefur verið dreginn virðisaukaskattur af vinnulið, sem unnt er að fá endurgreiddan. Aðaláfrýjendur mótmæla matsgerðinni og forsendum hennar. Hins vegar greinir aðila ekki á um að fjárhæðin sé rétt reiknuð miðað við forsendur matsins. Þótt fallist yrði á sjónarmið gagnáfrýjanda að öllu leyti gæti krafa hennar til skuldajafnaðar vegna meintra galla ekki numið hærri fjárhæð en þetta. Fjárhæðin er lægri en svo að unnt yrði að telja að ætlaðir annmarkar á íbúðinni hefðu rýrt verðmæti hennar svo nokkru varði í skilningi síðari málsliðar 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, jafnvel þó að fallist yrði á sjónarmið hennar um að íbúðin hafi verið gölluð í skilningi fasteignakaupalaga. Gagnáfrýjandi hefur haldið því fram að aðaláfrýjendur hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við kaupin með því að taka ekki sérstaklega fram að halli væri á gólfi sólstofunnar. Þess vegna sé um galla að ræða í kaupunum samkvæmt niðurlagsákvæði 18. gr. laga nr. 40/2002, jafnvel þó að gallinn nái ekki þeim mörkum sem fyrr getur í lagagreininni og hér var vikið að. Af gögnum málsins verður ráðið að það leyni sér ekki við skoðun íbúðarinnar að sólstofan sé síðari tíma viðbygging. Íbúðin er í fjölbýlishúsi, þar sem allar íbúðir voru í upphafi í meginatriðum sömu stærðar og fyrirkomulag eins. Hin selda íbúð sker sig úr hinum með því að út úr henni er byggð umrædd sólstofa. Sólstofan er að hluta undir svölum íbúðar á næstu hæð fyrir ofan en nær einnig út á lóðina og er þar með svonefndu plexigleri að ofan. Aðrar íbúðir á jarðhæð hússins eru ekki með slíkri viðbyggingu. Gengið er inn í sólstofuna um hurð sem áður var svalahurð. Í greinargerð gagnáfrýjanda í héraði er sagt að mikið hafi verið af húsgögnum í sólstofunni þegar hún skoðaði íbúðina fyrir kaupin og hafi hún því ekki komið auga á gólfhallann. Þegar hún hafi síðan fengið íbúðina afhenta hafi blasað við henni greinilegur halli á gólfi sólstofunnar. Í matsgerð þeirri sem fyrr var nefnd kemur fram að halli á gólfi sólstofunnar „frá húsi að útvegg ... er 105 mm á 3,76 m eða 28 ‰.“ Matsmaður var spurður fyrir dómi hvort hallinn hafi verið sýnilegur. Svaraði hann því til að ekkert hefði verið í sólstofunni þegar hann skoðaði hana og þá hafi gólfhallinn verið áberandi. Aðaláfrýjandinn Ida sagði fyrir dómi að umræddur gólfhalli hafi verið augljós og sér hefði ekki þótt neitt athugavert við hann miðað við að um sólskála væri að ræða. Þess vegna hefði hún ekki talið að nauðsynlegt væri að láta hans getið þegar fasteignasali skoðaði íbúðina og gerði söluyfirlit. Þegar á allt þetta er litið verður talið að um hafi verið að ræða ágalla sem ekki hafi leynt sér og að gagnáfrýjandi hefði átt að sjá við venjulega skoðun á íbúðinni. Verður af þeim sökum ekki fallist á með henni að aðaláfrýjendur hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að benda ekki sérstaklega á gólfhallann áður en kaupin voru gerð. Samkvæmt framansögðu verður gallakröfum gagnáfrýjanda hafnað og hún dæmd til að greiða aðaláfrýjendum eftirstöðvar kaupverðsins með dráttarvöxtum í samræmi við kröfu þeirra, en gagnáfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að aðaláfrýjendur hafi skuldbundið sig til að leggja út fyrir hana 214.396 krónur vegna gjalda sem henni bar samkvæmt kaupsamningi að greiða þannig að áhrif hafi á kröfu um dráttarvexti. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að dæma gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjendum upp í málskostnað þeirra í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Lesley Patricia Ágústsson, greiði aðaláfrýjendum, Þorgils Má Sigvaldasyni og Idu Jensdóttur, 2.114.396 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 23.700 krónum frá 10. desember 2004 til 27. sama mánaðar, af 214.396 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2005, af 1.214.396 krónum frá þeim degi til 1. maí 2005 og af 2.114.396 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.000.000 krónur 12. maí 2005 og 730.000 krónur 18. júlí 2005, gegn afhendingu afsals að undangengnu hefðbundnu afsalsuppgjöri fyrir íbúð merktri 050102 að Strandaseli 2 í Reykjavík. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum samtals 500.000 krónur upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 21. september 2006, var höfðað fyrir dómþinginu af Þorgils Má Sigvaldasyni og Ídu Jensdóttur, til heimilis að Kambaseli 46, Reykjavík, á hendur Lesley Patricia Ágústsson, Strandaseli 2, Reykjavík, með stefnu birtri 30. september 2005. Dómkröfur stefnenda voru þær, að stefndu yrði gert að greiða stefnendum 2.114.396 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 23.700 krónum frá 10. desember 2004 til 27. desember 2004, en af 214.396 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2005, en af 1.214.396 krónum frá þeim degi til 1. maí 2005, en af 2.114.396 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Allt gegn afhendingu afsals, að undangengnu hefðbundnu afsalsuppgjöri fyrir eigninni Strandasel 2, íbúð 050102, Reykjavík. Allt að frádregnum innborgunum að upphæð 1.000.000 króna, sem greidd var hinn 12. maí 2005 og 730.000 krónum sem greiddar voru hinn 18. júlí 2005 og dragist þær frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Einnig kröfðust stefnendur málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu voru þær að hún yrði sýknuð af kröfum stefnenda. Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu, skv. mati dómsins, í samræmi við málskostnaðarreikning sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins. Málavextir eru þeir að með kaupsamningi, dagsettum 6. desember 2004, seldu stefnendur stefndu fasteignina Strandasel 2, íbúð merkta 050102 með fastanúmerið 205-4657. Hið selda er 117,5 fermetra íbúð á 1. hæð ásamt geymslu, garðskála og sérgarði. Sá fasteignasalan Húsalind-fasteignasala ehf. í Kópavogi um söluna. Kaupverð var 18.300.000 krónur og skyldi greiðast með fasteignaverðbréfi að fjárhæð 9.000.000 króna, auk greiðslu á 9.300.000 krónum. sem skyldu greiðast sem hér segir: 7.400.000 krónur úr sölu á eign stefndu, Hálsaseli 52, eigi síðar en 15. janúar 2005, 1.000.000 króna eigi síðar en 15. janúar 2005 og 900.000 krónur við undirritun afsals hinn 1. maí 2005. Íbúðin var afhent 5. janúar 2005. Stefnda greiddi 7.400.000 krónur, samkvæmt kaupsamningi inn á reikning fasteignasölunnar. Af þeirri fjárhæð, sem stefnendum bar með réttu að fá óskipta að frádreginni söluþóknun, notaði fasteignasalan 214.396 krónur til að greiða ýmis gjöld, sem stefnda hefði með réttu átt að greiða samkvæmt kaupsamningi. Voru greiddar 53.296 krónur fyrir þinglýsingar- og stimpilgjöld af kaupsamningi, 1.200 krónur fyrir þinglýsingu á umboði, 136.200 krónur fyrir þinglýsingar- og stimpilgjöld af veðskuldabréfi og 23.700 krónur í umsýslugjald kaupanda. Stefnda hélt enn fremur eftir greiðslum með gjalddaga 15. janúar 2005 og 1. maí 2005. Stefnda hefur hafnað greiðslutilmælum stefnenda á þeim forsendum að hið selda sé haldið göllum og hefur í því tilviki vísað til meints halla í gólfi í sólstofu sem og leka og kulda í sólstofunni. Jafnframt hefur stefnda haldið því fram að ekki séu til tilhlýðilegar heimildir fyrir byggingu sólstofu. Umsókn um byggingarleyfi vegna sólstofunnar hafi verið sent byggingarfulltrúa í maí 1992. Byggingarleyfið hafi verið samþykkt á fundi byggingarnefndar Reykjavíkur hinn 27. maí 1992 og verið staðfest af borgarstjóra 4. júní 1992. Aðaluppdrættir hafi verið mótteknir af byggingarfulltrúa í ágúst 1992. Síðan hafi ekkert verið skráð um framgang verksins, engin nöfn sérhönnuða er komið hafi að verkinu sé að finna, engir iðnmeistarar hafi verið skráðir fyrir verkinu og engar úttektir farið fram af hálfu byggingarfulltrúa. Bygging sólstofunnar hafi því ekki verið í samræmi við skipulags- og byggingarlög, þar sem gert er ráð fyrir að umsókn um byggingarleyfi sé aðeins fyrsta skrefið í ferli sem ljúki með lokaúttekt byggingarfulltrúa á verkinu. Í millitíðinni þurfi að fást samþykki fyrir burðarvirkis- og lagnateikningum og eins þurfi iðnmeistari að skrá sig fyrir verkhlutum. Ljóst sé að nokkuð hefur verið kastað höndum til við byggingar sólstofunnar og ekki verið fylgt lögum og byggingareglugerðum við byggingu hennar. Frá febrúar 2004 hafi sólstofan verið skráð hjá Fasteignamati ríkisins og fermetrastærð hennar innifalin í heildarstærð íbúðarinnar. Stefnda kvartaði yfir gólfi í sólstofunni með bréfi, dagsettu 13. janúar 2005, og óskaði þar eftir því að fundin yrði fullnægjandi lausn í málinu. Samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins skyldi yfirlýsing húsfélags liggja fyrir við afsal, en kaupsamningur var undirritaður án þess að yfirlýsing lægi fyrir. Stefnda hefir ekki enn móttekið eða séð yfirlýsingu húsfélags. Með bréfi dagsettu 11. apríl 2005, óskaði stefnda eftir því við stefnendur að þeir veittu henni afslátt af kaupverði íbúðarinnar vegna galla á sólstofunni. Stefnda kveðst hafa, við undirritun kaupsamnings, lagt áherslu á að hún hefði einungis 7.400.000 krónur til ráðstöfunar að svo stöddu, en hún ætti eftir að ganga frá skilnaði sínum og fá greiðslu vegna sölu á sameiginlegri eign þeirra. Aðilum hafi verið ljóst að stefnda myndi því ekki eiga næga fjármuni til þess að greiða fyrir þinglýsingu á kaupsamningi og veðskuldabréfi. En frestun á greiðslu myndi tefja fyrir því að hægt yrði að innleysa andvirði íbúðalánsins. Samkomulag hafi því orðið milli aðila með milligöngu hins löggilta fasteignasala að kaupsamningsgreiðslan yrði greidd inná vörslureikning fasteignasölunnar og hún fengi heimild til þess að taka af þeirri greiðslu kostnað við umsýslu og þinglýsingu á kaupsamningi og veðskuldabréfi. Um þetta hafi aðilar verið fullkomlega ásáttir og gert hafi verið ráð fyrir því að mismunurinn yrði gerður upp við afsal. Hinn 11. janúar 2006 var dómkvaddur matsmaður til þess að meta meinta galla á fasteigninni. Í niðurstöðu matsmannsins, Björns Gústafssonar byggingaverkfræðings, sem dagsett er 25. apríl 2006, segir svo um galla á sólstofu: „Mikill halli er á gólfi sólstofunnar, frá húsinu og út að veggnum á lóðinni sem sólstofan var byggð út að. Eins og skoðunin sem framkvæmd var 23. mars sýndi þá hafa gólfplöturnar verið lagðar beint ofan á hellur og verður ekki annað séð en að hellurnar hafi ekki verið afréttar áður, allavega fylgja gólflistar hallanum nákvæmlega eftir. Skoðun á hallanum leiðir í ljós að halli frá húsi út að útvegg sólstofu er 105 mm á 3,76 m eða 28‰. Lóðréttir gluggar eru hins vegar nokkuð réttir bæði lóðrétt og árétt. 20 mm þykk þilull án rakavarna er engan veginn fullnægjandi einangrun á steypta veggfleti. Matsmaður telur að gera verði sömu kröfur til einangrunar sólstofu og hússins að öðru leyti þar sem sólstofan er tekin með í stærð hússins án aðgreiningar bæði í söluyfirliti og eins í skráningu Fasteignamats ríkisins, eða með öðrum orðum verðgildi hvers m² er metið jafngilt í sólstofunni og íbúðinni að öðru leyti. Niðurstaða matsmanns Samkvæmt skráningu hjá Fasteignamati ríkisins er sólstofan hluti af íbúðinni og ekki gerður greinarmunur á sólstofunni og íbúðinni að öðru leyti. Að mati matsmanns þýðir þetta að gæði sólstofunnar eiga að vera samsvarandi og íbúðarinnar að öðru leyti. Það sem matsmaður telur að þurfi að gera til að uppfylla þessi skilyrði er í grófum dráttum eftirfarandi: 1. Fjarlægja gólfplötur og hellur af gólfi. 2. Undirbúa jarðveg undir gólfi fyrir einangrun og steypta botnplötu. 3. Einangra ofan á fyllingu og niður með útveggjum sólstofunnar og steypa síðan 120 mm þykka plötu ofan á einangrunina. 4. Fjarlægja panil, lista og þilull af veggjum. 5. Setja nýja lista, einangrun með rakasperru og nýjan furupanil á veggina. 6. Taka gler úr gluggum og hreinsa og þétta með þeim. Setja gler aftur í glugga ásamt nýjum glerlistum. 7. Fjarlægja plast úr þakgluggum, þétta við samskeyti og setja nýtt tvöfalt gler í þakglugga ásamt nýjum glerlistum. 8. Endurnýja þéttingu milli þakglugga og steypts svalaveggjar. 9. Vegna langvarandi leka er kominn fúi í undirstykki glugga sem skipta þarf út. 10. Engar vindstýfingar eru til staðar í sólstofunni en þær eru nauðsynlegar til að ekki verði um of miklar hreyfingar að ræða sem verða til þess að gluggar leka eins og reyndin hefur verið á undangengnum árum. 11. Fram kemur í bréfi frá byggingarfulltrúanum í Reykjavík að engum sérteikningum hefur verið skilað inn til embættisins, þess vegna er reiknað með kostnaðarlið vegna sérteikninga í kostnaðargreiningunni hér á eftir.” Í matsgerðinni er áætlaður kostnaður við að gera við sólstofuna, 1.211.736, þar af vinna 692.170 krónur miðað við verðlag í apríl 2006 og að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefnendur byggja kröfu sína á því, að samkvæmt kaupsamningi hafi stefnda lofað að greiða umsamið kaupverð með umsömdum hætti. Með því að stefnendur hafi afhent hið selda eins og umsamið var beri stefndu að greiða stefnendum kaupverð fasteignarinnar auk vaxta og kostnaðar. Engir gallar séu á hinu selda húsnæði og sé því skilyrði fasteignakaupalaga til að halda eftir kaupsamningsgreiðslum ekki fyrir hendi. Jafnvel þótt talið væri að einhver ágalli væri fyrir hendi á umræddri sólstofu væri kostnaður vegna viðgerða það lág fjárhæð að það uppfyllti ekki skilyrði 18. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002 um að ágalli verði að rýra verðmæti eignar svo nokkru varði til að notuð fasteign teljist gölluð. Ekkert liggi fyrir um að hið selda sé haldið leyndum göllum. Stefnendur hafi verið í góðri trú við sölu umræddrar íbúðar og hafi veitt allar upplýsingar um ástand hennar sem þau hafi haft undir höndum. Hafi m.a. verið bent á tiltekna galla í sólstofu hvað varði lagnir í henni og móðu í rúðum. Stefnendur hafi aðeins átt íbúðina í nokkrar vikur þegar þau hafi selt hana stefndu. Stefnendur mótmæla því og að ekki séu til staðar tilhlýðilegar heimildir fyrir byggingu sólstofu. Staðfesting liggi fyrir frá byggingarfulltrúa í Reykjavík um að bygging hennar hafi verið samþykkt 27. maí 1992 og fyrir liggi hjá byggingarfulltrúa samþykkt teikning af hinni seldu íbúð með umræddri sólstofu. Byggingarfulltrúi hafi tilkynnt um sólstofuna til FMR í ágúst 2002 og hafi hún verið inn í heildarstærð íbúðar síðan. Hinn 9. febrúar 2004 hafi verið óskað eftir því að sólstofan yrði skráð hjá FMR og hafi skoðun verið framkvæmd hinn 10. febrúar 2004 og skráning í kjölfarið. Lögmaður stefnenda hafnaði afsláttarkröfu stefndu með bréfi dagsettu 11. maí 2005 og krafðist greiðslu eftirstöðva kaupsamningsgreiðslna auk vaxta og kostnaðar. Hinn 12. maí greiddi stefnda 1.000.000 króna til stefnenda og eftir ítrekaðar áminningar greiddi stefnda 730.000 krónur hinn 18. júlí 2005. Stefnendur byggja á því að samkvæmt 16. gr. kaupsamnings aðila beri kaupanda að greiða stimpil- og þinglýsingargjöld af öllum skjölum sem kaupin varði. Umrædd gjöld vegna kaupsamnings, umboðs og fasteignaveðbréfs hafi hins vegar verið greidd með fjármunum stefnenda sem geymdir hafi verið inni á reikningi fasteignasölunnar sem sá um söluna. Þá hafi umsýslugjald, sem kaupanda ber að greiða, jafnframt verið greitt með fé stefnenda. Ekki hafi verið leitað eftir samþykki stefnenda fyrir þessari nýtingu á fé þeirra en stefnda muni ekki hafa haft handbært fé á þeim tíma til að greiða þau gjöld sem henni bar að greiða, sbr. ummæli hennar í tölvupósti, dagsettum 15. júlí 2005. Beri stefndu að endurgreiða stefnendum þetta fé með dráttarvöxtum frá þeim tíma er greiðslur áttu sér stað. Stefnendur hafa sundurliðað dómkröfu sína svo í stefnu: Umsýslugjald 23,700 kr. Þinglýsingar- og stimpilgjald kaupsamnings 53.296 kr. Þinglýsingargjald umboðs 1.200 kr. Þinglýsingar- og stimpilgjald veðskuldabréfs 136.200 kr. Kaupsamningsgreiðslur 1.900.000 kr. Samtals 2.114.396 kr. Um lagarök vísa stefnendur til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísa stefnendur til 18. gr. og 44. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Kröfu um dráttarvexti, þar með talda vaxtavexti, byggja stefnendur á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggja stefnendur á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggja stefnendur á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1998. Stefnda byggir á því að hún sé skuldlaus við stefnendur og hafi þvert á móti ofgreitt stefnendum. Hið keypta húsnæði hafi verið haldið göllum við afhendingu eignarinnar sem rýri verðmæti þess. Ljóst sé að gera þurfi verulegar lagfæringar á sólstofunni, jafnvel reisa hana að nýju. Slíkt geti kostað umtalsverða fjármuni. Stefndu hafi með vísan til þessa verið rétt að halda eftir greiðslum sem inna hafi átt af hendi hinn 15. janúar 2005 og hinn 1. maí 2005, samkvæmt kaupsamningi. Sýknukrafan byggi á því að stefnda eigi gagnkröfu á hendur stefnendum til skuldajafnaðar vegna galla á hinni keyptu íbúð sem nemi að minnsta kosti stefnukröfum málsins. Um sé að ræða galla sem stefnendur hafi vitað um eða mátt vita um. Um sé að ræða atriði sem stefnendur hafi haldið leyndum gagnvart stefndu, en ljóst sé að hefðu getað skipt miklu varðandi ákvörðun hennar um kaup. Stefnendur munu hafa verið búin að eiga umrædda íbúð í nokkra mánuði þegar stefnda hafi fest kaup á henni. Hafi þau m.a. gert upp íbúðina að veralegu leyti eins og fram komi í söluyfirliti. Verði að telja að útilokað sé að stefnendur hafi ekki vitað um ástand sólstofunnar og halla á gólfi hennar, sérstaklega í ljósi þess að um sé að ræða nokkuð greinilegan galla og að stefnda hafi tekið eftir gallanum strax eftir að afhending átti sér stað. Framlagt svarbréf lögmanns stefnenda við bréfi lögmanns stefndu sé ekki hægt að skilja öðruvísi en að stefnendur hafi vitað um halla á gólfi í sólstofu íbúðarinnar. En í bréfinu komi fram að íbúðin hafi verið í umræddu ástandi þegar stefnendur keyptu hana, þau hafi hins vegar aldrei séð ástæðu til þess að kvarta yfir ástandi hennar við viðsemjanda sinn . Á öðrum stað í bréfinu komi fram að stefnendur hafi látið fagmann leggja mat á kostnað við að lagfæra umrætt gólf í sólstofunni og að sá kostnaður sé u.þ.b. 200.000 krónur. Ekki verði séð að það skipti nokkru máli að stefnendur hafi ekki séð ástæðu til þess að kvarta yfir gólfi sólstofunnar við þann aðila sem þau keyptu íbúðina af nokkrum mánuðum fyrr. Það sem skipti máli sé að stefnendur virðast hafa vitað um ástand gólfsins þegar þau seldu stefndu íbúðina, en kosið að leyna henni því til þess að eiga það ekki á hættu að hún myndi falla frá kaupum. Stefnda byggir á því að hún hafi uppfyllt skoðunarskyldu sína á þann hátt sem eðlilegt geti talist miðað við atvik máls. Hún hafi skoðað íbúðina einu sinni gaumgæfilega án þess að verða gallanna vör og að auki fengið að kíkja inní hana einu sinni örstutt eftir gerð kaupsamnings. Stefnda hafi treyst upplýsingum stefnenda um íbúðina og þeim upplýsingum sem fram komi í söluyfirliti og enga ástæðu haft til þess að rengja þær upplýsingar. Stefnendur hafi hins vegar ekki fullnægt upplýsingaskyldu sinni um íbúðina og beinlínis veitt stefndu rangar og ófullnægjandi upplýsingar. Fasteign teljist gölluð ef hún stenst ekki kröfur um gæði, búnað og annað er leiðir af lögum og kaupsamningi og ef hún uppfyllir ekki þær almennu og sérstöku kröfur sem kaupanda hafi verið rétt að gera til fasteignarinnar og seljenda verið eða mátti vera kunnugt um við gerð kaupsamnings. Fasteign teljist gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar sem seljandi vissi eða mátti vita að kaupandi hefði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Fasteign teljist einnig gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi, eða þeir sem fram koma fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Hið sama eigi við ef ástand fasteignarinnar er ekki í samræmi við upplýsingar sem fram komi m.a. í söluyfirliti. Það sé ljóst að upplýsingar um ástand gólfs í sólstofunni hafi verið mikilvægar upplýsingar sem ljóst sé að skipt hafi kaupanda máli og getað haft úrslitaáhrif varðandi ákvörðun um kaup. Stefndu hafi beinlínis verið veittar rangar og villandi upplýsingar um sólstofuna í söluyfirliti og við skoðun hennar. Almennur fyrirvari í kaupsamningi á þann hátt að íbúðin sé seld í því ástandi sem kaupandi hafi kynnt sér við skoðun hafi hér ekkert gildi. Ljóst sé að íbúðin hafi verið í mun lakara ástandi en stefnda hafi haft ástæðu til að ætla miðað við kaupverð hennar og atvik að öðru leyti. Stefnda byggir á því að stefnendur hafi sýnt af sér saknæma háttsemi og þar með bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart henni með því vísvitandi að leyna ástandi sólstofu og gólfs í henni. Þá byggir stefnda á því að gallinn á sólstofunni sé þess eðlis að hann rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði. Gallinn á sólstofunni sé verulegur og alls ekki þess eðlis sem kaupendur að notuðu húsnæði þurfi að sætta sig við bótalaust. Þar að auki bendir stefnda á, að samkvæmt söluyfirliti eignarinnar hafi íbúðin verið seld sem nýuppgerð íbúð og þar sé ekkert minnst á almennt bágborið ástand sólstofu. Í fasteignaviðskiptum séu söluyfirlit mjög mikilvæg og teljist þau hluti kaupsamnings. Stefnda hafi því með vísan til þessa ekki haft ástæðu til þess að ætla að íbúðin væri haldin þeim göllum sem síðar hafi komið í ljós. Séu ekki skilyrði skaðabóta fyrir hendi þá eigi stefnda í öllu falli rétt á afslætti af kaupverðinu vegna þessa. Að svo stöddu er höfð uppi krafa til skuldajafnaðar sem er jafnhá stefnukröfum málsins. Byggt er á að réttur til skuldajafnaðar sé fyrir hendi. Verði ekki fallist á sýknu á framangreindum forsendum er á því byggt, til vara, að rétt sé að sýkna stefndu í málinu að svo stöddu þar sem stefnendur hafi ekki fullnægt skyldu sinni, að leggja fram yfirlýsingu húsfélags. Útilokað sé fyrir stefndu að gera upp kaupverð íbúðarinnar fyrr en hún hefur haft tök á því að kynna sér framangreinda yfirlýsingu. Slík yfirlýsing sé sérstaklega mikilvægt gagn í viðskiptum með íbúðir í fjöleignarhúsum. Yfirlýsing húsfélags hafi að geyma upplýsingar um fjárhæð húsgjalda, stöðu hússjóðs og yfirstandandi og yfirvofandi framkvæmdir á vegum húsfélagsins. Lögskylt sé að slík yfirlýsing liggi fyrir ásamt söluyfirliti strax þegar eign sé tekin til sölumeðferðar, þar sem um sé að ræða upplýsingar sem geti skipt grundvallarmáli við ákvörðun um kaup. Gengið hafi verið frá kaupsamningi þrátt fyrir að umrædd yfirlýsing lægi ekki fyrir og hafi hugsunin verið sú að lokagreiðsla færi ekki fram fyrr en hún lægi fyrir, til þess að hagsmunir stefndu væru tryggðir. Þetta geti löggiltur fasteignasali, sá sem séð hafi um söluna, staðfest. Stefnda mótmælir dráttarvaxtakröfum stefnenda. Stefndu hafi verið rétt að halda að sér höndum um greiðslu vegna umræddra galla á eigninni, en einnig vegna þess að yfirlýsing húsfélags hafði ekki borist stefndu. Stefnendur hafi ekki getað átt rétt á frekari greiðslum fyrr en yfirlýsingin lægi fyrir. Sérstaklega er mótmælt dráttarvaxtakröfum varðandi þann þátt sem er vegna greiðslu á umsýsluþóknun og þinglýsingar- og stimpilgjaldi af kaupsamningi og veðskuldabréfi. Samkomulag hafi verið um að það yrði gert upp við afsal, eins og rakið er hér að ofan, og því ekki rétt að gera dráttarvaxtakröfu frá þeim tíma sem krafist er í stefnukröfum málsins. Um lagarök vísar stefnda til almennra meginreglna fasteignakauparéttar varðandi stöðvunarrétt á greiðslum og rétt til afsláttar og skaðabóta vegna galla á fasteign. Stefnda vísar og til III. kafla laga um fasteignakaup, nr. 40/2002 og til laga nr. 99/2004, um sölu fasteigna o.fl. Þá vísar stefnda til 28. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Kröfu um málflutningsþóknun byggir stefnda á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. - 131. gr. laganna. Ágreiningslaust er í máli þessu að stefnda hefur ekki greitt stefnendum eftirstöðvar kaupverðs, sem og að stefnendur greiddu umsýslugjald vegna stefndu, þinglýsingar- og stimpilgjald kaupsamnings, þinglýsingargjald umboðs og þinglýsingar- og stimpilgjald veðskuldabréfs. Hefur stefnda haldið eftir greiðslunni, þar sem hún heldur því fram að hún eigi kröfu á hendur stefnendum vegna galla á fasteigninni. Eins og áður greinir fékk stefnda dómkvaddan matsmann til þess að meta galla á íbúðinni sem og kostnað við úrbætur. Matsmaður var dómkvaddur hinn 11. janúar 2006. Í matsgerð, sem dagsett er 25. apríl 2006, var komist að þeirri niðurstöðu að kostnaður af viðgerð á sólstofunni yrði alls 1.211.736 krónur. Telur stefnda að samkvæmt því eigi hún hærri gagnkröfu á hendur stefnendum en dómkröfur þeirra nemi. Krefst hún á þeim grunni sýknu af kröfu stefnenda. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi, Þorgils Már Sigvaldason, skýrslu. Kvað hann glugga í sólstofunni hafa verið óþéttan og gólfefnið þar hafi ekki verið nýtt. Rakaskemmdir hafi verið í gólfi hjá röri í sólstofunni. Er stefnendur hafi keypt íbúðina í ágúst 2004 hafi þau fengið afslátt vegna lekans frá glugganum. Hafi lekið inn um óþéttan gluggann, en gert hafi verið við gluggann meðan þau bjuggu í íbúðinni. Vissi hann ekki til að lekið hefði eftir það. Hann kvað þau ekki hafa breytt neinu í sólstofunni meðan þau áttu íbúðina, að öðru leyti en því að þau hafi tekið ofninn úr svefnherberginu og fært inn í sólstofu og fært ofninn úr sólstofunni inn í svefnherbergi. Hann kvaðst strax hafa séð hallann á gólfinu í sólstofunni, en hallinn sjáist um leið og komið sé inn í sólstofuna. Íbúðin hafi verið tóm þegar hann skoðaði áður en stefnendur keyptu hana. Hann hafi ekki talið að þörf hefði verið á að taka sérstaklega fram um hallann í sólstofunni enda hafi hann blasað við, en hann hafi hins vegar ekki sýnt stefndu íbúðina. Aðspurður kvaðst hann hafa fundið fyrir því að gólfið væri kalt, en taldi það vera eðlilegt, þar sem þetta væri sólskáli. Hann kvaðst aldrei hafa kvartað yfir halla á gólfinu. Þá kvaðst hann ekki hafa vitað hvort teikningar væru til af sólskálanum. Hann kvaðst aldrei hafa samþykkt að peningar sem kæmu úr sölunni og inn á reikning fasteignasölunnar yrðu notaðir til þess að greiða gjöld af kaupsamningi og veðskuldabréfi fyrir stefndu eða til að greiða umsýslugjald fyrir stefndu. Stefnandi, Ída Jensdóttir, kvaðst hafa sýnt sölumanni fasteignasölunnar íbúðina og hafi hún þá bent á óþéttan glugga og rakaskemmdir, sem hafi verið bak við sófann í sólstofunni. Hins vegar hafi halli gólfsins aldrei komið til tals og hafi hún talið það algjöran óþarfa að nefna gólfhallann, þar sem skálinn væri bara byggður svona, eins og hún komst að orði. Þegar hún keypti íbúðina á sínum tíma hafi hún séð rakaskemmdir í panel og gólfi inni í sólskála og hallinn hafi verið henni augljós. Rakaskemmdir þessar hafi að hluta til verið vegna leka frá svölum en líka frá óþéttum glugga í sólstofu. Viðgerð á glugganum hafi ekki verið fullnægjandi og því hafi þau tekið fram um óþéttan glugga í söluyfirlitinu. Sófinn í sólstofunni hafi að hluta til verið yfir skemmdunum á gólfinu og hafi hún því fært sófann til að sýna sölumanninum skemmdirnar. Guðbjörg, sölumaður fasteignasölunnar, hafi sýnt stefndu íbúðina í fyrsta sinn sem hún skoðaði hana, en stefnandi kvaðst seinna hafa sýnt stefndu íbúðina. Hafi Guðbjörg ætlað að sýna stefndu rakaskemmdirnar. Sú skoðun stefndu, er stefnandi sýndi henni íbúðina, hafi farið fram að kvöldi til og verið dimmt yfir. Hún kvaðst ekki muna eftir því að hafa nefnt lekann og rakaskemmdirnar við stefndu. Aðspurð kvaðst hún stundum hafa fundið fyrir gólfkulda, en ekki talið hann óeðlilegan miðað við að þetta væri sólskáli. Hún kvað þau hafa fengið fyrirspurn frá stefndu í bréfi vegna gólfhallans, en þau hafi hins vegar ekki vitað hvaða kröfur stefnda væri að setja fram. Hún kvað þau fyrst hafa vitað að stefnda óskaði eftir afslætti af íbúðinni þegar bréf hafi borist frá lögfræðingi hennar. Hún kvaðst aldrei hafa samþykkt að fjármunir hennar og meðstefnanda yrðu notaðir til þess að greiða gjöld fyrir stefndu eða umsýslugjald fyrir kaupanda. Stefnda, Lesley Patricia Ágústsson, kvaðst hafa skoðað íbúðina með starfsmanni fasteignasölunnar, á svokölluðu opnu húsi. Kvaðst hún hafa verið að leita að íbúð í góðu ástandi og hafi lýsing á eigninni verið í samræmi við það. Þegar hún skoðaði umrædda íbúð hafi verið mikið af húsgögnum í íbúðinni, einkum í sólstofunni. Í sólstofunni hafi m.a. verið hornsófi og sjónvarp, ásamt skáp og sófaborði og mottu á gólfi sólstofunnar. Hún kvaðst hafa tekið eftir að vatn draup niður glugga í sólstofunni og hafi henni þá verið bent á að ein rúðan í sólstofunni væri ekki vel þétt, sbr. upplýsingar sem fram komi í söluyfirliti, en ekki væri um að ræða neinn leka að ráði og ekkert athugavert við sólstofuna að öðru leyti. Hún kvaðst ekki hafa getað séð nokkrar rakaskemmdir, en kvaðst hafa vitað að gólfið var ekki nýtt í sólstofunni Þegar hún hafi síðan fengið íbúðina afhenta hinn 5. janúar 2005 hafi greinilegur halli á gólfi sólstofunnar komið í ljós. Einnig virtust lekaskemmdir vera töluverðar frá einum glugga í sólstofunni. Síðar hafi einnig komið í ljós töluverður leki frá lofti sólstofunnar. Stefnda kveðst finna fyrir miklum kulda í sólstofunni þar sem sólstofan virðist vera óþétt, það blási í gegnum glugga og upp um gólf og mikill kuldi komi frá veggjum. Þegar kalt sé í veðri sé ekki hægt að dvelja í sólstofunni sökum kulda. Aðspurð kvaðst hún ekki enn hafa gert við rúðuna því þegar hún hafi séð gólfið hafi hún gert sér grein fyrir að meira væri að og tæki því ekki að laga einungis rúðuna. Hún kvað ofninn í sólstofunni aldrei hafa virkað og því hafi sólstofan aldrei verið kynnt frá því hún flutti inn. Aðspurð kvað hún stefnendur ekki vera í skuld við húsfélagið og kvaðst hún ekki vita um að fyrirhugaðar væru framkvæmdir á vegum húsfélagsins. Stefnda kvaðst hafa sagt stefnendum við kaupsamningsgerðina að hún myndi greiða kaupsamningsgreiðslurnar þegar skilnaður hennar væri frágenginn. Sveinbjörg Birna Sveinbjörnsdóttir, löggiltur fasteignasali, gaf skýrslu fyrir dóminum. Hún kvaðst ekki hafa vitað af halla á gólfi sólstofunnar. Hún kvað lýsingu í söluyfirliti hafa verið lesna upp við kaupsamningsgerðina. Hún kvað stefndu hafa gert athugasemdir við sólstofuna strax eftir afhendingu. Hún kvaðst hafa tekið peninga af kaupsamningsgreiðslunni, en ekki muna hvort það hafi verið gert með vilja og vitund stefnenda. Hún kvaðst óljóst muna eftir því, að stefnda hafi rætt um það við kaupsamningsgerðina að hún vildi bíða með einhverjar greiðslur þar til eftir að skilnaður hennar væri frágenginn, en breytingar hafi ekki verið skráðar í kaupsamninginn. Hún kvað ástæðu þess, að yfirlýsing húsfélags hefði ekki legið fyrir við kaupsamninginn hafa einfaldlega verið þá að gleymst hefði að útvega hana fyrir kaupsamningsgerð. Aðspurð kvaðst hún ekki enn hafa fengið yfirlýsingu frá gjaldkera húsfélagsins. Starfsmaður fasteignasölunnar, Guðbjörg Sveinbjörnsdóttir, gaf og skýrslu fyrir dóminum. Skoðaði hún íbúðina, ásamt stefnandanum Ídu. Hafi Ída sagt henni frá leka í samskeytum í sólstofu, en jafnframt sagt að búið væri að laga lekann. Einhverjar skemmdir hafi sést á gólfi sólstofunnar eftir lekann. Hafi stefnandinn, Ída, beðið hana að segja frá þessum skemmdum. Við skoðun hennar á íbúðinni hafi húsgögnin ekki verið færð til. Hún kvaðst hvorki hafa séð eða verið bent á gólfhalla í sólstofunni. Kvaðst hún ekki hafa tekið eftir neinu athugaverðu við sólstofuna við skoðun hennar nema umræddri gluggarúðu. Hún kvaðst hafa sýnt stefndu íbúðina. Við þá skoðun hafi stefnda ekki minnst á halla á gólfi sólstofunnar. Hún kvað húsgögn ekki hafa verið færð til við skoðunina. Hún kvaðst hafa sýnt stefndu skemmdir á gólfi. Kvaðst hún hafa komið í íbúðina tvisvar eða þrisvar sinnum áður en íbúðin var seld, en aldrei tekið eftir halla á gólfinu. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002, telst fasteign gölluð ef hún stenst ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiðir af lögunum og kaupsamningi. Notuð fasteign telst þó ekki gölluð, nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Samkvæmt framburði aðila, sem og framlagðri matsgerð, verður fallist á að fasteigninni sé ábótavant að því leyti sem krafist var að metið yrði með matsgerð. Umrædd íbúð var til sölumeðferðar á fasteignasölunni Húsalind og var ásett verð hennar 19.000.000 króna. Á söluyfirlitinu kom fram að um væri að ræða fjögurra herbergja íbúð 117,5 fm að stærð. Íbúðinni fylgi sólstofa sem nýtt sé sem sjónvarpsherbergi. Fram kom í söluyfirlitinu að íbúðin væri nýuppgerð af hendi stefnenda. Þá kemur fram í söluyfirlitinu að parket sé á allri íbúðinni nema forstofu og baði þar sem séu flísar. Einnig er tilgreint í söluyfirliti um galla, að ein rúðan í garðskála sé ekki vel þétt. Samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002, telst fasteign gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Fyrir liggur að stefnendur vissu af gólfhallanum í sólstofunni, en töldu ekki ástæðu til þess að upplýsa kaupanda um hann sérstaklega. Þá liggur fyrir, eins og kemur fram á söluyfirliti eignarinnar, að stefnendur höfðu notað umrædda sólstofu sem sjónvarpsherbergi. Einnig kemur fram í söluyfirliti að íbúðin hafi verið nýuppgerð af hendi stefnenda. Var því stefndu rétt að álíta að unnt væri að nýta sólstofuna sem íveruherbergi og hluta af íbúðinni. Eins og málið liggur fyrir verður að líta svo á að stefnda hafi sýnt fram á að stefnendur hafi vitað eða mátt vita um þá annmarka á fasteigninni, sem nú hafa verið leiddir í ljós með matsgerð um að bygging sólstofunnar uppfyllir á engan hátt þá kröfu sem gera verður til íbúðarhúsnæðis, en þar er staðreynt að einangrun er ófullnægjandi, sem og að gólf sólstofunnar hallar, en það er í raun gangstéttarhellur, sem spónaplötur hafa verið lagðar yfir, án allrar einangrunar. Verður að telja að upplýsingar um þessi atriði hefðu haft áhrif á gerð kaupsamnings aðila. Í matsgerðinni sem stefnda styður gagnkröfu sína við, er gert ráð fyrir að heildarkostnaður við að bæta úr þeim göllum sem staðfestir hafa verið með framlagðri matsgerð sé 1.211.736 krónur, en ákvæði 29. gr. laga nr. 40/2002, eru því ekki í vegi að stefnda geti borið þá fyrir sig, enda ekkert sem gaf henni tilefni til að skoða eignina betur og alls óvíst að hún hafi getað áttað sig á halla gólfsins við skoðunina frekar en aðrir sem skoðuðu eignina, svo sem starfsmenn fasteignasölunnar. Þegar sá hluti virðisaukaskatts af vinnu, sem unnt er að fá endurgreiddan, hefur verið dreginn frá þeirri fjárhæð er kostnaður við endurbæturnar 1.130.010 krónur. Þessum útreikningi hefur ekki verið hnekkt og verða þeir því lagðir til grundvallar. Verður því viðurkennd krafa stefndu um skaðabætur samkvæmt 43. gr. laga nr. 40/2002, sem komi til skuldajafnaðar við kröfu stefnenda um greiðslu á dómkröfunum, frá dagsetningu matsgerðar, en kostnaðartölur hennar eru miðaðar við verðlag þess dags. Með vísan til alls framanritaðs bar stefndu að greiða umsamdar kaupgreiðslur á þeim gjalddögum, sem tilgreindir eru í kaupsamningi, en ósönnuð er sú fullyrðing hennar að stefnendur hafi fallist á breytta gjalddaga þeirra greiðslna. Þá bar henni að greiða þau umsýslu- og þinglýsingargjöld, sem af kaupsamningi leiðir, eins og dómkröfur stefnenda hljóða um. Þar sem hún vanefndi þessar skyldur sínar bar henni að greiða dráttarvexti af þeim fjárhæðum frá gjalddaga greiðslnanna, samkvæmt lögum nr. 38/2001, eins og krafist er í stefnu, að frádregnum innborgunum hennar. Þar sem kröfur stefndu, sem viðurkenndar hafa verið að koma eigi til skuldajafnaðar kröfum stefnenda á hendur henni hinn 25. apríl 2006, nema hærri upphæð verður fallist á sýknukröfu stefndu. Eftir þessari niðurstöðu þykir rétt að dæma stefnendur til þess að greiða málskostnað stefndu að hluta, sem er kostnaður við matsgerð 215.256 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn, sem dómsformaður ásamt meðdómendunum Frey Jóhannessyni, tæknifræðingi og Birni Björnsson, húsasmíðameistara. DÓMSORÐ: Stefnda, Lesley Patricia Ágústsson, er sýkn af kröfum stefnenda, Þorgils Más Sigvaldasonar og Ídu Jensdóttur. Stefnendur greiði in solidum stefndu 215.256 krónur í málskostnað.
Mál nr. 402/2016
Kærumál Stefna Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A gegn B var vísað frá dómi. Talið var að fjárkröfur A væru vanreifaðri en svo að B gæti tekið til eðlilegra varna. Þá var ekki talið að breytingar sem A freistaði síðar að gera á kröfum sínum breyttu niðurstöðu um frávísun málsins, enda þyrfti stefna að vera skýr um þær kröfur sem gerðar væru.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 13. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 29. apríl 2016, þar semvísað var frá dómi kröfu sóknaraðilaum að varnaraðila yrði gert að greiða sér 107.031.085 krónur með nánar greindumdráttarvöxtum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. A ses., sem var sóknaraðilimálsins í héraði, sameinaðist A hf. 15. október 2015 og hefur aðild málsinsbreyst samkvæmt því.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, A hf.,greiði varnaraðila, B, 350.000 krónur íkærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra 29. apríl 2016 Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar umfrávísunarkröfu stefnda föstudaginn 4. marz, er höfðað 16. október 2015 meðréttarstefnu útgefinni af dómstjóra héraðsdóms Norðurlands eystra 5. október2015. Stefnandi er A, [...], [...] en stefndi er B, [...], [...].DómkröfurStefnandi krefst þess að staðfest verðikyrrsetningargerð sem framkvæmd hafi verið hjá sýslumanninum á Norðurlandieystra hinn 5. október 2015 í fasteignunum [...], [...], [...] og eignarhlutastefnda í [...], [...], fnr. [...], ökutækjunum [...], fnr. [...], [...], fnr.[...], [...], fnr. [...], [...], fnr. [...], [...], fnr. [...] og [...], fnr.[...], hestakerru, fnr. [...], 6% eignarhluta stefnda í fyrirtækinu [...] ehf.,kt. [...] og eignarhluta stefnda í fyrirtækinu [...] ehf., kt. [...], ásamtinnstæðum bankareikninga stefnda [...], nr. [...], nr. [...], nr. [...], nr.[...] og nr. [...], nr. [...]. Þá krefst stefnandi þess nú að stefnda verðigert að greiða stefnanda 107.031.085 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. október 2015 tilgreiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.Stefndi krefst aðallega frávísunar málsinsen til vara sýknu af kröfum stefnanda. Stefndi krefst í báðum tilvikummálskostnaðar úr hendi stefnanda.Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunniverði hafnað.Málavextir Stefndi var starfsmaður stefnanda og munhafa starfað þar í um aldarfjórðung þar til hann lét af störfum í lok júní 2015og gerður var við hann samningur um starfslok. Eftir starfslokin mun grunur hafa vaknað hjástefnanda um misferli af hálfu stefnda í starfinu og kærði stefnandi stefndatil embættis sérstaks saksóknara samkvæmt þág. lögum nr. 135/2008 hinn 4.september 2015. Í kærunni segir að hið „meinta misferli“ felist í misnotkun ábankareikningi einkahlutafélagsins C, mögulegri misnotkun bankareikningaannarra viðskiptamanna stefnanda og misnotkun fjármuna stefnanda. Segir íkærunni að stefndi tengist umræddu einkahlutafélagi með beinum hætti.Hinn 5. október 2015 lýsti sýslumaðurinn áNorðurlandi eystra yfir kyrrsetningu í fasteignunum [...], [...], [...] ogeignarhluta stefnda í [...], [...], fnr. [...],ökutækjunum [...], fnr. [...],[...], fnr. [...], [...], fnr. [...], [...], fnr. [...], [...], fnr. [...] og[...], fnr. [...] og hestakerru, fnr. [...], 6% eignarhluta stefnda ífyrirtækinu [...] ehf., kt. [...] og eignarhluti stefnda í fyrirtækinu [...]ehf., kt. [...], ásamt innstæðum bankareikninga stefnda [...], nr. [...], nr.[...], nr. [...], nr. [...] og nr. [...], nr. [...]. Kyrrsetningunni var lýstyfir að kröfu stefnanda til tryggingar fullnustu kröfu að fjárhæð 178.261.094auk áfallandi dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og allskostnaðar við gerðina og eftirfarandi staðfestingarmáls.Málsástæður oglagarök stefnda í þessum þætti málsinsStefndi segir málatilbúnað stefnanda ekkiuppfylla skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Málatilbúnaðurinn sé íandstöðu við b, d, e og g liði málsgreinarinnar. Þá segist stefndi mótmæla kröfufjárhæðstefnanda. Þá sé í stefnu ekki getið fyrirsvarsmanns stefnanda og sé það íandstöðu við b lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91, 1991.Stefndi segir að krafa stefnanda umstaðfestingu kyrrsetningargerðar sé vanreifuð. Í stefnu sé því lýst að öllskilyrði 5. gr. laga nr. 31/1990 séu uppfyllt. Ekki sé afmarkað frekar hvernigskilyrðin séu uppfyllt. Krafa stefnanda sé ekki lögvarin enda séu fjárhæðiráætlaðar og óskýrar. Í stefnu lýsi stefnandi því ekki hvernig draga myndi úrlíkindum á fullnustu hinnar áætluðu kröfu sinnar, fái hann ekki kyrrsetninguvegna hennar. Sönnunarbyrði um að skilyrði 5. gr. laga nr. 31/1991 séu uppfyllthvíli á stefnanda.Stefndi segir að krafa stefnanda sé, aukfyrrnefndrar kröfu um staðfestingu kyrrsetningargerðar, skaðabótakrafa.Bótagrundvöllur stefnanda sé sakarreglan, ljóst sé hins vegar að dómkrafastefnanda sé reist á áætlunum og forsendum sem ekki styðji þau gögn. Dómkrafansé vanreifuð.Stefnandi segir að í stefnu sé byggt á þvíað málsókn sé komin til vegna meints misferlis stefnda í störfum hjá stefnanda.Stefnandi telji misferlið hafa staðið yfir frá árinu 2007 en leggi þrátt fyrirþað aðeins fram gögn vegna áranna 2010 og 2011. Stefnandi hafi lagt fram kæru áhendur stefnda til sérstaks saksóknara. Í kærunni telji stefnandi að stefndihafi gerzt sekur um ótilgreint misferli. Málið sé til rannsóknar hjá lögregluog hafi stefndi verið kallaður til skýrslutöku í kjölfarið. Niðurstaða málsinsliggi ekki fyrir. Samkvæmt gögnum sem stefnandi hafi lagt fram við þingfestingukomi ekki fram að stefndi hafi framkvæmt þær færslur sem liggi að baki kröfuliðað fjárhæð 47.761.094 krónur.Þá segir stefndi stefnanda telja stefndahafa gerzt sekan um umboðsvik sem stefnandi telji hafa falizt í „glötuðum veðumstefnanda eða meintum stuldum á veðum að fjárhæð um krónur 4.500.000,-“.Stefnandi hafi áætlað þessa fjárhæð, engin gögn hafi fylgt með stefnu málsinssem skýri kröfuna. Einu útskýringar stefnanda á þessum lið samkvæmt stefnu séuað meint umboðssvik varði fiskvinnslufyrirtæki, lyftara og aðra lausafjármunián frekari tilgreiningar. Þessi krafa sé vanreifuð.Í þriðja lagi haldi stefnandi því fram að„húsaleiga hafi verið greidd framhjá stefnanda til tengst þriðja aðila að fjárhæðum 16.000.000,-“. Þessi fjárhæð sé einnig áætluð af hálfu stefnanda. Ekki séútskýrt í stefnu hvert andlag leigunnar hafi verið. Virðist sem stefnandikrefji stefnda um skaðabætur vegna óheimilaðrar framleigu til þriðja manns ánþess að það sé útskýrt nánar. Þessi krafa sé vanreifuð.Þá segir stefndi að stefnandi byggi á því aðstefndi hafi veitt ótilteknum aðilum „óeðlileg viðskiptakjör fyrir allt að10.000.000,-“. Þetta sé áætluð krafa. Stefnandi útskýri ekki í stefnu hverjireigi að hafa notið óeðlilegra kjara og hvorki séu tímasetningar né fjárhæðirnefndar í stefnunni. Þá sé ekki útskýrt nánar hvernig kjörin teljist veraóeðlileg eða hvort lánareglur stefnanda hafi verið brotnar en lánareglurnarhafi ekki verið lagðar fram með stefnu. Þessi krafa sé vanreifuð.Þá segir stefndi að stefnandi haldi því framað stefndi hafi „framkvæmt óheimilaða gjafagerninga fyrir allt að krónum100.000.000,-“. Þessi krafa stefnanda sé áætluð eins og aðrar. Stefnandi leggiekki fram lánareglur til stuðnings þessari kröfu. Engar útskýringar á færslumliggi fyrir í stefnu, engin dæmi séu sett fram um hina meintu gjafagerninga svosem hverjir eigi að hafa fengið gjafirnar. Þessi krafa sé vanreifuð.Stefndi segir stefnanda krefjast skaðabótaað fjárhæð 178.261.094 krónur. Krafan sé vanreifuð og þá ekki sízt þegar litiðsé til grundvallarskilyrða skaðabótaábyrgðar um tjón, orsakatengsl og sennilegaafleiðingu. Krafan sé reist á órökstuddum áætlunum og ekki studd fullnægjandigögnum. Meint tjón stefnanda sé ekki afmarkað í stefnunni, heldur áætlað ogútskýringar stefnanda á háttsemi stefnda séu heldur ekki afmarkaðar.Stefndi segir útreikning stefnufjárhæðarbyggðan á fimm órökstuddum og áætluðum kröfum. Ljóst sé að stefnandi hafi ekkilagt fram nauðsynleg gögn að baki kröfum sínum við þingfestingu málsins. Slíkur málatilbúnaður sé ekki í samræmi við1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991 og kunni að valda frávísun án kröfu sbr. dómaHæstaréttar Íslands í málum nr. 413/2009 og 713/2013.Stefndi segir að þegar horft sé á alltframangreint skorti mjög á skýran og ljósan málatilbúnað af hálfu stefnanda.Samkvæmt þessu sé málatilbúnaður stefnanda andstæður b, d, e og g liðum 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991 og mjög til þess fallinn að takmarka varnir stefnda.Því beri að vísa málinu frá dómi.Málsástæður oglagarök stefnanda í þessum þætti málsinsStefnandi krefst þess að frávísunarkröfunniverði hafnað en ákvörðun um málskostnað vegna þessa þáttar bíði efnisdóms ímálinu. Til vara krefst stefnandi þess að málskostnaður verði felldur niður milliaðila.Stefnandi segir að málið sé ekki vanreifaðaf sinni hálfu en horfa verði til eðlis kyrrsetningarmála. Bregðast hafi þurfthratt við til að gæta hagsmuna stefnanda. Þeir hafi verið bezt tryggðir meðkyrrsetningu. Réttarstefnu verði hins vegar að gefa út innan viku frá lokumgerðar og hafi rannsókn stefnanda á reikningum sínum þá ekki verið lokið.Standi sú rannsókn enn þó ljóst sé að tjón stefnanda sé mikið og líklega hærraen verðmæti hinna kyrrsettu eigna. Í stefnu sé krafa stefnanda sett fram ínokkrum liðum ásamt fjárhæð við hvern kröfulið. Þá sé jafnframt rökstutt áhverju kröfuliðirnir séu byggðir og lögð fram þau gögn sem til hafi verið þegarstefna hafi verið gefin út. Þá hafi frekari gögn verið lögð fram síðar endagagnaöflun ekki lýst lokið. Hafi þetta á engan hátt orðið til þess að takmarkavarnir stefnda. Sakarefni séu ljós og hafi stefndi nægt svigrúm til að bregðastvið kröfum stefnanda og leggja fram gögn af sinni hálfu. Fráleitt sé að stefndinjóti góðs af þeim skamma fresti sem veittur sé til stefnugerðar í framhaldi afkyrrsetningargerð.Stefnandi kveðst byggja á því að skilyrði 5.gr. laga nr. 31/1990 séu uppfyllt. Ekki beri að gera strangar kröfur tilsönnunar gerðarbeiðanda kyrrsetningar um réttmæti þeirrar kröfur sem hann villafla tryggingar. Stefnandi hafi kært stefnda fyrir ólögmæta háttsemi sem bakaðhafi stefnanda tjón. Samkvæmt upplýsingum stefnanda hafi stefndi við rannsóknmálsins játað brot en síðar dregið þá játningu til baka að einhverju leyti.Eigi stefnandi lögvarða kröfu á hendur stefnda.Upphafleg stefna ogbókun stefnandaVið úrlausn þessa þáttar málsins þykir réttað reifa helztu atriði fjárkröfu stefnanda, svo sem hún var sett fram í stefnu,og bókunar sem stefnandi lagði fram í því þinghaldi, er haldið var tilmálflutnings um frávísunarkröfu stefnda.Í stefnu krafðist stefnandi greiðslu178.261.094 króna greiðslu auk dráttarvaxta frá þingfestingu málsins tilgreiðsludags. Er málið var tekið fyrir, til málflutnings um frávísunarkröfustefnda, lækkaði stefnandi þessa dómkröfu sína í þá fjárhæð sem áður hefurverið getið. Í stefnu sinni sundurliðar stefnandiþáverandi stefnufjárhæð. Tilgreinir hann þannig að þar sé meðal annars um aðræða „fjárdrátt, samtals að fjárhæð kr. 47.761.094,-.“ „Einkum“ sé þar vísaðtil tveggja færslna og aðgerða þeim tengdra á bankareikning félagsins C ehf.,en eiginkona stefnda sé nú framkvæmdastjóri þess en stefndi hafi áður gegntþeim starfa. Er í stefnu vísað til skjals sem lagt var fram við þingfestingu ogsegir í stefnu að það sýni hvernig stefndi hafi framkvæmd „flókna fléttu“ semleitt hafi til þess að skuldastaða C ehf. hafi lækkað um 20 milljónir króna ogum 27.761.094 krónur og þá orðið engin.Í framangreindri bókun stefnanda segir aðbyggt sé á fjárdrætti sem numið hafi 53.461.600 krónum. Auk þeirra 47.761.094króna sem áður var getið um er í bókuninni vísað til ellefu tilvika þar semsagt er að alls 5.700.506 krónur hafi runnið inn á reikning stefnda.Í stefnu er byggt á því að stefndi hafigerzt sekur um umboðssvik sem hafi falizt „nánar tiltekið í fyrsta lagiglötuðum veðum stefnanda eða meintum stuldum á veðum að fjárhæð um kr.4.500.000,-.“ Stefndi hafi misnotað aðstöðu sína í tilvikum þegar stefnandihafi getað leyst til sín veð vegna skulda viðskiptavina við stefnanda.Söluandvirði þeirra hafi átt að renna til uppgjörs skulda fyrrum eigenda viðstefnanda, en í stað þess hafi stefndi millifært söluandvirði þeirra inn á sinneigin reikning. Þetta hafi verið „fiskvinnslutæki, lyftara og [aðrir]lausafjármunir.“ Í bókuninni kveðst stefnandi hins vegar byggja á því að glötuðveð nemi alls 4.020.685 krónum. Eru í bókuninni rakin fimm tilvik þar semstefndi hafi framkvæmt nánar tilteknar færslur og tilgreinir stefnandi dagsetningarhverrar og einnar, úttektarreikning og innlagnarreikning þannig að ýmistreikningsnúmer eða reikningseigandi er tilgreindur.Þá segir í stefnu að stefndi hafi gerztsekur um umboðssvik, en „húsaleiga hafi verið greidd framhjá stefnanda tiltengds þriðja aðila að fjárhæð um 16.000.000,- [krónur].“ C ehf. hafi leigtherbergi af stefnanda og greitt fyrir 5.000 krónur á mánuði en stefndi hafi íheimildarleysi framleigt herbergið til annars félags fyrir 361.000 krónur ámánuði. Hafi þetta staðið frá árinu 2010 til ársins 2015. Hafileigugreiðslurnar runnið eftir ýmsum leiðum inn á bankareikning stefnda. Meðframangreindi bókun breytti stefnandi þessari kröfu þannig að byggt væri á þvíað húsaleigan, sem greidd hefði verið „framhjá stefnanda til tengds þriðjaaðila“ næmi 15.548.800 krónum. Hefði C ehf. leigt herbergi af stefnanda á [...]á [...] fyrir 4.340 krónur á mánuði. Stefndi hefði hins vegar fengið greiddar„beint inn á sinn reikning vegna óheimilar framleigu“ 361.600 krónur á mánuðiog segir jafnframt að „þær greiðslur [hafi runnið] eftir ýmsum leiðum inn áreikning stefnda“. Hefðu greiðslurnar ýmist komið beint frá félaginu [...] ehf.sem leigt hafi herbergið, frá C ehf. eða [...] ehf.Í stefnu var byggt á því að „stefndi hafiveitt tilteknum aðilum óeðlileg viðskiptakjör fyrir allt [að] kr.10.000.000,-.“ „Félög og einstaklingar“ sem tengist stefnda hafi notið hinnaóeðlilegu kjara vegna tengslanna við stefnda sem hafi nýtt sér aðstöðu sína tilað veita óeðlilega lága vexti af lánum og yfirdráttarlánum og auk þess felltniður vexti í tengslum við uppgjör. Með framangreindri bókun féll stefnandi frákröfu vegna þessa.Loks er á því byggt í stefnu að stefndi hafiframið umboðssvik, þannig „að stefndi hafi framkvæmt óheimilaða gjafagerningafyrir allt að kr. 100.000.000,-.“ Sé þar um að ræða „afléttingu veða áfasteignum einstaklinga þar sem nægt veðrými [hafi verið] til staðar“, og sitjistefnandi þar uppi með lán án trygginga. Tjón stefnanda vegna þessa nemi alltað 35 milljónum króna. Þá sé um að ræða óeðlilegar afskriftir til „þriðjaaðila“ þar sem vextir hafi verið „afskrifaðir og/eða endurgreiddir eðahöfuðstóll skulda afskrifaður án þess að hagsmunir stefnda hafi verið hafðir aðleiðarljósi. Tilslakanir og hliðranir, einkum vegna erlendra lána, [hafi verið]framlengdar óeðlilega lengi og án þess að formlegt samþykki sparisjóðsstjóralægi fyrir.“ Með framangreindri bókun breytti stefnandi þessu atriði krafnasinna þannig að byggt yrði á því að tjón vegna óheimilla gjafagerninga næmi 34milljónum króna. Lýsir stefnandi þeim þannig þeir hafi beinzt að þremureinkahlutafélögum, [...] ehf., [...] ehf. og [...] ehf. Lýsir stefnandi atvikumsvo í bókuninni að stefndi hafi hinn 25. marz 2013 afskrifað 20 milljónir krónaaf skuld fyrstnefnda einkahlutafélagsins við stefnanda. Sama dag hafi félagiðað nýju tekið að safna skuldum með því að ganga á yfirdráttarheimild sína. Þásegir stefnandi að hinn 17. desember 2012 hafi [...] ehf. og C ehf. gert meðsér samkomulag um bætur vegna tjóns á þaki húsnæðis félagsins. Hafi [...] ehf.skuldbundið sig til þess að greiða C ehf. 3.500.000 krónur vegna þessa og hafistefndi ritað undir samkomulagið fyrir hönd [...] ehf. Hafi afskriftareikningurstefnanda verið notaður „til þess að fjármagna viðgerð“ þessa og hafi stefndiframkvæmt færsluna hinn 31. desember 2012. Loks segir í bókuninni að hinn 14.ágúst 2014 hafi stefndi aflétt veði sem staðið hafi á fyrsta veðrétti átiltekinni bifreið. Skuldarinn, [...] ehf., hafi ekki gert upp „undirliggjandiskuldir stefnanda“ og því hafi stefnda verið óheimilt að aflétta veðinu.Verðmæti bifreiðarinnar hafi þá verið metið fjórar milljónir króna. Skuldir[...] ehf., sem veðinu hafi verið ætlað að tryggja greiðslur á, hafi síðarverið afskrifaðar. Þá hafi stefndi í heimildarleysi samþykkt veðflutning ogveðbandslausn tiltekins tryggingarbréfs, upphaflega að fjárhæð 6.500.000krónur. Tryggingarbréfið hafi hvílt á fyrsta veðrétti nánar tilgreinds húss á[...] og hafi áætlað markaðsvirði hússins verið 26.600.000 krónur.Tryggingabréfið hafi verið fært á aftasta veðrétt annars tilgreinds húss ogstandi þar á eftir skuldum sem nemi um níutíu milljónum króna. Hafi þær skuldir[...] ehf., sem bréfinu hafi verið ætlað að tryggja, nú verið afskrifaðar.Í stefnu segir að vandleg „skoðun á öllum framangreindumgerningum stefnda“ standi nú yfir.NiðurstaðaRétt er hjá stefnda að í stefnu er ekkigetið um nafn fyrirsvarsmanns stefnanda sem þó er mælt fyrir um í b lið 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Telja verður að í framkvæmd verðioft misbrestur á þessu, án þess að dómstólar telji varða tafarlausri frávísun.Hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að vörnum stefnda hafi orðið áfáttvið að fyrirsvarsmaðurinn hafi ekki verið nafngreindur enn sem komið er. Þykirþessi galli ekki varða frávísun málsins.Samkvæmt 5. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl. má kyrrsetja eignir skuldara til tryggingarfullnustu lögvarinnar kröfu um peningagreiðslu ef kröfunni verður ekki þegarfullnægt með aðför. Skilyrði þessa er að sennilegt megi telja, fari kyrrsetningekki fram, að mjög muni draga úr líkindum til að fullnusta takist eða hún verðiverulega örðugri.Stefndi segir til stuðnings kröfu sinni umfrávísun kröfu um staðfestingu kyrrsetningarinnar að stefnandi lýsi ekki í stefnuhvernig skilyrði 5. gr. laga nr. 31/1990 séu uppfyllt. Í stefnu byggirstefnandi á því að á síðustu starfsárum sínum hjá stefnanda hafi stefndi framiðbæði fjárdrátt og umboðssvik í starfi sínu. Verður að telja ljóst að sú skoðunstefnanda sé grunnur þess að hann hafi leitað kyrrsetningar eigna stefnda.Þykir orðalag kröfu um staðfestingu kyrrsetningargerðarinnar ekki þannig úrgarði gert að ætla megi að það hindri stefnda í átta sig á málsgrundvellinum ogkoma við vörnum. Eins og rakið hefur verið hefur stefnandi lækkað fjárkröfusína á hendur stefnda umtalsvert. Hann hefur ekki reifað hvort og þá hvaðaáhrif sú breyting kann að hafa á kröfu hans um staðfestingukyrrsetningargerðarinnar, en það þykir ekki valda því að vísa beri kröfu umstaðfestingu kyrrsetningargerðarinnar frá að svo komnu máli.Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekkilögvarða kröfu á hendur sér. Til slíks er litið við efnismeðferð.Samkvæmt e lið 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 skal stefnandi greina í stefnu þær málsástæður sem hann byggir málsóknsína á, svo og önnur atvik sem greina þarf til þess að samhengi málsástæðnaverði ljóst. Skal þessi lýsing vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli málahvert sakarefnið sé. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laganna skal stefnandi við þingfestinguleggja fram þau skjöl sem varða málatilbúnað hans eða hann byggir annars kröfursínar á, svo og skrá yfir þau skjöl sem hann leggur þá fram.Regla e liðar 1. mgr. 80. gr. laganna þjónarmeðal annars þeim tilgangi að svo verði búið um hnúta að stefndi geti af lestristefnunnar áttað sig glöggt á því hvaða kröfur eru gerðar á hendur honum, viðhvað þær séu studdar og hver stefnandi telur vera þau atvik málsins sem geri aðverkum að fallast beri á stefnukröfurnar. Er stefnda nauðsynlegt að geta áttaðsig á þessu þegar hann tekur ákvörðun um hvort hann taki til varna í málinu ogþá með hverjum hætti. Verður að ætlast til þess af stefnanda að hann gerisakarefni ljós af sinni hálfu strax í öndverðu og breyti þeim ekki síðar,stefnda í óhag, án samþykkis stefnda.Rakið hefur verið hvernig stefnandiafmarkaði sakarefni í stefnu sinni og hvernig hann, síðar breytti og skýrði þaunánar með bókun. Að mati dómsins skorti talsvert á í öndverðu að fjárkröfurstefnanda væru skýrðar með fullnægjandi hætti. Í stefnu var þannig byggt á því að stefndihefði framið umboðssvik með því að stuðla að því að veð hefðu glatazt eða þeimverið stolið. Var ekki tilgreint hvaða veð þetta hefðu verið, að öðru leyti ensagt var að þarna hefðu verið fiskvinnslutæki, lyftari og aðrir lausafjármunir.Var sagt að tjón vegna þessa næmi „fjárhæð um kr. 4.500.000“.Í stefnu var byggt á því að „húsaleiga[hefði] verið greidd framhjá stefnanda til tengds þriðja aðila“ með því að Cehf., þar sem stefndi hafi áður verið framkvæmdastjóri, hefði leigt ótilgreintherbergi af stefnanda fyrir 5.000 krónur á mánuði, en framleigt herbergið íheimildarleysi til annars félags fyrir 361.000 krónur á mánuði. Þetta er sagthafa staðið frá árinu 2010 til 2015, án þess að það sé afmarkað frekar. Erfjártjón stefnanda ekki rökstutt sérstaklega að öðru leyti og ekki reifað hvortsú óheimila framleiga, sem byggt er á að stefndi hafi stundað, hafi orðið tilþess að stefnandi hafi orðið af leigutekjum sem hann ella hefði notið. Erþannig hvorki reifað né rökstutt að stefnandi hefði sjálfur leigt herbergið út,fyrir þá fjárhæð sem byggt er á að C ehf. hafi gert, ef ekki hefði komið til súháttsemi sem stefnandi telur stefnda hafa viðhaft. Þá er ekki reifaðsérstaklega hversu mörgum slíkum mánaðarlegum greiðslum stefnandi hafi orðiðaf, að öðru leyti en því að sagt er að þetta ástand hafi varað „frá árinu 2010til ársins 2015“.Þá var í stefnu byggt á því að stefndi hefði„framkvæmt óheimilaða gjafagerninga fyrir allt [að] kr. 100.000.000“ en þeirhefðu falizt í afléttingu veða á fasteignum einstaklinga þar sem nægt veðrýmihefði verið til staðar, afskriftum og eða endurgreiðslu vaxta og afskriftahöfuðstóls skulda án þess að hagsmunir stefnanda væru hafðir að leiðarljósi.Tilslakanir og hliðranir, einkum vegna erlendra lána, hefðu verið framlengdaróeðlilega lengi og án samþykkis sparisjóðsstjóra. Þetta er ekki útskýrt frekarí stefnu. Ekki er þar getið um hvaða veðum hafi verið aflétt og hvaða veðrýmihafi þar verið í boði, vextir hvaða skuldara stefnanda hafi verið afskrifaðireða endurgreiddir eða hverjir hafi notið tilslakana og hliðrana lána sinna. Þáeru ekki færðar líkur að því í stefnu hvert tjón stefnanda hafi í raun orðið afþeim aðgerðum sem byggt er á að stefndi hafi haft í frammi, en byggt á því aðtjón vegna tapaðra trygginga nemi „allt að kr. 35.000.000“, án þess að sú talasé sundurliðuð eða skýrð frekar. Þykir þessi liður verulega vanreifaður ístefnu.Þau atriði stefnu sem hér hafa verið rakinþykja vanreifaðri en svo að þau geti talizt nægileg fyrir stefnda til að takatil eðlilegra varna. Með bókun í þinghaldi sem haldið var til málflutnings umfrávísunarkröfu stefnda freistaði stefnandi þess að bæta þar úr, svo sem rakiðhefur verið. Við munnlegan málflutning vísaði stefnandi til þess skamma frestssem 1. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 veitir gerðarbeiðanda kyrrsetningar til aðfá gefna út réttarstefnu í staðfestingarmáli. Stefnandi fór sjálfur þá leið aðóska kyrrsetningar til að afla kröfum sínum verndar. Með því að óska eftirkyrrsetningunni gekkst hann undir þær reglur sem um þá bráðabirgðagerð gildir.Stefndi þarf ekki að una því, auk kyrrsetningarinnar, að hennar vegna verðigerðar vægari kröfur en ella til stefnu á hendur honum. Að öllu samanlögðuþykja fjárkröfur stefnanda á hendur stefnda hafa verið svo vanreifaðar í stefnuað óhjákvæmilegt sé að fallast á kröfu stefnda um frávísun fjárkrafna málsins.Þær breytingar sem stefnandi freistaði að gera á kröfunum með bókun undirrekstri málsins þykja ekki breyta þessari niðurstöðu, enda á stefna að greinasakarefni svo skýrlega að stefndi þurfi ekki að ganga að því gruflandi á hvaðagrunni kröfur á hendur sér séu reistar og hvaða atvik þar séu lögð tilgrundvallar. Ekki er fortakslaust skylt að mál tilstaðfestingar kyrrsetningar og mál vegna þeirra fjárkrafna sem henni er ætlaðað tryggja séu rekin í einu lagi. Þykir frávísun fjárkrafna ekki kalla áfrávísun kröfu um staðfestingu kyrrsetningar.Með vísan til alls framanritaðs verður kröfuum frávísun kröfu um staðfestingu kyrrsetningar hafnað en krafa um frávísunfjárkröfu tekin til greina. Ákvörðun málskostnaðar vegna þessa þáttar málsinsbíður efnisdóms.Katrín Rúnarsdóttir hdl. flutti málstefnanda um þennan þátt fyrir hönd Guðmundar Ingva Sigurðssonar hrl. en TómasHrafn Sveinsson hrl. gætti hagsmuna stefnda. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991.Þorsteinn Davíðsson kveður upp úrskurðþennan.Ú R S K U R Ð A R OR ÐHafnað er kröfu stefnda, B, um frávísunkröfu um staðfestingu kyrrsetningar.Fjárkröfu stefnanda, A, á hendur stefnda ervísað frá dómi.
Mál nr. 452/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Talið var að fram væri kominn rökstuddur grunur um að X hefði brotið gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað gæti hann allt að 10 ára fangelsi, og var brotið talið þess eðlis að gæsluvarðhald væri nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Var X gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um framhald gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 15. mars 2000. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili er grunaður um aðild að mjög umfangsmiklu fíkniefnamáli, sem sóknaraðili hefur haft til rannsóknar síðastliðna mánuði. Hefur varnaraðili játað fyrir dómi aðild að innflutningi á fíkniefnum, með því að hafa tekið sex sinnum sendingar úr vörslum Samskipa hf., þar sem hann var starfsmaður, og komið þeim til skila samkvæmt fyrirmælum bróður síns, sem einnig er grunaður um aðild að málinu. Hafi hann í sumum tilvikum vitað fyrirfram að fíkniefni væru í sendingunum, en í öðrum fengið um það vitneskju eftir á. Þá hefur varnaraðili gengist við því fyrir dómi að hafa tekið í ein tíu skipti við peningum frá mönnum hér á landi og sent til Danmerkur til kaupa á fíkniefnum. Kvaðst hann telja fjárhæðina geta numið allt að 10.000.000 krónum. Fyrir þetta hafi hann fengið greitt á að giska 500.000 krónur. Samkvæmt framansögðu er fyrir hendi rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi brotið gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sem varðað getur hann allt að tíu ára fangelsi. Brotið er þess eðlis að telja verður gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Verður varnaraðila því gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Fallist verður á kröfu sóknaraðila um lengd gæsluvarðhalds, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 15. mars 2000 kl. 16. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 að X, verði gert að sæta áframhaldandi gæslu­varð­haldi þar til dómur fellur í máli hans þó eigi lengur en til miðvikudagsins 15. mars nk. kl. 16.00. [...] Lögreglustjórinn byggir kröfu sína alfarið á 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt þeirri grein má úrskurða mann í gæsluvarðhald ef sterkur grunur er um að hann hafi framið brot, er geti að lögum varðað allt að 10 ára fang­elsi og brotið sé þess eðlis að gæslu­varðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Þrátt fyrir að kærði hafi viðurkennt að hafa átt þátt í innflutningi á nokkru magni af hassi til landsins og annast um að senda peninga til bróður síns eins og rakið var þá er það mat dómsins að þáttur hans í máli þessu sé ekki svo stórfelldur að almannahagsmunir krefjist þess að hann sitji áfram í gæsluvarðhaldi og er kröfu lögreglustjóra þess vegna hafnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. úrskurðarorð Kröfu lögreglustjóra um að kærði, X, [...], sæti gæsluvarðhaldi er hafnað.
Mál nr. 199/2003
Bifreið Líkamstjón Örorka Miski Skaðabætur Uppgjör
J varð fyrir slysi árið 1996 og viðurkenndu S og V bótaskyldu vegna þess. Gekk J án fyrirvara til fullnaðaruppgjörs bóta á árinu 1999 á grundvelli matsgerðar dómkvaddra manna sem töldu varanlegan miska hans 15% en varanlega örorku 20%. Á árinu 2000 taldi J sýnt að hann hefði orðið fyrir frekari skaða vegna slyssins og tókst af því tilefni samkomulag með aðilum um að leita til matsmanna að nýju. Töldu matsmenn að varanlegur miski J væri 20% og varanleg örorka hans 25% og að hið aukna tjón mætti rekja til slyssins. Krafðist J endurákvörðunar bóta á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Lagði héraðsdómur fyrrgreinda niðurstöðu matsmannanna til grundvallar og tók kröfu J til greina. Í dómi Hæstaréttar var talið að þar sem S og V leituðu ekki yfirmats yrði að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdómara að J hefði sýnt fram á að hið aukna tjón hans yrði rakið til umrædds slyss. Hins vegar var talið að sá varanlegi miski og sú varanlega örorka, sem J teldist nú hafa orðið fyrir væri minni en svo að líta mætti þannig á að miskastig hans og örorkustig væri verulega hærra en áður hefði verið talið í skilningi 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Voru því ekki talin skilyrði til að taka upp að nýju ákvörðun skaðabóta vegna tjóns J af slysinu og voru S og V sýknuð af kröfu hans í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. maí 2003. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins ók stefndi að kvöldi 3. apríl 1996 bifreið í eigu áfrýjandans Sigrúnar Guðjónsdóttur austur eftir þjóðvegi nr. 1. Í námunda við Sandskeið missti hann stjórn á bifreiðinni í hálku með þeim afleiðingum að hún fór út af veginum og valt. Hann var fluttur eftir slysið á Sjúkrahús Reykjavíkur, þar sem hann kvaðst finna fyrir verk og stirðleika í öxl og brjóstkassa hægra megin. Við læknisskoðun kom fram að hann væri að auki með væg eymsli vinstra megin í hálsvöðvum og hafi hlotið rifbeinsbrot. Hann var útskrifaður af sjúkrahúsinu daginn eftir. Við endurkomu stefnda á sjúkrahúsið 12. apríl 1996 var tekin röntgenmynd af hægri öxl, sem leiddi í ljós tognunaráverka, og var honum vísað í sjúkraþjálfun. Af henni varð ekki árangur og var gerð segulómrannsókn á öxlinni 16. ágúst 1996. Í framhaldi af því gekkst stefndi undir sams konar rannsókn á vinstri öxl 14. nóvember 1996, þar sem bæklunarlæknir, sem annaðist hann, taldi hann kunna að hafa fengið áverka á báðar axlir í slysinu. Niðurstaða þeirrar rannsóknar varð sú að um slitbreytingar væri að ræða á vinstri öxlinni. Að þessu fram komnu var gerð liðspeglun á hægri öxl stefnda 3. desember 1996. Ekki fékkst bati af þessu og gekkst hann undir skurðaðgerð 9. maí 1997, þar sem liðþófi í hægri axlarhyrnulið var fjarlægður ásamt enda á hægra viðbeini. Vegna alls þessa mun stefndi hafa verið um 42 vikur frá vinnu sem lögreglumaður á Keflavíkurflugvelli á tímabilinu frá slysdegi fram í september 1997. Stefndi leitaði í janúar 1998 eftir mati örorkunefndar á varanlegum miska sínum og varanlegri örorku vegna slyssins. Í álitsgerð nefndarinnar 13. apríl 1999 var talið að áverkar á hægri öxl ásamt óþægindum frá baki og hálsi hafi valdið stefnda 15% varanlegum miska og 12% varanlegri örorku. Þeirri niðurstöðu vildi hann ekki una og fékk 26. júlí 1999 dómkvadda þrjá menn til að meta tjón sitt. Í matsgerð 18. október sama ár var gengið út frá því að einkenni stefnda af áverkum, sem hann hlaut í slysinu, væru þau sömu og örorkunefnd lagði til grundvallar samkvæmt framansögðu, en jafnframt var þó vísað til þess að hann hafi fljótlega eftir slysið fundið fyrir verkjum í vinstri axlarlið, sem hafi verið vægari en í hægri axlarlið og einkum lýst sér sem stirðleiki og óþægindi í liðnum. Einnig hefði stefndi óþægindi vinstra megin í hálsi, en allt þetta töldu matsmenn mega rekja til slyssins. Mátu þeir varanlegan miska stefnda 15%, en varanlega örorku 20%. Að fenginni þessari matsgerð gengu stefndi og áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. til uppgjörs á skaðabótum á grundvelli hennar. Greiddi félagið stefnda samtals 4.544.619 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði í tvennu lagi 29. október og 22. desember 1999, sem hann tók við án fyrirvara og sem fullnaðargreiðslu bóta vegna slyssins. Stefndi leitaði aftur til læknis í ágúst 2000 vegna eymsla í vinstri öxl. Læknisskoðun leiddi í ljós einkenni um axlarklemmu og óþægindi yfir vinstri axlarhyrnulið. Af þessum sökum gekkst stefndi undir skurðaðgerð á öxlinni 23. október 2000, sem af gögnum málsins virðist hafa verið sambærileg og áðurnefnd aðgerð á hægri öxl í maí 1997. Stefndi taldi að rekja mætti þetta til meiðsla, sem hann varð fyrir í slysinu 3. apríl 1996, og leitaði því 30. júlí 2001 eftir endurupptöku málsins fyrir örorkunefnd til fá mat á varanlegum miska og varanlegri örorku, sem af þessu leiddi. Í álitsgerð 25. september 2001 hafnaði nefndin að taka upp fyrra mat sitt, þar sem hún taldi „útilokað að einkenni sem vísað er til í endurupptökubeiðni þessari séu afleiðingar slyssins 3. apríl 1996.“ Með samkomulagi við áfrýjendur leitaði stefndi 13. mars 2002 eftir því að tveir þeirra manna, sem dómkvaddir voru til að gera matsgerðina frá 18. október 1999, læknarnir Stefán Yngvason og Torfi Magnússon, legðu mat á það hvort einkenni í vinstri öxl hans yrðu rakin til slyssins, svo og hver miski hans og örorka væri af þessum sökum til viðbótar því, sem áður hafði verið metið. Í matsgerð 30. apríl 2002 komust matsmennirnir að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski og varanleg örorka stefnda væri vegna einkenna í vinstri öxl 5% hærri en samkvæmt fyrri matsgerðinni og mætti rekja þetta til meiðsla, sem stefndi hlaut í slysinu. Með bréfi 13. maí 2002 krafði stefndi áfrýjandann Vátryggingafélag Íslands hf. um greiðslu bóta á grundvelli síðastnefndrar matsgerðar. Þessu hafnaði áfrýjandinn og höfðaði þá stefndi mál þetta 26. júní 2002 til heimtu skaðabóta að fjárhæð 991.264 krónur, svo sem sundurliðað er í hinum áfrýjaða dómi. Í málinu er hvorki deilt um ábyrgð áfrýjenda á tjóni stefnda, sem rekja megi til slyssins, né um fjárhæð kröfu hans. II. Í málinu liggur fyrir að stefndi gekkst ekki undir læknisskoðun á vegum örorkunefndar áður en hún komst að áðurgreindri niðurstöðu í álitsgerð 25. september 2001 um að einkenni, sem þá höfðu komið fram í vinstri öxl hans, yrðu ekki rakin til meiðsla, sem hann varð fyrir í slysinu 3. apríl 1996. Aðilar málsins komu sér saman um að tveimur af þremur matsmönnum, sem áður höfðu verið dómkvaddir til að leggja mat á líkamstjón stefnda, yrði falið að taka upp störf sín á ný og leggja mat á þetta atriði ásamt því að meta varanlegan miska og varanlega örorku hans, sem teldist stafa af þessu. Áðurnefndir læknar, sem tóku að sér þennan starfa, töldu nægilega sýnt að einkenni í vinstri öxl stefnda ættu rætur að rekja til slyssins, eins og komið hafði einnig fram að nokkru í upphaflegu matsgerðinni frá 18. október 1999. Þetta álit staðfestu læknarnir í skýrslum, sem þeir gáfu við aðalmeðferð málsins í héraði. Þessu hafa áfrýjendur ekki hnekkt með yfirmati. Verður því að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdómara að stefndi hafi sýnt fram á að tjónið, sem hann krefst nú skaðabóta fyrir, verði rakið til umrædds slyss. Samkvæmt því, sem áður greinir, var lækni, sem annaðist stefnda, kunnugt um það haustið 1996 að hann teldi sig hafa orðið fyrir meiðslum á báðum öxlum í slysinu 3. apríl sama ár. Í vottorðum þessa læknis frá 10. janúar 1997, 12. ágúst 1997 og 7. janúar 1998 var vikið að einkennum, sem stefndi fyndi fyrir í vinstri öxl, þótt meginefni vottorðanna hafi varðað meiðslin í hægri öxl hans. Að þessu var einnig vikið í matsgerð dómkvaddra manna 18. október 1999. Af læknisfræðilegum gögnum, sem liggja fyrir í málinu, verður ekki skýrlega ráðið hvort sú þróun, sem varð á meini í vinstri öxl stefnda eftir áðurnefnt uppgjör skaðabóta á árinu 1999, hafi á þeim tíma mátt vera fyrirsjáanleg. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá því að sá varanlegi miski og sú varanlega örorka, sem stefnda hefur nú verið metin vegna meiðsla á vinstri öxl, er minni en svo að líta megi þannig á að miskastig hans og örorkustig sé verulega hærra en áður var talið í skilningi 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. dóm Hæstaréttar 22. maí 2003 í máli nr. 514/2002. Er því ekki fullnægt skilyrðum þess lagaákvæðis til að taka upp að nýju ákvörðun skaðabóta vegna tjóns stefnda af slysinu 3. apríl 1996. Af þeim sökum, sem að framan greinir, verða áfrýjendur sýknuð af kröfu stefnda, en rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjendur, Sigrún Guðjónsdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýkn af kröfu stefnda, Jóns Sveinssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 25. apríl sl., er höfðað með stefnu birtri 26. júní 2002. Stefnandi er Jón Sveinsson, Freyjuvöllum 14 Keflavík Stefndu eru Sigrún Guðjónsdóttir, Freyjuvöllum 14, Keflavík, og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 991.264 krónur auk vaxta skv. 16. gr. skaðabótalaga frá 3. apríl 1996 til 13. júní 2002 en af þeirri fjárhæð með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. júní 2002 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. MÁLSATVIK Stefnandi höfðar mál þetta vegna líkamstjóns sem hann hlaut í bifreiðaslysi þann 3. apríl 1996. Stefnandi var ökumaður bifreiðar sem valt á Suðurlandsvegi við Sandskeið. Eigandi bifreiðarinnar var stefnda, Sigrún, og var hún skylduvátryggð hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Í kjölfar slyssins var stefnandi til læknismeðferðar vegna einkenna, aðallega frá baki, hálsi og hægri öxl. Örorkunefnd skilaði álitsgerð þann 13. apríl 1999 þar sem stefnandi var metinn með 15% varanlegan miska og 12% varanlega örorku. Stefnandi vildi ekki una þeirri niðurstöðu og voru því dómkvaddir þrír matsmenn til að meta afleiðingar slyssins fyrir stefnanda. Matsmennirnir, þeir Stefán Yngvason læknir, Torfi Magnússon læknir og Þorgeir Örlygsson lögfræðingur, skiluðu matsgerð þann 18. október 1999 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda væri 15% og varanleg örorka 20%. Niðurstaðan var fyrst og fremst byggð á einkennum sem stefnandi hafði við skoðun frá hægri öxl, hálsi og baki. Hið stefnda félag og lögmaður stefnanda gengu síðan til uppgjörs málsins á grundvelli matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna. Tæpu ári eftir að gengið hafði verið frá uppgjöri skaðabóta vegna slyssins ágerðust óþægindi sem stefnandi hafði haft frá vinstri öxl. Hann leitaði þá til Ágústs Kárasonar læknis sem hafði haft hann til meðferðar vegna einkenna frá hægri öxl. Við skoðun kom í ljós að stefnandi hafði einkenni axlarklemmu í vinstri öxlinni og óþægindi yfir vinstri axlarhyrnulið. Hann fékk í fyrstu sprautumeðferð en hún virkaði einungis tímabundið og varð hann að gangast undir aðgerð til lagfæringar á öxlinni. Einkenni stefnanda lögðust nokkuð við aðgerðina en hann hefur samt eftir sem áður veruleg einkenni frá öxlinni sem hann ekki hafði fyrir slysið. Ákveðið var að óska eftir dómkvaðningu matsmanna til að láta endurmeta afleiðingar slyssins fyrir stefnanda en áður en að dómkvaðningu kom varð það að samkomulagi milli lögmanns stefnanda og hins stefnda félags að fá þá lækna, sem verið höfðu dómkvaddir matsmenn í máli stefnanda í október 1999, til að framkvæma mat á stefnanda og meta hvort hann hefði orðið fyrir tjóni umfram það sem fram kom í matsgerðinni frá 18. október 1999. Fyrrgreindir læknar, þeir Stefán Yngvason og Torfi Magnússon, endurmátu afleiðingar slyssins í matsgerð, dags. 30. apríl 2002. Það er niðurstaða matsmanna í endurmati að stefnandi hafi vegna umferðarslyssins þann 3. apríl 1996 orðið fyrir tjóni umfram það sem fram kom í matsgerðinni frá 18. október 1999. Niðurstaða þeirra var sú að varanlegur viðbótar miski stefnanda væri 5% og varanleg viðbótar örorka væri 5%. Sú niðurstaða þeirra byggðist á því að stefnandi hafi fyrst eftir slysið haft mun meiri einkenni frá hægri öxl en þeirri vinstri og einkenni frá vinstri öxl verið lengur að koma í ljós en frá þeirri hægri en hafi loks leitt til þess að stefnandi hafi þurft að gangast undir aðgerð til lagfæringar á vinstri öxl. Matsmennirnir telja að starfshæfni stefnanda hafi skerst nokkuð vegna þessara einkenna frá vinstri öxl til viðbótar fyrri skerðingu og þessi viðbótareinkenni muni skerða tekjuöflunarhæfi stefnanda nokkuð. Með bréfi þann 13. maí 2002 var hið stefnda félag krafið um bætur vegna viðbótartjónsins. Með bréfi, dags. 27. maí 2002, var kröfum stefnanda hafnað þar sem félagið taldi ekki að niðurstaða úr endurmati réttlætti endurupptöku málsins með vísan til 11. greinar skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi getur ekki fallist á þá niðurstöðu félagsins og er honum því nauðugur einn sá kostur að höfða mál þetta til heimtu skaðabóta vegna þess tjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysinu þann 3. apríl 1996. Kröfur stefnanda sundurliðast þannig: Bætur fyrir varanlegan miska 5% af 5.345.000.- kr. 267.250. Bætur fyrir varanlegan 5% örorku kr. 882.944. Frádráttur vegna aldurs 18% kr. (158.930.-) Samtals kr. 991.264. Að auki krefst hann vaxta skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, dráttarvaxta skv. l. mgr. 6. gr. laga 38/2001 og málskostnaðar, þ.m.t. útlagðs kostnaðar vegna læknisvottorða og matsgerðar, samtals 161.470 krónur. Við útreikning á bótum fyrir varanlegan miska er miðað við miskafjárhæð skaðabótalaga að teknu tilliti til vísitöluhækkunar fram í maí 2002. Við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku er miðað við árslaun stefnanda kr. 2.354.517.- x 7,5 x 5% varanleg örorka að frádregnum 18% vegna aldurs tjónþola í samræmi við þágildandi ákvæði skbl. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Tjón stefnanda er rakið til notkunar ökutækis sem var tryggt ábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda félagi. Ekki er deilt um bótaskyldu í málinu. Af hálfu stefnanda er á því byggt að hið stefnda félag verði í samræmi við ákvæði 11. greinar skaðabótalaga nr. 50/1993 að taka að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska og örorku hans vegna afleiðinga slyssins enda hafi orðið ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu hans og fyrir liggur að miska- og örorkustig hans er verulega hærra vegna afleiðinga slyssins en áður var talið. Í málinu liggi fyrir læknisvottorð og matsgerð sem staðfesti að breytingar hafa orðið á heilsu stefnanda sem ekki hafi verið fyrirséðar þegar gengið var frá samkomulagi um uppgjör málsins við hið stefnda tryggingafélag. Þannig liggi fyrir að einkenni stefnanda frá vinstri öxl hafi orðið allt önnur og meiri en dómkvaddir matsmenn hafi gengið út frá í niðurstöðu sinni sem byggt var á við uppgjör málsins enda hafi stefnandi þurft m.a. að gangast undir aðgerð sem ekki hafi verið fyrirsjáanleg þegar matið var gert í október 1999. Af hálfu stefnanda er á því byggt að ákvæði 11. greinar skaðabótalaga eigi við í máli hans og því beri hinu stefnda félagi að greiða honum bætur fyrir það viðbótartjón sem hann hefur orðið fyrir vegna slyssins. Um útreikning bótakröfu og vexti er vísað til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1987 eins og þau voru á slysdegi. Um heimild til endurupptöku er sérstaklega vísað til 11. greinar skaðabótalaga og almennra reglna fjármunaréttarins. Um aðild málsins er vísað til 1. mgr. 97. greinar umferðarlaga. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og ber honum því að nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Sýknukrafa stefndu er í fyrsta lagi byggð á því, að ekki sé sannað, að umstefnd 5% varanleg viðbótarörorka og 5% varanlegur viðbótarmiski stefnanda verði rakin til bílslyssins þann 3. apríl 1996. Sé hér um að ræða 5% örorku og miska, sem tveir hinna dómkvöddu matsmanna grundvalla á kvörtunum stefnanda um versnun einkenna í vinstri öxl hans eftir aukið starfsálag hjá honum á Keflavíkurflugvelli í kjölfar hryðjuverkanna í Bandaríkjunum 11. september 2001. Þrír matsmenn örorkunefndar, tveir læknisfróðir og einn lögfróður, bendi hins vegar á, að í vottorðum læknis slysadeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur sé ekkert minnst á einkenni frá vinstri öxl stefnanda af völdum slyssins og í vottorðum heilsugæslulæknis Suðurnesja aðeins lauslega og ekki þannig, að benti til áverka þar af völdum slyssins. Í ítarlegu viðtali við stefnanda hjá örorkunefnd og við læknisskoðun á honum hjá nefndinni hefði líka einungis komið fram, að hann fyndi fyrir stirðleika í vinstri öxl, en ekkert komið fram sem benti til áverka þar eftir slysið. Þá benda matsmenn örorkunefndar á, að meinsemdir stefnanda í vinstri öxl, þ.e. þrengsli undir axlarhyrnu, bólga í axlarhyrnubelg og slit í axlarhyrnulið, séu algeng vandamál hjá einstaklingum á miðjum aldri eins og stefnanda án þess að bílslys komi til. Telji örorkunefnd af þessum sökum útilokað, að aukin einkenni stefnanda í vinstri öxl séu afleiðingar bílslyssins 3. apríl 1996. Þessu áliti örorkunefndar hafi ekki verið hnekkt. Hafi órökstutt álit hinna dómkvöddu þess efnis, að einkenni stefnanda frá vinstri öxl sé að rekja til slyssins harla lítið sönnunargildi, en þeir virðist byggja fyrst og fremst á sögusögn stefnanda í þessu efni. Sýknukrafa stefndu er í annan stað á því byggð, að ekki séu skilyrði til þess að lögum að taka upp að nýju þá ákvörðun um varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda, sem byggt var á í bótauppgjörinu þann 29. október 1999 og dæma stefnanda viðbótarbætur svo sem hann krefjist - jafnvel þótt lagt væri til grunvallar, að umstefnda 5% viðbótarörorku og viðbótarmiska væri að rekja til slyssins. Frumskilyrði fyrir endurupptöku og greiðslu viðbótarbóta, sbr. 11. gr. skbl. nr. 50/1993, sé, að ófyrirsjánlegar breytingar verði á heilsu tjónþola eftir að bótauppgjör fari fram og að um sé að ræða verulegar heilsufarslegar breytingar, þannig að varanlegt miska- eða örorkustig sé verulega hærra en lagt var til grundvallar við bótauppgjör. Hvorugu þessu sé til að dreifa í tilviki stefnanda. Í fyrsta lagi hafi engar nýjar eða ófyrirsjánlegar breytingar á heilsu stefnanda átt sér stað frá því bótauppgjörið fór fram þann 29. október 1999. Það uppgjör hafi verið grundvallað á matsgerðinni frá 18. október 1999, þar sem miðað sé við að verkir og eymsli í vinstri öxl stefnanda sé að rekja til slyssins. Sé ekkert nýtt eða ófyrirsjáanlegt við það, þó þessi einkenni geti vaxið eitthvað við aukið starfsálag. Eigi það við um flest líkamleg mein og líkamlegt ástand yfirleitt, að versna við aukið álag. Í öðru lagi sé breyting á örorku og miskastigi um 5% stig til hækkunar svo lítil, að aldrei geti talist um verulega hækkun að ræða í skilningi 11. gr. skbl. nr. 50/1993. Séu örorku- og miskamöt engin nákvæmnisvísindi og svari 5% stig aðeins eðlilegu fráviki. Stefnandi hafi notið aðstoðar lögmanns við bótauppgjörið, sem hafi engan fyrirvara gert um miska og örorkustig stefnanda og fallið frá öllum frekari kröfum á hendur stefndu. Séu því engin skilyrði til að verða við kröfum stefnanda. Kröfu um dráttarvexti er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. NIÐURSTAÐA Í matsgerð læknanna Stefáns Yngvasonar og Torfa Magnússonar frá 30. apríl 2002 segir svo m.a: "3. apríl 1996 lenti Jón Heiðar Sveinsson í bifreiðaslysi. Í slysinu hlaut hann, skv. fyrirliggjandi gögnum, áverka á báðar axlir. Hann hafði í upphafi mun meiri einkenni í hægri öxlinni en þeirri vinstri og gekkst undir aðgerð á hægri öxl 3. desember 1996. Vegna afleiðinga slyssins undirgekkst hann mat á örorku og var rituð matsgerð vegna þess 18. október 1999. Fram kom í þeirri matsgerð að einkenni væru í vinstri öxl, en þau voru þó væg. Nokkru eftir að matsgerð var rituð fóru einkenni í vinstri öxl vaxandi, og leiddi það til aðgerðar sem framkvæmd var 23. október. Eftir aðgerðina fóru einkenni batnandi í fyrstu, en fóru síðan versnandi á ný. Í desember fékk Jón Heiðar einkenni kransæðaþrengingar og undirgekkst hann þá viðeigandi aðgerð. Lá hann einungis á sjúkrahúsi í þrjá daga vegna þess og hefur ekki haft brjóstverki eða einkenni um kransæðaþrengsli í kjölfarið. Einkenni í vinstri öxl fóru hins vegar versnandi. Með viðeigandi meðferð rénuðu axlareinkennin á ný er leið á árið 2001, og komst Jón Heiðar til vinnu að hluta til í maí 2001 og til fullrar vinnu í ágúst 2001. Á því tímabili, er hann var frá vinnu, hélt hann launum, að undanskildum fáeinum vikum að því er hann telur. Þrátt fyrir að einkenni hafi farið batnandi um mitt ár 2001 og Jón Heiðar komist til fullra starfa, virðist heldur hafa sigið á ógæfuhliðina með auknu álagi á seinni hluta ársins 2001. Hefur Jón Heiðar því áfram einkenni frá vinstri öxl, sem skerða almenna færni hans og hamla honum einnig nokkuð í starfi. Þarf hann af og til að nota verkjalyf vegna einkennanna í öxlinni. Matsmenn telja að starfshæfni Jóns hafi skerst nokkuð vegna einkenna í vinstri öxl, til viðbótar við fyrri skerðingu og telja að þessi viðbótareinkenni muni í heild skerða tekjuöflunarhæfi nokkuð. Við mat á þeim viðbótareinkennum, sem komið hafa fram í vinstri öxl eftir að matsgerð var rituð í október 1991, leggja matsmenn til grundvallar versnun á einkennum í vinstri öxl með aukinni hreyfiskerðingu. Telja matsmenn að þótt Jón Heiðar hafi komist til sinna fyrri starfa, sé vinnugeta hans nokkuð skert af völdum einkennanna í vinstri öxlinni. Samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skal ákveða bætur fyrir atvinnutjón fyrir tímann frá því að tjón varð þangað til tjónþoli getur hafið vinnu að nýju eða þar til ekki er að vænta frekari bata. Með hliðsjón af því að einkenni í vinstri öxl má rekja til slyssins á árinu 1996, telja matsmenn að á því tímabili, sem hér er til umfjöllunar, hafi Jón ekki getað vænst frekari bata, og telja því viðbótar tímabundið atvinnutjón ekki vera fyrir hendi. Af sömu ástæðu meta matsmenn ekki þjáningabætur. Matsmenn meta varanlegan viðbótarmiska 5%. Varanlega viðbótarörorku meta matsmenn 5%. VIII Niðurstaða 1. Viðbótar tímabundið atvinnutjón, skv. 2. gr. laga nr. 50/1993, meta matsmenn að hafi ekkert orðið. 2. Viðbótar varanlegan miska, skv. 4. gr. laga nr. 50/1993, meta matsmenn 5% - fimm af hundraði. 3. Viðbótar þjáningarbætur í skilningi 3. gr. laga nr. 50/1993 meta matsmenn engar. 4. Viðbótar varanlega örorku meta matsmenn 5% - fimm af hundraði." Matsmennirnir Stefán Yngvason og Torfi Magnússon komu fyrir dóminn og staðfestu matsgerð sína og kom fram í framburði þeirra beggja að orsök aukinnar örorku og aukins miska væri slys það er stefnandi varð fyrir 3. apríl 1996. Yrði ástand stefnanda fyrst og fremst rakið til þessa en ekki þess að um væri að ræða eðlilegt slit í vinstri öxl sem kæmi með aldri. Þá hefur því mati þeirra að um sé að ræða 5% varnlegan viðbótarmiska og 5% varanlega viðbótarörorku ekki verið hnekkt og verður það lagt til grundvallar hér. Dómurinn telur, með vísan til matsgerðar læknanna og framburðar þeirra hér fyrir dómi, komna fram sönnun um að aukin örorka og miski stefnanda stafi af slysinu 3. apríl 1996. Af hálfu stefndu er því borið við að sú viðbótarörorka og sá viðbótarmiski sem hér sé um að ræða sé ekki verulegur í skilningi 11. gr. skaðabótalaga. Við úrlausn í þessa samhengi verður litið til þess að fram er komið að stefnandi hefur orðið fyrir annarri og meiri örorku og miska en upphaflega var byggt á við uppgjör bóta til hans, þ.e.a.s. hann á við einkenni að stríða frá vinstri öxl sem í ljós hefur komið, að eru veruleg, en að óverulegu leyti var byggt á því við uppgjörið. Samkvæmt þessu verður fallist á það með stefnanda að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga til endurupptöku séu fyrir hendi og samkvæmt öllu framansögðu verða kröfur stefnanda teknar til greina, þó þannig að vextir fyrir 26. júní 1998 eru fyrndir. Eftir úrslitum málsins verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda 450.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, Sigrún Guðjónsdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Jóni H. Sveinssyni, 991.264 krónur auk vaxta skv. 16. gr. skaðabótalaga frá 26. júní 1998 til 26. júní 2002 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. júní 2002 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 12/2022
Kærumál Félagsdómur Dómstóll Frávísunarkröfu hafnað
Kærður var úrskurður Félagsdóms þar sem hafnað var kröfu S um frávísun á kröfu ASÍ um að viðurkennt yrði að uppsögn A hjá I ehf. fæli í sér brot gegn 11. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og væri af þeim sökum ólögmæt. Hæstiréttur vísaði til þess að meginágreiningur aðila lyti að því hvort A hefði notið þeirrar verndar sem 11. gr. laganna kvæði á um til handa trúnaðarmönnum við uppsögn. Sá ágreiningur félli ótvírætt undir lögsögu Félagsdóms. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. febrúar 2022 sem barst réttinum degi síðar. Kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Félagsdóms 11. febrúar 2022 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um frávísun á kröfu varnaraðila þess efnis að viðurkennt yrði með dómi að uppsögn A hjá Icelandair ehf. 20. ágúst 2021 fæli í sér brot gegn 11. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og væri af þeim sökum ólögmæt. Kæruheimild er í 1. tölulið 1. mgr. 67. gr. laga nr. 80/1938.3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kröfunni verði vísað frá Félagsdómi. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Málsatvik5. Af gögnum málsins verður ráðið að A hafi verið starfsmaður Flugfélags Íslands ehf. frá nóvember 2016. Hún var kosin trúnaðarmaður starfsmanna hlaðdeildar félagsins í mars 2018 og tilnefnd sem trúnaðarmaður Eflingar stéttarfélags frá 16. mars 2018 til 16. mars 2020. Ágreiningslaust er að tilkynning þess efnis var send í samræmi við grein 13.1 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Eflingar. Í febrúar 2020 mun Flugfélag Íslands ehf. hafa sent tilkynningu um skipan öryggisnefndar sinnar til Vinnueftirlitsins og átti A sæti í henni sem öryggistrúnaðarmaður. Icelandair ehf. tók yfir ráðningarsamning hennar á vormánuðum 2020 á grundvelli laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Með bréfi 20. ágúst 2021 sagði Icelandair ehf. henni upp störfum frá og með 31. sama mánaðar. 6. Ágreiningur málsins lýtur meðal annars að því hvort A hafi haldið stöðu sinni sem öryggistrúnaðarmaður við sameiningu Flugfélags Íslands ehf. og Icelandair ehf. 7. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að ágreiningur um stöðu öryggistrúnaðarmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum eða við uppsögn heyri ekki undir lögsögu Félagsdóms. Dómstóllinn sé sérdómstóll með afmarkaða lögsögu og verði hún ekki skýrð rúmt gagnvart lögsögu almennra dómstóla. Brot gegn lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum varði við lög nr. 88/2008 um meðferð sakamála og falli því utan lögsögu Félagsdóms. Þá gegni öryggistrúnaðarmenn og öryggisnefndir ekki hlutverki samkvæmt lögum nr. 80/1938. Jafnframt bendir sóknaraðili á að ekki heyri undir lögsögu Félagsdóms að túlka ákvæði laga nr. 72/2002.8. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að með 9. gr. laga nr. 46/1980 hafi með skýrum hætti verið fellt undir lögsögu Félagsdóms að dæma um og meta hvort uppsögn öryggistrúnaðarmanns telst vera lögmæt eða í andstöðu við þá vernd sem mælt er fyrir um í 11. gr. laga nr. 80/1938, sbr. og 1. tölulið 1. mgr. 44. gr. sömu laga.Niðurstaða9. Í 11. gr. laga nr. 80/1938 segir að atvinnurekendum og umboðsmönnum þeirra sé óheimilt að segja trúnaðarmönnum upp vinnu vegna starfa þeirra sem trúnaðarmanna eða láta þá á nokkurn annan hátt gjalda þess að stéttarfélag hefur falið þeim að gegna trúnaðarmannsstörfum fyrir sig. Þurfi atvinnurekandi að fækka við sig verkamönnum skuli trúnaðarmaður að öðru jöfnu sitja fyrir um að halda vinnunni.0. Í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 46/1980 segir að öryggistrúnaðarmenn og fulltrúar starfsmanna í öryggisnefnd skuli njóta þeirrar verndar sem ákveðin er í 11. gr. laga nr. 80/1938, sem fjallar um réttindi trúnaðarmanna við uppsögn. 1. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 72/2002 skulu trúnaðarmenn starfsmanna halda stöðu sinni samkvæmt lögum og kjarasamningi eftir aðilaskipti haldi fyrirtæki eða hluti þess áfram sjálfstæði sínu en að öðrum kosti skulu starfsmenn eiga sér fulltrúa þar til nýr trúnaðarmaður hefur verið valinn. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar fer um réttarstöðu trúnaðarmanna samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna og eftir atvikum kjarasamningum samtaka aðila vinnumarkaðarins. 2. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938 er meðal verkefna Félagsdóms að dæma í málum sem rísa út af kærum um brot á þeim lögum. Ætluð brot gegn 11. gr. laganna falla því þar undir.3. Meginágreiningur aðila lýtur að því hvort A hafi notið þeirrar verndar sem 11. gr. laga nr. 80/1938 kveður á um til handa trúnaðarmönnum við uppsögn. Sá ágreiningur fellur ótvírætt undir lögsögu Félagsdóms, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 44. gr. laganna, þótt við úrlausn hans kunni að þurfa að skoða samspil ákvæða laga nr. 80/1938, nr. 72/2002 og nr. 46/1980 sem lúta að trúnaðarmönnum og öryggistrúnaðarmönnum.4. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. 5. Það athugast að hinn kærði úrskurður tekur einungis til frávísunarkröfu sóknaraðila og dómkröfur hans fyrir Hæstarétti lúta að endurskoðun þeirrar niðurstöðu úrskurðarins að hafna beri frávísun krafna hans. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til skoðunar hér fyrir dómi málatilbúnaður sóknaraðila er lýtur að kröfu varnaraðila um sekt er sóknaraðila verði gert að greiða í ríkissjóð. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Samtök atvinnulífsins f.h. Samtaka ferðaþjónustunnar vegna Icelandair ehf., greiði varnaraðila, Alþýðusambandi Íslands f.h. Starfsgreinasambands Íslands vegna Eflingar stéttarfélags, f.h. A, 500.000 krónur í kærumálskostnað.https://felagsdomur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=a14d342a-16b3-4a43-8625-df31aad7dab8
Mál nr. 220/2004
Aflaheimild Aflahlutdeild Fiskveiðistjórn Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
L krafðist ógildingar á úrskurði sjávarútvegsráðuneytisins, þar sem staðfest var ákvörðun Fiskistofu, um að taka ekki mið af töfum skips L frá veiðum á árinu 2001 við úthlutun aflahlutdeildar í kolmunna. L taldi sérreglu 3. mgr. 5. gr. laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslands eiga við, og taka ætti tillit til þeirra tafa sem urðu er skip L undirgekkst umfangsmiklar viðgerðir. Talið var að skýra yrði regluna svo að meiri háttar tjón eða bilanir yrðu einar og sér að geta hafa valdið því að skip tefðist samfellt frá veiðum í minnst sex mánuði, en L hafði samhliða viðgerðinni látið fara fram viðhald og endurbætur á skipinu. Engin gögn höfðu verið lögð fram um aðgreiningu milli verkþátta, sem tengdust viðgerð á meiri háttar bilunum og skemmdum vegna tjóns á skipunu, og þeirra sem lutu að öðrum viðgerðum eða breytingum. Var málið svo vanreifað af hendi L að óhjákvæmilegt var að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. maí 2004. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, keypti Kaupfélag Fáskrúðsfirðinga, sem síðar mun hafa verið sameinað öðru félagi undir nafni stefnda, til landsins í september 1998 fiskiskip, sem hlaut nafnið Hoffell SU 80, en það var smíðað árið 1981. Var skipið meðal annars gert út til kolmunnaveiða, sem á þessum tíma voru ekki háðar aflatakmörkunum. Fyrir liggur að á árinu 1998 veiddi skipið 205 tonn af kolmunna, 13.341 tonn 1999 og 17.692 tonn árið 2000. Kaupfélag Fáskrúðsfirðinga gerði 8. september 2000 verksamning við skipasmíðastöð í Póllandi um breytingar á skipinu. Í samningnum var ekki kveðið á um það í hverju verk þetta yrði fólgið, heldur var vísað um það til fylgigagna, sem ekki hafa verið lögð fram í málinu. Í héraðsdómsstefnu lýsti stefndi aðdragandanum að gerð þessa samnings þannig að skipið hafi ekki reynst eins og vonir stóðu til, þar sem vindur þess hafi sífellt bilað og það því verið mikið frá veiðum. Einnig hafi komið í ljós leki á þilfari og brú vegna tjóns á síðu skipsins, sem ekki hafi verið kunnugt um, en af því hafi hlotist miklar skemmdir á lestarklæðningu og innréttingum auk tæringar í lest og á brú. Hafi því orðið að ráðast í umfangsmiklar viðgerðir á skipinu með því að endurbæta spilkerfi þess og endurnýja það að hluta, fjarlægja alla tæringu og skipta um stál, endurnýja hluta lestarklæðningar og innréttinga vegna lekaskemmda og endurnýja brú vegna tæringar. Þá hafi verið komið fyrir sjúkraklefa og skipið lengt um 8 metra, meðal annars til að mæta aukinni þyngd þess og þörf á viðbótarrými fyrir sjúkraklefa, nýtt spilkerfi og stækkun lestar. Samkvæmt samningnum átti skipið að vera komið til skipasmíðastöðvarinnar í 1. viku ársins 2001, en verkinu að ljúka á 89 dögum eftir það. Þar var einnig kveðið meðal annars á um fjárhæð og greiðslu verklauna, heimildir til breytinga á verkinu og févíti ef dráttur yrði á verklokum. Fyrir liggur að verulegar tafir urðu á lokum verksins, sem tók alls 202 daga. Um ástæður þess segir í bréfi skipasmíðastöðvarinnar 17. júlí 2002 að þurft hafi að vinna að umfangsmikilli endurnýjun á stáli vegna tæringar, sem ekki hafi verið fyrirséð, og frekari viðgerðum en ráðgert var á spilkerfi auk viðgerða á einangrun og klæðningu í hluta íbúðarrýmis skipsins. Stefndi kveður skipið fyrst hafa verið tilbúið til veiða á ný 10. ágúst 2001. Eftir það veiddi það til loka þess árs 8.448 tonn af kolmunna. Sjávarútvegsráðherra setti 15. mars 2002 reglugerð nr. 196/2002 um úthlutun aflahlutdeildar og aflamarks í kolmunna. Var þetta gert með stoð í ákvæðum laga nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Í 2. mgr. 1. gr. reglugerðarinnar var kveðið á um að íslenskum fiskiskipum yrði heimilt að veiða alls 282.000 lestir af kolmunna á árinu 2002, sem skipt yrði milli þeirra á grundvelli aflahlutdeildar, en um úthlutun hennar voru fyrirmæli í 3. gr. reglugerðarinnar. Kom þar meðal annars fram að aflahlutdeild einstakra skipa skyldi ákveðin í hlutfalli við þrjú bestu veiðiár þeirra almanaksárin 1996 til 2001. Fiskistofa tilkynnti Kaupfélagi Fáskrúðsfirðinga 18. mars 2002 um áætlun aflahlutdeildar og bráðabirgðaúthlutun aflamarks í kolmunna fyrir fiskiskipið Hoffell. Í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar voru þar lagðar til grundvallar upplýsingar Fiskistofu um kolmunnaveiðar skipsins árin 1999, 2000 og 2001. Var aflahlutdeildin áætluð á nánar tilgreindan hátt og bráðabirgðaaflamark vegna ársins 2002 ákveðið 10.638 tonn. Stefndi gerði athugasemdir við þessa ákvörðun með bréfi 3. apríl 2002. Annars vegar benti hann á að kolmunnaveiðar skipsins á árinu 2000 hafi í upplýsingum Fiskistofu verið vantaldar um 1.057 tonn. Hins vegar krafðist hann leiðréttingar á útreikningi veiðireynslu skipsins með tilliti til áðurgreindra tafa þess frá veiðum á árinu 2001. Þessu erindi svaraði Fiskistofa með bréfi 23. apríl 2002. Var þar fallist á athugasemdir stefnda vegna vantalins afla á árinu 2000, en hafnað á hinn bóginn að verða við kröfu hans um að áætla veiðireynslu skipsins næsta árið vegna tafa þess frá veiðum. Hækkaði aflahlutdeild stefnda af fyrrnefndu ástæðunni, svo og aflamark, sem var endanlega ákveðið 13.642 lestir á árinu 2002. Stefndi kærði 22. júlí 2002 til sjávarútvegsráðuneytisins ákvörðun Fiskistofu um að áætla ekki veiðireynslu skipsins á árinu 2001 vegna tafa frá veiðum. Með úrskurði 1. október 2002 hafnaði ráðuneytið því að fella ákvörðun Fiskistofu úr gildi. Í máli þessu leitast stefndi við að fá þeim úrskurði hnekkt. II. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi telur stefndi niðurstöðu úrskurðar sjávarútvegsráðuneytisins 1. október 2002 efnislega ranga í ljósi ákvæðis 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Þar er að finna sérreglu, sem tekur til aðstæðna þegar ákveðið hefur verið að takmarka heildarafla úr fiskistofnum, sem veiðast bæði innan og utan fiskveiðilandhelgi Íslands og samfelld veiðireynsla er á, og stjórna veiðunum með úthlutun aflahlutdeildar til skipa með slíka reynslu. Sé svo ástatt að skip, sem þetta á við um, hafi tafist frá veiðum á viðmiðunartímabili samfellt í sex mánuði eða lengur vegna meiri háttar tjóns eða bilana skal við ákvörðun aflahlutdeildar reikna því afla á þeim tíma, sem frátafirnar urðu. Eftir hljóðan þessarar reglu getur hún því aðeins átt við að meiri háttar tjón eða bilanir hafi orðið á skipi og þetta valdið því að það hafi verið frá veiðum umræddan lágmarkstíma. Verður að hvíla á þeim, sem ber þessa sérreglu fyrir sig, að sýna fram á að skilyrðum hennar sé fullnægt ef bornar eru á það brigður. Í málinu andmælir áfrýjandi því að skip stefnda hafi tafist frá veiðum frá 1. janúar til 10. ágúst 2001 af ástæðum, sem eigi undir lagaákvæði þetta. Þótt fallast megi á með stefnda að 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 geti meðal annars náð til tilvika, þar sem útgerð ákveður að láta viðhald eða endurbætur fara fram samhliða viðgerð á meiri háttar tjóni eða bilunum, fær það því ekki breytt að skýra verður reglu þessa svo að slíkt tjón eða bilanir verða einar og sér að geta hafa valdið því að skip tefðist samfellt frá veiðum í minnst sex mánuði. Kaupfélag Fáskrúðsfirðinga gerði sem áður segir verksamning 8. september 2000 við erlenda skipasmíðastöð og var sá samningur eftir fyrirsögn sinni um breytingar á fiskiskipinu Hoffelli. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda tók verk þetta ekki aðeins til viðgerða á bilunum á skipinu og skemmdum, sem hann telur mega rekja til tjóns á því, heldur einnig til breytinga og annarra endurbóta. Í málinu liggja ekki fyrir viðhlítandi gögn um hverjir þessir verkþættir voru nánar eða hversu langan tíma tók að ljúka hverjum þeirra. Enn síður hefur verið aflað sérfræðilegra gagna, sem styðjast mætti við til að greina milli verkþátta, sem tengdust viðgerð á meiri háttar bilunum og skemmdum vegna tjóns á skipinu, og þeirra, sem lutu að öðrum viðgerðum eða breytingum, svo og til að leggja mat á það hvort eðlilegt hafi verið að fyrrnefndu viðgerðirnar tækju þann tíma, sem skipið var frá veiðum. Af þessum sökum er málið svo vanreifað af hálfu stefnda að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Loðnuvinnslan hf., greiði áfrýjanda, íslenska ríkinu, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2004. Mál þetta var þingfest 25. febrúar 2004 og dómtekið 27. apríl 2004. Stefnandi er Loðnuvinnslan hf., kt. 581201-2650, Skólavegi 59, Fáskrúðsfirði en stefndi er íslenska ríkið og er sjávarútvegsráðherra stefnt fyrir þess hönd. Dómkröfur stefnanda eru að ógiltur verði með dómi úrskurður sjávarútvegs-ráðuneytisins frá 1. október 2002 um staðfestingu á ákvörðun Fiskistofu um að hafna því að taka tillit til tafa Hoffells SU-80, skipaskrárnúmer 2345, frá veiðum 1. janúar 2001 til 10. ágúst 2001, samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, vegna viðgerða, við úthlutun aflaheimilda í kolmunna, samkvæmt reglugerð nr. 196/2002. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Til vara krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður. Mál þetta sætir flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991. II Stefnandi kveður forsögu málsins vera þá að eftir að útgerðum hafi gefist möguleiki á að hefja veiðar á síld og kolmunna utan íslensku lögsögunnar hafi hann hafið leit að skipi sem hentaði til þeirra veiða og hafi leitin miðað að því að finna nægilega öflugt skip. Eftir nokkra leit fann stefnandi skip árið 1998 á Írlandi, sem byggt hafði verið í Hollandi árið 1981, og kveður stefnandi að það hafi verið í eigu sama aðilans frá upphafi. Hafi það verið mikið endurnýjað, meðal annars með nýlega aðalvél, nýlegar togvindur og hjálparvindur ásamt nýlegum fiskileitartækjum. Stefnandi keypti svo nefnt skip í september 1998 og fékk það nafnið Hoffell SU-80, skipaskrárnúmer 2345. Stefnandi kveður skipið ekki hafa reynst eins vel og vonir stóðu til og hafi vindur þess sífellt verið að bila sem gert hafi það að verkum að skipið var mikið frá veiðum. Þá hafi komið í ljós leki á þilfari og í brú, sem rekja hafi mátt til þess að skipið hefði orðið fyrir tjóni, sem stefnanda hafi ekki verið kunnugt um, en gat hafi reynst vera á bakborðssíðu skipsins. Það hafi orðið þess valdandi að sjór hafi átt greiða leið um ytra byrði skipsins inn undir dekkið sem hafi valdið miklum skemmdum á lestarklæðningu og innréttingum, auk ótímabærrar tæringar á lest og brú. Kemur fram hjá stefnanda að á árinu 2000 hafi bilanir á spilkerfinu verið orðnar svo tíðar og kostnaðarsamar fyrir útgerðina, vegna viðgerða og tafa frá veiðum, að ekki hafi lengur verið við unað. Þá hafi einnig legið fyrir að ráðast þyrfti í umfangsmikla viðgerð vegna skemmda á ytra byrði skipsins og tæringar á dekki og öðrum skemmdum af völdum sjós í skipinu sjálfu. Hafi þessar skemmdir verið orðnar svo alvarlegar að flokkunarfélag skipsins hafi veitt stefnanda lokafrest til viðgerðar á tæringartjóni fram til janúar 2001. Þá hafi Siglingastofnun Íslands lagt þá kvöð á skipið að settur yrði upp sjúkraklefi í skipinu og hafði verið um hana skráð í haffærisskíreini skipsins. Þá hafi útgerðinni einnig verið tilkynnt um það að hún gæti ekki vænst þess að undanþága vegna þessa yrði framlengd. Vegna ofangreindra bilana á spilkerfi og tjóns vegna tæringar kveðst stefnandi ekki hafa átt annan kost í stöðunni en að ráðast í umfangsmikla viðgerð á skipinu. Var til verksins fengin skipasmíðastöð í Póllandi sem var falin viðgerð á spilkerfum skipsins og að skipta hluta þeirra út. Þá var stöðinni falið að fjarlægja alla tæringu og skipta um stál, endurnýja hluta lestarklæðningar og innréttinga vegna lekaskemmda, koma fyrir sjúkraklefa og endurnýja brú skipsins vegna tæringar. Einnig hafi verið ákveðið við þetta tækifæri að lengja skipið um átta metra, meðal annars til að mæta aukinni þyngd skipsins og til að mæta þörf á viðbótarrými fyrir sjúkraklefa, nýtt spilkerfi og lestarrými. Kemur fram hjá stefnanda að áætlaður tími vegna framangreindra viðgerða og endurbóta í Póllandi hafi verið þrír mánuðir og samkvæmt því hefði skipið átt að vera tilbúið að fara á síld- og kolmunnaveiðar í byrjun apríl 2001 og hafi tímasetningin fyrir viðgerð verið valin út frá því. Viðgerð hafi hins vegar dregist úr hófi, aðallega vegna þess að bilanir í spilkerfi og tæringartjón hafi reynst meiri en ráð hafi verið fyrir gert og hafi þessi dráttur leitt til þess að skipið hafi misst af kolmunnavertíðinni árið 2001. Viðgerð hafi ekki lokið fyrr en um miðjan júlí 2001 og skipið því ekki verið tilbúið til veiða fyrr en 10. ágúst 2001 er það hélt í sína fyrstu veiðiferð eftir viðgerðina. Hafði skipið þá verið frá veiðum frá 1. janúar 2001 til 10. ágúst 2001 eða í sjö mánuði og tíu daga. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að hann hafi misst af kolmunnavertíðinni 2001, enda hafi skipið veitt á þessari vertíð 8.448 tonn af kolmunna sem hafi, þrátt fyrir að vera nokkuð minna en árin á undan, verið dágott innlegg í heildarafla þriggja bestu áranna, 1999, 2000 og 2001 (38.425 tonn). Á grundvelli reglugerðar nr. 196/2002 frá 15. mars 2002, um úthlutun aflahlutdeildar og aflamarks í kolmunna, var stefnanda tilkynnt 18. mars 2002 um bráðabirgðaúthlutun aflamarks fyrir árið 2002. Stefnandi gerði athugasemdir við úthlutun Fiskistofu á aflamarki skipsins í kolmunna með bréfi 3. apríl 2002. Komu þar fram óskir um að tekið yrði að fullu tillit til framangreindra frátafa Hoffells vegna viðgerða á tímabilinu frá 1. janúar 2001 til 10. ágúst 2001. Með bréfi 23. apríl 2002 var stefnanda tilkynnt ákvörðun Fiskistofu þess efnis að hafna því að taka tillit til frátafa bátsins frá veiðum vegna viðgerða á honum á ofangreindu tímabili. Byggði Fiskistofa þá ákvörðun á því að ekki hafi verið um meiri háttar tjón eða bilanir að ræða á bát stefnanda í skilningi 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, heldur nauðsynlegar endurbætur sem hafi þurft að gera á skipinu. Með bréfi Fiskistofu 24. apríl 2002 var stefnanda send tilkynning um úthlutun aflaheimilda í kolmunna og 22. júlí 2002 kærði stefnandi fyrrgreinda ákvörðun Fiskistofu frá 23. apríl 2002 til sjávarútvegsráðuneytisins. Byggði stefnandi kæruna á þeim rökum að skýring Fiskistofu á ákvæði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, um mat á því hvað væri meiri háttar tjón eða bilanir, fengi ekki staðist og væri til þess fallin að mismuna aðilum við úrlausn mála, þar sem ekki væri stuðst við hlutlægan mælikvarða laganna heldur frjálst mat Fiskistofu. Taldi stefnandi mikilvægt að ráðuneytið tæki undir sjónarmið um að við skýringu á ákvæði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 verði að leggja til grundvallar hlutlægan mælikvarða en ekki hafa úrlausn mála háða frjálsu mati úrlausnaraðilans eða geðþótta hans. Taldi stefnandi að málið snerist að þessu leyti um góða stjórnsýsluhætti og að ávallt skuli leitast við að hafa skýrar og hlutlægar reglur við úrlausn og mat réttinda. Með bréfi 8. ágúst 2002 gerði Fiskistofa athugasemdir við kæru stefnanda og kemur þar fram það mat Fiskistofu að unnt hefði verið að gera við Hoffell SU-80 á mun skemmri tíma en sex mánuðum. Þá taldi Fiskistofa að tjón af völdum tæringar, eins og því sé lýst í stjórnsýslukæru stefnanda, geti ekki talist tjón í skilningi 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, heldur hafi fremur verið um slit að ræða sem nauðsynlegt hefði verið að bæta úr. Stefnandi mótmælti framangreindu mati Fiskistofu með bréfi 14. ágúst 2002 og hafnaði því alfarið að hægt hefði verið að gera við umrædda bilun í spilkerfi skipsins á styttri tíma en sex mánuðum og taldi það ekki vera í verkahring Fiskistofu að meta áætlaðan viðgerðartíma fiskiskipa. Bent var á að í stjórnsýslukæru sinni hefði stefnandi útlistað nákvæmlega hvað hafi valdið því að umrædd viðgerð hafi tekið svo langan tíma sem raun bar vitni. Þá mótmælti stefnandi þeirri staðhæfingu Fiskistofu að tjón vegna tæringar væri ekki eiginlegt tjón heldur væri það vegna slits sem nauðsynlegt hafi verið að bæta úr. Hinn 1. október 2002 úrskurðaði sjávarútvegsráðuneytið í máli stefnanda og taldi 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, vera undantekningarreglu frá þeirri meginreglu að við útreikning aflahlutdeildar skuli miðað við veiðireynslu viðkomandi skips, og því eigi að skýra þá reglu þröngt. Taldi ráðuneytið að við þá skýringu á ákvæðinu skipti aðdragandi bilana máli og þar sem aðdragandi bilana í máli stefnanda hafi verið langur eigi hann ekki rétt á því að fá metnar frátafir vegna viðgerða. Með bréfi 23. október 2003 óskaði stefnandi eftir því við Fiskistofu að fá afrit af gögnum sem vörðuðu úthlutun á aflahlutdeild til togarans Venusar HF-519 í úthafskarfa og hvernig leyst hafi verið úr töfum þess skips frá veiðum vegna bruna árið 1994. Með bréfi 30. október 2003 sendi sjávarútvegsráðuneytið stefnanda umbeðin gögn. Stefnandi kveður atvik í því máli þau að togarinn Venus HF-519 hafi orðið fyrir tjóni í eldsvoða 24. apríl 1994. Samkvæmt grein í Morgunblaðinu 18. maí 1994 hafi komið fram að allar innréttingar skipsins væru ónýtar og vinnslulínan illa farin. Kom fram að skipið hefði verið búið að veiða mikið af kvóta sínum í úthafskarfa árið 1994 er tjónið varð. Eigandi skipsins, Hvalur hf., hafi í kjölfarið hafið leit að nýju skipi án árangurs og hafi ákveðið í maí 1995 að senda skipið til Póllands til viðgerða. Hinn 3. janúar 1996 hafi birst grein í Morgunblaðinu þar sem fram kom að togarinn Venus væri kominn heim eftir viðgerð og gagngerar endurbætur. Í grein þessari hafi verið greint frá því að fyrrgreindur togari hefði verið lengdur um níu metra og innréttaður upp á nýtt. Skipt hafi verið um skrúfu, skrúfuhring, ljósavél og gír við aðalvél. Þá hafi millidekk verið hækkað um 40 sentímetra og skipið málað og sandblásið að innan. Þá kemur fram í sömu grein að eftir áramót eigi að hefjast vinna við að setja nýjan fiskvinnslubúnað í skipið og sé áætlað að framkvæmdum ljúki í lok janúar eða byrjun febrúar og verði skipið þá strax sent á veiðar. Með bréfi 24. febrúar 1997 mótmælti Hvalur hf. bráðabirgðaúthlutun Fiskistofu frá 7. febrúar 1997 á úthafskarfa og er ein af röksemdum félagsins að umrætt skip hafi verið frá veiðum á tímabilinu frá 24. apríl 1994 til febrúar 1996 vegna meiri háttar tjóns. Með bréfi 11. mars 1997 féllst Fiskistofa á röksemdir Hvals hf. um að Venus hafi tafist frá úthafskarfaveiðum hluta ársins 1994 og allt árið 1995, en telur að skipið hafi ekki tafist frá veiðum árið 1996 þar sem úthafskarfaveiðar hafi ekki verið byrjaðar í febrúar er skipið var orðið klárt til veiða. Niðurstaða Fiskistofu að þessu leyti var staðfest af sjávarútvegsráðuneytinu með úrskurði 29. júlí 1997 og fékk Hvalur hf. viðurkenndar frátafir fyrir hluta ársins 1994 og allt árið 1995. Stefnandi aflaði skýrslu frá Ráðgarði, Skiparáðgjöf ehf. þar sem samanburður var gerður á aðdraganda að og ástæðum fyrir endurbyggingu skipanna Venusar HF-519 og Hoffells SU-80 og er skýrslan dagsett 5. apríl 2004 og undirrituð af Bolla Magnússyni en meðhöfundur skýrslunnar er Daníel Friðriksson. Í máli þessu snýst ágreiningur aðila í meginatriðum um að þær viðgerðir og endurbætur sem gerðar voru á Hoffelli SU-80 og urðu þess valdandi að skipið var frá veiðum í rúma sjö mánuði, falli undir það skilyrði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 að hafa verið vegna meiri háttar tjóns eða bilana. Fyrir dóminum gáfu skýrslu útgerðarstjóri stefnanda Eiríkur Ólafsson og vitnin Bolli Magnússon og Daníel Friðriksson. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði úrskurður sjávarútvegsráðuneytisins frá 1. október 2002, þar sem hafnað var þeirri kröfu stefnanda að fella úr gildi ákvörðun Fiskistofu frá 23. apríl 2002, þar sem hafnað var kröfu stefnanda um að við úthlutun aflaheimilda í kolmunna yrði tekið tillit til tafa Hoffells frá veiðum frá 1. janúar 2001 til 10. ágúst 2001. Telur stefnandi úrskurðinn efnislega rangan með vísan til laga 151/1996, sem og með vísan til 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um jafnræði og 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995. Stefnandi byggir á því að ákvæðum 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 sé ætlað að koma til móts við þær útgerðir sem eigi skip sem tefjast frá veiðum í lengri tíma en sex mánuði, vegna meiri háttar tjóns eða bilana, grípi stjórnvöld til þess að úthluta aflaheimild til skipa með varanlegum hætti. Stefnandi telur það ljóst að hann hafi lent í meiri háttar tjóni og bilunum með skip sitt og vegna þess hafi skipið tafist frá veiðum yfir besta veiðitímann í rúma sjö mánuði. Af þeirri ástæðu hafi stefnandi ekki setið við sama borð og aðrir útgerðarmenn er stjórnvöld hafi ákveðið fyrirvaralaust að úthluta veiðiheimildum í kolmunna með varanlegum hætti. Stefnandi telur að skýringar Fiskistofu og sjávarútvegsráðuneytisins á ákvæðum 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, styðjist hvorki við texta laganna né skynsamlegan tilgang ákvæðisins. Beri að skýra ákvæðið eftir orðanna hljóðan þannig að ef bilun eða tjón á skipi leiði til þess að það sé frá veiðum í lengri tíma en sex mánuði, eigi útgerð rétt á leiðréttingu við mat á veiðireynslu, enda hafi töf þessi áhrif á úthlutun aflahlutdeildar til skipsins. Stefnandi byggir á því að ákvæðið hafi þann tilgang að leiðrétta eða jafna stöðu útgerða ef stjórnvöld grípi til þess ráðs að skipta veiðiheimildum í tiltekinni fisktegund á milli skipa á grundvelli veiðireynslu. Verði í þessu sambandi að hafa í huga að meginregla laga nr. 151/1996, um veiðar utan lögsögu Íslands, sé sú að öllum íslenskum skipum séu heimilar veiðar utan lögsögu Íslands með þeim takmörkunum sem lögin kveði á um, sbr. 4. gr. laganna. Þörfin og rökin að baki því að jafna stöðu þeirra sem tafist hafi frá veiðum í meira en sex mánuði vegna tjóns eða bilana hljóti að vera þau sömu hvort heldur sem tjón eða bilun verði óvænt og ófyrirséð eða hafi lengri aðdraganda. Stefnandi kveðst því ekki sjá að umrætt ákvæði eigi aðeins við þau tilvik sem séu “í senn alvarleg, skyndileg og ófyrirséð, og gera það að verkum að skip verði þegar óstarfhæft án þess að það verði rakið til einnar bilunar og má nefna sem dæmi bruna” eins og segi orðrétt í umdeildum úrskurði sjávarútvegsráðuneytisins. Verði ekki betur séð en að ráðuneytið sé að rugla saman skilyrðum og hugtökum úr skaðabótarétti við lögskýringar sínar, þannig að halda mætti að 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 kveði á um ábyrgð ríkisins á tjóni útgerða af missi veiðireynslu ef skilyrði skaðabótaskyldu séu ekki fyrir hendi. Þessar forsendur sjávarútvegsráðuneytisins séu að mati stefnanda álíka einkennilegar og önnur fullyrðing sem fram komi í úrskurði þess um að þegar aðdragandi slíkra bilana eða tjóns sé langur sé útgerðinni í lófa lagið að bregðast við. Þessi fullyrðing sé ekki aðeins einkennileg í ljósi þess að úthlutun veiðiheimilda í kolmunna hafi verið óvænt og ófyrirséð, heldur virðist hér sem sjávarútvegsráðuneytið vísi til eigin sakar sem ástæðu fyrir því að stefnandi eigi sjálfur að bera ábyrgð samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Eigi túlkun ráðuneytisins ekkert skylt við þrönga lögskýringu á undantekningarákvæði svo sem ráðuneytið virðist bera fyrir sig í úrskurði sínum. Stefnandi byggir á því að í ákvæðum 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 komi skýrlega fram að hafi frátafir orðið á útgerð skips vegna meiri háttar tjóns eða bilana í að minnsta kosti sex mánuði eigi útgerð viðkomandi skips rétt til leiðréttingar við útreikning aflahlutdeildar byggðri á veiðireynslu. Ekki séu önnur skilyrði í greininni fyrir því að stefnandi geti átt rétt til leiðréttingar. Þá byggir stefnandi á því að honum hafi verið gróflega mismunað við úrlausn málsins hjá Fiskistofu þar sem nokkrum árum áður hafi Hvalur hf. fengið eins og hálfs árs frátöf frá veiðum metna til afla þrátt fyrir að meginhluta þess tímabils hafi tilgreint skip, Venus, legið í höfn og ljóst verið að samhliða viðgerð á tjóni vegna bruna hafi farið fram gagngerar endurbætur á skipinu. Stefnandi telur að í úrskurði Fiskistofu og sjávarútvegsráðuneytisins í máli Hvals hf. vegna Venusar, hafi ákvæðum 3. mgr. 5. gr. verið beitt á þá leið að ekki skipti máli við mat á þeim tíma sem útgerð eigi rétt á að fá leiðréttingu fyrir, hvort töfin hafi orðið vegna þess að útgerðin hafi verið að leita að nýju skipi eða ákveðið að samhliða viðgerð vegna brunans færu fram endurbætur á skipinu. Sé stjórnvöldum óheimilt að beita ákvæðinu með öðrum hætti gagnvart stefnanda en gert hafi verið við úrlausn á máli Hvals hf., samkvæmt 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnandi telur einnig að sá greinarmunur sem Fiskistofa hafi gert á viðgerð vegna bilana annars vegar og endurbóta hins vegar gangi ekki upp enda leiði skýring Fiskistofu á ákvæðinu til óþolandi réttaróvissu, enda virðist sem mat á því hvort um meiri háttar tjón eða viðgerð sé að ræða eigi að fara eftir geðþótta starfsmanna Fiskistofu en ekki þeim hlutlausa mælikvarða sem lögin sjálf setji um að viðgerð og tjón teljist meiri háttar, ef það leiði til tafa frá veiðum í að minnsta kosti sex mánuði. Ákvæðið yrði einnig þýðingarlaust ef samhliða viðgerð vegna meiri háttar tjóns eða bilunar mættu ekki fara fram aðrar endurbætur eða viðhald á skipi, enda fari ekkert skip í slipp til meiri háttar viðgerðar án þess að í leiðinni sé framkvæmt reglubundið viðhald og aðrar nauðsynlegar endurbætur á skipinu. Slíkt sé óhugsandi og andstætt háttarlagi hins góða og gegna útgerðarmanns og hvetji eingöngu til þess að verðmætum og tíma sé sóað. Hafi slíkar takmarkanir átt að gilda eða bann við því að endurbætur færu fram samhliða viðgerð á bilun eða tjóni eftir ákvæðum 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, hefði verið nauðsynlegt að kveða á um það í lögunum sjálfum. Um málskostnað vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 Stefndi telur rétt að benda á atriði sem valdið gætu frávísun málsins ex officio. Dómkröfur stefnanda varði ógildingu á ákvörðunum stjórnvalda varðandi úthlutun aflamarks í kolmunna. Þær ákvarðanir sem tekist sé á um hafi verið teknar að hausti árið 2002 en þar hafi verið um fullnaðarúthlutun að ræða á aflamarki til veiða á kolmuna. Þótt almennt verði ákvarðanir stjórnvalda bornar undir dómstóla horfi málið þannig sérstaklega við að hagsmunir af gildi umræddra ákvarðana varði ekki aðeins stefnanda heldur alla þá sem fengið hafi aflaheimildir til þeirra veiða sem málið varði. Við þessar aðstæður sé álitamál til hvers stefnandi ætlist, gangi dómur stefnanda í vil, þ.e. hvort taka eigi þá upp allar úthlutanir heimilda eða hvort stefnandi hyggi á rekstur bótamáls. Sé því hugsanlegt að málið geti varðað frávísun að þessu leyti ef stefnandi ætlist til nýrrar úthlutunar sér til handa, enda sé málið utan lögsögu dómstóla ef markmið dómkrafna horfi til nýrrar skiptingar veiðiheimilda. Kunni stefnanda þá að skorta lögvarða hagsmuni um annað en rekstur bótamáls að skilyrðum bótareglna uppfylltum. Þá byggi stefndi sýknukröfu sína einnig á þeim málsástæðum að um sé að ræða fullnaðarmat stjórnvalda og því standi það utan valdsviðs dómstóla að ógilda úthlutunina sé markmiðið með kröfunni að koma á nýrri skipan úthlutunar aflaheimildar. Svo sem fram komi í úrskurði sjávarútvegsráðuneytisins byggi stefndi á því að skýra beri ákvæði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 í ljósi þess að ákvæðið geymi undantekningu frá meginreglu sömu laga, þess efnis að við útreikning aflahlutdeildar skuli miðað við veiðireynslu viðkomandi skips. Verði að skýra 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 sem undantekningu frá þessari meginreglu og leiði lögskýringarreglur þá til þess að túlka beri undantekninguna þröngt. Jafnframt beri þá stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að undantekningarreglan geti átt við. Eins og fram komi í úrskurði ráðuneytisins verði ekki fram hjá því litið að öll skip þurfi með reglulegu millibili á endurbótum að halda sem kunni að vera mismiklar og tímafrekar. Engin rök standi til þess að ákvæði 3. mgr. 5. gr. laganna eigi við um það þegar skip séu frá veiðum vegna almennra endurbóta eða lagfæringa. Fyrir liggi að endurbætur og viðgerðir á Hoffelli SU-80 hafi verið þess eðlis að þær stöfuðu af vanbúnaði þess og ófullnægjandi viðhaldi, allt frá kaupum þess, eins og fram komi í bréfi stefnanda til Fiskistofu 3. apríl 2002. Hafi það smátt og smátt leitt til þess að koma hafi þurft skipinu til gagngerrar viðgerðar og endurbóta á eiginleikum þess. Frátafirnar á árinu 2001 hafi þannig átt sér langan aðdraganda eins og stefnandi hafi upplýst um. Lögum samkvæmt sé það á ábyrgð útgerðar og skipstjóra að skipi sé haldið við, fært til skoðunar og að það sé haffært, sbr. ákvæði þágildandi laga nr. 35/1993 um eftirlit með skipum og þá sé allt viðhald og endurbætur einnig á ábyrgð útgerðar. Þegar atvik komi til sem séu í senn alvarleg, skyndileg og ófyrirséð, og gera það að verkum að skip verði þegar óstarfhæft, án þess að það verði rakið til einnar bilunar, komi til greina að beita undanþáguheimild 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Ekkert af þessu hafi átt við í tilviki stefnanda vegna Hoffells SU-80. Þvert á móti hafi aðdragandi þess að skipið hafi verið frá veiðum verið langur og útgerðin átt val um hvort og hvenær í endurbætur yrði ráðist og þannig verið í lófa lagið að bregðast við. Meiri háttar tjón eða bilanir sem valdi því skyndilega og ófyrirséð að skip verði samfellt frá veiðum í að minnsta kosti sex mánuði séu hins vegar þess eðlis að útgerð eigi ekkert val og verði að hverfa frá veiðum. Sú almenna regla að miða úthlutanir við veiðireynslu sé á því reist að endurspegla raunveruleg aflabrögð viðkomandi skips við eðlilegar aðstæður. Á hinn bóginn verði í undantekningartilvikum að taka tillit til aðstæðna þar sem alvarleg, skyndileg og ófyrirséð atvik valdi löngum frátöfum. Þetta fái stoð í almennum lögskýringar­reglum og orðalagi ákvæðisins, sbr. orðin „meiri háttar tjóns eða bilana“, og að frátafir af þeim sökum vari í að minnsta kosti sex mánuði samfellt. Ef taka ætti tillit til frátafa vegna almenns viðhalds og endurbóta yrði það á kostnað veiðireynslu annarra skipa þegar heildarafli er takmarkaður. Veiðireynsla þeirra samkvæmt meginreglu laganna hefði þá lítið að segja. Slík lögskýring væri ósanngjörn og ekki í anda jafnræðis. Sýni það hversu veigamikil rök standi til þess að skýra 3. mgr. 5. gr. þannig að aðeins undantekningartilvik eigi þar við. Stefndi telur engin efnisatriði 65. gr. stjórnarskrárinnar um mismunun vera fyrir hendi í málinu. Varðandi jafnræðisreglur almennt sé í fyrsta lagi á því byggt að grundvallarmunur sé á þessu máli og máli Hvals hf. vegna skipsins Venusar, sem stefnandi beri sig saman við, en það skip hafi orðið fyrir meiri háttar tjóni í eldsvoða sem hafi verið meginástæða þess að skipið tafðist frá veiðum. Að mati stefnda sé augljóst að mikilla endurbóta hafi verið þörf í kjölfar meiri háttar tjóns vegna eldsvoða og ógjörningur að greina þar á milli. Verði ekki annað ráðið af þeim gögnum sem stefnandi hafi aflað um mál Hvals hf. vegna Venusar að frátafir hafi að öllu leyti verið af völdum eldsvoðans með einum eða öðrum hætti, en þar hafi skipið laskast mikið auk þess sem vinnslulína og fiskvinnslubúnaður hafi skemmst. Frátafir sem tekið hafi verið tillit til hafi verið viðurkenndar að hluta en ekki að öllu leyti. Til dæmis hafi ekki verið tekið tillit til frátafa á árinu 1996 en þá telji stefnandi að farið hafi fram viðgerð á fiskvinnslubúnaði. Skemmdir á honum hafi hins vegar orðið í kjölfar eldsvoðans. Stefndi telur að meginástæður þess að Hoffell SU-80 tafðist frá veiðum hafi á engan hátt verið sambærilegar heldur hafi verið um að ræða uppsafnaða þörf á viðgerðum vegna ónógs viðhalds og að auki þörf á endurbótum. Meginskilyrði jafnræðis­reglu um að tilvik verði að vera öldungis sambærileg séu því ekki fyrir hendi. Þegar aðstæður séu virtar með tilliti til jafnræðisreglu verði að hafa í huga að fréttaflutningur í Morgunblaðinu, sem stefnandi hafi nýlega aflað, hafi ekki verið meðal gagna í kærumáli Hvals hf. Í öðru lagi verði ekki fram hjá því litið, þótt um hliðstæðar reglur hafi verið að ræða, að tilvikin séu ekki sambærileg þar sem annars vegar hafi verið um að ræða úthafskarfaveiðar og hins vegar kolmunnaveiðar. Á þessum vettvangi stjórnsýslu sé mikilvægt að gera strangar kröfur til þess að um algerlega sambærileg tilvik sé að ræða þar sem tillit vegna frátafa varði skiptingu heimilda í tilteknum veiðum á ákveðnu tímabili sem leggja eigi til grundvallar aflamarki. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á nein tilvik þar sem útgerð Hoffells SU-80 hafi verið mismunað samanborið við aðra sem skiptu með sér aflamarki í kolmunnaveiðum sem til ákvörðunar kom árið 2002. Það séu því ekki sambærileg tilvik annars vegar úthafskarfaveiðar og hins vegar kolmunnaveiðar og úthlutanir aflamarks þar. Tilvikin varði þannig ólíkar veiðar á mismunandi tímum. Í þriðja lagi byggir stefndi á því að jafnræðisregla geti ekki helgað niðurstöðu sem lögvarið tilkall standi ekki til. Standi skilyrði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 málatilbúnaði stefnanda í vegi telji stefndi að kröfum stefnanda verði ekki fundin stoð í niðurstöðu ráðuneytisins í máli Hvals hf. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi hefur bent á atriði sem hann telur að geti valdið frávísun málsins ex officio á þeim forsendum að hagsmunir af gildi þeirrar ákvörðunar sem krafist er niðurfellingar á varði fleiri en stefnanda og sé álitamál til hvers stefnandi ætlist gangi dómur honum í vil. Í málinu eru gerð krafa um ógildingu á úrskurði sjávarútvegsráðuneytisins sem staðfesti ákvörðun Fiskistofu um að hafna því að taka tillit til tafa skips stefnanda Hoffells SU-80 frá veiðum vegna viðgerða. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, skera dómendur úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Í málinu er uppi slíkur ágreiningur og hefur stefnandi að mati dómsins lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið hvort ógilda beri framangreinda stjórnvaldsákvörðun. Eins og rakið hefur verið snýst meginágreiningur aðila um túlkun á ákvæði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 en þar segir að hafi skip, sem reglulega hefur stundað veiðar úr stofni sem varanleg veiðireynsla sé á, tafist frá veiðum í að minnsta kosti sex mánuði samfellt vegna meiri háttar tjóns eða bilana skuli við ákvörðun aflahlutdeildar á grundvelli veiðireynslu samkvæmt 2. mgr. reikna skipinu afla á því tímabili sem frátafirnar verði og skuli aflinn fyrir hvert heilt veiðitímabil talinn nema sama hlutfalli af heildarafla og nam meðaltalshlutfalli skipsins í heildarafla af viðkomandi tegund á þeim tveimur veiðitímabilum sem næst liggi því tímabili eða þeim tímabilum sem frátafirnar verði. Verði frátafirnar aðeins hluta veiðitímabils skal reikna aflareynsluna hlutfallslega að teknu tilliti til almennra aflabragða þann hluta veiðitímabils sem frátafirnar verða. Ágreiningslaust er að skip stefnanda, Hoffell SU-80, var frá veiðum vegna viðgerða og endurbóta frá 1. janúar 2001 til 10. ágúst 2001. Eins og rakið hefur verið voru ástæður þess að skipið var frá veiðum umrætt tímabil þær að ráðast þurfti í endurbætur á spilkerfi skipsins vegna sífelldra bilana í því. Þá þurfti að ráðast í breytingar á sjúkraaðstöðu um borð vegna athugasemda Siglingastofnunar Íslands auk þess sem lagfæra þurfti skemmdir vegna tæringar. Var það mat Fiskistofu eins og fram kemur í bréfi stofnunarinnar 23. apríl 2002, að framangreint hafi verið nauðsynlegar endurbætur sem féllu ekki undir þau skilyrði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 um að vera meiri háttar tjón eða bilanir og því hafnaði Fiskistofa að taka tillit til þeirra frátafa við úthlutun á aflaheimild kolmunna vegna tímabilsins. Stefnandi kærði þessa ákvörðun Fiskistofu til sjávarútvegsráðuneytisins 22. júlí 2002 og í úrskurði ráðuneytisins sem upp var kveðinn 1. október 2002 var því hafnað að fella úr gildi framangreinda ákvörðun Fiskistofu frá 23. apríl 2002. Í rökstuðningi sínum vísar ráðuneytið til þess að við skýringu á því hvað teljist meiri háttar tjón eða bilun í skilningi 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 beri að líta til þeirrar meginreglu laga nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, að við útreikning aflahlutdeildar samkvæmt lögunum skuli miðað við veiðireynslu viðkomandi skips. Ákvæði 3. mgr. 5. gr. sé undantekning frá þeirri meginreglu og verði að túlka hana þröngt. Þá vísar ráðuneytið til þess að frátafir Hoffells SU-80 hafi átt sér langan aðdraganda eins og fram komi hjá stefnanda sjálfum um að fljótlega eftir kaup skipsins hafi komið í ljós sífelldar bilanir í spilkerfinu og hafi stefnanda því mátt vera ljóst að úrbóta væri þörf. Hins vegar hafi ekki verið ráðist í viðgerðir á því fyrr en í janúar 2001. Telur ráðuneytið að það sé á ábyrgð útgerðar skips að halda því við svo komast megi hjá meiri háttar bilunum eða tjóni. Þegar slíkur aðdragandi bilana sé langur sé útgerðinni í lófa lagið að bregðast við. Þá telur ráðuneytið að þær aðstæður kunni að koma upp sem séu í senn alvarlegar, skyndilegar og ófyrirséðar og geri það að verkum að skip verði þegar óstarfhæft án þess að það verði rakið til einnar tiltekinnar bilunar og nefnir sem dæmi bruna. Við slíkar aðstæður komi til greina að beita undantekningarákvæði 3. mgr. 5. gr. laganna við útreikning aflahlutdeildar. Eina skilyrði hins umdeilda ákvæðis 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 er að skip sé frá veiðum vegna meiri háttar tjóns eða bilana í að minnsta kosti sex mánuði. Ekkert er getið um það í ákvæðinu sjálfu og ekki er til að dreifa lögskýringargögnum um að til að beita megi ákvæðinu þurfi atvik að vera í senn alvarleg, skyndileg og ófyrirséð svo sem ráðuneytið virðist byggja niðurstöðu sína á. Enda þótt fallast megi á það með stefnda að umdeilt ákvæði feli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við úthlutun aflaheimilda skuli byggja á veiðireynslu og að undantekningarreglu sem þessa skuli túlka þröngt gefur orðalag ákvæðisins ekki tilefni til annarrar túlkunar á því en að uppfylltum þeim skilyrðum að verði tafir á veiðum vegna meiri háttar tjóns eða bilana skuli ákvæðinu beitt. Óumdeilt er að bilanir voru tíðar á spilkerfi skips stefnanda auk þess sem umtalsverðar skemmdir voru á ytra byrði skipsins vegna tæringar og hafði flokkunarfélag skipsins veitt lokafrest til viðgerðar á því fram í janúar 2001. Þá hafði Siglingastofnun sett þá kvöð á skipið að settur yrði í það sjúkraklefi. Vegna þessa þurfti stefnandi að láta lagfæra skipið og var eðlilegt að hann tæki ákvörðun um að setja það í viðgerð eigi síðar en þegar lokafrestur rann út gagnvart flokkunarfélagi skipsins enda fór sá tími saman við veiðitímabilið, en samkvæmt áætlun skipasmíðastöðvarinnar áttu viðgerðir ekki að taka lengri tíma en þrjá mánuði og það var á þeim tíma sem skipið hafði hvort sem er lítil verkefni. Samkvæmt gögnum málsins voru þær endurbætur sem fóru fram á skipinu samhliða viðgerð þess nauðsynlegar og eins og kemur fram í skýrslu Ráðgarðs, Skiparáðgjafar ehf. 5. apríl 2004 leiddi hagkvæmnisathugun í ljós að rétt væri að gera allar breytingar sem hagkvæmt þótti að gera á skipinu um leið og farið væri í viðgerðir á þilförunum vegna tæringar til að samnýta verktímann. Þá kemur þar einnig fram að þar sem tæringarskemmdir voru á þilförunum undir íbúðum hafi þurft að fjarlægja þær auk þess sem hægt hafi verið að vinna samtímis að tæringarviðgerðum og öðrum viðgerðum og breytingum á skipinu. Er ekkert í málinu sem styður að um ófullnægjandi viðhald hafi verið að ræða á skipinu eða að viðgerð hefði getað tekið skemmri tíma en raun varð á. Í ljósi þess sem nú hefur verið rakið er það mat dómsins að tafir þær sem urðu á veiðum Hoffells SU-80 hafi verið vegna meiri háttar tjóns og bilana á skipinu. Fólst tjónið meðal annars í því að vegna tæringar þurfti að endurnýja þilfarshús, brú og setja upp nýjar íbúðir. Þá er óumdeilt að spilkerfið var sífellt að bila og reyndist nauðsynlegt að setja upp nýtt. Bar Fiskistofu því að taka að fullu tillit til frátafa Hoffells SU-80 frá veiðum frá 1. janúar 2001 til 10. ágúst 2001 við úthlutun aflaheimilda í kolmunna. Þegar af þeirri ástæðu þykja ekki efni til að fjalla um þá málsástæðu að stefnanda hafi verið mismunað við úrlausn málsins miðað við niðurstöðu Fiskistofu í máli Hvals hf. vegna togarans Venusar nokkrum árum áður. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða málsins að dómkröfur stefnanda eru teknar til greina. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega metinn 200.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Jóhannes Bjarni Björnsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Einar Karl Hallvarðsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Ógiltur er úrskurður sjávarútvegsráðuneytisins 1. október 2002 um staðfestingu á ákvörðun Fiskistofu um að hafna að taka tillit til tafa Hoffells SU-80 frá veiðum 1. janúar 2001 til 10. ágúst 2001, samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, vegna viðgerða, við úthlutun aflaheimilda í kolmunna samkvæmt reglugerð nr. 196/2002. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Loðnuvinnslunni hf. 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 672/2017
Kærumál Gagnaöflun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Ö um að leiða fyrirsvarsmenn R ehf. til skýrslugjafar og afla þannig sönnunargagna fyrir dómi án þess að mál hefði verið höfðað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 18. október 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 2. nóvember sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2017 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að fá að afla sönnunargagna fyrir dómi án þess að mál hafi veriðhöfðað. Kæruheimild er í f. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að „forsvarsmönnum varnaraðila, Röggvarehf., verði gert að bera vitni í samræmi við beiðni þar um til héraðsdóms“. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Sóknaraðili heldur því fram að hann séeigandi hugbúnaðarins TradeArt en varnaraðili hafi annast þjónustu við notendurbúnaðarins. Hafi sú þjónusta meðal annars falist í viðhaldi og þróun ásamtinnheimtu leyfisgjalda. Varnaraðili hafi grunnkóða hugbúnaðarins og sé honumeinum kleift að veita aðgang að búnaðinum og upplýsa hverjir hafi veriðnotendur hans. Með beiðni sóknaraðila um gagnaöflun freistar hann þess að fáupplýst fyrir dómi atvik sem varði kröfuréttindi hans vegna notkunar ábúnaðinum. Að öðru leyti er málsatvikum skilmerkilega lýst í hinum kærðaúrskurði.Af beiðni sóknaraðila verður ekki glögglegaráðið hvern hann telur geta orðið gagnaðila sinn að væntanlegu dómsmáli semyrði höfðað á grundvelli þeirra gagna sem beiðni hans tekur til. Þannig segir íbeiðni hans að þær upplýsingar sem muni fást með gagnaöfluninni munu ráðaúrslitum um hvort mál verði höfðað og þá gegn hverjum. Um þátt varnaraðila ertekið fram að tilgreindir notendur hugbúnaðarins erlendis hafi komist hjá þvíað greiða leyfisgjöld í skjóli þess að varnaraðili og Baldvin Hansson,fyrirsvarsmaður hans, hafi neitað að upplýsa um greiðslur og greiðslustöðuvegna notkunar hugbúnaðarins í Evrópu og þá viðskiptavini sem notað hafibúnaðinn. Að þessu gættu er fyrirsjáanlegt að varnaraðili eða Baldvin kynnu aðverða gagnaðilar sóknaraðila að máli sem yrði höfðað um sakarefnið.Samkvæmt 1. og 2. mgr. 77. gr. laga nr.91/1991 eru heimildir XII. kafla laganna til öflunar sönnunargagna ánmálshöfðunar bundnar við öflun matsgerðar dómkvadds manns, framburðar vitna, skjalaog annarra sýnilegra sönnunargagna. Leiðir af þessu að skýrsla fyrir dómi verðurekki tekin eftir þessari heimild af þeim sem fyrirsjáanlega yrði aðili aðvæntanlegu dómsmáli eða fyrirsvarsmanni hans, sbr. 4. mgr. 48. gr. laga nr.91/1991 og dóm Hæstaréttar 16. janúar 2003 í máli nr. 571/2002. Samkvæmt þessuverður hvorki nefndur Baldvin né aðrir fyrirsvarsmenn varnaraðila leiddir fyrirdóm til að gefa skýrslu í samræmi við beiðni sóknaraðila, en krafa hans hérfyrir réttinum lýtur aðeins að fyrirsvarsmönnum varnaraðila. Verður hinn kærðiúrskurður því staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðili kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Örn Karlsson, greiðivarnaraðila, Rögg ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5.október 2017.Mál þetta barst dóminum með beiðni sem móttekin var 5.desember 2014 og þingfest 19. janúar 2015. Sóknaraðili er Örn Karlsson, meðlögheimili að Klettagljúfri 4, Ölfusi, en varnaraðili er Rögg ehf., Barðastöðum1-5, Reykjavík. Samkvæmtbeiðni sinni krefst sóknaraðili þess að „höfðað verði vitnamál til að fá aflaðneðangreindra upplýsinga, þar sem Rögg ehf., kt. [...] hefur neitað að afhendahonum þær:.Fá upplýst hvaða lögaðilar hafa greitt Rögg ehf. í tengslum við hugbúnaðinnTradeArt, sem er eign Arnar Karlssonar. Að upplýst verði um greiðsluupphæðir ogtímasetningar þeirra, svo og á hvaða grundvelli greiðslurnar áttu sér stað, fráog með árinu 2007.2.Fá upplýst hvað hafi verið og hvenær unnið í tengslum við hugbúnaðinn TradeArtfyrir RES-vöruskiptakerfið síðustu fjögur ár og þá fyrir hvaða lögaðila.“Þáer þess krafist að leidd verði sem vitni eftirtaldir einstaklingar „til aðupplýsa um innheimtur Röggvar ehf. og Baldvins Hanssonar vegna samningsViðskiptanetsins hf. við Walther Smets um TradeArt dags. 15. ágúst 2001 ogsamninga við sama aðila um umbreytingu á TradeArt, dags. 20. ágúst 2004:a.Baldin Hansson, kt. [...], fyrir hönd Röggvar ehf. og sína eigin.b. Davíð Hansson, kt. [...], fyrrverandistarfsmann Viðskiptanetsins hf. og núverandi starfsmann Röggvar ehf.c. Benedikt Karlsson, kt. [...],fyrrverandi starfsmann Viðskiptanetsins hf.d. Jónas Guðmundsson, kt. [...],fyrrverandi starfsmann Viðskiptanetsins hf.“Þákrefst sóknaraðili þess að dómari leggi kvaðningu, sbr. 2. mgr. 54. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála fyrir vitnið Baldvin Hansson um „að það hafimeð sér gögn til sýningar fyrir dómi, með vísan til 5. mgr. 51. gr. laga nr.91/1991, afrit reikninga og bankagögn er staðfesti hvaða lögaðilar hafa greittvegna notkunar á TradeArt og sérstaklega hvaða lögaðilar hafa greitt vegnasamnings Viðskiptanetsins hf. (Nordic Barter Corporation) við Walther Smets frá15. ágúst 2001, hvenær þeir hafi greitt og hversu háar fjárhæðir. Krafist erallra bankagagna um þessar greiðslur frá 1.1.2007 til dagsins í dag. Jafnframtað þeir hafi með sér samskonar gögn er varða samninga sem undirritaðir voru íKaupmannahöfn 20. ágúst 2004 vegna endurgerða á TradeArt, annars vegar vegnasamkomulags milli Arnar Karlssonar, Baldvins Hanssonar, og Walther Smets oghins vegar vegna samkomulags milli Walther Smets og Arnar Karlssonar, samadag.“Varnaraðilikrefst þess að kröfu sóknaraðila um sönnunarfærslu fyrir dóminum verði hafnað.Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.Ermál þetta var tekið fyrir 11. febrúar 2015 lagði lögmaður varnaraðila m.a. framafrit af kæru varnaraðila á hendur sóknaraðila til lögreglu, dags. 10. febrúar2015, og óskaði eftir því að málinu yrði frestað ótiltekið með vísan til 3.mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili óskaði þá eftir stuttum fresti tilað taka afstöðu til frestskröfunnar. Málinu var þá frestað í því skyni til 16.febrúar 2015. Við fyrirtöku málsins þann dag lagði sóknaraðili fram bókun ogmótmælti kröfu varnaraðila um ótiltekna frestun málsins. Lögmaður varnaraðilaítrekaði kröfu sína um ótiltekna frestun málsins og lagði fram greinargerð ásamtfylgiskjölum. Málinu var þá frestað ótiltekið til munnlegs málflutnings umkröfu varnaraðila um ótiltekna frestun málsins og fór hann fram í þeim þættimálsins 25. febrúar 2015. Úrskurður um frestun málsins þar til lögreglurannsóknlyki var kveðinn upp 25. mars 2015. Dómari óskaði eftir upplýsingum frá aðilumum stöðu málsins með tölvuskeytum 20. júní 2016 og 22. júní 2017. Í svarilögmanns varnaraðila 3. júlí 2017 kom fram að lögreglustjóri teldi ekki tilefnitil frekari rannsóknar og hafi sú ákvörðun verið kærð til héraðssaksóknara semhafi staðfest ákvörðun lögreglustjóraembættisins. Málið sætti því ekki lengurkærumeðferð hjá lögreglu. Boðaði dómari þá til fyrirtöku málsins strax eftirréttarhlé og fór munnlegur málflutningur fram um kröfu sóknaraðila 22.september sl.IMálsatvik Málsatvikum erítarlega lýst í beiðni sóknaraðila og greinargerð varnaraðila og greinir aðilaþar nokkuð á um forsögu málsins og málavöxtu.Íbeiðni sóknaraðila kemur fram að 15. ágúst 2001 hafi Viðskiptanetið hf. kt.[...], en nafni þess mun hafa verið breytt árið 2010 í Nordic Barter hf., ogbelgískur aðili, Walther Smets, gert samning um not þess síðarnefnda ávöruskipta- og bókhaldshugbúnaði Viðskiptanetsins hf. í Belgíu, sem mun gangaundir nafninu TradeArt. Í gögnum málsins er jafnframt að finna samning semeinnig er gerður 15. ágúst 2001 milli Nordic Barter Corporation og RESManagement nv/sa um not þess síðarnefnda á áðurnefndum hugbúnaði. Er á hannritað „skipt út fyrir samning við Walther persónulega“. Sóknaraðili kveðurhugbúnaðinn TradeArt hafa verið hannaðan og forritaðan af starfsmönnumViðskiptanetsins hf., Erni Karlssyni, Baldvini Hanssyni, Benedikt Karlssyni ogDavíð Hanssyni. Á þeim tíma hafi Baldvin Hansson verið starfandiframkvæmdastjóri Viðskiptanetsins hf. og sóknaraðili stjórnarformaður. Árisíðar, eða 1. ágúst 2002, hafi orðið að samkomulagi að Baldvin Hansson og DavíðHansson hættu sem starfsmenn Viðskiptanetsins en hefðu það verkefni í gegnumfélag sitt Rögg ehf., varnaraðila máls þessa, að þjónusta, viðhalda og seljaTradeArt. Um þetta fyrirkomulag hafi verið gerður leigusamningur 1. ágúst 2002.Samningurþessi er meðal gagna málsins og þar segir að með honum leigi Viðskiptanetið hf.varnaraðila viðskiptakerfið TradeArt. Með samningnum fái varnaraðili rétt tilað þróa og selja afnotarétt af kerfinu. Þá segir að varnaraðili fái allagrunnkóða og einingar TradeArt til umráða á meðan samningurinn sé í gildi og aðallar viðbætur við TradeArt á samningstímanum séu eign Viðskiptanetsins hf.Leigusamningurinn skyldi gilda til 10 ára og vera uppsegjanlegur af beggjahálfu með sex mánaða fyrirvara. Þá er í samningnum ákvæði um að ásamningstímanum innheimti varnaraðili allar tekjur af sölu eða leigu ánotkunarrétti fyrir TradeArt. Jafnframt segir að varnaraðili „greiðir VN 50% aföllum innheimtum sölu- eðaþjónustugjöldum fyrir TradeArt að undanskilum greiðslum fyrir notkun fráViðskiptanetinu sjálfu. VN hefði notkunarrétt á heildarkerfinu ásamningstímanum og greiðir fyrir þann rétt kr. 300.000 á mánuði (auk 24,5%vsk.) sem greiðist mánaðarlega fyrir hvern byrjaðan mánuð. Réttur þessi nær tilrekstrar á TradeArt fyrir VN á Íslandi og í Lettalandi undir merkjum SIA NordicCard.“Sóknaraðiligreinir svo frá að samhliða ofangreindum leigusamningi hafi Viðskiptanetið hf.og Baldvin Hansson gert sérstakan samstarfssamning um að Baldvin sæti í stjórnalþjóðasamtaka vöruskiptafyrirtækja fyrir hönd Viðskiptanetsins. Áttisamstarfssamningur þessi að auka möguleika varnaraðila og Baldvins á söluhugbúnaðarins til aðildarfélaga í hinum alþjóðlegum samtökum. Snemma hafi orðiðljóst að „harðdrægt“ yrði að varnaraðili myndi selja afnotarétt að hugbúnaðinumTradeArt og hafi komið á daginn að engin slík sala hafi átt sér stað. Samstarfaðila hafi verið aðlagað þessum veruleika á árinu 2006 með þeim hætti aðvarnaraðili hóf innheimtur allra tekna samningsins við Walther Smets og áttihelmingur þeirra að ganga upp í skuld Viðskiptanetsins hf. við varnaraðila semmyndast hafði vegna ákvæða leigusamningsins frá 2002. Hinn helmingurinn hafiverið varnaraðila eftir ákvæðum leigusamningsins. Skuldin hafi verið uppgreiddmeð þeim hætti að varnaraðili hafi fengið allar greiðslur vegna samningsinsvegna hluta ársins 2005 og 2006. Öll sérstök vinna varnaraðila fyrirViðskiptanetið hf. í tengslum við rekstur vöruskiptamiðlunar Viðskiptanetsinsátti eftir þetta að vera takmörkuð og greidd eftir reikningi. Að beiðni WaltherSmets hafi varnaraðili sent reikninga sína til fyrirtækisins Walth bvba árið2006. Árið 2003 hafi Viðskiptanetið hf. fengið á sig gjaldþrotakröfu vegnaatvika er gerðust í framkvæmdastjórnartíð Baldvins Hanssonar. Gjaldþroti hafiverið forðað með samkomulagi um að sóknaraðili, aðaleigandi Viðskiptanetsinshf., keypti TradeArt af félaginu. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi Viðskiptanetiðhf. hafa áfram óbreytt afnot af hugbúnaðinum.Afritsamnings þessa liggur fyrir í málinu. Þar kemur m.a. fram að seljandi afsaliviðskiptakerfinu TradeArt til kaupanda. Með í kaupunum séu allir þættir ogforrit sem tengist TradeArt. Þá segir að kaupverðið sé 10.000.000 króna ogþurfi kaupandi að haga greiðslum þannig að gjaldþrotakröfu frá LögmönnumThorsplani verði varist samanber samning þar um frá 10. júní 2003. Greiðslakaupverðsins fari fram eigi síðar en 1. september 2003. Þá segir að kaupandiyfirtaki alla viðskiptasamninga sem seljandi hafi gert um afnot af kerfinu ogviðhald þess. Um sé að ræða viðskiptasamning við varnaraðila frá 1. ágúst 2002og við RES/Walther Smets í Belgíu. Þá segir að Viðskiptanetið hafi óbreyttafnot af TradeArt ásamt afnotum af ofangreindum viðskiptasamningum ótímabundið.Jafnframt segir að Viðskiptanetið annist samskipti og innheimtur gagnvart Röggog RES/Walther Smets þar til annað sé ákveðið. Enn fremur segir aðViðskiptanetið hafi heimild til að gera samninga um kerfið sem stuðli aðviðgangi og þróun þess í samráði við kaupanda.Íbeiðni sóknaraðila kemur fram að snemma árs 2004 verði ljóst að Walther Smetshafi haft mikinn áhuga á að eignast TradeArt eða að stofnað yrði félag um þaðsem hann og Baldvin Hansson ættu meirihlutann í. Nokkru eftir að ljóst var aðekki næðust samningar um þetta hafi frést að samningar stæðu yfir milliBaldvins Hanssonar eða varnaraðila og Walther Smets um að hinir fyrrnefnduframleiddu vöruskiptabúnað fyrir þann síðarnefnda. Brugðist hafi verið við þeimfréttum með því að benda á að slíkt samkomulag myndi vekja upp miklahagsmunaárekstra auk þess sem það gæti vegið að hugverkarétti tengdum TradeArtþar sem sömu aðilar, þ.e. Baldvin og varnaraðili, myndu þá vera í þeimhlutverkum að hafa skrifað TradeArt fyrir Viðskiptanetið hf., samningsbundiðþjónustað, viðhaldið og selt leiguafnot af TradeArt og farið síðan að skrifasambærilegan hugbúnað fyrir viðskiptavin Viðskiptanetsins sem notaði TradeArt.Íkjölfar þessa hafi Walther Smets og sóknaraðili undirritað samning íKaupmannahöfn 20. ágúst 2004 um að sá fyrrnefndi fengi full eignar- ogafnotaréttindi yfir TradeArt í Belgíu, Hollandi, Þýskalandi, Frakklandi,Austurríki, á Ítalíu og Spáni, í Grikklandi, Lúxemborg, Sviss og Portúgal gegnþví að fjármagna að stærstum hluta umbreytingu á TradeArt svo það réði beturvið aukinn fjölda notenda. Einnig skyldi koma greiðsla frá Walther Smets ígegnum hans belgíska vöruskiptakerfi, RES, sem dygði fyrir skuldbindingumvörubanka Viðskiptanetsins hf. hjá RES. Sóknaraðili skyldi jafnframt greiðaframkvæmdaaðila tiltekna upphæð. Samið hafi verið við varnaraðila og BaldvinHansson um að framkvæma þessar breytingar á forritinu. Áðurgreindur samningurfrá 2004 liggur fyrir í málinu. Hann er ritaður á ensku og undirritaður að þvíer virðist af Walther Smets „for Res Barter System“ og sóknaraðila „for NordicBarter“. Þar segir m.a. að samningsaðilar yrðu „co owners fo TradeArt, allincluded and source code. Both companies can develop the concept further,together or in separation.“ Þá sagði að RES hefði rétt á að nota TradeArt íáðurnefndum löndum en að Nordic Barter hefði rétt í öllum öðrum löndum. Þáliggur einnig fyrir á ensku samningur sóknaraðila, varnaraðila og Walther Smetsgerður sama dag um, að því er virðist, framþróun kerfisins án þess að kveðiðværi á um endanlegan kostnað í því sambandi en tilteknar fjárhæðir nefndarmiðað við stöðuna þann dag. Segir í samningnum að samkomulag hafi orðið meðfyrrnefndum aðilum um „reimplement of TradeArt Barter information system“. Þásegir í beiðni sóknaraðila að er áðurnefndur samningur, um að varnaraðili fengiallar greiðslur Walther Smets, hafi runnið út við lok árs 2006 hafi veriðákveðið að beiðni Walther Smets og varnaraðila að þetta fyrirkomulag myndiviðhaldast. Það hafi verið gert með þeim rökum að mikil vinna væri í gangi viðþróun TradeArt sbr. það samningsbundna umbreytingaferli sem stóð yfir og áðurhafi verið lýst.Sóknaraðilikveður að samkvæmt upplýsingum frá Walther Smets hafi vinna við umbreytinguna áTradeArt verið í fullum gangi á árunum 2005-2007 og að hann hefði þegar greitt50.000 evrur inn á verkið. Þetta hafi verið staðfest af Baldvini Hanssyni. Þáhafi komið fram hjá honum einhvern tímann á árunum 2007 til 2008 aðumbreytingunni væri að mestu lokið. Framvinda verksins er sneri aðnotendaviðmóti væri þó hæg vegna tregra greiðslna inn á verkið frá WaltherSmets en menn hefðu trú á að þetta kæmi í rólegheitum. Svipuð svör hafi fengistfrá honum um umbreytingarverkefnið á fundi árið 2010. Við hrunfjármálakerfisins 2008 hafi grundvöllur vöruskiptakerfis Viðskiptanetsins hf.raskast svo mjög að starfsemin lagðist nánast niður án þess þó að félagið yrðigjaldþrota. Samskiptin við Walther Smets og vöruskiptamiðlun hans RES hafiáfram verið í þeim farvegi sem markaður hafði verið fyrir hrun þannig aðvarnaraðili hafi alfarið séð um þjónustu og innheimtu gagnvart þessum aðilumsvo og samskipti við Walther Smets er tengdust áformum um umbreytingu áTradeArt. Ekki hafi þótt ástæða til að hrófla við innheimtufyrirkomulaginu semhafi falið í sér að allar tekjur rynnu til varnaraðila á meðan vinna viðumbreytinguna væri í gangi enda hafi átt að kom framlag „okkar megin frá“ inn íverkefni samkvæmt samningi. Áframsegir í beiðninni að á árunum 2007-2011 hafi þess orðið vart að RES hafi hafiðstarfsemi í nokkrum Evrópulöndum og væri augljóslega notandi TradeArt, miðlægt,til allrar grunnvinnslu bókhalds og vöruskipta. Með vísan til þess að vinnahafi verið í gangi í samræmi við samkomulagið frá árinu 2004 sem gæfi WaltherSmets eignar- og umráðarétt yfir TradeArt í þessum löndum hefði ekki veriðtalin ástæða til að gera athugasemdir þótt umbreytingunni á TradeArt væri ekkilokið. Einnig hafi komið í ljós að Walther Smets hafi selt austurrískufyrirtæki leiguafnot af TradeArt á tímabilinu 2006-2007, væntanlega á þeimgrundvelli að hann hefði haft samning í höndunum um að innan tíðar öðlaðisthann eignarrétt á hugbúnaðinum í Austurríki.Ígreinargerð varnaraðila kemur fram að með áðurnefndum samningi frá 1. ágúst2002 hafi Viðskiptanetið hf. leigt varnaraðila hugbúnaðinn TradeArt.Samningurinn hafi verið til 10 ára og uppsegjanlegur með sex mánaða fyrirvara.Hugbúnaðurinn hafi verið ætlaður fyrirtækjum sem reka vöruskiptanet og haldihann m.a. utan um aðila vöruskiptanetsins, færslur og stöðu reikninga þeirra ínetinu. Samkvæmt 3. gr. samningsins skyldi varnaraðili vinna að viðhaldi ogbreytingum á hugbúnaðinum fyrir Viðskiptanetið hf. í allt að 24 klukkustundir ámánuði. Viðskiptanetið skyldi leggja fram sama vinnuframlag fyrir varnaraðilavið ráðgjöf, hugmyndavinnu og leiðbeiningar varðandi viðskiptahætti írekstrarumhverfi Viðskiptanetsins hf. Samkvæmt samningnum skyldi varnaraðiliinnheimta leyfisgjöld fyrir hugbúnaðinn. Meðan samningurinn hafi verið í gildihafi verið tveir notendur að hugbúnaðinum, Viðskiptanetið hf. og Walther Smetsí Belgíu. Fyrrnefndur leigusamningur milli þess fyrrnefnda og varnaraðila hafialdrei verið framkvæmdur eftir efni sínu. Strax hafi verið hafður sá háttur áað Viðskiptanetið innheimti afnotagjöld af notendum fyrir notkun hugbúnaðarins.Varnaraðili hafi á hinn bóginn séð um rekstur og þróun hugbúnaðarins.Leigusamningnum hafi lokið samkvæmt ákvæði hans 1. ágúst 2012. Varnaraðilihafnar því að hann sé að innleiða nýtt hugbúnaðarkerfi fyrir vörubanka RES.Sóknaraðiligreinir svo frá að í ljós hafi komið að varnaraðili sé ásamt öðru íslenskufyrirtæki að innleiða nýtt hugbúnaðarkerfi fyrir vörubanka belgíska félagsinsRES Systems. Þá sé varnaraðili að hlífa belgískum lögaðilum fyrir réttmætumkröfum hugverkarétthafa. Þessu er mótmælt af hálfu varnaraðila. Varnaraðilihafi einfaldlega neitað að opna bókhald sitt fyrir aðila sem engan rétt hafitil aðgangs að þvíMeðtölvupósti 13. janúar 2014 óskaði sóknaraðili eftir upplýsingum frá varnaraðilaer tengdust viðskiptum varnaraðila við belgíska félagið RES Systems. Hafnaðivarnaraðili beiðninni með bréfi 17. sama mánaðar þar sem sóknaraðili hefði ekkiskýrt eða lagt fram gögn sem sýndu með hvaða hætti hann ætti rétt tilupplýsinga úr bókhaldi varnaraðila og hvernig hann hefði orðið eigandi aðhugbúnaðinum sem varnaraðili hafði leigt af Viðskiptanetinu hf. til 1. ágúst2012. NordicBarter hf. mun hafa verið afskráð úr hlutafélagaskrá með heimild í 83. gr. laganr. 138/1994, sbr. bréf Ríkisskattstjóra til Arnar Karlssonar 3. júní 2010 þarsem upplýsingar væru um að félagið væri hætt störfum og það hafi ekki sinnttilkynningaskyldu sinni til ársreikningaskrár. Mun félaginu hafa verið slitiðog það afskráð 8. nóvember 2010.IIMálsástæður og lagaröksóknaraðila.Sóknaraðili byggirá því að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Hann hafi meðkaupsamningi 20. júní 2003 keypt hugbúnaðinn TradeArt af eiganda þessViðskiptanetinu hf. Hann sé því löglegur eigandi hugbúnaðarins og eigi þar meðþá lögvörðu hagsmuni er veiti honum heimild til að leita sönnunar fyrir dómimeð vitnaleiðslu, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991.Krafa hafi komið fram um gjaldþrotaskipti á búiViðskiptanetsins hf. árið 2003. Dagana 9. og 10. júní 2003 hafi tekist að semjavið kröfuhafa félagsins með því að eignir yrðu lagðar fram. Samdægurs hefðiverið gerður samningur þar sem Viðskiptanetið hf. seldi Benedikt Karlssyni ogGljúfurbyggð ehf., félagi í eigu sóknaraðila, TradeArt-hugbúnaðinn gegn því aðkröfu um gjaldþrotaskipti yrði hrundið. Þetta hafi verið gert í nokkrum flýti.Við skoðun málsins í kjölfarið hafi komið í ljós að þessi samningur hefði ekkiverið framkvæmanlegur, því hvorki Benedikt né Gljúfurbyggð ehf. hefðu haft eignirtiltækar til að koma í veg fyrir gjaldþrotaskiptin. Hinn 20. júní 2003 hefðikomist á munnlegur samningur milli sóknaraðila og Benedikts um kaup sóknaraðilaá hugbúnaðinum. Samkomulagið hafi verið fært í letur árið 2007 þegar gengiðhafði verið frá skattauppgjöri félagsins. Sóknaraðili kveður munnlega samningahafa verið algenga milli sín og Benedikts. Hið munnlega samkomulag hafi falið ísér að þessi gerningur væri í reynd tryggingagerningur sem myndi ganga til bakaþegar betur stæði á hjá Viðskiptanetinu hf. Þessir samningar séu eingöngu ámilli sóknaraðila og Benedikts og engir aðrir einstaklingar hafi komið að þeim.Enginn ágreiningur sé milli þeirra um þetta. Með aðkomu sóknaraðila að málinuhafi gjaldþrotaskiptum á búi Viðskiptanetsins hf. verið afstýrt. Þetta séstaðfest af Benedikt Karlssyni.Þessutan kveðst sóknaraðili byggja á því að hann hafi forræði á eftirstæðum eignumViðskiptanetsins hf. sem hluthafi þess. Þetta sé staðfest af JónasiGuðmundssyni. Félagið hafi verið afskráð af ríkisskattstjóra 8. nóvember 2010 ágrundvelli laga um einkahlutafélög þótt félagið hafi verið hlutafélag sembreyti þó ekki neinu í þessu samhengi. Slitauppgjör sé háð því að einhverhluthafi eða kröfuhafi geri kröfu um það innan árs. Afdrif eigna, ef einhverjareru, renni til hluthafa einkahlutafélags. Byggir sóknaraðili á því að eignirfélagsins hafi fallið í hendur hluthafa, í síðasta lagi í nóvember 2011, oghann hafi því fullt forræði yfir eftirstæðum eignum félagsins. Þegar þetta séhaft í huga og þegar höfð sé hliðsjón af kaupsamningi um TradeArt frá 20. júní2003 þá sé sóknaraðili rétthafi TradeArt og rétthafi eftirstæðra eigna NordicBarter hf. Hann hafi því lögvarða hagsmuni af máli þessu. Í síðasta ársreikningi Viðskiptanetsins hf., fyrir árið 2002, komi m.a.fram að sóknaraðili hafi átt um 80% hlutafjár. Sóknaraðili og Benedikt Karlssonhafi stofnað félagið saman árið 1992. Sóknaraðilikveður að Viðskiptanetið hf. hafi kallað vöruskiptakerfi sitt „Nordic Barter“ íerlendum kynningum. Á Íslandi hafi verið notast við heitið „Vöruskiptanet VN“Þessi nöfn hafi verið heiti á því samfélagi fyrirtækja og einstaklinga semstunduðu samningsbundin vöruskipti sín á milli með milligöngu lögaðilansViðskiptanetsins hf. sem síðar varð Nordic Barter hf.Sóknaraðiligreinir svo frá að í febrúar 2012 hafi Walther Smets tilkynnt í bréfi af hálfuRES cvba að fyrirtækið hefði tekið ákvörðun um að snúa sér að öðrumhugbúnaðarlausnum en TradeArt. Þróun nýs hugbúnaðar væri í gangi og tilkynntyrði um frekari framvindu síðar. TradeArt yrði áfram notað þangað til. Vísaðvar til þess að í öllu yrði farið í samræmi við samning aðila frá 20. ágúst2004. Í desember 2012 hafi svo borist bréf frá Walther Smets af hálfu RESSYSTEMS bvba þar sem leigusamningnum um TradeArt frá því í ágúst 2001 var sagtupp frá og með 15. ágúst 2013 með tilvísun í 8. gr. samningsins. Þáhafi verið ákveðið að kanna stöðu innheimtumála og stöðu umbreytingarinnar áTradeArt. Baldvin Hansson hafi viljað að litið yrði svo á að leigugreiðslur fráWalther Smets og RES-fyrirtækjunum vegna TradeArt væru uppgerðar til áramóta2012/2013 eins og fram komi í tölvupósti hans Hann hafi þó orðið tvísaga umþetta atriði því síðar hafi hann fullyrt að varnaraðili hefði ekki innheimtleigugreiðslur eftir 31. desember 2008. Baldvin hafi jafnframt talið að þaðværi fyrir bí að Walther Smets stæði við að fjármagna umbreytingar á TradeArt.Í þessu ljósi hafi Baldvin Hansson, varnaraðili og Walther Smets verið krafðirgagna er sönnuðu uppgjör Walther Smets á leigugjöldum. Ekki hafi verið orðiðvið þeirri ósk hvorki frá hendi varnaraðila eða Baldvins né Walthers eða RES.Hafi þá verið tekin ákvörðun um að segja upp heimild varnaraðila til aðinnheimta leigugjöldin og reikningar vegna leigu síðustu fjögurra ára sendirWalther Smets og RES SYSTEMS bvba með þeim fyrirvara að ef sýnt yrði aðvarnaraðili hefði þegar fengið hluta þessa tímabils greiddan myndu þærgreiðslur gilda og reikningar sem því næmu féllu þá niður. Tilvísunin í hausreikninganna hafi verið „Nordic Barter“ ásamt kennitölu sóknaraðila.Reikningarnirhafi ekki verið greiddir þrátt fyrir ítrekaða umleitan. Engar staðfestingar ágreiðslum til varnaraðila hafi heldur verið lagðar fram. Borið sé við af hálfulögmanns Walther Smets og RES-fyrirtækjanna að varnaraðili eigi TradeArt-hugbúnaðinn,að enginn samningur um umbreytingu á TradeArt sé til og að sóknaraðili hafiekki lögvarða hagsmuni í máli þessu.Viðeftirgrennslan nýverið hafi komið í ljós að á heimasíðu RES í Belgíu sé fréttfrá árinu 2010 þess efnis að varnaraðili, ásamt öðru íslensku fyrirtæki, sinniþví verkefni að innleiða nýtt hugbúnaðarkerfi (ekki TradeArt) fyrir vörubankaRES. Að mati sóknaraðila verði að telja þetta fara í bága við fyrirliggjandisamninga á þeim tíma. Einnig sé vakin athygli á að varnaraðili hafi ánheimildar merkt TradeArt „Copyright Rögg“ og þannig „lagt að lögvörðumhagsmunum lögmæts eiganda hugbúnaðarins“.Þásé rétt að taka fram að Walther Smets og vöruskiptamiðlanir hans, sem gangaundir regnhlífarnafninu RES, noti enn þann dag í dag TradeArt í sínum daglegarekstri er spanni Belgíu, Holland, Frakkland, Lúxemborg og Spán. Svo virðistsem Walther Smets og félög hans sem reki vöruskiptakerfið í Evrópu hafi meðeinhvers konar samkomulagi við varnaraðila og Baldvin Hansson komist hjágreiðslu leigugjalda vegna notkunar á TradeArt til einhverra ára. Þessir aðilarhafi komist upp með þetta hátterni áfram eftir áramótin 2012/2013 í skjóli þessað varnaraðili og Baldvin Hansson neiti að upplýsa um greiðslur oggreiðslustöðu vegna notkunar TradeArt í Evrópu og þá viðskiptavini sem notikerfið þar.Þábendir sóknaraðili á að varnaraðili og Baldvin Hansson hafi viðurkenntupplýsingaskyldu sína gagnvart sóknaraðila við upphaf þess fyrirkomulags aðvarnaraðili hóf innheimtu leyfisgjaldanna árið 2006, sbr. tölvuskeyti fráBaldvini 17. janúar 2007 og 17. október sama ár.Lögmaðurvarnaraðila og Baldvins Hanssonar hafi hafnað því í bréfi 17. janúar 2014 aðumbeðin gögn yrðu afhent Nordic Barter hf. þar sem það félag væri ekki lengur áhlutafélagaskrá. Svarið sé augljóslega útúrsnúningur þar sem það hafi veriðsóknaraðili en ekki Nordic Barter hf. sem bað um upplýsingarnar. Þarsem varnaraðili og Baldvin Hansson hafi ekki afhent sóknaraðila, sem sé eigandiTradeArt og forráðandi eftirstæðra eigna fyrrum félagsins Nordic Barter hf.,upplýsingar um greiðslur vegna TradeArt, t.d. hvaða lögaðilar inntuleigugreiðslurnar af hendi, hvenær greiðslur fóru fram og hve mikið hefur veriðgreitt, sé óhjákvæmilegt að höfða vitnamál þetta. Óréttmæt þögn Baldvins ogvarnaraðila í þessu efni hafi þann eina tilgang að hlífa belgískum lögaðilumvið réttmætum kröfum hugverkarétthafa, sbr. 4. mgr. 1. gr. laga nr. 73/1972 umleyfisgjöld og mögulegar skaðabætur vegna notkunar þeirra á hugbúnaðinumTradeArt í tengslum við starfsemi nokkuð víða í Evrópu. Sterkar vísbendingarséu um að fjögur félög tengd RES og Walther Smets séu í raun notendur ogviðskiptavinir. Óhöndugt sé að höfða innheimtumál gegn Walther Smets og félögumtengdum honum og RES í Belgíu nema þessar upplýsingar liggi fyrir. Ætlunin séað leiða tiltekin vitni eins og nánar greinir í kröfugerð til að fá upplýsingarum innheimtur varnaraðila og Baldvins Hanssonar vegna samnings Viðskiptanetsinshf. við Walther Smets um TradeArt 15. ágúst 2001 og samninga við sama aðila umumbreytingu á TradeArt sem gerð var 20. ágúst 2004. Þá sé óskað eftir því aðvitnið Baldvin Hansson hafi með sér gögn til sýningar fyrir dómi með vísan í 5.mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991, afrit reikninga og bankagögn er staðfesti hvaðalögaðilar hafi greitt vegna samnings Viðskiptanetsins hf. (Nordic BarterCorporation) við Walther Smets 15. ágúst 2001, hvenær þeir hafi greitt og hveháar fjárhæðir. Krafist sé allra bankagagna um þessar greiðslur frá 1. janúar2007 til dagsins í dag. Jafnframt að vitnið hafi með sér sams konar gögn ervarða samninga sem undirritaðir voru í Kaupmannahöfn 20. ágúst 2004 vegnaendurgerðar á TradeArt, annars vegar vegna samkomulags milli sóknaraðila,Baldvins Hanssonar og Walther Smets og hins vegar vegna samkomulags WaltherSmets og sóknaraðila.Sóknaraðilihafnar því að hafa ekki lögvarða hagsmuni af málinu. Hann sé eigandihugbúnaðarins samkvæmt samningi frá 20. júní 2003. Þá hafi eignir Nordic Barterhf. runnið til hans sem hluthafa. Þá séu uppfyllt öll skilyrði 2 mgr. 77. gr.laga nr. 91/1991 fyrir sönnunarfærslu þeirri er hann fari fram á.Nauðsynlegtsé að höfða þetta vitnamál þar sem frekari tafir á að afla upplýsinga getileitt til þess að sönnunargögn fari forgörðum og sönnun verði örðugri síðar. Þámuni upplýsingar sem fengjust í málinu ráða úrslitum um hvort mál verði höfðuðog gegn hverjum þau beinist.IIIMálsástæður og lagarökvarnaraðilaVarnaraðili kveður að hafna beri beiðni sóknaraðila þar sem hún uppfylliekki skilyrði laga. Í fyrsta lagi uppfylli hún ekki skilyrði 2. mgr. 78.gr. laga nr. 91/1991. Þar sé kveðið á um að í beiðni sé skýrt greint frá þvíatviki sem aðili vilji leita sönnunar um, hvernig hann vilji að það verði gert,hver réttindi séu í húfi og hverja aðra sönnunin varði að lögum. Í beiðnisóknaraðila séu ekki tilgreind tiltekin atvik heldur settar fram afar víðtækarkröfur um gögn á löngu tímabili ásamt víðtækum spurningum um vinnu varnaraðilaí þágu þriðja aðila. Beiðni um sönnunarfærslu án þess að mál hafi verið höfðaðsé ekki ætlað til að aðilum verði án nokkurs rökstuðnings gert að veitaupplýsingar sem honum sé almennt ekki skylt að veita ótengdum aðila.Sóknaraðili geti ekki lagt fram slíka beiðni í því skyni að velja úr það semhenti honum til að beina hugsanlega einhverjum kröfum að einhverjum aðilum. Þásé hvergi vikið að því með hvaða hætti sóknaraðili kunni að rökstyðja kröfur ídómsmáli með vísan til umbeðinna upplýsinga. Þá sé óljóst gegn hverjum slíktdómsmál yrði höfðað. Þannig sé ekki vísað til tiltekinna laga- eðasamningsákvæða eða tiltekið hvers konar kröfur kunni að verða reistar ágrundvelli þeirra. Þá komi ekki fram hverja aðra sönnunin varði að lögum þráttfyrir að gögn málsins beri með sér að margir lögaðilar og einstaklingar, bæðiþeir sem tilgreindir séu í beiðninni og aðrir, svo sem Walther Smets, hafitekið þátt í viðskiptum með TradeArt-hugbúnaðinn eða þróun á honum. Þetta leiðitil þess að viðkomandi aðilar eigi ekki aðkomu að málinu þrátt fyrir aðsóknaraðili hyggist beina að þeim kröfum á grundvelli þeirra sönnunargagna semaflað verði með beitingu úrræðisins. Þetta hafi m.a. í för með sér aðvarnaraðila er ómögulegt að meta hvort sóknaraðili hyggst beina að honum kröfumá grundvelli sönnunarfærslunnar. Þá bendir varnaraðili, hvað þetta varðar,einnig á að beiðni sóknaraðila sé svo óskýr og samhengislaus um það hvers konarmál hann hyggst eða íhugar að höfða að óhjákvæmilegt sé að hafna henni. Þessirágallar, hver og einn og samanlagt, leiði til þess að hafna beri beiðninni.Í öðru lagi byggir varnaraðili á því að ekki séuuppfyllt skilyrði 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 hvað varðar lögvarðahagsmuni sóknaraðila. Varnaraðili mótmælir því að sóknaraðili sé eigandiTradeArt-hugbúnaðarins líkt og hann haldi fram. Gögn málsins sýni skýrt aðhvers konar ráðstafanir á hugbúnaðinum, þ.m.t. leiga hans til varnaraðilasamkvæmt leigusamningi frá 1. ágúst 2002 og innheimta leyfisgjalda gagnvart ResBarter System, hafi verið framkvæmdar af Nordic barter hf. sem áður varViðskiptanetið hf. Hið sama birtist í öllum samskiptum um hugbúnaðinn áleigutímanum milli sóknaraðila fyrir hönd Nordic Barter hf. við varnaraðila,Walther Smets og þeirra lögaðila sem hann hafi komið fram fyrir.Varnaraðili kveðst mótmæla því að kaupsamningur umTradeArt frá 20. júní 2003 hafi nokkra þýðingu. Hann telji skjalið falsað ogútbúið löngu eftir 20. júní 2003, daginn sem það sé sagt vera frá samkvæmt efniþess og ítrekuðum staðhæfingum sóknaraðila þar um. Þá sé skjalið ritað íleturgerð sem ekki hafi verið mögulegt að nota á árinu 2003.Þá hafi sóknaraðili sjálfur lagt fram samning frá 10.júní 2003 sem sé ótvíræð sönnun þess að hann sé ekki réttmætur eigandi þeirrahagsmuna sem hann byggi kröfu sína um sönnunarfærslu á. Á skjalinu komi fram aðhugbúnaðurinn sé seldur Benedikt Karlssyni og Gljúfurbyggð ehf. Efni þessaskjals geri efni skjalsins frá 20. júní 2003 marklaust. Einu gildi þærskýringar sem gefnar hafi verið af hálfu sóknaraðila eða yfirlýsingar af hálfuþessara aðila um að hinn fyrri samningur hafi verið ófullkominn og erfiður íframkvæmd bókhaldslega. Þá sé rangt sem sóknaraðili haldi fram að síðarisamningurinn felli hinn fyrri niður enda séu nýir eigendurTradeArt-hugbúnaðarins samkvæmt fyrri samningnum ekki aðilar að hinum síðari.Því hafi í raun verið fyrir hendi vanheimild af hálfu Viðskiptanetsins hf.þegar það sé sagt hafa gert tilraun til að selja TradeArt-hugbúnaðinn semseljandi samkvæmt skjali sem dagsett er 20. júní 2003. Yfirlýsingar semsóknaraðili hafi lagt fram séu að engu hafandi. Benedikt Karlsson sé bróðirsóknaraðila og Karl Benediktsson sé faðir sóknaraðila. Þá sé Jónas Guðmundssonframkvæmdastjóri og stjórnarmaður í Viðskiptanetinu á Íslandi hf., sem sé íeigu bróður sóknaraðila. Af ofangreindu leiði að ósannað sé að sóknaraðili séeigandi hugbúnaðarins og engin önnur gögn í málinu renni stoðum undirfullyrðingar hans um eignarrétt að hugbúnaðinum. Sóknaraðili hafi því engalögvarða hagsmuni af því að höfða vitnamál þetta og því beri að hafna beiðnihans.Eins og fram komi í gögnum málsins hafi félagið Nordicbarter hf. verið afskráð úr fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra. Ekkert hafi veriðaðhafst til að koma í veg fyrir það. Með afskráningu hafi félagið misstrétthæfi sitt samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 2/1995 og geti því ekki veriðaðili að dómsmáli, hvorki þessu máli né öðrum málum. Þaðan af síður getisóknaraðili farið með nokkur réttindi fyrir hönd félagsins. Félaginu hafi áhinn bóginn ekki verið formlega slitið. Afskráð einkahlutafélag geti ekki áttnein réttindi. Eignir slíks félags renni ekki sjálfkrafa til ótilgreindrahluthafa eða stjórnarmanna sem hafi svo sjálfdæmi um hvað við þær verði gert. Því sé mótmælt sem röngu að eignirfélagsins hafi runnið til hluthafa. Þær eignir sem félaginu áskotnuðust semformlega skráðu hlutafélagi samkvæmt lögum nr. 2/1995 séu eignir þess nemafélaginu hafi verið slitið með formlegum hætti á grundvelli ákvörðunarhlutahafafundar eða með opinberum skiptum, sbr. XIII. kafla laga nr. 2/1995.Ekkert hafi verið lagt fram af hálfu sóknaraðila sem sýni fram á að félaginuhafi verið slitið með þeim hætti sem hlutafélagalög kveði á um, sóknaraðililýst kröfu við þá slitameðferð samkvæmt 112. gr. laganna eða fengiðeignarréttindi í eigu félagsins keypt eða útlögð sér með úthlutunargerðskilanefndar félagsins sbr. 114. gr. sömu laga. Sóknaraðili og aðrir hluthafarhafi vanrækt að fara hina formlegu leið til að slíta félaginu og útilokað sé aðeinn hluthafi geti án nokkurrar lagaheimildar höfðað það vitnamál sem hér sétil umfjöllunar. Einu megi gilda þó að hann tefli fram tölvuskeytumeinstaklinga þar sem þeir halda því fram að félaginu hafi verið slitið ogsóknaraðili sé 100% eigandi hlutafjár. Þá geti einhliða útbúin skattskýrslasóknaraðila um hlutfjáreign fyrir árið 2010 ekki talist hafa nokkurtsönnunargildi í þessu efni. Eigi hlutafjáreign sóknaraðila að hafa nokkraþýðingu til stuðnings kröfu hans verði einungis byggt á hluthafaskrá eðatilgreindri hlutafjáreign í síðasta ársreikningi sem skilað hafi verið lögumsamkvæmt.Ekki geti talist eðlilegt að fyrirsvarsmennhlutafélags láti reka á reiðanum, sinni ekki rekstri þess og lögboðnum skyldum,skili ekki tilskildum gögnum um rekstur þess sem leiði til þess aðríkisskattstjóri afskrái félagið en mæti svo að fenginni afskráningu þess meðkröfur sem sagðar séu tengjast eignum sem hafi verið í eigu félagsins. Sé þettasérstaklega ámælisvert þar sem einn og sami maðurinn virði að vettugi erindiviðeigandi stjórnvalda en haldi því svo fram að aðgerðir stjórnvaldsins eigi aðleiða til þess að honum renni í skaut tiltekin eign hins afskráða félags.Þá mótmælir varnaraðili því að sóknaraðili geti ínokkrum skilningi talist koma fram fyrir hönd Nordic barter hf. sem félags óháðþví hvaða stöðu félagið hafi að lokinni afskráningu. Ekkert liggi fyrir umhvaða stöðu hann gegni fyrir hönd félagsins né nokkuð um það hverjir skipistjórn þess og hvort einhver ákvörðun hafi verið tekin um að setja fram þábeiðni sem hér sé til umfjöllunar. Þá liggja engin gögn fyrir í málinu sem sýnaí hvaða umboði hann geti talist koma fram fyrir hönd þess félags. Beiðninniberi því að hafna á grundvelli aðildarskorts sóknaraðila og/eða skorts á sönnunum lögvarða hagsmuni.Þá byggir varnaraðili á því að jafnvel þótt fallistyrði á að sóknaraðili uppfyllti skilyrði um aðild og/eða lögvarða hagsmuni séuönnur skilyrði 2. mgr. 77. gr. ekki uppfyllt. Þannig verði ekki séð að sú sönnunarfærsla sem krafister geti ráðið niðurstöðu um hvort af málshöfðun verði í skilningi 2. mgr. 77.gr. laga nr. 91/1991. Varnaraðili hafi ekki verið ábyrgur fyrir innheimtuleyfisgjalda fyrir TradeArt og gögn frá honum geti ekki ráðið niðurstöðu umhvort af málshöfðun verði. Fram komi í gögnum málsins að Nordic barter hf. hafiátt að annast innheimtu leyfisgjalda gagnvart notendum kerfisins og hafi þaðaðeins í skýrt skilgreindum undantekningartilfellum heimilað varnaraðila aðinnheimta þau vegna skulda Nordic barter hf. við varnaraðila eins og honum hafiverið veitt 30. ágúst 2006 til að innheimta tímabundið afnotagjöld af WaltherSmets fyrir notkun á hugbúnaðinum. Sú skipan hafi upphaflega átt að haldast fráog með maí 2006 til loka desember 2006. Þetta hafi sóknaraðila og Nordic barterhf. verið vel ljóst eins og fram komi í tölvupósti hans til Walther Smets 7.janúar 2013 þar sem segi að þetta fyrirkomulag hafi átt að haldast fram tilársins 2009 og verið til komið vegna skulda við varnaraðila. Ártalið í skeytinuhafi misritast því varnaraðili hafi aðeins haft heimildina til loka árs 2007 oginnheimti ekki leyfisgjöld eftir það. Í apríl 2007 hafi nefnilega komið í ljósað Nordic barter hf. var enn í skuld við varnaraðila. Áðurnefnd heimild tilinnheimtu leyfisgjalda hafi því verið framlengd til loka ársins 2007.Leyfisgjöld hafi því verið innheimt og reikningar verið greiddir samkvæmt þessufyrirkomulagi til ársloka 2007. Varnaraðili hafi því ekki gefið út reikningafyrir leyfisgjöldum vegna TradeArt nema fyrir maí til desember 2006 og janúartil desember 2007 á grundvelli þessarar sérstöku heimildar. Varnaraðilileiðrétti það sem fram kom í tölvupósti Baldvins Hanssonar til sóknaraðila, aðinnheimt hafi verið fyrir desember 2008. Hið rétta sé að það hafi verið veriðfyrir desember 2007.Sóknaraðili eigi því engan rétt til gagna úr bókhaldivarnaraðila um viðskipti hans við aðra en sóknaraðila sjálfan. Hann hafi engalögvarða hagsmuni af því að fá slík gögn og varnaraðila beri engin skylda tilað veita honum slík gögn. Varnaraðila hafi ekki borið að innheimta leyfisgjöldnema fyrir ofangreind tímabil og því geta gögn frá honum aldrei ráðiðniðurstöðu um hvort sóknaraðili höfði mál vegna vangoldinna leyfisgjalda.Varnaraðili taki enda enga afstöðu til slíks álitaefnis enda væri ágreiningurum slíkt milli eiganda hugbúnaðarins og notanda. Það hafi heldur ekki vafistfyrir sóknaraðila að krefja Walther Smets um leyfisgjöld fyrir tiltekin tímabileins og hann hafi þegar gert, eins og fram komi í tölvupósti sóknaraðila tilWalther Smets 4. janúar 2013 þar sem hann setur fram kröfu um að allarútistandandi kröfur er tengist TradeArt verði greiddar Nordic barter hf. ogfjárhæðir lagðar inn á persónulegan reikning sóknaraðila. Þessu hafisóknaraðili fylgt eftir með tölvupósti 7. janúar 2013 þar sem hann tiltaki umrétt til leyfisgjalda að skuldbindingar Res Barter Systems séu einvörðungugagnvart Nordic Barter hf. Honum ætti því að vera í lófa lagið að höfða mál tilinnheimtu þegar fram settra krafna. Umbeðin sönnunarfærsla geti því ekki haftúrslitaáhrif á hvort mál verði höfðað. Auk þess verði ekki betur séð aftölvupósti sem borist hafi varnaraðila og hann framsendi til sóknaraðila að ResBarter System telji sig eiga kröfu á hendur Nordic Barter hf. en bjóðist til að ljúka málinu með því að greiða NordicBarter hf. og sóknaraðila. Kröfum sínum ætti sóknaraðili því með réttu að beinaað Res Systems Corporation til að fá úr þessu skorið og alls óþarft sé aðblanda varnaraðila inn í þann ágreining. Auk þess hljóti hugsanleg krafa eiganda TradeArt-hugbúnaðarinsvegna hugsanlegrar notkunar hans í Belgíu alltaf að beinast að þeim aðila semeigandinn hafi gert samning við en í málinu liggi fyrir slíkir samningar.Varnaraðila beri engin skylda til að greiða úr því ef sóknaraðili er í vafa umhvaða belgíska aðila hann skuli beina kröfum sínum að. Að lokum byggir varnaraðili á því að skilyrði 2. mgr.77. gr. laga nr. 91/1991, um að kostur fari forgörðum á því að afla sönnunar umatvik sem varða lögvarða hagsmuni aðila eða að það verði verulega erfiðara síðar,sé ekki uppfyllt. Varnaraðili telur að ekki verði fram hjá því litið aðmálatilbúnaður sóknaraðila virðist einhvers konar tilraun til að blandavarnaraðila inn í ágreining um innheimtu krafna sem Nordic barter hf. bar aðinnheimta allt frá upphafi ársins 2008. Það félag eða eftir atvikum sóknaraðiliverði einfaldlega að bera hallann af því tómlæti sem hann hafi sjálfur sýnt íþeim viðskiptum. Háttsemi hans að þessu leyti sé í samræmi við það hvernighaldið hafi verið utan um rekstur Nordic Barter hf. en samkvæmt vefríkisskattstjóra hafi félagið síðast skilað ársreikningi fyrir rekstrarárið2007. Telja verði líklegt að kröfur þessar séu fallnar niður fyrir tómlæti og íþað minnsta teljist allar kröfur sem kunni að hafa stofnast meira en fjórumárum fyrir dagsetningu greinargerðar þessarar fyrndar á grundvelli 14. gr. laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Líta verði til þess að sóknaraðilivirðist hafa verið í lykilhlutverki allan þennan tíma, hann kveðst sjálfur hafaverið 100% hluthafi í Nordic barter hf. Þá hafi hann verið stjórnarformaður ogprókúruhafi í félaginu. Þannig hafi hann ekki gert líklegt að hann eigiréttmætar kröfur, heldur benda gögn málsins þvert á móti til þess að þær séuniður fallnar fyrir sakir tómlætis og fyrningar. Áhrif fyrningarregla leiðilíka til þess að jafnvel þótt viðurkennt væri að reikningar varnaraðila hefðueinhverjar þýðingu fyrir sóknaraðila þá sé engin hætta á að bókhaldsgögn hansum viðskipti við Res Systems Corporation fari forgörðum eins og áskilið sé íáðurnefndu ákvæði laga nr. 91/1991. Varnaraðila beri samkvæmt 1. mgr. 20. gr.laga nr. 145/1994 um bókhald að varðveita bókhald sitt í sjö ár frá lokum hversreikningsárs. Bókhaldsgögn varnaraðila fyrir árið 2011 vegna þeirra krafnasóknaraðila ef þær teljast lögmætar og sannaðar sem ekki teljast nú þegarfyrndar verða geymd til ársins 2019. Engin hætta sé á að þau fari forgörðum.IVNiðurstaðaÍmáli þessu hefur sóknaraðili sett fram beiðni um sönnunarfærslu fyrir dómi ánþess að dómsmál hafi verið höfðað samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Í beiðninni er tildrögum málsins, ýmsum samningum ogsamskiptum ýmissa aðila sem virðast hafa komið að lögskiptum vegnahugbúnaðarins TradeArt lýst með ítarlegum hætti auk þess sem beiðni hans fylgirmikill fjöldi gagna.Þrátt fyrir þetta mætti beiðni sóknaraðila um margtvera skýrari og kröfugerð hans einnig en henni er ítarlega lýst hér framar. Íbeiðni sinni hefur sóknaraðili tilgreint hvaða einstaklinga hann hyggst leiðafyrir dóminn og verður að skilja beiðni hans svo að það sé gert í því skyni aðfá tilteknar upplýsingar um greiðslur sem inntar hafi verið af hendi frá og meðárinu 2008 vegna hugbúnaðarins TradeArt sem sóknaraðili kveður vera eign sína.Þá hefur sóknaraðili krafist þess að upplýst verði hvaða verkefni hafi veriðunnin af varnaraðila vegna hugbúnaðarins og fyrir hverja síðustu fjögur ár. Þáverður að skilja beiðni sóknaraðila svo að hann krefjist þess að dómari leggikvaðningu fyrir vitnið Baldvin Hansson á grundvelli 2. mgr. 54. gr. laga nr.91/1991 og að honum verði gert á grundvelli 5. mgr. 51. gr. laganna að koma meðtil skýrslutöku tiltekin gögn úr bókhaldi sínu. Varnaraðili hefur mótmælt öllum kröfum sóknaraðila.Hefur varnaraðili á það bent að beiðnin uppfylli ekki ákvæði XII. kafla laganr. 91/1991 hvað varðar framsetningu og skýrleika. Þá sé hún sett fram ánsjáanlegra tengsla við málshöfðun, gegn hverjum og um hvað. Þá bendi gögnmálsins ekki til þess að sóknaraðili hafi lögvarða hagsmuni af málinu. Þá liggiekki fyrir með nægilega skýrum hætti hvernig eignarhald á hugbúnaðinum TradeArtsé komið í hans hendur. Eru sjónarmið beggja aðila ítarlega rakin hér framar.Í 77. gr. laga nr. 91/1991 koma fram skilyrði fyrirþví að gagna verði aflað án tengsla við rekstur dómsmáls. Í 2. mgr. er ítveimur málsliðum að finna heimildir aðila til að leita eftir vitnaleiðslufyrir dómi eða öflun skjals eða annars sýnilegs sönnunargagns til þess að sannaatvik þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu vegna atviksins í dómsmáli. Þauskilyrði eru sett í ákvæðinu fyrir öflun slíkra gagna að aðili hafi annarsvegar lögvarða hagsmuni af því að leita sönnunar og hins vegar að einhverju afeftirtöldu sé fullnægt. Í fyrsta lagi að kostur á að afla sönnunarinnar fariforgörðum ef það er ekki gert strax. Í öðru lagi að gagnaöflunin verði verulegaerfiðari ef dráttur verður á henni. Í þriðja lagi að sönnunarfærslan geti ráðiðniðurstöðu um hvort aðilinn láti verða af málshöfðun vegna viðkomandi atvika. Af beiðni sóknaraðila verður ráðið að hvað síðari skilyrðin varði séeinkum á því byggt að umbeðin sönnunarfærsla ráði úrslitum um hvort afmálshöfðun verði af hans hálfu.Í 2. mgr. 78. gr. sömu laga kemur fram að í beiðniskuli greina skýrt frá því atviki sem aðili vilji leita sönnunar um, hvernighann vilji að það sé gert, hver réttindi séu í húfi og hverja aðra sönnuninvarði að lögum.Sóknaraðili hefur í málinu byggt á því að hann hafilögvarða hagsmuni af því að leita sönnunar samkvæmt 77. gr. laga nr. 91/1991.Vísar hann um það til þess að hann hafi keypt hugbúnaðinn TradeArt af félaginuViðskiptanetinu hf. með samningi 20. júní 2003. Um tildrög þess segir hann að áárinu 2003 hafi komið fram krafa um gjaldþrotaskipti á búi Viðskiptanetsins.Hafi þá verið gerður samningur 10. júní 2003 um kaup Benedikts Karlssonar ogfélagsins Gljúfurbyggðar ehf. um kaup á hugbúnaðinum af Viðskiptanetinu hf. tilað koma í veg fyrir gjaldþrot félagsins. Sá samningur hafi á hinn bóginn aldreiverið efndur samkvæmt efni sínu þar sem í ljós hafi komið að kaupendur höfðu ekki eignir tiltækar til að koma í veg fyrir gjaldþrot. Þvíhafi sóknaraðili og Benedikt gert með sér munnlegt samkomulag 20. júní 2003 umað sóknaraðili keypti hugbúnaðinn. Með því hafi samningurinn frá 10. júní 2003verið felldur niður. Ekkifær þetta þó beina stoð í ákvæðum síðari samningsins. Með þessum ráðstöfunum hafi verið komið í veg fyrir gjaldþrotaskipti áfélaginu og gert hafi verið upp við kröfuhafa þess. Sóknaraðili kveður hiðmunnlega samkomulag á hinn bóginn ekki hafa verið fært í letur fyrr en árið2007 þegar gengið hafi verið frá skattauppgjöri félagsins. Sóknaraðili hefurlagt fram yfirlýsingu nefnds Benedikts um að atvik hafi verið með þeim hættisem að ofan er lýst og er hún meðal gagna málsins. Jafnframt því sem áður hefur verið sagt byggir sóknaraðiliá því að samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga hafi allar eftirstæðar eignir runniðtil hans er félagið var afskráð á árinu 2010 og þar með forræði ográðstöfunarréttur á hugbúnaðinum TradeArt. Vísar hann til gagna úrskattframtali sínu auk staðfestingar Benedikts Karlssonar og JónasarGuðmundssonar um að sóknaraðili hafi átt öll hlutabréf í Viðskiptanetinu hf.Ekki liggur þó fyrir í gögnum málsins staðfest hlutaskrá félagsins.Dómurinn telur að þrátt fyrir að ofangreind lögskiptiséu um margt óljós hafi sóknaraðili, eins og málið liggur nú fyrir dóminum,leitt að því ákveðnar líkur að hann hafi ráðstöfunarrétt yfir umræddumhugbúnaði og að hann hafi öðlast þann rétt áður en komið hafi til þess aðfélagið Nordic barter hf. var afskráð árið 2010. Dómurinn vekur athygli á þvíað með þessu er þó ekki tekin nein afstaða til höfundarréttar í skilningi lagaþar um.Aðþessu sögðu tekur dómurinn þó fram að þau úrræði sem ákvæði XII. kafla laga nr.91/1991 gera ráð fyrir eru háð ströngum skilyrðum hvað varðar lögvarða hagsmuniog skýrleika um það í hvaða skyni beiðni er sett fram. Ákvæðum kaflans er ekkiætlað að veita þeim er telur sig hafa lögvarða hagsmuni í einhverjum skilningiríkari rétt til sönnunarfærslu og skýrslutöku af einstaklingum en viðkomandihefði ella í venjulegu dómsmáli. Því þarf að liggja fyrir með skýrum hættihvaða atvik er verið að leita sönnunar um og af hverju. Beiðnisóknaraðila er því marki brennd að þrátt fyrir ítarlegar útlistanir á þeimsamningum sem sóknaraðili byggir á að hafi verið gerðir um hugbúnaðinn TradeArtog samskiptum aðila máls þessa og ýmissa annarra, bæði félaga og einstaklinga,verður að telja með öllu óljóst hvaða atvik hann vill sanna og þá gegn hverjumhugsanleg málsókn kunni að beinast. Við munnlegan flutning málsins kvaðstsóknaraðili í það minnsta íhuga málsókn gegn Walther Smets sem mun verabelgískur. Beiðnina sjálfa mætti þó skilja á þann veg að málsókn kunni aðbeinast gegn varnaraðila sjálfum eða fyrirsvarsmanni hans sem sóknaraðili villm.a. leiða til skýrslugjafar. Verðurjafnvel ráðið af beiðninni að sóknaraðili telji varnaraðila hafa stuðlað meðeinhverjum hætti að því að belgíski aðilinn Walther Smets, hann persónulega eðafélög honum tengd, hafi ekki greitt fyrir afnot sín af margumræddum hugbúnaði.Dómurinn bendir í þessu sambandi á að þeim er kynni að verða aðili aðhugsanlegu dómsmáli verður þannig ekki gert að mæta til skýrslutöku samkvæmtXII. kafla laga nr. 91/1991 án tillits til ákvæða 49. og 50. gr. laganna. Vegnaákvæða 52. gr. laga nr. 91/1991 verða heldur ekki lagðar ríkari skyldur á vitnivarðandi skýrslutöku samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 en gert yrðiundir rekstri venjulegs einkamáls. Þegarhefur ítarlega verið getið um þá samninga sem liggja fyrir í málinu. Samkvæmtsamningi Viðskiptanetsins hf., síðar Nordic barter hf., frá 1. ágúst 2002skyldi varnaraðili innheimta leyfisgjöld með tilteknum hætti. Þá skyldiViðskiptanetið hf. sjálft greiða varnaraðila leigugjald. Jafnframt áttivarnaraðili að greiða 50% af öllum innheimtum sölu- og þjónustugjöldum fyrirTradeArt að undanskildum greiðslum fyrir notkun frá Viðskiptanetinu sjálfu.Þrátt fyrir þetta samningsákvæði varðandi innheimtu leyfisgjalda kemur fram ígögnum málsins að það hafi ekki verið framkvæmt samkvæmt efni sínu. Þetta fær m.a.stoð í tölvuskeytum aðila 30. ágúst 2006 þar sem fram koma af hálfu BaldvinsHanssonar drög að texta varðandi innheimtu greiðslna sem sóknaraðili samþykkirsvo fyrir sitt leyti í svarpósti sínum. Í umræddum texta segir m.a. „Rögg ehf.og Viðskiptanetið hf. (VN) ákveða í sameiningu að innheimta greiðslna samkvæmtsamningi Viðskiptanetsins hf. við Walther Smets (WS) vegna TradeArt hugbúnaðarfyrir RES Belgíu (RES) sem hingað til hefur verið innheimt af Viðskiptanetinuhf. og greiðslur svo gengið áfram til Röggvar vegna þjónustu Röggvar við RESskv. þessum sama samningi skuli á tímabilinu frá og með maí 2005 til lokadesember 2006 vera innheimtar beint af Rögg með útgáfu reikninga til WaltherSmets/RES.“ Þetta fyrirkomulag var svo kynnt hinum belgíska aðila meðtölvupósti 11. október 2006. Jafnframt liggur fyrir tölvupóstur frá sóknaraðila30. maí 2007 þar sem fram kemur að ofangreint fyrirkomulag framlengist til endaþess árs. Þá liggur fyrir tölvupóstur í málinu frá Baldvini Hanssyni 2.nóvember 2009 þar sem fram kemur að Viðskiptanetið hf. hafi ekki greitt fjóratiltekna reikninga en eins og fram er komið mun ofangreindu fyrirkomulagi uminnheimtu leigugjalda hafa verið komið á vegna skulda Viðskiptanetsins hf.gagnvart varnaraðila. Þá kemur fram í tölvuskeyti sóknaraðila til Walther Smets4. janúar 2013 að frá þeim tíma skuli framvegis greiða allar útistandandiskuldir og reikninga inn á persónulegan reikning sóknaraðila. Þá kemur fram ítölvupósti sóknaraðila til Baldvins Hanssonar 6. janúar 2013 „við höfum ákveðiðað taka yfir allar innheimtur vegna leigusamnings Nordic Barter og Res BarterSystems ...“. Þá segir í tölvupósti sóknaraðila til Baldvins 8. janúar 2013„verum minnugir þess að við buðum ykkur að innheimta leigugjaldið tímabundiðtil ársins 2009 til að koma til móts við ykkur vegna kvartana ykkar um að viðinnheimtum leigugjaldið seint og illa af Res og að þjónustugjald ykkar sem varhelmingur af leigugjaldinu kæmi þá seint og illa. Á þessum tíma stóðum við ennfremur í skuld við ykkur þannig að ég taldi innheimtum best komið fyrir hjáykkur á meðan svo væri.“Einsog málið liggur nú fyrir dóminum gefa gögn þess til kynna að sóknaraðili hafisjálfur innheimt gjöldin nema í þeim tilvikum er hann fól varnaraðilasérstaklega að gera það á tímabilinu 2006 til 2007 og jafnvel lengur eða þartil síðla árs 2008 vegna skuldar Viðskiptanetsins hf. við varnaraðila. Gögnmálsins og framsetning sóknaraðila að þessu leyti eru þó svo óljós að dómurinngetur ekki með góðu móti áttað sig á hversu lengi ofangreint fyrirkomulagskyldi viðhaft. Verður sóknaraðili að bera hallann af óljósum lögskiptum aðilahvað þetta varðar og óljósri framkvæmd samningsins hvað varðar innheimtuleigugjalds og aðrar greiðslur sem fara áttu á milli aðila samkvæmt samningumþeirra.Einsog beiðni sóknaraðila er sett fram er ekki með góðu móti unnt að átta sig á þvígegn hverjum hugsanlegur málarekstur væri eða hvaða atvik á að sanna með því aðleiða fyrir dóminn þá nafngreindu einstaklinga sem tilgreindir eru í beiðnisóknaraðila. Því verður ekki talið unnt að álykta sem svo að umbeðinsönnunarfærsla ráði slíkum úrslitum um það hvort slíkt tilefni sé tilmálsóknar, og þá gegn hverjum, að á hana beri að fallast. Eru því skilyrði 2mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 ekki uppfyllt að þessu leyti. Þá verður, eins ogmálatilbúnaði sóknaraðila er hér háttað, ekki séð að beiðni sóknaraðila sé með þeim hætti að hún fáirúmast innan 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991. Enn síður er unnt að átt sig áþví á hvaða grundvelli sóknaraðili telur sig hafa heimild til að krefjavarnaraðila um að koma fyrir dóminn með gögn úr bókhaldi sínu. Þá verður ekkiséð að önnur skilyrði 2. mgr. 77. gr. laganna og áður er getið séu uppfyllt aðþessu leyti eða að fyrningarreglur geti leitt til annarrar niðurstöðu. Þráttfyrir að dómurinn telji samkvæmt framansögðu að sóknaraðili hafi leitt að þvíákveðnar líkur að hann eigi ráðstöfunarrétt yfir umræddum hugbúnaði og lögvarðahagsmuni í þeim skilningi telur dómurinn, þegar litið er heildstætt á málið,málatilbúnað sóknaraðila og lögskipti aðila að baki kröfum hans of óljós tilþess að sóknaraðili geti vísað til þeirra því til stuðnings að hann hafiheimild til að leiða þá einstaklinga fyrir dóminn, sem hann tiltekur í beiðnisinni, í jafn óljósum tilgangi og raun ber vitni. Með vísan til alls þess er að framan greinir er þaðþví niðurstaða dómsins að skilyrðum 1. mgr. 77. og 2. mgr. 78. gr. laga nr.91/1991 sé ekki fullnægt til að unnt sé að verða við beiðni sóknaraðila ogverður henni því hafnað í heild.Eftirþessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað semþykir, eftir atvikum og með hliðsjón af umfangi málsins vera hæfilega ákveðinn400.000 krónur.HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A RO R Ð:Beiðnisóknaraðila, Arnar Karlssonar eins og nánar er lýst í kröfugerð hans á dskj.nr. 1, er hafnað.Sóknaraðiligreiði varnaraðila, Rögg ehf., 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 33/2023
Húsaleigusamningur Vanefnd Áhættuskipti Force majeure Túlkun samnings Brostnar forsendur Stjórnunarábyrgð Ógilding samnings
Með leigusamningi til 20 ára leigði Í ehf. til F ehf. fasteign undir hótelrekstur. Vegna aðstæðna sem rekja mátti til heimsfaraldurs Covid-19 lokaði F ehf. hótelinu í apríl 2020. Í málinu krafðist F ehf. að endurgjaldsákvæði leigusamnings aðila yrði breytt á tímabilinu apríl 2020 til mars 2021. Í ehf. krafðist hins vegar greiðslu leigu fyrir tímabilið apríl 2020 til september sama ár. Hæstiréttur féllst ekki á að sjónarmið um áhættuskipti, stjórnunarábyrgð, brostnar forsendur eða regla 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga skyldu leiða til breytinga á samningi eða skyldum til greiðslu leigu. Leigusamningurinn hafði að geyma sérstakt ákvæði um force majeure aðstæður sem áhrif gæti haft í tilviki greiðslufalls F ehf. Atvik þóttu vera með þeim hætti að skilyrði samningsákvæðisins voru talin uppfyllt þannig að greiðslufall F ehf. frá 1. apríl 2020 til 31. mars 2021 þóttu ekki hafa falið í sér vanefnd. Á hinn bóginn var fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að það leysi F ehf. ekki undan þeirri skyldu að greiða kröfuna eftir að því ástandi lauk. F ehf. var dæmt til að greiða Í ehf. leiguskuldina með dráttarvöxtum frá þeim tíma er efndahindrun samkvæmt samningsákvæðinu lauk.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2023. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og að ákvæði greinar 6.1 um leigufjárhæð í leigusamningi aðila 2. júlí 2013 verði tímabundið vikið til hliðar. Nánar tiltekið að fullu frá 1. apríl 2020 til og með 31. desember sama ár þannig að aðaláfrýjanda beri ekki skylda til að greiða leigu til gagnáfrýjanda á framangreindu tímabili en frá 1. janúar 2021 til 31. mars sama ár verði sér aðeins gert að greiða 20% leigufjárhæðar hvers mánaðar, að viðbættri verðtryggingu auk virðisaukaskatts, að fjárhæð 11.709.004 krónur vegna janúar, 11.732.935 krónur vegna febrúar og 11.725.755 krónur vegna mars 2021, eða samtals 35.167.694 krónur. Þá krefst hann þess að dráttarvextir verði fyrst dæmdir af leigufjárhæð einum mánuði eftir uppsögu dóms Hæstaréttar. Loks krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 21. ágúst 2023. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og að honum verði gert að greiða sér 419.889.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 56.726.332 krónum frá 1. apríl 2020 til 1. maí sama ár, af 113.584.281 krónu frá þeim degi til 1. júní 2020, af 189.654.851 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2020, af 266.139.627 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2020, af 342.958.955 krónum frá þeim degi til 1. september 2020 og af 419.889.800 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 15. apríl 2020 að fjárhæð 11.345.266 krónur og 9. apríl 2021 að fjárhæð 297.858.441 króna. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort aðstæður sem rekja má til COVID-19 heimsfaraldurs eigi að leiða til tímabundinna breytinga á greiðslu leigu samkvæmt leigusamningi 2. júlí 2013. Aðaláfrýjandi ber fyrir sig 3. mgr. greinar 11 í samningnum um ófyrirséð og ófyrirsjáanleg atvik auk ólögfestrar reglu kröfuréttar um óviðráðanleg ytri atvik (force majeure), áhættuskipti og stjórnunarábyrgð sem og reglur samningaréttar um brostnar forsendur og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 11. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Gagnáfrýjandi krefst fyrir sitt leyti greiðslu áfallinnar leigu 1. apríl 2020 til 30. september sama ár, að frádregnum innborgunum með nánar tilgreindum vöxtum.5. Með héraðsdómi 16. mars 2021 var fallist á að víkja til hliðar leigusamningi aðila með þeim hætti að greiða skyldi helming leigu í hverjum mánuði frá 1. apríl 2020 til og með 31. mars 2021. Leyfi var veitt til beinnar áfrýjunar til Hæstaréttar sem ómerkti dóm héraðsdóms og vísaði málinu til nýrrar meðferðar í héraði, sbr. dóm Hæstaréttar 28. október 2021 í máli nr. 19/2021. Með héraðsdómi 16. mars 2022 var fallist á að víkja tímabundið til hliðar leigusamningi aðila á þann hátt að aðaláfrýjandi greiddi gagnáfrýjanda tvo þriðju hluta leigu á öllu fyrrgreindu tímabili. Dráttarvextir skyldu reiknast mánuði eftir dómsuppsögu. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar var hins vegar ekki fallist á að víkja greiðslum samkvæmt samningnum til hliðar. Skyldu dráttarvextir greiðast frá 1. maí 2021.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 22. júní 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-62, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft verulegt almennt gildi um efndir og uppgjör í viðvarandi samningssambandi með hliðsjón af áhrifum ófyrirsjáanlegra og óviðráðanlegra ytri atvika og þýðingu ógildingarreglna samningaréttar við slíkt uppgjör.MálsatvikLeigusamningur aðila7. Aðilar gerðu með sér leigusamning 2. júlí 2013 þar sem aðaláfrýjandi tók á leigu fasteign gagnáfrýjanda til tuttugu ára í því skyni að reka þar hótel. Leigan hófst við afhendingu 1. júní 2015 og skyldi henni ljúka án uppsagnar 31. maí 2035. Leigð var öll byggingin S2 á Höfðatorgi í Reykjavík, nú Þórunnartúni 1, og var áætluð stærð hins leigða húsnæðis um 17.500 fermetrar. Við gerð leigusamningsins var húsnæðið í byggingu og gerði gagnáfrýjandi fyrirvara í 5. mgr. greinar 4.1 um afhendingu „ef ófyrirséð og ófyrirsjáanleg atvik (force majeure)“ leiddu til „afhendingardráttar, svo sem vegna almennra verkfalla, náttúruhamfara, stríðsástands, hafnbanna, atburða á gjaldeyris- og fjármálamörkuðum eða annarra óviðráðanlegra orsaka“. Afhending fór fram á umsömdum degi.8. Í grein 6.1 leigusamningsins er fjallað um hvernig húsaleiga ákvarðast. Þar segir að aðaláfrýjanda beri að greiða leigu frá 1. júlí 2015 og skuli hún hækka þrepaskipt þannig að fyrstu 23 mánuði samningstímans yrði leiga 38.725.000 krónur á mánuði og næstu tvö ár frá 1. júní 2017 til 31. maí 2019 næmi hún 40.527.000 krónum. Frá 1. júní sama ár og til loka leigutíma skyldi leigan vera 45.030.000 krónur á mánuði. Um væri að ræða grunnverð sem tæki breytingum samkvæmt vísitölu að viðbættum virðisaukaskatti. Til viðbótar skyldi aðaláfrýjandi greiða nánar tiltekinn rekstrar- og viðhaldskostnað. Kæmi til vanefnda á leigugreiðslum og/eða öðrum samningsbundnum greiðslum skyldi aðaláfrýjandi greiða dráttarvexti frá gjalddaga. Greiðslutilhögun skyldi vera með þeim hætti að greidd yrði mánaðarleg leiga fyrir fram miðað við þá hlutfallsskiptingu innan ársins að 7,5% af ársleigu greiddist mánuðina janúar til maí og október til desember en 10% af ársleigu mánuðina júní til september.9. Aðaláfrýjanda bar samkvæmt leigusamningnum að leggja fram nánar tilteknar tryggingar. Hann setti með handveðsyfirlýsingu 12. maí 2015 að veði innstæðu á bankareikningi sínum hjá Íslandsbanka hf. Einnig gaf hann út ábyrgðaryfirlýsingu 6. júlí sama ár til gagnáfrýjanda fyrir samtals 225.794.908 krónum en sú fjárhæð nam fjögurra mánaða leigugreiðslu auk virðisaukaskatts.0. Í leigusamningnum er tekið fram að starfsemi aðaláfrýjanda felist í rekstri hótels ásamt skyldri starfsemi. Er honum einungis heimilt að reka þá starfsemi í hinu leigða og skyldi hann afla samþykkis gagnáfrýjanda kysi hann að breyta nokkru frá lýstri starfsemi. Þá er aðaláfrýjanda heimilt að framleigja hið leigða að fengnu skriflegu samþykki gagnáfrýjanda, en slíkt samþykki skyldi veita svo fremi sem starfsemi framleigutaka samrýmdist því sem fram kemur í samningnum um rekstur hótels og skylda starfsemi.1. Um vanefndir leigutaka og viðbrögð leigusala af því tilefni er fjallað í grein 11. Gætu þær leitt til þess að samningur yrði felldur úr gildi eða honum rift við nánar tilgreindar aðstæður. Í 3. mgr. greinarinnar kemur síðan fram að það teljist þó ekki til vanefnda ef „ófyrirséð og ófyrirsjáanleg atvik (force majeure) gera aðilum samningsins ókleift að efna skyldur sínar, svo sem vegna almennra verkfalla, náttúruhamfara, stríðsástands, hafnbanna, atburða á gjaldeyris- og fjármagnsmörkuðum eða annarra óviðráðanlegra orsaka.“Heimsfaraldur COVID-19 og viðbrögð stjórnvalda á dómkröfutímabili2. Á þeim tíma sem máli skiptir fyrir úrlausn málsins er þess að geta að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lýsti yfir neyðarástandi um allan heim 30. janúar 2020 vegna kórónaveiru sem veldur sjúkdómnum COVID-19. Í lok febrúar það ár var fyrst greint innanlandssmit af völdum kórónuveiru og í kjölfarið var hættustig almannavarna virkjað. Ríkislögreglustjóri lýsti yfir neyðarstigi almannavarna 6. mars 2020 og 11. sama mánaðar var því lýst yfir af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni að kórónuveira væri orðin að heimsfaraldri. Útbreiðsla sjúkdómsins varð hröð í kjölfarið og var brugðist við honum með ýmsum hætti á heimsvísu. Innanlands brugðust stjórnvöld meðal annars við með því að takmarka komur ferðamanna til landsins, sem og að setja á samkomubann. Neyðarstigi almannavarna var lýst yfir hér á landi í þrígang á dómkröfutímabilinu, fyrst 6. mars 2020 til 25. maí sama ár, því næst 4. október 2020 til 12. febrúar 2021 og loks 24. mars 2021 til 12. maí sama ár.3. Hérlendis voru öll lönd skilgreind sem áhættusvæði frá og með 19. mars 2020. Reglur nr. 259/2020 um sóttkví og einangrun vegna COVID-19 tóku gildi 26. mars 2020 og var öllum íslenskum ríkisborgurum og fólki sem búsett var á Íslandi en kom til landsins eftir dvöl í löndum sem voru skilgreind sem hááhættusvæði gert að fara í 14 daga sóttkví frá komu til landsins, sbr. 3. gr. reglnanna. Nýjar reglur um sóttkví og einangrun tóku gildi í apríl sama ár og í kjölfarið voru allir sem komu til Íslands frá hááhættusvæðum skyldaðir til að fara í sóttkví. Samhliða var tekið upp tímabundið eftirlit á innri landamærum. Voru þær reglur endurnýjaðar með nokkrum minni háttar breytingum 15. maí sama ár. Reglugerð nr. 580/2020 tók gildi 15. júní 2020 þar sem gefinn var kostur á að fara í sýnatöku fremur en 14 daga sóttkví. Á dómkröfutímabilinu voru svo ýmsar reglur í gildi um sóttkví, einangrun og sýnatöku við landamæri Íslands sem allar miðuðu að því að takmarka útbreiðslu sjúkdómsins hér á landi.Áhrif heimsfaraldursins á hótelrekstur aðaláfrýjanda 4. Hótelstarfsemi aðaláfrýjanda gekk vel fram til þess tíma að áhrifa faraldursins tók að gæta hér á landi í byrjun árs 2020. Af gögnum málsins má ráða að hagnaður hans vegna rekstraráranna 2015 til 2018 hafi numið um 807 milljónum króna. Þess er þó að gæta að í ársreikningi fyrir árið 2019 tók aðaláfrýjandi upp svokallaðan IFRS 16-staðal við framsetningu ársreiknings og var hagnaður þess árs tæpar tuttugu milljónir, en um 142 milljónir væri fylgt fyrri framsetningu ársreikninga hans.5. Með bréfi aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda 19. mars 2020 óskaði hann eftir niðurfellingu leigugreiðslna í apríl og maí það ár. Taldi hann sig ekki skuldbundinn til greiðslu leigu og vísaði um grundvöll þess til 3. mgr. greinar 11 í leigusamningnum þar sem alger óvissa ríkti í rekstri hótelsins sem og annarra hótela vegna heimsfaraldursins og þeirra aðgerða stjórnvalda sem gripið hefði verið til vegna hans. Hefði nær allt farþegaflug lagst af og mætti ætla að því lyki með öllu um komandi mánaðamót. Þar sem hótelrekstur þrifist nær alfarið á því að ferðamenn kæmu til landsins gæti aðaláfrýjandi ekki haldið áfram starfsemi sinni og tilkynnti hann um fyrirhugaða lokun hótelsins. Af henni varð 1. apríl 2020 og sagði aðaláfrýjandi þá upp starfsfólki.6. Gagnáfrýjandi hafnaði fyrrgreindu erindi aðaláfrýjanda með bréfi 26. mars 2020. Þar var meðal annars vísað til þess að grein 11 leigusamningsins fjallaði um vanefndir og að 3. mgr. hennar næði ekki til þeirra aðstæðna að efndir féllu niður á grundvelli force majeure heldur einungis að það teldist ekki vanefnd ef samningurinn væri ekki efndur af þeim sökum. Sagði jafnframt að þótt erfiðir mánuðir yrðu í rekstri aðaláfrýjanda ætti það engu að breyta um greiðsluskyldu hans. Nýting hótelsins hefði jafnframt verið meiri en gert hefði verið ráð fyrir í áætlun sem lá fyrir við gerð leigusamnings árið 2015.7. Hinn 15. apríl 2020, á eindaga reiknings vegna leigu í apríl 2020, greiddi aðaláfrýjandi 11.345.266 krónur eða sem nemur 20% af fjárhæð reiknings vegna þess mánaðar. Í kjölfarið áttu aðilar í viðræðum um hvort og þá hversu mikinn hluta leigunnar skyldi greiða. Með bréfi aðaláfrýjanda 18. maí 2020 hafnaði hann boði gagnáfrýjanda um greiðslu 30% leigu á því tímabili sem force majeure aðstæður ríktu sem rekja mætti til heimsfaraldurs COVID-19. Sagði þar að tillaga gagnáfrýjanda hefði ekki tekið til „eftirstöðva útistandandi leigugreiðslna“ eða falið í sér „vilyrði um niðurfellingu þeirra eða afslátt“. Vísaði aðaláfrýjandi þar jafnframt til 3. mgr. greinar 11 leigusamningsins um að hann teldist ekki vanefna samninginn meðan honum væri ókleift að efna hann. Kom fram við flutning málsins í Hæstarétti að aðaláfrýjanda hefði í fyrrgreindum viðræðum verið boðin frestun á greiðslu hluta leigunnar en hvorki niðurfelling í heild né að hluta.8. Með bréfi 18. maí 2020 beindi gagnáfrýjandi kröfu að Íslandsbanka hf. um greiðslu á grundvelli áðurnefndra trygginga sem aðaláfrýjandi hafði sett fyrir greiðslu leigunnar, nánar tiltekið bankaábyrgðar Íslandsbanka hf. og innstæðu veðsetts bankareiknings. Aðaláfrýjandi mótmælti þeirri kröfu með bréfi 22. sama mánaðar, meðal annars með vísan til 3. mgr. greinar 11 í leigusamningi aðila. Lagði hann fram beiðni hjá sýslumanni 2. júní sama ár um að lögbann yrði lagt við því að Íslandsbanki hf. greiddi gagnáfrýjanda á grundvelli fyrrgreindrar bankaábyrgðar sem og að greitt yrði út af handveðsettum reikningi aðaláfrýjanda hjá Íslandsbanka hf. Sýslumaður féllst á kröfu aðaláfrýjanda og lagði á umbeðið lögbann 23. júní sama ár. Með fyrri héraðsdómi 16. mars 2021 var ekki fallist á staðfestingu lögbannsins og þeim hluta málsins ekki áfrýjað. Að gengnum þeim dómi héraðsdóms greiddi Íslandsbanki hf. gagnáfrýjanda samtals 297.858.441 krónu í apríl 2021.9. Með bréfi 19. febrúar 2021 var aðaláfrýjandi krafinn um ógreidda leigu frá 1. apríl 2020 til 1. febrúar 2021. Höfuðstóll kröfunnar var 711.932.889 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, vöxtum og innheimtukostnaði að tilgreindri fjárhæð, allt að frádreginni innborgun 11.344.266 krónur. Þar var tekið fram að húsaleiga hefði ekki verið greidd í ellefu mánuði sem teldist veruleg vanefnd. Í samræmi við 2. mgr. greinar 11 í leigusamningi og 1. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga yrði honum rift án fyrirvara ef ekki yrði orðið við áskorun um greiðslu kröfunnar að liðnum 30 dögum. Gagnáfrýjandi skoraði jafnframt á aðaláfrýjanda með bréfi sama dag að lýsa því yfir að félagið væri greiðslufært og efnahagur þess væri með þeim hætti að því yrði fært að greiða fyrrgreinda kröfu. Að öðrum kosti yrði þess krafist að bú aðaláfrýjanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 5. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Áskorunum þessum var svarað með bréfi aðaláfrýjanda 12. mars 2021 þar sem meðal annars var vísað til þess dómsmáls sem rekið var milli aðila. Þau andmæli voru áréttuð í bréfi 22. sama mánaðar og þar einnig vísað til niðurstöðu héraðsdóms 16. mars sama ár. Skoraði aðaláfrýjandi þar á gagnáfrýjanda að ganga til sáttaviðræðna og greiddi jafnframt 35.167.694 krónur 12. mars 2021. Það svarar til 20% af heildarkröfu samkvæmt útgefnum reikningum gagnáfrýjanda fyrir janúar, febrúar og mars 2021.20. Hinn 18. mars 2021 óskaði aðaláfrýjandi eftir heimild héraðsdóms til fjárhagslegrar endurskipulagningar samkvæmt lögum nr. 57/2020 um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar. Var honum veitt sú heimild með úrskurði héraðsdóms 31. mars sama ár og gilti hún til 18. júní sama ár. Í þinghaldi þann dag mótmælti gagnáfrýjandi því að aðaláfrýjanda yrði veitt áframhaldandi heimild til þessa en allt að einu var aðaláfrýjanda með úrskurði héraðsdóms 26. nóvember 2021 veitt sú heimild til 18. desember það ár. Þann dag féll heimildin sjálfkrafa niður án þess að aðaláfrýjandi hefði leitað þeirra leiða sem kveðið er á um í 20. og 21. gr. laganna.21. Á tímabilinu 1. apríl til 30. september 2021 greiddi aðaláfrýjandi 50% af mánaðarlegum leigureikningi gagnáfrýjanda. Ágreiningslaust er að aðaláfrýjandi greiddi til viðbótar 21. júlí 2022 fjárhæð sem ætluð var sem fullnaðargreiðsla á leigu vegna fyrrgreinds tímabils samtals 249.969.495 krónur. Sú greiðsla var innt af hendi með fyrirvara um endurkröfu að fengnum málalyktum máls þessa fyrir Landsrétti. Þá hefur aðaláfrýjandi greitt mánaðarlega leigu í samræmi við efni leigusamningsins frá 1. október 2021.22. Hinn 12. apríl 2021 gerðu móðurfélag aðaláfrýjanda, Íslandshótel hf., og Sjúkratryggingar Íslands samning um „sérstaka hótelþjónustu fyrir einstaklinga sem þurfa að vera í sóttkví vegna COVID-19 veirunnar skv. lögum nr. 19/1997 um sóttvarnir, sbr. rgl. 817/2012 og 161/2021 og lögum nr. 112/2008 um sjúkratryggingar“. Áttu Íslandshótel hf. að veita þjónustu samkvæmt samningnum á Fosshóteli Reykjavík, Þórunnartúni 1. Í samningnum kom fram að hann væri undirritaður af Íslandshótelum hf. fyrir hönd aðaláfrýjanda til samþykkis þess að 300 hótelherbergi væru notuð til hótelstarfsemi í samræmi við ákvæði samningsins. Leiga fyrir þessi afnot nam 2.867.400 krónum á dag með virðisaukaskatti óháð nýtingu auk greiðslna fyrir fæði. Ekki hafa verið veittar nánari upplýsingar um hversu lengi samningurinn varði en samið var frá mánuði til mánaðar. Fyrir Hæstarétti kom fram að samningurinn mun að minnsta kosti hafa gilt út ágúst 2021.23. Aðaláfrýjandi hóf almennan hótelrekstur að nýju 1. október 2021.24. Í kjölfar þess að heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar féll niður í árslok 2021 krafðist gagnáfrýjandi þess með beiðni 14. janúar 2022 að bú aðaláfrýjanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 22. gr. laga nr. 57/2020 á grundvelli ætlaðrar fjárkröfu sinnar vegna vangreiddrar leigu. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 5. apríl 2022 sem staðfestur var af Landsrétti 7. júní sama ár í máli nr. 214/2022 með vísan til þess að sjálfskuldarábyrgð Íslandshótela hf. sem veitt hafði verið 22. febrúar 2022, tryggði nægilega umrædda kröfu.25. Kröfugerð gagnáfrýjanda í málinu snýr að þeim hluta leigunnar sem ekki hefur verið greiddur vegna tímabilsins 1. apríl 2020 til 30. september sama ár. Með hinum áfrýjaða dómi voru fyrrgreindar greiðslur aðaláfrýjanda 15. apríl 2020 og 9. apríl 2021 látnar ganga að fullu til lækkunar á höfuðstól ógreiddrar leigu, en skylda til að greiða dráttarvexti látin hefjast að nýju 1. maí 2021 þegar efndahindrun lauk. Hins vegar var þar fallist á að fyrrgreindri greiðslu 12. mars 2021 að fjárhæð 35.167.694 krónur hefði verið ráðstafað inn á skuld leigu vegna janúar, febrúar og mars 2021 og því ekki tekið tillit hennar í dómsorði. Við flutning málsins í Hæstarétti voru af hálfu aðaláfrýjanda ekki gerðar athugasemdir við ráðstöfun þeirrar greiðslu.26. Málsástæður og lagarök aðila eru ítarlega reifuð í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi.NiðurstaðaÁhættuskipti í kröfuréttarsambandi aðila27. Aðaláfrýjandi byggir á því að reglur kröfuréttar um áhættuskipti leiði til þess að greiðsla leigu vegna fyrrgreinds tímabils falli niður. Þess er þó að gæta að fyrir Hæstarétti hefur málatilbúnaður hans í því samhengi jafnframt lotið að stjórnunarábyrgð og ógildingarreglum samningaréttar sem fjallað verður um hér síðar.28. Aðaláfrýjandi byggir á að hið leigða húsnæði hafi ekki nýst til umsaminna nota vegna aðgerða stjórnvalda. Því er þó ekki haldið fram að áhrif aðgerða innlendra og erlendra stjórnvalda vegna COVID-19 sjúkdómsins eigi að leiða til þess að leigusamningurinn falli úr gildi í heild sinni heldur að leigugreiðslur eigi að falla niður að öllu leyti frá 1. apríl til og með 31. desember 2020 en að hluta frá 1. janúar 2021 til 31. mars sama ár.29. Samkvæmt meginreglu kröfuréttar um áhættuskipti að gagnkvæmum samningi ber hvor samningsaðila um sig að öllu jöfnu áhættu af ófyrirséðum og óviðráðanlegum ytri atvikum við efndir sínar á samningi.30. Leigutaka ber aðeins að greiða fyrir hið leigða meðan hann hefur það til umráða. Sú meginregla gildir að leigusali ber áhættuna ef leiguhlutur skemmist, rýrnar eða ferst af tilviljun á leigutíma og sér hennar meðal annars stað í ákvæðum 15. gr., 3. mgr. 17. gr., 2. mgr. 19. gr., 2. mgr. 20. gr. og 3. og 4. tölulið 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga. Í þessu felst að verði leiguhúsnæði ónothæft til umsaminna nota vegna tilviljunarkenndra atvika fellur skylda leigutaka til að greiða leigusala umsamið endurgjald fyrir leigunotin niður frá og með því tímamarki er húsnæðið verður ónothæft, sbr. dóm Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 587/2012. Þetta gildir bæði um tímabundna og ótímabundna leigusamninga. Þannig má líta á tjónsatburð sem vanefnd af hálfu leigusala er heimilar leigutaka viðeigandi vanefndaúrræði, svo sem afslátt eða riftun. Leigusali á ekki rétt á leigugjaldi fyrir þann tíma sem leigutaki hefur ekki haft not af hinu leigða af framangreindum sökum.31. Þegar metin eru áhættuskipti í samningssambandi aðila máls þessa verður að líta til þess að um var að ræða langtímasamning tveggja fyrirtækja um leigu húsnæðis sem var leigutaka til reiðu allt það tímabil sem um ræðir. Húsnæðið skemmdist hvorki né spilltist á leigutímabilinu og hvorki voru í leigusamningi ákvæði um tryggingar, skipta áhættu samningsaðila að einhverju leyti né um skiptingu hagnaðar með tilliti til veltu eða afkomu reksturs á þeim langa tíma sem samningurinn tók til.32. Fyrir liggur að aðgerðir stjórnvalda vegna heimsfaraldursins fólu ekki í sér bann við nýtingu hins leigða húsnæðis. Þvert á móti hélt aðaláfrýjandi umráðum þess allan þann tíma sem dómkrafa hans tekur til og ákvað einhliða að hætta að greiða leigu. Nýtti hann húsnæðið bæði fyrir og eftir að ástandinu lauk. Jafnframt liggur fyrir að einhver hótel í félagasamstæðu þeirri sem aðaláfrýjandi er hluti af voru opin hluta tímabilsins. Verður því ekki fallist á að áhættuskiptareglur kröfuréttar eigi að hafa áhrif á leigu umrætt tímabil. Aðstæðum í máli þessu verður því að engu leyti jafnað til þeirra sem fjallað var um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 587/2012.Óviðráðanleg ytri atvik (force majeure) í leigusamningi aðila 33. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að fyrir hendi hafi verið óviðráðanleg ytri atvik (force majeure) vegna heimsfaraldursins og viðbragða stjórnvalda hér á landi við honum. Hann hafi því ekki vanefnt leigusamninginn. Af því leiði að efndaskylda hans hafi fallið niður á meðan á faraldrinum stóð, sbr. 3. mgr. greinar 11 í leigusamningnum, auk hinnar almennu ólögfestu reglu kröfuréttar sama efnis.34. Efnislegt inntak reglunnar um force majeure er að ófyrirséð, óviðráðanleg ytri atvik sem eru sérstök í eðli sínu og valda því að ómögulegt, eða því sem næst, er að efna samningsskuldbindingu eigi að hafa áhrif á efndaskyldu eða það hvort eða hvaða vanefndaúrræðum má beita. Með óviðráðanlegum ytri atvikum er átt við atvik sem ekki varða skuldarann sjálfan og eiga það sameiginlegt að ekki mátti sjá þau fyrir eða forðast með venjulegum öryggisráðstöfunum. Þau þurfa jafnframt að hafa úrslitaáhrif fyrir möguleika skuldara á að efna skyldu sína. Þegar svo háttar til stöðvast skylda aðalskuldara til að efna samningsskuldbindingu eftir efni sínu (in natura) meðan hindrun stendur yfir.35. Nánari réttaráhrif reglunnar fara eftir atvikum hverju sinni, svo sem eðli efndahindrana, tegund samningsskyldna og jafnframt því hvaða afleiðingar hindranir hafa á efndir. Einnig skiptir máli hversu fyrirsjáanleg atvik eru þegar metið er hvort aðilar í gagnkvæmu samningssambandi hefðu getað gert ráð fyrir þeim í samningi sínum. Þá hefur áhrif sú löggjöf er lýtur að viðkomandi kröfuréttarsambandi, sbr. dóma Hæstaréttar 28. júní 2023 í málum nr. 2/2023, 3/2023 og 4/2023. Þess er þó sérstaklega að gæta að skuldari getur almennt ekki borið fyrir sig fjárskort til að koma sér undan greiðsluskyldu í peningum á þessum grundvelli og verður því þegar af þeirri ástæðu ekki fallist á málsástæður aðaláfrýjanda þar að lútandi, sbr. dóm Hæstaréttar sem kveðinn er upp í dag í máli nr. 29/2023.36. Af framansögðu leiðir að líta þarf sérstaklega til þess undir hvaða samningsskuldbindingu aðilar gengust með 3. mgr. greinar 11 í leigusamningi aðila og hvort það ákvæði skapar aðaláfrýjanda rýmri rétt að þessu leyti en samkvæmt almennum reglum.37. Almennt er í samningum fjallað um meginskyldur hvors aðila um sig. Samningur telst allt að einu bindandi þótt ekki sé tekin sérstök afstaða til allra þeirra úrræða sem grípa má til í tilefni vanefnda eða ófyrirsjáanlegra atvika sem geta komið upp á meðan samningur er í gildi. Þar geta almennar reglur samninga- og kröfuréttar verið til fyllingar samningi hafi ekki verið samið á annan veg. Aftur á móti kunna samningsaðilar að hafa þörf fyrir önnur úrræði en leiðir af almennum frávíkjanlegum réttarreglum eða vilja skýra þær nánar til að mynda ef stuðla á að meiri fyrirsjáanleika í samningssambandi. Auk þess eru mörg þeirra sjónarmiða sem byggt er á í kröfu- og samningarétti matskennd en með samningi er unnt að víkja frá matskenndum reglum eða ákvarða inntak þeirra nánar.38. Leigusamningur sá sem til umfjöllunar er í máli þessu er milli jafnsettra aðila sem hvor um sig starfar við atvinnurekstur. Hann er til langs tíma og nutu aðilar sérfræðiaðstoðar við gerð hans. Verður að líta svo á að með fyrrgreindum samningsákvæðum hafi aðilar sérstaklega samið sín í milli um þýðingu óviðráðanlegra ytri atvika (force majeure) á samningssamband þeirra, bæði um inntak og réttaráhrif. Því ræðst úrlausn um þýðingu og réttaráhrif ákvæðanna af skýringu samningsins. Þar verður fyrst og fremst litið til orðalags þeirra.39. Í leigusamningnum var sérstaklega samið um þau tilvik þar sem force majeure reglan ætti við í samningssambandinu. Annars vegar samkvæmt 5. mgr. greinar 4.1 ef ófyrirséð og ófyrirsjáanleg atvik (force majeure) leiddu til afhendingardráttar fasteignarinnar sem þá var í byggingu. Á það ákvæði reyndi ekki. Hins vegar taldist það ekki til vanefnda samkvæmt 3. mgr. greinar 11 ef slík atvik gerðu samningsaðilum ókleift að efna skyldur sínar, svo sem vegna almennra verkfalla, náttúruhamfara, stríðsástands, hafnbanna, atburða á gjaldeyris- og fjármagnsmörkuðum eða annarra óviðráðanlegra orsaka.40. Eins og áður greinir er 3. mgr. greinar 11 í leigusamningi aðila gagnkvæm og tekur samkvæmt efni sínu meðal annars til skyldu aðaláfrýjanda til að greiða leigu. Greiði hann ekki leigu á réttum tíma þurfa þrjú skilyrði að vera fyrir hendi samkvæmt greininni til að það teljist ekki vanefnd. Í fyrsta lagi þurfa ófyrirséð eða ófyrirsjáanleg atvik að hafa orðið. Í öðru lagi þurfa þessi atvik að vera óviðráðanleg, sbr. niðurlag ákvæðisins. Í þriðja lagi verða þau að gera aðaláfrýjanda ókleift að efna samningsskyldu sína á gjalddaga.41. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að þær aðstæður sem sköpuðust hér á landi vegna heimsfaraldursins og ráðstafana stjórnvalda á dómkröfutímabilinu teljist hafa verið ófyrirsjáanleg og óviðráðanleg atvik í skilningi 3. mgr. greinar 11 í leigusamningi aðila. Að þeirri niðurstöðu fenginni þarf að leysa úr því hvort aðaláfrýjanda hafi vegna þessa verið ókleift að greiða leigu í skilningi greinarinnar.42. Eins og fjallað er um í hinum áfrýjaða dómi brást aðaláfrýjandi við áhrifum heimsfaraldurs og hruni í eftirspurn eftir hótelrými með lokun hótelsins 1. apríl 2020 og uppsögn starfsfólks. Auk þess greip hann til annarra aðgerða í því skyni að lækka kostnað. Þá naut hann styrkja frá stjórnvöldum vegna þess ástands sem ríkti. Af hálfu gagnáfrýjanda hefur verið byggt á að aðaláfrýjandi hafi allan tímann haft fjárhagslega getu til að greiða húsaleigu. Um það vísar hann til þess að handbært fé aðaláfrýjanda hafi í lok árs 2019 numið um 760 milljónum króna auk þess sem hagnaður vegna rekstraráranna 2015 til 2018 hafi numið um 807 milljónum króna og hagnaður ársins 2019, ef fylgt væri fyrri framsetningu ársreikninga, verið um 142 milljónir króna. Aðaláfrýjandi hafi auk þess lánað tengdum félögum um 175 milljónir króna og greitt arð samtals að fjárhæð 240 milljónir króna vegna áranna 2017 og 2018. Því sé ekki uppfyllt það skilyrði fyrrgreinds ákvæðis leigusamningsins að aðaláfrýjanda hafi verið ókleift að efna skuldbindingar sínar.43. Með hinum áfrýjaða dómi var litið til þess að fyrir lá í mars og apríl 2020 að rekstrartekjur aðaláfrýjanda yrðu svo til engar meðan hótelið var lokað en að húsnæðiskostnaður hans árið 2020 hafi numið tæpum 652 milljónum króna eða um 59% af öllum rekstrarkostnaði félagsins. Af gögnum málsins má einnig ráða að aðaláfrýjandi bjó yfir sjóðum í upphafi árs 2020 sem hefðu dugað til greiðslu leigu til rúmlega eins árs yrði enginn annar kostnaður greiddur. Á sama tíma ríkti algjör óvissa um hve lengi ástandið vegna heimsfaraldursins myndi vara og jafnframt hvenær ferðaþjónusta kæmist aftur í fyrra horf. Það helgaðist bæði af aðgerðum stjórnvalda hér á landi sem og erlendra stjórnvalda sem aðaláfrýjandi hafði ekki stjórn á. Því ríkti alger óvissa um rekstur aðaláfrýjanda sem hann fyrir sitt leyti reyndi að lágmarka með þeim aðgerðum sem hann greip til og lýst hefur verið.44. Í grein 11 í leigusamningi aðila er fjallað með almennum hætti um hvað teljist vanefnd í hinu gagnkvæma samningssambandi og um viðbrögð aðila af því tilefni. Við skýringu á fyrrgreindu orðalagi 3. mgr. greinar 11 um að aðilum hafi verið ókleift að efna skuldbindingar sínar verður að líta til tilgangs greinarinnar og markmiða með henni. Greininni er samkvæmt efni sínu fyrst og fremst ætlað að vera úrræði fyrir aðaláfrýjanda enda er sem fyrr segir að finna sérstakt ákvæði vegna aðalskyldu gagnáfrýjanda um afhendingu fasteignarinnar í 5. mgr. greinar 4.1 í samningnum. Verður því að skýra fyrrgreint ákvæði leigusamningsins um að aðaláfrýjanda hafi verið „ókleift að efna samningsskuldbindingar“ þannig að það hafi raunverulega þýðingu í hinu gagnkvæma samningssambandi. Ekki verður lögð til grundvallar sú bókstaflega skýring á framangreindu orðalagi sem gagnáfrýjandi byggir á og að sönnu leiðir af beinni orðskýringu enda væri samningsákvæðið þá næsta þýðingarlaust. Verður þvert á móti að álykta að greininni hafi verið ætlað að hafa þau áhrif að þau ófyrirséðu og ófyrirsjáanlegu atvik sem þar er vísað til gætu í reynd haft áhrif á skyldu aðaláfrýjanda til að greiða leigu meðan það ástand ríkti sem lýst er í greininni.45. Verður því dregin sú ályktun af orðalagi greinarinnar og með hliðsjón af innra samhengi við önnur samningsákvæði að henni sé ætlað að koma í veg fyrir að litið verði á greiðslufall aðaláfrýjanda vegna nánar tiltekinna óviðráðanlegra ytri atvika sem vanefnd. Þótt ekki verði leitt af greininni að henni sé ætlað að leiða til þess að skyldur samkvæmt samningnum falli niður vegna fyrrgreindra ástæðna felst á hinn bóginn í henni svo skýrðri veigamikil undantekning frá þeirri almennu reglu kröfuréttar að fjárskortur leysi ekki skuldara undan skyldu sinni til að greiða peninga.46. Að framangreindu gættu verður fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að skilyrði 3. mgr. greinar 11 í leigusamningi um að aðaláfrýjanda hafi verið ókleift að greiða leigu hafi einnig verið uppfyllt þannig að greiðslufall aðaláfrýjanda frá 1. apríl 2020 til 31. mars 2021 hafi ekki falið í sér vanefnd. Á hinn bóginn er jafnframt fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að það leysi ekki aðaláfrýjanda undan þeirri skyldu að greiða kröfuna eftir að því ástandi lauk.Stjórnunarábyrgð47. Að því er varðar málatilbúnað reistan á stjórnunarábyrgð byggir aðaláfrýjandi á því að samningsskyldur hans á fyrrgreindu tímabili takmarkist af reglu kröfuréttar þar að lútandi.48. Í stjórnunarábyrgð felst efnislega að samningsaðili ber ábyrgð á efndum samnings nema því aðeins að einhver sú hindrun standi þeim í vegi sem hann getur ekki yfirunnið. Reglan ræðst af atvikum hverju sinni og eru þannig gerðar mismunandi kröfur eftir því hvort um er að ræða seljanda eða kaupanda, sbr. til dæmis til hliðsjónar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup í tilviki seljanda og 1. mgr. 57. gr. laganna þegar um ræðir kaupanda. Samkvæmt síðargreinda ákvæðinu getur seljandi krafist skaðabóta fyrir tjón af völdum greiðsludráttar kaupanda en þó ekki meðan hann sýnir fram á að greiðsludráttur stafi af stöðvun almennra samgangna eða greiðslumiðlunar eða annarri hindrun sem hann hefur ekki stjórn á og ekki er með sanngirni hægt að ætlast til að hann hafi getað haft í huga við samningsgerðina, komist hjá afleiðingunum af eða yfirunnið.49. Skyldur aðaláfrýjanda eru um greiðslu leigu og ætlaðar skaðabætur vegna greiðsludráttar í formi dráttarvaxta. Verður því ekki fallist á málatilbúnað aðaláfrýjanda þess efnis að skylda til greiðslu leigu falli niður, hvorki í heild né hluta, á þessum grundvelli.Brostnar forsendur50. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að ólögfest meginregla samningaréttar um brostnar forsendur eigi að leiða til þess að skylda hans til að greiða leigu verði felld niður í heild eða að hluta á því tímabili sem dómkröfur hans ná til.51. Skilyrði reglunnar eru þau að um sé að ræða verulega forsendu fyrir gerð samnings sem brestur eftir samningsgerð. Báðum samningsaðilum verður að vera hún ljós auk þess sem líta verður til hagsmuna beggja samningsaðila þannig að hún leiði ekki til óréttlátrar réttarskerðingar fyrir annan þeirra.52. Við mat á því hvort unnt er að beita reglunni hér verður að líta til þess að þær aðstæður sem urðu vegna heimsfaraldursins voru ófyrirséðar og höfðu víðtæk áhrif á íslenskt efnahagslíf. Ekki verður fallist á að einungis verði litið til þeirra áhrifa sem þær aðstæður höfðu á hagsmuni aðaláfrýjanda umfram gagnáfrýjanda. Að því marki sem unnt er að líta svo á að um brostna forsendu sé að ræða verður þvert á móti að telja að hún eigi jafnt við um samningsaðila. Samkvæmt því eru ekki efni til að fallast á með aðaláfrýjanda að ógilda samningsskuldbindingar í heild eða að hluta á þessum grundvelli.Ógildingarregla 36. gr. laga nr. 7/193653. Loks krefst aðaláfrýjandi þess að ákvæðum leigusamnings aðila um greiðslu leigu verði vikið til hliðar að fullu frá 1. apríl til og með 31. desember 2020 og að hluta frá 1. janúar 2021 til 31. mars sama ár. Byggir hann á því að ósanngjarnt sé að hann beri einn áhættuna af því að algjört tekjufall varð í rekstri hans vegna heimsfaraldurs.54. Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal við mat samkvæmt 1. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar koma til.55. Við mat á ósanngirni í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 11. gr. húsaleigulaga, verður í máli þessu fyrst og fremst litið til samnings aðila og þeirrar skiptingar rekstraráhættu sem þar er að finna. Er þá þess að gæta að aðilar sem starfa við atvinnurekstur eiga að vera best í stakk búnir að meta sjálfir hagsmuni sína og þá áhættu sem þeir kjósa að taka með gerð samnings. Þeir verða jafnframt að vera viðbúnir því að grípa til ráðstafana til tjónstakmörkunar við rekstraráföll. Ekki verður fallist á þá málsástæðu aðaláfrýjanda að fyrrgreind óviðráðanleg ytri atvik (force majeure) skuli vera hluti ósanngirnismatsins þótt litið verði til áhrifa þess ástands sem skapaðist við almennt mat samkvæmt ákvæðinu.56. Þegar metið er hvort sanngjarnt sé að hliðra samningsskyldum aðaláfrýjanda er til þess að líta að í tilviki langtímasamninga verður jafnan að meta aðstæður í heild sinni og þá með hliðsjón af samningstímanum öllum. Alla jafna þarf mikið að koma til eigi að hliðra samningsskyldu á hluta gildistíma gagnkvæms samnings sem ætlað er að gilda óbreyttur að öðru leyti um langan tíma. Hér gegnir öðru máli en þegar krafist er breytingar á endurgjaldi í gagnkvæmum langtímasamningum sem ætlað er að gilda svo breyttum framvegis, sbr. til hliðsjónar þær aðstæður sem uppi voru í dómi Hæstaréttar 8. nóvember 1990 og birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1437.57. Aðilar máls þessa búa að þekkingu og reynslu á sviði fyrirtækjarekstrar og nutu þeir jafnframt sérfræðiaðstoðar við gerð leigusamningsins. Tímabil það sem um ræðir í máli þessu nær aðeins yfir 12 mánuði af tuttugu ára leigutíma. Í leigusamningi aðila er ekki að finna ákvæði um endurskoðun leigu að öðru leyti en að þar er mælt fyrir um að hún sé bundin vísitölu auk þess sem greiddar eru hlutfallslega hærri leigugreiðslur í júní til september en aðra mánuði ársins. Fjárhæð leigunnar er því ekki tengd rekstri aðaláfrýjanda að öðru leyti en því að hún tók tvisvar breytingum til hækkunar á fyrstu fjórum árum leigutímans. Þannig tók aðaláfrýjandi á sig áhættu af því hvernig mál myndu skipast í framtíð þegar kom að rekstri hótelsins en aðilar sömdu um fast leiguverð óháð afkomu. Í samningnum var jafnframt samið um að óviðráðanlegar ytri aðstæður gætu haft áhrif við efndir með þeim hætti að greiðsludráttur teldist þá ekki vanefnd. Þá liggur fyrir að nýting hótelsins mun hafa verið meiri en upphaflegar áætlanir aðaláfrýjanda gerðu ráð fyrir sem og hagnaður af rekstri hans fyrstu ár leigutímans.58. Eins og rakið hefur verið hélt aðaláfrýjandi umráðum hótelsins allan þann tíma sem dómkröfur hans taka til en aðgerðir innlendra stjórnvalda vegna heimsfaraldursins fólu ekki í sér kröfu um lokun hótela. Þær höfðu aftur á móti mikla þýðingu fyrir rekstur aðaláfrýjanda þótt mismunandi strangar reglur hefðu verið í gildi á dómkröfutímabilinu. Þá brást aðaláfrýjandi við hruni í eftirspurn eftir hótelrými með lokun hótelsins 1. apríl 2020 og uppsögn starfsfólks auk þess sem hann greip til ýmissa aðgerða til lækkunar kostnaðar og naut meðal annars styrkja frá stjórnvöldum. Jafnframt nýtti hann sér úrræði laga nr. 57/2020 og var í greiðsluskjóli sem lauk 18. desember 2021 án þess þó að hann hefði leitað þeirra leiða sem kveðið er á um í 20. og 21. gr. laganna. Þá var húsnæðið nýtt til rekstrar sóttvarnarhótels samkvæmt samningi við Sjúkratryggingar Íslands frá apríl 2021. Í framangreindum ákvörðunum aðaláfrýjanda fólust viðskiptaákvarðanir sem voru liður í tjónstakmörkun hans meðan hann hélt fullum umráðum húsnæðisins.59. Að þessu virtu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að eins og samningi aðila er háttað sem og með hliðsjón af atvikum öllum séu efni til að víkja endurgjaldsákvæði samningsins til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Verður því ekki fallist á kröfu aðaláfrýjanda þess efnis.60. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með niðurstaða hans um upphaf dráttarvaxta sem miðar við þann tíma er efndahindrun samkvæmt 3. mgr. greinar 11 í leigusamningi aðila lauk. Er þar tekið mið af samningi móðurfélags aðaláfrýjanda fyrir hans hönd við Sjúkratryggingar Íslands um notkun húsnæðisins til reksturs sóttvarnarhótels.61. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=d7fdf7c1-fa28-4870-9938-68d5dd809590&verdictid=4438d0a4-d2c2-4880-bec9-93c5b2ec199a
Mál nr. 420/2008
Kærumál Verjandi Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Með ákæru ríkislögreglustjóra dagsettri 3. júlí sl. var höfðað opinbert mál á hendur ákærðu fyrir brot gegn almennum hegningarlögum með meiriháttar brotum á skatta-, bókhalds- og ársreikningalögum. Við þingfestingu málsins á dómþingi 16. júlí sl. krafðist ákærði X þess að bæði Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður og A yrðu skipaðir verjendur sínir í málinu. Af hálfu sækjanda málsins var vakin athygli á því að svo kynni að fara að A yrði kvaddur fyrir dóm sem vitni í málinu. Kynnu þar af leiðandi ákvæði 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að standa í vegi fyrir því að lögmaðurinn yrði skipaður verjandi ákærða. Tók dómari þetta atriði til úrlausnar og ákvað að fresta til dagsins í dag úrskurði um álitaefnið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2008, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að A yrði skipaður verjandi hans. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að lagt verði fyrir héraðsdóm að skipa A verjanda varnaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. I. Ríkislögreglustjóri höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila og þremur öðrum mönnum með ákæru 3. júlí 2008. Við þingfestingu málsins 16. sama mánaðar mættu meðal annars varnaraðili og með honum hæstaréttarlögmennirnir Ragnar Aðalsteinsson og A, sem sá fyrstnefndi óskaði eftir að yrðu báðir skipaðir verjendur hans. Að þessu framkomnu færði héraðsdómari eftirfarandi í þingbók: „Sækjandi málsins gerir grein fyrir því að svo kunni að fara að A verði kallaður fyrir í málinu sem vitni við aðalmeðferð málsins. Kunni það að varða því að ekki sé unnt að skipa hann verjanda á grundvelli 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991. Ragnar Aðalsteinsson hrl. óskar eftir að bókað verði eftirfarandi: Ég lít svo á að með kröfu ákæruvaldsins um að synja um skipun A sem verjanda X í málinu sé gengið á regluna um rétt hvers manns til að fá sér skipaðan verjanda að eigin vali. Jafnframt felist í afstöðunni ágangur af hálfu ákæruvaldsins á sjálfstæði lögmannastéttarinnar og krefst ég þess að kröfu ákæruvaldsins að þessu leyti verði hafnað. Sækjandi óskar eftir að bókað verði eftirfarandi: Sækjandi telur 39. gr. kveða á um skilyrði skipunar verjanda sem dómara beri að gæta af sjálfsdáðum, en bendir dómara á ... að viðkomandi lögmaður kunni að vera boðaður sem vitni í málinu. Ábending þessi hefur ekkert að gera með afstöðu sækjandans til lögmannsins eða lögmannastéttarinnar heldur að þessi lagagrein verði túlkuð samkvæmt efni hennar. Dómari ákveður að skipa Ragnar Aðalsteinsson hrl. verjanda ákærða, X. Dómari mun ákveða sérstaklega eftir þinghaldið hvernig fari með kröfu ákærða að öðru leyti um skipun verjanda.“ Að þessu búnu var fært í þingbók að aðrir nafngreindir ákærðu sæktu þing, að þeim væru skipaðir tilteknir verjendur, gætt hafi verið ákvæða 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991 gagnvart ákærðu, sækjandi hafi gert grein fyrir ákæru og verjendur legðu fram tiltekin gögn. Sagði síðan að ákærðu óskuðu eftir fresti til að kynna sér gögn málsins og væri því frestað í því skyni til 2. september 2008, en ráðgert væri að málið yrði munnlega flutt um frávísunarkröfu 16. sama mánaðar. Loks var bókað um áskoranir tveggja verjenda til sækjanda um gagnaöflun og þinghaldi svo slitið. Málið var tekið fyrir á ný 23. júlí 2008 að viðstöddum sækjanda og verjanda varnaraðila og var hinn kærði úrskurður kveðinn upp í framhaldi af því að þinghald hafði verið sett. Að því gerðu var fært í þingbók eftir verjanda varnaraðila að hann hafi komið til þinghaldsins búinn undir að gera grein fyrir kröfu varnaraðila um að A yrði jafnframt skipaður verjandi hans og síðan í all nokkru máli hvaða röksemdum hann hafi ætlað að tefla fram fyrir þeirri kröfu. Þá var einnig greint í þingbók frá andsvörum sækjanda, en að endingu að verjandi hafi lýst yfir að úrskurður héraðsdóms yrði kærður til Hæstaréttar. II. Samkvæmt því, sem héraðsdómari færði í þingbók þegar mál þetta var tekið fyrir á dómþingi 16. júlí 2008 og áður er greint frá, óskaði varnaraðili eftir því að tveir nafngreindir hæstaréttarlögmenn yrðu skipaðir verjendur hans. Sækjandi sagði þá frá því að annar þeirra, A, kynni að verða kvaddur fyrir dóm sem vitni og gæti það staðið því í vegi að skipa mætti hann verjanda vegna ákvæða 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991. Af því, sem greindi í þingbók, verður ekki ráðið að sækjandinn hafi mótmælt skipun lögmannsins til að annast málsvörn, enda kom þar fram síðar að sækjandinn teldi dómara eiga að gæta af sjálfsdáðum að skilyrðum þessa lagaákvæðis. Af þessu verður því ekki séð að þess hefði að óbreyttu verið að vænta að sækjandinn hefði neitt frekar fram að færa um þetta efni. Til þess verður á hinn bóginn að líta að bókun héraðsdómara ber ekki með sér að lögmaðurinn, sem skipaður var verjandi í þinghaldinu, hafi í neinu lýst viðhorfum varnaraðila til skýringar 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 og hvort fullnægt væri efnisatriðum ákvæðisins með tilliti til þess. Samkvæmt meginreglum réttarfars bar héraðsdómara að gefa verjandanum kost á að reifa þau atriði, þótt enga nauðsyn bæri til að efna til munnlegs málflutnings af því tilefni. Eins og skilið var við þetta efni í þinghaldinu samkvæmt því, sem fram kom í þingbók, átti verjandinn ekki að þurfa að vænta annars en að tækifæri gæfist til að rökstyðja kröfu varnaraðila frekar áður en afstaða yrði tekin til hennar, en í því sambandi verður ekki horft fram hjá því að ekkert var fært til bókar um að héraðsdómari tæki þetta atriði til úrskurðar. Að þessu virtu er óhjákvæmilegt að fella hinn kærða úrskurð úr gildi til þess að héraðsdómari taki á ný afstöðu til kröfu varnaraðila að gættum nauðsynlegum undirbúningi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 467/2006
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Þ höfðaði mál gegn R þar sem krafist var viðurkenningar á því að syðri mörk eignarnáms Reykjavíkur í landi jarðarinnar Vatnsenda fylgdu nánar tilgreindri línu. Undir rekstri málsins lagði R fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna til að meta hvernig þeir 689 hektarar, sem teknir höfðu verið eignarnámi, afmörkuðust nákvæmlega. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var ekki talið að 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, 2. mgr. 60. gr. sömu laga eða önnur þau atriði, sem Þ vísaði til, girtu fyrir að R gæti aflað mats samkvæmt matsbeiðninni. Var því fallist á að dómkveðja ætti matsmenn í samræmi við hana.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir menn til að leggja mat á nánar tilgreind atriði varðandi mál, sem sóknaraðili rekur á hendur honum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna og sér dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 438/2005
Verksamningur Matsgerð
Málsaðilar gerðu með sér samkomulag í maí 2001 um að Á tæki að sér tiltekin verkefni við innréttingar Smárabíós í verslunarmiðstöðinni Smáralind í Kópavogi, sem S var með í smíðum. Samkomulag varð síðar með aðilum um að Á tæki að sér aðra nánar tilgreinda verkþætti varðandi bíóið. Fyrir dómi krafðist Á greiðslu samkvæmt nánar tilgreindum reikningum, sem voru meðal annars til komnir vegna magntöluleiðréttinga og deilna um einingarverð, og var hluti þeirrar kröfu tekinn til greina. S hafði uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar og var gagnkrafa hans tekin til greina að hluta, að því er varðaði kröfur vegna galla og ólokinna verka.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. október 2005. Hann krefst aðallaga sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara sýknu að svo stöddu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Þá gerir hann kröfu um skuldajöfnuð við hugsanlegar kröfur gagnáfrýjanda að fjárhæð 48.869.663 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2003 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. desember 2005. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til þess að greiða sér 23.119.007 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 12.050.437 krónum frá 15. nóvember 2001 til 30. nóvember 2001, af 11.783.016 krónum frá þeim degi til 15. desember 2001 en af 23.119.007 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann lægri fjárhæðar úr hendi aðaláfrýjanda. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Málsaðilar gerðu með sér samkomulag 31. maí 2001 um að gagnáfrýjandi tæki að sér tiltekin verkefni við innréttingu Smárabíós í verslunarmiðstöðinni Smáralind í Kópavogi sem aðaláfrýjandi var með í smíðum. Er meginefni samkomulags þessa, sem telja verður ígildi verksamnings, tekinn orðrétt upp í hinum áfrýjaða dómi. Þar eru einnig tilgreind fylgiskjöl með samkomulaginu. Eins og þar kemur fram var verkhluta þeim sem samkomulagið laut að lýst með gögnum er lutu að útboði 01 varðandi Smárabíó. Gagnáfrýjandi mun strax hafa hafist handa við verkið, en nokkuð skammur tími var til stefnu þar sem taka átti húsnæðið í notkun 10 október sama ár. Samkomulag mun síðar hafa orðið með aðilum um að gagnáfrýjandi tæki að sé tiltekna verkþætti úr útboðsgögnum 02, 03 og 04 varðandi Smárabíó. Ekki var gerður skriflegur samningur um þessa þætti en af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að verkframkvæmd hafi verið með hliðstæðum hætti og vegna þeirra verka er féllu undir útboðslýsingu 01 og fyrrgreint samkomulag aðila tók til. Í héraði gerði gagnáfrýjandi kröfu um greiðslu samkvæmt fimm reikningum, að teknu tilliti til eins kreditreiknings, samtals að fjárhæð 84.261.007 krónur. Héraðsdómur vísaði kröfum samkvæmt einum þeirra, reikningi númer 1425 að fjárhæð 61.142.000 krónur, sjálfkrafa frá dómi vegna vanreifunar. Aðaláfrýjandi unir þeirri niðurstöðu enda hefur hann ekki leitað endurskoðunar á þeim þætti héraðsdómsins með kæru til Hæstaréttar samkvæmt XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í héraði hafði aðaláfrýjandi uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar að fjárhæð 48.874.528 krónur. Heldur hann þeirri kröfu til streitu fyrir Hæstarétti ef frá er talinn kröfuliður að fjárhæð 4.865 krónur vegna brotinnar flísar undir ljósastaur í anddyri bíósins. II. Gagnáfrýjandi afhenti eftirlitsmanni aðaláfrýjanda þá fjóra reikninga sem ágreiningur aðila fyrir Hæstarétti varðar með sérstakri orðsendingu 5. desember 2001. (36) Aðaláfrýjandi gerði athugasemdir við þrjá þeirra, reikninga númer 1422, 1423 og 1424, og raflagnaþátt þess fjórða, reiknings númer 1420, með orðendingum 19. desember 2003, sem sagðar eru hafa verið sendar gagnáfrýjanda með símbréfi sama dag. Gagnáfrýjandi kvittaði fyrir móttöku þeirra daginn eftir. Áður hafði aðaláfrýjandi gert athugasemdir við aðra verkætti sem reikningur númer 1420 laut að. Ekki er ágreiningur með aðilum um að ákvæði ÍST 30 hafi gilt í samskiptum þeirra. Verk þau sem gagnáfrýjandi tók að sér verða ekki talin hafa verið unnin í reikningsvinnu, og voru fyrrgreindar athugasemdir aðaláfrýjanda við reikningana ekki of seint fram komnar, sbr. ÍST 30 grein 31.13.1. Reikningur númer 1420 dagsettur 30. nóvember 2001 að fjárhæð 8.167.321 krónur mun að öllu leyti varða verk er féllu undir útboð 01 og ber hann yfirskriftina „v/Verkstaða nr. 6 Magnaukningar“. Honum tengist kreditreikningur númer 1421 dagsettur sama dag að fjárhæð 267.421 króna sem ber yfirskriftina „v/Verkstaða nr. 6 Leiðrétting á magnskrá“. Meðal þess sem gagnáfrýjandi krefur um greiðslu fyrir samkvæmt reikningi þessum eru 2.790.211 krónur vegna raflagna. Aðaláfrýjandi taldi sig hins vegar með greiðslu fyrri verkstöðureikninga hafa ofgreitt 1.274.921 krónu vegna raflaganna. Samkvæmt gögnum málsins byggir hann í þessu efni á magntöluleiðréttingum. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, taldi að um væri að ræða hefðbundið magntöluuppgjör og féllst á sjónarmið aðaláfrýjanda sem væru í samræmi við gögn málsins. Er fallist á þá niðurstöðu. Gagnáfrýjandi heldur því fram að aðaláfrýjanda hafi við afgreiðslu þessa síðasta verkstöðureiknings vegna verks 01 verið óheimilt að koma að leiðréttingum vegna fyrri reikninga. Meðal fylgiskjala með samkomulagi aðila 31. maí 2001 var útboðslýsing og tilboðsskrá vegna útboðs 01 í Smárabíói. Í grein 0.4.3 í útboðskilmálunum var almennt vísað til kafla 31 í ÍST 30. Þar var síðan kveðið svo á að reikningar skuli lagðir fram mánaðarlega í fyrstu viku hvers mánaðar miðað við framvindu verks í síðasta mánuði og að greiðsla skuli fara fram þremur vikum frá dagsetningu reiknings. Þá var sérstaklega tilgreint að greiðsla á framvindureikningi feli ekki í sér samþykki á uppgjöri magntalna. Í ljósi þessa ákvæðis, sem er hluti af verksamningi aðila, verður framangreind magntöluleiðrétting aðaláfrýjanda ekki talin of seint fram komin. Með reikningi þessum gerði gagnáfrýjandi kröfu um greiðslu á 1.107.340 krónum vegna frágangs á veggjum. Aðaláfrýjandi taldi sig með greiðslu fyrri verkstöðureikninga hafa ofgreitt 9.357.492 krónur vegna þessa verkþáttar. Þessi ágreiningur lýtur að því við hvaða einingarverð skuli miða vegna greiðslu fyrir gipsveggi og gipsklæðningar. Samkvæmt samkomulagi aðila 31. maí 2001 skyldi samið um einingarverð verksins á grundvelli tilboða sem gagnáfrýjandi gerði í desember 2000 í innanhúsfrágang Hagkaups og Debenhams í Smáralind. Að því leyti sem ofangreint einingarverð ætti ekki við skyldi verkkaupi greiða verktaka sanngjarnt endurgjald fyrir viðkomandi framkvæmdir en næðu aðilar ekki samkomulagi um endurgjaldið skyldu dómkvaddir tveir menn til að meta það. Enda þótt ekki hafi verið gerðir skriflegir samningar um tiltekið einingarverð í einstaka verkþætti sýnist ofangreint einingarverð í gipsveggi og gipsklæðningar vera það eina sem aðilar náðu ekki samkomulagi um á meðan á verkinu stóð. Er fallist á það með héraðsdómi að samkomulag aðila verði ekki túlkað svo að það hafi staðið gagnáfrýjanda nær en aðaláfrýjanda að hafa frumkvæði að dómkvaðningu matsmanna þegar í ljós kom er leið að verklokum að aðaláfrýjandi samþykkti ekki það einingaverðverð sem gagnáfrýjandi krafðist vegna gipsveggjanna. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum mat það svo að einingarverð það sem gagnáfrýjandi byggði þennan lið reikningsins á væri sanngjarnt. Á það mat verður fallist og krafa gagnaáfrýjanda vegna þessa verkþáttar því tekin til greina. Af hálfu aðaláfrýjanda hefur niðurstaða héraðsdóms um verðbætur ekki sætt sértökum andmælum. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðafest sú niðurstaða hans að taka reikninga númer 1420 og 1421 til greina með 4.163.038 krónum. Reikningur númer 1422 dagsettur 30. nóvember 2001 ber yfirskriftina „v/Verkstaða nr. 3 Útboð 02 og 03“ og reikningur númer 1423 dagsettur sama dag ber yfirskriftina „v/Verkstaða nr. 3 Útboð 02 og 03 Magnaukningar“. Aðaláfrýjandi hefur ekki andmælt sérstaklega niðurstöðu héraðsdóms varðandi verðbætur vegna þessara reikninga. Með þeirri athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að taka þessa reikninga gagnáfrýjanda til greina með samtals 2.985.826 krónum. Reikningur númer 1424 dagsettur 31. október 2001 að fjárhæð 12.050.437 krónur ber yfirskriftina „Aukaverk Nr. 13.6 og 32-33-34-35-36-37-38-39“. Meðal kröfuliða að baki þessa reiknings er aukaverk 34 að fjárhæð 2.240.240 krónur vegna brunaþéttinga með lögnum, en samkvæmt fylgiskjali með reikningnum þurfti að þétta með 232 götum. Ágreiningur aðila um þennan lið snýst um hvort greiða skuli sérstaklega fyrir brunaþéttingar sem aukaverk. Eru ekki efni til annars en að fallast á þá niðurstöðu héraðsdóms að brunaþéttingar hafi almennt verið innifaldar í öðrum verkþáttum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að taka þennan reikning til greina með 8.706.679 krónum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna öðrum liðum í gagnkröfu aðaláfrýjanda en þeim er lúta að göllum og óloknum verkum, þar á meðal kröfum vegna dagsekta og hönnunar- og stjórnunarkostnaðar. Gagnkrafa aðaláfrýjanda vegna galla og ólokinna verka er reist á tveimur liðum í matsgerð 8. ágúst 2004. Sá fyrri varðar límingu á bláum gólfflísum, sem um er fjallað í 153. lið matsgerðarinnar. Matsmaður skoðaði flísalögnina tvívegis. Telur hann að víða vanti lím undir flísarnar og hafi átta flísar verið brotnar í júlí 2004 vegna ófullnægjandi undirvinnu, en áður muni hafa verið skipt um margar flísar. Miðar hann við að endurleggja þurfi allar flísarnar og metur kostnaðinn við það 2.491.056 krónur. Þessu mati hafnaði héraðsdómur án þess að færa fyrir því rök og án þess að hafa farið á vettvang, en með vísun til verklýsingar, sem ekki er meðal gagna málsins. Verður því um þennan lið gagnkröfu aðaláfrýjanda byggt á niðurstöðu matsmanns og hann tekinn til greina. Síðari liðurinn varðar flísalögn sem mislandar við rúllustiga og um er fjallað í 157. lið matsgerðarinnar. Meðal gagna málsins eru niðurstöður hæðarmælinga á umræddum stað, sem ekki lágu fyrir matsmanni. Telur héraðsdómur, sem eins og áður segir var skipaður sérfróðum meðdómsmönnum, að þær sýni að flísarnar hafi verið réttilega lagðar af hálfu gagnáfrýjanda. Er fallist á þá niðurstöðu og þessum lið gagnkröfunnar er því hafnað. Aðaláfrýjandi heldur því fram að gagnáfrýjandi hafi afturkallað framangreinda fjóra reikninga en því andmælir gagnáfrýjandi. Ekki verður fallist á með aðaláfrýjanda að þessi ágreiningur geti neinu breytt um rétt gagnáfrýjanda til að krefjast þeirra greiðslna sem um er deilt í málinu. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda samtals 15.855.543 krónur að frádreginni gagnkröfu að fjárhæð 2.491.056 krónur eða 13.364.487 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Hvor aðili verður látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Smáralind ehf., greiði gagnáfrýjanda, ÁHÁ byggingum ehf., 13.364.487 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.706.679 krónum frá 21. nóvember 2001 til 30. sama mánaðar, af 8.447.216 krónum frá þeim degi til 21. desember sama ár, af 15.855.543 krónum frá þeim degi til 8. maí 2003 en af 13.364.487 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 16. júní 2005, var höfðað 21. febrúar 2003. Stefnandi er ÁHÁ byggingar ehf, Hlíðarsmára 9, Kópavogi. Stefndi er Smáralind ehf., Hagasmára 1, Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 84.261.007 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 12.050.437 krónum frá 15.11.2001 til 30.11.2001, af 11.783.016 krónum frá þeim degi til 15.12.2001, af 23.122.007 frá þeim degi til 25.12.2001, en af 84.261.007 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara sýknu af öllum kröfum stefnanda að svo stöddu. Þá gerir stefndi einnig varakröfu um skuldajöfnuð við hugsanlegar kröfur stefnanda að fjárhæð 48.874.528 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 8. maí 2001 til greiðsludags. Stefndi krefst í öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. I. Fylgiskjöl með framangreindu samkomulagi aðila voru: 1. Smárabíó útboð 01: Útboðslýsing og tilboðsskrá dags. maí 2001 2. Smárabíó útboð 01: Verklýsing dags. maí 2001. 3. Smárabíó útboð 01: Teikningar burðarvirkis, arkitekta, lagnakerfa, rafkerfa, töflu og einlínumynda til samræmis við teikningaskrá í kafla o.8 í útboðslýsingu 4. Tilboð ÁHÁ-bygginga í innanhúsfrágang Hagkaups Smáralind. 5. Tilboð ÁHÁ-bygginga í innanhúsfrágang Debenhams Smáralind. Stefnandi kveðst þegar hafa hafið framkvæmdir við verkið. Um hafi verið að ræða fjölþætt verkefni og hafi stefnandi þurft að fá fjölda undirverktaka að einstaka verkþáttum. Starfsmenn stefnanda Árni Jóhannsson byggingarmeistari og Björgvin Magnússon byggingartæknifræðingur hafi haft eftirlit með verkinu og samskipti við undirverktaka, starfsmenn stefnda og eftirlitsaðila stefnda. Af hálfu stefnda hafi Sveinn Jónsson byggingarverkfræðingur ásamt Jóni Ágústi Péturssyni byggingartæknifræðingi hjá Hönnun annast eftirlit. Samtímis hafi fjöldi annarra verktaka á vegum stefnda unnið við framkvæmdir í Smáralind, en að framkvæmdinni hafi ekki legið fyrir heildstæð verkáætlun af hálfu stefnda eins og áskilið hafi verið í 13. gr. í ÍST 30. Miklir árekstrar hafi verið með framkvæmdaaðilum og hafi starfsmenn stefnanda oft þurft að hliðra til og jafnvel víkja úr verkum að kröfu eftirlitsmanns stefnda. Hafi stefnandi þá þegar áskilið sér greiðslu vegna þessara tafa. Á verktímanum hafi stefndi falið stefnanda enn frekari verkefni í Smáralindinni án þess að þeim verkefnum fylgdu sérstök útboðsgögn, en í samskiptum aðila kölluð útboð 2, 3 og 4. Stefnandi kveðst hafa átt að leggja til megnið af efni til verksins samkvæmt samkomulagi aðila, en stefndi hafi hins vegar áskilið sér að leggja sjálfur til hluta af efni, m.a. einangrunarborða Silomer, en stefndi hafi haft viðskiptasambönd í Svíþjóð og talið sig hafa af því sérstakan ávinning. Þessir borðar hafi verið notaðir í verulegum mæli til hljóðeinangrunar á milli gólfa og veggja í bíósölum og hafi þeir tegundarlega verið sérstaklega tilgreindir í útboðsgögnum. Stefndi hafi ekki getað útvegað borðana á umsömdum tíma og hafi það leitt til mikilla tafa og óhagræðis í verkinu og þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni hafi borðarnir fyrst komið til landsins um mánaðarmót júlí/ágúst eða um 6 vikum eftir að stefndi tók að sér útvegun þeirra. Samkvæmt samkomulagi aðila og útboðslýsingu hafi stefnandi átt að fá allt vinnusvæðið afhent við upphaf verks 1. júní 2001, en raunin hafi orðið önnur. Þá hafi stefnandi átt að fá baðkjarnasvæðið afhent en fyrst fengið það í lok ágúst. Vegna þessa dráttar hafi stefnandi strax gert kröfur um að fá greitt álag á vinnu við baðkjarna. Athafnasvæðið hafi verið lítið um sig og þröngt svo ekki hafi verið unnt að fjölga mönnum í verkinu heldur hafi orðið að lengja vinnutímann til þess að koma verkinu fram. Samkvæmt útboðsgögnunum hafi stefnandi átt að hafa óskertan aðgang að vinnusvæðinu sem ekki hafi reynst vera. Þá hafi stefnanda, með orðsendingu dagsettri 7. 9. 2001, verið skipað að rýma til fyrir Ístaki hf., sem hafi unnið að loftaklæðningu. Þessi orðsending hafi verið án nokkurs samráðs við stefnanda sem á þessu tímamarki hafi verið með 73 menn í vinnu á svæðinu. Stefnandi hafi þá þegar sett fram kröfur um næturvinnuálag á þá vinnu sem unnin var í sal I. Meðal verkefna í útboðsgögnum I, sem stefnandi vann fyrir stefnda, hafi verið vinna við stálvirki í gólfum vegna uppbyggingu þeirra. Til þess verkefnis hafi farið ríflega 23 tonn af stáli. Fyrir þetta verkefni hafi stefnandi áskilið sér ákveðin einingaverð. Stefndi hafi staðhæft að unnt væri að forvinna smíði stáleininga með því að þær væru allar jafnstórar og hafi hann sett fram kröfur um lægra einingarverð. Þessar upplýsingar og staðhæfingar stefnda hafi reynst rangar með því að gólf voru ójöfn og hafi orðið að sérsmíða hverja uppistöðu. Þetta verkefni hafi Stálafl ehf. unnið fyrir stefnanda sem undirverktaki. Stefndi hafi krafist þess að gataplötur í forsal yrðu endurmálaðar með því að arkitekt taldi að á þeim væri röng áferð. Stefnandi hafi látið endurmála þær og setja upp að nýju. Þetta hafi þurft að vinna að næturlagi auk þess sem þurft hafi að sérsníða plötur að lofti. Mistök arkitekta eða starfsmanna stefnda við upplýsingagjöf sem gefnar voru beint til þeirra er máluðu plöturnar hafi verið á ábyrgð stefnda. Stefnandi hafi því krafist greiðslu vegna þessa verkþáttar. Stefnandi hafi áskilið sér 15% álags vegna aukaverka, en stefndi hafi einungis greitt 10% álag. Stefnandi hafi því strax áskilið sér að fá það leiðrétt og sett fram kröfur um 15% álag. Þá hafi stefnandi áskilið sér leiðréttingu á reikningsskilum á verðlagsgrundvelli reikninga. Kveður stefnandi heildarsamtölu ofangreindra þátta mynda reikning nr. 1425 að fjárhæð 61.142.000 krónur. Stefndi hafi óskað eftir því skriflega að stefnandi legði fram fullnaðarkröfur og lokareikninga vegna verktöku samkvæmt ákvæðum ÍST 30 og hafi stefnandi orðið við því. Stefndi kveður fullyrðingar stefnanda um að stefndi hafi verið kominn í tímaþröng ekki eiga við rök að styðjast að öðru leyti en því auðvitað hefði allt verkið þurft að ganga eftir. Um hafi verið að ræða stærstu framkvæmd á Reykjavíkursvæðinu þar sem verktími hafði verið markaður. Stefnandi hafi ekki hreyft neinum athugasemdum um verktímann. Stefndi kveður fjölda undirverktaka hafa unnið fyrir stefnanda, en starfsmenn stefnanda hafi unnið við trésmíðavinnu. Fljótlega hafi tekist samkomulag um þá þætti sem undirverktakarnir sinntu og hafi ekki verið erfiðleikar við að flytja einingaverð úr tilboðum stefnanda í innanhúsfrágang í verslanir Hagkaups og Debenhams vegna undirverktakanna. Hins vegar hafi stefnandi gert auknar kröfur frá ofangreindum tilboðum vegna þeirrar vinnu sem hann framkvæmdi sjálfur, það er fyrst og fremst í trésmíðavinnu. Einkum hafi verið um að ræða hækkað verð í gipsveggi. Eftir að eftirlitsmaður stefnda hafi lagt fram þau verð sem hann taldi eðlileg og samrýmast verðum í ofangreindum tilboðum hafi hann fengið stefnanda til að leggja fram sundurliðun verða í ofangreind tilboð og hafi þá komið í ljós að verð þau, er eftirlitsmaðurinn lagði fram, voru í góðu samræmi við tilboðin en jafnframt að verð stefnanda voru allt of há. Vísar stefndi í þessu sambandi til dskj. nr. 49, tilboðsskrár stefnanda í gipsveggi. Með þeirri skrá hafi fylgt útreikningar sem tóku mið af framkvæmd við Bakkastaði 165 og byggðu á mælingablaði. Stefnandi fái með útreikningi sínum miklu hærra verð í vinnu en var í tilboði í innanhús innanhúsfrágang í verslanir Hagkaups og Debenhams. Í skjalinu komi fram efnisverð þannig að auðvelt sé að finna verð í samræmi við ofangreind tilboð sem eru á dskj. nr. 50 og 51. Stefndi vekur athygli á því að verklýsing skilgreini allt verkið þar með talið trésmíðavinnu og gipsveggina. Stefndi kveður verkið hafa farið vel af stað og hafi verkstjóri verið á staðnum til að byrja með en hann forfallast fljótlega og eftir það hafi allt stefnt í óefni. Stefnandi hafi tilkynnt að Björgvin Magnússon yrði verkstjórnandi en hann hafi ekki sinnt því verkefni eins og nauðsyn krafði og hafi vinnustaðurinn því orðið stjórnlaus af hálfu stefnanda. Árni Jóhannesson byggingameistari hafi ekkert komið að verkinu fyrr en á síðustu dögum. Stefndi hafi brugðist þannig við óstjórn stefnanda að halda nánast daglega verkstöðufundi síðasta mánuðinn með Björgvini og hafi Jón Ágúst Pétursson byggingartæknifræðingur og Brynjar Jónsson verkfræðingur, sem voru eftirlitsmenn stefnda, sinnt nánast daglegum eftirrekstri. Jafnframt hafi verið fengnir fjölmargir aðrir verktakar að verkinu, eftir því sem á leið, til þess að knýja verkið áfram með eðlilegum hraða. Stefndi kveður þess misskilnings gæta í stefnu um verkáætlun að það sé verkkaupa að leggja slíka áætlun fram. Samkvæmt 13. kafla ÍST 30 sé það verktaka að leggja fram verkáætlun. Þá hafi alltaf verið ljóst af gögnum samningsins að öll áfangaskil og heildarframkvæmdatíminn hafi verið skýrlega markaður. Stefndi kveður það hafa legið ljóst fyrir við gerð samkomulagsins að fleiri verktakar yrðu að vinna á staðnum. Stefnandi hafi haft ágæta aðstöðu í sölum kvikmyndahússins sem hafi verið meginhluti verks hans. Hins vegar hafi verið ljóst að við vinnu utan salanna hlyti að koma til samskipta við aðra verktaka, einkum Ístak hf. Verk sem nefnd væru útboð 02, 03 og 04 svari í grófum dráttum til framkvæmda utan sala, það er við verslun, miðasölu og framhlið kvikmyndahúsanna. Þessum verkum hafi fylgt verklýsingar og teikningar eins og við átti. Verkin hafi verið sjálfstæð verk samkvæmt sérstökum verklýsingum, sbr. dskj. nr. 25, 26, 27 og 28. Stefnandi hafi þó ekki framkvæmt alla þessa verkliði því ekki hafi náðst samkomulag um þá alla, sbr. dskj. nr. 47. Það hafi hins vegar verið stefnandi sem sinnti ekki samstarfi við aðra verktaka eins og fram komi í skýrslu Einars Ragnarssonar á dskj. nr. 48. Stefnandi hafi hlaðið alls konar drasli fyrir framan kvikmyndasalina þar sem aðrir verktakar þurftu að hafa rými. Þrátt fyrir margítrekuð tilmæli um að hafa svæðið með eðlilegum hætti hafi engu verið sinnt. Að endingu hafi komið að því að starfsmenn Ístaks gátu ekki sinnt verkum sínum og hafi þeir verið fengnir til þess að hreinsa svæðið. Það sé því ekki rétt að hallað hafi á stefnanda að þessu leyti eins og haldið sé fram í stefnu. Stefndi kveður stefnanda ekki hafa tekist að afla Silomer einangrunarborða eins og tilskilið var í gögnunum. Til að leysa málið hafi Jón Ágúst Pétursson haft samband við þá aðila sem annast höfðu hljóðhönnun kvikmyndasalanna og hafi orðið úr að þeir pöntuðu efnið. Að öðru leyti hafi stefndi ekki komið að málinu. Efnið hafi ekki komið seinna fyrir það að hönnuðir pöntuðu efnið í stað stefnanda sem ekki gat gert það. Stefndi kveður það ranga staðhæfingu hjá stefnanda að stefndi hafi staðhæft að allar stáleiningar í stálvirki í gólfi væru jafnstórar. Þvert á móti hafi stefnanda verið bent á að einingarnar væru jafnstórar innan hverrar sætaraðar en ekki á milli raða, en starfsmenn stefnanda hafi hvorki farið eftir ábendingum stefnda né farið eftir málsetningu á teikningum. Stefnandi hafi því látið smíða stærðir sem féllu ekki að verkinu þrátt fyrir að augljóst væri að slíkt væri ekki hægt og hafi því orðið að endurvinna verkið. Ekki hafi verið um það að ræða að gólf væru ójöfn heldur hafi staðreyndin verið sú að það var ekki samsíða lína sem gekk í gegnum allt stálvirkið og því hafi uppistöður verið misstórar á milli sætaraða. Það hafi komið skýrt fram á teikningum. Stefndi kveður stefnanda hafa látið mála gataplötur í forsal án þess að hafa samráð við verkkaupa og fara formlega boðleið. Áferðin hafi ekki verið rétt og því hafi orðið að endurmála. Ekki hafi verið um mistök arkitekta eða starfsmanna stefnda að ræða. Stefnandi hafi krafist 15% álags á aukaverk sem aðrir unnu, þótt í grein 0.4.1 í útboðslýsingu væri tekið fram að álag væri 10 %. Gerð hafi verið athugasemd á fyrsta reikningi. Verktaki hafi leiðrétt reikninga en lagt fram kröfu vegna álagsins við lokauppgjör. Þá hafi stefnandi krafist verðbóta sem ekki séu í samræmi við samning aðila. Stefndi vekur athygli á því að í orðsendingu nr. SB-197, á dskj. nr. 45, séu dregnar saman niðurstöður úr uppgjöri verksins og séu þar m.a. reikningar nr. 1420 og 1421 dregnir saman. Þetta hafi m.a. verið gert vegna þess að stefndi hafði greitt inn á framvindu, eins og gert sé í verksamningum, þannig að síðustu reikningar standa ekki sjálfstæðir vegna þess að við lokauppgjör hafi greiðsluliðir verið stilltir af. Magntakan verði að liggja fyrir til þess að hægt sé að gera upp verk endanlega. Í ofangreindri orðsendingu komi fram að við endanlegt uppgjör hafi komið í ljós að ofgreidd hafi verið umtalsverð fjárhæð vegna þeirra verkliða sem reikningar nr. 1420 og 1421 fjalla um. Þess vegna séu liðir í t.d. reikningi, á dskj. nr. 11, greiddir með ofgreiddum liðum í öðrum reikningum. Þetta sé staða sem er þekkt í verksamningum. Í ofangreindri orðsendingu stefnda nr. SB-197 á dskj.nr. 45 gerir stefndi auk athugasemda við reikninga stefnanda nr. 1420 og 1421, athugasemdir við reikninga stefnanda nr. 1422-1425. Í orðsendingunni, sem er dagsett 15. apríl 2002 og fjallar um yfirferð reikninga segir: “Meðfylgjandi er uppfært yfirlit um stöðu reikninga ÁHÁ bygginga ehf. gagnvart Smáralind ehf. vegna Smárabíós. Helstu breytingar eru að búið er að færa inn einingarverð og uppgjör magntalna og aukaverka til samræmis við niðurstöðu funda eftirlits með ÁHÁ byggingum ehf. og undirverktöku. Samkvæmt yfirlitinu hefur Smáralind ehf, þegar ofgreitt ÁHÁ byggingum ehf. 686.569 kr. Samþykktir verkliðir hafa því þegar verið greiddir með ofgreiðslu annarra verkliða.” Í fylgiskjali með orðsendingunni er yfirferð stefnda á lokareikningum stefnanda þannig sett upp: Í fylgiskjölum með orðsendingunni er fjallað ítarlega um hvern reikning fyrir sig og þau atriði rakin sem stefndi telur að eigi að leiða til framangreindrar niðurstöðu. Í fylgiskjölum er fylgdu reikningum stefnanda til stefnda koma fram þau atriði sem stefnandi telur sýna að reikningar hans séu réttir. Verður nánar fjallað um þessa reikninga stefnanda, athugasemdir stefnda við þá og afstöðu dómsins til ágreinings aðila um reikningana í niðurstöðukafla dómsins. Stefndi kveður stefnanda hafa fengið baðkjarnasvæðið afhent nokkuð seinna en efni stóðu til. Hins vegar hafi þessi verkhluti verið lengra kominn þegar afhending fór fram en gögn gerðu ráð fyrir. Jafnframt hafi stefnandi ekki unnið í verkhlutanum sem skyldi og hafi það verið orsök vandans. Þá hafi ekki komið fram rökstuðningur fyrir kröfu stefnanda. Stefndi kveðst ávallt hafa mótmælt kröfum stefnanda og séu bókanir um það í gögnum málsins, fjöldi bókana, orðsendinga og fundargerða. Þá hafi stefndi greitt reikninga vegna gipsveggjanna með fyrirvara m.a. til þess að láta verkið ganga vel eftir. Þá hafi stefnandi afturkallað alla þá reikninga sem nú sé krafist greiðslu á. Það hafi verið gert á fundi með fulltrúum stefnda. Stefndi kveður stefnanda hafa afhent verkið of seint og hafi komið fram gallar í verkinu auk þess sem verkinu hafi ekki verið lokið og vísar stefndi til dskj. nr. 53-56. Þann 16. janúar 2004 var Örn Steinar Sigurðsson byggingarverkfræðingur dómkvaddur sem matsmaður að beiðni stefnda til að skoða og meta 1) galla sem voru á verki stefnanda við afhendingu og ekki var bætt úr af hálfu stefnanda og 2) Ólokin verk samkvæmt verksamningi. Matsmaður skilaði skriflegri matsgerð þann 8. ágúst 2004. Í matsgerðinni er sundurliðuð kostnaðaráætlun fyrir kostnað á þeim verkþáttum sem matsmaður telur gallaða eða er ólokið og á þeim verkþáttum sem hann telur hafa verið gallaða en verkkaupi, stefndi, lauk sjálfur við. Samtals metur matsmaður kostnað við úrbætur á þessum verkþáttum á 7.098.037 krónur, sem skiptist í vinnu 3.469.441 krónur, tæki 43.550 krónur og efni 3.585.045 krónur. Matsmaður hefur metið eðlilegan aukakostnað við byggingarstjórn og eftirlit 10% af verkkostnaði, eða 709.804 krónur. Í matsgerðinni segir matsmaður, að við mat á kostnaði, með þeirri aðferð sem hann hafi beitt, séu almennt meiri líkur á því að kostnaður sé vanmetinn, en ofmetinn. Þ.e. margir hlutar þess, sem eru skoðaðir séu ekki sýnilegir og meiri líkur á því að efnisatriði, sem verðlögð séu, séu vantalin en oftalin. Til að gera við þessu sé bætt við 15% álagi, sem nefnt sé ófyrirséð. Gera megi ráð fyrir að umsjón og ófyrirséð dreifist jafnt á alla verkþættina í því tilviki ef sundurliða þyrfti matið á einstaka liði áætlunarinnar við frekari málsmeðferð. Matsmaður metur liðinn ófyrirséð á 1.064.706 krónur. Heildarfjárhæð allra matsliða nemur því 8.872.546 krónum án 24,5% virðisaukaskatts, en að viðbættum virðisaukaskatti, sem nemur 2.173.774 krónur, er heildarkostnaður samkvæmt matinu 11.046.320 krónur á verðlagi í júlí 2004. Í yfirferð stefnanda á matsgerðinni og athugasemdum sem hann gerir við hana, sbr. dskj. nr. 97, samþykkir stefnandi matsliði samtals að fjárhæð 931.472 krónur auk virðisaukaskatts en hafnar öðrum matsliðum. Verður síðar og þar sem það á við fjallað um matsgerðina og afstöðu aðila til hennar. II. Stefnandi kveður stefnda með bréfum eftirlitsaðila dagsettum 16. október og 24. október 2001 hafa sett fram kröfu um að stefnandi legði fram verktryggingu, að örðum kosti greiddi hann ekki fyrirliggjandi reikninga. Við þeirri kröfu hafi stefnandi orðið og lagt fram verktryggingu 31. október 2001. Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið um annað samið en að stefndi greiddi fyrir verkið samkvæmt framgangi þess, þ.e. framlögðum reikningum og reglum ÍST 30. Stefndi hafi engin efnisleg mótmæli haft uppi gegn reikningum stefnanda eða gert við þá athugasemdir. Samkvæmt ákvæðum ÍST 30 hafi stefnda borið, ef hann sætti sig ekki við framlagðan reikning, að setja fram skrifleg mótmæli innan ½ mánaðar að viðlögðum mótbárumissi. Stefnandi reisir kröfur sínar á meginreglum samningalaga, ákvæðum kaupalaga og ákvæðum IST 30. III. Sýkna. Af hálfu stefnda er sýknukrafa m. a. byggð á því að stefndi hafi frá upphafi mótmælt kröfum stefnanda og þar af leiðandi hafi reikningar stefnanda aldrei verið samþykktir. Stefnandi hafi jafnframt viðurkennt þessi mótmæli með því að óska eftir því að afturkalla reikningana. Stefnandi geti ekki bæði sleppt og haldið. Er reikningarnir hafi verið teknir til baka hafi Sveinn Jónsson byggingarstjóri Smáralindar og Jón Ágúst Pétursson verið viðstaddir. Sé því skorað á stefnanda að leggja fram yfirlýsingu löggilts endurskoðanda, staðfesta af skattayfirvöldum, sem sýni að reikningarnir séu í bókum fyrirtækisins sem ógreiddir og að af þeim hafi verið greiddur virðisaukaskattur sem ekki hafi verið bakfærður eða með öðrum hætti færður stefnanda til tekna. Af hálfu stefnda er afturköllun stefnanda á reikningunum talin hafa þá þýðingu að stefnandi hafi fallist á mótmæli stefnda eða hafi að minnsta kosti þá þýðingu að stefnandi hafi viðurkennt mótmælin. Jafnframt hafi afturköllunin þá þýðingu að stefnandi geti ekki gert þær kröfur sem hann gerir á grundvelli reikninganna. Stefndi telur önnur gögn, sem sýna mótmæli stefnda við kröfu stefnanda, leiða til sömu niðurstöðu, svo sem dómskjöl 31-40 sem fjalla um athugasemdir og fyrirvara stefnda. Einkum þó dómskjal nr. 42 er sýnir afstöðu stefnda til reikninga nr. 1422,1423,1424 og 1425 og dómskjal nr. 43 sem lýsir afstöðu til reiknings nr. 1420. Þá byggir stefndi á því að við uppgjör verksamninga hafi frestákvæðum í ÍST-30 ekki verið beitt þegar sýnt sé að ágreiningur sé um veigamikil atriði. Samkvæmt orðsendingu nr. SB-197 á dskj. nr. 45 hafi niðurstaðan verið að stefndi hefði ofgreitt stefnanda 686.569 krónur. Niðurstaðan á dskj nr. 45 taki ekki tillit til þeirra krafna sem koma fram á dskj. nr. 22. Bent sé á að í orðsendingu nr. SB-197 á dskj. nr. 45 hafi verið tekið tillit til samninga sem höfðu náðst um atriði í reikningum nr. 1420 og 1421. Í því sambandi megi benda á að stefndi samþykkti hærra einingaverð en hann hafði áður gert í orðsendingu nr. SB-179, á dskj. nr. 38. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi verði að rökstyðja einingaverð sín í gipsveggi með hliðsjón af tilboðum í innanhúsfrágang í verslanir Hagkaups og Debenhams. Það hafi hann ekki gert en í þess stað tekið mælingu úr allt öðru húsi til hliðsjónar. Stefnandi haldi því fram að um það hafi verið samið að stefndi greiddi fyrir verkið “samkvæmt framgangi þess, þ.e. framlögðum reikningum og reglum ÍST-30.” Þessa fullyrðingu mætti skilja svo að ekki hafi verið samið um verð. Sýnt hafi verið fram á að samið var um verð. Enda byggi stefnandi mál sitt öðrum þræði á því að verkið hafi átt að vinna samkvæmt samkomulaginu, þar sem skýrt hafi verið tekið fram á hverju skuli byggja um verð. Stefnandi sé því ekki sjálfum sér samkvæmur að þessu leyti. Um einstakar kröfur stefnanda kveðst stefndi hafa gert athugasemdir. Hann hafi gert athugasemd við reikning stefnanda nr. 1420 á dskj. nr. 8, er varði magnaukningu, með orðsendingu nr. SB-193 á dskj. nr. 43. Þá sé athugasemdir við reikninga á dskj. nr. 9, 10, 11 og 12 að finna á dskj. nr. 42. Stefndi vekur athygli á því að kröfur stefnanda eru ekki rökstuddar með gögnum eins og t.d. kröfur samkvæmt reikningi á dskj. nr. 12. Þá hafi stefnandi sýnt tómlæti við innheimtu kröfunnar. Sýkna að svo stöddu. Kröfu um sýknu að svo stöddu byggir stefndi á því að aðilar málsins hafi samið svo um að tveir dómkvaddir matsmenn meti sanngjarnt endurgjald framkvæmdarinnar. Texti verksamningsins, á dskj. nr. 3, sé skýr og eigi dómkvaðningin við um alla framkvæmdina og allar kröfur. Kröfur stefnanda séu því ekki dómtækar og verði hann að óska eftir mati dómkvaddra matsmanna og eftir atvikum að leggja það síðan til grundvallar málssókn. Nái sýknukrafan ekki fram að ganga beri að sýkna stefnda að svo stöddu. Gagnkröfur til skuldajafnaðar. Af hálfu stefnda er höfð uppi í málinu sem varakrafa, gagnkrafa til skuldajafnaðar að fjárhæð 48.874.528 krónur. Samkvæmt greinargerð stefnda var gagnkrafa hans 63.524.569 krónur. Munurinn stafar af því að í greinargerðinni var liðurinn gallar og ólokin verk áætlaður 17.600.000 krónur en í endanlegri kröfugerð nemur sami liður 2.949.959 krónum. Gagnkrafa stefnda er annars þannig sundurliðuð: Kröfurnar sundurliðar og rökstyður stefndi svo: 1. Tafabætur (dagsektir.) Kröfu um tafabætur (dagsektir) byggir stefndi á því að samkvæmt grein 0.0.6 í útboðslýsingu, á dskj. nr. 4, hafi stefnanda borið að skila sýningarklefum tilbúnum og rykþéttum til uppsetningar búnaðar 20. ágúst 2001. Honum hafi borið að skila sölum 1-5 með frágengnum veggjum, gólfum og loftum 1. september 2001. Við þessar dagsetningar hafi stefnandi ekki staðið en sýningarklefar og bíósalir hafi verið teknir í notkun af verkkaupa 10. október 2001 og teljist verktaki hafa skilað verkinu þann dag, sbr. grein 28.9 í ÍST 30/1997. Í útboðslýsingu, sem sé hluti af samningi aðila, sé ítrekað í grein 0.4.2 að verktaki skuli ljúka verki sínu á tilskildum skiladögum samkvæmt grein 0.0.6. Síðan sé mælt fyrir um tafabætur (dagsektir). Segi þar að fyrir hvern almanaksdag sem það dregst að verkinu sé að fullu lokið og lokaúttekt geti farið fram skuli verktaki greiða verkkaupa 1 0/00 samningsupphæðar í tafabætur vegna dráttar á áfangaskilum og 2 0/00 samningsupphæðar í tafabætur vegna dráttar á lokaskilum. Ljóst sé að lokaskilum hafi seinkað verulega eftir að stefndi tók verkið í notkun, þ.e. frá 10. október 2001, og hafi því enn ekki verið skilað. Stefndi sé hins vegar tilbúinn af sanngirnisástæðum að miða lokaskil við 7. desember 2001, en áskilinn sé allur réttur til að auka við kröfur í því sambandi. Stefndi krefjist ekki fullra tafabóta fyrir síðastnefnda tímabilið. Í stað 2 0/00 tafabóta sé krafist 0,5 0/00 tafabóta. Í samræmi við framangreint og tilvitnuð ákvæði útboðslýsingar og ÍST 30/1997 sé krafa stefnda eftirfarandi: 2.Hönnunar- og stjórnunarkostnaður. Af hálfu stefnda er byggt á því að tilefnislausar kröfur stefnanda og óvönduð vinnubrögð við framkvæmd verksins hafi valdið gífurlegu álagi á yfirstjórn stefnda sem verkkaupa, byggingastjórn hans, hönnuði og ráðgjafa. Sé sá kostnaður, sem stefndi telji stefnanda hafa valdið með þessum vinnubrögðum við framkvæmd verksins, orðinn af slíkri stærðargráðu að ekki sé unnt að horfa framhjá honum. Kröfurnar sundurliðist þannig: 3. Gallar og ólokin verk. Þessa kröfu byggir stefndi á matsliðum nr. 153, 157 og 158 í matsgerð. Um matslið 153 segir í matsgerð: “Bláar flísar, líming. Víða vantaði lím undir flísarnar og verkkaupi hefur skipt út miklu magni af flísum að sögn eftirlitsmanns (JÁP). Matsmaður hefur farið tvisvar og skoðað flísarnar. Í júlí 2004 eru um 8 flísar greinilega brotnar vegna ófullnægjandi undirvinnu. Matsmaður telur eðlilegt að miða viðgerð við að endurleggja allar flísarnar”. Matsmaður metur kostnað við þennan matslið á 2.491.056 krónur sem sundurliðast í vinnu 581.681 krónur og efni 1.909.375 krónur. Um matslið 157 segir í matsgerð: “Gólfefni við rúllustiga, hæðarmunur. Flísalögn mislandar. Taka þarf upp flísalögnina á nokkuð stóru svæði þannig að jafna megi út mismuninum og endurleggja. Matsmaður telur að eðlilegt sé að miða við 40 m2.” Kostnaðarmat matsmanns hljóðar upp á 454.038 krónur sem skiptist í vinnu 186.138 krónur og efni 267.900 krónur. Um matslið 158 segir í matsgerð að skipta þurfi um brotna flís undir ljósastaur við bar. Kostnaður er metinn á 4.865 krónur sem skiptist í vinnu 3.102 krónur og efni 1.763 krónur. Af hálfu stefnda er ekki höfð uppi gagnkrafa vegna annarra matsliða en stefndi kveður þá hafa verið dregna frá í uppgjöri aðila og komi þeir þar fram. IV. Eins og að framan getur er stór hluti dómkröfu stefnanda byggður á reikningi nr. 1425, dagsettum 10. desember 2001 að fjárhæð 61.142.000 krónur með virðisaukaskatti. Reikningurinn ber yfirskriftina: Reikningur vegna kröfugerðar. Í stefnu er krafa samkvæmt þessum reikningi skýrð almennum orðum en með reikningum voru ekki lögð fram nein gögn honum til stuðnings. Undir rekstri málsins á síðari stigum var gerð nokkur grein fyrir reikningi þessum með framlagningu gagna er fylgdu reikningnum til stefnda svo og með framburði Björgvins Magnússonar fyrir dómi. Í orðsendingu stefnanda nr. OS-34-BM, dagsettri 5. 12. 2001, segir að kröfur sem reikningurinn byggist á og séu kröfur sem séu gerðar umfram kröfur um magnaukningar og aukaverk, séu þessar: Bætur vegna seinkunar á afhendingu baðkjarna (vestur) af hálfu Ístaks. Í fylgiskjali með orðsendingunni er þessi liður metinn á 16.520.000 krónur. Í fylgiskjalinu segir að samkomulag um innréttingu Smárabíós hafi verið undirritað 31. maí 2001 og samkvæmt útboðslýsingu hafi verktaki átt að fá allt vinnusvæðið afhent í upphafi verks en raunin hafi orðið sú að baðkjarnar í vesturhluta fengust afhentir 28. ágúst 2001 eða tæpum þremur mánuðum seinna en áætlað var. Þetta hafi orðið til þess að vinna þurfti ómælda næturvinnu til þess að baðkjarnarnir yrðu tilbúnir á tilsettum tíma. Er krafa byggð á því að fá greitt næturvinnuálag á 53,5% þeirrar vinnu sem unnin var í baðkjörnum þessum Bætur vegna seinkunar á afhendingu Silomer hljóðeinangrunarborða af hálfu Smáralindar. Í fylgiskjali með ofangreindri orðsendingu er þessi liður metinn á 15.658.000 krónur. Í fylgiskjalinu segir að stefndi hafi átt að útvega Silomer hljóðeinangrunarborða sem notaðir voru í bíósali. Samkvæmt verkáætlun verktaka hafi vinna við stálgólf í sal 1 átt að hefjast í byrjun júní 2001. Seinkun hafi orðið á afhendingu borðans til júlíloka 2001 og hafi vinna við stálgólf ekki getað hafist fyrr en þá. Til þess að geta afhent verkið á tilsettum tíma hafi verið unnin umtalsverð næturvinna í salnum. Krafa stefnanda sé reist á því að fá greitt næturvinnuálag á 53,5% þeirrar vinnu sem unnin var í sal 1. Bætur vegna skerðingar á athafnasvæði og efnislager. Í fylgiskjali með ofangreindri orðsendingu er þessi liður metinn á 10.424.000 krónur. Í fylgiskjalinu segir að samkvæmt útboðslýsingu hafi verktaki fullan aðgang að vinnusvæðinu. Með orðsendingu nr. 1424 dags. 7.9. 2001 hafi Ístaki verið skipað að rýma bíópall til að hleypa þeim að í loftaklæðningu. Þetta hafi verið gert án samráðs við forsvarsmenn stefnanda og hafi undirverktakar verið reknir heim. Á bíópalli hafi m.a. verið unnið við flísalögn og þar hafi einnig verið efnislager, svo sem gipsplötur, blikkstoðir og verkfæri. Á staðnum hafi verið 73 starfsmenn á vegum stefnanda. Eftir þetta hafi athafnasvæði verktaka verið mjög takmarkað og efnislager fjarri vinnusvæði. Gipsplötubúnt hafi verið geymd utanhúss sunnan við Vetrargarðinn og hafi verktaki m.a. verið með tvo lyftara á leigu það sem eftir var verktímans við að selflytja efni inn í húsið og upp á bíópallinn. Stefnandi geri kröfu um að fá bætt það vinnutap sem varð vegna þeirrar uppákomu þegar pallurinn var rýmdur. Jafnframt sé gerð krafa um bætur vegna erfiðra aðstæðna á efnislager, lyftaraleigu, tapaðs efnis og verkfæra. Í orðsendingu stefnanda nr. OS-17-BM, dagsettri 8. september 2001 segir um þetta tilvik: Forsendur fyrir áframhaldandi starfi ÁHÁ bygginga ehf. við bíósali: 1. Allt tjón verði bætt að fullu, skemmdir á efni, verkfæri og þess háttar. 2. Allt vinnutap nú um helgina lauslega áætlað 509 vinnustundir verði að fullu greitt (fyrir föstudag og laugardag en fyrirtækið er nú með 83 starfsmenn á staðnum). 3. Að múrarar fái greitt fyrir vinnutap og tjón um helgina en þeir voru sendir heim á föstudag og þeir fletir sem lagðir voru flísum á föstudag hafði verið keyrt yfir þá strax um kvöldið eru þeir trúlega stórskemmdir. 4. Smáralind greiði yfirvinnuálag á alla vinnu umfram 60 tíma á viku til verkloka (Þetta á sér lengri aðdraganda). 5. Að byggingarstjórn Smáralindar undirriti plagg þess efnis að ÁHÁ Byggingar ehf. verði ekki beitt dagsektum náist ekki að ljúka öllum verkþáttum í tæka tíð.” Bætur vegna ósléttra steingólfa í bíósölum. Í fylgiskjali með ofangreindri orðsendingu metur stefnandi þennan kröfulið á 8.820.000 krónur. Um þennan lið segir stefnandi í fylgiskjalinu, að þegar samið hafi verið um verkið hafi verktaki verið krafinn um afslátt á stálverði í bíógólfum. Rök verkkaupa hafi verið þau að hægt væri að’ “raðsmíða” stálvirkið í gólfinu því allar undirstöður væru jafnlangar. Á þetta hafi verið fallist af hálfu verktaka og afsláttur gefinn. Raunin hafi orðið sú að gólf voru óslétt og mishæðótt og hafi orðið að framleiða nánast hverja undirstöðu eftir máli. Stefnandi geri því þá kröfu að afslátturinn verði felldur niður þar eð forsendur hans séu brostnar. Bætur vegna endurmálunar og uppsetningar á gataplötum á A-B vegg. Í fylgiskjali með ofangreindri orðsendingu metur stefnandi þennan lið á 5.120.000 krónur. Um þennan lið segir stefnandi að áferð á pólýhúðuðum gataplötum í forsal hafi ekki verið rétt að dómi arkitekts og hafi verktaka verið gert að mála þær aftur. Þegar verkkaupi hafi gefið út orðsendingu um lit og áferð á plötunum hafi þegar verið búið að mála þær. Svo virðist sem arkitekt hafi komið upplýsingum um lit til málara áður en orðsendingin var gefin út. Endurmálun platna hafi orðið til þess að uppsetningu þeirra seinkaði og hafi hún verið unnin á síðustu sólarhringum verksins. Verktaki geti ekki tekið ábyrgð á röngum upplýsingum um lit og áferð. Jafnframt hafi þurft að sérsníða plötur að lofti vegna breytilegrar hæðar. Stefnandi geri kröfu um að endurmálun gataplatna verði greidd að fullu. Gerð sé krafa um næturvinnuálag vegna uppsetningu platnanna, en sú vinna hafi verið unnin að næturlagi síðustu daga verktímans. Þá sé gerð krafa vegna vinnu við að sérsníða plötur að lofti. Álag verktaka vegna aukaverka verði 15%. Í fylgiskjali með ofangreindri orðsendingu metur stefnandi þennan lið á 2.000.000 krónur. Um þennan lið segir stefnandi, að þegar samkomulagið um verkið hafi verið gert þann 31. maí 2001 hafi legið fyrir að samkomulagsgrundvöllur væri tilboð stefnanda í Debenhams og Hagkaup. Í þeirri útboðslýsingu hafi ekki verið ákveðin álagsprósenta af hálfu verkkaupa. Í útboðslýsingu Smárabíós hafi verkkaupi ákveðið einhliða að álagsprósenta skuli vera 10% á aukaverk. Verktaki hafi frá upphafi mótmælt þessu og krafist 15% álags á aukaverksreikningum Að kröfu eftirlits hafi verktaki lækkað álag niður í 10% til þess að aukaverksreikningar fengjust greiddir. Sú lækkun feli ekki í sér samþykki verktaka heldur fyrst og fremst gerð til að liðka fyrir greiðslum. Álagi á aukaverk sé ætlað að standa straum af kostnaði verktaka sem annars sé innifalinn í einingaverði. Stefnandi geri kröfu um að stefndi greiði sanngjarnt álag 15% á aukaverk. Greiðslur, reikningsskil og verðlagsgrundvöllur verði leiðrétt til samræmis við útboðslýsingu. Í fylgiskjali með ofangreindri orðsendingu metur stefnandi þennan lið á 2.600.000 krónur. Um þennan lið segir stefnandi í fylgiskjalinu að útboðslýsing kveði á um að reikninga skuli gera í fyrstu viku hvers mánaðar og miðað við framvindu síðasta mánaðar. Þetta sé viðtekin venja í samningsverkum. Framvindureikningur sé þá dagsettur á fyrstu dögum mánaðarins og vísitala þess mánaðar notuð til að verðbæta reikningsupphæð. Vísitalan endurspegli verðlag fyrra mánaðar og sé því réttur mælikvarði á þau verk sem þá voru unnin. Þessu fyrirkomulagi hafi verkkaupi viljað breyta þrátt fyrir kröftug mótmæli verktaka. Verkkaupi hafi krafist þess að framvindureikningar væru dagsettir í lok þess mánaðar sem verkið var unnið og vísitala sama mánaðar notuð til verðbótaútreiknings. Með þessu sé verkkaupi að spara sér greiðslu réttra verðbóta auk þess að auka fjármagnskostnað verktaka þar sem greiða þurfi virðisaukaskatt af öðrum hverjum framvindureikningi tveimur mánuðum fyrr en ella. Í nokkrum tilvikum hafi greiðslur verið í formi víxla með tilheyrandi kostnaði fyrir verktaka. Stefnandi geri kröfu um að útreikningur verðbóta verði leiðréttur til samræmis við útboðslýsingu. Jafnframt sé gerð sú krafa að verkkaupi greiði fjármagnskostnað verktaka af upphæð virðisaukaskatts af framvindureikningum dagsettum í lok júní, ágúst og október. Krafist sé dráttarvaxta frá gjalddaga reikninga í þeim tilfellum sem greiðslur hafa dregist. Jafnframt sé krafist greiðslu víxilkostnaðar þar sem það á við. Samkvæmt ofansögðu hefur verið lýst þeim atvikum og þau atriði rakin sem stefnandi byggir kröfur sínar samkvæmt reikningi nr. 1425 á. Ekkert er við þá útlistun að athuga svo langt sem hún nær. Á hinn bóginn ber til þess að líta að reikningur þessi er ekki studdur viðhlítandi gögnum og tölulegan grundvöll og rökstuðning skortir. Dómurinn getur því ekki lagt efnisdóm á þennan kröfulið í þeim búningi sem hann er í. Ber því með vísan til heimildar í . 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að vísa þeim kröfulið samkvæmt stefnu sem byggir á reikningi stefnanda nr. 1425, að fjárhæð 61.142.000 krónur, frá dómi ex officio vegna vanreifunar. Verður þá fjallað um aðra reikninga stefnanda sem hann byggir dómkröfur sínar á. Við höfðun máls þessa fylgdu engin gögn þessum reikningum, en undir rekstri málsins hefur verið úr því bætt. Hvorugur aðili hefur lagt fram verklýsingar vegna útboða 02,03 og 04. Með hliðsjón af kröfugerð aðila og málatilbúnaði verður annar þeirra þó ekki talinn bera meiri halla af skorti á framlagningu þeirra gagna en hinn. Þrátt fyrir annmarka á málatilbúnaði aðila að þessu leyti telur dómurinn sér fært að leggja efnisdóm á kröfur stefnanda samkvæmt þessum reikningum. Hér að neðan verður reikningum stefnanda og sundurliðunum þeirra stillt upp eins og stefndi hefur gert í fylgiskjölum með fyrrnefndri orðsendingu á dskj. nr. 45 þar sem fram kemur afstaða stefnda til einstakra þátta reikninganna og sjónarmið hans. Þar á eftir verður getið sjónarmiða dómsins og niðurstaðna varðandi einstaka reikninga. Í fremri dálki hér að neðan koma fram sundurliðanir á reikningum stefnanda í samræmi við fylgiskjöl með reikningunum, en í dálki þar til hægri með hvaða fjárhæð stefndi samþykkir einstaka liði reikninganna, eða hvort hann hafnar þeim liðum svo og þær fjárhæðir sem stefndi telur stefnanda áður hafa fengið ofgreiddar vegna rangra einingaverða og stefndi notar nú til greiðslu nýrri reikninga. Athugasemda stefnda sem fram koma í dskj. nr. 45 er síðan stuttlega getið við einstaka liði eins og þörf krefur. Verður nú fjallað um einstaka reikninga stefnanda nr. 1420 – 1424. Um reikninga 1420 og 1421. Stefndi hefur fallist á lið nr. 3, pípulagnir með 2.472.456 krónum, sem er hækkun frá því sem stefnandi fer fram á. Þykir rétt að miða við tölu stefnda og er þessi kröfuliður því tekinn til greina með 2.472.456 krónum. Liður 3.7. loftræstikerfi sætir ekki ágreiningi og er hann tekinn til greina með 296.886 krónum. Samkvæmt lið 4 raflagnir krefst stefnandi 2.790.211 króna en stefndu telur þennan lið eiga að vera –1.274.921 krónur. Byggir hann það á magntöluleiðréttingum. Því sé um að ræða hefðbundið magntöluuppgjör. Dómurinn fellst á sjónamið stefnda að þessu leyti sem er í fullu samræmi við gögn málsins. Ákveðst þessi liður því -1.274.921 krónur. Samkvæmt lið 5.2. frágangur veggja, krefst stefnandi 1.107.340 króna. Stefndi telur að þessum lið til frádráttar eigi að koma 9.357.492 krónur. Byggir stefndi þá niðurstöðu á leiðréttingu einingaverða í gipsveggjum og gipsklæðningum. En með hliðsjón af þeim leiðréttingum hafi stefnanda áður verið ofgreitt sem nemi 9.357.492 krónum. Samkvæmt samkomulagi aðila á dskj. nr. 3 var svo umsamið að samið skyldi um einingarverð verks samkvæmt útboði 01 á grundvelli tilboða, sem stefnandi gaf stefnda í desember 2000 í innanhúsfrágang Hagkaups og Debenhams í Smáralind. Var tekið fram að næðu aðilar ekki samningi um verkið skyldi stefndi greiða stefnanda fyrir þær framkvæmdir sem átt hefðu sér stað í samræmi við ofangreind einingaverð að því leyti sem það ætti við þær framkvæmdir sem átt hefðu sér stað. Að því leyti sem einingaverðin ættu ekki við skyldi stefndi greiða stefnanda sanngjarnt endurgjald fyrir framkvæmdirnar. Ef aðilar næðu ekki samkomulagi um endurgjaldið skyldu dómkvaddir tveir matsmenn til að meta það. Fram hefur komið að stefndi greiddi stefnanda í samræmi við það einingaverð sem stefnandi byggði á. Var það framan af gert með fyrirvara. Hvorugur aðila hefur séð ástæðu til að fara fram á dómkvaðningu matsmanna. Samkomulag aðila verður ekki túlkað svo að stefnanda hafi fremur en stefnda borið að hafa frumkvæði að dómkvaðningunni. Dómurinn verður því skera úr því hvort það einingarverð sem stefnandi byggði reikninga sína í gipsveggjum- og klæðningum á hafi verið grundvöllur að sanngjörnu endurgjaldi fyrir framkvæmdirnar. Til þess ber að líta að aðstæður til vinnu eru allt aðrar í Smárabíói en í ofangreindum verslunum, mun hærra til lofts og aðstæður allar mun erfiðari. Að mati dómsins voru einingaverð þau er stefnandi byggði reikninga sína á sanngjörn í skilningi samkomulags aðila. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á að þau hafi verið ósanngjörn. Dómurinn tekur því þennan reikningslið til greina með 1.107.340 krónum, en hafnar kröfu stefnda um frádrátt að fjárhæð 9.357.492 vegna leiðréttingar einingaverða. Kröfuliðurinn stölluð gólf í sölum að fjárhæð 570.000 krónur er samþykktur af stefnda sem krefst lækkunar fjárhæðarinnar um 123.878 krónur vegna kostnaðar við spörtlun á þrepum. Samkvæmt gögnum málsins hafnaði stefnandi því ekki að honum bæri að framkvæma þessa spörtlun, en lét aldrei framkvæma hana. Er þessi kröfuliður því tekinn til greina að þessu frádregnu með 446.122 krónum. Kröfuliðurinn frágangur lofta að fjárhæð 324.000 krónur er samþykktur af stefnda sem aftur krefst afsláttar að fjárhæð 49.920 vegna rangs efnis. Stefndi þykir ekki hafa sýnt fram á tjón er réttlæti afslátt. Er þessi kröfuliður stefnanda því tekinn til greina með 324.000 krónum. Stefndi samþykkir kröfulið nr. 5.5. málun og er hann tekinn til greina með 815.520 krónum. Stefnandi gefur út reikning nr. 1421 vegna verkstöðu nr. 6 þar sem hann leiðréttir magnskrá. Er fjárhæð reikningsins –259.463 krónur og verður hún lögð til grundvallar niðurstöðu í málinu. Stefnandi krefst verðbóta vegna reikninga 1420 og 1421 samtals að fjárhæð 235.098. Stefndi samþykkir –194.075 verðbætur. Dagsetningar reikninga stefnanda er í samræmi við útboðslýsingu og verðbætur þær er hann reiknar í samræmi við það. Er krafa stefnanda um verðbætur vegna reikninga nr. 1420 og 1421 því tekin til greina með 235.098 krónum. Samkvæmt ofansögðu eru reikningar nr. 1420 og 1421 teknir til greina með samtals 4.163.038 krónum. Um reikning nr. 1422. Liður 1. 5-5-00 málun sætir ekki ágreiningi og er hann tekinn til greina með 73.700 krónum. Liður 2. 5-6-00 fastar innréttingar að fjárhæð samtals 650.160 er samþykktur af stefnda með 166.268 krónum. Stefndi krefst í fyrsta lagi lækkunar um 198.200 vegna þess að skipta þurfi út 6 hurðapumpum sem hafi verið of stórar. Í annan stað krefst hann afsláttar að fjárhæð 122.292 krónur vegna lélegs frágangs í kringum S-5 hurðir. Í þriðja lagi krefst hann 163.400 króna vegna nýrrar hurðar er stefnanda beri að leggja til. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á að þessi atriði hafi ekki verið í samræmi við verklýsingu. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn til stuðnings staðhæfingu sinni. Ber því að taka þennan kröfulið stefnanda til greina með 650.160 krónum. Stefndi kefst lækkunar á liðnum 3. 5-8-00 flísalögn. Krafa stefnanda samkvæmt þessum lið er samtals 866.625. Stefndi samþykkir þennan lið með 338.825 og byggir hann lækkunina á því að stefnandi eigi að bæta tiltekna rýrnun á flísum. Dómurinn telur stefnda ekki hafa sýnt fram á að stefnandi beri ábyrgð á rýrnun umræddra flísa. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að rýrnunina megi rekja til bótaskyldrar vanrækslu stefnanda. Er þessi kröfuliður stefnanda því tekinn til greina með 866.625 krónum. Samkvæmt kröfuliðnum nr. 4. 5-10-00 stálsmíði hljóðar krafa stefnanda samtals upp á 1.030.590 krónur. Af þeirri fjárhæð samþykkir stefndi kröfuliðinn aðra lið að fjárhæð 463.500 en hafnar með öllu kröfulið að fjárhæð 525.840 krónur vegna harðviðarfleyga, sem ekki hefðu verið notaðir í umræddu verki og kröfulið að fjárhæð 41.250 krónur vegna álvinkla sem ekki hefðu verið notaðir í verki. Í dómskjali nr. 45 eru umræddir liðir ranglega tilgreindir með mínusmerki undir liðnum samþykkt af stefnda, en eiga að sjálfsögðu að falla út sem hafnað. Að mati dómsins eru engin rök til að fallast á lækkun þessa kröfuliðar stefnanda þótt hann hafi ekki notað umrædda fleyga og vinkla í verkinu, þar sem kostnaður sem þeim liðum nemur kemur þá fram með öðrum hætti í verkinu. Er þessi kröfuliður stefnanda því tekinn til greina með 1.030.590 krónum. Kröfuliður nr. 5 verðbætur er tekinn til greina með 80.487 krónum með sömu rökum og í umfjöllum um reikninga nr. 1420 og 1421 hér að framan. Samkvæmt ofansögðu er reikningur nr. 1422 tekinn til greina með samtals 2.701.562 krónum. Um reikning nr. 1423. Samkvæmt kröfulið 1. 5-6-00 fastar innréttingar nemur heildarfjárhæð kröfu stefnanda 450.256 krónum. Stefndi fellst á þennan kröfulið með 270.452 krónum. Mismunurinn stafar af leiðréttingu magntalna. Sú leiðrétting á við rök að styðjast og er þessi kröfuliður því tekinn til greina eins og stefndi samþykkir hann með 270.452 krónum. Kröfuliðurinn nr. 2 verðbætur er með vísan til þess er áður getur tekinn til greina samkvæmt kröfu stefnanda með 13.812 krónum. Samkvæmt ofansögðu er reikningur nr. 1423 tekinn til greina með samtals 284.264 krónum. Um reikning nr. 1424. Ekki er ágreiningur um kröfuliðinn 1. Aukaverk nr. 13.6. magnaukning í þrepalýsingu og er hann tekinn til greina með 1.199.034 krónum. Stefndi gerir þá einu athugasemd við kröfulið 2. Aukaverk 32, breyting á handriði út úr sal 4 að fjárhæð 183.267 krónur að miða beri við tímagjald sem geri 170.619 krónur. Dómurinn telur athugasemd stefnda rétta og er þessi kröfuliður því tekinn til greina með 170.619 krónum. Kröfuliðurinn nr. 3, Aukaverk 33 breyting á veggjum er annars vegar að fjárhæð 30.580 krónur vegna breytinga á gipsvegg við videovegg og hins vegar að fjárhæð 661.026 krónur vegna breytingar á gipsvegg í böðum. Fyrri kröfuliðinn samþykkir stefndi með 36.676 krónum og er kröfuliðurinn tekinn þannig til greina. Seinni kröfuliðnum hafnar stefndi með öllu og byggir á því að samkvæmt verklýsingu, liður 5.2.01, skuli verktaki gera ráð fyrir í einingarverði sínu að styrkja þurfi veggi þar sem festa þarf innréttingar, vaska og aðra þunga hluti á vegg. Að mati dómsins þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á að báðir veggir falli undir lið 5.2.01 í verklýsingu. Er því ekki fallist á að þessi liður verði felldur niður. Á hinn bóginn ber að lækka kröfu stefnanda samkvæmt þessum kröfulið vegna reikningsskekkju þar sem gleymst hefur að draga gipslag frá í reikningi. Er þessi kröfuliður stefnanda því tekinn til greina með 444.614 krónum. Samkvæmt kröfuliðnum nr. 4. Aukaverk 34 brunaþéttingar fer stefnandi fram á 2.240.240 krónur. Stefndi samþykkir einungis að greiða 156.817 krónur. Rök stefnda eru þau að frágangur gata skuli vera í samræmi við brunaþol viðkomandi byggingarhluta. Ekki sé greitt sérstaklega fyrir fráganginn þar sem hann sé innifalinn. Fallist er á það með stefnda að brunaþétting með lögnum hafi almennt verið innifalin í viðkomandi verkþáttum. Tekin er til greina gjaldfærsla á brunaþéttingu með lögnum á vegum Ístaks hf. sem nemur ofangreindum 156.817 krónum. Kröfuliður stefnanda nr. 5 Aukaverk 35 flísalögn nemur samtals 1.084.840 krónum. Stefndi hafnar þessum kröfulið að mestu leyti og telur kröfur ekki á sinni ábyrgð. Með aukaverkum samkvæmt þessum kröfulið stefnanda fylgja nokkuð ítarleg gögn og er ekki annað að sjá en að krafa stefnanda sé sanngjörn. Af hálfu stefnda skortir rök og gögn fyrir höfnun kröfunnar. Er þessi kröfuliður stefnanda tekinn til greina með 1.084.840 krónum. Kröfuliður stefnanda nr. 6. Aukaverk 36 Handriðsveggir í sal 2 o.fl. nemur 432.936 krónum. Stefndi samþykkir að greiða 211.861 krónur fyrir kröfuliðinn. Stefndi telur einingarverð í vegg ekki vera í samhengi við aðra veggi í verkinu. Að mati dómsins verður ekki séð að hægt hafi verið að styðjast við einingaverð úr Debenhams og Hagkaup varðandi þessa veggi. Ekki hefur verið sýnt fram á að einingarverð það er stefnandi styðst við hafi verið ósanngjarnt. Er þessi kröfuliður stefnanda því tekinn til greina með 432.936 krónum. Stefndi hafnar kröfuliðnum hringlaga hatti yfir videovegg að fjárhæð 617.833 þar sem nákvæma sundurliðun og nótur fyrir efni og vinnu vanti. Ekki hefur verið sýnt fram á að þessi kröfuliður stefnanda sé ósanngjarn og er hann tekinn til greina með 617.833 krónum. Stefnandi hafnar kröfuliðnum áfellur við útganga á sölum að fjárhæð 340.036 krónur. Byggir stefndi á því að verk stefnanda hafi verið svo illa unnið að vinna þurfi verk að nýju. Stefnandi vann umrætt verk og þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á slíka galla í verkinu að stefnanda beri ekkert endurgjald fyrir það. Þessi kröfuliður stefnanda er því tekinn til greina með 340.036 krónum. Kröfuliðurinn nr. 7. aukaverk 37 loftræsting samtals að fjárhæð 203.203 krónur sætir ekki ágreiningi og er hann tekinn þannig til greina. Kröfuliðurinn nr. 8 aukaverk 38 pípulagnir nemur 4.954.805 krónum. Stefndi samþykkir að greiða 2.935.729 krónur fyrir þennan kröfulið. Stefndi hefur með réttu hafnað nokkrum liðum í þessum kröfulið. Á hinn bóginn hefur stefndi notað önnur verð en stefnandi á aukaverk þau er hann samþykkir. Dómurinn telur réttara að byggja á verðum stefnanda og í samræmi við það er þessi kröfuliður tekinn til greina með 3.916.071 krónum. Kröfuliðurinn nr. 9. aukaverk 39 raflagnir nemur samtals 103.997 krónum að teknu tilliti til kröfuliða sem stefndi samþykkir hærri en stefnandi krefst. Er þessi kröfuliður því tekinn til greina með 104.000 krónum. Samkvæmt ofansögðu er reikningur nr. 1424 tekinn til greina með samtals 8.706.679 krónum. Samtals eru reikningar 1420-1424 teknir til greina með 15.855.543 krónum. Samkvæmt ofansögðu á stefnandi kröfu á hendur stefnda vegna ofangreindra reikninga að fjárhæð 15.855.543 krónum krónur og ber sú fjárhæð dráttarvexti eins og í dómsorði greinir en samkvæmt útboðslýsingu 01 er gjalddagi reikninga þremur vikum eftir dagsetningu þeirra. Um gagnkröfur stefnda. Með hliðsjón af úrslitum málsins um kröfur stefnanda vegna reikninga nr. 1420-1424 þar sem fallist er á að stefndi sé í skuld við stefnanda, fellur gagnkröfuliðurinn ofgreidd verklaun að fjárhæð 686.569 um sjálfan sig og er hann því ekki tekinn til greina til skuldajafnaðar við tildæmdar kröfur stefnanda. Um kröfu stefnda um dagsektir ber til þess að líta að sú krafa kom fyrst fram eftir að stefnandi hafði að mestu lokið sínu verki og eftir að stefndi tók í notkun þau rými sem stefnandi vann við. Þá kom það fram hjá eftirlitsmanni stefnda að ekki hefði staðið til að krefja stefnanda um dagsektir. Hins vegar hefði verið ákveðið að gera slíka kröfu eftir að stefnandi afhenti stefnda kröfugerðarreikninginn nr. 1425 að fjárhæð 61.142.000 krónur. Þá ber að líta til þess að ekki er hægt að kenna stefnanda einum um þá seinkun sem varð á áfangaskilum, en viðurkennt er af hálfu stefnda að verulegur dráttur varð á afhendingu aðstöðu til stefnanda og að sá dráttur hafi verið vegna tafa hjá aðalverktaka Smáralindar, Ístaki hf. Með hliðsjón af þessu þykir stefndi ekki eiga rétt til tafabóta og er þeim kröfum hans hafnað. Krafa stefnda um bætur vegna hönnunar-, stjórnunar-og lögfræðikostnaðar er án allra gagna og þykir skorta nægan rökstuðning. Er henni því hafnað Krafa stefnda um bætur vegna galla og ólokinna verka. Krafan byggist á matsliðum 153, 157 og 158 í matsgerð. Eins og áður getur voru 8 bláar flísar brotnar er matsmaður skoðaði umræddar flísar og kvað hann það hafa stafað af ófullnægjandi undirvinnu. Hann kvað víða hafa vantað lím undir flísarnar. Þessar bláu flísar eru þynnri en aðliggjandi flísar og gerði verklýsing ráð fyrir að lím yrði borið bæði á flísarnar og gólfið til að vinna upp þykktarmuninn. Þessi verklýsing var á ábyrgð stefnda. Að mati dómsins hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á handvömm við niðurlagningu flísanna sem stefnandi beri ábyrgð á gagnvart stefnda. Er þessi matsliður að fjárhæð 2.491.056 því ekki tekinn til greina til skuldajafnaðar við kröfur stefnanda. Að því er matslið 157 varðar kemur fram í fylgisskjali 157 með dskj nr. 97 að flísar við umræddan rúllustiga voru af hálfu stefnanda lagðar samkvæmt réttri mælingu. Mislöndun flísa við rúllustiga var því ekki á ábyrgð stefnanda eða aðila sem stefnandi bar ábyrgð á. Ber því að hafna þessum kröfulið, 454.038 krónum. Matsliðurinn brotin flís undir ljósastaur við bar, 4.865 krónur, er ekki tekinn til greina enda ósannað að rekja megi það til atvika er stefnandi ber ábyrgð á að umrædd flís var brotin. Samkvæmt framansögðu hafnar dómurinn öllum gagnkröfum stefnda. Eins og að framan getur hefur dómurinn vísað kröfum stefnanda að hluta frá dómi ex officio en tekið efnislega afstöðu til annarra kröfuliða. Kemur því ekki til álita að sýkna stefnda að svo stöddu af kröfum stefnanda eins og stefndi hefur krafist til vara. Er þeirri kröfu því hafnað. Niðurstaða málsins er því sú að kröfu stefnanda að fjárhæð 61.142.000 krónur, er vísað frá dómi ex officio og að stefndi er dæmdur til að greiða stefnanda 15.855.543 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 8.706.679 krónum frá 21. nóvember 2001 til 30. nóvember s. á., en af 8.447.216 krónum frá þeim degi til 21. 12. s.á. og af 15.855.543 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum þykir rétt að ákveða að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveða upp Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarsson verkfræðingur og Gústaf Vífilsson verkfræðingur. D Ó M S O R Ð : Kröfu stefnanda, ÁHÁ bygginga ehf., að fjárhæð 61.142.000 krónur samkvæmt reikningi nr. 1425, dagsettum 10. desember 2001, er vísað frá dómi ex officio. Stefndi, Smáralind ehf., greiði stefnanda, ÁHÁ byggingum ehf., 15.855.543 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af 8.706.679 krónum frá 21. nóvember 2001 til 30. nóvember s. á., en af 8.447.216 krónum frá þeim degi til 21. 12. s.á. og af 15.855.543 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 125/2002
Skjalafals
S var ákærður aðallega fyrir skjalafals en til vara umboðssvik, með því að hafa framvísað fjórum tékkum undirrituðum af G, hverjum að fjárhæð 1.000.000 króna, og reynt að innleysa þá og síðan innheimta. Sannað þótti að tékkarnir væru úr hefti því sem G átti og var með undirrituðum en óútfylltum tékkum í spilaklúbbi sem G og S áttu aðild að. S hélt því fram að V hafi afhent sér tékkana í því skyni að tryggja að V myndi innan ákveðins tíma greiða um 4.000.000 króna skuld við sig vegna uppgjörs eftir lok samstarfs þeirra. Talið var að í héraðsdómi hafi verið tekin nægilega skýr afstaða til trúverðugleika framburðar S og vitna málsins. Þótt niðurstaða um sönnun fyrir sekt S hafi orðið að ráðast að talsverðu leyti af mati á sönnunargildi framburðar hans og vitna, varð héraðsdómur ekki ómerktur vegna þess að héraðsdómur hafi ekki verið skipaður þremur dómurum. Þá þótti ekki fram komin í málinu nein haldbær skýring S á því á hvaða grunni skuld V við S hafi byggst eða hvernig fjárhæð hennar gæti verið fundin. Þá hafði V andmælt því að hafa afhent S tékkana og skuldað honum fé. Þegar þessa var gætt þótti ekki komin fram nein haldbær skýring á því hvers vegna S hafði skjölin í höndum og framvísaði þeim í banka í því skyni að fénýta sér þau. Var S sakfelldur fyrir skjalafals og dæmdur til átta mánaða skilorðsbundinnar fangelsisvistar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds. Til vara krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju, en til þrautavara að refsing hans verði milduð. Í hinum áfrýjaða dómi hefur verið tekin nægilega skýr afstaða til trúverðugleika framburðar ákærða og þeirra vitna, sem gáfu skýrslu fyrir dómi um sakargiftir á hendur honum, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og henni var breytt með 5. gr. laga nr. 37/1994. Þótt niðurstaða um sönnun fyrir sekt ákærða hafi orðið að ráðast að talverðu leyti af mati á sönnunargildi framburðar hans og vitna, verður hinn áfrýjaði dómur ekki ómerktur vegna þess að héraðsdómur hafi ekki verið skipaður þremur dómurum. Af þessum sökum eru ekki efni til að verða við varakröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms. Ákærði hefur meðal annars byggt varnir sínar á því að Vésteinn Gauti Hauksson, sem hafði verið með honum í umsvifamiklum viðskiptum, hafi afhent sér þá fjóra tékka, sem fjallað er um í málinu, í því skyni að tryggja að Vésteinn myndi innan ákveðins tíma greiða um 4.000.000 króna skuld við sig vegna uppgjörs eftir lok samstarfs þeirra. Í málinu er ekki komin fram nein haldbær skýring ákærða á því á hvaða grunni þessi skuld hafi byggst eða hvernig fjárhæð hennar gæti verið fundin. Vésteinn hefur andmælt því við meðferð málsins að hann hafi afhent ákærða tékkana og skuldað honum fé eftir uppgjör þeirra. Þegar þessa er gætt hefur ekki komið fram nein haldbær skýring á því hvers vegna ákærði hafði skjölin í höndum og framvísaði þeim í banka í því skyni að fénýta sér þau. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Steinbergur Finnbogason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 125.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2002. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík hinn 21. júní sl. á hendur ákærða Steinbergi Finnbogasyni, Klyfjaseli 27, Reykjavík, kt. 300773-4009, aðallega fyrir skjalafals, en til vara fyrir umboðssvik með því að hafa, 17. nóvember 1998, sýnt heimildarlaust í Landsbanka Íslands, Langholtsútibúi, fjóra eftirgreinda tékka, hvern að fjárhæð krónur 1.000.000 og alla útgefna til ákærða, sem vissi að tékkarnir voru falsaðir á eyðublöð úr tékkhefti Guðlaugs Búa Þórðarsonar á tékkareikning nr. 7957 hjá Landsbanka Íslands, Austurstræti 11, Reykjavík, en ákærði hafði komist yfir eyðublöðin í ársbyrjun 1998 undirrituð af Guðlaugi Búa en óútfyllt að öðru leyti, og að hafa jafnframt þann 19. sama mánaðar afhent Björgvin Þorsteinssyni hrl., Tjarnargötu 4, Reykjavík, tékkana til innheimtu á Guðlaug Búa: 1) Tékki nr. 7360215, dagsettur 15. október 1998. 2) Nr. 7360216, dagsettur 22. október 1998. 3) Nr. 7360218, dagsettur 29. október 1998. 4) Nr. 7360217, dagsettur 5. nóvember 1998. Þetta er talið varða við 1. mgr. 155. gr., en til vara við 249. gr., almennra hegningar­laga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess að hann verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara krefst hann þess að honum verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Loks er krafist hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik og málsástæður. Forsaga máls þessa er sú að hinn 21. júní 1999 kærði Guðlaugur Búi Þórðarson meintan þjófnað á fjórum tékkaeyðublöðum úr tékkhefti hans. Er kringumstæðum lýst þannig að Guðlaugur Búi hafi verið félagi í spilaklúbbi vorið 1998 og hafi hann geymt í húsnæði klúbbsins tékkhefti á eigin reikning í Landsbanka Íslands, nr. 0101-26-7957. Í heftinu hafi verið eyðublöð sem hafi verið undirrituð af honum en óútfyllt að öðru leyti. Guðlaugur Búi hafi tekið tékkheftið þegar hann hafi gengið úr klúbbnum en hafi ekki tekið eftir því að eyðublöð vantaði fyrr en Stein­bergur Finnbogason, ákærði í máli þessu, hafi krafið hann um greiðslu á fjórum tékkum úr heftinu, hverjum að upphæð ein milljón króna. Hafi komið í ljós að tékkar þessir, sem báru númerin 7360215, -216, -217, -218, voru úr áðurnefndu hefti. Í kærunni er krafist opinberrar rannsóknar á því hvernig ákærði hafi komist yfir tékkaeyðublöðin og hver hafi fyllt þau út. Meðal gagna málsins er innheimtubréf frá lögmanni ákærða í málinu dagsett 19. nóvember 1998. Það var sent Guðlaugi Búa Þórðarsyni og í því er skorað á hann að greiða skuld samkvæmt ofangreindum tékkum, ásamt dráttarvöxtum og innheimtu­kostnaði, alls 4.251.801 krónu, innan átta daga frá dagsetningu bréfsins, annars verði mál höfðað til innheimtu skuldarinnar. Einkamál var höfðað af ákærða á hendur Guðlaugi Búa með þingfestingu stefnu í Héraðsdómi Reykjavíkur 18. maí 1999. Guðlaugur Búi tók til varna í málinu og mótmælti kröfunni á þeirri forsendu að tékkarnir væru falsaðir. Eftir að ofangreind kæra var send lögreglunni var einkamálinu frestað ítrekað þar til ljóst yrði hver framvinda lögreglumálsins yrði. Einkamálið var loks fellt niður 17. júlí 2000 vegna útivistar stefnanda og var honum gert að greiða stefnda 150.000 krónur í málskostnað. Ljósrit tékkana hafa verið lögð fram í málinu og þar sést að þeir hafa verið fylltir út þannig að vélritað er á þá reikningsnúmer, útgáfudagur og fjárhæð og nafn þess er tékkarnir eru gefnir út til er ritað: „Steinbergur Finbogason”. Tékkarnir eru undirritaðir og útgefnir með eiginhandaráritun Guðlaugs Búa Þórðarsonar. Guðlaugur Búi hefur kannast við undirritunina sem sína eigin. Gjalddagar eru 15. október 1998, 22. október 1998, 29. október 1998 og 5. nóvember 1998. Sönnunargögn. Við aðalmeðferð máls þessa gaf ákærði skýrslu, einnig vitnin Guðlaugur Búi Þórðarson, Daníel Erlingsson, Björgvin Hallgrímsson og Vésteinn Gauti Hauksson. Ákærði, Steinbergur Finnbogason, neitar sök. Hann kvaðst hafa fengið tékkana afhenta hjá Vésteini Gauta Haukssyni í byrjun árs 1998, er þeir hefðu átt fund í bifreið. Þeir hefðu áður verið saman í viðskiptum, aðallega bílaviðskiptum. Þeir hefðu keypt tjónabíla hjá tryggingafélögum, látið gera við þá og selt þá með von um hagnað. Kaupin á bílunum hefðu yfirleitt verið fjármögnuð með bílalánum. Ákærði kvaðst hafa skrifað upp á lánin oftar en Vésteinn Gauti, vegna fyrri fjárhagsvandræða Vésteins Gauta, m.a. kvað ákærði íbúð sína hafa verið setta að veði fyrir láni vegna þeirra sameiginlegu viðskipta en íbúð hans hefði verið eina veðið sem tiltækt hefði verið. Guðlaugur Búi hefði útvegað þeim það lán og skrifað upp á sem ábyrgðar­maður en það mál hefði endað með því að íbúðin hefði verið seld á uppboði. Hann kvað Guðlaug Búa hafa komið að þeirra málum seinnihluta árs 1997 en þá hefði fjárhagsstaða þeirra verið orðin mjög slæm. Á þeim tíma hefðu þeir rekið spilaklúbb allir þrír, auk Björgvins Hallgrímssonar. Ákærði kvað rekstur spilaklúbbsins vera einu viðskiptin sem hann hefði staðið í með Guðlaugi Búa. Aðspurður hvort tékkhefti í eigu Guðlaugs Búa hefði að jafnaði verið geymt í klúbbnum til að hægt væri að skrifa tékka í neyðartilfellum kvaðst ákærði kannast við að einhvern tíma hefðu verið tékkaeyðublöð frá honum á staðnum en kvaðst ekki kannast við að það hefði verið að jafnaði. Aðspurður kvað ákærði sér ekki hafa þótt neitt sérstaklega skrítið að fá fjóra milljón króna tékka undirritaða af Guðlaugi Búa frá Vésteini Gauta þar sem þeir Guðlaugur og Vésteinn hefðu hafið umfangsmikil viðskipti saman á þessum tíma, aðallega fasteignaviðskipti, þar sem miklir peningar hefðu verið í umferð. Hann hefði vitað til þess að Guðlaugur Búi hefði farið með Vésteini Gauta um allan bæ til að greiða úr fjármálum þess síðarnefnda. Hann kvað Véstein Gauta hafa skuldað sér meira en fjórar milljónir. Um nokkurs konar málamiðlunarupphæð hefði verið að ræða sem þeir hefðu ákveðið að ljúka málinu með. Enginn skriflegur samningur hefði verið gerður um þetta og hann hefði ekki gefið Vésteini Gauta kvittun fyrir afhendingu tékkanna. Ekki hefði verið ætlun Vésteins Gauta að tékkarnir yrðu innleystir heldur hefðu þeir verið hugsaðir sem trygging fyrir skuld hans við ákærða á meðan hann gæti gengið frá greiðslu á annan hátt. Aðspurður hvort hann hefði rætt þetta eitthvað við Guðlaug Búa kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa gert það á þeim tíma en þeir hefðu eitthvað rætt þetta síðar. Ákærði benti á víxil sem lagður hefur verið fram í málinu þar sem hann skrifar undir sem samþykkjandi fyrir hönd Söngsmiðjunnar ehf. en Vésteinn Gauti er útgefandi. Ákærði kvað víxil þennan, sem er að fjárhæð fjórar milljónir króna, hafa átt að vera tryggingarvíxil vegna yfirdráttar­láns sem ekki hefði fengist samþykkt og hefði Vésteinn Gauti lagt fram tékkana í beinu framhaldi af því. Vitnið Guðlaugur Búi Þórðarson kvaðst ekki hafa verið lengi í áðurnefndum spilaklúbbi. Björgvin Hallgrímsson hefði verið sá sem helst hefði verið í forsvari fyrir klúbbinn en þeir hefðu verið fjórir með reksturinn þegar mest var, þ.e. áðurnefndur Björgvin, ákærði, Vésteinn Gauti og hann sjálfur. Hann og ákærði hefðu hætt á svipuðum tíma en vitnið kvaðst ekki gera sér grein fyrir hvenær nákvæmlega það hefði verið. Á meðan hann var félagi hefði ávísanareikningi klúbbsins verið lokað og hefði hann þá opnað reikning í Landsbankanum sérstaklega til nota í sambandi við reksturinn. Þess vegna hefði legið tékkhefti með nokkrum ávísunum undirrituðum af honum í klúbbnum. Hann hefði ekki verið þarna öllum stundum en menn hefðu átt að láta vita ef ávísanir væru útfylltar, hvers vegna og fyrir hvaða fjárhæð. Færa hefði átt inn á svuntuna í heftinu. Sá sem hefði haft umsjón með rekstrinum hvert kvöld fyrir sig hefði haft heimild til að nota ávísanir. Heftið hefði verið í skúffu á bak við barinn. Það hefði ekki verið skilið eftir í skúffunni yfir nótt, sá aðili sem hefði „séð um kvöldið” hefði tekið það með sér. Fimm til sex manns hefðu einhvern tíma fyllt út ávísun á þessu tímabili en hann hefði ekki fylgst sérstaklega með því hverjir gerðu það þar sem þetta hefði gengið snurðulaust fyrir sig. Aðspurður hvað vitnið Véstein Gauta hafa haft aðgang að tékkheftinu eins og fleiri, en Vésteinn Gauti hefði raunar sjaldan „séð um kvöld” í klúbbnum. Það hefðu verið ýmis tilfallandi útgjöld sem hefðu verið greidd með ávísunum úr heftinu. Reikningurinn hefði verið stofnaður í nóvember 1997 og notaður fram til 21. janúar 1998. Þessu hefði verið hætt þegar hann hefði hætt þátttöku í klúbbnum og hefði hann aldrei notað þennan reikning í öðrum viðskiptum. Vitnið kvaðst fyrst hafa fengið vitneskju um útfyllingu og framvísun þeirra ávísana sem málið snýst um, þegar hann hefði fengið innheimtubréf frá lög­manni ákærða, dagsett 19. nóvember 1998. Á þessum tíma hefði verið mikið samband á milli hans og Vésteins Gauta en hann hefði ekki haft mikið samband við ákærða og hefði ekki átt viðskipti við hann. Eitthvað hefði verið óuppgert á milli Vésteins Gauta og ákærða þegar þeir hefðu hætt sameiginlegum viðskiptum en hann vissi ekki nákvæmlega hvað það hefði verið mikið eða hver skuldaði hverjum. Vitnið kvaðst hafa haft milligöngu um lán sem ákærði hefði gengist í ábyrgð fyrir og skömmu áður en ávísanirnar hefðu komið fram hefði ákærði misst íbúð sína á uppboði vegna þess láns. Vitnið kvaðst hafa skrifað upp á það lán sem ábyrgðarmaður og hefði hann verið búinn að leggja töluverða vinnu í að koma því í horf áður en gengið var að íbúðinni. Hann hefði gert þetta sem vinargreiða við Véstein Gauta. Aðspurður hvort hann hefði afhent Vésteini Gauta ávísanir kvaðst vitnið einhvern tíma hafa greitt eitthvað fyrir hann en hann hefði algerlega hætt að nota ávísanir á umræddan reikning eftir að hann dró sig út úr rekstri klúbbsins, hann hefði haft ávísanareikning í Búnaðarbankanum og annan reikning í Landsbankanum. Hann hefði aldrei afhent Vésteini Gauta tékka á sína persónulegu reikninga. Vitnið kvaðst ekki muna eftir að hafa nokkru sinni vélritað ávísun. Aðspurður kvaðst vitnið halda að hann hefði hent umræddu tékkhefti þar sem hann hefði ekki fundið það þegar málið kom upp. Hann hefði verið hættur að nota reikninginn, eins og áður kom fram. Vitninu var þá bent á að hann hefði tilkynnt heftið glatað í janúar 1998 en málið hefði ekki komið upp fyrr en í nóvember 1998. Kvað vitnið þá það vera rétt, hann hefði tilkynnt heftið glatað í janúar en látið loka reikningnum þegar málið kom upp. Vitnið Daníel Erlingsson kvaðst hafa verið meðlimur í áðurnefndum spila­klúbbi. Einhverra hluta vegna hefði ávísanareikningi klúbbsins verið lokað og þá hefði Guðlaugur Búi opnað reikning á sínu nafni. Nokkrar undirritaðar ávísanir úr tékkhefti á þann reikning hefðu verið í klúbbnum að jafnaði, þá í vörslum þess sem haldið hefði utan um reksturinn það kvöld en það hefðu verið m.a. ákærði, Vésteinn Gauti og Brynjar Valdimarsson. Hann vissi til að tékkar úr heftinu hefðu verið notaðir oftar en einu sinni en þá hefði verið haft samband við Guðlaug Búa og honum sagt hver upphæðin væri. Vitnið kvaðst ekki muna til þess að talað hefði verið um að einhverjar ávísanir hefðu horfið en hann hefði frétt af því þegar tékkar þeir er málið snýst um komu fram. Hann hefði verið hættur í klúbbnum þegar þeir komu fram. Vitnið Björgvin Hallgrímsson kvaðst hafa verið meðlimur í spilaklúbbi sem staðsettur hefði verið við Klapparstíg. Enginn sérstakur hefði verið eigandi klúbbsins en vitnið kvaðst hafa verið í forsvari ásamt m.a. Guðlaugi Búa, ákærða og Vésteini Gauta. Vitnið kvaðst hafa verið meðlimur frá upphafi, í ágúst 1996, en hætt fyrrihluta árs 2001. Hann kvaðst kannast við að tékkhefti í eigu Guðlaugs Búa hefði verið á staðnum og ávísanir úr því hefðu verið notaðar í þágu klúbbsins. Fleiri tékkhefti hefðu verið notuð, m.a. í eigu vitnisins. Vitnið kvaðst hafa heyrt um hina umdeildu tékka hjá ákærða. Hefði ákærði sagt sér að hann hefði fengið tékkana hjá Vésteini Gauta og hefði sér skilist að um uppgjör hefði verið að ræða vegna bílaviðskipta þeirra. Þegar hann hefði minnst á þetta við Véstein Gauta síðar hefði hann ekki viljað kannast við að hafa afhent ákærða tékka. Aðspurður hvort hann hefði vitað um einhver fjárhagsleg tengsl á milli ákærða, Vésteins Gauta og Guðlaugs Búa kvaðst vitnið vita að þeir hefðu allir verið saman í að kaupa bíla, gera við þá og selja. Vitnið kvaðst hafa gengist undir fjárskuldbindingar vegna klúbbsins og hefði hann þurft að greiða yfirdráttarskuld hjá SPRON sem ábyrgðarmaður. Ákærði hefði einnig verið ábyrgðarmaður að skuldinni en Guðlaugur Búi hefði verið skráður reikningseigandi. Þetta hefðu verið um þrjár og hálf milljón króna. Aðspurður hversu lengi Guðlaugur Búi hefði verið meðlimur í spilaklúbbnum kvaðst vitnið ekki vera viss en kvað það hugsanlegt að það hefði einungis verið í nokkra mánuði. Vitnið Vésteinn Gauti Hauksson kvaðst hafa verið meðlimur í spilaklúbbnum í skamman tíma, frá því í október 1997 fram í janúar 1998, en þá hefði hann hætt og ákærði „borgað sig út”, þ.e. greitt sér það sem hann hefði lagt í klúbbinn. Hann hefði vitað um tékkaeyðublöð frá Guðlaugi Búa sem hefðu verið til taks í klúbbnum en hann hefði aldrei notað þau sjálfur og ekki fylgst með því hverjir hefðu notað þau. Allir hefðu vitað að um tékka á persónulegan reikning Guðlaugs Búa var að ræða. Aðspurður um tengsl hans við ákærða kvaðst vitnið hafa verið í samstarfi við hann um kaup og sölu á tjónabílum. Það hefði staðið í um ár og hefði samstarfi þeirra verið að ljúka í kringum áramótin 1997–1998. Vitnið kvaðst ekki kannast við að ákærði hefði haft uppi kröfur á hendur honum, vegna samstarfsslitanna, sem námu fjórum milljónum eða meira. Hvorugur þeirra hefði verið sáttur við fjárhagslegt uppgjör vegna þeirra viðskipta en hvor um sig hefði talið hinn skulda sér peninga. Hann hefði talið ákærða skulda sér um hálfa milljón en ákærði hefði krafið sig um meira en það. Þeir hefðu hist á veitingastaðnum Jómfrúnni til að ræða þessi mál og þar hefðu þeir útbúið einhvers konar uppgjör sín á milli, sem ákærði hefði fallist á að yrðu lok þeirra mála. Uppgjörið hefði m.a. falist í því að vitnið hefði tekið á sig skuldir sem kona ákærða hefði verið ábyrgðarmaður fyrir og hún hefði verið leyst undan þeim ábyrgðum. Ákærði hefði tekið á sig einhverjar aðrar skuldir. Guðlaugur Búi hefði útvegað ákærða lán með veði í íbúð ákærða en lánið hefði verið ætlað til greiðslu á yfirdráttarskuld ákærða. Þetta hefði Guðlaugur Búi eingöngu gert af greiðasemi, engin viðskipti á milli hans og ákærða hefðu búið að baki. Lánið hefði verið komið í vanskil og Guðlaugur Búi hefði verið að reyna að skuldbreyta því en ákærði hefði ekkert aðhafst og hefði íbúðin síðan farið á uppboð. Ákærði hefði verið ósáttur við Guðlaug Búa vegna þessa og hefði haft uppi orð á fundinum á Jómfrúnni um að Guðlaugur Búi „skyldi borga þetta á annan hátt” en hann hefði ekki vitað við hvað hann átti fyrr en innheimtubréf hefði borist Guðlaugi Búa vegna tékkanna viku síðar. Frásögn ákærða um að hann hefði fengið tékkana hjá honum væri ósannindi. Borin voru undir hann ummæli ákærða um að vitnið hefði látið hann hafa tékkana sem tryggingu fyrir skuld hans og kvað vitnið það vera ósatt. Nánar spurður hvort lánið sem Guðlaugur Búi hefði útvegað hefði ekki verið fyrir ákærða og vitnið í sameiningu kvaðst vitnið ekki telja það, reyndar hefði það aldrei verið rætt sérstaklega. Hann hefði t.d. tekið á sig skuld við VÍS vegna bílaláns sem hefði verið vegna þeirra sameiginlegu viðskipta en kona ákærða hefði verið í ábyrgð vegna þess láns. Niðurstaða. Ákærða er gefið að sök skjalafals en til vara umboðssvik. Ákærði framvísaði tékkum þeim, sem mál þetta snýst um, undirrituðum af Guðlaugi Búa Þórðarsyni og reyndi að innleysa þá og síðan innheimta. Sannað þykir að tékkarnir eru úr hefti því er Guðlaugur Búi átti og var til staðar með undirrituðum en óútfylltum tékkum í framangreindum spilaklúbbi. Tékkareikningurinn var stofnaður 27. nóvember 1997 til notkunar vegna klúbbsins og lagðar inn á hann 50.000 krónur. Keypti Guðlaugur Búi tékkhefti með eyðublöðum númer 7360201 til 7360225. Tilkynnt var símleiðis að tékkheftið væri glatað um eða eftir miðjan janúar 1989. Tékkar númer 7360201 til 7360209 og 7360212 til 7360214 voru innleystir á tímabilinu 28. nóvember 1997 til 21. janúar 1998. Þeir tékkar sem ákært er vegna eru númer 7360215-7360218. Önnur eyðublöð úr heftinu hafa ekki komið fram. Lagt var inn á reikninginn nokkrum sinnum á framangreindu tímabili, hæsta upphæðin var 150.000 krónur, hæsta úttektar­fjárhæð var 100.000 krónur. Samkvæmt málsgögnum hefur engin önnur notkun verið á þessum reikningi. Ljóst er af framburði vitna og ákærða sjálfs að hann, ásamt öðrum, hafði aðgang að tékkheftinu. Guðlaugur Búi hefur neitað að hafa afhent Vésteini Gauta umrædda tékka eða aðra tékka af persónulegum reikningum sínum eða hafa gefið honum heimild til að fylla út tékka útgefna af sér. Einnig hafnar hann því að hafa stofnað til nokkurra skuldbindinga gagnvart ákærða. Verður að telja ósennilegt að Guðlaugur Búi hafi lagt fram tékka fyrir svo hárri fjárhæð til frjálsra afnota af sínum persónulega tékkareikningi í þágu Vésteins Gauta, enda hefur hann neitað því. Þá gefa innistæður á reikningnum og notkun hans ekki tilefni til svo hárra greiðslna sem mál þetta snýst um. Engin gögn eða haldbær rök styðja þá fullyrðingu ákærða að hann hafi mátt gera ráð fyrir því að Guðlaugur Búi væri að greiða meinta skuld Vésteins Gauta við hann. Er raunar um svo háa fjárhæð að ræða, að sú skýring ákærða, að um vinargreiða Guðlaugs Búa við Véstein Gauta hafi verið að ræða þykir ærið langsótt, jafnvel þótt þeir hafi staðið saman í umfangsmiklum viðskiptum á þessum tíma. Ljóst þykir af framburði ákærða og vitna að engin samskipti á milli ákærða og Guðlaugs Búa skýra það hvers vegna ákærði hefði getað tekið við í góðri trú svo háum fjárhæðum í ávísunum útgefnum af Guðlaugi Búa án staðfestingar frá honum. Ákærði bar að hann hefði ekki haft samband við Guðlaug Búa áður en hann reyndi að innleysa tékkana. Ákærða og Vésteini Gauta ber saman um að þeir hafi gert munnlegt málamiðl­unar­samkomulag um skuldaskil sín og er ljóst að hvorugur var ánægður með niður­stöðuna. Hélt ákærði því fram að Vésteinn Gauti hefði afhent honum tékkana til tryggingar uppgjöri þeirra í byrjun árs 1998. Vésteinn Gauti kannaðist ekki við að ákærði hefði talið Véstein skulda sér vegna samstarfsslitanna yfir fjórar milljónir króna og kvaðst sjálfur hafa tekið að sér greiðslu á láni og talið ákærða skulda sér um hálfa milljón. Samkvæmt framburði hans átti fundur þeirra um uppgjörið sér stað viku áður en Guðlaugi Búa barst innheimtubréf vegna tékkanna, sem var í nóvember 1998. Vésteinn Gauti bar að hann hefði ekki haft tékkana undir höndum og kvaðst ekki hafa afhent ákærða tékkana til tryggingar eða greiðslu, eins og ákærði heldur fram. Jafnvel þótt sýnt hafi verið fram á að ákærði og Vésteinn Gauti hafi staðið í bílaviðskiptum saman, og einhver mál þeirra hafi verið óuppgerð, þá hefur ákærði ekki gert sennilegt fyrir dóminum að Vésteinn Gauti hafi skuldað honum fjórar milljónir króna eða aðra verulega upphæð, sem skýrt geti tilkomu tékkanna, eða að tiltekin viðskipti þeirra í millum hafi staðið á bak við tékkana. Engin gögn, skrifleg eða munnleg, styðja fullyrðingu ákærða um að Vésteinn Gauti hafi afhent honum tékkana sem greiðslu fyrir skuld eða tryggingu fyrir greiðslu skuldar, eða að afhending þeirra hafi verið hluti af einhvers konar samningi þeirra um uppgjör. Ljóst er að fjármál ákærða og Vésteins Gauta voru samtvinnuð og ekki vel frá þeim gengið, engu að síður þykir sú einhliða skýring ákærða ótrúverðug, að Vésteinn Gauti hafi afhent honum tékka að fjárhæð fjórar milljónir króna í bifreið í ársbyrjun 1998, án þess að taka nokkra kvittun fyrir. Í ljósi þeirrar notkunar tékkareikningsins sem hér að framan hefur verið lýst er þessi skýring einnig ótrúverðug. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að telja sannað að efni tékkanna, að frátalinni undirskrift, stafaði ekki frá eiganda reikningsins, Guðlaugi Búa, og þar með að efni þeirra hafi verið falsað. Ákærði hafði aðstöðu til að nálgast tékkana undirritaða af Guðlaugi Búa í spilaklúbbi þeirra á þeim tíma sem hann kveðst hafa fengið þá afhenta. Svo sem rakið hefur verið er skýring hans á því hvernig hann fékk þá í hendur og tilefni þess ruglingsleg og óskýr og stangast á við vitnisburð Guðlaugs Búa og Vésteins Gauta. Þar sem ákærði þykir ekki hafa gert fullnægjandi grein fyrir handhöfn sinni á tékkunum og frágangur þeirra er tortryggilegur, auk þess sem að um mjög háar fjárhæðir er að ræða, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að honum hafi verið fullljóst að efni þeirra var falsað. Engu að síður sýndi hann tékkana í Landsbanka Íslands og er þeir reyndust innistæðulausir lét hann þá í lögfræðiinnheimtu hjá Björgvini Þorsteins­syni hrl. án þess að eiga nokkurn rétt til greiðslu úr hendi Guðlaugs Búa. Í kjölfarið höfðaði ákærði einkamál til greiðslu tékkanna á hendur Guðlaugi Búa. Með þessari háttsemi hefur ákærði notað fölsuð skjöl í þeim tilgangi að blekkja með þeim í lög­skipt­um og telst hann með því hafa fullframið brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er hann fundinn sekur samkvæmt aðalkröfu ákæruvaldsins sem er réttilega heimfærð til refsiákvæðis í ákæru. Refsiákvörðun. Ákærði er fæddur í júlí 1973 og var því 25 ára þegar hann framdi brot það er hann hefur verið fundinn sekur um. Hann hlaut tvo dóma fyrir skjalafals á árinu 1990, en var þá ekki orðinn 18 ára. Hann hefur þrisvar sinnum gengist undir greiðslu sektar með sátt og einu sinni hlotið dóm vegna umferðarlagabrota, síðast 21.000 króna sekt og sviptingu ökuréttar í tvo mánuði fyrir ölvunarakstur í apríl 1997. Hefur sakarferill ekki áhrif á refsingu. Við ákvörðun refsingar þykir rétt að taka mið af því að brotið varðar háar fjárhæðir og háttsemin bendir til ákveðins brotavilja. Á hinn bóginn verður að líta til þess að mál þetta á rætur að rekja allt aftur til ársins 1998 og æska og kæruleysi í fjárskiptum þeirra aðila sem því tengjast kann að hafa skapað aðstæður sem leiddu til brotsins. Ekkert tjón varð af brotinu. Með allt þetta í huga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Málið hefur verið mjög lengi í meðferð. Það var kært í júní 1999 og ákæra gefin út í júní 2000. Fyrir dóminum hefur málið einnig tafist mjög af ástæðum sem ákærða verður ekki kennt um. Hátt á fjórða ár er þannig liðið frá því að brotið var framið. Eftir atvikum þykir því rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði skal greiða allan almennan sakarkostnað. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björgins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, ákveðast 160.000 krónur sem ákærði skal greiða að tveimur þriðju hlutum, en einn þriðji hluti skal greiðast úr ríkissjóði. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Guðjóni Magnússyni fulltrúa lögreglu­stjórans í Reykjavík. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð Ákærði, Steinbergur Finnbogason, skal sæta fangelsi í átta mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá dóms­uppsögu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði skal greiða allan almennan sakarkostnað. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, skulu vera 160.000 krónur og greiði ákærði tvo þriðju hluta, en einn þriðja hluta skal greiða úr ríkissjóði.
Mál nr. 337/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til mánudagsins 29. júní 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 185/2016
Kærumál Vitni
X og Y voru ákærðir fyrir umboðssvik, og Z og Þ fyrir hlutdeild í því broti, með því að hafa farið út fyrir heimildir sínar til lánveitingar þegar þeir samþykktu að veita einkahlutafélaginu A lán án fullnægjandi trygginga. Lánið hafi verið veitt til að fjármagna kaup A á 25,7% hlut í öðru félagi. Í málinu lágu fyrir bæði undir- og yfirmatsgerð dómkvaddra manna, sem aflað hafði verið í tilgreindu einkamáli, þar sem lagt var mat á verðmæti umrædds eignarhlutar. Héraðsdómur hafnaði kröfu Á um að matsmennirnir gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar var rakið að undirmatsgerðin hefði verið meðal þeirra gagna sem lágu ásamt öðru til grundvallar ákæru í málinu. Yrði að skýra þá aðstöðu á þann veg að með henni hafi Á verið veitt sérfræðileg aðstoð við rannsókn málsins og ákvörðun um saksókn í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá hafi með yfirmatsgerðinni verið endurmetin þau atriði sem undirmatsgerðin tók til. Þar sem framburður matsmannanna var talinn geta skipt máli um gildi matsgerðanna sem sönnunargagna var krafa Á tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2016, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að Bjarni Frímann Karlsson, Gylfi Magnússon,Bjarki Andrew Brynjarsson, Erlendur Davíðsson og Smári Rúnar Þorvaldsson gefiskýrslu við aðalmeðferð málsins. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind krafa sínverði tekin til greina. Varnaraðilar krefjaststaðfestingar hins kærða úrskurðar.Í máli þessu eru varnaraðilarnir Xog Y ákærðir fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 með því að hafa 8. eða 9. júlí 2008 misnotað aðstöðu sína og stefnthagsmunum B banka hf. í verulega hættu með því að fara út fyrir heimildir sínartil lánveitinga er þeir hafi samþykkt að veita einkahlutafélaginu A, eignalausufélagi með takmarkaða ábyrgð, lán að fjárhæð 6.000.000.000 krónur, ánfullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins, sem hafi verið í andstöðuvið reglur bankans um lánveitingar og markaðsáhættu. Hafi lánið verið veitt tilað fjármagna að fullu kaup A ehf. á 25,7% hlut D hf. í C, en hlutabréf þessfélags hafi ekki verið skráð í kauphöll. Þá eru varnaraðilarnir Z og Þ ákærðirfyrir hlutdeild í hinu ætlaða broti, sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Tilvara er hinn fyrrnefndi ákærður fyrir brot gegn 254. gr. sömu laga, en að því frágengnu264. gr. laganna.Í máli þessu liggur fyrir aðkærandi málsins, slitastjórn B banka hf., aflaði í tilgreindu einkamálimatsgerðar Bjarna Frímanns Karlssonar og Gylfa Magnússonar, en með henni mátuþeir markaðsvirði 25,7% eignarhlutar D hf. í C, miðað við 9. júlí 2008, eðasama dag og B banki hf. veitti það lán sem mál þetta snýst um. Matsgerðin barstsérstökum saksóknara 26. apríl 2012 með bréfi lögmanns fyrrgreinds kæranda ogvar lögð fram við þingfestingu málsins. Ákæra í málinu var gefin út 12.desember 2012. Í röksemdum með henni, sbr. d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr.88/2008, sagði meðal annars að þriðja og ítarlegasta verðmatið á eignarhluta Dhf. í C væri matsgerð fyrrgreindra manna, en þar væri komist að tiltekinniniðurstöðu um verðmæti eignarhlutar D hf. í C umræddan dag. Eftir að matsgerðinlá fyrir var óskað yfirmats af hálfu gagnaðila slitastjórnar B banka hf. íáðurnefndu einkamáli og voru þeir Bjarki Andrew Brynjarsson, Erlendur Davíðssonog Smári Rúnar Þorvaldsson dómkvaddir til starfans. Yfirmatsgerðin var lögðfram í þinghaldi 7. nóvember 2013, en dómsmeðferð máls þess sem hér um ræðirhafði verið frestað að beiðni verjenda frá og með 11. febrúar sama ár.Eins og áður greinir varundirmatsgerðin, sem aflað var af hálfu kæranda málsins, meðal þeirra gagna semlágu ásamt öðru til grundvallar ákæru í málinu. Verður að skýra þá aðstöðu áþann veg að með henni hafi sérstökum saksóknara verið veitt sérfræðileg aðstoðvið rannsókn málsins og ákvörðun um saksókn í skilningi 2. málsliðar 1. mgr.116. gr. laga nr. 88/2008, sbr. dóm Hæstaréttar 4. nóvember 2011 í máli nr.560/2011. Með yfirmatsgerðinni voru endurmetin þau atriði sem undirmatsgerðintók til. Samkvæmt þessu kann framburður matsmannanna að skipta máli um gildimatsgerðanna sem sönnunargagna. Verður krafa sóknaraðila því tekin til greina. Dómsorð:Ákæruvaldinu er heimilt að leiðafyrir dóm sem vitni við aðalmeðferð málsins BjarnaFrímann Karlsson, Gylfa Magnússon, Bjarka Andrew Brynjarsson, Erlend Davíðssonog Smára Rúnar Þorvaldsson. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 2. mars 2016. Mál þettaer höfðað með ákæru sérstaks saksóknara 12. desember 2012 á hendur ákærðu X ogY fyrir umboðssvik, sbr. 249. gr. almennra hegningarlaga, á hendur ákærða Zaðallega fyrir hlutdeild í umboðssvikum hinna tveggja fyrrgreindu en til varafyrir hylmingu, sbr. 254. gr. almennra hegningarlaga, og til þrautavara fyrirpeningaþvætti, sbr. 264. gr. sömu laga, og á hendur ákærða Þ fyrir hlutdeild íumboðssvikum ákærðu X og Y. Málið varþingfest 7. janúar 2013 og dómur kveðinn upp 5. júní 2014. Dóminum var áfrýjaðog samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt um formhlið þess 13. apríl2015. Dómur var kveðinn upp 22. sama mánaðar þar sem hinn áfrýjaði dómur varómerktur ásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim íhérað til úrlausnar á ný af þeirri ástæðu að sérfróður meðdómandi hefði veriðvanhæfur til meðferðar málsins. Í þinghaldi 5. júní 2015 krafðist sækjandi þessað dómsformaður viki sæti í málinu. Með úrskurði dómsins 23. september 2015 varkröfunni hafnað, en með dómi Hæstaréttar 13. október 2015 í málinu nr. 655/2015var dómsformanni gert að víkja sæti með vísan til g-liðar 1. mgr. 6. gr. laganr. 88/2008. Núverandi dómsformaður fékk málinu úthlutað 21. október sl. enhafði fram að þeim tíma engin afskipti af því. Viðfyrirtöku málsins 4. febrúar sl. krafðist sækjandi þess að ákæruvaldinu yrðiheimilað að leiða sem vitni við aðalmeðferð málsins Gylfa Magnússon, BjarnaFrímann Karlsson, Bjarka Andrew Brynjarsson, Erlend Davíðsson og Smára RúnarÞorvaldsson, matsmenn í máli nr. E-2977/2010. Til vara er þess krafist aðheimilað verði að matsmennirnir Gylfi Magnússon og Bjarni Frímann Karlssonverði leiddir fyrir dóminn. Verjendur ákærðu mótmæltu kröfunum. Málið var tekiðtil úrskurðar um framangreindar kröfur 12. febrúar sl. er málflytjendum hafðiverið gefinn kostur á að tjá sig um þær. I Ákæruvaldiðvísar til 110. gr. og 2. málsliðar 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 tilstuðnings þeirri kröfu sinni að því verði heimilað að leiða Gylfa Magnússon,Bjarna Frímann Karlsson, Bjarka Andrew Brynjarsson, Erlend Davíðsson og SmáraRúnar Þorvaldsson, matsmenn úr máli nr. E-[...]/2010, sem vitni við aðalmeðferðmálsins. Mál þettahafi verið kært til embættis sérstaks saksóknara með kæru slitastjórnar B banka7. maí 2010. Með kærunni hafi fylgt stefna B banka á hendur þremur ákærðu ogfleirum, en í stefnunni hafi stefnandi áskilið sér rétt til þess að krefjastdómkvaðningar matsmanna. Það hafi verið gert undir meðferð máls nr.E-[...]/2010 en þann 29. mars 2011 hafi Gylfi Magnússon og Bjarni FrímannKarlsson verið dómkvaddir sem matsmenn til að meta markaðsverðmæti hlutabréfa ífélaginu C sem voru í eigu D hf. Matsgerðin, dags. 23. apríl 2012, hafi veriðsend embætti sérstaks saksóknara og hún hafi fylgt gögnum máls þessa. Þann 14.september 2012 hafi Bjarki Andrew Brynjarsson, Erlendur Davíðsson og SmáriRúnar Þorvaldsson verið dómkvaddir yfirmatsmenn í máli nr. E-[...]/2010.Verjendur í máli þessu hafi óskað eftir því að málinu yrði frestað þar tilniðurstaða yfirmatsins lægi fyrir. Yfirmatsgerðin, dags. 16. október 2013, hafiverið lögð fram í þessu máli. Við fyrriaðalmeðferð máls þessa hafi verið fallið frá kröfu um að leiða matsmennina semvitni þar sem verjendur hafi ekki ætlað að leiða yfirmatsmenn. Sækjandi hafiþví talið að niðurstöðurnar væru óumdeildar en komið hafi í ljós viðaðalmeðferðina að svo væri ekki. Sækjanditelur öll skilyrði uppfyllt til þess að heimila framangreinda skýrslugjöf.Framangreindar matsgerðir hafi verið lagðar fram í málinu án athugasemda ogmálinu hafi verið frestað að beiðni verjenda til þess að unnt væri að leggjayfirmatið fram. Það sé meginregla að vitni skuli hafa skynjað atvik máls afeigin raun en í 2. málslið 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 sé að finnaundantekningu frá því, sem sækjandi telji eiga við í málinu. Slitastjórn B hafisent ákæruvaldinu matsgerðina áður en rannsókn málsins lauk og hafi verið horfttil hennar við ákvörðun um útgáfu ákæru. Því sé um að ræða sérfræðilega aðstoðsem hafi verið veitt lögreglu, sbr. framangreint lagaákvæði. Þá telur sækjandiað yfirmatsgerð sé órjúfanlegur hluti af matinu þótt hennar hafi verið aflaðeftir útgáfu ákæru. Ekki sé því annað tækt en að heimila skýrslugjöf bæðiundir- og yfirmatsmanna. Varakrafanlúti að því að einungis verði heimiluð skýrsla undirmatsmanna en enginn vafileiki á því að matsgerð þeirra hafi verið hluti gagna sem voru grundvöllurákæru og því séu uppfyllt skilyrði fyrir skýrslugjöf þeirra. II Ákærðuandmæla því allir að sækjanda verði heimilað að leiða framangreind vitni. Þaðsé meginregla að bara þeir sem geti borið um málsatvik verði leiddir sem vitni.Ljóst sé að matsmennirnir geti það ekki. Ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 116. gr.laga nr. 88/2008 sé undantekning frá meginreglunni og beri að túlka þröngt.Ekkert liggi fyrir í málinu um að framangreindir matsmenn uppfylli skilyrðiákvæðisins. Þeir hafi ekki veitt ákæruvaldinu sérfræðilega ráðgjöf og enginsamskipti hafi verið þar á milli. Það sé ekki nægjanlegt að matsgerðundirmatsmanna hafi borist embætti sérstaks saksóknara. Rannsókn málsins hafinánast verið lokið þegar matsgerðin barst embættinu. Meðal annars hafi veriðbúið að taka skýrslur af öllum ákærðu og vitnum. Því hafi ekki verið haldið framað matsgerðin væri grundvöllur ákærunnar. Jafnvelþótt fallist yrði á að skilyrði laga væru uppfyllt til þess að undirmatsmennkæmu fyrir dóminn standi eftir að matsgerð þeirra hafi verið hnekkt meðyfirmati þriggja manna, en skilyrðin séu alls ekki uppfyllt varðandi þá. Það séljóst að þeir hafi ekki veitt ákæruvaldinu sérfræðilega ráðgjöf. Það gangi þvíekki að heimila skýrslugjöf undirmatsmanna eða yfirmatsmanna. Þáer sérstaklega bent á að ákærðu hafi ekki allir verið aðilar að framangreindummatsgerðum, auk þess sem þeirra hafi ekki verið aflað í tilefni af þessu máliheldur vegna þess að því hafi verið borið við í máli nr. E-[...]/2010 að tjónstefnanda væri ósannað. III Samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 erhverjum manni skylt að koma fyrir dóm og svara spurningum sem beint er til hansum málsatvik. Vitnaskyldan er því bundin við það að maður geti borið ummálsatvik sem hann hefur skynjað af eigin raun. Af þessu leiðir að maður verður ekki leiddur sem vitni í sakamáli til að svaraspurningum um sérfræðileg atriði nema hann hafi verið dómkvaddur sem matsmaðurí málinu. Undantekning er gerð frá þessarimeginreglu í síðari málslið 1. mgr. 116. gr. þegar um er að ræða þann sem hefurveitt ákæruvaldi eða lögreglu sérfræðilega aðstoð eða ráðgjöf áður en mál erhöfðað. Upphafmáls þessa var kæra slitastjórnar B banka, dags. 7. maí 2010, til embættissérstaks saksóknara, nú héraðssaksóknara. Með kærunni fylgdi stefna máls nr.E-[...]/2010 sem þingfest var við Héraðsdóm Reykjavíkur [...]. apríl 2010 enþrír ákærðu eru meðal stefndu í því máli. Málið var tekið til rannsóknar hjáembættinu og ákæra gefin út 12. desember 2012. Undir meðferð máls nr.E-[...]/2010, þann 29. mars 2011, voru að kröfu stefnanda, slitastjórnar Bbanka, dómkvaddir tveir matsmenn, Gylfi Magnússon og Bjarni Frímann Karlsson,til þess að meta markaðsverðmæti hlutabréfa í eigu hlutafélagsins D í félaginuC þann 9. júlí 2008. Matsgerð þeirra, dags. 23. apríl 2012, var send embættisérstaks saksóknara með bréfi, dags. 25. sama mánaðar. Óumdeilt er að embættiðátti engin samskipti við matsmennina. Matsgerðin fylgdi gögnum lögreglu meðákæru í máli þessu. Ljóst er að rannsóknmáls þessa var langt á veg komin þegar embætti sérstaks saksóknara barstframangreind matsgerð. Matsgerðin var ekki samin í tilefni af þessu máli heldurvegna einkamáls sem rekið er fyrir dóminum. Ekkert liggur fyrir um að embættiðhafi óskað eftir því að fá matsgerðina afhenta og hefur sækjandi ekki gefiðneinar skýringar á því á hvaða hátt matsgerðin hafi nýst við rannsókn málsinseða töku ákvörðunar um saksókn, en embættið hafði önnur verðmöt á C undirhöndum. Þá liggur fyrir að þann 14. september 2012 voru dómkvaddir þríryfirmatsmenn, Bjarki Andrew Brynjarsson, Erlendur Davíðsson og Smári RúnarÞorvaldsson, til þess að framkvæma yfirmat vegna matsgerðarinnar. Eins og aðframan greinir var ákæra í málinu gefin út 12. desember 2012, en þá lá fyrir aðóskað hefði verið yfirmats. Yfirmatsgerðin lá hins vegar ekki fyrir fyrr en ínóvember 2013. Af framangreindu verður ekki séð að dómkvaddir matsmenn í málinr. E-[...]/2010 geti talist hafa veitt ákæruvaldieða lögreglu sérfræðilega aðstoð eða ráðgjöf í skilningi síðari málsliðar 1.mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008. Verður því hafnað bæði aðal- og varakröfuákæruvaldsins um að leiða framangreinda menn sem vitni í máli þessu. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kröfuákæruvaldsins um að Gylfi Magnússon, Bjarni Frímann Karlsson, Bjarki AndrewBrynjarsson, Erlendur Davíðsson og Smári Rúnar Þorvaldsson gefi skýrslu viðaðalmeðferð þessa máls er hafnað.
Mál nr. 591/2009
Útburður Endurkrafa Fyrirvari Greiðsla
Að beiðni A ehf. hafði R verið borinn úr af jörð. Var munum í eigu R komið fyrir í leigðum gámum á læstu svæði í eigu þriðja aðila. Eftir langvarandi deilur greiddi R réttmætan kostnað A ehf. af gerðinni. Þessar tafir á greiðslu leiddu til aukins kostnaðar A ehf. vegna geymslu á munum R. R greiddi A ehf. þennan aukna geymslukostnað með fyrirvara og höfðaði mál á hendur A ehf. til endurheimtu hans. Hin umþrætta skuld var talin afleiðing þess að R hefði ekki boðið fram með fullnægjandi hætti greiðslu á réttmætum kostnaði A ehf. vegna útburðarins. Var A ehf. því sýknað af kröfu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. október 2009. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.857.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. september 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í héraðsdómi hafa deilur aðila staðið um langa hríð. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 21. apríl 2006 var áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda sjö reikninga, samtals að fjárhæð 3.847.833 krónur með tilgreindum dráttarvöxtum vegna kostnaðar stefnda við að bera áfrýjanda af jörðinni Auðsholti í Ölfusi á árinu 2005. Í þeirri fjárhæð fólst meðal annars kostnaður stefnda fyrir leigu, flutning og geymslu á gámum með hlutum í eigu áfrýjanda sem fluttir höfðu verið af jörðinni við útburð. Þessum þætti héraðsdómsins undi áfrýjandi. Áfrýjandi hafði samkvæmt bréfi 4. júní 2005 boðist til að setja tryggingu að fjárhæð 2.000.000 krónur sem hann kvaðst hafa lagt á fjárvörslureikning þáverandi lögmanns síns. Þessu hafnaði þáverandi lögmaður stefnda bréflega þremur dögum síðar. Tók hann meðal annars fram að slíkur „greiðslumáti“ væri ófullnægjandi og hefði ekkert gildi. Hinn 5. september 2006 greiddi áfrýjandi skuldina samkvæmt dóminum 21. apríl 2006 og einnig kostnað sem stefndi krafði hann um vegna leigu á gámum og geymslu þeirra hjá Hafnarbakka hf. tímabilið ágúst 2005 til ágúst 2006. Nam sá hluti greiðslunnar 1.857.500 krónum og var inntur af hendi með fyrirvara um réttmæti skuldarinnar. Í máli þessu endurkrefur áfrýjandi stefnda um þessa fjárhæð. Fram er komið í málinu að áfrýjandi bauð ekki með fullnægjandi hætti fram greiðslu á skuld sem hann sannanlega var í við stefnda vegna útburðar af jörðinni Auðsholti. Sökum þess hlóðst upp kostnaður vegna leigu og geymslu á gámum með lausafé áfrýjanda sem hann greiddi ekki fyrr en 5. september 2006. Áfrýjandi hefur heldur ekki sýnt fram á réttmæti fullyrðingar sinnar um að sá kostnaður hafi verið óeðlilega mikill. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Runólfur Björn Gíslason, greiði stefnda, Auðsholti ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var 29. júní sl., var höfðað af Runólfi Birni Gíslasyni, kt. 271256-7799, Kambahrauni 33, Hveragerði, gegn Auðsholti ehf., kt. 560802-2340, Borgarhrauni 27, Hveragerði, fyrirsvarsmaður Ingimundur Sigurmundsson, kt. 241165-3619. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.857.500 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 3. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. september 2006 til greiðsludags. Í öðru lagi krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.000.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 4. júní 2005 til 5. nóvember 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr., frá þeim degi til greiðsludags. Í þriðja lagi krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af fyrstu dómkröfu stefnanda. Þá krefst stefndi frávísunar á annarri dómkröfu stefnanda en til vara að hann verði sýknaður af kröfunni. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Málsatvik. Stefnandi mun hafa hafið ábúð á jörðinni Auðsholti í Sveitarfélaginu Ölfusi í júní árið 1973. Í september 2003 keypti stefndi jörð­ina á nauðungarsölu. Stefnandi bjó áfram á jörðinni eftir nauðungarsöluna og átti í viðræðum við stefnda um að kaupa jörðina, en samkomulag um það tókst ekki. Með símskeyti stefnda hinn 10.desember 2003 var stefnanda tilkynnt að honum bæri þá þegar, og eigi síðar en 15. janúar 2004, að víkja af eigninni. Stefnandi fór ekki að þessum tilmælum og setti stefndi þá fram þá kröfu við Héraðsdóm Suðurlands að stefnandi yrði borinn út af jörðinni. Með úrskurði dómsins, uppkveðnum 30. mars 2004, var fallist á þá kröfu og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu með dómi sínum 3. júní 2004. Að fenginni þessari niðurstöðu var málið tekið fyrir hjá sýslumanninum á Selfossi í nokkur skipti og við fyrirtöku þess 28. júní 2004 var bókað í gerðabók sýslumanns að það samkomulag hefði orðið með aðilum að íbúðarhús yrði rýmt fyrir kl. 17.00 hinn 1. júlí s.á. en þeim þætti útburðar, sem sneri að húsdýrahaldi yrði frestað til 6. júlí s.á., kl. 10.00. Jafnframt var þá bókað að stefnandi skyldi þá leggja fram skriflega tillögu að því hvernig dýrin yrðu fjarlægð og hvenær þannig að tjón allra aðila yrði eins lítið og mögulegt væri og jafnframt yrði þá gerður skriflegur samningur um húsaleigu útihúsa næðist samkomulag á þessum grunni. Hinn 6. júlí 2004 var útburðarmálið enn tekið fyrir og undirrituðu málsaðilar þá í viðurvist sýslumannsins á Selfossi samkomulag. Samkvæmt því skyldi umferð og viðvera stefnanda á jörðinni eingöngu miðast við nauðsynlega starfsemi við eggjaframleiðslu hans og annars þess sem nánar var þar tilgreint. Var búseta eða gisting stefnanda, fjölskyldu hans eða fólks á hans vegum óheimil á jörðinni. Þá var þar og kveðið á um að stefnandi skyldi fyrir kl. 12 hinn 17. ágúst 2004 vera búinn að fjarlægja af jörðinni allt rusl og annað lausadót, þ.m.t. bílhræ og vinnuvélar sínar. Gengi þetta ekki eftir félli leigan þegar úr gildi. Kom og fram í samkomulaginu að leigutíminn skyldi miðast við frestun útburðarins en honum yrði tafarlaust fullnægt yrði ekki staðið við gefna dagsetningu. Sama gilti félli samkomulagið úr gildi fyrr af framangreindum ástæðum. Samkvæmt lokagrein samkomulagsins skyldi stefnandi við lok leigutíma vera búinn að fjarlægja öll húsdýr, rusl og annað lausadót af jörðinni og úr hinum leigðu húsum og þeim skilað snyrtilegum og þrifnum. Það sem kynni að verða skilið eftir yrði litið á sem verðlaust og því fargað án ábyrgðar stefnda og aðstandenda hans og á kostnað stefnanda. Stefndi tilkynnti stefnanda um vanefndir samkomulagsins með símskeyti þann 17. september 2004, þar sem tekið var fram að stefndi teldi stefnanda hafa brotið gegn 4. og 5. gr. samkomulagsins. Stefndi krafðist þess þá að útburðarmálinu gegn stefnanda yrði haldið áfram. Útburðarmálið var tekið fyrir hjá sýslumanninum á Selfossi þann 22.október 2004 og mótmælti stefnandi kröfunni með þeim rökum að aðfararheimildin hefði fallið niður með framangreindu samkomulagi 6. júlí 2004. Málinu hefði þar með verið lokið. Þessu mótmælti stefndi og krafðist þess, að útburðurinn færi fram. Sýslumaður frestaði gerðinni til 8.nóvember s.á. en ákvað þann dag, að aðilum fjarstöddum, að gerðinni skyldi þá fram haldið. Skaut stefnandi þeirri ákvörðun til dómstóla og var kröfu hans vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 22. febrúar 2005 sem staðfestur var í Hæstarétti 6. apríl s.á. Lögmaður stefnda sendi stefnanda símskeyti 21. mars 2005 þar sem skorað var á stefnanda að fjarlægja allt lausafé hans, fjölskyldu hans og allra annarra á hans vegum af fasteigninni fyrir 31. sama mánaðar. Í skeytinu var og tekið fram að yrði stefnandi ekki við þessari áskorun yrði litið svo á að hann gerði ekki tilkall til þessa lausafjár og yrði því þá ráðstafað á hans ábyrgð og kostnað. Stefnandi kveðst á þessum tímapunkti enn hafa verið með verulegan hluta eigna sinna í Auðsholti, þ. á m. búslóð sína, enda hafi stefnandi á grundvelli fyrrgreinds samkomulags um leigu haldið áfram búrekstri sínum. Stefnandi hafi haft mikinn hug á að kaupa jörðina að nýju af stefnda og hafi því beðið með að flytja eigur sínar af jörðinni. Meðal gagna málsins er óundirritað samkomulag dagsett 10. maí 2005. Samkomulagið gerði ráð fyrir að stefndi heimilaði stefnanda að koma í Auðsholt til að taka lausafé út úr nánar tilgreindum húsum sem skilið hafi verið eftir lok leigutíma þann 1. mars s.á. Aðgangur stefnanda skyldi renna út í lok dags 15. maí s.á. og skyldi þá allt lausafé stefnanda og hans fjölskyldu vera farið af jörðinni. Einnig skyldi stefnandi greiða stefnda 500.000 krónur upp í áfallinn kostnað við undirritun samningsins og greiða gjaldfallinn lögmannskostnað nafngreinds hæstaréttarlögmanns. Í lok samkomulagsins var tekið fram að með samkomulaginu sé gert út um öll ágreinings- og uppgjörsmál aðila varðandi jörðina Auðsholt og eigi hvorugur þeirra nokkra kröfu vegna þessara mála á hendur hinum eða eigendum stefnda persónulega eftir undirritun samkomulagsins. Stefnandi fullyrðir að samkomulag hafi tekist í maí 2005 um að stefnandi fengi að nálgast eigur sínar sem þá hafi enn verið í Auðsholti, gegn greiðslu á 500.000 krónum og hefði stefnandi haft tvær vikur til verksins. Stefnandi kveðst hafa á grundvelli samkomulagsins hafist handa við að fjarlægja eigur sínar úr Auðsholti og setja þær í gáma til flutnings. Meðan á þeirri vinnu hafi staðið hafi fyrirsvarsmenn stefnda komið að Auðsholti og gert athugasemdir við framkvæmd verksins og m.a. krafist þess að eigur skyldu teknar í ákveðinni röð. Þeir hafi einnig farið fram á að stefnandi undirritaði samkomulag sem m.a. hafi falið í sér að stefnandi hafi fallið frá öllum kröfum á hendur stefnda og fyrirsvarsmönnum stefnda persónulega. Stefnandi hafi neitað að skrifa undir samkomulagið. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi þá meinað stefnanda að halda áfram að fjarlægja eigur sínar úr Auðsholti og hafi sjálfir haldið áfram að setja eigur stefnanda í gámana. Er þeir hafi talið verkinu lokið hafi þeir neitað að afhenda stefnanda eigur sínar í skjóli haldsréttar. Stefndi hafi gert það að skilyrði fyrir afhendingu eignanna að stefnandi innti áður af hendi greiðslu vegna áfallins lögmannskostnaðar, greiðslu vegna vinnu fyrirsvarsmanna stefnda við hreinsun og tiltekt á jörðinni auk greiðslu annars kostnaðar vegna útburðargerðarinnar. Þá hafi fyrirsvarsmenn stefnda sett það skilyrði fyrir afhendingu eignanna að stefnandi undirritaði yfirlýsingu um að hann félli frá öllum kröfum á hendur þeim og stefnda vegna fyrri viðskipta. Stefnandi kveðst í staðinn hafa boðið fram 2.000.000 krónur í reiðufé sem tryggingu fyrir kostnaði vegna útburðargerðarinnar gegn því að hann fengi eigur sínar afhentar. Þá hafi stefnandi óskað eftir því að gámarnir yrðu geymdir á geymslusvæði sem hann hefði aðgang að án endurgjalds. Stefndi hafi hafnað þessu. Stefndi kveður hins vegar að í apríl s.á. hafi fyrirsvarsmenn stefnda talið sig hafa komist að samkomulagi við stefnanda um að hann fjarlægði lausafé af jörðinni Auðsholti og greiddi upp í áfallinn kostnað af málinu. Þann 10. maí s.á. hafi fyrirsvarsmenn stefnda boðið stefnanda að skrifa undir samkomulagið en stefnandi hafi ekki gert það. Þann 25. maí 2005 sendi stefndi stefnanda áskorun um að fjarlægja lausafé sem honum og fjölskyldu hans tilheyrði og að útburðargerðin færi fram þann 30. maí s.á. Þann dag var útburðarkrafan tekin fyrir enn á ný á skrifstofu sýslumannsins á Selfossi. Voru þá bókuð mótmæli stefnanda við því að gerðin færi fram þar sem hann „hafi ítrekað óskað eftir að fá að taka hluti sína og verið meinað það, auk þess sem rætt hafi verið um kaup hans á jörðinni og hann sé reiðubúinn að taka eignir sínar enda hafi verkið verið hafið“. Þrátt fyrir mótmæli stefnanda ákvað sýslumaður að útburður skyldi fram fara. Var fyrirtökunni síðan fram haldið að Auðsholti í viðurvist aðila eða umboðsmanna þeirra og þar ákveðið með hvaða hætti útburðurinn færi fram. Skyldu munir verða teknir úr tilgreindum húsum og settir í gáma, sem síðan yrðu geymdir á læstu svæði Hafnarbakka. Að ósk stefnanda var gerð grein fyrir þeim kostnaði, sem nú þegar væri orðinn af gerðinni og hver hann yrði gróft áætlað. Bókun sýslumanns lýkur síðan með því, að framkvæmd útburðarins geti hafist á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola.Gámar með eigum stefnanda voru fluttir á gámasvæði Hafnarbakka í júní 2005 að útburði loknum. Með bréfi, dags. 4. júní 2005, fór lögmaður stefnanda fram á að stefnandi fengi afhentar eignir sínar jafnskjótt og þær væru fluttar frá Auðsholti. Kom þar og fram að stefnandi hefði lagt 2.000.000 krónur inn á fjárvörslureikning lögmannsstofu hans „sem hann fellst á að standi sem trygging fyrir greiðslu kostnaðar til umbjóðenda yðar vegna útburðargerðarinnar og er hann reiðubúinn að leggja fram yfirlýsingu þess efnis ef fram á það verður farið.“ Einnig var í bréfinu tekið fram að stefnandi hafnaði þeim skilyrðum sem stefndi hefði sett fyrir afhendingu eigna. Lutu skilyrði þessi að því annars vegar að stefnandi yrði að fallast á að greiða allan áfallinn kostnað stefnda sem væri lögmannskostnaður vegna útburðargerðarinnar, fyrri lögmannskostnaður sem fjárnám hefði verið gert fyrir, greiðsla vegna vinnu Auðsholtsmanna við hreinsun og tiltekt á jörðinni að fjárhæð 500.000 krónur og annan kostnað við gerðina. Þá yrði hann hins vegar að falla frá öllum frekari kröfum á hendur stefnda og fyrirsvarsmönnum hans. Stefndi höfðaði mál á hendur stefnanda fyrir Héraðsdómi Suðurlands til greiðslu ellefu reikninga vegna kostnaðar sem hann taldi hafa fallið á vegna útburðar stefnanda og viðskilnaðar á jörðinni Auðsholti. Þann 21. apríl 2006 var stefnandi dæmdur til greiðslu sjö reikninga, samtals 3.847.833 krónur, en kröfu stefnda um greiðslu fjögurra reikninga var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Með dómi Hæstaréttar Íslands þann 8.júní 2006 var frávísun héraðsdóms felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu um greiðslu reikninganna fjögurra til efnislegrar meðferðar. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands þann 9. október 2006 var stefnandi sýknaður af greiðslu eins reiknings vegna þóknunar fyrir geymslu á munum stefnda á þeim tíma sem krafa stefnanda var til meðferðar hjá sýslumanni, en dæmdur til að greiða stefnda 450.000 krónur að álitum vegna kostnaðar stefnda af hreinsunaraðgerðum, umsjón með verktökum við þær aðgerðir og förgun á heyrúllum. Með dómi Hæstaréttar Íslands þann 18. júní 2007 var stefnandi sýknaður af kröfu stefnanda um greiðslu reikninganna. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að krafa stefnda í því máli yrði ekki talin til kostnaðar við útburðargerðina og yrði því ekki studd við 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þá hefði stefndi ekki heldur sýnt fram á að krafa hans yrði reist á samkomulagi aðila frá 6. júlí 2004. Gámar með eigum stefnanda voru geymdir á gámasvæði Hafnarbakka þar til í september 2006, en þann 5. september 2006 greiddi stefnandi kröfu stefnda vegna leigu á geymslusvæði og gámum fyrir tímabilið ágúst 2005 til ágúst 2006, samtals 1.857.500 krónur. Krafan sundurliðast svo að höfuðstóll er 1.499.118 krónur, dráttarvextir til 5. september 2006 160.386 krónur og innheimtuþóknun 197.996 krónur. Stefnandi greiddi með fyrirvara um réttmæti kröfunnar og endurkröfu. Með bréfum, dagsettum 27. júlí 2007 og 31. mars 2008, krafðist stefnandi endurgreiðslu en af hálfu stefnda var endurgreiðslukröfu stefnanda ekki svarað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um endurgreiðslu á 1.857.500 krónum á því að stefnda hafi aldrei verið nauðsynlegt að hafa vörslur á eigum stefnenda til tryggingar á kostnaði vegna útburðar af jörðinni Auðsholti. Þá hafi stefnda verið óheimilt að meina stefnanda að fá umráð yfir eigum sínum. Haldsréttur hafi aldrei stofnast og varsla stefnda á eigum stefnanda hafi því verið ólögmæt. Þá byggir stefnandi á því að hafi haldsréttur á annað borð verið til staðar hafi hann fallið niður 10. september 2005. Stefnandi byggir á því að lögmaður hans hafi haft samband við lögmann og fyrirsvarsmann stefnda þann 3. júní 2005 til að freista þess að fá eigur stefnanda afhentar. Lögmaður stefnanda hafi þá óskað eftir því að eigur stefnanda yrðu ekki fluttar af jörðinni fyrr en búið væri að setja allt í gáma. Að því loknu myndi stefnandi greiða kostnað við gerðina og fá gámana afhenta í kjölfarið. Fyrirsvarsmenn stefnda svöruðu málaleitan lögmanns stefnanda með því að stefnandi yrði að greiða áfallinn lögmannskostnað, 500.000 krónur fyrir óskilgreinda vinnu fyrirsvarsmanna stefnda vegna hreinsunar og tiltektar á jörðinni. Þá yrði stefnandi að falla frá öllum frekari kröfum á hendur stefnda og fyrirsvarsmönnum stefnda persónulega. Lögmaður stefnanda hafi í framangreindu bréfi frá 4. júní 2005 tilkynnt að stefnandi teldi þessa skilmála óaðgengilega. Hluti þess kostnaðar sem stefndi hafi krafið stefnanda um greiðslu á gegn því að afhenda eigur hans hafi að mati stefnanda verið útburðargerðinni óviðkomandi. Stefnandi kveður þetta mat sitt hafa verið staðfest í dómi Hæstaréttar þann 18. júní 2007. Stefnandi telur því ljóst að ekki hafi verið grundvöllur fyrir haldsrétti í eigum hans. Stefnandi kveðst einnig hafa boðið fram fullnægjandi tryggingu fyrir greiðslu á kostnaði stefnda vegna útburðargerðarinnar, 2.000.000 króna. Stefnandi hafi greitt umrædda tryggingu inn á fjárvörslureikning hjá lögmanni sínum. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi hafnað þessari tryggingu sem ófullnægjandi með tölvubréfi dagsettu 7. júní 2005. Stefnandi telur framboðna tryggingu hins vegar hafa verið fullnægjandi og bersýnilega hafi verið ósanngjarnt af hálfu stefnda að neita honum um að fá eigur sínar afhentar gegn tryggingunni. Stefnandi hafi með þessu reynt að leysa málið og fá umráð eigna sinna og draga þar með úr þeim kostnaði sem síðar féll til vegna leigu á gámum og geymslusvæði. Stefnandi lítur svo á að stefnda hafi verið óheimilt að beita haldsrétti í eigum stefnanda þar sem á meðal þeirra muna hafi verið munir sem hafi verið stefnanda og fjölskyldu hans nauðsynlegir til heimilishalds, m.a. þvottavél, uppþvottavél, húsgögn og ýmsir persónulegir munir. Stefnandi telur, m.a. með vísan til 1. mgr. 43. gr. aðfararlaga nr. 90/1989, að stefndi hafi með ólögmætum hætti meinað stefnanda umráð yfir þessum eigum sínum. Með því að svipta stefnanda og fjölskyldu hans eigum sem þau hafi í raun ekki getað verið án hafi stefndi gengið lengra en lög heimili. Haldsréttur stefnda hafi því verið ólögmætur og beri stefnda að endurgreiða stefnanda allan kostnað ásamt vöxtum auk skaðabóta. Stefnandi byggir ennfremur á því að hafi haldsréttur verið til staðar hefði verið eðlilegt að stefndi nýtti nauðungarsöluheimild samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Í stað þess að nýta þá heimild hafi stefndi höfðað mál á hendur stefnanda til innheimtu á þessum sömu kröfum með stefnu, dagsettri 10. september 2005. Stefnandi kveðst telja að hafi haldsréttur stefnda verið til staðar hafi hann fallið niður við málshöfðunina. Varsla stefnda á eigum stefnanda eftir málshöfðunina hafi því verið ólögmæt. Því beri stefnda að endurgreiða stefnanda kostnað við leigu á geymslusvæði og gámum frá þeim tíma er umrætt mál hafi verið höfðað og þar til stefnandi hafi greitt kröfu stefnda með fyrirvara þann 5. september 2006. Stefnandi segir fjárkröfu sína byggja á sömu upphæð og hann hafi greitt stefnda með fyrirvara þann 5. september 2006 auk dráttarvaxta samkvæmt 3. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. september 2006 til greiðsludags. Stefnandi kveðst gera kröfu um skaðabætur úr hendi stefnda vegna skemmda á munum, afnotamissis, óþæginda og miska sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þess að honum hafi verið meinuð umráð yfir eigum sínum á ólögmætan hátt í hálft annað ár. Stefnandi segist byggja kröfu sína einkum á því að stefndi hafi ekki sinnt umönnunarskyldu þeirri sem á honum hafi hvílt og leiða megi af almennum reglum kröfuréttar. Þegar stefnandi hafi loks fengið umráð eigna sinna í september 2006 hafi komið í ljós að munir sem geymdir höfðu verið í gámunum hefðu orðið fyrir miklum skemmdum sökum óvandaðrar meðferðar, raka og kulda. Meðal þeirra muna sem hafi skemmst hafi verið nánast öll búslóð stefnanda og fjölskyldu hans, t.d. húsgögn, s.s. sófasett, fataskápar, heimilistæki, hillur, bækur og myndaalbúm með fjölskyldumyndum. Sumir munanna hafi verið með öllu ónothæfir vegna rakaskemmda og fúkka. Auk búslóðarinnar hafi fleiri munir og tæki skemmst, m.a. hafi orðið skemmdir á sláttutraktor og snjósleða sökum harkalegrar meðferðar að því að virðist þegar þeir hafi verið settir inn í gámana. Þá hafi hundruð lítra af málningu eyðilagst þar sem hún hafi frosið í gámunum. Stefnandi hafi með þessu orðið fyrir eignatjóni og óbætanlegu tilfinningatjóni þar sem skemmdir á myndaalbúmum fjölskyldunnar séu óafturkræfar. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi samkvæmt óskráðum reglum kröfuréttar verið skylt að gæta þess að munir stefnanda sem stefndi hélt í skjóli haldsréttar væru meðhöndlaðir og geymdir á forsvaranlegan hátt. Í því felist m.a. skylda til að hindra að viðkvæmir munir verði fyrir raka- og frostskemmdum eða annars konar rýrnun eða eyðileggingu. Með því að vanrækja umönnunarskyldu sína hafi stefndi bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Stefnandi kveðst hafa fundið upphæð bótakröfunnar út að álitum og telji hana vera í hóf stillt þegar tekið sé tillit til þess eignatjóns, afnotamissis og miska sem hann og fjölskylda hans hafi orðið fyrir en mál þetta hafi valdið þeim miklu hugarangri og óþægindum. Stefnandi segist gera kröfu um að stefndi greiði honum vexti af upphæð skaðabóta frá tjónsdegi, þ.e. þegar fyrirsvarsmenn stefnda hafi ákveðið að meina stefnanda að ljúka við að fjarlægja eigur sínar af jörðinni og neitað stefnanda að fá umráð eigna sinna gegn greiðslu tryggingar þann 4. júní 2005. Þá krefst stefnandi dráttarvaxta frá þingfestingardegi. Um lagarök vísar stefnandi til 8. gr. og 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., vaxtalaga nr.38/2001. Stefnandi byggir málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi kveðst byggja kröfu sína um sýknu af fyrstu dómkröfu stefnanda aðallega á dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 21. apríl 2006 í máli nr. E-456/2005. Í því máli hafi stefnandi verið dæmdur til að endurgreiða stefnda kostnað sem stefndi hafi haft af útburðargerðinni. Í dóminum hafi stefnandi m.a. verið dæmdur til að endurgreiða reikninga frá Hafnarbakka sem útgefnir hafi verið 30. júní 2005 og 30. júlí s.á. auk reikninga fyrir leigu gáma. Dómi héraðsdóms hafi ekki verið áfrýjað. Eins og sundurliðun kröfu stefnanda beri með sér sé aðeins um að ræða kostnað sem hafi hlotist af útburðargerðinni. Stefnandi hafi ekki greitt kostnað vegna útburðargerðarinnar eins og sýslumaður hafi mælt fyrir um. Stefnandi hafi því ekki takmarkað tjón sitt og verði því að bera það sjálfur. Stefnandi hafi fengið gámana afhenta um leið og hann hafi verið búinn að greiða kröfuna. Stefnandi krefji stefnda nú um endurgreiðslu á sams konar reikningum og hann hafi verið dæmdur til að greiða stefnda með framangreindum héraðsdómi. Dómurinn sé fordæmisgefandi hvað þennan geymslukostnað varði. Stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að halda því lausafé sem borið hafi verið út af jörðinni Auðsholti á grundvelli almennra reglna um haldsrétt þar til kostnaður af útburðargerðinni hafi verið að fullu greiddur. Stefndi hafi þá átt þann kost að krefjast nauðungarsölu á þeim eignum sem bornar höfðu verið út á grundvelli 6. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu ef greiðsla hefði ekki borist. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi ekki getað sótt umrætt lausafé að Auðsholti vegna aðgerða stefnda. Stefnandi hafi sjálfur sett búslóð sína í gáma vorið 2004 og hafi ekki búið í Auðsholti síðan. Stefnanda hafi ítrekað verið sendar áskoranir um að fjarlægja lausaféð. Þann 25. maí 2005 hafi stefnanda verið send áskorun um að fjarlægja lausaféð og að útburðargerðin færi fram þann 30. maí s.á. Stefnandi hafi ekki orðið við þeirri áskorun og hafi útburðurinn því verið framkvæmdur. Stefndi telur útilokað að þeir munir sem bornir hafi verið út og haldsréttur tekinn í hafi fallið undir skilgreiningu þeirra muna sem fram komi í 1. mgr. 43. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, þar sem stefnandi hafi ekki hirt um að sækja munina þrátt fyrir áskoranir stefnda. U.þ.b. eitt ár hafi liðið frá því stefnandi hafi haft fasta búsetu í Auðsholti og þar til lausafé hans hafi verið borið út af jörðinni. Stefndi hafni þeim ummælum í stefnu að munirnir hafi verið hluti daglegs heimilishalds stefnanda. Stefnandi haldi því fram að hann hafi verið tilbúinn til að greiða allan útburðarkostnað í júní 2005, nema 500.000 króna kostnað eigenda stefnda vegna hreinsunar, lögmannskostnað og að hann hafi átt að falla frá öllum kröfum á hendur stefnda. Stefnandi hafi hins vegar ekkert greitt og sé þessi mótbára hans því ekki trúverðug. Stefnandi hafi einnig boðið 2.000.000 króna tryggingu fyrir útburðarkostnaði í byrjun júní 2005 sem augljóslega hafi verið of lág, enda hafi kostnaður við útburðinn, sem seinna hafi verið dæmdur af héraðsdómi, að höfuðstól 3.847.833 krónur. Stefndi hafi ekki samþykkt þessa tryggingu, enda hafi því verið hafnað í framangreindum dómi héraðsdóms frá 21. apríl 2006. Stefndi segir að allir gámarnir hafi verið fluttir á gámasvæði Hafnarbakka í júní 2005 að útburði loknum. Gámarnir hafi verið á geymslusvæðinu þar til í september 2006 þar sem stefnandi hafi ekki fyrr en þá greitt kostnað sem hafi hlotist af geymslu munanna. Útburðargerðin hafi verið á ábyrgð stefnda en á kostnað stefnanda og með framangreindum dómi héraðsdóms frá 21. apríl 2006 hafi stefnandi verið dæmdur til að greiða kostnað af sama meiði og hann endurkrefji stefnda nú um. Stefndi vísar því á bug að haldsréttur hafi fallið niður með málshöfðun þann 10. september 2005 þar sem greiðsla á kostnaði vegna útburðargerðarinnar hafi ekki verið innt af hendi. Stefndi kveðst telja kröfu stefnanda um skaðabætur vanreifaða. Þar sem stefnandi hafi ekki sýnt fram á tjón sitt krefjist stefndi frávísunar á dómkröfunni. Til vara krefst stefndi sýknu af dómkröfunni. Krafan sé ósönnuð, enda ekki studd neinum gögnum. U.þ.b. eitt ár hafi liðið frá því stefnandi hafi haft fasta búsetu í Auðsholti og þar til lausafé hans hafi verið borið út af jörðinni. Því hafni stefndi því að munirnir hafi verið hluti daglegs heimilishalds stefnanda. Þeir sex gámar sem tilheyrt hafi stefnanda og hafi verið á hlaðinu í Auðsholti hafi staðið úti um tíma og sumir upp undir ár. Það sé því ekki við stefnda að sakast ef innihald þeirra hafi skemmst. Engar upplýsingar liggi fyrir um ástand þeirra muna sem settir voru í gáma í útburðargerðinni, hvorki fyrir né eftir geymslu gámanna á gámasvæði Hafnarbakka. Krafa stefnanda sé ekki studd við matsgerð og sé sett fram að álitum. Stefndi telur ósannað að tjón hafi hlotist á munum stefnanda og ef svo sé verði í ljósi framangreinds að telja það á ábyrgð stefnanda, sem hafi verið í lófa lagið að fara með eigur sínar frá Auðsholti allt frá því í september 2003 til 30. maí 2005 er útburður hafi farið fram. Allt frá því útburðurinn var framkvæmdur var lýst yfir haldsrétti í eigum stefnanda til tryggingar kostnaði við gerðina. Stefnandi hafi fengið eigur sínar afhentar í september 2006 um leið og hann hafi greitt kostnað við útburðargerðina. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar um að samninga skuli halda og til ólögfestra reglna íslensks réttar um haldsrétt. Stefndi vísar einnig til aðfararlaga, nr. 90/1989.Þá vísar stefndi til laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, einkum 26. og 45. gr. laganna. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129., 130. og 131. gr. Stefndi krefst virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Niðurstaða. Stefnandi krefst í fyrsta lagi greiðslu á 1.857.500 krónum úr hendi stefnda. Óumdeilt er að stefnandi greiddi þessa fjárhæð til stefnda þann 5. september 2006 með fyrirvara um endurkröfu. Ágreiningur aðila um útburð stefnanda af jörðinni Auðsholti hefur áður komið til kasta dómstóla. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 21. apríl 2006 var fallist á dómkröfur stefnda á grundvelli sjö tilgreindra reikninga vegna útlagðs kostnaðar samtals að fjárhæð 3.847.833 krónur. M.a. var um að ræða tvo reikninga útgefna af Hafnarbakka, sem útgefnir voru 30. júní 2005 og 30. júlí s.á. Dómi þessum var ekki áfrýjað og er bindandi um úrlausn þess sakarefnis sem þar var dæmt um, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 3. júní 2004 í máli nr. 157/2004 var staðfestur úrskurður Héraðsdóms Suðurlands frá 30. mars s.á. um að stefndi mætti fá stefnanda borinn út af jörðinni Auðsholti. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför ber stefnandi ábyrgð á kostnaði við útburðargerðina. Óumdeilt er að stefnandi greiddi stefnda hina umkröfðu upphæð og að hún er vegna leigu á geymslusvæði og gámum tímabilið ágúst 2005 til ágúst 2006. Stefndi telur að um sé að ræða kostnað sem hafi hlotist af útburðargerðinni og sem stefnandi beri því ábyrgð á. Í endurriti gerðarbókar sýslumannsins á Selfossi frá 30. maí 2005 kemur fram að útburði verði hagað þannig að munir verði teknir úr húsum og komið fyrir í gámum sem síðan verði geymdir á læstu svæði Hafnarbakka. Kostnaður við leigu á gámunum og geymslu þeirra fellur að mati dómsins undir kostnað við útburð stefnanda og ber hann því samkvæmt greindu lagaákvæði ábyrgð á þessum kostnaði. Málsaðilar deila einnig um hvort stefndi hafi haft haldsrétt í munum stefnanda sem komið var fyrir í framangreindum gámum, til tryggingar á greiðslu kostnaðar við gerðina. Stefnandi greiddi eins og fyrr greinir ekki kostnað við leigu og geymslu á gámum með munum hans fyrr en 5. september 2006. Leggja verður til grundvallar að stefndi hafi greitt þennan kostnað um sinn og að hann hafi haft vörslur gámanna, þó hann hafi falið þriðja manni að geyma þá. Með vísan til endurrits gerðarbókar sýslumannsins á Selfossi frá 30. maí 2005 verður að telja að stefnandi hafi samþykkt að munir hans yrðu settir í gáma og þeir síðan geymdir. Verður því að telja að uppfyllt séu skilyrði haldsréttar. Stefnandi telur að óheimilt hafi verið að beita haldsrétti í eigum stefnanda, þar sem þeirra á meðal hafi verið munir sem hafi verið stefnanda og fjölskyldu hans nauðsynlegir til heimilishalds og vísar um það til 1. mgr. 43. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Stefndi mótmælir því að þessir munir hafi verið notaðir við daglegt heimilishald stefnanda. Umrætt lagaákvæði bannar fjárnám ,,í lausafjármunum, sem nauðsynlegir eru gerðarþola og heimilismönnum hans til að halda látlaust heimili með þeim hætti, sem almennt gerist.“ Í 3.mgr. 43. gr. er hins vegar tekið fram að ákvæði 1. mgr. taki ,,ekki til muna, sem standa að veði fyrir kröfu gerðarbeiðanda“. Haldsréttur er í eðli sínu tryggingarréttur sem á að stuðla að því að rétthafi haldsréttar fái tiltekna greiðslu og svipar að því leyti til veðréttinda. Að mati dómsins getur stefnandi því ekki byggt á ákvæði 1. mgr. 43. gr. aðfararlaga. Að þessari niðurstöðu fenginni er ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort meðal eigna stefnanda hafi verið slíkir munir sem ákvæðið tekur til. Stefnandi byggir á því, verði talið að haldsréttur hafi stofnast, að hann hafi fallið niður 10. september 2005 við málshöfðun stefnda á hendur honum. Á þetta er ekki fallist. Haldsréttur fellur ekki niður fyrr en við greiðslu á þeirri kröfu sem haldsrétturinn tryggir. Sú málsókn stefnda var auk þess ekki til greiðslu á kröfu stefnda um greiðslu á kostnaði við geymslu á gámunum fyrir tímabilið ágúst 2005 til ágúst 2006. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að stefnanda hafi borið að greiða stefnda 1.857.500 krónur og að stefndi hafi haft haldsrétt í munum stefnanda sem geymdir voru í gámum á geymslusvæði Hafnarbakka. Stefnandi krefst í öðru lagi greiðslu á 5.000.000 krónum í skaðabætur vegna skemmda á munum, afnotamissis, óþæginda og miska þar sem honum hafi verið meinuð umráð eigna sinna með ólögmætum hætti í hálft annað ár. Stefndi mótmælir skaðabótakröfu stefnanda og telur hana vanreifaða. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi verið heimilt að beita haldsrétti í munum stefnanda sem geymdir voru í gámum á geymslusvæði Hafnarbakka. Verður þegar af þeirri ástæðu að hafna bótakröfu stefnanda vegna afnotamissis, óþæginda og miska. Kemur þá til skoðunar bótakrafa stefnanda vegna skemmda á munum. Að mati dómsins skortir verulega á reifun stefnanda á þessari kröfu. Í stefnu eru ekki taldir upp allir þeir munir sem urðu fyrir skemmdum, heldur einungis talin upp nokkur dæmi. Sú upptalning stefnanda er afar almenn, s.s. ,,nánast öll búslóð stefnanda “, ,,sófasett, fataskápa, heimilistæki og hillur“, ,,bækur og myndaalbúm með fjölskyldumyndum“ og ,,hundruð lítra af málningu“. Þá segir stefnandi að sumir munir úr búslóð stefnanda hafi verið með öllu ónothæfir, en gerir enga tilraun til að gera grein fyrir því hvaða munir hafi skemmst og hverjir séu ónýtir. Þá gerir stefnandi enga grein fyrir verðmæti skemmdra og ónýtra muna eða viðgerðarkostnaði á skemmdum munum. Stefnanda var þó í lófa lagið að sýna fram á ætlað tjón sitt með matsgerð. Loks gerir stefnandi enga tilraun til að rökstyðja upphæð bótakröfu sinnar, nema með óljósri tilvísun til þess að henni sé í hóf stillt. Þegar litið er til þessa er það mat dómsins að krafa stefnanda um skaðabætur sé svo vanreifuð að hún sé ódómtæk og verður henni því vísað frá dóminum. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnandi greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega vera ákveðinn 500.000 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Stefndi, Auðsholt ehf., er sýknað af kröfu stefnanda, Runólfs Björns Gíslasonar, um greiðslu á 1.857.500 krónum. Vísað er frá dómi kröfu stefnanda um skaðabætur úr hendi stefnda að fjárhæð 5.000.000 krónur. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 669/2009
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði áfram bönnuð för úr landi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100 gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi, þar til dómur fellur í máli hennar, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 1. desember 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hinn kærði úrskurður er staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], [...], verði gert að sæta farbanni áfram þar til dómur fellur í máli hennar þó ekki lengur en til þriðjudagsins 1. desember 2009, kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara segir að með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 10. ágúst sl., hafi verið höfðað mál á hendur ákærðu fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa á árinu 2009 staðið að innflutningi á samtals rúmum 400 g af kókaíni sem aðrir hafi verið fengir til að flytja til landsins. Þá sé ákærðu gefið að sök brot gegn valdstjórninni með því að hafa bitið í bak lögreglumanns. Í greinargerðinni segir að brotin séu heimfærð til 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíknefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 og til 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 101/1976 og lög nr. 25/2007. Þann 27. ágúst sl. hafi mál nr. S-676/2009 verið þingfest í héraðsdómi Reykjaness og þar hafi framangreind ákæra ríkissaksóknara frá 10. ágúst sl. verið lögð fram. Við þingfestinguna hafi ákærða neitað að hafa framið fíkniefnabrotin en játað brotið gegn valdstjórninni. Hinn 7. september hafi farið fram skýrslutaka af vitnunum Y og Z. Hinn 31. júlí sl. hafi ríkissaksóknara borist rannsóknargögn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu vegna ofangreindra brota ákærðu, sem og ætlaðra brota hennar gegn 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Í greinargerðinni segir að ákærða sé m.a. grunuð um milligöngu á vændi en nokkrar konur hafi borið að þær hafi starfað við vændi á vegum ákærðu og að hún hafi fengið hluta þóknunar þeirra. Að mati ríkissaksóknara hafi sá þáttur málsins þarfnast frekari rannsóknar og því hafi hann verið endursendur lögreglu. Við þingfestingu máls nr. S-676/2009 hafi ákærða óskað eftir því að það mál sem til rannsóknar væri á hendur henni yrði sameinað máli hennar fyrir dómi og málin tvö yrðu rekinn sem eitt mál. Rannsóknargögn málsins hafi síðan borist ríkissaksóknara aftur og í framhaldi af því hafi ríkissaksóknari gefið út ákæru þann 29. september sl. þar sem ákærða sé ákærð fyrir hótanir, ólögmæta nauðung, mansal og fyrir að hafa staðið að vændisstarfsemi. Þar séu þessi brot talin varða við 206. gr., 1. tl. 1. mgr. 227. gr. a., 225. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæran hafi verið þingfest þann 8. október sl. (sbr. mál dómsins nr. S-798/2009) og hafi ákærða neitað sök. Málið hafi verið sameinað máli nr. S-676/2009 og málin verði eftirleiðis rekin saman undir því málsnúmeri. Aðalmeðferð málsins hafi hafist hinn 20. október sl. þar sem skýrslutökur af ákærðu og vitnum hafi farið fram, en aðalmeðferðinni hafi síðan verið frestað til dagsins í dag þar sem ekki hafi tekist að boða þrjú vitni til aðalmeðferðarinnar. Málið hafi verið dómtekið að lokinni aðalmeðferð fyrr í dag. Í greinargerðinni kemur fram að ákærða hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar málsins frá 30. apríl til 12. maí sl., en sætt farbanni frá þeim tíma. Vísað er til úrskurða héraðsdóms Reykjaness í málum nr. R-376, R-414/2009, R-568 og dóma Hæstaréttar í málum nr. 242/2009, 388/2009, 460/2009, 514/2009 og 622/2009 þar sem fallist hafi verið á að þörf væri á að tryggja nærveru ákærðu hér á landi í þágu málsins með farbanni. Loks segir í greinargerðinni að gefin hafi verið út ákæra á hendur X fyrir fíkniefnalagabrot og brot gegn valdstjórninni. Ákærða sé íslenskur ríkisborgari en hafi takmörkuð tengsl við landið. Fjölskylda hennar búi erlendis og sæti kærasti hennar nú gæsluvarðhaldi í Amsterdam. Nauðsynlegt sé að tryggja nærveru ákærðu hér á landi til að hún geti ekki komið sér undan saksókn og til að ljúka megi meðferð málanna fyrir dómstólum. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess beiðst að ofangreind krafa nái fram að ganga. Samkvæmt ákæru er ákærða sökuð um brot sem allt að 6 ára fangelsisrefsing er lögð við. Ákærða hefur takmörkuð tengsl við landið og er fallist á að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru hennar meðan máli hennar er ekki lokið, enda er skilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 fullnægt til þess að henni verði bönnuð för frá landinu. Verður því fallist á kröfu ríkissaksóknara eins og hún er fram sett. Úrskurð þennan kveður upp Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Ákærðu, X, er bönnuð för frá Íslandi þar til dómur fellur í máli hennar, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 1. desember 2009 kl. 16.00.
Mál nr. 391/2005
Kaupsamningur Sönnunarbyrði Áskorun Kröfugerð
J keypti hluti E í einkahlutafélaginu B og var kaupverðið 3.800.000 krónur. J og E deildu um hvort kaupverðið hefði í raun verið greitt með reiðufé við undirritun samningsins, eins og orðalag hans bar með sér. J bar fyrir dómi að hann hefði tekið fjárhæðina út úr banka. Var talið að honum hefði verið í lófa lagið að leggja fram gögn til stuðnings þessari fullyrðingu og að fullt tilefni hafi verið til þess í ljósi andmæla E og atvika málsins. Það lét J hjá líða þrátt fyrir áskorun E þar um. Þrátt fyrir orðalag samningsins þótti þessi aðstaða valda því að J bæri hallann af skorti á sönnun um að kaupverðið hefði verið greitt. Var krafa E því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2005. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar á ný, en til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi kvað samningur málsaðila 24. mars 2004 svo á að stefndi seldi áfrýjanda hluti að nafnvirði 100.000 krónur í Breiðabólsstað ehf. fyrir 3.800.000 krónur, en það félag átti fasteignina Breiðabólsstaðarland 2 í Reykholtsdal í Borgarfirði. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort kaupverð hafi í raun verið greitt með reiðufé við undirritun samningsins, eins og segir í samningnum að gert hafi verið. Niðurstaða héraðsdóms er á því reist að þar sem áfrýjandi hafi kosið að láta hjá líða að gefa aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins, þrátt fyrir áskorun stefnda þar um, verði að leggja til grundvallar framburð stefnda og föður hans um málsatvik. Samkvæmt því hafi áfrýjandi komið að kvöldi 24. mars 2004 akandi að heimili stefnda í Reykjanesbæ með nefndan kaupsamning, sem hann hafi sjálfur samið, og hafi samningurinn verið undirritaður í bifreið áfrýjanda fyrir utan heimili stefnda. Eini votturinn að undirritun samningsins hafi verið faðir stefnda, en ekki þeir sem tilgreindir eru á kaupsamningnum. Greiðsla hafi ekki farið fram, en áfrýjandi hafi lofað að inna hana af hendi strax daginn eftir. Þá þótti héraðsdómara ótrúverðugt, með hliðsjón af eðli viðskiptanna, að stefndi hafi afhent áfrýjanda 3.800.000 krónur í reiðufé. Var talið að stefndi hefði gert það nægilega sennilegt að áfrýjandi hafi ekki greitt umsamið kaupverð þannig að áfrýjandi bæri sönnunarbyrði um staðhæfingu sína um það efni. Þar sem áfrýjanda hefði ekki tekist sú sönnun bæri að taka kröfu stefnda til greina. Að gengnum héraðsdómi ritaði lögmaður áfrýjanda héraðsdómara bréf 1. júlí 2005 þar sem því er mótmælt að stefndi hafi skorað á áfrýjanda að gefa aðilaskýrslu í málinu, þrátt fyrir að slík áskorun komi fram í bókun héraðsdómara 14. janúar 2005. Jafnframt fullyrti hann að það hafi þvert á móti verið áfrýjandi sem skorað hafi á stefnda að gefa slíka skýrslu. Fór lögmaðurinn fram á að bókunin yrði leiðrétt í samræmi við þetta. Héraðsdómari ritaði lögmanni stefnda bréf og óskaði eftir afstöðu hans til þessa erindis. Lögmaður stefnda svaraði með bréfi 15. júlí 2005. Sagði þar að samkvæmt endurriti úr þingbók hefði láðst að færa til bókar áskorun áfrýjanda um að stefndi gæfi skýrslu fyrir dómi en endurritið bæri hins vegar réttilega með sér áskorun stefnda. Að svo búnu ritaði héraðsdómari lögmanni áfrýjanda bréf þar sem hafnað var kröfu um leiðréttingu bókunar. Samkvæmt ósk áfrýjanda gáfu skýrslur fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 21. september 2005, auk hans sjálfs, Guðrún Helga Jakobsdóttir systir hans og Steinar Smári Guðbergsson sambýlismaður hennar. Þau báru að undirritun umrædds kaupsamnings hafi farið fram á fasteignasölunni Eignakaupum að Ármúla 38 í Reykjavík, þar sem þau hefðu verið starfsmenn, en áfrýjandi eigandi. Þau staðfestu nafnritanir sínar á samninginn sem vottar og kváðust hafa séð áfrýjanda afhenda stefnda peningabunka. Aðspurð um hvenær dagsins þetta hafi verið sögðu þau og áfrýjandi að það hefði verið „seinnipartinn“. Nánar aðspurður sagði Steinar að hann myndi ekki nákvæmlega tímasetninguna, en það hafi verið „einhvern tímann undir lok vinnu“, sem lyki um fjögurleytið. Áfrýjandi kvað atvik hafa gerst „eftir lokun banka“, en vitnið Guðrún var ekki frekar spurð um þetta atriði. Þó sagði hún, líkt og áfrýjandi, að vinnu lyki um klukkan sex á daginn. Áfrýjandi kvaðst aðspurður hafa tekið umrædda peninga af bankareikningi sínum og telja sig geta lagt fram gögn því til sönnunar. Í kjölfarið skoraði stefndi á hann að gera það. Samkvæmt ósk stefnda voru teknar frekari skýrslur fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 16. nóvember 2005 af Reyni Ólafssyni, verkstjóra og Ingvari Stefánssyni flokkstjóra hjá Íslenskum aðalverktökum hf. Báðir töldu þeir að stefndi hafi verið við vinnu í Njarðvík allt til klukkan fimm 24. mars 2005 og tóku fram að fylgst væri vel með vinnu starfsmanna. Er framburður þeirra í samræmi við framlagðar tímaskýrslur frá fyrirtækinu um vinnu stefnda þennan dag. Að lokum gaf eiginkona stefnda, Rúna Lís Emilsdóttir, skýrslu. Hún kvaðst vita til þess að stefndi hafi að kvöldlagi hitt áfrýjanda og föður stefnda í bifreið í því skyni að rita undir samning við áfrýjanda. Ekki kvaðst vitnið vita til þess að þau hafi fengið greidda peninga frá áfrýjanda. II. Krafa áfrýjanda um ómerkingu og heimvísun héraðsdóms er reist á því að meðferð málsins í héraði hafi verið verulega áfátt, sbr. það sem að framan greinir. Krafa þessi kom ekki fram í áfrýjunarstefnu og kemur hún ekki til álita fyrir Hæstarétti nema að því leyti, sem rétturinn gætir þess af sjálfsdáðum, hvort vísa skuli máli heim í hérað. Í kaupsamningnum 24. mars 2004 segir meðal annars: „Kaupverð: Kaupverð hlutafjárins er kr. 3.800.000 krónur– skrifa: þrjármilljónirogáttahundruðþúsundkrónur 00/100, sem greiðist með eftirfarandi hætti. 1. gr. I. Útborgun: Við undirritun kaupsamnings og framsal hlutabréfa: kr. 3.800.000- Samtals greitt að fullu: kr. 3.800.000-“. Þá segir í 7. gr. samningsins: „Afhending eignar: Þar sem Jakob hefur við samning þennan greitt að fullu með reiðufé fyrir hið keypta í kaupsamningi þessum, tekur kaupandi við umráðum allra eigna í samræmi við hlutafé sitt.“ Svo sem fyrr greinir heldur stefndi því fram að þrátt fyrir þessi orð í samningnum hafi greiðsla ekki verið innt af hendi. Meðal gagna málsins er fundargerð hjá Breiðabólsstað ehf., sem dagsett er sama dag og kaupsamningurinn, þar sem fram kemur að áfrýjandi verði áfram stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félagsins, en að stefndi víki sem varamaður í stjórn. Í hans stað komi Jakob Björgvin Jakobsson, en að stefndi hafi framselt til áfrýjanda 100.000 krónur af nafnvirði hlutafjár síns. Undir fundargerðina rita Jakob Björgvin Jakobsson og málsaðilar. Sá sérstaki háttur er einnig hafður á að undir fundargerðina rita sem „vitundarvottar að dagsetningu, undirskrift og fjárræði aðila“ þau hin sömu og votta kaupsamninginn. Er hluthafafundurinn, þar sem sömu aðilar eru nefndir til sögu, sagður hafa verið haldinn að Fáfnisnesi 7, Reykjavík. Við skýrslutökur fyrir dómi voru engir framangreindra spurðir um hluthafafundinn. Aðilum ber ekki saman um hvar undirritun kaupsamningsins fór fram eða hvort kaupverð hafi verið greitt og reisti héraðsdómari niðurstöðu sína á þeim ástæðum sem að framan greinir. Þegar hafður er í huga misvísandi framburður þeirra, sem komið hafa fyrir dóm eftir að héraðsdómur gekk, verður hins vegar ekki talið að málið hafi skýrst fyllilega. Áfrýjandi hefur borið að hann hafi tekið umræddar 3.800.000 krónur í reiðufé út úr banka. Var honum í lófa lagið að leggja fram gögn til stuðnings þessari fullyrðingu, en telja verður að hann hafi haft fullt tilefni til þess vegna andmæla stefnda og í ljósi framangreindra atvika málsins. Það hefur hann eigi að síður látið hjá líða þótt stefndi hafi beint til hans áskorun þar um. Þrátt fyrir fyrrgreind orð samningsins þykir þessi aðstaða eiga að valda því að áfrýjandi verði látinn bera hallann af skorti á sönnun um að kaupverðið samkvæmt samningnum hafi verið greitt. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Rétt þykir þó að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2005. Mál þetta var höfðað 1. júní 2004 og var dómtekið 3. júní sl. Stefnandi er Einar Már Jóhannesson, Reykjanesvegi 6, Njarðvík. Stefndi er Jakob Jakobsson, Baugholti 13, Reykjanesbæ. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða 3.800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. mars 2004 til greiðsludags. Þá er gerð krafa til greiðslu málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu og honum tildæmdur málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati réttarins, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Hinn 21. mars 2003 gerði faðir stefnanda, Jóhannes Helgi Einarsson, tilboð fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags í fasteignina Breiðabólstaðarland 2 í Reykholtsdal í Borgarfjarðarsveit í Borgarfjarðarsýslu. Hinn 20. júní 2003 stofnuðu aðilar máls þessa einkahlutafélagið Breiðabólstað ehf., kt. 640603-2830, í því skyni að kaupa ofangreinda fasteign. Var hlutafé félagsins 500.000 krónur. Stefndi skrifaði sig fyrir hlutafé að fjárhæð 260.000 krónur og átti því 52% hlutafjár en stefnandi fyrir 240.000 krónur eða sem svaraði 48% hlutafjár. Var stefndi kjörinn stjórnarmaður og framkvæmdastjóri á stofnfundi félagsins og stefnandi varamaður í stjórn. Faðir stefnanda framseldi, hinn 26. júní 2003, Breiðabólstað ehf. kauptilboð sitt í landspildu úr landi Breiðabólstaðar, en það hafði verið samþykkt af eiganda hennar, Sigríði J. Valdimarsdóttur. Hinn 4. júlí 2003 var gengið frá kaupsamningi milli Sigríðar og Breiðabólstaðar ehf. Kaupverð var 11.500.000 krónur. Eigninni var afsalað til félagsins 17. sama mánaðar. Félagið hefur nú selt umrædda fasteign. Áður en Breiðabólstaður ehf. seldi fasteign sína höfðu orðið þær breytingar á hlutaskrá félagsins að stefndi var orðinn eigandi að 360.000 króna hlutafé í stað 260.000 króna áður. Hinn 24. mars 2004 seldi stefnandi stefnda hluti að nafnvirði 100.000 krónur í Breiðabólstað ehf. fyrir 3.800.000. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi útborgun fara fram við undirritun kaupsamningsins. Greinir málsaðila á um þetta atriði. Stefnandi heldur því fram að kaupverðið hafi átt að greiða inn á bankareikning daginn eftir undirritun kaupsamningsins en það hafi ekki gengið eftir. Stefndi heldur því hins vegar fram að kaupverðið hafi verið greitt við undirritun samningsins, eins og greini í kaupsamningnum. Deilur munu hafa orðið með aðilum málsins í kjölfarið, m.a. vegna fyrrgreindrar fasteignar einkahlutafélags þeirra og ójafns eignarhlutar þeirra. Hinn 6. maí 2004 sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf, þar sem tilkynnt var um riftun kaupsamnings, dagsetts 24. mars 2004, sem stefndi heldur fram að báðir aðilar hafi þá þegar efnt að fullu. Stefndi hafnaði öllum kröfum stefnanda með rafpósti, dagsettum 12. maí 2004. Mál þetta var síðan þingfest 8. júní 2004. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að með kaupsamningi stefnanda og stefnda þann 24. mars 2004 hafi stefndi, Jakob, keypt hlutabréf að nafnverði 100.000 krónur af stefnanda í einkahlutafélaginu Breiðabólstaður ehf. fyrir 3.800.000 krónur, sem stefndi hafi skuldbundið sig að til greiða strax daginn eftir inn á bankareikning stefnanda nr. 1109-26-060093. Stefndi hafi vanrækt skuldbindingu sína um greiðslu kaupverðs og með bréfi þann 6. maí 2004 hafi stefnandi krafist riftunar á kaupsamningnum. Með tölvubréfi frá stefnda til lögmanns stefnanda 12. maí 2004 hafi stefndi hafnað kröfunni um riftun og sé því málssókn þessi óhjákvæmileg til að innheimta skuldina. Með kröfugerð sinni krefji stefnandi stefnda um efndir á fjárskuldbindingum sínum in natura samkvæmt kaupsamningnum. Stefnandi hafi efnt skuldbindingar sínar en vanefnd stefnda um greiðslu kaupverðs 3.800.000 krónur standi enn og sé krafist dráttarvaxta frá því vanskil hófust til greiðsludags. Stefnandi byggir stefnukröfur á reglum laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 samanber VII. kafla laganna um rétt seljanda til efnda og vanefndaúrræði seljanda við vanefndir kaupanda. Einnig vísast til kröfuréttarreglna um gagnkvæmar skuld­bindingar og til ákvæða samningalaga um skyldu kaupanda til greiðslu kaupverðs. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, sbr. l.mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við l. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. einkum l. tl. e, laga nr. 91/1991. Stefndi byggir kröfur sínar á því, að eins og komi fram í 1. gr. kaupsamnings aðila skyldi kaupverð hluta í Breiðabólstað ehf. greitt við undirritun samningsins og hafi það verið gert. Í 7. gr. samningsins komi einnig skýrlega fram að stefndi hafi að fullu greitt fyrir hina keyptu hluti með reiðufé en ákvæðið sé svohljóðandi: ,,Þar sem Jakob hefur við samning þennan greitt að fullu með reiðufé fyrir hið keypta í kaupsamningi þessum, tekur kaupandi við umráðum allra eigna í samrœmi við hlutafé sitt." Samkvæmt þessu sé ljóst að stefndi hafi að fullu efnt greiðsluskyldu sína samkvæmt umræddum kaupsamningi. Hafi stefnandi og ritað undir kaupsamninginn þessu til staðfestu, sbr. 2. mgr. 10. gr., og sé enginn fyrirvari gerður við samninginn eða efni hans af hálfu stefnanda. Þá bendi stefndi á að í 8. gr. nefnds kaupsamnings komi fram að stefndi hafi aukið hlutafé sitt í samræmi við samninginn og eigi því hluti að nafnvirði 360.000 krónur í félaginu. Sé heldur enginn fyrirvari gerður um það efni af hálfu stefnanda. Þá sé þess getið í 8. gr. samningsins að inn í stjórn félagsins komi nýr varamaður og skuli stjórn tilkynna um hið aukna hlutafé stefnda og nýjan varamann. Í framhaldi af ofangreindum viðskiptum og í samræmi við samning aðila hafi verið haldinn hluthafafundur í Breiðabólstað ehf. síðar, hinn 24. mars 2004. Eins og fram komi í fundargerð af fundinum sem stefnandi hafi m.a. ritað undir, hafi verið þar mættir stefnandi, stefndi og Jakob Björgvin Jakobsson, kt. 060982-5549, sonur stefnda. Sé þar sérstaklega tilgreint að stefnandi hafi framselt 100.000 krónur af nafnverði hlutafjár til stefnda sem nú eigi 360.000 krónur að nafnvirði í félaginu en stefnandi 140.000 krónur frá og með þeim degi að telja. Á fundinum hafi stefnandi jafnframt sagt af sér sem varamaður í stjórn félagsins, sbr. 8. gr. kaupsamningsins, og hafi nefndur Jakob Björgvin verið kjörinn í hans stað. Hafi hlutafélagaskrá verið tilkynnt um þessar breytingar. Loks sé þess að geta að í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dagsettu 24. ágúst 2004, komi fram að stefnandi sé eigandi 28% hlutafjár í Breiðabólstað ehf. og þar með viðurkenning á því að stefndi sé eigandi 72% hlutafjár. Samkvæmt framansögðu sé ágreiningslaust að stefndi er nú eigandi 72% hlutafjár í Breiðabólstað ehf. eftir að hafa fengið framselda hluti að nafnvirði 100.000 krónur, eða sem svarar 20% hlutafjár frá stefnanda 24. mars 2004. Af hálfu stefnanda sé nú hins vegar byggt á því að stefndi hafi aldrei greitt það kaupverð sem hafi verið grundvöllur þess að stefnandi framseldi hluti sína til stefnda. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir þessari staðhæfingu en hún sé bæði í augljósri andstöðu við skýr ákvæði kaupsamnings um að kaupverðið sé að fullu greitt sem stefnandi hefur staðfest með undirritun sinni, svo og eftirfarandi athafnir málsaðila, þ.m.t. hluthafafund í félaginu. Þar að auki haldi stefnandi því nú fram að kaupverðið hafi átt að greiða síðar og með öðrum hætti en kaupsamningur kveði á um án þess að séð verði að nokkur gögn styðji þá fullyrðingu heldur. Verði hér enn fremur að hafa í huga þá meginreglu kröfuréttar að kaupverð skuli greiða út í hönd sé ekki um annað samið. Með vísan til framanritaðs, og gegn andmælum stefnda, sé annað ósannað en að kaupverðið hafi að fullu verið greitt með reiðufé við undirritun kaupsamnings, eins og samningurinn kveði sjálfur á um og stefnandi hafi staðfest með undirritun sinni á hann. Verði því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi vísar til V. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 varðandi varnar­þing, einkum 32. gr., svo og almennra reglna einkamálaréttarfars. Um skuldbindingagildi, efndir og lok samninga vísast til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu stefnda var í upphafi málsins gerð krafa um frávísun málsins þar sem það væri rekið á röngu varnarþingi. Með yfirlýsingu stefnda, dags. 13. janúar 2005, féll hann frá frávísunarkröfu sinni og féllst þar með á að málið yrði rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Hinn 24. mars 2004 gerðu aðilar máls þessa með sér kaupsamning þar sem stefnandi seldi stefnda hlutafé sitt, að nafnvirði 100.000 krónur, í einkahlutafélaginu Breiðabólstað ehf. Kaupverðið var 3.800.000 krónur. Greinir aðila málsins á um það hvort kaupverðið hafi verið greitt eður ei. Með bréfi, dags. 6. maí 2004, krafðist stefnandi riftunar kaupsamningsins og greiðslu lögfræðikostnaðar. Stefndi hafnaði kröfu stefnanda um riftun með tölvubréfi hinn 12. maí 2004. Verður að líta svo á að stefnandi hafi fallið frá þessari riftunarkröfu sinni enda hefur hann höfðað mál þetta til efnda á umræddum kaupsamningi og byggir kröfur sínar á honum. Í 1. gr. kaupsamningsins segir varðandi útborgun að hún skuli vera við undirritun kaupsamnings og framsal hlutabréfa. Í 8. gr. kaupsamningsins segir: “Þar sem Jakob hefur við samning þennan greitt að fullu með reiðufé fyrir hið keypta í kaupsamningi þessum, tekur kaupandi við umráðum allra eigna í samræmi við hlutafé sitt.” Hinn 24. mars 2004, eða sama dag og kaupsamningur var gerður, var haldinn fundur í félaginu Breiðabólstað ehf. Samkvæmt framlagðri fundargerð voru stefnandi og stefndi báðir á fundinum. Til umræðu á þessum fundi voru breytingar á varamanni og breyttri eign á hlutafé félagsins. Segir m.a. í fundargerðinni að stefnandi segi af sér sem varamaður í félaginu. Jafnframt að stefnandi hefði framselt 100.000 krónur af nafnverði hlutafjár síns til Jakobs Inga Jakobssonar. Stefnandi bar fyrir dómi að tilboð hefði komið frá stefnda um að kaupa hlut hans í Breiðabólstað ehf. Hafi kaupin farið fram þannig að stefndi hefði komið að kvöldi til heim til hans og hefði hann farið út í bíl stefnda ásamt föður sínum og þar hefði verið gengið frá kaupunum. Kvaðst hann ekki hafa lesið samninginn sérlega vel yfir. Faðir stefnanda, Jóhannes Einarsson, bar að hann hefði verið viðstaddur er stefnandi undirritaði samninginn. Kvað hann stefnda hafa komið með kaupsamn­inginn sem var undirritaður af stefnda og vottaður. Kvað hann enga greiðslu hafa farið á milli stefnanda og stefnda en samkomulag hafi verið milli aðila að stefndi greiddi kaupverðið inn á bankareikning stefnanda daginn eftir. Af hálfu stefnanda var skorað á stefnda að gefa aðilaskýrslu fyrir dómi. Stefndi varð ekki við þeirri áskorun og gaf ekki aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Stefnandi heldur því fram, þrátt fyrir ákvæði í kaupsamningi, að stefndi hafi aldrei greitt umsamið kaupverð fyrir þann hlut er stefnandi seldi honum í hlutafélaginu Breiðabólstað ehf. Þar sem stefndi kaus að gefa ekki aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins, þrátt fyrir áskorun þar um, verður hann að bera hallann af því. Verður framburður stefnanda og föður hans, Jóhannesar Einarssonar, því lagður til grundvallar varðandi málsatvik. Samkvæmt því sem fram hefur komið kom stefndi með kaupsamninginn til stefnanda og verður að ganga út frá því að hann hafi sjálfur samið skjalið, enda ber skjalið ekki með sér hver samdi það. Kaupsamningurinn var undirritaður að kvöldi til í bifreið stefnda og voru aðstæður því ekki sem bestar fyrir stefnanda að kynna sér efni kaupsamningsins. Vottar voru ekki viðstaddir er stefnandi undirritaði kaupsamninginn en tveir aðilar höfðu þegar ritað nöfn sín á kaupsamninginn sem vottar. Stefndi heldur því fram að hann hafi greitt kaupverðið, 3.800.000 krónur, í reiðufé. Verður að telja ótrúverðugt, með hliðsjón af því hvernig slík viðskipti fara fram nú til dags, að stefndi hafi komið umrætt kvöld með 3.800.000 krónur í reiðufé og afhent stefnanda. Fyrir liggur, sbr. framlögð fundargerð, að stefnandi hefur þegar framselt stefnda hlut sinn í Breiðabólstað ehf., að nafnverði 100.000 krónur. Þegar virt eru atvik þessa máls, eins og þau liggja fyrir dóminum, og litið er til þess að stefndi gaf ekki aðilaskýrslu fyrir dómi, þrátt fyrir áskorun þar um, þykir verða að líta svo á, þrátt fyrir ákvæði 7. gr. kaupsamningsins, að stefnandi hafi gert nægilega sennilegt að stefndi hafi ekki greitt honum umsamið kaupverð fyrir hlut stefnanda í Breiðabólstað ehf., þannig að stefndi beri sönnunarbyrði um annað um annað. Þar sem slík sönnun hefur ekki tekist af hálfu stefnda ber að taka til greina kröfur stefnanda í málinu. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 455.964 krónur, í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning stefnanda. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Jakob Jakobsson, greiði stefnanda, Einari Má Jóhannessyni, 3.800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. mars 2004 til greiðsludags og 455.964 krónur í málskostnað.
Mál nr. 331/2012
Framsal sakamanns Kærumál
Með bréfi ríkissaksóknara 27. mars2012, var vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur kröfu varnaraðila um að úrskurðaðyrði um það hvort skilyrði laga um framsal væru fyrir hendi vegna ákvörðunarinnanríkisráðuneytisins 17. febrúar 2012, um að fallast á beiðni pólskradómsmálayfirvalda um að framselja varnaraðila til Póllands. Er í þessu sambandivísað til II. kafla laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr.13/1984 og 1. mgr. 2. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Af hálfusóknaraðila er krafist staðfestingar á ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 17.febrúar 2012, um að framselja varnaraðila til Póllands.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíassonog Jón Steinar Gunnlaugsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. maí2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2012, þar sem staðfest var ákvörðuninnanríkisráðherra 17. febrúar sama ár um að framselja varnaraðila tilPóllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna ogaðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og honum dæmdur kærumálskostnaður. Þá krefst hann hækkunar á þóknunréttargæslumanns frá því sem ákveðið var í úrskurði héraðsdóms. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði hafa pólsk yfirvöldkrafist framsals á varnaraðila vegna ætlaðra fíkniefnalagabrota. Er varnaraðilameðal annars gefið að sök að hafa í Póllandi á tímabilinu desember 2000 tiljanúar 2001 keypt ásamt öðrum nafngreindum einstaklingi 800 g af amfetamíni og1,2 kg af marihuana og síðar selt efnin. Sú háttsemimyndi hér á landi varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ætlað brot var framið fyrir setningu laga nr. 32/2001 sem þyngdu refsingu viðslíkum brotum úr 10 í 12 ára fangelsi. Sök fyrnist því á 10 árum, sbr. 3.tölulið 1. mgr. 81. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 13/1984 er framsal óheimiltef sök er fyrnd samkvæmt íslenskum lögum. Þegar beiðni berst frá ríki sem tekurþátt í Schengen-samstarfinu skulu lög þess ríkis gilda um rof fyrningarfrests,sbr. 2. mgr. sömu greinar. Pólland á aðild að nefndu samstarfi og gilda því lögþess lands um rof sakarfyrningar. Af hálfu ákæruvaldsins hafa verið lögð framgögn um reglur pólskra refsilaga þar sem fram kemur að fyrningarfrestur rofnarog lengist um 10 ár við ákvörðun yfirvalda um að bera grunaðan mann sökum.Ákvörðun af því tagi lá í síðasta lagi fyrir í mars 2007 þegar lýst var eftirvarnaraðila. Samkvæmt þessu stendur fyrning sakar ekki í vegi fyrir framsali.Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur um framsal varnaraðila. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðarmálsins í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr.16. gr. laga nr. 13/1984 og ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfesturum framsal varnaraðila, X. Þóknun skipaðs réttargæslumannsvarnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsinsí héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 34/2004
Þjófnaður Tilraun Skilorðsrof
B var sakfelldur fyrir fjögur þjófnaðarbrot og tilraun til þjófnaðar. B átti talsverðan sakaferil að baki og með brotunum rauf hann skilorð eldri dóms. Þótti refsing B hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. janúar 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Birgir Andrésson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 14. október sl. á hendur ákærðu, Birgi Andréssyni, [...], og A, [ ], , “fyrir eftirtalda þjófnaði framda í Reykjavík á árinu 2003: I Ákærðu báðum: 1. Laugardaginn 10. maí í félagi brotist inn í skrifstofuhúsnæði að [ ], með því að spenna upp hurð, og stolið 3 tölvum, 2 prenturum, 2 mælum, símatæki, upptökutæki, sjónauka, myndavél og tölvubúnaði, samtals að verðmæti kr. 2.041.883. M. 010-2003-11504 2. Þriðjudaginn 20. maí í félagi og auðgunarskyni brotist inn í skrifstofuhúsnæði [ ], með því að spenna upp glugga, en ákærðu hurfu af vettvangi er þjófavarnarkerfi fór í gang. M. 010-2003-12363 Teljast framangreind brot varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna, að því er varðar brotið í lið I, 2. II Ákærða Birgi: 1. Þriðjudaginn 13. maí brotist inn í verkstæði [ ], með því að spenna upp hurð, og stolið peningaskúffu sem innihélt smámynt og Doro símatæki að verðmæti um kr. 6.000. M. 010-2003-11685 2. Þriðjudaginn 20. maí í verslun [ ], stolið hengilás, Sonax ilmhjálmi, ferðavatnsbrúsa og veiðibúnaði, samtals að verðmæti kr. 14.522. M. 010-2003-12880 3. Mánudaginn 7. júlí í verslun [ ], stolið veiðistöng, vigt, rafhlöðum, fjöltengi, hleðslutæki fyrir farsíma, flugnaneti, sexkantasetti og topplykla­setti, samtals að verðmæti kr. 14.202. M. 010-2003-16970 Teljast framangreind brot í lið II varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.” Málavextir I. kafli ákærunnar, 1. tl.; innbrotsþjófnaður í skrifstofuhúsnæðið [ ]. Við húsleit hjá ákærða Birgi 20. maí sl. fundust tölvuprentari og ADSL-módem sem raktir voru til innbrots í fyrirtækið [ ]. Leiddi það til þess að ákærðu viðurkenndu hjá lögreglu að hafa átt þar hlut að máli. Hafa þeir haldið við það fyrir dómi. Þess er að geta að ákærðu hafa ekki, hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi, kannast við að hafa tekið nema lítinn hluta af því sem ákært er fyrir. Þannig kannast ákærði Birgir aðeins við að þeir hafi tekið þarna tvo tölvuprentara, rafmagnssnúrur fyrir tölvubúnað og eina fartölvu. Ákærði A hefur viðurkennt að hafa farið þarna inn og tekið þaðan tölvuprentara að beiðni meðákærða svo og “ADSL-módem.” Fyrir dómi hefur hann sagt að hann hafi ekki áttað sig á því hvað væri á seyði fyrr en Birgir kom út ýtti við honum þar sem hann mókti í bílnum og bað hann fara inn og sækja prentarann sem hefði dottið í gólfið. Þá kveðst hann ekki vita neitt um þetta “módem.” Í málinu er óstaðfestur listi yfir það sem saknað var og hefur ákæruvaldið ekki gert tilraun til að sanna frekari þjófnað á ákærðu. Verður ekki talið sannað gegn neitun ákærðu að þeir hafi stolið meiru en þeir hafa viðurkennt, þ.e.a.s. tvo tölvuprentara, fartölvu, og rafmagnssnúrur. Teljast ákærðu hins vegar báðir vera aðalmenn í þjófnaðinum og sekir um brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. I. kafli ákærunnar, 2. tl.; tilraun til innbrotsþjófnaðar í [ ]. Fyrir liggur að ákærðu voru handteknir klukkan 4.30 þriðjudagsnóttina 20. maí í bíl sem sést hafði við [ ] um það leyti sem þjófavarnarkerfið fór í gang, en það var rúmum hálftíma áður. Ákærði Birgir hefur játað að hafa brotist inn í skrifstofuhúsnæði stöðvarinnar til þess að stela verðmætum en orðið frá að hverfa þegar þjófavörnin fór í gang. Tekin var skýrsla af ákærða A hjá lögreglu klukkan rúmlega níu um morguninn eftir handtökuna. Var haft eftir honum þar að um hálfellefu kvöldið áður hefði meðákærði komið í heimsókn til hans. Um hálfeitt hefði Birgir sagt að hann vildi fara í innbrotsleiðangur og talað um nokkur fyrirtæki, þar á meðal [ ]. Hefði hann sagt Birgi að hann væri til í það að koma með. Hafi þeir farið á bíl Birgis og hann ekið rakleiðis upp á Sævarhöfða og lagt bílnum við [ ]. Hafi Birgir sagt að þar ætlaði hann að brjótast inn og stela tölvubúnaði fyrir “milljón eða meira.” Hefði hann beðið ákærða A að halda vörð í bílnum á meðan og aka bílnum að dyrum á fyrirtækinu þegar hann kallaði. Kvaðst ákærði hafa sagt Birgi að honum litist ekki á þetta þar sem hann taldi sig vita að fyrirtækið væri vaktað og grunsamlegur bíll stæði þar hjá. Birgir hefði sagt að þetta væri í lagi og hann myndi brjótast inn allt að einu. Hefði hann haft orð á því að þeir skyldu ráðast á lögreglu eða öryggisverði ef þeir rækjust á þá, tekið kúbein úr bílnum og farið og spennt upp glugga í [ ] og skriðið þar inn. Hefði Birgir dregið frá gluggatjöldin eftir að hann var kominn inn en þá hefði þjófavörnin farið í gang. Birgir hefði ekki látið það á sig fá heldur verið þarna inni í nokkrar mínútur áfram en svo komið út gangandi í hægðum sínum, líklega með kúbeinið í höndunum. Sjálfur hefði hann verið í mikilli geðshræringu út af vælinu í þjófavörninni. Hefði Birgir sest undir stýri og ætlað að aka á brott en bíllinn þá ekki farið í gang. Hefði Birgir þurft að eiga við vélina áður en það tókst. Þá hefði hann einnig falið kúbeinið í sandhrúgu þarna skammt frá. Birgir hefði ekið í Grafarvogshverfið og leitað þar að öðru kúbeini í nýbyggingum og sagt að hann vildi brjótast inn í fleiri fyrirtæki. Hefði hann ekki haft erindi sem erfiði. Hefði hann þá sagt Birgi að hann skyldi lána honum kúbein sem hann ætti heima. Með þessu hefði hann viljað láta Birgi aka sér heim og ætlað að verða þar eftir því honum hafi ekki litist á þetta allt saman. Stuttu seinna hefði einhver öryggisvörður hringt í gemsann hjá Birgi og stefnt honum upp að [ ]. Á leiðinni þangað hefði lögreglan stöðvað för þeirra og þeir verið handteknir. Ákærði A hefur neitað því fyrir dómi að eiga hlut að þessum verknaði. Hann kannast við að hafa verið í bílnum með Birgi og viljað fá hann til þess að aka sér heim. Beri hann því ekki ábyrgð á þessari innbrotstilraun. Hann kveður þá Birgi hafa verið að drekka saman og “dópa” um kvöldið. Hefði Birgir talað um það um kvöldið hann ætlaði að skoða einhver fyrirtæki, svo sem [ ], sem hann vildi brjótast inn í. Seinna um kvöldið hafi þeir farið á bíl Birgis og kveðst ákærði þá ekki hafa gert sér grein fyrir því að þetta væri innbrotsleiðangurinn. Birgir hafi ekið upp að [ ]. Ákærði kveðst hafa beðið Birgi um að aka sér heim þegar þangað var komið, enda hafi hann þá verið farið að gruna hvað til stæði hjá Birgi og ekki viljað eiga þátt í því. Birgir hafi sagt að hann þyrfti aðeins að skreppa frá. Hafi Birgir beðið sig um að vera á verði í bílnum á meðan og koma með bílinn að dyrunum þegar hann myndi kalla. Kveðst ákærði hafa sagt að hann vildi ekki taka þátt í þessu og beðið Birgi að aka sér heim. Eftir að bjallan fór í gang -en bíllinn ekki- segist ákærði hafa reynt að hjálpa við að gangsetja hann en svo sest inn í bílinn aftur og ætlað að bíða þess að lögreglan kæmi. Eftir að þeir komust af stað kveðst hann hafa beðið Birgi um að aka sér heim en Birgir ekið um og skoðað sig um. Að lokum hafi Birgir tekið stefnuna heim en þá hafi þeir verið stöðvaðir og handteknir. Ákærði er spurður af verjandanum hvort hann hafi gert sér grein fyrir því, þegar Birgir bað hann um að halda vörð, að hann væri að fara til þess að brjótast inn. Segist ákærði þá ekki hafa vitað hvað Birgir væri að gera og ekki hafa gert sér grein fyrir því fyrr en bjallan fór í gang hvað væri að gerast. Hann segist ekki hafa samþykkt að vera á verði fyrir Birgi. Fyrir framan nafnritun sína undir þessa skýrslu hefur ákærði sett stafina M.f. Hann hefur aðspurður sagt að þeir eigi að þýða “með fyrirvara”. Með því hafi hann viljað setja fyrirvara við efni skýrslunnar vegna þess hve slæmu ástandi hann hafi verið í. Hann er spurður hvað það sé í skýrslunni sem ekki sé rétt. Segir hann það ekki vera rétt þar sem segi að þeir hefðu farið út í bíl Birgis og á leiðinni að [ ] hefði Birgir talað um að hann ætlaði að brjótast þar inn og stela þar fyrir milljón. Hið rétta sé að hann minni að hann “hafi fengið upplýsingar um að hann hafi sagt að hann væri búinn að fá einhverjar upplýsingar um þessa malbikunarstöð.” Annað sé ekki rétt. Þá sé það ekki rétt sem segi að Birgir hafi beðið hann að vera á verði í bílnum og aka honum að dyrum fyrirtækisins þegar hann myndi kalla. Þá segir hann það vera rangt í skýrslunni að hann hafi séð Birgi skríða inn um gluggann. Hann hafi ekki séð annað til Birgis en að hann gekk í átt að húsinu. Þá sé hann ekki viss um að það sé rétt að Birgir hafi farið að leita að kúbeini í nýbyggingum í Grafarvogi. Kveðst hann neita þessu. Ákærði skýrir misræmi í framburði sínum hjá lögreglu og fyrir dómi að hann hafi verið illa á sig kominn þegar hann gaf lögregluskýrsluna og viljað sem fyrst sleppa úr haldi. Hann hafi því frekar ýkt en dregið úr þegar hann gaf skýrsluna. Lögreglumenn þeir sem komu að yfirheyrslu ákærða hafa komið fyrir dóm og sagt að hann hafi ekki gert þeim grein fyrir að hann skrifaði undir skýrsluna með fyrirvara og þeir hafi ekki tekið eftir þessum bókstöfum við nafnritun hans. Ákærði Birgir var ekki spurður nákvæmlega út í innbrotið í [ ] og aðdraganda þess þegar hann kom fyrir dóm í málinu og skýrsla hans hjá lögreglu var ekki borin undir hann. Hann kom ekki fyrir dóm í aðalmeðferð í málinu vegna forfalla og var af ákæruvaldsins ákveðið að láta sitja við það. Liggur ekki annað fyrir en að unnt sé að fá hann fyrir dóm. Er ekki heimilt að byggja á skýrslu Birgis hjá lögreglu um þátt ákærða í brotinu, sbr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála Skýrsla ákærða sjálfs hjá lögreglu verður ekki skilin á annan veg en þann að hann hafi samþykkt að fara með meðákærða í bílferðina þótt hann vissi að hann ætlaði að brjótast inn. Hann hefur ekki gefið trúverðuga skýringu á því að hann hefur breytt framburði sínum. Frásögn ákærða fyrir dómi hefur verið þvælukennd og þar hefur hann slegið úr og í um sumt. Eru ekki efni til þess að draga í efa að lögregluskýrslan geymi efnislega rétta endursögn af því sem hann bar fyrir lögreglu og skiptir ekki máli þótt hann telji sig hafa gert fyrirvara um efni skýrslunnar með því að setja stafina m. f. við nafn sitt. Verður því að telja sannað að hann hafi vísvitandi slegist í þjófnaðarferðina með Birgi og var það fallið til þess að styrkja þjófnaðaráform hans, sbr. 2. mgr. almennra hegningarlaga. Aftur á móti er ósannað að hann hafi hvatt meðákærða til þjófnaðarins eða veitt honum liðsinni í verki. Ákærði hefur þannig orðið sekur um hlutdeild í þjófnaðartilraun meðákærða og brotið gegn 244. gr., sbr. 1. mgr., sbr. 2. mgr. 22. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga. II. kafli ákærunnar. Ákærði Birgir hefur skýlaust játað þá þrjá innbrotsþjófnaði sem greinir í þessum kafla ákærunnar og orðið sekur um brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. Refsingar og sakarkostnaður Ákærði Birgir á að baki talsverðan sakaferil. Hann hefur hlotið fimmtán refsidóma til þessa, síðast 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi 11. desember 2001. Hann hefur rofið skilorð þess dóms og verður refsingin dæmd upp og ákærða gerð refsing í einu lagi. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Ákærði A á að baki nokkurn sakaferil en þó er þess að geta að honum hefur aðeins einu sinni verið refsað fyrir hegningarlagabrot, árið 1986 að hann var dæmdur í 45 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað. Auk þess hefur honum verið refsað sjö sinnum fyrir umferðarlagabrot. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Rétt þykir að fresta framkvæmd refsingarinnar og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Dæma ber ákærða A til þess að greiða verjanda sínum, Þresti Þórssyni hdl., 55.000 krónur í málsvarnarlaun en ekki er að sjá að annan kostnað hafi leitt af málinu. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Birgir Andrésson, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærði, A, sæti fangelsi í 3 mánuði. Frestað er framkvæmd refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði, A, greiði verjanda sínum, Þresti Þórssyni hdl., 55.000 krónur í málsvarnarlaun.
Mál nr. 479/2017
Kærumál Börn Innsetningargerð Matsgerð Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um að dóttir hans og K yrði tekin úr umráðum K og afhent M með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms að brottflutningur stúlkunnar til Íslands hefði verið ólögmætur í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995. Þar sem nokkuð á annað ár leið frá hinum ólögmæta brottflutningi og þar til aðfararbeiðni barst héraðsdómi, þyrfti hins vegar að taka afstöðu til þess hvort stúlkan hefði aðlagast aðstæðum hér á landi og hvort það þjónaði hagsmunum hennar að synja kröfu M á grundvelli 1. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns hefði stúlkan aðlagast prýðilega aðstæðum hér á landi, náð góðu valdi á íslenskri tungu, gengið í íslenskan skóla og eignast hér vini. Þá virtist hún hafa myndað tiltölulega náin tengsl við stjúpföður sinn og fjölskyldu hans. Hins vegar virtust tengsl stúlkunnar við búseturíki M vera takmörkuð ef frá væri talið að M og fjölskylda hans byggju þar. Taldi Hæstiréttur að þegar horft væri til alls þessa yrði fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að synja kröfu M um að fá stúlkuna afhenta með vísan til 1. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Var hinn kærði úrskurður samkvæmt því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 25. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. ágúst sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí 2017 þar sem hafnað varkröfu sóknaraðila um að stúlkan A yrði tekin úr umráðum varnaraðila og afhent sóknaraðilaeða öðrum þeim sem hann setti í sinn stað. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa sínverði tekin til greina og sér dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IEins og greinir í hinum kærðaúrskurði bjuggu aðilar málsins saman í [...] þegar dóttir þeirra, A, fæddist [...].Sóknaraðili er [...] ríkisborgari, en varnaraðili hefur [...] ríkisfang. Stuttueftir að stúlkan fæddist héldu málsaðilar til [...] þar sem þau bjuggu umskeið. Sóknaraðili flutti þó eftir skamman tíma aftur til [...] og um ári síðargerði varnaraðili það einnig. Eftir það bjuggu aðilar á sama stað ásamt dóttursinni í [...] í rúmt ár uns sóknaraðili flutti þaðan. Hinn 24. september 2015fór varnaraðili síðan með stúlkuna frá [...] til Íslands án þess að sóknaraðilivissi af því. Hér á landi hefur stúlkan búið hjá varnaraðila og eiginmannihennar sem er íslenskur ríkisborgari.Sóknaraðili brást í fyrstu viðbrottför varnaraðila frá [...] með dóttur þeirra með því að leggja fram kæru áhendur henni hjá lögreglu þar í landi. Í kjölfarið fór hann fram á það fyrir [...]yfirvöldum að sér yrði til bráðabirgða einum veitt forsjá stúlkunnar. Þegar þaðbar ekki árangur krafðist sóknaraðili þess fyrir milligöngu [...]dómsmálaráðuneytisins að stúlkan yrði afhent sér og barst erindi þess efnisinnanríkisráðuneytinu 4. apríl 2016. Svo sem nánar er lýst í hinum kærðaúrskurði varð dráttur á að aðfararbeiðni þar sem krafist var afhendingarstúlkunnar væri beint til héraðsdóms, en þar var hún fyrst móttekin 10. febrúar2017.Eftir uppkvaðningu hins kærðaúrskurðar var að kröfu varnaraðila dómkvaddur sálfræðingur, sérfróður íklínískri barnasálfræði „til að framkvæma mat á viljaafstöðu“ stúlkunnar. Ískýrslu matsmannsins, sem staðfest hefur verið fyrir héraðsdómi og lögð fyrirHæstarétt, kemur fram að hann hafi rætt einslega við stúlkuna á skrifstofu sinnimeðan varnaraðili og eiginmaður hennar biðu eftir henni á biðstofu þaðan semunnt er að horfa inn í skrifstofuna gegnum glugga án þess að greina orðaskipti.Í niðurstöðu skýrslunnar 14. ágúst 2017 segir: „A er [...] gömul stúlka semvirðist hafa eðlilegan þroska miðað við aldur. Viðtal við hana ber þess skýrmerki að hugsun barna á þessum aldri er bundin við stund og stað og hún geturekki enn sett sig í þau spor að sjá fyrir sér hvernig henni myndi líða við aðraraðstæður. A gefur ekki upp skýra viljaafstöðu gagnvart kröfu föður síns heldurer ósk hennar að vera hjá báðum foreldrum sínum. Hún saknar föður sínsgreinilega mjög og vill hitta hann. Hins vegar er stúlkan augljóslega mjögtengd og háð móður sinni og á erfitt með að skiljast við hana jafnvel í stuttu viðtaliþar sem hún sér móður sína allan tímann. Að mati matsmanns hefur stúlkan ekkiþroska til að setja sig í þau spor að fara úr umsjá móður sinnar til föður. Alýsir því sjálf að hafa gleymt [...] og eiga mjög erfitt með að tala við föðursinn þess vegna ... A virðist hafa aðlagast vel hér á landi samkvæmt því semfram kemur í gögnum máls og viðtali við stúlkuna sjálfa. Hún talar góðaíslensku, á góða vini og hefur tengst stjúpfjölskyldu sinni. A líður einnig velbæði í skóla og tómstundum. Að mati matsmanns myndi það valda A miklu álagi effallist yrði á kröfu föður. Stúlkan er mjög háð móður sinni og hefur aðeinsgetað haft takmörkuð samskipti við föður í tvö ár. Það yrði A vafalaust mjögerfitt að fara úr umsjá móður sinnar og því umhverfi sem hún þekkir en hún manlítið eftir því að hafa verið á [...].“IIKrafa sóknaraðila um afhendingu stúlkunnar er reist á lögumnr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna,afhendingu brottnuminna barna o.fl. Þau lög voru meðal annars sett til aðÍsland gæti fullnægt þjóðréttarlegum skuldbindingum sínum samkvæmt samningi umeinkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerðurvar í Haag 25. október 1980, en íslenska ríkið fullgilti þann samning á árinu1996. Samkvæmt 1. gr. samningsins er meðal markmiða hans að tryggja að börnum,sem flutt eru með ólögmætum hætti til samningsríkis, sé skilað sem fyrst og aðsjá til þess að forsjárréttur samkvæmt lögum eins samningsríkis sé í raunvirtur í öðrum samningsríkjum. Í 12. gr. samningsins segir meðal annars aðþegar barn hefur verið flutt með ólögmætum hætti og ekki er liðið eitt ár fráþeim degi, er hinn ólögmæti brottflutningur átti sér stað, á þeim degi ermálsmeðferð hefst fyrir dómstóli þess samningsríkis þar sem barnið er skuliviðkomandi yfirvald skipa svo fyrir að barninu skuli skilað þegar í stað.Jafnvel þótt málsmeðferð hafi hafist eftir að eins árs frestinum lauk skulidómstóll einnig fyrirskipa að barninu skuli skilað, nema sýnt sé fram á aðbarnið hafi þá aðlagast hinu nýja umhverfi sínu. Í samræmi við síðastgreintákvæði samningsins er samkvæmt 1. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 heimilt aðsynja um afhendingu barns, sem hefur verið flutt hingað til lands með ólögmætumhætti, ef meira en eitt ár er liðið frá því að barnið var flutt á brott þar tilbeiðni um afhendingu er móttekin hjá héraðsdómi, enda hafi barnið aðlagastnýjum aðstæðum.Í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindibarnsins, sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr.19/2013, er svo fyrir mælt að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafaforgang, þar á meðal þegar dómstólar gera ráðstafanir sem varða börn. Þá segirí 1. mgr. 12. gr. samningsins að tryggja skuli barni sem myndað getur eiginskoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða ogskuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess ogþroska. Af þessum sökum ber jafnan að líta til hagsmuna barnsins, sem í hlut á,og eftir atvikum taka tillit til skoðana þess, sbr. og 3. tölulið 12. gr. laganr. 160/1995, þegar tekin er afstaða til kröfu um afhendingu á grundvellilaganna, þar á meðal þegar svo stendur á sem í 1. tölulið 12. gr. segir. Samkvæmtþví nægir ekki að barnið hafi aðlagast aðstæðum hér á landi þegar svo háttartil, heldur verður synjun um afhendingu barnsins að þjóna hagsmunum þesssjálfs. Sé liðið meira en eitt ár frá ólögmætum brottflutningi þar til beiðnium afhendingu berst héraðsdómi er það þó ekki skilyrði fyrir því að kröfu þessefnis verði synjað að hætta sé á að afhending muni skaða barnið andlega eðalíkamlega, sbr. hins vegar 2. tölulið 12. gr.IIIMeð vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að brottflutningur stúlkunnar, A,hingað til lands hafi verið ólögmætur á sínum tíma í skilningi 11. gr. laga nr.160/1995. Þar sem nokkuð á annað ár leið frá því að það gerðist þar tilaðfararbeiðni barst héraðsdómi þarf því næst að taka afstöðu til þess hvortstúlkan hafi aðlagast aðstæðum hér á landi á þeim tæpu tveimur árum, sem liðineru frá því að hún kom hingað fyrst, og það þjóni að öðru leyti hagsmunumhennar sjálfrar að synjað verði um kröfu sóknaraðila á grundvelli 1. töluliðar12. gr. laganna.Eins og fram kemur í matsgerð hinsdómkvadda manns, sem rætt hefur við stúlkuna, og ráðið verður af öðrum gögnummálsins, sem vísað er til í hinum kærða úrskurði, hefur verið sýnt fram á af hálfuvarnaraðila að stúlkan hafi aðlagast prýðilega aðstæðum hér á landi á þessumtíma. Skiptir þar mestu máli að hún hefur náð góðu valdi á íslenskri tungu,gengið í íslenskan skóla og eignast hér vini. Einnig virðist hún hafa myndað tiltöluleganáin tengsl við stjúpföður sinn, eiginmann varnaraðila, og fjölskyldu hans. Viðúrlausn um hvort það sé stúlkunni fyrir bestu að dvelja áfram á Íslandi í staðþess að flytjast til [...] verður jafnframt að líta til þess að tengsl hennarvið síðarnefnda landið eru takmörkuð ef frá er talið að sóknaraðili ogfjölskylda hans býr þar. Í fyrsta lagi hefur stúlkan aðeins búið á [...] í tæpþrjú og hálft ár eða um helming ævi sinnar. Í öðru lagi hefur hún ekki gengið í[...] skóla, heldur var hún skamman tíma í [...] leikskóla í [...] á árinu2015. Síðast en ekki síst virðist svo sem varnaraðili, sem stúlkan hefur veriðsamvistum við frá fæðingu, hafi ekki sérstök tengsl við [...] þar sem hún er [...]ríkisborgari, fædd í [...] og býr nú hér á landi ásamt eiginmanni sínum aukþess sem móðir hennar, amma stúlkunnar, dvelst á heimilinu. Þegar horft er tilalls þessa er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að synja kröfu sóknaraðila um aðfá stúlkuna afhenta með vísan til 1. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Verðurhinn kærði úrskurður því staðfestur.Rétt er að kærumálskostnaður falliniður. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12.júlí 2017 Mál þetta barst dóminum 10.febrúar 2017 og var tekið til úrskurðar 26. júní 2017. Gerðarbeiðandi er M[...],[...],[...]. Gerðarþoli er K, [...],[...]. Dómkröfur gerðarbeiðanda eru þær að dóttirgerðarbeiðanda og gerðarþola, A, fædd [...], sem dvelur á sama stað oggerðarþoli, verði tekin úr umráðum gerðarþola og afhent gerðarbeiðanda eðaöðrum þeim aðila sem hann setur í sinn stað. Þá er gerð krafa um málskostnað,eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Gerðarþoli krefst þess að hinni umbeðnu gerðverði synjað. Verði ekki á það fallist er þess krafist að í úrskurði verðikveðið á um að kæra til Hæstaréttar fresti aðför. Einnig gerir gerðarþoli kröfuum málskostnað úr hendi gerðarbeiðanda. I.Málsatvik eru þau að gerðarbeiðandi oggerðarþoli bjuggu saman í [...] er barnið A fæddist, hinn [...]. Gerðarbeiðandier [...] ríkisborgari og gerðarþoli er með [...] ríkisfang. Barnið er með [...]og [...] ríkisfang. Málsaðilar bjuggu um tíma í [...] en gerðarþoli fékk vinnuþar 1. september 2011. Gerðarbeiðandi gat ekki fengið vinnu þar og flutti afturtil [...] í febrúar 2012. Gerðarþoli sagði upp vinnu sinni í [...] afheilsufarsástæðum og flutti aftur til [...] í mars 2013. Málsaðilar bjuggusaman en sambandi þeirra mun hafa verið lokið. Gerðarbeiðandi flutti svo afheimilinu um páskana 2014.Ágreiningur er um það hvort málsaðilar farisameiginlega með forsjá barnsins eða hvort gerðarþoli fari ein með forsjá þess.Gerðarbeiðandi kveður að eftir að aðilar slitu sambandi sínu hafi þeir fariðsameiginlega með forsjá barnsins. Barnið hafi búið hjá gerðarþola en notiðríkulegs umgengnisréttar við gerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandi kveðst hafa hittbarnið á nánast hverjum degi og haft mikið samband við það. Gerðarþoli mótmælirþessu og kveður að aðilar hafi á árinu 2014, þegar gerðarbeiðandi flutti af heimilinu,gert samkomulag um að gerðarþoli færi með forsjá barnsins. Engin reglulegumgengni hafi verið við barnið, heldur hafi gerðarbeiðandi hitt barniðóreglulega og aldrei nema stutta stund í senn. Í desember 2014 hafimeðlagsgreiðslur og aðrar greiðslur hætt að berast frá gerðarbeiðanda og hannhætt að hitta barnið á umsömdum tímum. Sumarið 2014 hafi gerðarbeiðandi hittbarnið lítið sem ekkert en átt það til að birtast án þess að gera boð á undansér og stoppa stutt. Barnið hafi síðan alfarið verið á framfæri gerðarþola.Hinn 24. september 2015 fór gerðarþoli meðbarnið frá [...] til Íslands. Gerðarbeiðandi kveður að það hafi verið ánvitneskju og samþykkis hans. Gerðarþoli hafi tjáð gerðarbeiðanda að hún væri aðfara í stutt ferðalag með barnið til [...] en kæmi aftur um mánaðamótin. Síðanhafi komið í ljós að gerðarþoli hafi farið með barnið til Íslands og tilkynntgerðarbeiðanda í kjölfarið að hún hygðist búa þar með barninu þar sem hún hefðifengið vinnu á Íslandi. Þegar þetta kom í ljós hafi gerðarbeiðandi leitað til[...] yfirvalda og lagt fram kæru hjá lögreglu, hinn 30. september 2016. Íkjölfarið hafi gerðarbeiðandi leitað til yfirvalda og farið fram á fulla forsjábarnsins, en honum verið tjáð að ekki væri hægt að fallast á kröfur hans umfulla forsjá nema báðir foreldrar kæmu fyrir dóm, og að ekki lægju fyrirfullnægjandi upplýsingar. Því gildi enn óbreytt ástand, þ.e. sameiginlegforsjá. Gerðarbeiðanda hafi verið bent á að leita til yfirvalda og krefjastafhendingar barnsins aftur til [...] á grundvelli Haag-samnings. Það hafigerðarbeiðandi gert og [...] yfirvöld komið kröfu hans á framfæri viðinnanríkisráðuneytið á Íslandi.Beiðni gerðarþola um afhendingu barnsins varmóttekin hjá innanríkis­ráðuneytinu hinn 4. apríl 2016. Með tölvupósti innanríkisráðuneytisinstil dómsmála­ráðuneytisins í [...], dags. 24. maí 2016, var upplýst aðgerðarþoli hefði komið á fund í innanríkisráðuneytinu 18. apríl 2016 og lagtfram heimild frá gerðarbeiðanda til að ferðast með barnið og dómsúrskurð, ogvar óskað eftir afstöðu gerðarbeiðanda til þess hvort hann vildi halda málinuáfram. Svar barst frá dómsmálaráðuneytinu 14. september 2016, með yfirlýsingugerðarbeiðanda, dags. 2. september s.á., um að hann vildi halda áfram meðmálið. Með bréfi innanríkisráðuneytisins, dags. 14. september 2016, sem munhafa borist lögmanni gerðarþola í október 2016, var lögmanninum falið að setjafram kröfu f.h. gerðarbeiðanda um afhendingu barnsins aftur til [...] ágrundvelli laga nr. 160/1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðanaum forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Eins og áður segir barstmál þetta Héraðsdómi Reykjaness 10. febrúar 2017. II.Gerðarbeiðandi byggir kröfu sína um afhendingubarnsins á því að aðilar fari sameiginlega með forsjá þess samkvæmt lögmætriskipan, sbr. staðfestingu innanríkisráðuneytisins í [...] á [...][...], dags.29. mars 2016, þar sem upplýst sé að samkvæmt þarlendum lögum um forsjá barnafari foreldrar sameiginlega með forsjá barnsins og eigi bæði rétt á að takaákvarðanir um málefni þess, þ. á m. um hvar barnið skuli búa. Gerðarbeiðandi byggir á því að gerðarþoli hafifarið með barnið úr landi án samþykkis gerðarbeiðanda en það teljist brot gegnákvæðum laga á [...]. Hald gerðarþola á barninu hér á Íslandi og vera þesshérlendis sé því ólögmæt. Þess sé því krafist, með vísan til 11. gr. laga nr.160/1995, að barnið verði tekið úr umráðum gerðarþola og afhent gerðarbeiðanda,verði lögmætu ástandi ekki komið á með öðrum hætti. Gerðarbeiðandi teluræskilegast að gerðarþoli komi sjálf með barnið til [...] og þannig verðilögmætu ástandi komið á enda myndi sú leið augljóslega henta hagsmunum barnsinsbest. Afhendingar barnsins sé aðallega krafist ágrundvelli 11. gr. laga nr. 160/1995.Engin þau rök sem tilgreind séu í lögum nr. 160/1995 eigi við í máliþessu sem geti komið í veg fyrir afhendingu og því sé þess krafist að fallist verðiá afhendingu á þessum grundvelli. Ljóst sé að mikilvægt sé að lögmætu ástandiverði komið á sem fyrst með því að gerðarþoli snúi til baka með barnið til[...]. Um málsmeðferðina vísar gerðarbeiðandi til 13.gr. laga nr. 160/1995, sem kveði á um að við málsmeðferð skuli beita ákvæðum13. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laganr. 91/1991.III. Gerðarþolibyggir aðallega á því aðólögmætisskilyrði 11. gr. laga nr. 160/1995 sé ekki uppfyllt í málinu þar semgerðarbeiðandi hafi ekki forsjárrétt yfir barninu. Framlögð skjöl sýni aðgerðarþola hafi verið heimiluð för með barnið til Íslands og búseta íkjölfarið, þar sem hún hafi ein haft forsjá barnsins á því tímamarki og hafiþar með haft heimild til ferðalaga og flutnings utanlands með barnið. Gerðarþolikveður að gerðarbeiðandi virðist byggja kröfu sína annars vegar á þeimmisskilningi að forsjáin hafi verið sameiginleg og hins vegar á því aðbrottförin hafi verið ólögmæt. Það sé í engu samræmi við raunveruleikann, einsog skjöl málsins sýni. Ekki hafi verið brotið gegn forsjárrétti gerðarbeiðandameð neinum hætti enda slíkur réttur ekki virkur. Því sé ólögmætisskilyrði 11.gr. laga nr. 160/1995 ekki fullnægt og beri þegar af þeirri ástæðu að synjakröfu gerðarbeiðanda. Verðiekki á það fallist byggir gerðarþoli á því að synja beri kröfu um afhendingubarnsins á grundvelli 1. töluliðs 12. gr. laga nr. 160/1995, þar sem segi aðsynja megi kröfu um afhendingu barns ef meira en eitt ár er liðið frá því aðbarnið var flutt á brott eða hald hófst þar til beiðni um afhendingu ermóttekin hjá héraðsdómi, enda hafi barnið aðlagast nýjum aðstæðum. Nægi ekki íþví sambandi að beina kröfu um afhendingu til móttökustjórnvalds, þ.e.innanríkisráðneytis, heldur sé frestur einungis rofinn með móttöku þessdómstóls sem með úrlausnarvaldið fer. Óumdeiltsé að gerðarþoli og barnið hafi komið hingað til lands 24. september 2015 oggerðarbeiðandi leitað þegar þann 30. september sama ár fyrstu úrræða, með kærutil lögreglu, vegna brottfararinnar, á [...]. Síðasti dagur til að rjúfaársfrestinn hafi því verið 24. september 2016, en þann dag hafi engin slíkbeiðni legið fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Þegar beiðni hafi borist dómstólnum10. febrúar 2017 hafi verið liðið eitt ár, fjórir mánuðir og sextán dagar frásannanlegum flutningi barnsins til Íslands. Það sé því algerlega ljóst að synjaberi kröfu sóknaraðila á þessari forsendu. Gerðarþolikveður að ársfrestur Haag-samningsins um afhendingu brottnuminna barna sésettur til að tryggja hagsmuni barna sem í hlut eiga andspænis hagsmunum þesser afhendingar krefst. Vegi hér hagsmunir barnsins, sem hafi aðlagast nýjumaðstæðum, þyngra en hagsmunir þess foreldris sem afhendingar krefst. Af þessumsökum sé ákvæðið tvíþætt og rétt að líta til þess hvort barnið hafi aðlagast ískilningi ákvæðisins, en með því að draga framsetningu kröfunnar hafigerðarbeiðandi í reynd samþykkt dvöl barnsins hér á landi.Barniðhafi aðlagast afar vel á Íslandi, eins og umsögn leikskóla sýni. Gerðarþolihafi gengið í hjúskap og sé eiginmaður hennar íslenskur. Hafi þau þekkst lengiog flutt saman frá [...] á sínum tíma. Hafi eiginmaður gerðarþola gengið barninu íföður stað. Hann sé leikskólakennari og starfi við sitt fag. Gerðarþoli hafiverið í vinnu hér á landi fram til áramóta og jafnframt aðlagast íslenskusamfélagi mjög vel. Það sé ætlun fjölskyldunnar að búa áfram hér á landi. Verðikröfunni ekki synjað á grundvelli 1. töluliðs 12. gr. laganna er gerð krafa umað kröfunni verði synjað á grundvelli 2., 3. og 4. töluliðs 12. gr., hverjum umsig sjálfstætt sem og með túlkun ákvæðisins í heild. Gerðarþolisegir ljóst að barnið hafi verið í umsjá gerðarþola allt frá fæðingu og sé afartengt henni tilfinningalega og háð henni um allar sínar þarfir. Myndi þaðreynast barninu afar skaðlegt að vera tekið frá gerðarþola, sem nú sé búsett oggift hér á landi, og sett í vörslur gerðarbeiðanda sem hún þekki lítið. Væribarnið með því sett í óbærilega stöðu og alvarleg hætta á því að afhendingmyndi skaða barnið varanlega. Gerðarþoli mótmælir því að gerðarbeiðandi hafiverið virkur í lífi barnsins. Telur gerðarþoli að afhendingarmáli þessu séeingöngu ætlað að skaða hana, það beinist gegn henni persónulega en hafi ekkertmeð barnið að gera í reynd. Þá telur gerðarþoli ljóst að barnið sé andvígtafhendingu og það hafi náð þeim aldri og þroska að rétt sé að leita eftirafstöðu þess og taka mark á því. Barninu sé ekki kunnugt um afhendingarmálið engerðarþoli telur afstöðu barnsins byggjast á nánum tengslum barnsins við sig ogstjúpa þess, tengslum þess við vini og fjölskyldu hér á landi og einfaldlegatengslum þess við landið. Þátelur gerðarþoli að afhending barnsins, eins og á standi í máli þessu, brjóti íbága við mannréttindi barnsins, bæði samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðannaog 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ef fallist yrði á afhendingu barnsinsværu augljóslegir hagsmunir gerðarbeiðanda látnir vega þyngra en hagsmunirbarnsins, sem hafi aðlagast vel hér á landi. Barnið þrífist vel hér, talitungumálið, eigi hér uppeldisföður og fjölskyldu sem það líti á sem sína.Barnið eigi ríkan rétt á því að hagsmunir þess gangi hér framar og að aðstæðumþess verði ekki raskað. Afhending barnsins myndi ekki vera í samræmi viðgrundvallarreglur hér landi um verndun mannréttinda, en skilyrði ákvæðisins séað um sé að ræða réttindi sem tryggð séu með alþjóðasamningum sem Ísland séaðili að. Báðir framangreindir samningar séu lögbundnir hér á landi. Málskostnaðarkrafagerðarþola er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum130. gr. laganna. IV. Eins og rakið hefur verið vorumálsaðilar í sambúð á [...] þegar barnið fæddist, hinn [...]. Málsaðilar bjuggu á [...] með barnið fram að hausti árið 2011en þá fluttu þau til [...]. Gerðarbeiðandi flutti aftur til [...] í febrúar 2012 en gerðarþoli bjóáfram í [...] meðbarnið þar til í mars 2013 er hún flutti aftur til [...] og bjó þar með gerðarbeiðanda.Gerðarbeiðandi flutti svo af heimili aðila um páskana 2014. Hinn 24. september2015 fór gerðarþoli með barnið til Íslands og hefur verið búsett hér síðan meðbarnið. Ágreiningur er um það hvort flutningur barnsins hafi verið ólögmætur oghvort afhenda skuli gerðarbeiðanda barnið á grundvelli 11. gr. laga nr.160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna,afhendingu brottnuminna barna o.fl. Gerðarbeiðandi byggir á því aðmálsaðilar fari sameiginlega með forsjá barnsins en gerðarþoli mótmælir því ogkveðst fara ein með forsjá barnsins. Til stuðnings því að aðilar farisameiginlega með forsjá barnsins vísar gerðarbeiðandi til bréfs dómsmálaráðuneytisinsí [...] tilinnanríkisráðuneytisins hér á landi, dags. 29. mars 2016, þar sem upplýst er aðsamkvæmt [...] lögumfari foreldrar sameiginlega með forsjá barnsins og eigi bæði rétt á að takaákvarðanir um málefni þess, m.a. um hvar barnið skuli búa. Íframangreindu bréfi dómsmálaráðuneytisins í [...], sem er á ensku, segir nánartiltekið: „[...] Law provides that parental authority is shared by bothparents, and both parents therefore share the ability to decide and resolve allmatters that affect a minor. In the event of disagreement between parents overdecisions that can and should be taken concerning an underage child, theserelating for example to [...] choosing the place or country where the minorslive, etc., and when common agreement has proved impossible, either of theparents can have recourse to the Court to resolve the conflict.“ Með bréfidómsmálaráðuneytisins fylgdu tilgreind lagaákvæði úr [...] Civil Code. Þarsegir í 1. mgr. 156. gr.: „The authority of the parents will be exerted byboth, or by one of them with the expressed or tacit consent of the other. Theacts of either of them according to social uses and circumstances or insituations of urgent need will be valid.“ Síðan segir í 2. mgr. 156. gr.: „Incase of disagreement, anyone of them could refer to the Judge, who, afterhaving heard borth parents and the child [...] will assign, with no furtherappeal, the power of decision to father or mother.“ Óumdeilter að barnið var búsett hjá gerðarþola eftir sambúðarslit málsaðila. Gerðarþoliheldur því fram að málsaðilar hafi við sambúðarslitin gert samkomulag um aðgerðarþoli færi ein með forsjá barnsins og fær þetta stoð í fyrirliggjandiúrskurði héraðsdóms í [...] frá 11. desember 2015, vegna beiðni gerðarbeiðanda í kjölfarþess að gerðarþoli fór með barnið til Íslands, um að komið yrði á„skipulagningu á samskiptum föður ogbarns,“ eins og það er orðað í íslenskri þýðingu á dómskjölum. Í úrskurðinumkemur fram að tekin hafi verið skýrsla af gerðarbeiðanda og þar hafi komið framað sambúð aðila hafi lokið sautján mánuðunum áður en fram kom beiðnigerðarbeiðanda um ráðstafanir „en foreldrarnir höfðu sæst á þá tilhögum aðmóðir hefði forræði/umsjá barns, en það atriði kemur í veg fyrir að kveðinnverði núna upp úrskurður á þeim forsendum sem fulltrúi M fyrir réttinum óskareftir,“ án þess að hlýtt hefði verið á rök gerðarþola en ekki hafði tekist aðboða hana í málinu. Var málinu vísað frá dómi. Samkvæmtframansögðu virðist það vera meginregla samkvæmt [...] lögum að foreldrar fari sameiginlegameð forsjá barns nema þau geri með sér samkomulag um að annað foreldrið farimeð forsjána, eða forsjá er ákveðin með dómi. Í framangreindum úrskurði héraðsdómsí [...] kemurfram að gerðarbeiðandi hafi lýst því yfir að aðilar hafi sæst á þá tilhögun aðgerðarþoli hefði forræði barnsins, en ekki verður séð að þau hafi gengið fráslíku samkomulagi. Verður því að leggja hér til grundvallar að brottflutningurbarnsins hingað til lands hafi verið ólögmætur í skilningi 11. gr. laga nr.160/1995. Samkvæmt 1. tl. 12. gr. laga nr. 160/1995 er hins vegar heimilt aðsynja um afhendingu barns ef meira en eitt ár er liðið frá því að barnið varflutt á brott eða hald hófst þar til beiðni um afhendingu er móttekin hjáhéraðsdómi, enda hafi barnið aðlagast nýjum aðstæðum. Þaðliðu tæplega sautján mánuðir frá því að barnið var flutt hingað til lands ogþar til beiðni um afhendingu var móttekin hjá dóminum. Samkvæmt gögnum málsinshefur barnið aðlagast sérstaklega vel nýjum aðstæðum hér á landi. Er ekkifallist á með gerðarbeiðanda að barnið sé uppalið á [...] enda bjó það lengi í [...] og meðan það bjó á [...] var það í [...] skóla en ekki [...]. Eftir að barnið kom hingað tillands gekk það í leikskóla og er nú í grunnskóla og stendur vel bæði félagslegaog námslega. Gerðarþoli hefur gifst íslenskum manni og barnið tengst honum ogfjölskyldu hans hér á landi. Að öllu þessu virtu og með vísan til 1. tl. 12.gr. laga nr. 160/1995 verður kröfu gerðarbeiðanda um afhendingu barnsinshafnað. Einsog atvikum er háttað í máli þessu þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gerðarbeiðandifékk hinn 23. mars 2017 útgefið leyfi til gjafsóknar vegna reksturs málsinsfyrir héraðsdómi. Allur gjafsóknarkostnaður gerðarbeiðanda greiðist því úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Valgerðar Valdimarsdóttur hdl.,sem þykir hæfilega ákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu um 45,5 vinnustundir,959.140 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfu gerðarbeiðanda, M, um aðbarnið A verði tekið úr umráðum gerðarþola, K, og afhent gerðarbeiðanda eðaöðrum þeim aðila sem hann setur í sinn stað, er hafnað. Málskostnaðurfellur niður. Allur gjafsóknarakostnaður gerðarbeiðandagreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Valgerðar Valdimarsdótturhæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 959.140 krónur.
Mál nr. 773/2017
Líkamstjón Skaðabótamál Fyrirvari Uppgjör Samningur Varanleg örorka Örorkumat
A slasaðist þegar bifreið var ekið yfir fót hennar í janúar 2014. Í júní 2015 greiddi V hf. henni bætur á grundvelli álitsgerðar læknis og lögmanns sem þá lá fyrir, en þeir töldu að slysið hefði ekki haft í för með sér varanlega starfsorkuskerðingu fyrir A. Tók A við bótunum með fyrirvara um mat á varanlegri örorku og aflaði í kjölfarið álits örorkunefndar á afleiðingum slyssins, sem komst að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka hennar væri 10%. Höfðaði A þá mál á hendur V hf. til heimtu frekari bóta. Deildu aðilar bæði um gildi fyrirvarans sem A hafði gert við bótauppgjörið og hvort leggja bæri niðurstöðu örorkunefndar til grundvallar. Héraðsdómur taldi að fyrirvari A hefði verið fullgildur og að leggja bæri álit örorkunefndar til grundvallar niðurstöðu um varanlega örorku hennar. Var krafa A því tekin til greina. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms að leggja bæri álit örorkunefndar til grundvallar í málinu. Hvað fyrirvarann varðaði vísaði Hæstiréttur til þess að í honum hefði falist nýtt tilboð af hálfu A þess efnis að hún samþykkti ekki uppgjörið að því er laut að varanlegri örorku. Yrði að leggja til grundvallar að V hf. hefði samþykkt það tilboð. Þá hefði uppgjörið farið fram að teknu tilliti til fyrirvarans sem hefði verið ótvíræður og skýr. Hefði uppgjöri vegna líkamstjóns A því ekki verið lokið að því er laut að varanlegri örorku. Var hinn áfrýjaði dómur samkvæmt því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og ViðarMár Matthíasson og Valtýr Sigurðsson fyrrverandi ríkissaksóknari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. desember 2017. Hann krefst sýknuaf kröfu stefndu og aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en tilvara að hann verði látinn niður falla.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.Stefnda slasaðist er bifreið var ekiðyfir hægri fót hennar 22. janúar 2014. Áfrýjandi, sem veitt hafði lögboðnaábyrgðartryggingu vegna bifreiðarinnar, viðurkenndi bótaábyrgð vegna þesslíkamstjóns sem stefnda varð fyrir í slysinu. Leitað var álits tveggjasérfræðinga, bæklunarskurðlæknis og lögmanns, um mat á tímabundnum ogvaranlegum afleiðingum slyssins fyrir stefndu og skiluðu þeir áliti 24. maí2015. Þeir töldu að slysið hefði haft tilgreindar tímabundnar afleiðingar fyrirstefndu og mátu varanlegan miska 15 stig. Í ljósi takmarkaðrar atvinnuþátttökustefndu síðustu árin fyrir slys var það niðurstaða þeirra að það hefði ekkihaft í för með sér varanlega starfsorkuskerðingu fyrir hana. Í kjölfar þessararniðurstöðu sendi áfrýjandi tölvubréf 11. júní 2015 til lögmanns stefndu þar semupplýst var um bótatilboð af hálfu félagsins, en það var reist á niðurstöðu íáliti framangreindra sérfræðinga. Bótatilboðinu svaraði lögmaður stefndu meðtölvubréfi samdægurs svo, að hann samþykkti tilboðið, en bætti við að hann hefðisett ,,fyrirvara á mati v/varanlegar örorku“. Á blaði sem bar yfirskriftina,,Fullnaðaruppgjör“ og dagsett var sama dag var undirritun fyrir hönd stefndu,en þar fyrir neðan var ritað: ,,Með fyrirvara um varanlega örorku“. Átjónskvittun 12. júní 2015, sem áfrýjandi gaf út og undirrituð var eingöngu afstarfsmanni hans, kom fram: ,,Lögmaður tjónþola undirritar uppgjör meðfyrirvara um varanlega örorku.“ Stefnda beiddist 14. apríl 2016 álitsörorkunefndar á afleiðingum slyssins og var niðurstaða nefndarinnar meðalannars sú að varanleg örorka hennar vegna þess væri 10%.Aðila greinir í fyrsta lagi á um gildiþess fyrirvara, sem stefnda gerði við bótauppgjörið í júní 2015 og í öðru lagi,ef talið verður að fyrirvarinn hafi þau réttaráhrif sem stefnda heldur fram, umþað hvort leggja beri til grundvallar niðurstöðu örorkunefndar um varanlegaörorku eða álit þeirra sérfræðinga sem áður greinir. Í svari stefndu við bótatilboðiáfrýjanda, sem rakið er að framan, kom fram að hún samþykkti tilboðið en gerðiþó fyrirvara um matið á varanlegri örorku. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga fólst í fyrirvara stefndunýtt tilboð þess efnis að hún samþykkti ekki uppgjörið að því er laut aðvaranlegri örorku. Verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi samþykkt þettatilboð, enda bundinn af 48. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga, og fóruppgjörið 12. júní 2015 fram að teknu tilliti til fyrirvarans. Fyrirvarinn varótvíræður og nægilega skýr, einkum í ljósi þess að bótatilboðið miðaði við aðengin varanleg örorka hefði leitt af slysinu. Eins og atvikum var háttað varuppgjöri vegna líkamstjónsins ekki lokið að því er laut að varanlegri örorku. Vegnafyrirvarans var stefndu heimilt að afla nánari gagna um ætlaða varanlega örorkuhennar vegna slyssins og þegar þau lágu fyrir krefjast bóta fyrir þennan þátt ágrundvelli þeirra. Fallist er á með vísan til forsendnahéraðsdóms að leggja beri niðurstöðu örorkunefndar um 10% varanlega örorkustefndu vegna slyssins til grundvallar uppgjöri.Samkvæmt öllu framansögðu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur.Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, semákveðst eins og í dómsorði greinir. Áfrýjandi greiði málskostnað fyrirHæstarétti eins og segir í dómsorði.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandigreiði 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Allurgjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar meðtalin þóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9.nóvember 2017. Mál þetta höfðaði A, […], meðstefnu birtri 20. janúar 2017 á hendur Verði tryggingum hf., Borgartúni 25,Reykjavík. Málið var dómtekið 26.október sl. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða henni bætur að fjár­hæð 2.641.629 krónur með 4,5%vöxtum frá 22. janúar 2014 til 4. ágúst 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðareins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en henni var veitt gjafsókn 22. nóvember2016. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar. Stefnandi slasaðist er bifreiðók yfir hægri fót hennar á bílastæði við verslun á […] þann 22. janúar2014. Bifreiðin var tryggð lögboðinniábyrgðartryggingu hjá stefnda. Áverkum stefnanda er lýst ílæknisvottorðum sem lögð voru fram. Í vottorði ÓmarsÞorsteins Árnasonar bæklunarskurðlæknis, dags. 15. apríl 2014, segir: „... hún hlaut opið liðhlaup í stóru tá hægrifótar. Bíllinn rakst einnig á hægri mjöðmog hafði hún verki á mjaðmasvæði... Umer að ræða alvarlegan áverka. Áverkinn ámjúkparta fótarins er verulegur og mjög líklega mun alvarlegri en lið­hlaupið ístóru tánni. Það tekur oft langan tímafyrir mjúkpartana að gróa og oftar en ekki verður mikil örvefsmyndun í fætinumsem gerir það að verkum að sjúklingarnir ná ekki fullum bata ...“ Í vottorði RúnarsReynissonar, læknis á […], dags. 3. mars 2015, segir m.a.: „Nú, rúmum 13 mánuðum eftir slysið, er A ennmeð talsverðar eftirstöðvar eftir þetta slys.Hún er alltaf með dálítinn bláma á hægri ristinni og hann eykst íkulda. Hún er með skert blóðflæði íhægri ristinni og mjög kulvís á henni.Er einnig með breytta skynjun í tánni, dofin innanvert á henni og upp áristina, en hún er ofurviðkvæm fremst á tánni... Hún getur til dæmis ekki gengið eðlilega efhún er á sokkunum eða berfætt, þarf þá að ganga á jarkanum. Skárra ef hún er í góðum skóm. Þarf að nota númeri stærri skó en fyrirslysið, sem veldur því að skórinn á vinstri fæti er að jafnaði of rúmur. Á erfitt með ýmis heimilisverk ...“ Til að undirbúa bótauppgjörsammæltust aðilar um að fela Sveinbirni Brands­syni bæklunarskurðlækniog Eiríki Elís Þorlákssyni lektor að meta miska og örorku stefnanda. Þeirskiluðu áliti 24. maí 2015. Í álitinu var stefnandi talinhafa verið óvinnufær frá slysdegi til 1. júní 2014 og væri það tímabilþjáningabóta, þar af 3 vikur rúmliggjandi.Varanlegur miski var talinn 15 stig en varanleg örorka engin. Þann 11. júní 2015 sendi stefndilögmanni stefnanda bótatilboð með tölvu­pósti.Í svarpósti lögmanns stefnanda sama dag segir að í viðhengi sé „samþykktbótatilboð, ég set þó inn fyrirvara á mati v/varanlega Örorku“. Lögmaðurinn skrifaði undir uppgjörsblað sembar fyrirsögnina Fullnaðaruppgjör. Þarundir setti hann þennan texta: „Meðfyrirvara um varanlega örorku“ og setti stafina sína undir. Með þessu uppgjöri voru greiddarþjáningabætur og bætur fyrir varanlegan miska, auk lögmannskostnaðar. Ekkert var sagt um varanlega örorku áskjalinu, en eins og áður segir töldu álitsgjafar að hún væri engin. Á sérstakri tjónskvittun, dags.12. júní 2016, var greiðslan sundurliðuð og í lokin sagt: „Greiðsla þessi er fullnaðar- og lokagreiðslavegna þessa tjóns og allar kröfur vegna málsins eru að fullu greiddar.“ Síðan segir:„Lögmaður tjónþola undir-ritar uppgjör með fyrirvara um varanlegaörorku.“ Undir þessa kvittun ritaðistarfs­maður stefnda, en hvorki stefnandi né lögmaður hennar. Stefnandi óskaði eftir matiörorkunefndar þann 25. febrúar 2016. Íáliti nefndarinnar, dags. 29. júní 2016, er varanleg örorka stefnanda metin10%. Í kjölfarið krafðist stefnandifrekari greiðslu úr hendi stefnda, sem neitaði. Í álitsgerð SveinbjörnsBrandssonar og Eiríks Elíss Þorlákssonar segir um varanlega örorkustefnanda: „Við mat á varanlegri örorkuer þannig rétt að hafa í huga framtíðarmöguleika við tekjuöflun tjónþola. Fyrir liggur að tjónþoli hefur nýttstarfsgetu sína mjög takmarkað til um 8 ára.Hún starfar 16 klukkustundir á mánuði við liðveislu. Telja verður að hún geti enn sinnt þeirri eðasambærilegri vinnu með sömu tekjur þráttfyrir það slys sem hér um ræðir. Aðteknu tilliti til framangreindra þátta og tjónstakmörkunarskyldu verður vartséð að hún verði fyrir tekjuskerðingu vegna slyssins og er því varanleg örorkahennar engin (núll) metin.“ Í áliti örorkunefndarsegir: „Tjónþoli var 46 ára áslysdegi. Hún starfaði þá við liðveisluí hluta starfi og hélt því áfram rúmum fjórum mánuðum eftir slysið. Tjónþola var sagt upp störfum í júlí 2015 oghefur ekki unnið launuð störf eftir það.Tjónþoli hefur verið metin til meira en 75% örorku hjá Tryggingastofnunfrá 2003. Tjónþoli er með félagsliðapróffrá menntaskóla og var við slík störf frá árinu 2009 en hafði áður unnið viðræstingar. Örorkunefnd telur aðafleiðingar slyssins hafi enn dregið úr möguleikum tjónþola til að fá atvinnuog afla sér atvinnutekna og með vísan til alls ofangreinds er varanleg örorkahennar vegna slyssins 10%-tíu af hundraði.“ Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi telur að tjón sittvegna slyssins þann 22. janúar 2014 hafi ekki verið bætt að fullu. Bifreiðin […] hafi verið tryggð hjástefnda. Stefnandi byggir á því að húnhafi gert fyrirvara við mat á varanlegri örorku. Hún hafi ekki lýst því yfir að hún teldi aðgreiðsla stefnda væri fullnaðargreiðsla.Hún áskildi sér rétt til að láta meta varanlega örorku á nýjanleik. Stefnandi bendir á aðtjónskvittun, dags. 12. júní 2015, sé einhliða yfirlýsing stefnda. Stefnandi byggir á því að bæturfyrir varanlega örorku er hún hlaut í umræddu slysi hafi ekki veriðgreiddar. Hún byggir kröfu sína á matiörorkunefndar og vísar til 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga um heimild sína til aðleggja málið fyrir örorkunefnd. Kröfu um bætur fyrir varanlegaörorku reisir stefnandi á 2. mgr. 1. gr. og 5.-7. gr. skaðabótalaga. Útreikningur bótakröfu er útskýrðurnákvæmlega í stefnu. Þar sem fjárhæð stefnukröfuer ekki mótmælt þarf því ekki að reifa hann. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi segir að þegar gengiðvar frá bótagreiðslu til stefnanda hafi lögmaður hennar einungis gert almennanfyrirvara við mat á varanlegri örorku.Engin gögn liggi fyrir um hvernig hafi átt að skýra þennanfyrirvara. Byggir stefndi á því aðfyrirvarinn sé haldlaus, hann sé ekki ótvíræður. Ekki sé ljóst að hverju hann lúti. Vísar stefndi þessu til stuðnings til dómaHæstaréttar í málum nr. 576/2013 og 391/2015. Stefndi kveðst byggja á því aðekki sé unnt að dæma stefnanda frekari bætur nema með endurupptöku bótauppgjörssamkvæmt 11. gr. skaðabótalaga. Þauskilyrði séu ekki uppfyllt. Engar breytingarhafi orðið á heilsu stefnanda. Stefndi byggir á því að álitörorkunefndar hnekki ekki fyrri álitsgerð.Segir hann að ekkert í lögum segi að leggja skuli meiri áherslu ániðurstöðu örorkunefndar en álitsgerðina, sönnunarmatið sé frjálst. Niðurstaða örorkunefndar sé síður rökstudd enálitsgerðin, sem sé bæði vandaðri og ítarlegri.Ekki verði séð af áliti örorkunefndar hvaða þættir hafi leitt til þessað varanleg örorka sé metin 10 stigum hærri en áður. Niðurstaðan sé ekki rökstudd. Niðurstaða Stefnandi krefst skaðabóta vegnatjóns síns af slysi, sem stefndi viðurkennir að hann eigi að bæta. Stefndi byggir á móti á því annars vegar aðtjónið sé fullbætt, hins vegar á því að stefnda hafi tekið við bótum og ekkigert nægan fyrirvara um að bæturnar væru ekki full greiðsla. Stefnandi krefst bóta vegnavaranlegrar örorku samkvæmt 2. mgr. 1. gr. skaða­bótalaga, þ.e. bóta fyrirvaranlega skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Stefnandi gekk ekki heil til skógar þegarslysið varð. Hafði hún verið metin til75% örorku á árinu 2004 vegna vefjagigtar, en ekki er ljóst í gögnum málsinshvort það mat var enn í gildi á slysdegi.Hún aflaði nokkurra tekna fyrir slysið. Aðilar sammæltust um að felasérfræðingi í bæklunarskurðlækningum og háskóla­kennara í lögfræði að metaafleiðingar slyss stefnanda. Þeir tölduað varanleg örorka væri engin, en ágreiningur er ekki um aðra þætti í matiþeirra. Stefnandi leitaði þá tilörorkunefndar, sem taldi að varanleg örorka væri 10%. Hér að framan er orðrétt að finna kjarnann írökstuðningi bæði álitsgjafanna og örorkunefndar. Í fyrrnefnda álitinu er talið aðstefnandi geti sinnt sambærilegri vinnu og hún hafði sinnt fyrir slysið og aðvart yrði séð að hún yrði fyrir tekjuskerðingu.Hér er ekki litið til þess að varanlegir áverkar stefnanda eru nokkrirog ekki leyst úr því hvort þeir muni hamla henni við vinnu. Ekki er fjallað um hvort áverkarnir getiþrengt enn kosti hennar um tekjuöflun. Í áliti örorkunefndar er aftur ámóti talið að vegna afleiðinga slyssins hafi enn dregið úr möguleikum stefnandatil að fá atvinnu og afla sér vinnutekna.Þetta er ekki ítarlegt, en dregur fram það sjónarmið að möguleikarstefnanda til að afla tekna séu nokkuð skertir eftir slysið, enn minni en þeirvoru áður. Er það einnig augljóst aflýsingum á áverkum stefnanda í gögnum málsins. Þegar litið er til þessara álitaverður ekki fallist á það með stefnda að fyrr­nefnda álitsgerðin sé betur unnineða rökstudd heldur en álit örorkunefndar.Verður að leggja álit nefndarinnar til grundvallar. Eftir að fyrrnefnt álit lá fyrirgreiddi stefndi bætur samkvæmt því og tók stefnandi við þeim. Lögmaður hans gerði fyrirvara, en stefnditelur hann haldlausan. Því beri að lítasvo á að stefnandi hafi viðurkennt viðtöku fullra bóta og geti ekki krafið ummeira. Lögmaður stefnanda tók við bótumog gerði þessa athugasemd: „Með fyrir­varaum varanlega örorku.“ Þessi athugasemdkom til vitundar stefnda og verður því að skýra hvað í þessu felst, eða hvortog þá hvaða breyting verði á samkomulagi aðila um bótagreiðsluna. Aðilar gerðu samning. Stefndi samþykkti að greiða og stefnandi aðtaka við sem fullri greiðslu tilgreindri fjárhæð sem var reiknuð eftirniðurstöðu áðurnefndrar álitsgerðar.Þeir samþykktu að vera bundnir af niðurstöðu álitsgerðarinnar um varanlegarafleiðingar slyssins. Þetta var staðfestmeð undirritun þar til bærs starfs­manns stefnda og lögmanns stefnanda. Umboðsmaður stefnanda ritaði áðurgreind orð áblaðið. Eftir hljóðan þessara orða hefurlögmaðurinn ekki samþykkt þann þátt samkomulagsins sem laut að bótum fyrirvaranlega örorku. Í samkomulaginu varekki gert ráð fyrir neinum slíkum bótum í samræmi við niðurstöðuálitsgerðarinnar. Hann hefur ekkisamþykkt að engar bætur skyldu greiddar fyrir varanlega örorku. Þessi merking orðanna er augljós og hlautstefnda, sem hefur starfsleyfi samkvæmt lögum nr. 100/2016 umvátryggingastarfsemi, að vera hún ljós.Orðin eru ótvíræð og þarfnast ekki frekari útskýringa eðaafmörkunar. Samkomulag tókst því ekki umfullnaðaruppgjör. Stefndi vísar einkum til tveggjadóma Hæstaréttar frá síðustu misserum, þar sem fyrirvari sem lögmaður gerði umbótagreiðslur var talinn haldlítill, dóma í málum nr. 576/2013 og391/2015. Fyrirvararnir sem gerðir höfðuverið í þessum tilvikum voru ekki nákvæmlega eins orðaðir og fyrirvarinn semhér reynir á. Í fyrrnefnda málinu varfyrirvarinn svohljóðandi: ,,Gerður erfyrirvari við mat á miska og varanlegri örorku.“ Hæstiréttur taldi að tjónþoli hafi með þessu„... áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorkayrði meiri en talið var í áliti [matsmanna] vegna síðari breytinga. Eðli máls samkvæmt verður fyrirvarinn á hinnbóginn ekki skýrður svo að áfrýjandi hafi áskilið sér rétt til endurupptökubóta­ákvörðunar vegna þess að matið, sem hún var reist á, kynni að verarangt.“ Ekki er augljóst hvers vegnaHæstiréttur telur að skýra verði fyrirvarann svo að hann taki einungis tilþeirrar aðstöðu að heilsufar tjónþola breytist til hins verra eftir að matsgerðer unnin. Vegna 11. gr. skaðabótalaga erslíkur fyrirvari óþarfur, nema ætlunin sé að víkja frá skilyrðumákvæðisins. Fyrirvarinn sem hér er deiltum er ekki samhljóða áðurnefndum fyrirvörum og aðstæður ólíkar. Fyrirvarinn er stuttur, en eins og áður segirer merking hans augljós. Bætur vorugreiddar vegna slyss, en engar vegna varanlegrar örorku. Fyrirvarann er ekki hægt að skýra á annanhátt en að stefnandi hafi lýst því yfir að hún félli ekki frá rétti sem húnteldi sig eiga til bóta fyrir varanlega örorku með því að taka við bótum fyriraðra liði. Fyrirvarinn verður metinnfullgildur. Verður því að dæma stefndatil að greiða stefnanda bætur fyrir varanlega örorku er hún hlaut í umræddumslysi. Ekki er ágreiningur um fjárhæðirog verður stefndi því dæmdur til að greiða 2.641.629 krónur með vöxtum eins ogí dómsorði greinir. Stefnandi hefur gjafsókn. Málskostnaðarreikningur lögmanns hennar eróhóflegur og verður ekki lagður til grundvallar. Útlagður kostnaður nemur 350.910 krónum, enmálflutningsþóknun ákveðst með virðisaukaskatti 1.250.000 krónur. Þetta ber að greiða úr ríkissjóði. Stefnda verður gert að greiða 1.600.000krónur í máls­kostnað til ríkissjóðs. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, Vörður tryggingar hf.,greiði stefnanda, A, 2.641.629 krónur með 4,5% vöxtum frá 22. janúar 2014 til4. ágúst 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda,1.600.910 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndi greiði 1.600.000 krónurí málskostnað til ríkissjóðs.
Mál nr. 531/2010
Kærumál Innsetningargerð
FJ kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu hans um að fá hjólhýsi tekið með beinni aðfarargerð úr vörslum F og fengið sér. FJ kvaðst hafa keypt umrætt hjólhýsi af þrotabúi T og kaupsamningur væri undirritaður af skiptastjóra þrotabúsins. F hafði tekið að sér að gera við hjólhýsið og hafði þriðji maður beðið um viðgerðina fyrir hönd S, eiganda hjólhýsisins. F bar því við að hjólhýsið, sem stæði á lóð félagsins, væri í eigu S og því kæmi ekki til greina að afhenda það til annars aðila án samþykkis fyrirsvarsmanns S. Talið var að FJ bæri sönnunarbyrði fyrir fullyrðingum sínum um eignarhald á hjólhýsinu, sem krafist væri yfirráða yfir. Af framlögðum gögnum mætti ráða að FJ hefði keypt hjólhýsi af þrotabúi T með nánar tilgreint auðkennisnúmer. Hins vegar væri ekkert í skjallegum gögnum sem styddi að það væri hjólhýsið sem stæði á lóð F. Ekki lægi fyrir nein sönnun um að hjólhýsið bæri auðkennisnúmer það sem skráð væri í framlögð gögn. Var því talið að FJ hefði ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að hann væri eigandi hjólhýsisins sem stæði á lóð F og F kvað í eigu S. Var því hafnað kröfu FJ um að gerðin næði fram að ganga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 14. júní 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fá hjólhýsi af nánar tilgreindri gerð tekið með beinni aðfarargerð úr vörslum varnaraðila og fengið sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess að sér verði veitt heimild til framangreindrar aðfarargerðar og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Fjarðarhóll ehf., greiði varnaraðila, Fjöl ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 262/2002
Börn Forsjá Útivist í héraði Áfrýjunarheimild Frávísun frá Hæstarétti
Aðilar deildu um forsjá barns. Í héraði lagði M fram yfirlýsingu sína þar sem fram kom að hann væri samþykkur því að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur fæli nafngreindum hjónum varanlegt fóstur dóttur hans, svo og að þau færu með forsjá hennar. Í tengslum við þetta lýsti lögmaður, sem fór með málið fyrir M í héraði, þeirri skoðun að M ætti ekki lengur að eiga aðild að því, þar sem framangreind yfirlýsing hans fæli í sér forsjársamning, sem leiddi til aðildarskorts hans. Upp frá þessu var ekki sótt þing af hálfu M en málið rekið áfram milli stefndu. Talið var að samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga um meðferð einkamála hafi M að svo búnu ekki getað áfrýjað héraðsdómi nema með gagnáfrýjun, en endurskoðunar hafi hann getað leitað á dóminum með endurupptöku málsins í héraði. Því hafi brostið skilyrði til málskots M og var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 26. mars 2002. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 15. maí 2002. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hann öðru sinni 6. júní 2002. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til „efnislegrar, löglegrar meðferðar“, en til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefndu X og Y, svo og að stefndu Reykjavíkurborg verði gert að þola staðfestingu á ákvörðun Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 13. nóvember 2001 um varanlegt fóstur barns áfrýjanda, A. Að þessu frágengnu krefst hann þess að sér verði dæmd forsjá barns síns. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti sameiginlega úr hendi stefndu. Stefndu X og Y krefjast sýknu af kröfum áfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda Reykjavíkurborg krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefndu X og Y höfðuðu mál þetta með stefnu 21. september 2000 og kröfðust þess að forsjá áfrýjanda yfir áðurnefndri dóttur hans yrði felld niður og forsjáin dæmd stefndu. Var málið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 27. sama mánaðar. Áfrýjandi tók til varna með greinargerð, sem lögð var fram í héraði 25. október 2000. Hann krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að hann yrði sýknaður af kröfum stefndu. Frávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað með úrskurði 29. desember 2000. Á dómþingi 28. febrúar 2001 var dómkvaddur matsmaður til að láta í té álit um hvað væri barni áfrýjanda fyrir bestu og upplýsa um hagi málsaðila. Matsgerð var síðan lögð fram í þinghaldi 16. nóvember 2001. Í sama þinghaldi lagði áfrýjandi meðal annars fram yfirlýsingu sína frá 6. nóvember 2001, þar sem fram kom að hann væri samþykkur því að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur fæli nafngreindum hjónum varanlegt fóstur dóttur hans, svo og að þau færu með forsjá hennar. Í tengslum við þetta lýsti lögmaður, sem fór með málið fyrir áfrýjanda í héraði, þeirri skoðun að hann ætti ekki lengur að eiga aðild að því, þar sem framangreind yfirlýsing hans fæli í sér forsjársamning, sem leiddi til aðildarskorts hans. Af hálfu stefndu X og Y var þessu mótmælt. Lögmaður, sem sótti þing af hálfu stefndu Reykjavíkurborgar, kvaðst telja að fella ætti málið niður, en stefnda teldi sig af nánar tilgreindum ástæðum heldur ekki eiga aðild að því. Þegar málið var næst tekið fyrir 21. nóvember 2001 þingfestu stefndu X og Y sakaraukningu á hendur stefndu Reykjavíkurborg, þar sem þau kröfðust þess að forsjá hennar yfir dóttur áfrýjanda yrði felld niður og þeim falin forsjá barnsins. Í því þinghaldi var ítrekað af hendi áfrýjanda að hann teldi sig ekki eiga lengur aðild að málinu. Myndi hann því ekki mæta frekar í málinu, en héldi þó til streitu kröfu um málskostnað. Upp frá þessu var ekki sótt þing af hálfu áfrýjanda, en málið rekið áfram milli stefndu. Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 17. desember 2001, var stefndu X og Y dæmd forsjá barnsins. Var áfrýjanda og stefndu Reykjavíkurborg jafnframt gert að greiða þeim málskostnað. Eins og að framan greinir felldi áfrýjandi niður þingsókn í málinu fyrir héraðsdómi eftir þinghald 21. nóvember 2001. Samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 gat hann að svo búnu ekki áfrýjað héraðsdómi nema með gagnáfrýjun, en endurskoðunar gat hann leitað á dóminum með endurupptöku málsins í héraði, sbr. XXIII. kafla sömu laga. Brestur því skilyrði til málskots áfrýjanda. Verður málinu þessu til samræmis vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, M, greiði stefndu, X og Y, hvoru fyrir sig 75.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Þá greiði áfrýjandi stefndu, Reykjavíkurborg, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 2001. Þetta mál var þingfest 27. september 2000 og tekið til dóms 6. desember sl. Frumstefnendur og sakaukastefnendur eru X, kt. [...] og Y, kt. [...],. Frumstefndi er M, kt. [...] en sakaukastefndi er Barnaverndarnefnd Reykjavíkur. Dómkröfur stefnenda í frumsök voru þær að forsjá frumstefnda, M, með, kt. [...], yrði felld niður og stefnendum falin forsjá barnsins. Málskostnaðar var einnig krafist. Frumstefndi krafðist sýknu í málinu og málskostnaðar. Undir rekstri málsins fól frumstefndi, M, Barnaverndarnefnd Reykjavíkur forsjá dóttur sinnar, A. Frumstefnendur sakaukastefndu þá Barnaverndarnefnd Reykjavíkur en frumstefndi M lýsti því yfir að hann myndi ekki láta málið frekar til sín taka. Dómkröfur sakaukastefnenda eru þær að forsjá sakaukastefnda, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, með A, verði felld niður og sakaukastefnendum falin forsjá barnsins. Sakaukastefnendur krefjast auk þess málskostnaðar. Sakaukastefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Frumstefnendur og sakaukastefnendur verða hér eftir í málavaxtalýsingu nefndir stefnendur, M frumstefndi og Barnaverndarnefnd Reykjavíkur sakaukastefndi. Málavextir eru þeir að þann 18. júní 1997 undirritaði Ó, móðir A og móðir stefnanda X, eftirfarandi yfirlýsingu: ,,Ég undirrituð, Ó, kt. [...], lýsi hér með yfir að það er minn einlægur vilji og ásetningur að fela dóttur minni, X, kt. [...], umsjón yfir dóttur minni, A, kt. [...] í veikindum mínum með það í huga að hún yfirtaki forsjá barnsins falli ég frá. Er ég haldin illkynja sjúkdómi og ekki ljóst eins og sakir standa hvort mér reynist unnt að yfirvinna hann. Er ráðstöfun mín einungis gerð með velferð barnsins í huga þar sem ég tel hagsmunum A best borgið í umsjá systur hennar.“ Yfirlýsingu þessa undirritaði Ó í viðurvist lögfræðings, félagsráðgjafa og sérfræðings í krabbameinslækningum kvenna. Ó undirritaði aðra yfirlýsingu og er hún dagsett 3. nóvember 1998: ,,Ég undirrituð, Ó, kt. [...], [...], lýsi því hér með yfir, að falli ég frá áður en dóttir mín A, kt. [...], verður lögráða, þá skal dóttur minni X, kt. [...] falin forsjá hennar, sbr. 31. gr. 3. mgr. barnalaga nr. 20/1992, en sú skipan er barninu fyrir bestu. Þá skal X jafnframt hljóta skipun sem fjárhaldsmaður barnsins skv. 51. gr. 8. mgr. lögræðislaga nr. 71/1997. Treysti ég X dóttur minni best til þessa verkefnis og mun hún taka það að sér ef á reynir. Ákvörðun mín er tekin að vel íhuguðu máli í þeim tilgangi að tryggja hagsmuni dóttur minnar A. Faðir hennar M, kt. [...] er óreglumaður og hefur engin tengsl við barnið. Vísa ég til gagna í vörslum Barnaverndarnefndar Grindavíkur og Ríkislögreglustjóra til rökstuðnings fyrir þessari ráðstöfun minni. A hefur mikil og góð tengsl við X sem hefur annast hana í veikindum mínum. Kýs ég umfram allt að barnið fái notið umönnunar þeirra sem ég treysti best til þess verkefnis“. Af gögnum málsins má sjá að aðdraganda þessarar ákvörðunar Ó megi trúlega rekja til forsjárdeilumáls hennar og frumstefnda eftir skilnað þeirra 23. ágúst 1995. Var henni dæmd forsjá A með dómi Hæstaréttar Íslands 6. febrúar 1997, en stefndi fékk forsjá sonar þeirra B. Fram kemur jafnframt í málinu að alveg frá samvistarslitum hjónanna hindraði Ó allt samneyti föður og dóttur. Með því móti taldi hún sig vera að vernda barnið. Breytti hún ekki afstöðu sinni meðan hún lifði. Við andlát Ó hafði A ekki haft neina umgengni við föður sinn í rúm fjögur ár. Ó andaðist þann 19. nóvember 1998. Var A þá í umsjá stefnenda. Að kröfu frumstefnda og eftir innsetningu fluttist hún til föður síns í janúar 1999 og bjó hjá honum lengst af við mjög misjafnt atlæti. Fram hefur komið í málinu að stefndi á við drykkjuvandamál að stríða og hefur ítrekað farið í meðferð til að ráð bót á áfengisfíkn sinni, en án árangurs. Í þeim fjölmörgu gögnum sem hafa verið lögð fram í málinu kemur skýrt fram að stefndi hefur ekki stjórn á áfengisneyslu sinni. Þessi drykkja og hegðun stefnda undir áhrifum áfengis leiddi til þess að barnaverndarnefndir þriggja sveitarfélaga þurftu að hafa afskipti af frumstefnda til þess að tryggja öryggi og umönnun A. Áfengisvandi stefnda hefur verið honum svo illviðráðanlegur að þrátt fyrir að þetta mál hefði verið höfðað á hendur honum til breytingar á forsjá dóttur hans, ók hann mjög ölvaður frá Reykjavík til Hafnarfjarðar og lenti í árekstri með dóttur sína og vinstúlku hennar í bílnum. Viðbrögð hans við afskiptum lögreglu og barnaverndaryfirvalda hafa yfirleitt verið með svipuðum hætti. Hann hefur afneitað allri sök og kennt öðrum um ófarir sínar. II. Í þinghaldi 28. mars 2001, dómkvaddi dómurinn matsmenn samkvæmt 60. gr. barnalaga til þess að gefa álit sitt á því hvað sé barninu fyrir bestu og til þess að upplýsa um hagi aðila. Matmenn skiluðu mati 5. nóvember 2001. Í matsgerð kemur fram að stefnandi X eigi auðvelt með að sjá heiminn út frá sjónarhorni A og sé greinilega í góðu trúnaðarsambandi við hana. Hún hafi löngun til þess að vera henni sem móðir og sé vel hæf til þess. Í matsgerð segir eftirfarandi um A: ,,A er skolhærð, meðalstór og þéttvaxin stúlka. Hún var ræðin í viðtölum og það var auðvelt að ná sambandi við hana. Hlutverk þessarar athugunar var útskýrt fyrir henni og hún var fljót að skilja tilganginn. Hún svaraði spurningum heiðarlega og samviskusamlega en þegar hún talaði um pabba sinn virtist hún stundum vera gætin og vör um sig, en þess á milli sagði hún skoðun sína afdráttarlaust, en bætti svo við ,,pabbi má ekki vita að ég segi þetta“, ,,pabbi má ekki sjá þessi blöð“ (þ.e. þau blöð sem undirrituð var að skrifa á). Í síðasta viðtalinu, 9. október sl., var henni sagt að það yrði að skrifa um afstöðu hennar í þessari deilu og samþykkti hún það, en óskaði eftir því að Guðrún Hrefna Sverrisdóttir barnaverndarstarfsmaður hjá Reykjavíkurborg mundi vita af því áður en M fengi skýrsluna. A hefur skýra afstöðu í þessari forsjárdeilu. Hún segist vilja búa hjá X systur sinni. Þessi vilji kom skýrt fram í öllum viðtölunum, nema þegar hún var heimsótt á heimili M þann 13. september, þá hvíslaði hún að hún ætlaði að búa hjá pabba sínum. Hún sagðist vilja búa hjá X, vegna þess að ,,hún er góð systir og þar er betra heimili.“ Hún sagði M ,,alltaf vera að drekka og hann reykir ofsalega mikið“. Hún sagðist einu sinni hafa reynt að segja honum að hana langaði til að búa hjá X, en ,,hann leyfði mér ekki að tala, varð öskureiður og ég gat ekki sagt neitt“. A óttaðist líka að ef M fengi að vita að hún segðist vilja flytja til X, þá mundi hann ,,taka gemsann minn, banna ferðir til [...], verða öskureiður og berja í borðið“. Í síðasta viðtalinu þann 9. október, sagði A að hún hafi ætlað að búa hjá M eftir að hún kom úr sveitinni, þar sem hún var í sumar, en það vildi hún ekki lengur, en þá var M farinn að drekka aftur. Hún var spurð hvort hún mundi vilja búa hjá M ef hann hætti að drekka, en það vildi hún heldur ekki.“ Í niðurstöðukafla matsmanna segir eftirfarandi um A: ,,A var aðeins tæplega þriggja ára gömul er foreldrar hennar slitu samvistir um mitt árið 1994, eftir að því er virðist nokkuð stormasamt hjónaband, og hún var aðeins sjö ára gömul þegar móðir hennar lést rúmum fjórum árum síðar í nóvember 1998. Frá þeim tíma hefur hún þurft að líða fyrir mikið ósætti á milli föður síns og systkina sinna og frá því að faðir hennar tók hana til sín í janúar árið 1999 hefur hún hvað eftir annað verið tekin af heimilinu vegna áfengisneyslu hans og meintrar vanrækslu og verið vistuð hjá vandalausum. Árið 1995 þegar forsjárdeila foreldra hennar stóð yfir var hún talin vera í góðu jafnvægi, bæði af leikskólastjóra í [...] og af Gylfa Ásmundssyni sálfræðingi. Í greinargerð félagsráðgjafanna Maríu Ingimundarsóttur og Hörpu Sigfúsdóttur sem gerð var skömmu áður en A fór til föður síns í janúar árið 1999 kemur í ljós að hún virtist ánægð á þeim tíma og að hún taldi sig eiga heima hjá X og Y í [...], en vildi gjarnana heimsækja föður sinn oft. Stuttu síðar, eða í mars sama ár eftir að hún var flutt til föður síns, ræddi Hugo Þórisson sálfræðingur við hana. Á þessum tíma virðist A hafa liðið mjög illa og hún verið óörugg með sig, en í skýrslu Hugos kemur fram að hún hafi tekið honum með varúð og honum fannst hún aðeins vilja fá frið hjá föður sínum. Fyrir u.þ.b. ári, eða í október árið 2000, lagði Þorgeir Magnússon sálfræðingur mat á ástand og líðan A. Hann segir hana sýna fá ,,gleðimerki“, hún beri föður sínum ekki góða sögu og að hún sé ákveðin í að búa hjá X og Y í framtíðinni, enda ,,þrái [hún] samvistir við systkini sín“. Í skýrslu Þorgeirs kemur fram að á þessum tíma taldi A föður sinn drekka of mikið, hann sé ekki nógu góður maður til þess að eiga hana og að hún treysti honum ekki. Ósk um að búa ekki hjá A kom enn fram í janúar 2001, þegar A talar við starfsmenn Barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar og aftur í apríl 2001, þegar málið var lagt fyrir Barnaverndarnefnd Reykajvíkur. A er í dag 10 ára gömul og lengst af ævi hennar hafa átök staðið um hver skuli fara með forsjá hennar. Hún hefur allar forsendur til að skilja um hvað þessi forsjárdeila snýst, hún er skýr í afstöðu sinni og veit hvað hún vill. Afstaða hennar kom skýrt fram í þeim gögnum sem liggja fyrir í viðtölunum við undirrituð og einnig á sálfræðiprófum sem lögð vorur fyrir hana. Alls staðar kom ítrekað fram að A óskar þess innilega að tilheyra fjölskyldu X í [...], en búa ekki hjá föður sínum. M hefur látið að því liggja að þessi afstaða A sé vegna innrætingar frá móðurættingjum hennar í Grindavík, en ekkert sem kom fram í þessari athugun bendir til að svo sé. A tengist X systur sinni lang best og hjá henni vill hún eiga heima. Hún tileinkar henni bestu persónueiginleika allra í fjölskyldunni. Hún er mjög hrifin af O syni X, en það gæti hvesst í samskiptum hennar og Ó dóttur X. A hugsar minna um Y og virðist tæplega reikna með honum sem hluta af fjölskyldunni. Hún er hins vegar mjög tengd B bróður sínum, segir hann alltaf þykjast vera töffara, en hún eignar honum mjög jákvæða persónueiginleika. Samkvæmt prófum og viðtölum eru lítil tengsl við börn M sem einnig eru hálfsystkini A. Í viðtölum og á sálfræðiprófum kom greinilega fram að A er stundum hrædd við M, hann verður stundum of reiður. Hún treystir honum ekki til þess að hætta að drekka og þó að hann hætti að drekka vill hún ekki búa hjá honum. M fær lökustu persónulýsinguna á sálfræðiprófi sem hún tók. Það er henni mjög erfitt ef ekki útilokað að segja M að hún vilji frekar búa hjá X og Y í [...] og hún hefur margsinnis beðið undirrituð um að M fái ekki að vita það eftir henni að hún vilji frekar búa hjá X en honum. Þegar henni var sagt að það þyrfti að koma fram, bað hún um að barnaverndarstarfsmaður hennar væri líka látin vita. A óttast reiði M og einnig er hún hrædd um að viti hann afstöðu hennar þá geri hann sitt til að koma í veg fyrir að hún fái að hitta systkini sín í [...]. Eins og skýrslur bera með sér þá er A að upplagi vel gerð. Þær deilur og óöryggi sem hún hefur þurft að búa við eru þó farnar að setja mark sitt á hana. Hún beinir vanlíðan sinni inn á við, fyrst og fremst með sállíkamlegum einkennum, hún kvartar um að sér sé illt og hún gerir mikið úr hvers kyns meiðslum. Einnig eru merki um að hún eigi í vaxandi erfiðleikum með að tengjast öðrum krökkum, segir sjálf að hún verði fyrir aðkasti. A er einnig kotroskin, ræðin og fullviss um væntumþykju bæði M og systkina sinna í [...], ,,ég er svo góð að það vilja allir eiga mig“. Heildarniðurstaða matsmanna er eftirfarandi: ,,X og Y hafa ætíð búið í [...] og samband þeirra virðist vera gott og fjölskyldulífið stöðugt og samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafa opinberir aðilar ekki sé ástæðu til afskipta af fjölskyldulífi þeirra. X hefur tengst A frá því að hún fæddist, en hún bjó hjá henni þegar Ó móðir hennar var veik. Áður en Ó lést reyndi hún að gera það sem hún gat til að tryggja að X fengi forsjá A að henni látinni. A er viss um væntumþykju systur sinnar, hún treystir henni og finnst X skilja sig mjög vel. Í viðtölum kom fram að X á auðvelt með að setja sig í spor A og hún virðist vera næm á þarfir hennar og hún er án efa einstaklingur sem getur best hjálpað henni yfir móðurmissinn. Væntingar A til X eru mjög miklar þó í reynd hafi ekki reynt mikið á hvernig muni ganga flytji hún til hennar. A hefur aldrei búið hjá X í lengri tíma nema þegar móðir hennar var veik. A er mjög hrifin af O litla, en búast má við einhverjum erjum á milli hennar og Ó dóttur X og Y. Í [...] hefur A tækifæri til þess að umgangast móðurfjölskyldu sína, bræður sína og afa og ömmu. Þar eru gamlir bekkjarfélagar og börn sem hún hefur umgengist frá því hún var í leikskóla, en x og Y þekkja félaga hennar og fjölskyldur þessara barna.“ Afskipti sakaukastefnda af málinu hófust formlega þann 26. mars 2001, er barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar flutti mál telpunnar til sakaukastefnda er frumstefndi flutti lögheimili sitt frá Hafnarfirði til Reykjavíkur. Sakaukastefndi fylgdist með frumstefnda og þann 14. apríl 2001 kvað sakaukastefndi upp bráðabirgðaúrskurð á grundvelli 47. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 og var telpan kyrrsett hjá tilsjónarmanni vegna áfengisdrykkju frumstefnda. Niðurstaða úrskurðar sakauka­stefnda var kynnt frumstefnda 26. apríl 2001. Kvaðst frumstefndi vilja vera í samvinnu við starfsmann sakaukastefnda og ritaði þann sama dag undir meðferðaráætlun skv. 19. gr. barnaverndarlaga. Samkvæmt áætluninni skyldi telpan dvelja á heimili tilsjónar­manns til maíloka 2001. Eftir dvöl sína hjá tilsjónarmanni hélt telpan norður í land þar sem hún dvaldi sumarlangt hjá frændfólki í föðurætt. Þann 7. júlí 2001 skrifaði frumstefndi undir nýja meðferðaráætlun hjá sakaukastefnda. Hann hét því að taka á áfengisvanda sínum, gera heimili sitt áfengislaust og að eftirlit yrði með heimili hans. Hann stóð ekki við loforð sitt og var mál hans tekið fyrir á fundi sakaukastefnda 16. október 2001. Sakaukastefndi krafðist þess þá að dóttir frumstefnda yrði fundið varanlegt fósturheimili þar sem frumstefnda hefði ekki tekist að veita dóttur sinni nauðsynleg uppeldisskilyrði og ekki náð tökum á áfengisvanda sínum. Í bókun sakaukastefnda kemur fram að óforsvaranlegt sé að fela frumstefnda umsjón telpunnar að nýju og var starfsmönnum sakaukastefnda falið að afla samþykkis frumstefnda fyrir varanlegu fóstri telpunnar utan heimilis, sbr. b-lið 21. gr. barnaverndarlaga. Að öðrum kosti yrði málið lagt fyrir að nýju án tafar með tilliti til beitingar þvingunarúrræða. Frumstefnda var birt þessi bókun 29. október sl. og í framhaldi hófust viðræður við hann um forsjármál telpunnar. Óskað var eftir því við bróðurdóttur frumstefnda að hún tæki telpuna í varanlegt fóstur og samþykkti hún það 6. nóvember 2001. Frumstefndi samþykkti samdægurs þessa ráðstöfun. Í málinu hefur verið lögð fram eftirfarandi yfirlýsing, dags. 6. nóvember 2001: ,,Undirritaður M, kt. [...], til heimilis að [...], veiti hér með samþykki mitt, samkvæmt a-lið 29. gr. barnarverndarlaga nr. 58/1992, barnarverndarlögum, fyrir því að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur feli hjónunum, R, kt. [...] og S, kt. [...], til heimilis að [...], dóttur mína, A, kt.. [...], í varanlegt fóstur og að þau fari jafn­framt með forsjá barnsins, sbr. g-liður 21. gr. barnaverndarlaga. Undirrituðum hefur verið gerð full grein fyrir eðli og réttaráhrifum ráð­stöfunarinnar, sbr. 44. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992.“ Á fundi sakaukastefnda þann 13. nóvember sl. var vistunarmál frumstefnda vegna dóttur hans lagt fyrir. Í bókun sakaukastefnda kemur fram að frumstefndi sé búinn að afsala forsjá dóttur sinnar til sakaukastefnda og samþykki að hún fari til bróðurdóttur sinnar í varanlegt fóstur. Þann 16. nóvember sl. var þinghald í málinu og matsgerð lögð fram. Var bókað eftir lögmanni frumstefnda að hann liti svo á að frumstefndi ætti ekki lengur aðild að málinu. Frumstefndi hafi falið Barnaverndarnefnd Reykjavíkur forsjá barnsins skv. g-lið 21. gr. barnaverndarlaga. Taldi lögmaður frumstefnda þennan samning lögformlegan forsjársamning sem leiði til aðildaskorts frumstefnda, sbr. 16. gr. laga nr. 19/1991. Í þessu þinghaldi var mætt af hálfu sakaukastefnda og var ákveðið að fresta málinu til 21. nóvember sl. Í því þinghaldi var þingfest sakauka­stefna á hendur Barnaverndarnefnd Reykjavíkur. Mætt var af hálfu frumstefnda og ítrekað að hann liti svo á að hann ætti ekki aðild lengur að málinu. Var bókað að hann myndi ekki mæta frekar í málinu en standi eftir sem áður við kröfu sína um málskostnað. IV. Í frumsök voru málsástæður stefnenda þær að A liði afar illa hjá frumstefnda og hefði verulegar áhyggjur af framtíð sinni. Stefnendum hafi þegar frá upphafi verið ljóst að frumstefndi gæti ekki búið barninu þroskavænleg uppeldisskilyrði, gott félagslegt og tilfinningalegt atlæti né traust og reglusamt heimili. Málsástæður stefnenda í sakaukamálinu eru eftir sem áður þær sömu að þessu leyti að það hljóti að vera heillavænlegra fyrir A að lúta forsjá stefnenda heldur en barnaverndarnefndar. Í öðru lagi eru málsástæður stefnenda þær að það hafi verið einlægur vilji þeirra að axla ábyrgð af loforði stefnanda X við beiðni móður hennar um að annast uppeldi og umsjá A. Uppeldis- og umönnunarhlutverk gagnvart A fyrir andlát Ó hafi verið farið að flytjast í auknum mæli til stefnenda. Barnið hafi verið í þeirra umsjá við andlát Ó og hafi stefnendur vonast til að þau ásamt A fengju tíma og svigrúm til að vinna úr sorginni og móðurmissinum. Það hafi hins vegar ekki tekist vegna þess að frumstefndi hafa nánast strax eftir jarðarför Ó farið að láta í ljós fyrirætlanir sínar um að taka barnið úr umsjón stefnenda. Stefnendur telja að ákvæði fyrri málsliðar 3. mgr. 31. gr. barnalaga um að forsjá barns flytjist við andlát foreldris yfir til hins foreldris hindri ekki að breyting verði gerð á forsjá A. Síðari málsliður málsgreinarinnar geri ráð fyrir að fela megi öðrum en hinu forsjárlausa foreldri forsjá barnsins komi fram ósk um það og sé það álitið barninu fyrir bestu. Stefnendur styðja kröfu sínu um breytingu á forsjá við heimildarákvæði í síðari málslið 3. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 20/1992. Stefnendur telja að í grundvallar­forsendum barnalaga felist lögbundinn réttur barns til þess að valin verði sú tilhögun forsjár sem tryggir því best tilfinningalegt öryggi, stöðugleika og þroskavænlegt uppeldisumhverfi, sbr. efni 29. gr. laganna um inntak forsjár og ákvæði 2. mgr. 34. gr. um að forsjá barns verði ákveðin eftir því sem barni er fyrir bestu með tilliti til hags þess og þarfa, sbr. 2. málsliður 1. mgr. 35. gr. barnalaga. Sakaukastefndi byggir sýknu sína á því að úrskurðir og ákvarðanir hans í málinu séu alfarið byggðar á málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum og séu í einu og öllu í samræmi við lög og alþjóðasamning sem Ísland sé aðili að. Allar ákvarðanir sakaukastefnda hafi verið byggðar á þeirri grundvallarreglu að hagsmunir telpunnar væru hafðir að leiðarljósi, sbr. 1. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992. A hafi búið við óviðunandi uppeldisaðstæður og hafi sakaukastefndi neyðst til þess að grípa inn í. Sakaukastefndi hafi með samþykki frumstefnda komið A fyrir í varanlegt fóstur hjá frændfólki frumstefnda norður í landi. Sú ákvörðun hafi verið byggð á því að það hafi virst ríkja sátt um að telpan færi norður. Ákvörðunin hafi verið tekin að vel ígrunduðu máli og fyrst og fremst með hagsmuni telpunnar að leiðarljósi. A hafi jafnframt lýst sig sátta við þessa ákvörðun sakaukastefnda. Sakaukastefndi mótmælir því alfarið að ekki hafi verið tekið mið af hagsmunum og þörfum A við ákvarðanatöku í málinu. Sakaukastefnda beri samkvæmt lögum að tryggja A velferð og viðunandi uppeldisaðstæður og það hafi sakaukastefndi gert. Sakaukastefndi telur hins vegar að það sé ekki hans hlutverk að tilgreina ástæður þess í dómsmáli hvers vegna hafi verið ákveðið að koma A í varanlegt fóstur norður í land en ekki hjá stefnendum. V. Móðir A, Ó, lýsti því yfir þegar hún lá bana­leguna að það væri hennar vilji að dóttir hennar, stefnandi X, fengi forsjá A. Ó lést 19. nóvember 1998 og þá var A 7 ára. Þrátt fyrir hinstu ósk móður og mótmæli stefnenda krafðist frumstefndi þess að fá telpuna til sín og fluttist hún til föður í janúar 1999. Frá þeim tíma hefur A búið í þremur sveitarfélögum. Barnaverndarnefndir allra þessara sveitarfélaga hafa séð ástæðu til þess að hafa afskipti af frumstefnda til þess að tryggja öryggi A. Hún hefur skipt að minnsta kosti sex sinnum um skóla á þessu tímabili og verið á flakki milli vistmæðra, frumstefnda og frændfólks hans. Þegar Barnaverndar- nefnd Reykjavíkur, sakaukastefnda, þótti fullreynt að frumstefndi myndi bæta ráð sitt fékk sakaukastefndi frumstefnda til þess að samþykkja að sakaukastefndi tæki yfir forsjá A skv. ákvæðum g-liðar 21. gr. laga nr. 58/1992. Í framhaldi af því fór A í varanlegt fóstur til frændfólks frumstefnda að [...] skömmu fyrir aðalmeðferð þessa forsjármáls. Í byrjun nóvember lá matsgerð fyrir og var þá boðað til þinghalds. Lögmaður frumstefnda lýsti þá yfir að frumstefndi ætti ekki lengur aðild að málinu þar sem hann hefði falið sakaukastefnda forsjá barnsins. Bæri því að sýkna hann vegna aðildarskorts. Vísaði frumstefndi til 16. gr. laga nr. 91/1991. Lögmaður sakaukastefnda mætti einnig í þetta þinghald og lýsti því yfir að hann teldi sig ekki heldur vera aðila málsins. Stefnendur sakaukastefndu nú Barnaverndarnefnd Reykjavíkur og var sakaukastefna þingfest 21. nóvember sl. Lögmaður frumstefnda lét þá bóka að hann teldi aðild frumstefnda fallna niður og myndi hann ekki mæta frekar í málinu. Sakaukastefndi tók aftur á móti til varnar og skilaði greinargerð. Dómurinn lítur svo á að skilyrðum 3. mgr. 19. gr., sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um sakauka sé fullnægt. Dómkröfur sakaukastefnenda eiga rætur að rekja til sama atviks og aðstöðu. Krafa þeirra er enn um að þau fái forsjá A. Ekki þykir skipta máli þó skipt hafi verið um forsjá stuttu fyrir aðalmeðferð. Skilyrði 3. mgr. 19. gr. eru jafnframt þau að verið sé að stefna nýjum aðila til þess að svara til sakar ásamt þeim sem þegar hefur verið stefnt. Dómurinn telur að ekki skipti máli eins og hér stendur á að frumstefndi léti málið ekki lengur til sín taka. Hann sótti þing allt til þess dags er sakaukastefnda var stefnt inn í málið. Í þessu sambandi ræður það einnig afstöðu dómsins að málið var komið á lokastig eftir rúmlega eins árs undirbúning. Þykir ekki tæk sú niðurstaða í forsjármáli að stefnendur neyðist til þess að fella mál niður vegna breyttrar aðildar varnarmegin stuttu fyrir aðalmeðferð og þurfi að hefja nýja málssókn gegn nýjum aðila. Vörn sakaukastefnda byggist m.a. á því að að úrskurðir og ákvarðanir sakaukastefnda hafi verið byggðar á málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum. Í málinu er hins vegar ekki deilt um að sakaukastefndi tók málefni A föstum tökum og vann markvisst að málinu eins og rakið er hér að framan. Það liggur því ekki fyrir dóminum að fjalla um lögmæti ákvarðana sakaukastefnda. Það eitt liggur fyrir dóminum að skera úr um hvor eigi að fara með forsjá A, sakaukastefndi eða stefnendur. Sú leiðsögn er veitt í 2. mgr. 34. gr. barnalaga að dæma skuli um forsjá barns eftir því sem barni er fyrir bestu. Við mat í því hvað sá barni fyrir bestu verða dómstólar m.a. að taka tillit til hæfni aðila sem uppalanda, tengsla þeirra við barnið og hæfni þeirra til tengslamyndunar, hæfni þeirra til að búa barni þroskavænlegt uppeldi, andlegs ástand, stöðugleika þeirra í daglegu lífi og að meta málið í heild, allt með því augnamiði að komast að niðurstöðu um hvað sé barni fyrir bestu. Til þess að meta þessi atriði dómkvaddi dómari tvo sérfræðinga sem skiluðu ítarlegu mati. Niðurstaða þeirra er á einn veg. Telja þeir að það þjóni hagsmunum barnsins best að stefnendur fái forsjá þess. Þeir telja stefnendur vel hæfa sem uppalendur. A er í mestum tilfinningatengslum við systur sína, stefnanda X. Henni líkar vel í [...] þar sem hún á bræður, afa og ömmu, frændfólk og vini. Síðast en ekki síst er það einlægur vilji hennar að flytjast til systur sinnar. Sú ósk hennar kemur víða fram, hjá vistmæðrum, barnarverndarstarfsmönnum, kennara, skólastjóra, sálfræðingi og matsmönnum. Matsmenn segja engan vafa um þennan vilja hennar. Sakaukastefndi hefur á engan hátt hnekkt þessu mati eða á nokkur hátt sýnt fram á að hagsmunum barnsins geti í bráð eða lengd verið betur borgið í umsjón og undir forsjá barnaverndarnefndar. Verður því talið að það sé barninu fyrir bestu að stefnendur fái forsjá þess. Frumstefndi ítrekaði kröfu sína um málskostnað áður en hann hvarf frá málinu. Stefnendur gera kröfu um málskostnað á hendur frumstefnda og sakaukastefnda. Eins og atvikum er háttað þykir rétt að frumstefndi greiði stefnendum málskostnað að fjárhæð 500.000 krónur og sakaukastefndi greiði stefnendum málskostnað að fjárhæð 100.000 krónur. Hefur þá ekki verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Kostnaður vegna sálfræðilegra álitsgerðar dr. Jóns Friðriks Yssonar og Margrétar Arnljótsdóttur að fjárhæð 825.400 krónur greiðist úr ríkissjóði, sbr. 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefnendur, X og Y skulu fara með forsjá barnsins A . Forsjá sakaukastefnda, Barnaverndar- nefndar Reykjavíkur, með A , er felld niður. Frumstefndi, M, greiði sakaukastefnendum 500.000 krónur í málskostnað og sakaukastefndi greiði sakaukastefnendum 100.000 krónur í málskostnað. Kostnaður vegna öflunar sálfræðimats að fjárhæð 825.400 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 172/2008
Líkamsárás Skilorð Miskabætur
H var sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa ráðist á GP og GV með þeim afleiðingum að GP hlaut 1 cm langan skurð á fingri og GV rotaðist og hlaut 2 cm langan skurð á kinn, skurð á vör og langan skurð á höku. Var brot hans heimfært undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með því rauf hann skilorð sem hann hlaut með dómi 30. október 2006, og var það mál tekið upp og honum gerð refsing í einu lagi samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga. Refsing hans var ákveðin 5 mánuðir en frestað var fullnustu 4 mánaða af refsingunni. Þá var H gert að greiða miskabætur til handa GP og GV og bætur vegna kostnaðar af því að kröfunni var haldið fram.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. mars 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst staðfestingar sakfellingar en þyngingar á refsingu ákærða. Þá krefst ákæruvaldið greiðslu bóta til handa Gabriel Enrique Pardo Pardo að fjárhæð 429.720 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í ákæru og til handa Gabriel Enrique Pardo Vera að fjárhæð 542.127 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst sýknu af refsikröfu ákæruvaldsins en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann frávísunar á bótakröfum en til vara að bætur verði lækkaðar. Í hinum áfrýjaða dómi kemur fram það sönnunarmat á munnlegum framburði Sigurðar Gísla Sigurðssonar og ákærða að hann sé ekki trúverðugur. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms er byggð á því að framburður kærenda um þau atriði sem sakfellt var fyrir sé trúverðugur, enda sé hann að verulegu leyti í samræmi við framlögð áverkavottorð og framburð annarra vitna að frátöldu vitninu Sigurði Gísla Sigurðssyni. Samkvæmt 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála endurmetur Hæstiréttur ekki niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar sem þar er gefinn fyrir dómi. Ekki eru fram komnar líkur fyrir því að niðurstaða hins áfrýjaða dóms kunni að vera röng svo að einhverju skipti þannig að fella beri hann úr gildi, sbr. 5. mgr. sama lagaákvæðis. Þegar virt eru þau sönnunargögn sem færð voru fram við meðferð málsins og rakin eru í hinum áfrýjaða dómi þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann var sakfelldur fyrir að frátöldum þeim þætti ákærunnar er lýtur að því að ákærði hafi bitið í vísifingur vinstri handar Gabriel Enrique Pardo Pardo. Ákærði hefur staðfastlega neitað að hafa bitið brotaþola og engin vitni eru að því. Verður ákærði sýknaður af þessum þætti ákærunnar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms og að teknu tilliti til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 er fallist á ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærða. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að ákærða beri að greiða tjónþolum miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ákveðast þær 100.000 krónur til GabrielEnrique Pardo Pardo og 300.000 krónur til GabrielEnrique Pardo Vera. Þá verður héraðsdómur staðfestur um aðrar bætur þeim til handa sem og um vexti af tildæmdum bótafjárhæðum. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um málskostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Hlynur Hansen, sæti fangelsi í fimm mánuði, en frestað er fullnustu fjögurra mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði GabrielEnrique Pardo Pardo 129.720 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. september 2006 til 8. júní 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Gabriel Enrique Pardo Vera 342.127 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. september 2006 til 8. júní 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og tildæmdar bætur við að halda fram fjárkröfum Gabriel Enrique Pardo Pardo og Gabriel Enrique Pardo Vera skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 277.047 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið 11. janúar sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 10. september 2007 á hendur Hlyni Hansen, kt. [...], [...] , fyrir líkamsárás, með því að hafa föstudagskvöldið 1. september 2006, fyrir utan veitingastaðinn Kaffi Viktor í Hafnarstræti í Reykjavík, ráðist á feðgana Gabriel Enrique Pardo Pardo, kt. [...], og Gabriel EnriquePardo Vera, kt. [...], þar sem þeir sátu við borð fyrir utan staðinn, hrist stól sem Gabriel Enrique Pardo Pardo sat í og tekið hann hálstaki þegar hann stóð á fætur og þá hent honum í gangstéttina og bitið í vísifingur vinstri handar hans, með þeim afleiðingum að Gabriel hlaut 1 cm langan skurð á fingrinum sem saumaður var tveimur sporum, og svo tekið Gabriel Enrique Pardo Vera hálstaki, kýlt hann hnefahöggi í andlit þannig að hann féll í götuna, með þeim afleiðingum að hann rotaðist, hlaut 2 cm langan skurð á vinstri kinn, skurð innan á vinstri vör og 1 cm langan skurð á höku. Þetta er talið varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Gabriel Enrique Pardo Pardo er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða bætur að fjárhæð kr. 429.720 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. september 2006 til greiðsludags og greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum reikningi, auk virðisaukaskatts á málskostnað. Af hálfu Gabriel Enrique Pardo Vera er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða bætur að fjárhæð kr. 542.127 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. september 2006 til greiðsludags og greiðslu kostnaðar vegna lögmannskostnaðar að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum reikningi, auk virðisaukaskatts á málskostnað. Af hálfu ákærða er krafist sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá er þess krafist að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Loks er krafist málsvarnarlauna að mati dómsins og að málskostnaður greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik. Í frumskýrslu lögreglu, dags. 3. september 2006, kemur fram að síðla kvölds 1. september hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu við Kaffi Viktor í Hafnarstræti. Þegar lögregla kom á vettvang var æsingur í fólki og maður sat blóðugur á stól. Var hann færður á slysadeild. Lögregla ræddi við nokkur vitni á vettvangi. Er haft eftir Sigurði Gísla Sigurðssyni, dyraverði á skemmtistaðnum, að ákærði, sem væri dyravörður á sama stað, hefði komið til hans og sagt að menn fyrir utan staðinn hefðu ráðist á sig þegar hann var að taka þar saman borð og stóla. Hefðu þeir ákærði farið saman út og beðið mennina að fara en þeir ekki hlýtt og átök brotist út. Eftir ákærða er haft að hann hafi verið að taka saman stóla fyrir utan veitingastaðinn. Hafi þá setið þar tveir útlenskir menn sem ekki hafi viljað fara og ýtt við honum. Hafi hann þá náð í Sigurð Gísla. Hafi útlendingarnir ráðist á hann. Hann viðurkenndi þó að hafa misst stjórn á skapi sínu og kýlt einhvern. Þá kemur fram í skýrslunni að Gabriel Enrique Pardo Pardo, annar kærenda, hafi verið í sjokki og lítið getað tjáð sig en þó skýrt frá því að maður hefði ráðist á sig. Eiríkur Arnarson hafi sagt að hópur úr vinnunni hans hefði verið að skemmta sér þegar dyravörður hefði brjálast og ráðist á einn úr hópnum, Pardo Pardo. Hefði sonur mannsins, Gabriel EnriquePardo Vera, komið föður sínum til aðstoðar. Hefðu allir viðstaddir reynt að stöðva dyravörðinn en hann hefði verið gjörsamlega stjórnlaus. Þá hefði einn dyravarðanna sömuleiðis reynt að halda ákærða og róa hann niður. Loks er haft eftir Arinbirni Bernharðssyni að dyravörður hefði misst stjórn á sér og ráðist á Pardo Pardo en Arinbjörn kvaðst vera samstarfsmaður hans.Kvað hann Pardo Pardo og son hans ekki hafa verið að gera neitt. Tekin var kæruskýrsla af Pardo Vera hjá lögreglu 5. september 2006. Kvað hann þá hafa verið fimm saman til að byrja með. Hann kvað ákærða hafa hrist föður hans sem hefði mótmælt. Ákærði hefði haldið áfram að hrista föður hans og faðir hans þá staðið upp. Hefði ákærði þá gripið föður hans hálstaki og rifið í skyrtu hans. Kvaðst Pardo Vera þá hafa tekið í skyrtu ákærða sem hefði þá sleppt föður hans og tekið hann hálstaki. Hefði hann svo sleppt takinu og farið inn en sjálfur hefði hann sest í stól. Hann sagðist síðan næst hafa vitað af sér í sjúkrabifreið. Tekin var kæruskýrsla af Pardo Pardo hjá lögreglu 5. september 2006. Kvað hann þá hafa verið sex saman við borðið. Hefðu þeir setið þar, hann sjálfur, sonur hans Pardo Vera, Eiríkur, Arinbjörn og Valgeir. Tveir dyraverðir hefðu komið út og sagt þeim að fara inn. Eiríkur hefði farið inn til að biðja um að þeir fengju að klára bjórinn. Svo hefðu dyraverðirnir báðir komið út og kippt stólunum undan feðgunum báðum. Þeir hefðu hrist þá til í stólunum og látið öllum illum látum. Hefðu þeir tekið um háls feðganna við barkann. Sagði PardoPardo að ákærði hefði því næst hent honum á gangstéttina og haldið í hálsinn á honum samtímis. Hann hefði þá náð að taka í skyrtu dyravarðarins og pota í augu hans, en dyravörðurinn þá bitið hann í fingurinn. Kvaðst Pardo Pardo á þessu andartaki hafa verið að berjast fyrir sjálfum sér og því ekki séð hvað varð um son hans. Hefði hann verið alveg að missa meðvitund þegar lögreglan kom á staðinn. Hefði ákærði þá sleppt tökum á honum. Þegar skýrsla var tekin af ákærða hjá lögreglu 8. maí 2007 neitaði hann að hafa ráðist á feðgana og sagði þá hafa ráðist á sig. Skýrði hann að öðru leyti frá á svipaðan hátt og hann gerði síðar fyrir dómi, meðal annars að Pardo Pardo hefði byrjað á því að kýla hann í bringuna og reynt að skalla hann og þegar hann kom út öðru sinni hefði Pardo Vera sparkað í punginn á honum. Hann hefði þá náð að ýta honum frá sér en náð að grípa í PardoPardo og með herkjum náð að setja hann í götuna og halda honum þar. Þegar það hefði tekist hefðu varirnar á PardoPardo verið orðnar hvítar og farin að myndast froða í munnvikunum. Þegar þarna var komið hefði hann verið orðinn mjög æstur en Sigurður Gísli og einhverjir fleiri hefðu þá beðið hann um að fara inn og hefði hann þá orðið við því. Í málinu liggur frammi læknisvottorð Ásu E. Einarsdóttur, sérfræðings á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, vegna Pardo Vera. Samkvæmt vottorðinu var hann með tveggja cm langan skurð vinstra megin á kinn, rétt til hliðar við vörina, fimm mm skurð innan á vinstri vör og eins cm skurð hægra megin á höku. Var stærri skurðurinn saumaður með fimm sporum og sá minni með tveimur. Þá segir að samkvæmt vitnum hafi hann rotast í um það bil eina mínútu. Í vottorði sama læknis, vegna Pardo Pardo, kemur fram að hann var með sár á vísifingri vinstri handar, sem var um einn cm að lengd, og för voru sitt báðum megin við sárið sem samrýmst gátu bitförum. Engin önnur áverkamerki voru á Pardo Pardo. Framburðir fyrir dómi. Ákærði skýrði frá því að hann hefði verið dyravörður á Kaffi Viktor og verið beðinn um að tína saman borð fyrir utan staðinn. Þrír menn hefðu setið þar við borð, feðgarnir sem um ræðir, Pardo Vera og Pardo Pardo, auk annars manns. Í kringum þá hefðu staðið félagar þeirra, 15 til 20 manns, ef til vill fleiri. Ákærði kvaðst hafa beðið mennina um að færa sig en haldið sjálfur áfram að taka saman borð. Þegar hann hefði komið að mönnunum aftur stuttu seinna hefðu þeir ekki verið búnir að færa sig. Hefði hann beðið þá aftur um að færa sig en þeir setið sem fastast. Ákærði kvaðst hafa talað íslensku við mennina. Kvaðst hann þá hafa komið við öxlina á þeim yngri, Pardo Vera, sem hefði þá staðið á fætur. Hann hefði svo snúið sér að þeim eldri, Pardo Pardo, gengið að honum að framanverðu og lagt höndina á öxl hans. Þá hefði sá strax „lagt í“ sig og reitt til höggs og kýlt sig í bringuna. Samtímis hefði hann tekið í sig, staðið upp snögglega og reynt í leiðinni að skalla sig upp á við. Ákærði kvaðst þó hafa náð að verjast því með því sveigja höfðinu frá. Maðurinn hefði þá tekið í hendur sínar og haldið sér föstum. Ákærði kvaðst þó hafa náð að rífa sig lausan og komast inn í hús. Hefði hann hlaupið upp og náð þar í Sigurð Gísla, sem einnig hefði verið þarna dyravörður. Hefði ætlan þeirra verið að halda mönnunum þar til lögreglan kæmi. Er út var komið hefðu mennirnir staðið þar allir saman í hóp. Hefði þeim sem þar voru greinilega verið eitthvað skemmt og þeir hvatt mennina tvo til frekari árása á ákærða. Hefðu mennirnir verið mjög æstir. Hefði sá eldri ráðist beint að sér en sá yngri strax komið honum til hjálpar. Eldri maðurinn hefði strax í upphafi náð að taka ákærða tökum. Sá yngri hefði komið á eftir og hefði sá náð að koma höggi á pung ákærða. Ákærði kvað sér þó hafa tekist að ýta honum frá með því ýta jarkanum í bringu mannsins. Hefði hann fallið við það í jörðina og kvaðst ákærði ekkert hafa meira af honum vitað. Þegar þetta gerðist hefði ákærði verið í tökum við eldri manninn. Hefði hann átt fullt í fangi með að reyna að ráða við hann þar sem sá hefði verið stór og mjög sterkur. Maðurinn hefði hins vegar verið drukkinn og af þeim sökum kvaðst ákærði hafa náð að rykkja honum eitthvað til, þrátt fyrir afl mannsins, og koma honum í jörðina. Maðurinn hefði þó dregið ákærða með sér í jörðina og ákærði lent ofan á honum. Tveir menn hefðu á meðan aftrað Sigurði Gísla að koma ákærða til hjálpar. Ákærði kvað viðskiptavini hafa komið sér til aðstoðar. Hefðu þeir beðið sig um að fara aftur inn enda hefði maðurinn augljóslega „ekki viljað róa sig niður“ á meðan ákærði var þarna og greinilega ætlað að ráðast aftur til atlögu. Kvaðst ákærði ekki vera til frásagnar um hvað gerðist eftir þetta og sagðist hafa verið farinn inn þegar lögreglan kom á staðinn. Hins vegar hefði lögreglumaður komið til sín þarna á eftir og haldið því fram að hann hefði stórlega skaddað mennina. Kvaðst ákærði ekki kannast við að neitt slíkt hefði gerst. Ákærði kvaðst aðspurður ekki hafa ráðist á feðgana umrætt sinn eins og lýst er í ákæru. Þá hefði hann hvorki bitið né kýlt í andlit, tekið menn hálstaki eða hrist stóla. Aðspurður kvaðst hann ekki kannast við að hafa valdið áverkum á Pardo Vera og gæti hann ekkert um það sagt hvort maðurinn hefði fengið áverkana við fallið í götuna. Hann hefði ekki séð það gerast enda þurft að einbeita sér að átökunum við þann eldri. Ákærði kvaðst hafa orðið nokkuð æstur á meðan á þessu stóð en þó alveg vitað hvað hann var að gera. Hann kannaðist ekki við að hafa séð áverka á mönnunum en sagði að blóð hefði verið í fötum sínum á eftir án þess að vita hvaðan það hefði komið. Sjálfur kvaðst hann hafa fengið högg í pung, bak og bringu en ekkert hefði þó séð á sér eftir átökin. Er borið var undir ákærða það sem eftir honum er haft í frumskýrsla lögreglu, að ákærði hefði viðurkennt að hafa misst stjórn á skapi sínu og kýlt einhvern, sagði ákærði það ranglega eftir sér haft. Er borinn var undir hann sá framburður hans hjá lögreglu 8. maí 2007, um að varirnar á Pardo Vera hefðu verið orðnar hvítar og froða farin að myndast í munnvikunum þegar ákærði hélt honum í götunni, sagðist hann ekki kunna skýringu á þessari froðu og að hún hefði ekki tengst því að hann hefði haldið manninum í götunni. Er hann var loks spurður hvernig dyraverðirnir brygðust við erfiðum viðskiptavinum sagði hann þá hafa heimild til að taka menn með svokölluðum lás þannig að hönd væri þá færð aftur fyrir bak. Hann kvaðst þó ekki hafa haft neinn styrk til að beita þessum tökum á móti Pardo eldri, sem væri frekar breiður en þó ekki stærri en ákærði. Sjálfur kvaðst ákærði vera 190 cm á hæð og 130 kg að þyngd, en á þeim tíma sem um ræðir hafi hann verið 110 kg. Gabriel Enrique Pardo Vera sagði svo frá að hann hefði verið á samkomu með vinnufélögum sem unnið hefðu við húsbyggingu hjá Kaupþingi. Að henni lokinni hefðu þeir farið í vínbúð og þaðan á Kaffi Viktor. Hefðu þeir verið komnir á Kaffi Viktor milli klukkan níu og tíu. Auk þeirra feðganna hefðu verið þarna Arinbjörn Bernharðsson og maður sem væri rafvirki. Hefðu þeir sest við borð, næst innganginum, vinstra megin þegar gengið sé út, og neytt þar drykkja sem þeir hefðu keypt sér inni á veitingastaðnum. Kvaðst vitnið hafa setið þannig að bakið sneri að inngangi staðarins. Stuttu síðar hefðu fleiri vinnufélagar komið og hafi þeir verið 15 til 20 alls. Vitnið kvað ákærða hafa komið út og látið vita að hann þyrfti að fara inn með borð og stóla. Hefði virst sem hann væri ekki mjög ánægður með að hópurinn væri þarna. Þar sem hópurinn hefði verið nýbúinn að panta bjór hefðu Íslendingarnir í hópnum beðið um að hópurinn fengi smáfrest til að klára úr glösunum. Kvaðst vitnið ekki muna hvort ákærði hefði þá farið inn og komið út aftur. Hann hefði hins vegar stuttu síðar komið að sér aftan frá, gripið um handleggi sína, hrist sig til og tekið sig upp úr stólnum. Hefði þetta verið gert í þeim tilgangi að hann færi úr stólnum. Kvaðst hann hafa orðið svo hissa að hann hefði farið að hlæja, ásamt Arinbirni og rafvirkjanum. Þeir hefðu þó ekki meint hláturinn neitt illa. Í kjölfarið hefði það svo gerst að ákærði hefði ætlað að gera hið sama við föður hans, Pardo Pardo. Hefði faðir hans reynt að losa sig með því að setja hendurnar til hliðar, án þess að segja neitt. Þegar faðir hans hefði losað sig hefðu þeir staðið hvor fyrir framan annan, faðir hans og ákærði, og hefði ákærði þá gripið um hálsinn á föður hans. Hefði faðir hans þá reynt að losa sig og tekið í skyrtu ákærða. Kvaðst vitnið þá hafa reynt að snúa ákærða við til að hann myndi sleppa föður hans. Hefði ákærði þá sleppt honum en gripið þess í stað með hendinni um háls vitnisins. Kvaðst vitnið þá á móti hafa gripið í ákærða sem hefði þá sleppt takinu og farið aftur inn. Einn úr hópnum, Gulli, hefði séð aðfarir ákærða gagnvart föður vitnisins og ofboðið þær því Gulli hefði lengi þekkt hann og vitað að hann væri sómakær maður. Hefði Gulli þessi ætlað að rjúka í ákærða vegna þessa en vitnið kvaðst hafa komið í veg fyrir það. Kvaðst vitnið ekkert hafa séð ákærða eftir þetta. Hefði fólkið sem þarna var statt verið mjög hissa á þessum aðförum ákærða. Spurður hvort ákærði hefði virst æstur á meðan á þessu stóð svaraði vitnið að nær væri að lýsa því þannig að hann hefði virst „agressívur“. Spurður um þá lýsingu ákærða að þeir feðgar hefðu ráðist á ákærða kvaðst vitnið þann framburð vera fjarstæðu. Inntur eftir því hvort það hefði verið nauðsynlegt fyrir ákærða að hrista stólana til að fá þá til að hreyfa sig sagði vitnið að svo hefði ekki verið. Á þessum tíma hefði vitnið ekki skilið íslensku og Íslendingarnir í hópnum hefðu haft orð fyrir hópnum. Þegar ákærði hefði verið farinn inn sagði vitnið föður sinn hafa rétt sér stól þannig að hann gæti sest á sama stað og áður. Hefði hann ekkert verið að fylgjast með dyrum veitingastaðarins og vissi því ekkert um hvort ákærði hefði komið aftur út. Hann kvaðst hins vegar ekki muna eftir atvikum eftir þetta fyrr en í sjúkrabíl á leið á spítalann. Gæti hann í raun ekki sagt neitt til um það sjálfur hvað leitt hefði til þess að hann missti meðvitund. Eina sem hann gæti sagt væri að hann hefði misst meðvitund og hlotið tvo skurði í andliti og að félagar hans hefðu sagt honum frá því að ákærði hefði verið valdur að því að svona fór. Aðspurður um áfengisneyslu umrætt kvöld kvaðst vitnið telja sig hafa drukkið fjóra stóra bjóra og tvo litla á um það bil fimm klukkustundum. Hefði hann ekki verið drukkinn þegar þeir sátu þarna umrætt sinn. Þá sagði hann að félagar þeirra fjögurra sem fyrstir komu á staðinn hefðu bæst við í þann mund sem ákærði hefði verið að veitast að föður hans. Gabriel Enrique Pardo Pardo sagðist hafa farið með nokkrum vinnufélögum sínum á Kaffi Viktor, á milli kl. níu og hálftíu, eftir að hafa verið þar á undan í veislu hjá Kaupþingi sem haldin hefði verið vegna byggingarframkvæmda þar. Þeir hefðu komið saman á veitingastaðinn níu eða tíu manns. Hefðu þeir sest við borð fyrir utan, vinstra megin við innganginn þegar gengið sé út. Kvaðst vitnið hafa setið þannig að hann hefði snúið með bakið í tröppurnar en sonur hans hefði setið hægra megin við sig. Hefðu þeir keypt bjór inni og spurt í leiðinni hvort þeir mættu drekka bjórinn fyrir utan. Tveir eða þrír úr hópnum hefðu verið standandi. Þegar þeir hefðu setið og drukkið þarna í stutta stund hefði ákærði komið og sagt þeim að færa ætti borðin inn. Einn úr hópnum hefði þá farið inn til að spyrja hvort þeir mættu sitja áfram en ákærði hefði rekið áfram á eftir þeim. Hefði ákærði svo farið inn og komið út aftur þremur eða fjórum mínútum síðar. Hefði hann þá gengið til þeirra, tekið í eða kippt í stólinn sem vitnið sat á, tekið um hann með báðum höndum og snúið honum við. Hefði hann því næst gripið um háls vitnisins. Við þessar aðfarir hefði sonur vitnisins staðið upp. Hefði ákærði þá snúið sér að syni hans og slegið hann hnefahögg vinstra megin í andlitið. Við þetta hefði sonur hans fallið aftur fyrir sig á gangstéttina og legið þar meðvitundarlaus í fimm til sjö mínútur. Þá hefði ákærði tekið vitnið hálstaki í annað sinn og ýtt við honum þannig að hann hefði dottið aftur fyrir sig á stéttina. Hefði ákærði haldið honum niðri með því að halda föstu taki um háls hans og þrýsta jafnframt fæti sínum ofan á hann. Kvaðst vitnið af þessum sökum hafa átt mjög erfitt með andardrátt og verið algjörlega varnarlaus. Hefði ákærði haldið svona í fjórar til fimm mínútur. Á meðan hefðu þeir sem með þeim voru ekki getað gert neitt því að ákærði hefði verið svo æstur og stjórnlaus. Vitnið sagðist þó hafa reynt að krafla frá sér og um það leyti þegar lögreglan kom á staðinn hefði honum tekist að reka fingur í augu ákærða og losna þannig úr tökunum. Áður en það tókst hefði ákærði þó bitið hann í fingurinn. Lögreglan hefði svo komið á staðinn. Hefði lögreglumenn fyrst talið að vitnið hefði átt sök á átökunum en hópurinn hefði útskýrt fyrir þeim hvað gerst hefði. Hefði þetta endað með því að sonur hans hefði verið fluttur af staðnum í sjúkrabíl og hefði hann orðið samferða. Sérstaklega aðspurður kvaðst vitnið ekki kannast við að hann eða sonur hans hefðu með einhverjum hætti átt upptökin að umræddum átökum eða að hópurinn sem með þeim var hefði hvatt þá til að ráðast á ákærða. Sagðist vitnið ekki hafa neina skýringu á því hvers vegna ákærði hefði ráðist á þá, hópurinn hefði komið vel fram að öllu leyti. Spurður hvers vegna hann segðist nú hafa séð ákærða kýla son hans, Pardo Vera, í andlitið þegar hann hefði í skýrslu sinni hjá lögreglu sagst ekki hafa séð hvað gerst hefði að því leyti, sagðist vitnið nú muna þetta betur en hjá lögreglu. Vitnið kvaðst hafa verið búinn að drekka fjóra til fimm bjóra þetta kvöld. Vitnið kvaðst vera 182 cm á hæð og 78 kg að þyngd. Vitnið Arinbjörn Bernharðsson lýsti atvikum svo að hann hefði setið við borð fyrir utan skemmtistaðinn Viktor, vinstra megin við innganginn þegar gengið sé út, ásamt Pardo Pardo og einum eða tveimur öðrum. Þeir hefðu verið að tala saman þegar dyravörður hefði komið til þeirra og sagt eitthvað sem vitnið heyrði ekki. PardoPardo hefði setið en staðið nokkuð snöggt upp til að hvá, þar sem hann skildi ekki vel íslensku. Hefði dyravörðurinn þá tekið hann hálstaki og snúið í götuna. Fljótlega þar á eftir hefðu fleiri dyraverðir verið komnir ofan á Pardo Pardo. Á sama tíma hefði sonur hans, Pardo Vera, verið að koma að borðinu. Hefði honum sýnilega verið brugðið og líklega ætlað að koma föður sínum til hjálpar. Það næsta sem vitnið hefði séð var að sonurinn lá rotaður. Vitnið kvaðst hafa séð einhvern mann veitast að syninum og slá til hans eða gera eitthvað sem leiddi til þess að sonurinn rotaðist. Kvaðst vitnið ekki hafa séð hver gerði þetta og gæti hann því ekki sagt til um hvort það hefði verið sami maðurinn og réðst á föðurinn. Hefði hann hvorki séð höggið sjálft né hver sló. Inntur eftir hugsanlegri ástæðu þessa kvaðst vitnið telja að einhver misskilningur hefði verið á ferð, hugsanlega vegna tungumálsins. Engin önnur samskipti hefðu átt sér stað við ákærða og hefði hann ekki tekið eftir að hann væri reiður. Kvaðst vitnið hafa þekkt PardoPardo í sjö ár og hann vissi að hann væri mikið prúðmenni. Aðspurður kvaðst hann ekki telja að það hefði verið neitt í fari PardoPardo sem hefði gefið tilefni til að hann yrði tekinn hálstaki. Þá kannaðist hann hvorki við að feðgarnir hefðu ráðist á dyravörðinn né að vinnufélagarnir hefðu hvatt þá áfram í því skyni. Ef um eitthvað slíkt hefði verið að ræða hefði hann veitt því eftirtekt. Vitnið Eiríkur Arnarson kvað nokkra vinnufélaga hafa verð saman í hóp á Kaffi Viktor. Hefðu feðgarnir og einhverjir fleiri verið komnir á undan og sest við borð fyrir utan staðinn. Hinn hluti hópsins hefði svo komið þar að. Kvaðst vitnið hafa farið inn á staðinn en þegar hann kom út hefði allt verið komið í háaloft. Þá hefði verið búið að rota soninn Pardo Vera en dyravörður hússins hefði haldið Pardo Pardo með haustaki í tröppunum, þannig að andlit hans hafi legið utan í þrepunum. Hefði dyravörðurinn verið ofan á manninum og haldið höndum hans einhvern veginn fyrir aftan bak. Kvaðst vitnið hafa reynt að fá dyravörðinn til að losa takið enda hefði hann haft áhyggjur af að þetta gæti farið illa. Hefði takið virst vera mjög fast, harkalegt og hættulegt. Vitnið kvað dyravörðinn hafa verið mjög æstan og ekki hefði verið unnt að tala hann til eða losa takið. Annar dyravörður hefði komið og sá virst rólegri. Sjálfur hefði Pardo Pardo virst alveg rólegur og ekki barist neitt á móti heldur fremur verið að reyna að róa dyravörðinn ásamt vitninu. Dyravörðurinn hefði loks fallist á að losa takið á Pardo Pardo sem hefði staðið á fætur. Um þetta leyti hefði lögreglan verið að koma á vettvang. Hefði Pardo Vera þá verið hjálpað á sjúkrahús. Vitnið Valgeir Alexander Eyjólfsson skýrði frá því að Pardo Pardo hefði verið kominn á Kaffi Viktor þegar vitnið kom þangað ásamt syninum, Pardo Vera. Fljótlega hefði dyravörður komið og bannað hópnum að sitja lengur úti. Hópurinn hefði verið eitthvað á móti því að fara. Dyravörðurinn hefði þá tekið í axlirnar á Pardo Pardo sem á móti hefði þá tekið um hendur dyravarðarins. Í framhaldi af þessu hefði eitthvert tusk byrjað. Þetta hefði þó ekki virst neitt alvarlegt en hann gæti ekki munað nákvæmlega hvað gerðist, einhver tök hefðu verið tekin og hefði Pardo Vera farið til að hjálpa föður sínum. Svo hefðu fleiri dyraverðir komið út og málið sjatnað. Um fimm mínútum síðar hefði sami dyravörðurinn komið aftur út og slegið Pardo Vera hnefahögg í höfuðið. Hefði hann slegið frá hlið eða aftan frá. Pardo Vera hefði verið standandi og fallið í götuna. Vitnið kvaðst hafa staðið við húsið en Pardo Pardo hefði staðið nær götunni. Hann kvaðst hafa séð þetta nánast beint fyrir framan sig. Þegar þetta gerðist hefði Pardo Pardo rokið á dyravörðinn og þeir svo legið í götunni, dyravörðurinn ofan á. Pardo Vera hefði legið rotaður á meðan. Fleiri dyraverðir hefðu komið út og haldið strákum sem voru þarna. Dyravörðurinn hefði legið lengi ofan á Pardo Pardo og einhver átök verið á milli þeirra. Hefði Pardo Pardo legið á bakinu og sagðist vitnið efast um að hann hefði getað hreyft sig. Aðrir dyraverðir hefðu svo að lokum tekið dyravörðinn eða fengið hann til að fara inn. Hefði það líklega verið stuttu áður en lögreglan kom á vettvang. Inntur eftir því hvort dyravörðurinn hefði haft tilefni til þessara afskipta af hópnum sagði hann ástæðuna hugsanlega þá að ekki hefði mátt sitja úti eftir kl. 11. Vitnið kvaðst hins vegar ekki sjá neina ástæðu fyrir því að dyravörðurinn hefði komið út í annað sinn. Það hefði eingöngu verið árás. Vitnið Sigurður Gísli Sigurðsson kvaðst hafa verið dyravörður á Kaffi Viktor umrætt sinn. Sagði hann ákærða hafa komið til sín og beðið sig að koma vegna þess að hópur manna væri fyrir utan staðinn með læti og neitaði að yfirgefa borðin. Hefði ætlun þeirra verið að biðja fólkið um að færa sig en hringja í lögregluna ef það ekki hlýddi. Þegar þeir svo komu út hefðu mennirnir veist að ákærða og einn þeirra hefði náð að skella hnénu í punginn á honum. Hefði ákærði þá hrint manninum í burtu og hefði þá allt leyst upp í vitleysu og mennirnir allir, líklega fjórir eða fimm talsins, ráðist á þá. Hefði ákærði náð að hrinda einum þeirra frá sér en sjálfur hefði hann náð að taka mann, sem kom aftan að ákærða, tökum. Sá hefði verið útlendingur, maður á miðjum aldri, 25 til 30 ára. Ákærði hefði verið með tvo menn á sér. Einhverjir í kring hefðu gert hróp að þeim á þeim nótum að þeir væru ofbeldisfullir. Vitnið sagði ákærða hafa haldið manni og legið á honum í götunni í fimmtán til tuttugu mínútur enda slepptu þeir ekki mönnum meðan þeir væru æstir. Kvaðst hann sjálfur hafa haldið öðrum manni. Inntur eftir því hvaða tökum þeir beittu sagði hann það vera „fastatök lögreglunnar“. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið sérstaklega eftir ástandi mannsins sem ákærði hélt. Hann hefði margoft séð menn froðufella og blána í vinnunni vegna taka sem þeir væru teknir en ekki vita af varanlegum skaða vegna þess. Ástæðan væri aðeins sú að þeir misstu loft. Menn væru oft dýrbrjálaðir og undir áhrifum fíkniefna. Vitnið sagði það ekki rétt að dyraverðirnir hefðu átt upptökin að þessum átökum, þeir hefðu engin högg slegið. Kvaðst hann heldur ekki vita til þess að einhver hefði rotast. Einhver hefði þó getað skollið í götuna þegar honum var ýtt í burtu, til dæmis þegar ráðist var á ákærða. Vitnið sagðist hafa séð ákærða hrinda manni í götuna og það sama hefði hann sjálfur gert. Hann sagði hins vegar að maðurinn sem hann hefði hrint hefði staðið upp aftur. Vitnið kvaðst vera 2 metrar á hæð og 150 kg að þyngd. Vitnið Gunnlaugur Vilberg Snædal sagðist hafa komið með hópnum á Kaffi Viktor en þá hefði verið komið að lokun staðarins. Hefðu þeir ætlað inn en staðið fyrir utan og verið að ræða saman. Hefðu þeir þá skyndilega séð að Pardo Vera lá á götunni. Vitnið kvaðst hafa snúið baki í þetta og því ekki séð hvernig aðdragandi þessa var. Vegna þessa hefði fokið í föðurinn, Pardo Pardo. Hefði dyravörðurinn þá tekið hann niður, haldið honum og setið á honum til að halda honum þannig kyrrum. Einhverjar konur hefðu svo komið Pardo Pardo til aðstoðar. Hefði hann í fyrstu legið í smástund og svo verið færður upp á stól. Hefði hann sýnilega verið mjög vankaður og með sár á kinninni. Spurður hvort hann hefði orðið var við að einhver úr hópnum réðist að dyravörðunum sagðist hann ekki hafa orðið var við það. Þá hefði hann ekki orðið var við að Pardo Pardo væri óður þegar hann lá í götunni. Vitnið Jón Kristinn Þórsson lögreglumaður staðfesti frumskýrslu sem hann ritaði vegna málsins. Kvaðst hann hafa verið fyrstur á vettvang. Hann minnti að þar hefðu verið mikil læti og að einhver hefði verið blóðugur en engin slagsmál hefðu þó verið í gangi. Vitnið var spurt á hverju eftirgreind athugasemd í frumskýrslu hefði byggst: „Samkvæmt nokkrum vitnum sem komu til lögreglumanna á vettvangi sögðu þau að dyraverðirnir hefðu byrjað slagsmálin.“ Kvaðst hann hafa haft þetta eftir hinum lögreglumönnunum, en fólk hefði komið til lögreglumannanna og tjáð sig án þess að nöfn þess hefðu verið tekin niður. Kvaðst hann hafa tekið niður framburð ákærða en sagðist ekki muna lengur hvað hann sagði. Niðurstaða. Ákærði neitar sök. Kannast hann ekki við að hafa ráðist á feðgana PardoPardo og Pardo Vera umrætt sinn. Þeir hafi ráðist á hann og nokkrir aðrir viðstaddir hvatt þá til dáða og jafnvel tekið þátt í árás feðganna. Staðhæfir ákærði að Pardo Vera hafi slegið sig í punginn en síðan fallið í jörðina eftir að ákærði náði að ýta honum frá sér. Hins vegar hafi Pardo Vera, sem sé stór og mjög sterkur, fyrst kýlt sig í bringuna og reynt að skalla sig upp á við en þegar ákærði kom út öðru sinni hafi hann ráðist beint að sér og tekið sig tökum. Hafi þau átök endað með því að ákærði hafi náð að rykkja manninum niður en dregið ákærða með sér í fallinu þannig að ákærði lenti ofan á honum. Er vitnið Sigurður Gísli Sigurðsson, sem var við dyravörslu með ákærða umrætt kvöld, kom fyrir dóm lýsti hann atvikum, eftir að ákærði kom út seinna sinni, á svipaðan veg og ákærði. Þannig hefði hópur manna ráðist að ákærða þegar hann kom út og einn þeirra náð að skella hnénu í punginn á ákærða. Þá lýsti hann því að í framhaldi hefði allt farið úr böndum og árásarmennirnir, líklega fjórir eða fimm, ráðist á þá ákærða. Við skýrslutöku hjá lögreglu minntist vitnið hins vegar ekki á pungspark en lýsti, eins og fyrir dómi, á nokkuð ýkjukenndan hátt hvernig þeir félagarnir börðust við óróaseggi sem að þeim sóttu. Vitnisburður annarra þeirra sem viðstaddir voru og skýrslu gáfu fyrir dómi var í megindráttum nokkuð á annan veg. Þannig bar þeim saman um það, Arinbirni Bernharðssyni, Eiríki Arnarsyni og Valgeiri Alexander Eyjólfssyni, sem er í samræmi við framburð feðganna, að ekkert í hegðun feðganna eða annarra þeirra sem þarna voru hafi kallað á líkamleg afskipti dyravarðanna með þeim hætti sem raunin virðist hafa orðið. Er það mat dómsins eftir að hafa hlýtt á framburði ákærða og vitna fyrir dómi, með hliðsjón af öðrum gögnum málsins, að framburðir ákærða og vitnisins Sigurðar Gísla séu ekki trúverðugir. Framburðir þeirra, Pardo Pardo og Pardo Vera, sýnast hins vegar að verulegu leyti vera í samræmi við framburði annarra vitna en Sigurðar Gísla, og önnur gögn málsins, og metur dómurinn þá trúverðuga. Verður það ekki talið draga úr trúverðugleika framburða þeirra að þeir báru ekki á einn veg varðandi aðdraganda þess að ákærði sló Pardo Vera þannig að hann rotaðist. Taldi Pardo Pardo það hafa gerst í beinu framhaldi af því þegar ákærði kom út öðru sinni og tók um stól hans og síðan háls en Pardo Vera taldi það hafa gerst fyrirvaralaust einhvern tímann eftir að dyravörðurinn fór inn. Verður slíkur mismunur ekki metinn óeðlilegur í ljósi þess að ákærði mun hafa misst meðvitund auk þess sem feðgarnir voru báðir drukknir umrætt sinn. Þegar til þess er litið sem hér hefur verið rakið verður að telja sannað með vætti Arinbjörns, Pardo Pardo og Pardo Vera, að ákærði hafi tekið PardoPardo hálstaki og hent honum í gangstéttina. Þá þykir og hafið yfir skynsamlegan vafa, með hliðsjón af framburði PardoPardo sjálfs og áverkavottorði, þar sem fram kemur að för sitt hvorum megin við sár á vísifingri vinstri handar, geti samrýmst bitförum, að ákærði hafi og gerst sekur um að hafa bitið PardoPardo í þann fingur eins og nánar greinir í ákæru. Þá telst og sannað með vætti Valgeirs Alexanders og Pardo Pardo, sem fær og stuðning í framburði Arinbjörns, að ákærði hafi kýlt Pardo Vera í andlitið þannig að hann féll í götuna og rotaðist. Hins vegar er framburður Pardo Vera sjálfs um að ákærði hafi tekið hann hálstaki hvorki studdur gögnum né framburði annarra vitna og verður ákærði því sýknaður af þeim hluta ákærunnar. Ákvörðun refsingar, skaðabóta o.fl. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði var ákærði fundinn sekur um líkamsárás skv. 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og vopnalagabrot með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 30. október 2006. Kemur þar fram að refsing hans hafi verið ákveðin tveggja mánaða fangelsi, skilorðbundið í 3 ár. Við athugun á tilgreindum dómi kemur í ljós að refsing ákærða er ranglega tilgreind í vottorðinu. Hið rétta er að ákærða var með greindum dómi gert að sæta fangelsi í 6 mánuði og þar af voru 4 mánuðir bundnir skilorði til þriggja ára. Brot það sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir var framið fyrir uppkvaðningu ofangreinds dóms. Ber því að taka upp skilorðshluta þess dóms og ákvarða ákærða refsingu í einu lagi fyrir þau brot sem þar var fjallað um og það sem hér er til meðferðar samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. og 78. gr. sömu laga. Að þessu virtu, og með hliðsjón af því að árás ákærða var tilefnislaus, þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 5 mánuði, en frestað er fullnustu 4 mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Í málinu liggur frammi skaðabótakrafa Gabriels Enrique Pardo Pardo að fjárhæð 429.720 krónur auk vaxta og lögmannsþóknunar. Sundurliðast krafan með eftirgreindum hætti: Pardo Pardo á rétt á miskabótum úr hendi ákærða með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þykja þær hæfilega ákvarðaðar 80.000 krónur. Krafa vegna útlagðs kostnaðar er vegna læknisþjónustu og styðst hún við gögn. Er hún því tekin til greina. Samkvæmt þessu er ákærði dæmdur til að greiða brotaþolanum PardoPardo 109.720 krónur ásamt vöxtum sem nánar greinir í dómsorði. Þá verður ákærða og gert að greiða brotaþola 67.728 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti vegna lögmannskostnaðar við að halda kröfunni fram. Í málinu liggur og frammi skaðabótakrafa Gabriels Enrique Pardo Vera að fjárhæð 550.407 krónur auk vaxta og lögmannsþóknunar. Sundurliðast krafan með eftirgreindum hætti: Pardo Vera á rétt á miskabótum úr hendi ákærða með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þykja þær hæfilega ákvarðaðar 100.000 krónur. Krafa vegna útlagðs kostnaðar er vegna læknisþjónustu og styðst hún við gögn. Er hún því tekin til greina. Samkvæmt þessu er ákærði dæmdur til að greiða brotaþolanum Pardo Vera 142.127 krónur ásamt vöxtum sem nánar greinir í dómsorði. Þá verður ákærða og gert að greiða brotaþola 67.728 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, vegna lögmannskostnaðar við að halda kröfunni fram. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 261.450 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sókn máls þessa annaðist Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóm þennan en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna. Ákærði, Hlynur Hansen, sæti fangelsi í 5 mánuði, en frestað er fullnustu 4 mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði Gabriel Enrique Pardo Pardo 109.720 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. september 2006 til 8. júní 2007 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einnig greiði hann Pardo Pardo 67.728 krónur í kostnað við að halda kröfunni fram. Ákærði greiði Gabriel Enrique Pardo Vera 142.127 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. september 2006 til 8. júní 2007 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einnig greiði hann Pardo Vera 67.728 krónur í kostnað við að halda kröfunni fram. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 261.450 krónur.
Mál nr. 6/2003
Kærumál Aðför Dómsátt
Deilt var um gildi fjárnáms sem gert var á grundvelli dómsáttar í máli sem E höfðaði gegn H til uppgjörs á viðskiptum þeirra. Var talið að orðalag sáttarinnar fæli ótvírætt í sér að endurskoðendur aðilanna skyldu í sameiningu útbúa nánar tilgreinda staðfestingu. Var sáttin því skilyrt með þeim hætti að mælt var fyrir um atvik, sem síðar kæmu fram. Þetta skilyrði var ekki uppfyllt. Gat einhliða yfirlýsing endurskoðanda E ekki komið í stað sameiginlegrar yfirlýsingar beggja endurskoðendanna. Varð samkvæmt þessu að fella hið umþrætta fjárnám úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. janúar 2003. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 10. desember 2002, þar sem staðfest var fjárnám, sem sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum gerði hjá sóknaraðila 3. maí 2002. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði fellt úr gildi. Hann krefst jafnframt kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Fjárnámið, sem deila málsaðila snýst um, var gert á grundvelli dómsáttar frá 13. febrúar 2002 í máli, sem varnaraðili höfðaði gegn sóknaraðila fyrir Héraðsdómi Suðurlands til uppgjörs á viðskiptum þeirra. Er dómsáttin tekin upp orðrétt í hinum kærða úrskurði. Meginefni hennar fólst annars vegar í því að aðilarnir skyldu greiða nánar tilteknar fjárhæðir vegna fiskkaupa og umsýslu fyrir hrognsölu og gera hvor öðrum reikning fyrir þann þátt viðskiptanna. Sætir sá hluti dómsáttarinnar ekki ágreiningi. Hins vegar skyldi sóknaraðili gefa út „staðfestingu um hversu mikinn leigukvóta stefndi hefur keypt á skip stefnanda, Sæfaxa, vegna ársins 2001, gegn ofangreindri heildargreiðslu. Endurskoðendur beggja aðila útbúi ofangreinda staðfestingu.“ Aðilarnir eru ekki á einu máli um hvað falist hafi í þessum hluta dómsáttarinnar og varð það ljóst strax nokkrum dögum eftir undirritun hennar þegar endurskoðendur þeirra leituðust við að ná samkomulagi sín á milli um staðfestinguna, sem dómsáttin kvað á um að þeir skyldu útbúa. Málavöxtum og málsástæðum aðila er nánar lýst í úrskurði héraðsdóms. Af hálfu sóknaraðila er haldið fram að varnaraðila beri skylda til að gefa út reikning til sóknaraðila vegna þátttöku hins síðarnefnda í kaupum á aflamarki, sem um ræðir í dómsáttinni. Afstaða skattyfirvalda um þetta liggi fyrir. Telji þau eins og sóknaraðili að líta beri á kaupin á aflamarkinu sem fyrirframgreiðslu sóknaraðila vegna kaupa á hráefni til vinnslu af varnaraðila og að honum beri að gefa út reikning til sóknaraðila vegna allra viðskiptanna, en ekki aðeins hluta þeirra. Í því dómsmáli, sem lauk með sátt aðila í febrúar 2002, hafi verið ágreiningur um það hvernig ganga bæri bókhaldslega frá uppgjöri vegna kaupa sóknaraðila á aflamarki á skip varnaraðila. Með því að vísa ágreiningnum til endurskoðenda þeirra hafi sóknaraðili talið tryggt að gengið yrði frá málinu í samræmi við bókhalds- og skattalög. Orðalag sáttarinnar sýni að lagt hafi verið í hendur endurskoðendanna að leysa málið. Það hafi þeim ekki tekist og þar með hafi dómsmálinu ekki lokið með sátt. Slík skilyrt dómsátt geti ekki verið aðfararhæf. Varnaraðili telur nefnda dómsátt vera skýra og orðalagið afdráttarlaust. Í fyrri hlutanum sé kveðið á um útgáfu reikninga, en í þeim hluta hennar, sem varði aflamark, sé það ekki gert heldur skuli gefin út staðfesting fyrir þeim viðskiptum. Í sambærilegum viðskiptum hafi aldrei verið gerður reikningur þar sem fiskvinnsla kaupi aflaheimildir og færi þær á skip. Ástæða þess að í sáttinni sé kveðið á um að endurskoðendurnir útbúi staðfestingu hafi eingöngu verið til hagræðis til að flýta málinu þar sem þeir hafi búið yfir upplýsingum um aflamagn og fjárhæðir. Málið fjalli um réttmæti fjárnámsgerðar, en ekki skýringu á skattalögum eða lögum um bókhald. II. Í XV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru almennar reglur um dómsáttir í einkamálum, sem skuldbinda málsaðila eftir almennum reglum einkaréttar. Reynir í málinu á hvort efni dómsáttar 13. febrúar 2002 milli aðila sé svo skýrt að varnaraðila sé unnt að fylgja henni eftir með aðför. Felst í málatilbúnaði sóknaraðila að bæði skorti reikning frá varnaraðila og sameiginlega yfirlýsingu endurskoðenda aðila til að efni dómsáttarinnar geti talist uppfyllt af hálfu varnaraðila. Skýringar málsaðila á efni dómsáttarinnar og ástæðum fyrir gerð hennar falla ekki saman. Orðalag hennar felur ótvírætt í sér að endurskoðendurnir skuli í sameiningu útbúa staðfestingu um kaup á aflamarkinu, sem um ræðir í málinu. Sáttin er því skilyrt með þeim hætti að mælt er fyrir um atvik, sem síðar komi fram. Þetta skilyrði er ekki uppfyllt. Getur einhliða yfirlýsing endurskoðanda varnaraðila ekki komið í stað sameiginlegrar yfirlýsingar beggja endurskoðendanna. Verður samkvæmt því að fella hið umþrætta fjárnám úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki krafist málskostnaðar í héraði og verður hann því ekki dæmdur. Varnaraðili skal greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Fjárnám, sem sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum gerði 3. maí 2002 hjá sóknaraðila, Hlíðardal ehf., að kröfu varnaraðila, Eyfaxa ehf., er fellt úr gildi. Varnaraðili greiði sóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. I. Mál þetta var þingfest hinn 1. júlí sl., en tekið til úrskurðar að lokinni endurupptöku hinn 9. þessa mánaðar. Sóknaraðili er Hlíðardalur ehf., Garðavegi 12, Vestmannaeyjum, en varnaraðili er Eyfaxi ehf., Dverghamri 34, Vestmannaeyjum. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að fjárnámsgerð Sýslumannsins í Vestmannaeyjum nr. 032-2002-00230 frá 3. maí 2002 sem gerð var í eignum sóknaraðila verði ógilt. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og fjárnámið verði staðfest. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. Sóknaraðili er fiskvinnslufyrirtæki en varnaraðili útgerðarfélag sem gerir út skipið Sæfaxa VE 30. Sóknaraðili mun í nokkrum tilvikum hafa greitt ákveðna upphæð inn á bankareikning, sem kvótaþing eitt hafði aðgang að, en sú upphæð sem hverju sinni var lögð inn á reikninginn mun hafa verið notuð til greiðslu leigukvóta sem færður var til útgerðar varnaraðila. Kvittanir vegna kaupa á leigukvóta fóru til varnaraðila, enda var hann með veiðileyfi, en ekki sóknaraðili, en kvóta er úthlutað á skip en ekki fiskvinnslu. Samkvæmt munnlegu samkomulagi aðila var hluti afla Sæfaxa VE 30 lagður upp hjá sóknaraðila og greiddi sóknaraðili ákveðna upphæð fyrir hvert kíló þorsks, ufsa auk hrogna. Upp kom missætti í þessum viðskiptum sem leiddu til þess að varnaraðili höfðaði mál á hendur sóknaraðila fyrir Héraðsdómi Suðurlands. Hinn 13. febrúar sl. var gerð svofelld dómsátt í framangreindu máli milli aðila: „Stefndi, Hlíðardalur ehf. greiði stefnanda, Eyfaxa ehf., 3.100.000 krónur auk virðisaukaskatts á lönduðum fiski 26. og 28. mars 2001, miðvikudaginn 20. febrúar næstkomandi. Stefndi og stefnandi gera hvor öðrum reikninga með virðisaukaskatti, annars vegar gerir stefnandi reikning vegna löndunar á fiski 26. og 28. mars 2001, 81 kr./kg með 14% virðisauksaskatti og stefndi gerir stefnanda reikning vegna umsýslu fyrir hrognasölu, að fjárhæð 164.196 krónur, auk virðisaukaskatts, en nettófjárhæð þess reiknings er innifalin í ofangreindri heildargreiðslu. Stefnandi gefur út staðfestingu um hversu mikinn leigukvóta stefndi hefur keypt á skip stefnanda, Sæfaxa, vegna ársins 2001, gegn ofangreindri heildargreiðslu. Endurskoðendur beggja aðila útbúi ofangreinda staðfestingu. Sátt þessi byggir á þeirri forsendu að stefndi hafi einungis leigt 167.500 kg þorskkvóta fyrir Sæfaxa tímabilið janúar-mars 2001. Málskostnaður falli niður milli aðila.” Aðilar máls þessa deila um hvaða skilning leggja eigi í orðið „staðfesting” í dómsáttinni. Sóknaraðili heldur því fram að það skuli þýða að varnaraðili gefi út reikning fyrir þann hluta viðskiptanna er fólst í innleggi varnaraðila á bankareikning til kaupa á kvóta, en varnaraðili heldur því fram að hér dugi einföld yfirlýsing, um magn þess kvóta sem um ræðir. Hinn 19. febrúar 2002 ritaði Hafsteinn Gunnarsson, löggiltur endurskoðandi og endurskoðandi varnaraðila, „staðfestingu” til Sævars Gests Jónssonar, bókhaldara sóknaraðila til langs tíma, þar sem segir m.a.: „...Undirritaður hefur farið yfir gögn varðandi flutning á aflamarki á Sæfaxa VE 30 á umræddu tímabili og staðfestir það hér með að Hlíðardalur ehf. keypti og flutti 167.500 kg af þorski á umrætt fiskiskip á þessu tímabili og var leiguverð þessa magns kr. 18.434.260, einnig voru flutt 9.000 kg af ufsa og var leiguverð þess magns kr. 268.825. Þá greiddi Hlíðardalur þóknun vegna kaupanna að fjárhæð kr. 24.185 og skráningargjöld kr. 8.400. Samtals námu greiðslur Hlíðardals vegna kaupanna kr. 18.736.000.” Jafnframt útbjó varnaraðili reikning dagsettan 20. febrúar sl. samkvæmt skilningi hans á dómsáttinni þar sem fram kom að afli er sóknaraðili hafi keypt af sóknaraðila samkvæmt löndunum dagana 26. og 28. mars 2001 sé að verðmæti kr. 978.989 að meðtöldum virðisaukaskatti. Endurskoðandi varnaraðila sendi framangreinda „staðfestingu varðandi kvótaflutning” einnig með tölvupósti til bókhaldara sóknaraðila hinn 20. febrúar sl. þar sem þess var getið að sendandinn vildi fá að vita ef breyta ætti efni hennar. Svar frá sóknaraðila barst sama dag í tölvupósti þar sem segir: „Samkvæmt upplýsingum Harðar hjá Hlíðardal ehf., þá voru öll gögn vegna kvótaviðskipta stíluð á og send beint til Eyfaxa ehf. Því eru eingöngu til hreyfingar samkvæmt bankareikningum í bókhaldi Hlíðardals ehf. vegna þessa. Það sem vantar frá Eyfaxa ehf., er reikningur án vsk vegna kvóta að upphæð kr. 18.736.000,- en skipting hans er þessi: Þorskur 167.500 kg á krónur 18.458,425,- samtals Ufsi 9.000 kg. á krónur 269.175,- samtals og skráningargjöld krónur 8.400,- samtals.” Hinn 28. febrúar var sóknaraðila birt greiðsluáskorun og framangreind tilkynning varnaraðila „um staðfestingu á því magni kvóta (aflamarki) sem Hlíðardalur ehf. keypti og flutti á skip félagsins, Sæfaxa VE 30, á tímabilinu janúar til mars 2001.” Í kjölfar þessa eða hinn 13. mars sl. barst Sýslumanni í Vestmannaeyjum aðfararbeiðni varnaraðila. Sóknaraðili mun um þetta leyti hafa sent Skattstjóranum í Vestmannaeyjum munnlega fyrirspurn um hvernig haga bæri útgáfu reikninga og kvittana vegna viðskipta ef sóknaraðili tæki í raun þátt í kaupum varnaraðila á kvóta. Í svarbréfi skattstjórans segir m.a.: „Að áliti skattstjóra má líta svo á að upphæð sú sem lögð var inn á áðurnefndan bankareikning til kaupa á leigukvóta hafi verið fyrirframgreiðsla upp í væntanleg fiskkaup af útgerð, og beri að fara með viðskiptin í samræmi við það, þ.e. gefa skal út reikning fyrir heildarupphæð viðskiptanna, bæði það sem lagt er út í formi innleggs á bankareikning til kaupa á leigukvóta auk kílóverðs á innlagðan afla. Bent skal á að skila ber 14% virðisaukaskatti af fisksölu og ber að taka tillit til þess við útgáfu reiknings. Það skal tekið fram að engin athugun hefur farið fram á bókhaldi aðila er hlut eiga að máli, og er álit þetta sett fram með þeim fyrirvara.” Hinn 2. maí 2002 var aðfararbeiðni varnaraðila tekin fyrir hjá sýslumanni og voru bókuð eftirfarandi mótmæli sóknaraðila: „Hann mótmælir því að um sé að ræða aðfararhæfa sátt, enda sé um að ræða skilyrta sátt og skilyrði hennar hafi ekki verið uppfyllt, þessu til staðfestingar leggur málsvari gerðarþola fram bréf skattstjóra Vestmannaeyja, dagsett 30. apríl 2002.” Bókað var um að málinu væri frestað til 3. maí sl., en samkvæmt framlögðu endurriti frá síðari fyrirtöku fjárnámsgerðarinnar er bókað um að málið sé á ný tekið fyrir 2. maí sl. Af framlögðum athugasemdum Sýslumannsins í Vestmannaeyjum er ljóst að hin síðari fyrirtaka fjárnámsgerðarinnar átti sér raunverulega stað hinn 3. maí sl. og gera aðilar hvorki athugasemd við þá fullyrðingu, né er gerð krafa um að fjárnámið verði ógilt vegna þessarar ónákvæmni í bókun. Við síðari fyrirtöku málsins ítrekaði sóknaraðili mótmæli sín. Fjárnámið fór fram en varnaraðili lýsti því yfir að hann hygðist kæra ákvörðun sýslumannsins til héraðsdóms skv. 15. kafla laga um aðför nr. 90/1989. Dómnum barst krafa sóknaraðila hinn 11. júní sl. III. Málsástæður og lagarök sóknaraðila Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að dómsáttin frá 13. febrúar sl. sé skilyrt og hafi efni hennar ekki verið uppfyllt hvað varðar að varnaraðili gefi frá sér staðfestingu um kaup sóknaraðila á leigukvóta á skip sóknaraðila, en í sáttinni sé gert ráð fyrir því að endurskoðendur beggja félaganna útbúi staðfestinguna. Endurskoðendur félaganna hafi hins vegar ekki komið sér saman um frágang umræddrar staðfestingar, en ágreiningur þeirra felist í því að endurskoðandi varnaraðila telji þá staðfestingu, sem hann hefur útbúið, fullnægjandi skjal í kostnaðarbókhald sóknaraðila. Endurskoðandi sóknaraðila sé hins vegar ekki sömu skoðunar og varnaraðili og hafi það mat fengist staðfest hjá Skattstjóranum í Vestmannaeyjum, sem telji skýlaust að varnaraðili eigi að gefa út reikning fyrir heildarupphæð viðskiptanna, sbr. framangreint bréf skattstjórans. Heildarverð hins landaða afla hafi verið peningarnir sem greiddir hafi verið fyrir fiskinn og fyrirframgreiðsla varnaraðila við kaup á kvótanum. Þá vísar sóknaraðili einnig til bréfs Ríkisskattstjóra, ritaðs skattstjórum 30. júlí sl. á grundvelli 101. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, og 39. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Sóknaraðili segir það bréf staðfesta niðurstöðu Skattstjórans í Vestmannaeyjum. Þá kom fram hjá sóknaraðila við meðferð málsins að ekki stæði á honum að greiða peninga samkvæmt sáttinni, en ekki fyrr en varnaraðili hefði uppfyllt skyldur sínar um útgáfu reiknings samkvæmt skýru áliti Ríkisskattstjóra. Sóknaraðili geti hins vegar ekki staðið að ólöglegum gerningi, þ.e. gerningurinn verði aldrei löglegur fyrr en kvittun verði gefin út. Dómsátt geti ekki vikið skattalögum til hliðar. Í ljósi þess að um sé að ræða skilyrta sátt og skilyrðin hafi ekki verið uppfyllt þá liggi fyrir að ekki sé um að ræða aðfararhæfa sátt samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 1. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Að öðru leyti vísar sóknaraðili til 15. kafla laga um aðför. IV. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili reisir kröfur sínar á því að framangreind dómsátt frá 13. febrúar 2002 sé skýr og orðalag hennar klárt þannig að aldrei hafi verið gert ráð fyrir að varnaraðili gæfi út reikning vegna leigu á kvóta. Sáttin sé því gild aðfaraheimild eins og málið sé tilkomið samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. laga nr. 90/1989, um aðför. Það hafi verið algjört skilyrði sáttarinnar af hálfu varnaraðila að ekki yrði gefinn út reikningur heldur staðfesting á viðskiptunum og orðalag sáttarinnar sé því með þessum hætti. Krafa Sævars Gests Jónssonar bókhaldara sóknaraðila, fyrir hönd sóknaraðila, um að útbúinn yrði reikningur án virðisaukaskatts vegna aflamarkskaupa sóknaraðila án virðisaukaskatts, sé í algjöru ósamræmi við dómsáttina, sem sé skýr um þetta atriði og þetta skilyrði hafi verið sérstaklega umrætt er sáttin var gerð. Í sáttinni komi það meðal annars greinilega fram að reikning eigi að gefa út vegna fiskkaupa en staðfestingu um kaup á leigukvóta. Varnaraðili hafi þann 20. febrúar sl. verið tilbúinn til að gefa staðfestingu á öllum þeim kvóta sem sóknaraðili hafi keypt á skipið fyrir gjalddaga sáttarinnar. Þá ítrekar varnaraðili þann skilning sem fram komi í framlögðu bréfi frá endurskoðendafyrirtækinu Deloitte & Touche að ekki sé rétt að gefa út reikning fyrir einhverju sem ekki er keypt enda það staðfest með réttarsáttinni og bréfi endurskoðendafyrirtækisins. Þá heldur varnaraðili því fram að engu máli skipti í þessu sambandi þó skattayfirvöld kunni að hafa aðra skoðun enda komi það þessu máli ekkert við og framangreind endurskoðendaskrifstofa sé ósammála skattyfirvöldum. Þá nefnir varnaraðili að sóknaraðila hafi verið birt bæði greiðsluáskorun og tilkynning, staðfesting endurskoðendafyrirtækisins Deloitte & Touche samkvæmt dómsáttinni, auk reiknings dagsetts 20. febrúar 2002, sem varnaraðili hafi átt að gefa út vegna sölu á fiski vegna landana 26. og 28. mars 2001. Varnaraðili hafi með þessu staðið við dómsáttina að öllu leyti og því beri að hafna kröfu sóknaraðila. Um lagarök vísar varnaraðili til laga nr. 90/1989, um aðför, einkum 1. gr. og 14. og 15. kafla laganna. Kröfu sína um málskostnað reisir varnaraðili á ákvæðum 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. VI. Niðurstöður. Af málatilbúnaði sóknaraðila og því sem fram er komið við flutning málsins verður ekki ráðið að hann sé að krefjast þess að umrædd dómsátt verði talin ógild sbr. ákvæði 2. mgr. 110. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, né að sáttin hafi verið ólögleg, enda er ekki til umfjöllunar í þessu máli lögmæti þeirra viðskipta sem liggja að baki sáttinni, en upphaflegt deiluefni málsaðila var afgreitt er hliðsettur dómari heimilaði að gera umrædda dómsátt. Í máli þessu er því einungis til skoðunar hvernig túlka beri orðalag dómsáttarinnar og hvort einhliða staðfesting varnaraðila á viðskiptum aðila dugi til að sáttin teljist aðfararhæf og þá jafnframt hvort þessi einhliða staðfesting varnaraðila sé þess efnis að hann hafi uppfyllt sínar skyldur samkvæmt sáttinni þannig að hún sé aðfararhæf. Dómsáttin er allítarleg, en orðalag hennar hefði mátt vera gleggra. Aðilar deila þó ekki um fyrsta hluta dómsáttarinnar. Þar er kveðið á um skyldu sóknaraðila til greiðslu tiltekinnar peningafjárhæðar. Er þar sérstaklega tilgreint að málsaðilar skuli gera hvorir öðrum „reikning” og tilgreint nákvæmlega fyrir hvað. Annars vegar skuli varnaraðili gera reikning vegna löndunar á fiski 26. og 28. mars 2001, en hins vegar skuli sóknaraðili gera varnaraðila reikning vegna umsýslu fyrir hrognasölu. Til samanburðar er í hinum umdeildu ákvæðum dómsáttarinnar ekki kveðið á um útgáfu reiknings, heldur sérstaklega tiltekið að um „staðfestingu” skuli vera að ræða um hversu mikinn leigukvóta sóknaraðili „keypti” á skip varnaraðila, Sæfaxa VE 30, „vegna ársins 2001 gegn ofangreindri heildargreiðslu”. Með síðastgreindum orðum virðist sem verið sé að skírskota til þeirrar fjárhæðar sem tilgreind er í upphafi sáttarinnar. Í þessu samhengi ber að hafa í huga að upplýst er að dómsáttin var gerð og undirrituð af lögmönnum og fyrirsvarsmönnum beggja málsaðila eftir strangar samningaviðræður. Þá var dómsáttin gerð áður en sú niðurstaða eða álit skattyfirvalda lá fyrir sem sóknaraðili skírskotar til máli sínu til stuðnings. Hins vegar liggur fyrir að varnaraðili kveðst hafa staðið í þeirri trú að ekki þyrfti að gera reikning fyrir slíkum tilfæringum og hefur varnaraðili ítrekað það álit sitt eftir umsögn endurskoðanda síns þar um. Þegar litið er til framangreindra atriða verður ekki lagður sá skilningur í orð dómsáttarinnar að fyrirvara um útgáfu „staðfestingar” beri að túlka á þá lund að varnaraðili hafi þar með sérstaklega skuldbundið sig til útgáfu sérstaks reiknings til handa sóknaraðila. Álit skattyfirvalda breyta engu um þessa niðurstöðu, þar sem ekki verður annað séð en að dómsáttin hefði getað verið aðfararhæf óháð skilyrði í sáttinni um útgáfu staðfestingar, enda sjaldnast tekið fram í aðfararhæfum dómsáttum að sérstakan reikning skuli gefa fyrir greiðslu á skuld, hvað þá sérstaka staðfestingu á viðskiptum. Verður því ekki talið að framangreint bókhaldslegt eða skattalegt álitaefni eigi að koma til umfjöllunar í þessu ágreiningsmáli um réttmæti aðfarargerðar. Samkvæmt því sem áður er rakið var dómsáttin heimiluð af hliðsettum dómara, en venja er til þess að heimilað sé að gera skilyrta dómsátt, sbr. einnig að sínu leyti ákvæði 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varðandi skilyrta dóma. Verður skylda aðila þá virk er gagnaðili hefur uppfyllt sína skyldu. Sátt sú sem hér um ræðir verður þó að teljast nokkuð óvenjuleg um það atriði að í sáttinni er ekki einungis kveðið á um gagnkvæma skyldu heldur að málsaðilar standi síðar sameiginlega að staðfestingu, eða öllu heldur að „endurskoðendur beggja aðila útbúi ofangreinda staðfestingu”, eins og segir í sáttinni. Fyrir liggur að endurskoðandi varnaraðila hefur gefið út slíka staðfestingu og varnaraðili þar með efnt sinn hluta sáttarinnar. Þá kom fram við meðferð málsins að niðurstaða framangreindra bréfa endurskoðenda málsaðila frá 19. og 20. febrúar sl. er ekki vefengd hvað varðar magn þess kvóta sem um ræðir, heldur stendur deilan einungis um form staðfestingarinnar, en samkvæmt framansögðu bar varnaraðila ekki að gefa út reikning til að fullnægja hinu umþrætta efni sáttarinnar. Þá er í máli þessu til úrlausnar gildi fjárnáms sem gert var til fullnustu fjárkröfu sem sóknaraðili hefur viðurkennt með sátt fyrir dómi. Varnaraðili telst samkvæmt því sem að framan er rakið hafa uppfyllt nægilega skyldur sínar samkvæmt sáttinni, en sóknaraðili hefur gert honum ómögulegt að fá efndir samkvæmt henni með því að neita að standa að útgáfu þeirrar staðfestingar sem í sáttinni greinir. Samkvæmt öllu framanrituðu er framangreint fjárnám Sýslumannsins í Vestmannaeyjum staðfest. Þar sem dómsátt aðila er óljós og báðum aðilum verður um kennt, þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn hluta málskostnaðar. Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Fjárnámsgerð Sýslumannsins í Vestmannaeyjum nr. 032-2002-00230, sem fram fór í eignum sóknaraðila hinn 3. maí 2002, er staðfest. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 438/2016
Málsástæða Veðleyfi Ógilding samnings Fjármálafyrirtæki
Í málinu krafðist Ó þess að fellt yrði úr gildi veð sem hún veitti í fasteign sinni með samþykki á veðskuldabréfi útgefnu af maka hennar J. Hafði Ó áritað, eftir umboði móður sinnar, samþykki sitt fyrir veðsetningunni. Taldi Ó að A hf. hefði brotið í bága við samkomulag um notkun ábyrgða frá árinu 2001 og af því leiddi að það færi í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að A hf. bæri fyrrgreint samþykki fyrir sig. Var vísað til þess að Ó hefði fyrirvaralaust undirritað niðurstöður greiðslumats á J bæði sem maki lántaka og hins vegar í umboði móður sinnar sem veðsala. Var talið að hefði raunin verið sú að þær upplýsingar sem lágu til grundvallar greiðslumatinu hafi ekki verið réttar yrði Ó að bera hallan af því. Þá var ekki fallist á með Ó að fyrrnefnt umboð hefði ekki verið fullnægjandi til þess að hún hafi getað með skuldbindandi hætti ritað undir niðurstöður greiðslumatsins.Var A hf. sýknað af kröfu Ó.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og KarlAxelsson og Stefán Már Stefánsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júní 2016. Hún krefst þess að felltverði úr gildi veð sem hún veitti í fasteign sinni að Gnoðarvogi 82 í Reykjavíkmeð samþykki á veðskuldabréfi nr. 1158-74-120161 útgefnu af Jóni Agli Unndórssyni7. febrúar 2006 til handa Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Þá krefst hún málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að samþykkiáfrýjanda við því að veita veð samkvæmt fyrrnefndu veðskuldabréfi aðupphaflegri höfuðstólsfjárhæð 20.400.000 krónum sé gilt að fjárhæð 9.018.000krónum frá útgáfudegi veðskuldabréfsins. Þá krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti.IAtvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur framgekkst móðir áfrýjanda í ábyrgð fyrir láni, sem maki áfrýjanda, fyrrnefndur JónEgill, tók hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis 7. febrúar 2006, með því aðveita veð í íbúð sinni í Gnoðarvogi 82 í Reykjavík, en stefndi fer nú með þauréttindi og skyldur sem þá voru á hendi sparisjóðsins. Áritaði áfrýjandi, eftirumboði móður sinnar útgefnu 28. desember 1999, samþykki sitt fyrirveðsetningunni. Sama dag undirritaði áfrýjandi jafnframt, á grundvelliumboðsins, undir niðurstöður greiðslumats sem sparisjóðurinn hafði framkvæmt álántaka og lýsti því þar yfir að hún hefði kynnt sér niðurstöðu greiðslumatsinssem og upplýsingabækling um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð. Áfrýjandi og lántakirituðu ennfremur og sem hjón undir yfirlýsingu í sama skjali þess efnis aðupplýsingar í greiðslumatinu væru réttar og gefnar eftir þeirra bestu vitund.Móðir áfrýjanda lést á árinu 2007 og erfði áfrýjandi umrædda fasteign. Stefndieignaðist veðskuldabréfið með framsali á árinu 2013.IIÍ stefnu málsins í héraði byggir áfrýjandi eingöngu á þvíað ógilda beri umrædda veðsetningu 7. febrúar 2006 á þeim grundvelli að brotiðhafi verið í bága við samkomulag um notkun ábyrgða frá 1. nóvember 2001 en aðþví stóðu Samtök fjármálafyrirtækja, Neytendasamtökin og ráðherra viðskiptamála.Af því leiði að það fari í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga að stefndi beri fyrir sig samþykki það semáfrýjandi veitti fyrir hönd móður sinnar til veðsetningar íbúðarinnar aðGnoðavogi 82. Um brot á reglum samkomulagsins er einkum vísað til þess að greiðslumatþað sem fram fór hafi gefið ranga og villandi mynd af fjárhag skuldarans ogekki hefði komið til þess að veðsetningin yrði heimiluð hefðu réttarupplýsingar legið fyrir. Þá er að finna í stefnu sjónarmið í þáveru að ekki hafi verið tækt að rita undir greiðslumatið af hálfu veðsala ágrundvelli umboðs og jafnframt vísað tilaldurs þess. Ennfremur að veðsalisjálfur hafi ekki verið upplýstur um greiðslumatið en slíkt hafi þó verið skyltsamkvæmt tilgangi þeirra reglna sem að framan getur. Undir rekstri málsins fyrirHæstarétti, bæði í greinargerð og við munnlegan flutning málsins, hefur afhálfu áfrýjanda verið teflt fram nýjum málsástæðum sem hún telur að leiða eigitil þess að fallist verði á dómkröfur hennar. Lúta þær meðal annars að því aðumboð áfrýjanda frá móður hennar hafi sætt frekari takmörkunum en byggt var áfyrir héraðsdómi, að ógilda beri umrædda veðsetningu með almennri skírskotuntil ógildingarreglu 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 og þá fleiri atriða en þessað brotið hafi verið í bága við fyrrgreint samkomulag um notkun ábyrgða frá 1.nóvember 2001, að ógilda beri veðsetninguna á grundvelli 31. gr. laga nr.7/1936, sem og rangra forsendna með vísantil 32. gr. sömu laga, auk þess sem byggt sýnist vera á því að farið hafi nærriað bankinn hafi beitt blekkingum við gerð greiðslumatsins. Þessar málsástæður áfrýjanda fá ekki komist að fyrirHæstarétti, enda standa ekki til þess skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.IIIMeð vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms er fallist á þá niðurstöðu að lög standi ekki til þess að sýkna stefnda ágrundvelli aðildarskorts.Í málinu liggur, sem fyrr segir, fyrirskjal sem ber heitið „Niðurstöður greiðslumats“ og er frá 7. febrúar 2006. Þaðer í stöðluðu formi og vísar til fyrrgreinds samkomulags um notkun ábyrgða frá1. nóvember 2001. Áfrýjandi ritar á tveimur stöðum undir skjalið. Annarsvegarundir yfirlýsingu lántakanda í línu sem auðkennd er sem „Undirskriftmaka/meðeiganda“ en þar sagði: „Við lýsum því yfir með undirritun okkar hér aðneðan að ofangreindar upplýsingar eru réttar og gefnar eftir okkur bestuvitund. Við höfum fengið afhent, kynnt okkur og skilið þetta mat á greiðslugetuog samþykkjum það sem fullnægjandi.“ Þáritaði áfrýjandi í umboði móður sinnar undir yfirlýsingu (veðsala) en þarsagði: „Við þinglýstir eigendur ofangreindrar fasteignar staðfestum meðundirskrift okkar að við höfum kynnt okkur ofangreindar upplýsingar ogsamþykkjum að heimila veðsetningu fasteignar okkar. Við höfum fengið og kynntokkur upplýsingabækling um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð.“ Áfrýjandi og lántaki Jón EgillUnndórsson eru í hjúskap og voru það á þeim tíma þegar veðsetningin fór fram.Staðhæfingar þeirra við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi þess efnis að á árunum2005 til 2007 hafi þau slitið tímabundið samvistum styðjast ekki við neinhaldbær gögn enda voru þau á þeim tíma skráð á sama lögheimili, stóðusameiginlega að skattskilum og töldu sameiginlega fram til skatts svo sem lögbjóða og þá ritaði áfrýjandi fyrirvaralaust undir niðurstöður greiðslumats semmaki lántaka þann 7. febrúar 2006. Með hliðsjón af því mátti áfrýjandi gerstþekkja fjárhagsstöðu lántakans, eiginmanns síns, sem hún nú heldur fram að hafiverið allt önnur og lakari en fram kemur í umræddum niðurstöðum greiðslumatsins.Allt að einu undirritaði hún fyrirvaralaust yfirlýsingar framangreinds efnis.Hafi raunin verið sú að þær upplýsingar sem lágu til grundvallar greiðslumatinuvoru ekki réttar verður áfrýjandi að bera hallan af því og geturógildingarkrafa á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 því ekki náð fram að gangaá þeim grundvelli. Þá er ekkert hald í þeim málflutningi áfrýjanda að umboð þaðsem hún hafði frá móður sinni og gefið var út 28. desember 1999 hafi vegnaaldurs eða efnis ekki verið fullnægjandi til þess að hún gæti með skuldbindandihætti ritað undir niðurstöður greiðslumats fyrir hönd móður sinnar. Þar að aukibar hún sjálf á þá leið fyrir dómi að hún hefði kynnt móður sinnigreiðslumatið. Að framangreindu virtu verður staðfestniðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfuáfrýjanda. Þá verður og staðfest niðurstaða hans um málskostnað.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Það athugist að greinargerð áfrýjanda fyrirHæstarétti er óhæfilega löng. Málsástæður eru raktar í löngu máli og dómar oghliðsjónarit reifuð með ítarlegum hætti. Er þetta í andstöðu við fyrirmæliréttarfarslaga um munnlegan málflutning og skýran og gagnorðan málatilbúnað ígreinargerðum.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ólöf Elfa Sigvaldadóttir, greiði stefnda, Arion banka hf.,600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars2016.Málþetta, sem dómtekið var 4. mars 2016, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur,með stefnu birtri 25. júní 2016.Stefnandier Ólöf Elfa Sigvaldadóttir, kt. 120544-3149, Gnoðarvogi 82, 104 Reykjavík.Stefndier Arion banki hf., kt. 581008-0150, Borgartúni 19, 105 Reykjavík.Stefnandikrefst þess að ógilt verði með dómi samþykki á veðskuldabréfi nr.1158-74-120161, um að veita Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis veð ífasteigninni Gnoðarvogur 82, 104 Reykjavík, fastanúmer 202-3562, og að stefndaverði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af fasteigninni. Þá krefst stefnandi þessað stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi.Dómkröfurstefnda, Arion banka hf., eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllumkröfum stefnanda en til vara að samþykki stefnanda fyrir því að veita veð ífasteigninni Gnoðarvogur 82 í Reykjavík sé gilt að fjárhæð 9.018.000 krónur,frá útgáfudegi veðskuldabréfsins, þann 7. febrúar 2006. Stefndi krefst þess aðstefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. IMálavextirUpphafmáls þessa má rekja til þess að Jón Egill Unndórsson, maki stefnanda, leitaðitil Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis um lánveitingu í upphafi árs 2006. Varundirritað greiðslumat og í framhaldi af því útgefið veðskuldabréf þann 7.febrúar 2006, þá nr. 1158-74-120161, með höfuðstól að fjárhæð 20.400.000krónur. Lánið var með veði í fasteigninni Gnoðarvogi 82 í Reykjavík, enfasteignin var þá þinglýst eign Halldóru Bjarneyjar Alexandersdóttur, móðurstefnanda. Ritaði stefnandi undir veðskuldabréfið um samþykki fyrirveðsetningu, eftir umboði útgefnu 28. desember 1999. Eftir lát móður stefnandaeignaðist stefnandi fasteignina sem einkaerfingi móður sinnar, og mun stefnandivera þinglýstur eigandi fasteignarinnar í dag. Fyrirliggur að með bréfi, dags. 30. mars 2012, til Dróma fyrir hönd Hildu hf. varþess krafist af hálfu dánarbús Halldóru Bjarneyjar að veðsetning umræddsskuldabréfs yrði felld úr gildi. Stefndi, Arion banki hf., eignaðistveðskuldabréfið með framsali, dags. 31. desember 2013, frá Hildu ehf. Bréfiðber nú númerið 322-35-395580584 í kerfum stefnda. Með bréfi, dags. 23. janúar2015, krafðist stefnandi þess að stefndi myndi fella veðsetninguna úr gildi ogað öllum innheimtuaðgerðum yrði hætt. IIMálsástæður og lagarök stefnandaStefnandibyggir á því að við undirritun veðskuldabréfsins hafi verið í gildi samkomulagfrá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Í samkomulaginufelist að fjármálafyrirtækjum er skylt að láta vinna greiðslumat fyrir lántakaog kynna það fyrir ábyrgðarmanni áður en skrifað er undir ábyrgðaryfirlýsingu.Þannig hafi þurft að meta greiðslugetu greiðanda og ábyrgðarmanni skyldi gefastkostur á því að kynna sér matið. Brot gegn reglum samkomulagsins feli í sér aðábyrgðarskuldbindingar eru ógildar og að fella beri þær niður og fella lánsveðúr gildi. Sé sú niðurstaða í samræmi við fjölda úrskurða úrskurðarnefndar umviðskipti við fjármálafyrirtæki og dóma fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Stefnandibendir á að greiðslumat hafi farið fram hjá lántaka, þar sem fram hafi komið aðmánaðarlegar ráðstöfunartekjur hans hafi verið 270.853 krónur. Samkvæmtskattframtali lántaka fyrir tekjuárið 2006 hafi tekjur hans verið allt aðrar ogmun lægri og eingöngu í formi atvinnuleysisbóta og numið 415.798 krónum yfirárið eða 34.650 krónum á mánuði. Sé því verulegt ósamræmi á milligreiðslumatsins og þeirra tekna sem lántaki hafði í reynd. Þá lagði stefnandi einnigfram afrit skattframtals tekjuársins 2005, þar sem fram komi að lántaki hafðiengar tekjur á því ári.Stefnanditelur að lánveitanda hefði verið í lófa lagið að kanna forsendur með stuttriyfirferð yfir skattframtöl lántaka, sem honum var gert að leggja fram ítengslum við lánsumsóknina. Hafi greiðslumatið gefið ranga mynd af fjárhaglántaka þar sem það hafi bæði byggst á villandi og ófullnægjandi upplýsingum umtekjur hans. Beri lánveitandi ábyrgð á þessu þar sem hann hafði undir höndumgögn sem gátu gefið til kynna hverjar tekjur skuldarans voru í raun, sem hefðiátt að leiða til þess að lántaka hefði verið synjað um lánveitinguna. Stefnanditelur að stefndi verði að bera hallann af því hvort samþykki til veðsetningarhefði fengist ef greiðslumatið hefði verið rétt og fjármálafyrirtækið að öðruleyti sinnt skyldum sínum við gerð þess. Þau vinnubrögð að leggja tilgrundvallar greiðslumat, sem hafi verið augljóslega rangt og í andstöðu viðfyrirliggjandi gögn, hljóti að teljast brot á þeirri skyldu fjármálafyrirtækjaað starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr. 1. mgr. 19.gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Gera verði þá kröfu tilfjármálafyrirtækja að þau vandi gerð greiðslumats, enda sé tilgangur þess aðafla traustra upplýsinga fyrir þá sem gangast í ábyrgðir fyrir lánum skuldara. Þábyggir stefnandi á því að greiðslumatið hafi aldrei verið kynnt fyrir eigandaveðsins, heldur hafi verið skrifað undir ábyrgðina samkvæmt umboði semábyrgðarmaður hafði veitt mörgum árum áður. Hvorki ábyrgðarmaður né stefnandihafi sérstaka menntun eða þekkingu á fjármálagerningum og ábyrgðarmaðurinnaldrei kynnt sér greiðslumatið sjálfur. Vafamál sé hvort ábyrgðarmaður getiveitt öðrum umboð í þessu tilfelli, og fjármálafyrirtæki hafi tekið að sér þáskyldu að upplýsa ábyrgðarmanninn sjálfan um greiðslumatið. Með því að skrifaðhafi verið undir lánveitinguna með þeim hætti sem gert var, hafi verið fariðgegn tilgangi reglnanna sem fjármálafyrirtækin hafi undirgengist. Meðvísan til framangreinds telur stefnandi að gróflega hafi verið brotið gegnframangreindu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Fariveðsetningin í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga, enda bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju að bera veðsetninguna fyrir sig. Beri því að ógildaveðsetninguna.Krafanum málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,einkum 130. gr. IIIMálsástæður og lagarök stefndaStefndivísar um aðalkröfu sína um sýknu í fyrsta lagi til þess að stefnandi geti ekkihaft uppi kröfur á grundvelli samnings sem hún var ekki aðili að. Stefnandihafi ekki eignast kröfu sína fyrir framsal frá upphaflegum veðsalaveðskuldabréfsins. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfumstefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hafikrafa stefnanda fallið niður fyrir samruna réttar og skyldu þegar stefnandi semerfingi tók við öllum skuldbindingum veðsala. Einnig hafi stefnandi veitteftirfarandi samþykki sitt fyrir veðsetningunni. Stefnandi hafi samþykktveðsetninguna á sínum tíma miðað við þær forsendur sem þá lágu fyrir og hafisamþykkt að gerast eigandi fasteignarinnar með veðskuldabréfinu áhvílandi. Hafistefnandi sýnt það með ótvíræðum hætti að hún vildi að löggerningurinn héldigildi sínu. Þábyggir stefnandi einnig á tómlætissjónarmiðum, á þann hátt að stefnandi hafiglatað rétti sínum til þess að halda uppi kröfum á stefnda. Stefnditelur að staðið hafi verið við allar skuldbindingar sem á honum hvíldu samkvæmtsamkomulagi um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.Ekki hafi verið neinn aðstöðumunur með aðilum og viðhafðir hafi verið eðlilegirog heilbrigðir viðskiptahættir, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, en nefnt ákvæði geti aldrei haft þau áhrif á löggerninga aðþeir verði ógildir. Við lánveitinguna hafi greiðslumat verið gert og réttarupplýsingar um tekjur skuldara verið lagðar til grundvallar. Fram komi ígreiðslumatinu sjálfu að lánveitandi beri ekki ábyrgð á greiðslumatinu eflántakandi sjálfur hefur veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um fjárhagsinn. Ekki hafi verið mögulegt að leggja skattframtöl 2006 og 2007 tilgrundvallar við mat á tekjum í greiðslumati sem fór fram 7. febrúar 2006. Þáhefði stefndi ekki getað aflað þessara upplýsinga sjálfur. Jákvætt greiðslumatfeli ekki í sér tryggingu fyrir því að lántaki geti staðið í skilum tilframbúðar, enda sýni matið einungis stöðu lántaka m.v. þau gögn sem lágu tilgrundvallar því. Þá bendir stefndi á að umrætt skuldabréf hafi verið í skilum áárinu 2006 og því fái það ekki staðist að lántaki hafi verið með þær tekjur semhann haldi fram. Stefndibyggir einnig á því að hafi greiðslumatið verið rangt, þá hefði stefnanda máttvera kunnugt um það. Stefnandi sé maki lántaka og mátti því þekkja tilfjárhagsstöðu hans, enda hafi þau verið gift og samsköttuð um langan tíma. Hafilántaki verið á atvinnuleysisbótum á þeim tíma sem greiðslumatið fór fram,mátti stefnanda vera fullkunnugt um að greiðslumatið væri ekki byggt á réttumupplýsingum og stefnandi hafi í raun verið í betri stöðu en stefndi hvað þettavarðar. Öll gögn sem greiðslumatið hafi byggst á hafi legið frammi hjálánveitanda og stefnandi hafi átt þess kost sem umboðsmaður veðsala að kynnasér þau. Hafi stefnandi metið þau fullnægjandi og ritað undir greiðslumatið ogstaðfest þar með að hún hafi kynnt sér það og þær forsendur sem lágu tilgrundvallar. Ekkert bendi til þess að stefnandi hafi ekki verið þess fullbær aðskilja greiðslumat það sem lá fyrir og afleiðingar þess að gangast í ábyrgðfyrir skuldum þriðja aðila. Hafi það verið vilji veðsala að umrædd lánveitinggengi eftir. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi haft skýrt umboð til að rita undir greiðslumatog breyti engu þótt umboðið hafi verið dagsett sjö árum áður, enda hafi umboðiðekki verið bundið til ákveðins tíma eða það verið afturkallað, sbr. 12. gr.laga nr. 7/1936. Stefnditelur að við heildstæða skoðun á atvikum máls leiði það ekki til ógildingarskv. 36. gr. samningslaga. Engar reglur leiði til þess að brot á ákvæðumsamkomulags um notkun ábyrgða frá 1. nóvember 2001 leiði sjálfkrafa tilógildingar. Sé krafa stefnanda að þessu leyti órökstudd um hvaða ákvæði 36. gr.samningslaga eigi við í málinu. Stefndibendir jafnframt á að hluti af lánveitingunni hafi verið notaður til að greiðaupp önnur lán hjá SPRON og KB-banka, að fjárhæð 9.018.000 krónur, sem hafieinnig verið með veði í Gnoðarvogi 82 í Reykjavík og verið tekin af félagi semstefnandi og maki hans stóðu að. Hafi samkomulag um notkun ábyrgða ekki átt viðþegar þau lán voru tekin auk þess sem staða veðsala varð ekki lakari en veriðhafði. Hafi veðsetningin þannig í raun aðeins verið formbreyting á veðábyrgð enekki efnisbreyting eða ný lánveiting. Byggir stefndi varakröfu sína áframangreindu, að m.t.t. sanngirnissjónarmiða samningaréttar verði að takatillit til þess að stefnandi hafi sannarlega haft hag af ofangreindriuppgreiðslufjárhæð. Umlagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar umskuldbindingargildi samninga, þ.m.t. reglna um eftirfarandi samþykki, en þærreglur fái meðal annars stoð í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Einnig er vísað til reglna um umboð, m.a. II. kafla laga nr.7/1936. Þá er vísað til 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Ummálskostnað er vísað til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum129.-131.gr. þeirra.IVSkýrslur fyrir dómiViðaðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu, en auk þess var tekin skýrslaaf Jóni Agli Unndórssyni, lántaka og maka stefnanda. VNiðurstaðaÁgreiningslauster að stefnandi var einkaerfingi móður sinnar og hafi fasteignin að Gnoðarvogi82 í Reykjavík tilheyrt dánarbúi móður hennar með umþrættri veðskuld. Réttindiog skyldur sem tilheyrðu dánarbúinu hafa því flust yfir til stefnanda fyrirarftöku. Er ekki fallist á það með stefnda að stefnandi geti ekki verið aðilimálsins og eigi ekki lögvarða hagsmuni og breytir engu þótt stefnandi hafi ekkigert athugasemdir gagnvart stefnda áður en arftakan átti sér stað. Jafnframter ekki fallist á það að krafa stefnanda hafi fallið niður fyrir samruna réttarog skyldu, enda ekki sýnt fram á hvaðaréttindi og/eða skyldur stefnandi hafði gagnvart veðskuldinni áður en arftakanátti sér stað. Stefnandibyggir á því að við lánveitinguna í febrúar 2006 hafi verið brotið gróflegagegn reglum 1., 3. og 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 1. nóvember 2001, og gegn 1. mgr. 19. gr. laga umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Eigi það að leiða til þess að ógilda verðilánveitinguna með vísan til 36. gr. samningslaga nr. 7/1936. Við mat á þvíhvort það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að beraveðsetninguna fyrir sig og samningi skuli vikið til hliðar með stoð í 36. gr.,skal samkvæmt 2. mgr. 36. gr. líta til fjögurra þátta: Ífyrsta lagi ber að líta til efnis þess samnings sem krafa lýtur að. Krafastefnanda lýtur að samþykki því sem móðir hennar veitti fyrir veðsetninguveðskuldabréfsins. Stefnandi bar fyrir dómi að hafa skrifað undir lánið fyrirhönd móður sinnar en ekkert komið að lánveitingunni að öðru leyti. Hafi móðirhennar verið veðsetningunni samþykk. Af skýrslu stefnanda fyrir dómi og gögnummálsins verður ætlað að hvorki stefnandi né móðir hennar hafi haft einhversamskipti við bankann eða samið um önnur atriði tengd láninu. Ekki er annaðleitt í ljós en að stefnandi hafi haft heimild samkvæmt umboðinu til að annastog undirrita veðskjöl fyrir hönd móður sinnar og að það umboð hafi verið gilt. Íöðru lagi ber að líta til stöðu samningsaðila. Í stefnu greinir að hvorkiábyrgðarmaður né umboðsmaður, þ.e. veðsali eða stefnandi þessa máls, hafisérstaka menntun eða þekkingu á fjármálagerningum. Ekki var upplýst í málinu ummenntun veðsala eða stefnanda eða hvernig staða þeirra kunni að hafa haft áhrifgagnvart lánveitanda, að öðru leyti en því að ætla verði að fjármálafyrirtækialmennt hafi sérfræðiþekkingu á þessu sviði. Þá verður eins og fram hefur komiðætlað að hvorki stefnandi né móðir hennar hafi haft einhver samskipti viðlánveitanda.Íþriðja lagi ber að líta til atvika við samningsgerð. Greiðslumat lántaka vargert og undirritað af honum og af stefnanda sem umboðsmanni veðsala og makalántaka. Var því uppfyllt ákvæði 1. mgr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga að því leyti. Stefnandi telur að greiðslumatið hafi byggstá villandi og ófullnægjandi upplýsingum um tekjur lántaka og tekjur hans hafi íraun verið allt aðrar. Í stefnu segir að lántaka hafi verið gert að leggja framskattframtöl og hafi lánveitandi haft undir höndum gögn sem gáfu til kynnaréttar tekjur lántaka. Framlögðskattframtöl tekjuáranna 2005 og 2006 staðfestu að matið hafi veriðrangt. Lántaki kom fyrir dóminn og bar með þeim hætti að engin gögn hafi legiðtil grundvallar greiðslumatinu. Hafi þjónustustjóri bankans eingöngu horft tilveðandlagsins og sjálfur skráð inn tekjur lántaka og vegna fjárhagserfiðleika hafihann ákveðið að skrifað undir það. Um þetta verður ekki fullyrt, en ekkert ímálinu staðfestir hvort og þá hvaða gögn hafi legið að baki uppgefnumráðstöfunartekjum í niðurstöðu greiðslumats. Ekki verður sú skylda lögð ástefnda að geyma gögn sem hugsanlega lágu að baki greiðslumatinu um lengritíma, en fjármálafyrirtæki hefur sjálfstæðar skyldur gagnvart þeim sem gengst íábyrgð eða veitir veð til tryggingar láni að tryggja að þær upplýsingar séuréttar sé þess kostur og að afla nauðsynlegra gagna. Verður að ætlast til þessað fjármálastofnun geti upplýst á hvaða gögnum matið hefur byggst og berstefndi hallann af þeirri óvissu. Hins vegar leiðir það ekki til þess að ljóstsé að ranglega hafi verið staðið að gerð greiðslumatsins og að lántaki hefði ekkistaðist greiðslumat. Skattframtöl þau sem stefnandi lagði fram máli sínu tilstuðnings gátu ekki hafa legið til grundvallar greiðslumati sem fram fór þann7. febrúar 2006, enda var þá ekki búið að opna á framtalsskil fyrir tekjuárið2005.Stefnandiog lántaki báru fyrir dómi að hafa ekki verið í sambúð þegar lánið var tekið íbyrjun árs 2006. Hafi stefnandi því ekki vitað um fjárhag lántaka og taliðupplýsingar í greiðslumati réttar. Stefnandi upplýsti að samvistarslitin hafiverið haustið 2005 og þau hafi verið gift frá árinu 1976. Ekki eru aðrarupplýsingar um samvistarslit þeirra, en skattframtölum tekjuáranna 2005 og 2006var skilað sameiginlega og eru þau skráð þar á sama heimili. Í skattframtalifyrir tekjuárið 2005 kemur fram að lántaki hafði engar tekjur á því ári. Sé þaðrétt má ætla að stefnandi hefði vitað af því, enda slitnaði ekki upp úr sambúðþeirra fyrr en haustið 2005 samkvæmt frásögn stefnanda sjálfrar fyrir dómi.Stefnanditelur einnig að greiðslumatið hafi ekki verið kynnt fyrir ábyrgðarmanni eins ogkveðið sé á um í 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.Þá hafi henni ekki verið kynntur upplýsingabæklingur um skuldaábyrgðir ogveðsetningar. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að hún hafi samkvæmtumboði sínu skýrt móður sinni frá fyrirhugaðri lántöku og hafi móðir hennarverið sammála því að lánið yrði veitt. Stefnandi undirritar niðurstöður umgreiðslumat lántaka, persónulega og samkvæmt umboði frá móður sinni. Þar kemurfram að hún hafi kynnt sér upplýsingar sem fram koma í greiðslumati, jafnframtþví sem hún undirritar: „Við höfum fengið og kynnt okkur upplýsingabækling umsjálfskuldarábyrgð og lánsveð“. Stefnandi var spurð fyrir dómi hvers vegna húnhefði skrifað undir ef þetta var ekki rétt. Bar hún þá að það hlyti að veraþannig að henni hafi verið sagt að gera það, en það var ekki útskýrt frekar.Íniðurstöðum greiðslumats kemur fram að meira en helmingi af lánsfjárhæð verðivarið til greiðslu á skuldum lántakanda hjá lánveitanda. Í gögnum málsins kemurfram að áætluð upphæð er 9.018.000 krónur, eða innan við helmingur af láninu. Ískýrslu sinni fyrir dómi dró lántaki í efa að sú fjárhæð væri rétt. Ekkertliggur fyrir í málinu um hversu hárri fjárhæð var endanlega varið tiluppgreiðslu skulda lántaka eða hversu háa fjárhæð lántaki fékk greidda út.Ífjórða lagi ber að líta til atvika sem síðar komu til. Stefnandi eða dánarbúmóður stefnanda gerði fyrst athugasemdir í mars 2012, meira en sex árum eftirað stefnanda var kunnugt um að veðleyfið var veitt. Ekki liggur fyrir hvenærmóðir stefnanda lést. Þá liggur ekkert fyrir um önnur atriði, svo sem umfjárhagsstöðu lántaka eða stefnanda í dag eða breytingar á henni. Ekkert liggurfyrir um framvindu eða stöðu þess veðskuldabréfs sem mál þetta varðar eða þróuná verðmæti hinnar veðsettu eignar á því tímabili sem um ræðir. Samkvæmtdómafordæmum Hæstaréttar í sambærilegum málum, meðal annarra nýlegan dóm frá17. desember 2015, nr. 346/2015, ber að virða framangreind atriði heildstætt.Er það mat dómsins að þegar allt framangreint er virt, þá sé ekki hægt aðfallast á það með stefnanda að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðriviðskiptavenju í skilningi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtækiog/eða 36. gr. samningslaga nr. 7/1936, að stefndi beri fyrir sig samþykkifyrir þeirri veðskuld sem móðir stefnanda gaf þann 7. febrúar 2006.Meðvísan til þessa ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftiratvikum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður.Stefnandifékk gjafsókn innanríkisráðuneytis með gjafsóknarleyfi, dags. 26. júní 2015.Allur gjafsóknarkostnaður, sem er þóknun lögmanns stefnanda, Magnúsar DavíðsNorðdahl hdl., sem ákveðst hæfileg 800.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Viðákvörðun lögmannsþóknunar hefur verið tekið tillit til greiðsluvirðisaukaskatts.Dómþennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi,Arion banki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ólafar Elfu Sigvaldadóttur.Málskostnaðurfellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, sem er þóknun lögmanns hans, Magnúsar DavíðsNorðdahl hdl., sem ákvarðast hæfileg 800.000 krónur.
Mál nr. 286/2015
Aðild Samlagsaðild Frávísun frá héraðsdómi
F o.fl. kröfðu Ö, föður þeirra, óskipt um greiðslu fjárhæðar sem svaraði til helmings kaupverðs í fasteign. Hafði helmingshlutur í fasteigninni komið til skipta milli F o.fl. að jöfnu við einkaskipti á dánarbúi móður þeirra en eignin var að öðru leyti í eigu Ö. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ófrávíkjanlegt skilyrði þess að unnt væri að nýta sér heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til aðildarsamlags væri að hver kröfuhafi gerði sjálfstæða aðgreinda kröfu um hagsmuni sína. Hefðu F o.fl. ekki gætt þessa skilyrðis í málatilbúnaði sínum. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 20. apríl 2015. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða sér7.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá 20. september 2001 til 17. febrúar 2011, en dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjastþeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Hæstiréttur hefur tekið málið til dómsán undangengins málflutnings, sbr. 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gekkstefndi, faðir áfrýjenda, í hjónaband með móður þeirra, F, 30. desember 1966.Hjónunum var veittur lögskilnaður 9. mars 1983, en þau voru skráð í óvígðrisambúð þegar konan lést 31. desember 1997. Áfrýjendum var veitt leyfi tileinkaskipta á búi móður sinnar 16. desember 1998 og lauk skiptunum 18. samamánaðar. Samkvæmt erfðafjárskýrslu og skiptayfirlýsingu kom helmingshluturhinnar látnu í fasteigninni að [...] í [...] til skipta að jöfnu milliáfrýjenda, en eignin var að öðru leyti í eigu stefnda. Fasteignin var seld meðkaupsamningi 16. maí 2001 og var kaupverðið 14.000.000 krónur. Áfrýjendur vefengjasöluumboð 5. apríl 2001 til stefnda og halda því fram að hann hafi ekki staðiðþeim skil á söluandvirðinu.Áfrýjendur gera í málinu óskiptafjárkröfu á hendur stefnda sem svarar til helmings fyrrgreinds kaupverðs íbúðarinnar.Í stefnu er sameiginleg aðild þeirra að fjárkröfunni ekki rökstudd. Verður þvíað leggja til grundvallar að þeir hafi með málshöfðuninni nýtt sér heimild 1.mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 til aðilasamlags. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefurverið talið að ófrávíkjanlegt skilyrði þess að unnt sé að nýta sér það réttarfarshagræðisé að hver kröfuhafi geri sjálfstæða aðgreinda kröfu um sína hagsmuni. Gættu áfrýjendurekki þessa skilyrðis í málatilbúnaði sínum. Verður þegar af þeirri ástæðu aðvísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166.gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjendum gert að greiða stefnda málskostnað ábáðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máliþessu er vísað frá héraðsdómi.Áfrýjendur,A, B, C og D, greiði stefnda, E, óskipt samtals 600.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. janúar 2015.Málþetta, sem dómtekið var 16. janúar sl., er höfðað 27. maí sl. af A, [...],[...], B, [...], C, [...], [...] og D, [...], [...] gegn E, [...], [...].Stefnendurgera þær dómkröfur að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnendum 7.000.000 króna, ásamt vöxtum skv. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 20. september 2001 endráttarvöxtum skv. III. kafla laga 38/2001, frá 17. febrúar 2011 tilgreiðsludags. Er kafist vaxtavaxta skv. 12. gr. laganna er leggist viðhöfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 20. september 2002 en síðan árlegaeftir þann dag. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þákrefst hann þess að kröfum um vexti og dráttaravexti verði vísað frá dómi. Lokskrefst stefndi greiðslu málskostnaðar. Málsatvik eru þau helst að stefndi og móðir stefnenda, F, gengu í hjónaband 30. desember 1966. Var þeim veittur lögskilnaður 9. mars 1983. F andaðist 31. desember 1997 og var hún þá skráð í óvígrði sambúð með stefnda. Sýslumaðurinn í Reykjavík veitti stefnda leyfi til setu í óskiptu búi, eftir F, þann 10. febrúar 1998. Með bréfi 25. febrúar 1998 var stefnda tilkynnt að búsetuleyfi honum til handa hefði verið gefið út á röngum forsendum og honum veittur frestur til að skila búsetuleyfinu. Með beiðni 8. september 1998 óskuðu stefnendur eftir leyfi til einkaskipta á búi móður sinnar. Samkvæmt einkaskiptabeiðni þeirra var eign búsins helmingur fjögurra herbergja íbúðar að [...] í [...]. Var leyfi til einkaskipta gefið út af sýslumanni 16. desember 1998. Erfðafjárskýrsla var staðfest af sýslumanni 18. desember 1998. Fasteignin að [...] var seld með kaupsamningi 16. maí 2001. Lögmaður stefnenda ritaði stefnda bréf 17. febrúar 2011 og fór þess á leit að stefndi léti stefnendum í té móðurarf sinn. Í máli þessu krefja stefnendur stefnda um nefndan móðurarf. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslu fyrir dóminum stefnendurnir A og D. Stefnendur byggja á því að með beiðni 8. september 1998 hafi stefnendur óskað eftir leyfi til einkaskipta á búi móður sinnar. Samkvæmt beiðninni hafi helmingur fjögurra herbergja íbúðar nr. [...], að [...] í [...], verið eign búsins. Erfingjar samkvæmt erfðafjárskýrslu séu fjögur börn hinnar látnu, þ.e. stefnendur, og erfi þau eignir búsins að jöfnu. Lögmaður stefnenda hafi 17. febrúar 2011 ritað bréf til stefnda. Í niðurlagi bréfsins segi: „Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið og þeirri staðreynd að börn þín hafa ekki fengið móður arf sinn greiddan er þeim eindregnu tilmælum beint til þín að hafa samband við undirritaðan m.a. með það fyrir augum að ganga til samninga og uppgjörs á móður arfi barnanna“. Þar sem ekki hafi borist viðbrögð við bréfinu hafi lögmaðurinn sent stefnda ítrekunarbréf, 29. mars 2011. Hafi faðir stefnenda, stefndi, ekki gengið frá greiðslu móðurarfs þeirra. Stefnandinn, A, hafi viðurkennt að hafa, samkvæmt beiðni stefnda, ritað nöfn systkina sinna á söluumboðið og skiptayfirlýsinguna, án vitundar þeirra og samþykkis. Stefnendur haldi því fram að umboð sem þau hafi gefið vegna sölu eignarinnar hafi verið falsað og að þeir hafi ekki fengið afhent andvirði þeirra hluta í íbúðinni. Íbúðin hafi veriðseld með kaupsamningi 16. maí 2001 fyrir 14.000.000 króna, en stefnendur átt helmings hlut í íbúðinni, sem séu stefnukröfur máls þessa. Um það megi m.a. vísa til skiptayfirlýsingar, sem undirrituð sé af stefnda og innfærð í þinglýsingarbækur 9. maí 2001. Stefndi hafi ekki staðið stefnendum skil á söluandvirði þeirra hlut í íbúðinni samkvæmt framansögðu. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál þetta til (endur)greiðslu hennar. Stefnendur vísa til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í VI. og VII. kafla laga nr. 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Kröfur um vexti og dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnendur m.a. við 1. mgr. 6., 8. og 12. gr. sbr. III og IV. kafla laga nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Um varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi lýsir því yfir að hann mótmæli harðlega þeim fullyrðingum, sem fram komi í stefnu, að hann hafi beðið stefnandann, A, um að falsa nöfn systkina sinna á söluumboð og skiptayfirlýsingu vegna sölu á fasteigninni að [...] í [...]. Þessar fullyrðingar í stefnu séu fráleitar. Hafi stefnandinn, A, falsað einhver nöfn, sem stefnda sé algerlega ókunnugt um, hafi hún gert það af eigin hvötum og á eigin ábyrgð og án vitneskju stefnda þar um. Telji aðrir stefnenda að þeir eigi einhverjar kröfur vegna falsana á nöfnum þeirra, verði þeir að beina þeim að þeim er falsaði, en ekki stefnda.Aðalkrafa stefnda um sýknu sé byggð á því að krafa stefnenda sé fyrnd. Stefnendur hafi sjálfir í málatilbúnaði sínum í stefnu lýst því yfir að þau telji sig eiga almenna fjárkröfu á föður sinn, sem fallið hafi í gjalddaga 20. september 2001 eða tæpum þrettán árum áður en mál þetta hafi verið höfðað. Þessi málatilbúnaður af þeirra hálfu sé bindandi málflutningsyfirlýsing um eðli og gjalddaga kröfu þeirra. Á árinu 2001 hafi verið í gildi lög nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Hvort heldur þessi almenna fjárkrafa stefnenda hafi fyrnst á fjórum árum samkvæmt 3. gr. þeirra laga, eða á tíu árum samkvæmt 2. mgr. 4. gr. þeirra laga, sé ljóst að með málatilbúnaði sínum hafi þau lýst því yfir að krafa þeirra hafi orðið gjaldkræf 20. september 2001. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 14/1905 byrji fyrningarfrestur að líða frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Krafa stefnenda hafi því verið fyrnd 20. september 2005 eða í síðasta lagi 20. september 2011 sem sé löngu áður en stefna í máli þessu hafi verið birt. Ljóst sé að 7. gr. laga nr. 14/1905 eigi ekki við í málinu enda öllum stefnendum fullljóst þegar á árinu 2001 að stefndi, faðir þeirra, hefði selt íbúðina að [...], [...] og verið fluttur í [...] í [...], sbr. einnig grunnreglur þinglýsingalaga nr. 39/1978. Varakröfu sína um lækkun byggi stefndi á því, fari svo ólíklega að ekki verði fallist á aðalkröfu hans, að miða verði við raunverulegan eignarhlut í [...], [...], en ekki bara söluverðið. Söluverð [...], [...], hafi verið 14.000.000 króna og að frádregnum áhvílandi skuldum að fjárhæð 7.600.000 króna hafi aðeins verið 6.400.000 króna hrein eign í íbúðinni. Af þeirri fjárhæð hafi stefndi átt sjálfur 3.200.000 krónur og því geti krafa stefnenda aldrei numið hærri fjárhæð en 3.200.000 krónum. Þá séu allir vextir fyrir lengra tímbil en fjögur ár fyrndir sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 og 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Stefndi byggi frávísunarkröfu á vaxtakröfu stefnenda á því að aðeins sé vísað í dómkröfum í stefnu til 8. gr. IV. kafla laga nr. 38/2001 og um dráttarvaxtakröfuna til III. kafla laganna. Hæstiréttur hafi vísað vaxtakröfum þar sem aðeins sé vísað í III. kafla. laga nr. 38/2001 frá dómi og sagt að krefjast verði dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Af sömu ástæðu beri að vísa frá dómi kröfu um vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, þar sem tilvísunina til 1. mgr. vanti.Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um að tekið verði tillit til 25,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun við ákvörðun málskostnaðar byggist á lögum nr. 50/1988. IV.Við andlát móður stefnenda, F, sem lést 31. desember 1997, áttu stefndi og móðir stefnenda, til helminga, fasteignina að [...] í [...]. Einkaskiptum á búi F lauk 18. desember 1998, er sýslumaðurinn í [...] staðfesti erfðafjárskýrslu vegna skiptanna. Eftir skiptin ákváðu stefnendur að láta arfshluta sinn vera áfram í umráðum stefnda, en með því eignuðust stefnendur almenna fjárkröfu á hendur stefnda. Verður að líta svo á að þetta hafi verið í samræmi við erfðaskrá á milli stefnda og F frá því í febrúar 2005. Erfðaskráin er á meðal framlagðra gagna í málinu, en samkvæmt 2. gr. hennar lýstu aðilar yfir að félli F frá á undan stefnda, yrði heimili hans ekki raskað og að hann myndi meðal annars halda umráðum fasteignar. Á árinu 2001 var fasteignin að [...] í [...] seld. Í máli þessu krefja stefnendur stefnda um arfshluta sinn eftir móður sína. Stefndi reisir varnir sínar á fyrningu. Byggir hann á því að stefnendur hafi lýst yfir að krafa þeirra sé almenn fjárkrafa, sem fallið hafi í gjalddaga 20. september 2001. Krafan hafi verið fyrnd er stefnendur hafi höfðað mál þetta. Í stefnu krefjast stefnendur þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim skuld að tilgreindri fjárhæð, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr., IV. kafla, laga nr. 38/2001, frá 20. september 2001. Samkvæmt téðri 8. gr. skulu skaðabætur bera vexti frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Samkvæmt þessu líta stefnendur svo á að krafa stefnenda á hendur stefnda sé skaðabótakrafa, með gjalddaga 20. september 2001. Ekki er unnt að líta fram hjá því að með kröfugerðinni ráðstafa stefnendur sakarefni málsins. Um fyrningu kröfuréttinda gilda lög nr. 150/2007. Öðluðust lögin gildi 1. janúar 2008 og leystu af hólmi lög nr. 14/1905 um sama efni. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007 gilda þau einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku laganna. Stefnendur miða við að krafa þeirra hafi stofnast á árinu 2001. Fer því um fyrningu kröfunnar eftir lögum nr. 14/1905. Samkvæmt 5. gr. laganna telst fyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Samkvæmt áðursögðu varð krafan gjaldkræf 20. september 2001. Um kröfu þá sem hér er deilt fer eftir 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 og fyrnist hún samkvæmt því á 10 árum. Í máli þessu var fyrningu gagnvart stefnda fyrst slitið með birtingu stefnu í málinu, en stefnan var birt fyrir stefnda sjálfum 27. maí 2014. Var málið þá fyrnt gagnvart stefnda. Stefnendur hafa ekki leitt í ljós að atvik séu með þeim hætti að ákvæði 7. gr. laga nr. 14/1905 eigi við í málinu. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnenda í málinu. Í ljósi atvika málsins þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Mál þetta flutti af hálfu stefnenda Sigmundur Hannesson hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Sunna Magnúsdóttir héraðsdómslögmaður.Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi, E, er sýkn af kröfum stefnenda, A, B, C og D. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 639/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Z skyldi áfram sætagæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðu 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. október 2012, þar sem varnaraðila var gertað sæta gæsluvarðhaldi til fimmtudagsins 11. október 2012 klukkan 16 ogeinangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.
Mál nr. 356/2002
Kærumál Lögsaga Dómstóll Frávísunarúrskurður staðfestur
Máli S, B, V og J gegn Bandaríkjum Norður Ameríku var vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að stefndi sætti ekki lögsögu íslenskra dómstóla.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 641/2007
Kærumál Dánarbú
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um opinber skipti á dánarbúi B. Fallist var á með héraðsdómara að kröfu A skorti nauðsynleg skilyrði að lögum til að hún yrði tekin til meðferðar og var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um opinber skipti á dánarbúi B. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á kröfu hans um opinber skipti á nefndu dánarbúi. Krafa sóknaraðila uppfyllir ekki skilyrði um að gerð sé skýr grein fyrir því hvort skiptum á dánarbúi B sé lokið og þá eftir atvikum hvort erfingjum hafi verið veitt leyfi til einkaskipta, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 42. gr. laga nr. 20/1991. Þá er þar ekki vikið að eignum og skuldum búsins, sbr. 4. tölulið greinarinnar. Loks eru ekki lögð fram gögn úr bókum sýslumanns er upplýst geta um hvernig staðið hafi verið að skiptum umrædds dánarbús og hvenær skiptum lauk, sbr. 2. mgr. 42. gr. sömu laga. Þegar af þessum ástæðum getur krafa sóknaraðila ekki hlotið þá meðferð sem mælt er fyrir um í síðari málsliðum 1. mgr. 43. gr. laga nr. 20/1991. Því var rétt hjá héraðsdómara að hafna kröfu sóknaraðila í samræmi við 1. málslið 1. mgr. greinarinnar án þess að boða til sérstaks þinghalds til meðferðar á kröfunni í því skyni að fá afstöðu annarra en sóknaraðila til hennar. Með þessum athugasemdum verður fallist á með héraðsdómara að krafa sóknaraðila skorti nauðsynleg skilyrði að lögum til að hún verði tekin til meðferðar og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með bréfi dagsettu 7. nóvember sl. framsendi sýslumaðurinn í Reykjavík Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. 42. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., kröfu A um opinber skipti á dánarbúi B sem lést [...] 1976. Fyrir liggur að ekkja B fékk leyfi til setu í óskiptu búi eftir hann hinn 4. júní 1976. Framangreind krafa, sem er dagsett 5. nóvember 2007, uppfyllir ekki áskilnað 42. gr. laga nr. 20/1991 um skipti opinber skipti á dánarbúum o.fl., en þar er mælt fyrir um hvernig sá sem nýtur heimildar til að krefjast opinberra skipta samkvæmt fyrir­mælum 37. – 40. gr. eigi að haga gerðum sínum til að koma slíku til leiðar. Í 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 er mælt fyrir um rétt þess, sem ranglega telur hafa verið gengið framhjá tilkalli sínu til arfs við opinber skipti, til að rétta hlut sinn með málssókn á hendur erfingjum. En samkvæmt 3. mgr. 95. gr. laganna gildir ákvæðið einnig um rétt þess sem kann að hafa verið gengið framhjá við einkaskipti. Slík krafa fyrnist á 10 árum frá lokum skipta. Verður því að hafna kröfunni. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Kröfu A um opinber skipti á dánarbúi B er hafnað.
Mál nr. 236/1999
Gjaldþrotaskipti Laun Skaðabætur Stjórnarskrá EES-samningurinn EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit Gjafsókn Sératkvæði
E var gjaldkeri hjá hlutafélaginu V, sem úrskurðað var gjaldþrota vorið 1995. Skiptastjóri þrotabúsins hafnaði launakröfu E sem forgangskröfu í búið, þar sem hún væri systir eins aðaleiganda V. Af þessum sökum synjaði Ábyrgðasjóður launa vegna gjaldþrota E um greiðslu úr sjóðnum og vísaði til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota, þar áskilið var að launakrafa væri viðurkennd sem forgangskrafa svo að til ábyrgðar sjóðsins stofnaðist, en einnig til 6. gr. sömu laga. E krafðist skaðabóta úr hendi íslenska ríkisins, þar sem það hefði ekki réttilega lagað löggjöf landsins að tilskipun nr. 80/987/EBE um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, eins og hún var tekin upp í 24. tl. XVIII. viðauka við EES-samninginn. Talið var, að ríkið hefði ekki fært fram nokkur gögn því til styrktar, að svo hefði háttað til um E, að ákvæði 6. gr. laga nr. 53/1993 ætti við um hana. Hefði sjóðsstjórnin því ekki haft heimild til þess að úrskurða E greiðslur úr sjóðnum, af þeirri ástæðu einni, að krafa hennar uppfyllti ekki skilyrði 5. gr. laga nr. 53/1993. Á það var fallist með héraðsdómi, að ekki væri samræmi milli tilskipunar nr. 80/987/EBE og laga nr. 53/1993 og væri misræmið verulegt að því er sneri að E. Vísað var til álits EFTA-dómstólsins þess efnis, að samkvæmt grundvallarreglum EES-samningsins bæru aðilar hans skaðabótaábyrgð gagnvart einstaklingum á því tjóni, sem hlytist af ófullnægjandi lögfestingu tilskipunar, enda væri nánar tilgreindum skilyrðum fullnægt. Bæri við skýringu EES-samningsins að hafa hliðsjón af ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins kæmi ekkert fram sem leiddi til þess, að vikið yrði frá því áliti. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 væri það hins vegar í valdi íslenskra dómstóla að skera úr um hvort bótaábyrgð ríkisins nyti fullnægjandi lagastoðar að íslenskum rétti. Meginmál EES-samningsins hefði lagagildi hér á landi, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, og væri eðlilegt að lögin sem lögfestu samninginn væru skýrð svo að einstaklingar ættu kröfu til þess að íslenskri löggjöf væri hagað til samræmis við EES-reglur. Tækist það ekki leiddi það af lögunum og meginreglum og markmiðum EES-samningsins að ríkið yrði skaðabótaskylt að íslenskum rétti. Að þessu virtu, svo og aðdraganda og tilgangi laga nr. 2/1993 var skaðabótaábyrgð ríkisins, vegna ófullnægjandi lögfestingar tilskipunarinnar, talin fá næga stoð í þeim lögum, en ljóst þótti að E hefði fengið greiðslur úr ábyrgðasjóði launa hefði aðlögunin verið með réttum hætti. Varð niðurstaðan því sú að ríkið hefði í verulegum mæli brugðist þeirri skyldu að tryggja E réttindi til greiðslu úr ábyrgðasjóði launa við gjaldþrot að íslenskum rétti, svo sem því hefði borið. Bæri ríkið skaðabótaábyrgð gagnvart E vegna þessara mistaka og færi um bótaábyrgð þess samkvæmt almennum reglum um bótaábyrgð hins opinbera. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ríkið skyldi greiða E skaðabætur vegna synjunar ábyrgðasjóðsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 15. júní 1999. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að dæmdar fjárhæðir í héraði verði lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn falla niður. Málinu var gagnáfrýjað 14. september 1999. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi greiði 739.104 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. mars 1995 til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði, fyrir EFTA-dómstólnum og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en gagnáfrýjandi hefur gjafsókn fyrir öllum dómstólunum. Skýrsla framsögumanns í máli E-9/97 fyrir EFTA-dómstólnum hefur verið lögð fyrir Hæstarétt sem nýtt skjal. I. Gagnáfrýjandi var gjaldkeri hjá Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar hf., sem úrskurðað var gjaldþrota 22. mars 1995. Með bréfi 13. október sama ár hafnaði skiptastjóri kröfum hennar sem forgangskröfum í þrotabúið og vitnaði til lokamálsgreinar 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti ofl., sbr. 3. gr. sömu laga. Í bréfi frá ábyrgðasjóði launa vegna gjaldþrota 18. mars 1996 var talið, að af þessum sökum yrði að hafna kröfum hennar í sjóðinn samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota og 6. gr. sömu laga. Lögmaður gagnáfrýjanda óskaði endurskoðunar stjórnar sjóðsins á þessari ákvörðun og vísaði því til styrktar til tilskipunar nr. 80/987/EBE frá 20. október 1980 í 24. tl. XVIII. viðauka við EES-samninginn um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, sbr. og bókun 35 við sama samning. Þessari ósk gagnáfrýjanda var hafnað með bréfi 1. apríl 1996. Var þar talið að vegna tengsla hennar við forsvarsmenn félagsins hefði hún verið í betri aðstöðu til þess en almennt gerist um launþega að fylgjast með stöðu félagsins, en hún er systir manns sem var eigandi 40% hlutafjár í hinu gjaldþrota félagi. Félli því krafa hennar undir undanþáguákvæði tilskipunar nr. 80/987/EBE, 2. tl. 1. gr. og 10. gr. Vitnað var til þess að ábyrgðasjóðurinn væri stofnaður með lögum nr. 52/1992, meðal annars með hliðsjón af tilskipuninni og til að undirbúa aðild Íslands að EES-samningnum. Var talið að ákvæði laga nr. 53/1993 væru í fullu samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Gagnáfrýjandi höfðaði því næst mál á hendur aðaláfrýjanda. II. Í héraðsdómi er vitnað til úrskurðar dómsins 14. október 1997 um að hafna frávísunarkröfu aðaláfrýjanda. Byggði aðaláfrýjandi þessa frávísunarkröfu á því að fyrri löggjöf um ábyrgð ríkisins á greiðslu launa við gjaldþrot launagreiðanda, og forsaga laga nr. 53/1993 og skýring þeirra, leiddi til þess að samkvæmt lögunum hafi stjórn sjóðsins ótvíræða heimild til þess að greiða launakröfur þeirra, sem eru nákomnir gjaldþrotamanni, enda þótt krafan geti ekki notið forgangsréttar í þrotabú, sbr. 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Sakarefnið ætti því ekki undir dómstóla að svo stöddu meðan gagnáfrýjandi hefði ekki tæmt allar málsskotsleiðir á hendur ábyrgðasjóði launa. Héraðsdómur taldi hins vegar að rétt stjórnvöld hefðu synjað um greiðsluskyldu og þótt gagnáfrýjandi gæti leitað réttar síns gagnvart sjóðnum fyrir dómstólum, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 53/1993, þyrfti hún ekki að láta reyna á greiðsluskyldu sjóðsins fyrir dómstólum áður en hún leitaði úrlausnar um skaðabótaskyldu aðaláfrýjanda vegna atvika sem leiddu til synjunar sjóðsins á greiðsluskyldu. Byggði héraðsdómur þá meðal annars á því að mál á hendur aðaláfrýjanda hlyti að byggjast á öðrum forsendum en úrslit máls um greiðsluskyldu sjóðsins. Þessum úrskurði var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Þá er í héraðsdómi rakinn úrskurður dómsins 5. nóvember 1997 um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, sbr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits þess dómstóls um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Spurningar héraðsdóms til EFTA-dómstólsins voru: „1. Ber að skýra gerð þá, sem er að finna í 24. tl. í viðauka XVIII við Samninginn um Evrópska efnahagssvæðið (tilskipun ráðsins nr. 80/987/EBE frá 20. október 1980, eins og henni var breytt með tilskipun ráðsins 87/164/EBE frá 2. mars 1987), einkum 2. mgr. 1. gr. og 10. gr. hennar, á þann veg að samkvæmt henni megi með landslögum útiloka launþega, vegna skyldleika við eiganda, sem á 40% í gjaldþrota hlutafélagi, frá því að fá greidd laun frá ábyrgðasjóði launa á vegum ríkisins þegar launþeginn á ógoldna launakröfu á hendur þrotabúinu? Um er að ræða skyldleika í fyrsta lið til hliðar, þ.e.a.s. systkini. 2. Ef svarið við spurningu nr. 1 er á þá leið, að launþegann megi ekki útiloka frá því að fá laun sín greidd, varðar það ríkið skaðabótaábyrgð gagnvart launþeganum að hafa ekki, samfara aðild sinni að Samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, breytt landslögum á þann veg að launþeginn ætti samkvæmt þeim lögbundinn rétt til launagreiðslnanna?“ EFTA-dómstóllinn lét uppi ráðgefandi álit 10. desember 1998. Er það að miklu leyti rakið í héraðsdómi. Taldi dómstóllinn að gerðina, sem vísað er til í fyrri spurningu héraðsdóms, yrði að skýra á þann veg að það væri andstætt henni að á Íslandi væru í gildi lagaákvæði sem útilokuðu launþega, sem er systkini eiganda 40% hlutar í gjaldþrota fyrirtæki sem launþeginn vann hjá, frá þeirri greiðsluábyrgð sem mælt er fyrir um í 3. gr. tilskipunarinnar vegna skyldleika. Þá taldi dómstóllinn að aðilum EES-samningsins bæri skylda til að sjá til þess að það tjón fengist bætt sem einstaklingur yrði fyrir vegna þess að landsréttur væri ekki réttilega lagaður að ákvæðum tilskipunar sem væri hluti EES-samningsins. III. Ábyrgðasjóður launa ábyrgist greiðslu vinnulaunakröfu launþega við gjaldþrot eftir ákveðnum reglum sem fram koma í lögum nr. 53/1993. Félagsmálaráðherra fer með framkvæmd laganna. Skipar hann sjóðnum þriggja manna stjórn en sjóðurinn er þó í vörslu félagsmálaráðuneytis sem sér um daglega afgreiðslu og reikningshald hans í umboði sjóðstjórnar. Sjóðurinn er fjármagnaður með sérstöku ábyrgðargjaldi af greiddum vinnulaunum. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 53/1993 skal sjóðstjórn að fenginni umsögn skiptastjóra taka ákvörðun um það hvort krafa skuli greidd úr ábyrgðasjóðnum. Skilyrði fyrir ábyrgð sjóðsins koma fram í 5. gr. laganna. Samkvæmt greininni tekur ábyrgðin til þeirra launakrafna í bú vinnuveitenda sem viðurkenndar hafa verið sem forgangskröfur samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum með nánari skilgreiningum sem fram koma í a. til d. liðum greinarinnar. Í 6. gr. laga nr. 53/1993 segir svo að ákveðnir launþegar geti þó ekki krafið sjóðinn um greiðslu krafna samkvæmt a. til d. liðum 1. mgr. 5. gr. Þannig nær ábyrgð sjóðsins aðeins til þeirra krafna sem í senn uppfylla skilyrði laga nr. 21/1991 til að verða viðurkenndar sem forgangskröfur og skilyrði laga nr. 53/1993. Þau ákvæði 6. gr. sem hér skipta máli koma fram í c. og d. lið 1. mgr. greinarinnar. Samkvæmt c. liðnum er hér átt við forstjóra, framkvæmdastjóra og aðra þá sem vegna stöðu sinnar hjá hinum gjaldþrota vinnuveitanda áttu að hafa þá yfirsýn yfir fjárhag fyrirtækisins að þeim mátti ekki dyljast að gjaldþrot þess væri yfirvofandi á þeim tíma sem unnið var fyrir vinnulaununum. Aðaláfrýjandi hefur ekki fært fram nokkur gögn því til styrktar að svo hafi háttað til um gagnáfrýjanda. Í d. lið 1. mgr. greinarinnar eru maki og skyldmenni vinnuveitanda í beinan legg og maki skyldmennis í beinan legg útilokuð frá greiðslu. Undanþága er þó veitt frá þessu ákvæði ef það leiðir að mati sjóðstjórnar til mjög ósanngjarnrar niðurstöðu og getur stjórnin þá heimilað greiðslu til þessara launþega úr ríkissjóði, eins og þar segir, enda þótt launakrafan hafi ekki verið viðurkennd sem forgangskrafa, sbr. 3. gr. og 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Áður er fram komið að bróðir gagnáfrýjanda átti 40% eignarhlut í hinu gjaldþrota félagi. Hún tengist félaginu því um fyrsta legg til hliðar. Ákvæði d. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 53/1993 á því ekki við um hana. Skiptastjóri úrskurðaði að launakrafa hennar væri ekki forgangskrafa og vísaði um það efni til 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga, sbr. 3. gr. sömu laga. Krafa gagnáfrýjanda uppfyllti því ekki skilyrði upphafsákvæðis 5. gr. laga nr. 53/1993 og hafði sjóðstjórnin af þeirri ástæðu einni ekki heimild að lögum til þess að úrskurða henni greiðslur úr sjóðnum. IV. Með lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið var heimilað að fullgilda EES-samninginn fyrir Íslands hönd. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna hefur meginmál samningsins lagagildi á Íslandi. Í 7. gr. samningsins segir: „Gerðir sem vísað er til eða er að finna í viðaukum við samning þennan, eða ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar, binda samningsaðila og eru þær eða verða teknar upp í landsrétt sem hér segir: a. gerð sem samsvarar reglugerð EBE skal sem slík tekin upp í landsrétt samningsaðila; b. gerð sem samsvarar tilskipun EBE skal veita yfirvöldum samningsaðila val um form og aðferð við framkvæmdina.“ Sératkvæði Hjartar Torfasonar I. Mál þetta varðar það, sem eitt sinn var bein ríkisábyrgð á réttum vinnulaunum, er ekki fengust greidd vegna gjaldþrots vinnuveitanda. Um það efni var fyrst mælt í lögum nr. 31/1974 um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot, sbr. síðar lög nr. 8/1979, og því næst í lögum nr. 23/1985 um ríkisábyrgð á launum. Þeim lögum var svo breytt með 10. - 18. gr. laga nr. 7/1990 um ráðstafanir vegna kjarasamninga, við gerð þjóðarsáttarinnar, sem svo var nefnd, og þau endurútgefin sem lög nr. 88/1990. Á þeim lögum voru gerðar breytingar með 6. - 8. gr. og 62. gr. laga nr. 1/1992 um ráðstafanir í ríkisfjármálum árið 1992. Voru breytingarnar mikilsháttar að því leyti, að ákveðið var að stofna ábyrgðarsjóð launa, er tæki til starfa 1. mars 1992, þannig að ábyrgð af hálfu sjóðsins á ógreiddum launum kæmi í stað fyrri ábyrgðar ríkissjóðs. Fyrirhugað var að endurútgefa lögin svo breytt, en í þess stað var að því horfið að setja ný lög um málefnið, nr. 52/1992 um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota. Fór sú lagasetning einnig fram í tengslum við gerð kjarasamninga í landinu. Þessi síðastnefndu lög, sem tóku gildi 10. júní 1992, voru síðan leyst af hólmi með lögum nr. 53/1993 með sama heiti, og eru þau enn í gildi. Í þeim fólust nokkrar breytingar, sem gerðar voru með hliðsjón af þeim skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sem mál þetta varða. Um ábyrgðasjóðinn mæla lögin svo fyrir, að hann skuli fjármagnaður með sérstöku ábyrgðargjaldi af skattskyldum vinnulaunum, sem félagsmálaráðherra ákveði innan tiltekinna marka. Samtök launþega og vinnuveitenda tilnefna hvor sinn manninn í stjórn sjóðsins, en ráðherra skipar hinn þriðja án tilnefningar. Á heildarlög þau um ábyrgð á greiðslu launa við gjaldþrot, sem hér hafa verið talin, ber að líta hver um sig sem sjálfstæðan lagabálk, er fjalli um þetta efni með tæmandi hætti eða þannig, að ákvæði þeirra gangi fyrir öðrum lagafyrirmælum, sem efninu eru tengd, og þá sérstaklega að því er varðar umfang ábyrgðarinnar. Á það ekki síður við nú en áður, þegar komið hefur verið upp sérstökum sjóði með gjaldi af vinnulaunum í landinu til að leysa ríkissjóð undan þeirri beinu ábyrgð, sem hann tókst á hendur í upphafi. Þetta er og eðlilegt með tilliti til hinna ríku tengsla laganna við kjarabaráttu á vinnumarkaði. Auðséð er af ákvæðum 5. gr. og 6. gr. laga nr. 53/1993, sem fjalla um umfang ábyrgðarinnar á launum og undanþágur frá henni, að lögunum er ætlað að hafa þessa stöðu. Væru ákvæði 6. gr. til dæmis að miklu leyti óþörf, ef málefnið ætti að ráðast af ákvæðum gjaldþrotaskiptalaga um stöðu launakrafna gagnvart öðrum kröfum í þrotabú. Þar er um að ræða almenn lög á því sviði, sem mótast af heildarlegu tilliti til lánardrottna manna og þeirra sjálfra og þjóðhagslegum hagsmunum af því réttarúrræði, sem þrotaskipti eru, ásamt nauðsynjum réttarfars. Ákvæði þeirra eru að undirstöðu til byggð á jafnrétti milli manna, bæði kröfuhafa og annarra. Úrræði laganna til að sporna við vafasömum kröfum eru frá fornu fari einkum fólgin í beitingu reglna um riftun á ráðstöfunum þrotamanna, en ekki þau, sem beinast liggja við varðandi ábyrgð á launum. Þá ályktun, að lög nr. 53/1993 eigi að hafa umrædda stöðu, má því einnig draga af þeim lögum sjálfum, sem um gjaldþrot hafa fjallað. Svo mikið mun víst að minnsta kosti, að ákvæði 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem hér reynir á, hafi ekki verið sett að höfðu sérstöku samráði við samtök vinnumarkaðarins. II. Mál þetta er fyrst og fremst af því risið, að gagnáfrýjandi var nákomin hinu gjaldþrota félagi í merkingu 3. gr. laga nr. 21/1991, þar sem hún var systir eins helsta hluthafans, sem einnig var stjórnarformaður félagsins. Eftir samsvarandi skilgreiningu 2. gr. gjaldþrotalaga nr. 6/1978 hefði hún einnig talist í hópi nákominna aðila. Þetta hefði þó engu skipt um rétt hennar til forgangs vegna ógreiddra launa, þar sem ákvæði þessara eldri laga um aðila nákomna þrotamanni voru fyrst og fremst tengd reglum VIII. kafla laganna um riftun á ráðstöfunum þrotamanns, en höfðu ekki áhrif á skuldaröð í búinu, sem fór að ákvæðum 8. kapítula skiptalaga nr. 3/1878, eins og þeim var síðast breytt með lögum nr. 32/1974 og nr. 23/1979. Vandamálið, sem hér er við að fást, er þannig nær eingöngu fólgið í lögleiðingu 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sem tóku gildi á tímabilinu milli samþykktar laga nr. 52/1992 og laga nr. 53/1993. Með henni voru sjónarmið um stöðu nákominna aðila tengd ákvæðum laganna um skuldaröð með beinum hætti, en því var ekki áður til að dreifa. Að sjálfsögðu voru það engin mistök að lögfesta 3. mgr. 112. gr., sem varðar launþega þrotamanna, þótt ákvæðið sé of fortakslaust að mínu mati. Hins vegar eru það ótvíræð mistök að líta svo á, að ákvæðinu hafi verið ætluð bein áhrif á reglur um ríkisábyrgð á launum, sem síðast hafði verið breytt með lögum nr. 7/1990, en undanþágur frá ábyrgðinni voru þar skýrt orðaðar og náðu ekki til allra, sem nákomnir töldust eftir lögum nr. 6/1978 eða lögum nr. 21/1991, sem sjá má í 5. gr. hinna endurútgefnu laga nr. 88/1990. Vandamálið stafar þannig einvörðungu af því orðalagi á upphafsmálslið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993, að ábyrgð á launum taki til krafna í þrotabú vinnuveitanda, sem „viðurkenndar hafa verið sem forgangskröfur“ samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum, en hin tilvitnuðu orð eru óbreytt frá lögum nr. 52/1992 og fyrri lögum. Málsliðurinn er að sjálfsögðu orðaður með tilliti til þess, að lög um gjaldþrot leggja til hinn ytri ramma ábyrgðarinnar á launum, og ber að skýra efni hans samkvæmt því. Eftir núverandi löggjöf er hin rétta skýring ótvírætt á þá leið, að til að njóta ábyrgðar þurfi kröfur að hafa verið viðurkenndar sem réttmætar launakröfur, er eigi forgangsrétt eftir 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga eða væru til þess fallnar, ef ákvæði 3. mgr. hennar stæðu því ekki í vegi. Annar skilningur samræmist ekki þeirri stöðu laganna um launaábyrgð, sem fyrr var lýst. Af henni leiðir meðal annars, að það eru ekki skiptastjórar í þrotabúum, sem ráða eiga beitingu stafliðanna fjögurra í 6. gr. laga nr. 53/1993, sem afmarka undanþágur frá reglum 5. gr. um svið ábyrgðarinnar, heldur stjórnendur ábyrgðasjóðsins sjálfs. Í framburði framkvæmdastjóra sjóðsins fyrir héraðsdómi var og staðfest, að sjóðsstjórnin hafi litið svo á, að hún hefði sjálfstæðu hlutverki að gegna um framkvæmd 5. og 6. gr. Af lögunum sjálfum er einnig ljóst, að stjórnin á að sinna þessu hlutverki undir umsjón og eftirliti félagsmálaráðherra, en í upphafsmálslið 2. gr. segir, að ráðherrann fari með framkvæmd laganna. Í héraðsdómi er réttilega að því vikið, að við meðferð Alþingis á frumvarpinu til laga nr. 53/1993 hafi það komið fram í áliti félagsmálanefndar og breytingartillögu frá henni, að í lögunum þyrfti að taka tillit til ákvæða 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Ályktun dómarans þessa vegna fær þó ekki staðist, heldur ber að taka undir það með aðaláfrýjanda, að aðgerðir nefndarinnar beri því vitni fyrst og fremst, að vilji löggjafans hafi ekki staðið til þess að innleiða auknar takmarkanir almenns eðlis á hópi þeirra launþega, sem notið gætu launaábyrgðar eftir ákvæðum laganna. Um þetta má að mínu mati kveða svo að orði, að vilji löggjafans hafi verið sá, að ákvæði 3. gr. og 3. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti hefðu ekki önnur áhrif á 5. og 6. gr. laganna en þau, sem orðið gætu ákvæðum þessara greina til stuðnings eftir efni þeirra sjálfra. Sé þetta í raun inntak umræddrar breytingartillögu. III. Á grundvelli þess, sem hér hefur verið rakið, verður að fallast á það með aðaláfrýjanda, sem rökstutt hefur málstað sinn með skýrum hætti, að ekkert misræmi sé milli ákvæða laga nr. 53/1993 og skuldbindinga Íslands samkvæmt 24. tl. XVIII. viðauka við EES-samninginn og tilskipun 80/987/EBE, þannig að máli skipti um kröfu gagnáfrýjanda. Megi jafnframt líta svo á, að gerð þessa viðauka hafi hvorki verið mótuð af mistökum né misskilningi, heldur af réttum skilningi laga. Þessar ályktanir ber ekki að skilja svo, að hið ítarlega og rökfasta álit EFTA-dómstólsins sé án þýðingar í málinu, heldur hefur það einmitt auðveldað úrlausn þess og skýrt það samræmi, sem gæta þurfi milli laganna og umræddra skuldbindinga. Það leiðir af því, sem hér var sagt, að skaðabótaskylda af hálfu aðaláfrýjanda á þeim grundvelli, sem dómkröfur gagnáfrýjanda eru á reistar, kemur ekki til álita. Á hinn bóginn virðast gögn málsins gefa til kynna, að hin neikvæðu viðbrögð ábyrgðasjóðs við launakröfu hennar hafi falið í sér mistök, og þá svo alvarleg miðað við almennt hlutverk sjóðsins, að efni gætu verið til kröfugerðar á hendur félagsmálaráðherra vegna ábyrgðar hans á framkvæmd laga nr. 53/1993. Á þessu er þó ekki byggt af hálfu gagnáfrýjanda, auk þess sem kröfugerðin kynni að vera annmörkum háð fyrir þá sök, að upphaflegri launakröfu gagnáfrýjanda var ekki fylgt eftir með málatilbúnaði á hendur ábyrgðasjóðnum eða kæru til ráðherra. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 1999. Mál þetta sem tekið var til dóms 16. febrúar sl., en endurupptekið 15. mars sl., flutt og dómtekið á ný sama dag, höfðaði Erla María Sveinbjörnsdóttir, kt. 021230-2259, Löngumýri 57, Garðabæ, á hendur íslenska ríkinu með stefnu birtri 12. mars 1997. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 739.104 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 13. mars 1995 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningum. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Stefndi gerði í upphafi kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi. Hinn 14. október 1997 gekk úrskurður um þá kröfu og var henni hafnað. Hinn 5. nóvember 1997 var kveðinn upp úrskurður í málinu um það að leita bæri ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á tveimur ákveðnum álitaefnum og hinn 10. desember 1998 lét EFTA-dómstóllinn uppi ráðgefandi álit á þeim. Verður síðar gerð grein fyrir hvorutveggja. Af hálfu stefnanda er málavöxtum lýst svo að hún hafi starfað samfellt um langt árabil hjá Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar hf. þar til henni hafi verið sagt upp störfum með uppsagnarbréfi dags. 29. desember 1994 og hafi uppsögnin tekið gildi 1. janúar 1995. Vinnuframlags hennar hafi ekki verið óskað í uppsagnarfrestinum sem stefnandi segir hafa verið 6 mánuði, en laun hafi hún fengið greidd allt til 12. mars 1995. Þann 22. mars 1995 hafi bú Vélaverkstæðis Sigurðar Sveinbjörnssonar hf. verið tekið til gjaldþrotaskipta. Stefnandi kveðst hafa lýst kröfu sinni í þrotabúið 23. maí 1995 og krafist launa í uppsagnarfresti, ógreiddrar hækkunar á launin, orlofs frá 1. maí 1994 út uppsagnarfrestinn til 30. júní 1995, orlofsuppbótar og desemberuppbótar. Krafan í þrotabúið hafi verið gerð með vísan til laga nr. 53/1993 um ábyrgðarsjóð launa vegna gjaldþrota. Sú krafa sem stefnandi lýsti í þrotabúið nam samtals kr. 759.722 og er því ívið hærri en endanleg dómkrafa hennar. Ástæðulaust þykir að gera sérstaka grein fyrir þeim mun sem þar er á, en dómkrafa stefnanda er sundurliðuð með eftirfarandi hætti: 1. Laun í uppsagnarfresti 16 x föst vikulaun = 32.307 =kr. 516.912. 2. Stefnandi hafði ekki fengið greidd orlofslaun frá 1. maí 1994 þar til ráðningarsamningi var rift 12. mars 1995 = áunnið orlof 170,74 klst. x tímakaup 850,18 =kr. 145.160.- rlofslaun út uppsagnarfrestinn hefðu numið kr. 850,18x 70,71 klst. (4,40 klst. á viku þ.e. 11.59% af 38 klst.). =kr.60.116.- 3.Orlofsuppbót frá 1. maí 1994 – 30. apríl 1995 er skv. launatöflum á dskj. nr. 13 og 14 kr.8.000.- 4. Hluti orlofsuppbótar fyrir tímabilið 1. maí – 30. júní 1995 = 8.000.- / 12 x 2 =kr.1.333.- 5.Desemberuppbót á tímabilinu 1. desember 1994 – 30. júní 1995 (sjá dskj. nr. 14) = 13.000.- / 12 x 7 = kr.7.583.- Samtals kr.739.104.- Stefnandi kveður skiptastjórann í þrotabúinu hafa sent lögmanni sínum bréf dags. 13. október 1995, þar sem kröfunni í búið hafi verið hafnað með vísan til 112. gr. gjaldþrotaskiptalaganna nr. 21/1991 in fine, sbr. 3. gr. sömu laga, þar sem stefnandi sé systir Sigurðar Sveinbjörnssonar, aðaleiganda fyrirtækisins Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar hf. Með bréfi dags. 4. mars 1996 hafi lögmaður stefnanda óskað eftir því við Ábyrgðarsjóð launa, að skýring yrði gefin á því hverjar forsendur lægju því til grundvallar að sjóðurinn greiddi ekki kröfuna. Bréfi þessu hafi Ábyrgðarsjóður launa svarað með bréfi dags. 18. mars. Með bréfi dags. 20. mars hafi verið óskað endurskoðunar stjórnar Ábyrgðarsjóðs launa á ákvörðuninni um höfnun greiðslu kröfunnar. Með bréfi dags. 1. apríl 1996 hafi stjórnin staðfest fyrri ákvörðun um höfnun á greiðslu kröfu stefnanda. Segir m.a. svo í því bréfi: “Kröfu Erlu var hafnað af Ábyrgðarsjóði launa á þeim grundvelli að hún uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 um Ábyrgðarsjóð launa vegna gjaldþrota, þ.s. skiptastjóri hafði hafnað að samþykkja hana sem forgangskröfu í þrotabúið. Stjórn Ábyrgðarsjóðs launa hefur aðeins í einu tilviki heimild til að greiða kröfur sem hafa ekki hlotið samþykki skiptastjóra sem forgangskröfur, og er það greint í d-lið 6. gr. i.f. Það ákvæði kemur til álita ef skiptastjóri hefur hafnað forgangskröfu eingöngu á grundvelli skyldleika launþega við vinnuveitanda, án þess að nokkuð gefi til kynna að launþega hafi átt að vera kunnug staða félagsins á þeim tíma sem unnið var fyrir laununum. Var ákvæðið ekki talið eiga við í þessu tilviki. Afstaða skiptastjóra sem telst vera sérfróður um málefni þrotabúsins vegna stöðu sinnar er að Erla falli undir hugtakið nákomnir í 3. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 112. gr. s.l. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til hins gagnstæða og því verður afstaða hans lögð til grundvallar við afgreiðslu málsins. Bent er á að Erla hafði möguleika á að mótmæla afgreiðslu skiptastjóra og óska eftir að ágreiningi um afgreiðslu kröfunnar í þrotabúinu yrði vísað til úrskurðar héraðsdóms sbr. 120. og 171. gr. laga nr. 21/1991. Erla vann skrifstofustörf í hinu gjaldþrota félagi sem var eign bróður hennar og hafði fjölskyldan rekið það um árabil. Verður að telja að vegna tengsla hennar við forsvarsmenn félagsins hafi hún verið í betri aðstöðu en gerist almennt um launþega að fylgjast með stöðu félagsins og taka afstöðu til hvort líklegt væri að það myndi greiða þau laun sem hún vann fyrir. Vegna tengsla Erlu við félagið fellur krafa hennar undir undanþáguákvæðin í tilskipun nr. 80/987/EBE sem útiloka ákveðna hópa frá ábyrgð, sbr. 6. gr. laga nr. 53/1993. Bent er á að Ábyrgðarsjóður launa var stofnaður með lögum nr. 52/1992 m.a. með hliðsjón af tilskipuninni og til að undirbúa aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið varðandi ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot vinnuveitanda. Var hún að hluta til notuð sem fyrirmynd við gerð íslensku laganna. Vegna þessa er talið að ákvæði laga nr. 53/1993 (áður 52/1992) séu í fullu samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Með vísan til ofangreinds og á grundvelli 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993, sbr. og 2. tl. 1. gr. og 10. gr. tilsk. nr. 80/987/EBE er kröfu yðar hafnað.” Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á hendur ríkinu fyrst og fremst á því að við gerð EES-samningsins hafi þess ekki verið gætt að breyta íslenskum lögum til samræmis við tilskipun nr. 80/987/EBE um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, eins og henni var breytt með tilskipun ráðsins 87/164/EBE. Það hafi ríkinu verið skylt en tilskipun þessi sé hluti af EES-samningnum. Þessi vanræksla leiði til þess að stefnandi fái ekki notið þess réttar sem tilskipunin veiti. Tjón það sem stefnandi verði fyrir af þessum sökum beri ríkinu að bæta. Enn fremur byggir stefnandi skaðabótakröfu sína á almennu skaðabótareglunni. Stefndi byggði frávísunarkröfu sína í málinu á því að skýring á lögum nr. 53/1993 leiddi til þess að Ábyrgðarsjóði launa væri heimilt að greiða stefnanda laun í gjaldþrotinu. Sakarefnið ætti því ekki undir dómstóla að svo stöddu því að stefnandi hefði ekki tæmt þær málskotsleiðir sem honum væru færar, þ.e. að höfða mál á hendur Ábyrgðarsjóði launa til að láta reyna á greiðsluskyldu hans, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 53/1993. Eins og fyrr segir var frávísunarkröfu stefnda hafnað. Í þinghaldi í málinu hinn 14. október 1997 óskuðu báðir lögmenn eftir fresti í því skyni að skoða hvort ástæða væri til að biðja um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Í næsta þinghaldi, 28. október, lýsti lögmaður stefnanda því yfir að umbjóðandi hans væri ekki mótfallinn því að leitað yrði álitsins og hinu sama lýsti lögmaður stefnda en jafnframt því að hann teldi ekki sérstaka ástæðu til þess. Dómarinn kvað síðan upp svohljóðandi úrskurð hinn 5. nóvember 1997: "Þar sem vafi leikur á því hvort 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 um ábyrgðarsjóð launa vegna gjaldþrots, sbr. 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. fái samrýmst Samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, þ.e. tilskipun ráðsins 80/987/EBE frá 20. október 1980 eins og henni var breytt með tilskipun ráðsins 87/164 frá 2. mars 1987, en tilskipanirnar er að finna í 24. tl. í viðauka XVIII við framangreindan samning, og niðurstaða þess álitaefnis hefur verulega þýðingu fyrir niðurstöðu í máli þessu eins og það hefur verið lagt fyrir dóminn, þykir rétt að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þeim álitaefnum sem í úrskurðarorði greinir. Friðgeir Björnsson dómstjóri kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Leita ber ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um eftirfarandi: 1. Ber að skýra gerð þá sem er að finna 24. tl. í viðauka XVIII við Samninginn um Evrópska efnahagssvæðið (tilskipun ráðsins nr. 80/987/EBE frá 20. október 1980, eins og henni var breytt með tilskipun ráðsins 87/164/EBE frá 2. mars 1987), einkum 2. mgr. 1. gr. og 10. gr. hennar, á þann veg að samkvæmt henni megi með landslögum útiloka launþega, vegna skyldleika við eiganda sem á 40% í gjaldþrota hlutafélagi, frá því að fá greidd laun frá ábyrgðarsjóði launa á vegum ríkisins þegar launþeginn á ógoldna launakröfu á hendur þrotabúinu? Um er að ræða skyldleika í fyrsta lið til hliðar, þ.e.a.s. systkini. 2. Ef svarið við spurningu nr. 1 er á þá leið, að launþegann megi ekki útiloka frá því að fá laun sín greidd, varðar það ríkið skaðabótaábyrgð gagnvart launþeganum að hafa ekki, samfara aðild sinni að Samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, breytt landslögum á þann veg að launþeginn ætti samkvæmt þeim lögbundinn rétt til launagreiðslnanna?" Niðurstaðan í hinu ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins er svohljóðandi: “Með vísan til framangreindra forsendna lætur DÓMSTÓLLINN uppi svohljóðandi ráðgefandi álit um spurningar þær sem Héraðsdómur Reykjavíkur beindi til dómstólsins með úrskurði frá 5. nóvember 1997 og beiðni dagsettri 12. nóvember 1997: 1. Gerð þá sem er að finna í 24. tl. í viðauka XVIII við Samninginn um Evrópska efnahagssvæðið (tilskipun ráðsins 80/987/EBE frá 20. október 1980 um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota) verður að skýra á þann veg að það sé andstætt henni að á Íslandi séu í gildi lagaákvæði sem útiloka launþega sem er systkini eiganda 40% hlutar í gjaldþrota fyrirtæki sem launþeginn vann hjá frá þeirri greiðsluábyrgð sem mælt er fyrir um í 3. gr. tilskipunarinnar vegna þessa skyldleika. 2. Aðilum EES-samningsins ber skylda til að sjá til þess að það tjón fáist bætt sem einstaklingur verður fyrir vegna þess að landsréttur er ekki réttilega lagaður að ákvæðum tilskipunar sem er hluti EES-samningsins.” Ekki þykir ástæða til að taka hið ráðgefandi álit upp í þennan dóm í heild sinni heldur einungis þær greinar þess sem máli kunna að skipta um ágreiningsefni aðila þessa máls. Í hinu ráðgefandi áliti er m.a. sagt eftirfarandi: “9Í 24. tl. XVIII. viðauka við EES-samninginn er vísað til tilskipunar ráðsins 80/987/EBE frá 20. október 1980 um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, eins og henni var breytt með tilskipun ráðsins 87/164/EBE, (hér eftir “tilskipunin”). 101. gr. tilskipunarinnar er svohljóðandi: “1.Tilskipun þessi gildir um kröfur launþega á hendur vinnuveitendum sem eru gjaldþrota í skilningi 1. mgr. 2. gr., í tengslum við ráðningarsamninga og ráðningarsamkomulag. 2. Aðildarríkjunum er heimilt að undanþiggja kröfur tiltekinna hópa frá gildissviði tilskipunar þessarar vegna ráðningarsamnings eða ráðningarsamkomulags af sérstökum toga eða annars konar trygginga sem veita launþegunum sambærilega vernd og kveðið er á um í tilskipun þessari. Í viðauka eru taldir upp þeir hópar launþega sem getið er um í undanfarandi undirgrein. 3. Tilskipun þessi gildir ekki um Grænland. Þessi undantekning skal tekin til endurskoðunar verði breytingar á atvinnuháttum þar.” 12 10. gr. tilskipunarinnar er svohljóðandi: “Tilskipun þessi hefur ekki áhrif á rétt aðildarríkja: a) til þess að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir misnotkun; b) til að hafna þeirri greiðsluábyrgð, sem getið er um í 3. gr. eða þeirri greiðsluskyldu, sem getið er um í 7. gr., eða lækka hana komi í ljós að skuldbindingin sé óréttmæt vegna sérstakra tengsla milli launþegans og vinnuveitandans og sameiginlegra hagsmuna sem leiðir til þess að þeir gera með sér leynilegt samkomulag.” Fyrri spurningin 17Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar er það meginregla að allir launþegar eiga rétt á greiðslu frá ábyrgðarsjóði launa verði vinnuveitandi gjaldþrota. Tilskipunin heimilar tvær undanþágur frá meginreglunni og koma þær fram í 2. mgr. 1. gr. annars vegar og í 10. gr. hins vegar. Með fyrri spurningunni leitast Héraðsdómur Reykjavíkur við að ákvarða umfang undanþáganna með því að spyrja um hvort túlka beri tilskipunina svo að hún heimili almenna reglu í íslenskum lögum sem útilokar systkini eiganda 40% hlutafjár í gjaldþrota félagi, sem þau eru launþegar hjá, frá því að fá greiðslur frá sjóðnum. 18Dómstóllinn bendir á að kröfur stefnanda taka til tímabilsins frá 1. maí 1994 til 30. júní 1995. Dómstóllinn telur rétt að vekja athygli á að samkvæmt tilskipuninni skulu aðildarríkin gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja greiðslur á óinnheimtum kröfum launþega fyrir tiltekin tímabil sem ákvæði eru um í 3. og 4. gr. tilskipunarinnar. Stjórnvöld í ríkjunum hafa val um þá dagsetningu sem ábyrgðin miðast við innan ramma ákvæða 2. mgr. 3. gr. og miðað við þau tímamörk sem ákveðin eru í 2. mgr. 4. gr. Vernd launþega samkvæmt tilskipuninni er lágmarksvernd sem er takmörkuð við ábyrgð á launum fyrir þá dagsetningu sem stjórnvöld velja. Tilskipunin hefur þó ekki áhrif á rétt aðildarríkjanna til að beita eða koma á lögum og stjórnsýslufyrirmælum sem eru launþegum hagstæðari, sbr. 9. gr. tilskipunarinnar, þ.m.t. að tryggja ábyrgð á kröfum umfram tiltekið tímabil. Ákveði samningsaðili að tryggja ábyrgð á kröfum umfram það sem tilskipunin krefst er það undir ríkinu komið að ákveða gildissvið þeirrar ábyrgðar bæði að því er lýtur að tíma og þeim hópum launþega sem verndin tekur til. Þar sem það er ekki í valdi dómstólsins að gefa álit á skýringu innlendra laga á það sem hér á eftir fer aðeins við um þau tímabil sem greind eru í 3. og 4. gr. tilskipunarinnar. 22Dómstóllinn telur að það leiði bæði af því markmiði tilskipunarinnar að mæla fyrir um lágmarksvernd allra launþega og því að um sérstaka undanþáguheimild er að ræða í 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar, að ákvæðið verði ekki skýrt rúmt með þeim hætti sem ríkisstjórn Noregs heldur fram. Það leiðir af orðalagi tilskipunarinnar að samningsaðilum er einungis heimilt að undanþiggja kröfur tiltekinna hópa samkvæmt 2. mgr. 1. gr. hennar með því að telja þá upp í viðauka við tilskipunina. Þá styður það þessa túlkun að viðaukinn yrði lítils virði ef samningsaðilar gætu að vild útilokað hópa launþega sem ekki eru taldir þar. 31 Dómstóllinn vísar til þess að sé íslenska undanþágan túlkuð svo að hún taki ekki til systkina, leiðir það til þeirrar niðurstöðu að Ísland hafi óskað eftir undanþágu í viðaukanum sem er ekki nægilega rúm til að ná yfir þær undantekningar sem heimilar voru samkvæmt íslenskum lögum. Þótt þetta gæti virst ólíklegt er sú skýring hugsanleg að aðilum hafi yfirsést það við gerð EES-samningsins að um tvenns konar undantekningar væri að ræða – undantekningar þær sem greinir í lögum um ábyrgðarsjóð launa og þær undantekningar sem greinir í gjaldþrotaskiptalögum. Liður H í viðaukanum svarar til 1. mgr. 6. gr. laganna um ábyrgðarsjóð launa og var einungis vísað til laga nr. 53/1993 um ábyrgðarsjóð launa, en ekki til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti þegar Ísland tilkynnti aðlögun landsréttar að tilskipuninni til Eftirlitsstofnunar EFTA. 32 Að öllu þessu athuguðu telur dómstóllinn að orðalagið “direct relative”/”ættingi í beinan legg” í lið H.4. í 24. tl. XVIII. viðauka verði að túlka svo að það taki aðeins til ættingja í beinan legg, upp og niður á við. Af því leiðir að undanþágan nær ekki til systkina. 33 Til áréttingar tekur dómstóllinn það fram að ríkisstjórn Íslands hefur við flutning málsins fyrir EFTA-dómstólnum einnig byggt á því að hafna megi kröfu stefnanda á hendur Ábyrgðarsjóði launa á grundvelli liðar H.3. í 24. tl. XVIII. viðauka. Þar sem spurningar þær sem beint hefur verið til dómstólsins og málsatvik sem rakin eru varða aðeins túlkun tilskipunarinnar með hliðsjón af skyldleika stefnanda og hluthafa í fyrirtækinu telur dómstóllinn ekki ástæðu til að láta uppi álit um túlkun á þessum lið í viðaukanum. Ákvæði 10. gr. tilskipunarinnar 34 Samkvæmt 10. gr. tilskipunarinnar hefur tilskipunin ekki áhrif á rétt aðildarríkja til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir misnotkun (a liður 10. gr.), eða til að hafna þeirri greiðsluábyrgð sem mælt er fyrir um í tilskipuninni, eða lækka hana, komi í ljós að skuldbindingin sé óréttmæt vegna sérstakra tengsla milli launþegans og vinnuveitandans og sameiginlegra hagsmuna sem leiðir til þess að þeir gera með sér leynilegt samkomulag (b liður 10. gr.). Í máli því sem hér er fjallað um hefur verið vísað til beggja ákvæðanna sem grundvallar fyrir þeirri reglu íslenskra laga að systkini eiganda verulegs hlutafjár í gjaldþrota fyrirtæki eigi ekki rétt á greiðslu frá ábyrgðarsjóði launa. Ákvæði a liðar 10. gr. 35Í málinu E-1/95, Samuelsson [1994-1995] EFTA Court Report 145, lið 31 og áfram, komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að heimild aðildarríkjanna til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir misnotkun yrði ekki túlkuð svo að ákvæðið heimilaði almennt hvers konar ráðstafanir sem gætu með einhverjum hætti stuðlað að því að koma í veg fyrir misnotkun. Var sérstaklega vísað til félagslegs markmiðs tilskipunarinnar og þess að um undantekningarákvæði væri að ræða. Það verður því að túlka a lið 10. gr. þröngt, eins og önnur ákvæði sem heimila ríkjum að grípa til ráðstafana sem víkja frá meginreglum tilskipunar einstaklingum í óhag og þess verður að krefjast að allar ráðstafanir sem gripið er til á grundvelli ákvæðisins hafi þýðingu fyrir það markmið sem að er stefnt og að hófs sé gætt. Þetta kemur einnig fram í orðalagi a liðs 10. gr. þar sem segir að ráðstafanirnar verði að vera “nauðsynlegar ... til að koma í veg fyrir misnotkun”. Það ríki sem ber fyrir sig undanþáguna verður því að sýna fram á að þessum skilyrðum sé fullnægt. 36Sú fullyrðing að það sé nauðsynlegt til að koma í veg fyrir misnotkun að útiloka frá greiðslu frá ábyrgðarsjóði launa þá launþega sem eru skyldmenni eiganda verulegs hlutafjár í gjaldþrota fyrirtæki, án tillits til aðstæðna í hverju máli, hefur ekki verið studd sannfærandi gögnum eða rökum. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að þessu markmiði megi ekki ná að sama marki með ráðstöfunum sem hafa minni áhrif á þau réttindi sem tilskipunin veitir og miða að vernd launþega. 37 Af framangreindu leiðir að túlka verður a lið 10. gr. tilskipunarinnar svo að hún heimili ekki ráðstafanir til að koma í veg fyrir misnotkun sem felast í því að lög útiloki almennt systkini eiganda verulegs hlutafjár í gjaldþrota fyrirtæki, sem þau eru launþegar hjá, frá greiðslum frá ábyrgðarsjóði launa. Ákvæði b liðar 10. gr. 38 Dómstóllinn telur að rök þau sem greind eru hér að framan um a lið 10. gr. tilskipunarinnar eigi með sama hætti við um b lið 10. gr. Hið félagslega markmið tilskipunarinnar og það að b liður 10. gr. er undantekningarákvæði leiðir til þess að túlka verður b lið 10. gr. þröngt. 39 Eins og bent hefur verið á, einkum af ríkisstjórn Bretlands, fela ákvæði b liðar 10. gr. í sér sjálfstæða heimild til frávika og er greinin óháð ákvæðum 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar. Það að launþegi sé í aðstöðu sem hefði mátt sæta undanþágu samkvæmt 2. mgr. 1. gr. kemur ekki í veg fyrir beitingu b liðar 10. gr. ef skilyrðum síðargreinds ákvæðis er fullnægt. 42 Af framangreindu leiðir að túlka verður b lið 10. gr. tilskipunarinnar svo að hún komi í veg fyrir að beitt sé ákvæðum innlendra laga sem fela í sér að systkini eiganda verulegs hlutafjár í gjaldþrota fyrirtæki, sem þau eru launþegar hjá, eigi almennt ekki rétt á greiðslu frá ábyrgðarsjóði launa. Síðari spurningin 43 Með síðari spurningunni ber Héraðsdómur Reykjavíkur upp það álitaefni hvort EFTA-ríkin hafi með því að samþykkja EES-samninginn skuldbundið sig til að sjá til þess að einstaklingar og aðilar í atvinnurekstri sem orðið hafa fyrir tjóni vegna ófullnægjandi aðlögunar landsréttar að ákvæðum tilskipunarinnar geti fengið tjón sitt bætt. Verður skaðabótaábyrgð ríkisins leidd af almennum meginreglum? 44 Ríkisstjórn Íslands, ríkisstjórn Noregs, ríkisstjórn Svíþjóðar og framkvæmdastjórnin halda því fram að EES-samningurinn skyldi EFTA-ríkin ekki til að bæta tjón sem einstaklingar verða fyrir vegna þess að landsréttur er ekki réttilega lagaður að EES-samningnum. Þau lagarök sem aðilarnir vísa til þessu til stuðnings eru með ýmsu móti en þau má draga saman á eftirfarandi hátt. Hvorki EES-samningurinn né Rómarsamningurinn geyma ákvæði sem mæla fyrir um skaðabótaábyrgð ríkisins. Í rétti bandalagsins (EB-rétti) hefur meginreglunni um skaðabótaábyrgð verið komið á í dómum dómstóls EB. Þar sem dómaframkvæmd dómstóls EB byggist að miklu leyti á sérstökum einkennum á réttarkerfi bandalagsins sem ekki er fyrir að fara í rétti efnahagssvæðisins (EES-rétti) verður dómaframkvæmdin ekki talin eiga við um EES-samninginn með stoð í 6. gr. EES-samningsins. EES-samningurinn er frábrugðinn Rómarsamningnum í mörgum atriðum sem hér skipta máli og má þar nefna að í EES-samningnum er ekki gert ráð fyrir framsali löggjafarvalds eða beinum réttaráhrifum og forgangi ákvæða EES-samningsins gagnvart landsrétti. 45 Stefnandi og Eftirlitsstofnun EFTA halda því hins vegar fram að þær skuldbindingar sem EFTA-ríkin hafa gengist undir samkvæmt EES-samningnum feli í sér skyldu til að bæta tjón sem einstaklingar verða fyrir vegna ófullnægjandi aðlögunar landsréttar að EES-rétti. Vísað er til framkvæmdar dómstóls EB þar sem meginreglan um skaðabótaábyrgð samkvæmt bandalagsrétti kemur fram. Þá er vísað til þess markmiðs EES-samningsins að skapa einsleitt efnahagssvæði, til þess hlutverks sem viðurkennt er að einstaklingar muni gegna með því að beita þeim réttindum sem þeir öðlast með samningnum, m.a. fyrir tilstilli dómstóla, og til þess markmiðs að tryggja jafnræði gagnvart einstaklingum og aðilum í atvinnurekstri. Eftirlitsstofnun EFTA heldur því einnig fram að meginreglan um skaðabótaábyrgð ríkisins byggist ekki á framsali á löggjafarvaldi sem færi gegn uppbyggingu EES-samningsins. 46 Dómstóllinn vísar fyrst til þess að í EES-samningnum er ekkert tiltekið ákvæði sem leggur grunninn að skaðabótaábyrgð ríkisins vegna þess að landsréttur sé ekki réttilega lagaður að samningnum. 47 Þar sem ekkert slíkt ákvæði er í EES-samningnum kemur til álita hvort skylda ríkisins verði leidd af yfirlýstum tilgangi EES-samningsins og uppbyggingu hans. Markmiðið með EES-samningnum er, eins og fram kemur í 1. mgr. 1. gr. samningsins, að stuðla að stöðugri og jafnri eflingu viðskipta- og efnahagstengsla samningsaðila við sömu samkeppnisskilyrði og eftir sömu reglum með það fyrir augum að mynda einsleitt Evrópskt efnahagssvæði. 48 Gildissvið EES-samningsins kemur fram í 2. mgr. 1. gr. hans, þar sem segir að til þess að ná þeim markmiðum sem að er stefnt skuli samstarfið fela í sér, í samræmi við ákvæði samningsins, sex svið sem þar eru talin: frjálsa vöruflutninga, frjálsa fólksflutninga, frjálsa þjónustustarfsemi, frjálsa fjármagnsflutninga, kerfi sem tryggi að samkeppni raskist ekki og nánari samvinnu á öðrum tilteknum sviðum. 49 Eins og fram kemur í 1. mgr. 1. gr. EES-samningsins er eitt meginmarkmið hans að mynda einsleitt Evrópskt efnahagssvæði. Þetta einsleitnimarkmið kemur einnig fram í fjórða og fimmtánda lið aðfararorða EES-samningsins. 50Í fjórða lið aðfararorðanna kemur fram yfirlýsing samningsaðila: “HAFA Í HUGA það markmið að mynda öflugt og einsleitt Evrópskt efnahagssvæði er grundvallist á sameiginlegum reglum og sömu samkeppnisskilyrðum, tryggri framkvæmd, meðal annars fyrir dómstólum, og jafnrétti, gagnkvæmni og heildarjafnvægi hagsbóta, réttinda og skyldna samningsaðila;” 51 Í fimmtánda lið segir: “STEFNA AÐ ÞVÍ, með fullri virðingu fyrir sjálfstæði dómstólanna, að ná fram og halda sig við samræmda túlkun og beitingu samnings þessa og þeirra ákvæða í löggjöf bandalagsins sem tekin eru efnislega upp í samning þennan, svo og að koma sér saman um jafnræði gagnvart einstaklingum og aðilum í atvinnurekstri að því er varðar fjórþætta frelsið og samkeppnisskilyrði;” 52 Til að markmiðinu um einsleitni verði náð er mælt fyrir um tvö grundvallaratriði. 53 Í fyrsta lagi skulu efnisákvæði EES-samningsins á þeim sviðum sem samvinnan nær til að mestu leyti vera samhljóða samsvarandi ákvæðum Rómarsamningsins og Stofnsáttmála Kola- og stálbandalagsins. Efnisreglur þessar skulu verða gildandi reglur í þeim EFTA-ríkjum sem aðild eiga að EES-samningnum er ríkin taka þær upp í landsrétt sinn. 54 Í öðru lagi er með EES-samningnum komið á margbrotnu kerfi sem tryggja á einsleita túlkun og beitingu þeirra efnisreglna sem teknar hafa verið upp í landsrétt. 56... Ákvæði 6. gr. EES-samningsins mæla fyrir um að efnislega samhljóða ákvæði skuli túlka í samræmi við dóma dómstóls EB sem máli skipta og kveðnir voru upp fyrir undirritunardag samningsins. Þá skal samkvæmt 3. gr. samningsins um eftirlitsstofnun og dómstól taka tilhlýðilegt tillit til þeirra dóma sem máli skipta og kveðnir hafa verið upp eftir undirritunardag EES-samningsins. ... 57 Annað mikilvægt markmið EES-samningsins er að tryggja einstaklingum og aðilum í atvinnurekstri jafnræði og jöfn samkeppnisskilyrði og raunhæfa leið til að fylgja þeim réttindum eftir. Hér má enn vísa til fjórða og fimmtánda liðs í aðfaraorðum EES-samningsins (sjá lið 50 og 51 hér að framan) og sérstaklega til áttunda liðs aðfaraorðanna, þar sem segir: „ERU SANNFÆRÐIR UM að einstaklingar muni gegna mikilvægu hlutverki á Evrópska efnahagssvæðinu vegna beitingar þeirra réttinda sem þeir öðlast með samningi þessum og þeirrar verndar dómstóla sem þessi réttindi njóta.” 58 Dómstóllinn tekur mið af því að ákvæðum EES-samningsins er í ríkum mæli ætlað að vera til hagsbóta einstaklingum og aðilum í atvinnurekstri á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Því veltur framkvæmd samningsins á því að einstaklingar og lögaðilar, sem tryggð eru þessi réttindi, geti byggt á þeim. 59 Með vísan til þess sem að framan greinir telur dómstóllinn að EES-samningurinn sé þjóðréttarsamningur sérstaks eðlis (sui generis) og sem felur í sér sérstakt og sjálfstætt réttarkerfi. EES-samningurinn kemur ekki á fót tollabandalagi heldur þróuðu fríverslunarsvæði, sjá dóm í máli E-2/97, Maglite [1997] EFTA Court Report 127. Samruni sá sem EES-samningurinn mælir fyrir um gengur ekki eins langt og er ekki eins víðfeðmur eins og samruni sá sem Rómarsamningurinn stefnir að. Hins vegar ganga markmið EES-samningsins lengra og gildissvið hans er víðtækara en venjulegt er um þjóðréttarsamninga. 60 Dómstóllinn telur að markmið um einsleitni og það markmið að koma á og tryggja rétt einstaklinga og aðila í atvinnurekstri til jafnræðis og jafnra tækifæra komi svo skýrt fram í samningnum, að EFTA-ríkjunum, sem aðild eiga að samningnum, hljóti að bera skylda til að sjá til þess að það tjón fáist bætt sem hlýst af því að landsréttur er ekki réttilega lagaður að tilskipunum. 61 Ákvæði 3. gr. EES-samningsins rennir frekari stoðum undir þá skyldu samningsaðila að sjá til þess að tjón fáist bætt. Samkvæmt 3. gr. skulu samningsaðilar gera allar viðeigandi ráðstafanir, hvort sem er almennar eða sérstakar, til að tryggja að staðið verði við þær skuldbindingar sem af samningnum leiðir, sjá dóm frá 30. apríl 1998 í máli E-7/97 Eftirlitsstofnun EFTA gegn Noregi, sem enn er óbirtur. Að því er lýtur að aðlögun landsréttar að tilskipunum sem eru hluti EES-samningsins felur þetta í sér að samningsaðilum ber skylda til að bæta það tjón sem hlýst af því að landsréttur er ekki réttilega lagaður að tilskipunum. 62 Það leiðir af því sem að framan greinir að það er meginregla EES-samningsins að samningsaðilum ber skylda til að sjá til þess að það tjón fáist bætt sem einstaklingar verða fyrir vegna vanefnda ríkisins á skuldbindingum sínum samkvæmt EES-samningnum og sem viðkomandi EFTA-ríki ber ábyrgð á. 63 Það leiðir af 7. gr. EES-samningsins og bókun 35 við hann að EES-samningurinn felur ekki í sér framsal löggjafarvalds. Meginreglan um skaðabótaábyrgð ríkisins er hins vegar hluti EES-samningsins og er því eðlilegt að lög sem lögfesta meginmál samningsins séu skýrð svo að meginreglan um skaðabótaábyrgð ríkisins felist einnig í þeim. Skilyrði bótaábyrgðar 65 Í því tilviki að landsréttur sé ekki réttilega lagaður að ákvæðum tilskipunar, eins og krafist er í 7. gr. EES-samningsins, leiðir það af þessu ákvæði, til þess að það nái tilgangi sínum, að krefjast má skaðabóta að þremur skilyrðum uppfylltum. 66 Í fyrsta lagi verður það að felast í tilskipuninni að einstaklingar öðlist tiltekin réttindi og ákvæði tilskipunarinnar verða að bera með sér hver þau réttindi eru. Í öðru lagi verður að vera um nægilega alvarlega vanrækslu á skuldbindingum ríkisins að ræða. Í þriðja lagi verður að vera orsakasamband milli vanrækslu ríkisins á skuldbindingum sínum og þess tjóns sem tjónþoli verður fyrir. 67 Að því er lýtur að því máli sem hér er til umfjöllunar verður að byggja á því að markmið tilskipunar ráðsins 80/987/EBE, eins og henni hefur verið breytt, sé að veita launþegum rétt á ábyrgð á ógreiddum launakröfum. Af sambærilegum ástæðum og þeim sem greinir í framkvæmd dómstóls EB, verður umfang og innihald þess réttar afmarkað á grundvelli ákvæða tilskipunarinnar, sjá til samanburðar dóm í sameinuðum málum C-7/90 og C-9/90, Francovich o.fl. [1991] ECR I-5357, lið 10 o.áfr. Fyrsta skilyrðinu virðist því vera fullnægt. 68 Við mat á öðru skilyrðinu, hvort um nægilega alvarlega vanrækslu sé að ræða, skiptir mestu máli hvort samningsaðilinn með bersýnilegum og alvarlegum hætti leit fram hjá þeim takmörkunum sem eru á svigrúmi ríkisins til mats við ákvarðanatöku. 69 Þau atriði sem dómstóll sá sem fjallar um málið getur metið eru m.a. hversu skýrt og nákvæmt það ákvæði er sem farið er gegn, hversu mikið mat ákvæðið eftirlætur innlendum stjórnvöldum og hvort um er að ræða vísvitandi brot á samningsskuldbindingum sem leiddi til tjóns eða brot sem ekki var framið af ásetningi. Þá verður litið til þess hvort lögvilla var afsakanleg eða óafsakanleg, hvort afstaða EES-stofnunar eða stofnunar Evrópubandalaganna kunni að hafa stuðlað að vanrækslunni og hvort innleidd eru lög eða framkvæmd, eða þeim viðhaldið, sem eru andstæð EES-samningnum. Málskostnaður 70 Ríkisstjórn Noregs, ríkisstjórn Svíþjóðar, ríkisstjórn Bretlands, Eftirlitsstofnun EFTA og Framkvæmdastjórn Evrópubandalaganna, sem hafa skilað greinargerðum til dómstólsins, skulu bera sinn málskostnað. Að því er lýtur að aðilum málsins verður að líta á málsmeðferð fyrir EFTA-dómstólnum sem þátt í meðferð málsins fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og kemur það í hlut þess dómstóls að kveða á um málskostnað.” Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefnandi hafi ekki fengið launakröfu sína greidda úr Ábyrgðarsjóði launa af þeirri ástæðu að krafan hafi ekki notið forgangs í gjaldþrotabúi launagreiðandans en samkvæmt ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 nái ábyrgð sjóðsins einungis til þeirra krafna sem viðurkenndar hafi verið sem forgangskröfur í bú vinnuveitanda samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum. Að öðrum kosti hefði stefnandi fengið kröfuna greidda. Við gerð EES-samningsins hafi þess ekki verið óskað af Íslands hálfu að tilskipun 80/987EBE um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, með síðari breytingu, yrði löguð að þessari takmörkun ábyrgðarinnar með sama hætti og óskað hafi verið vegna a-d liða 6. gr. sömu laga og gert hafi verið, en samkvæmt 2. tl. 1. gr. tilskipunarinnar hafi aðildarríkjum verið heimilt að undanþiggja kröfur tiltekinna hópa frá gildissviði hennar. Þetta leiði síðan til þess að stefnandi njóti ekki þess réttar sem tilskipunin veiti launþegum á Evrópska efnahagssvæðinu. Íslensk lög séu því ekki í samræmi við EES-samninginn að þessu leyti. Íslenska ríkið hafi þannig ekki orðið við þeirri samningsskyldu sinni að laga íslensk lög að ákvæðum EES-samningsins, í þessu tilviki að tilskipun 80/987EBE, sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið og 3., 6., 7. og 106. gr. samningsins sjálfs. Þessarar skyldu sé einnig getið í bókun 35 í samningnum. Íslensk lög væru í fullu samræmi við tilskipun EBE kæmi ekki til vísun í lögum nr. 53/1993 til 3. gr. og 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Þessi skilningur fái staðfestingu í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins sem leitað hafi verið í þessu máli. Vanræksla þessi valdi því að ríkið beri bótaábyrgð á tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir af hennar sökum. Skaðabótaskyldan byggist bæði á almennu skaðabótareglunni svo og á þeirri meginreglu, sem sé að finna í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins, að ríki sem ekki hafi réttilega lagað löggjöf sína að hinni afleiddu löggjöf beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem einstaklingar verði fyrir af þeim sökum. Stefnandi nefnir máli sínu til stuðnings dóm Evrópudómstólsins í máli nr. C-6&9/90 A. Francovich o.fl. gegn ítalska ríkinu og síðari dómaframkvæmd. Það komi og fram í hinu ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins að dómstóllinn telji að aðilum EES-samningsins beri skylda til þess að sjá svo um að það tjón fáist bætt sem einstaklingur verði fyrir vegna þess að landsréttur sé ekki réttilega lagaður að ákvæðum tilskipunar EBE. Í því tilviki sem hér um ræði séu uppfyllt þau þrjú skilyrði sem EFTA-dómstóllinn telji að þurfi að vera uppfyllt til þess að hægt sé að krefjast skaðabóta. Ljóst sé að stefnandi eigi rétt samkvæmt tilskipun EBE til þess að íslenska ríkið tryggi að hann fái greidd ógreidd laun vegna gjaldþrots vinnuveitanda síns í samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Samkvæmt d lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 verði bætur vegna launamissis eftir gjaldþrotadag greiddar sé um að ræða riftun vinnusamnings og því sé um að ræða rýmri rétt en kveðið sé á um í tilskipun EBE. Þess réttar eigi stefnandi að njóta en vinnusamningi hans hafi verið rift þegar hætt var að greiða launin. Vanræksla íslenska ríkisins á því að laga landslög að ákvæðum tilskipunarinnar hafi leitt til þess tjóns sem stefnandi krefjist að fá bætt og beint samband sé á milli þessarar vanrækslu ríkisins og þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir. Um sé að ræða alvarlega vanrækslu því að ríkinu hafi yfirsést tilvísun í lögum nr. 53/1993 til gjaldþrotaskiptalaga og jafnframt hafi ríkinu verið kunnar niðurstöður í dómum EBE sem hnígi í sömu átt. Þá hafi ríkinu verið kunnur dómur EFTA-dómstólsins í málinu nr. 1/95 Samuelsson. Ríkinu sé skylt að aðlaga íslensk lög jafnóðum og dómar falli þar sem fram komi skýringar á EES-samningnum sem sýni að íslensk lög séu ekki í samræmi við samninginn. EB-dómstóllinn líti svo á að liggi fyrir dómur um ákveðið tilvik sem gefi tilefni til að breyta landslögum, en það ekki gert, sé um alvarlegt brot að ræða. Stefnandi hélt því fram í munnlegum málflutningi að yrði litið svo á að tilskipunin takmarki bætur til hans miðað við rétt samkvæmt íslenskum lögum þá eigi engu að síður að dæma bætur á grundvelli 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. jafnréttislaga, en þessari málsástæðu mótmælti stefndi sem of seint fram kominni. Þess sé krafist að bætur til stefnanda verði byggðar á því að hann hafi átt rétt til launa frá 12. mars 1995, þ.e. frá þeim tíma að hætt var að greiða honum laun í uppsagnarfresti til loka hans 30. júní s.á., en með því að hætta að greiða launin hafi vinnusamningi stefnanda verið rift í skilningi d liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993. Um sé að ræða 16 föst vikulaun en vikukaup stefnanda hafi verið kr. 32.307. Nemi því fjárhæðirnar samanlagt kr. 516.912. Hér verði að líta til þess að íslenska ríkið hafi ekki notfært sér heimildir 3. gr. tilskipunar EBE til þess að miða greiðsluskyldu við þær dagsetningar sem þar um ræði og verði því að samtvinna íslensk lög við tilskipunina að þessu leyti. Stefnandi hafi átt ógreidd orlofslaun frá 1. maí 1994 þar til ráðningarsamningi var rift 12. mars 1995 að fjárhæð kr. 145.160 og orlofslaun frá þeim tíma til loka uppsagnarfrests kr. 60.116. Orlofsuppbót fyrir tímabilið frá 1. maí 1994 til 30. apríl 1995 nemi kr. 8.000 og sama uppbót fyrir tímabilið frá 1. maí til 30. júní 1995 nemi kr. 1.333. Byggja verði á því að við starfslok launþega gjaldfalli allar orlofsgreiðslur. Það hafi og komið fram hjá starfsmanni Ábyrgðarsjóðs launa í skýrslu hans fyrir dómi að stjórn sjóðsins hafi litið svo á að allt orlof gjaldfélli við gjaldþrot launagreiðanda. Þá hafi stefnandi ekki fengið greidda desemberuppbót fyrir tímabilið frá 1. desember 1994 til 30. júní 1995 sem nemi kr. 7.583. Þannig sé bótakrafa stefnanda samanlagt kr. 739.104. Stefnandi hefur lagt fram vottorð Félagsmálaskrifstofu Garðabæjar um að stefnandi hafi verið skráður atvinnulaus og í atvinnuleit frá 30. mars 1995 til 10. mars 1997. Þá hefur stefnandi lagt fram launaseðla frá Verslunarmannafélagi Hafnarfjarðar sem sýna að hann hefur fengið greiddar bætur frá félaginu samtals kr. 138.518 á tímabilinu frá 30. mars til 30. júní 1995 og jafnframt að stefnandi hafi verið fyrst á skrá hjá félaginu hinn 30. mars 1995. Stefndi hefur ekki mótmælt útreikningum stefnanda tölulega eins og hann hefur sett þá fram. Af hálfu stefnda er á því byggt að samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið sé skylt að skýra íslensk lög til samræmis við EES-samninginn. Verði íslensk lög skýrð með þeim hætti að samræmi sé á milli þeirra og EES-samningsins sé útilokað að skaðabótaskylda stofnist með þeim hætti sem stefnandi haldi fram. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi ekki sýnt fram á það að 1. mgr. 5. gr. og 6. gr. laga nr. 53/1993, eins og þær hafi verið skýrðar og þeim beitt, útiloki stefnanda frá því að fá greidd laun úr Ábyrgðarsjóði launa. Með tilvísun í 6. gr. laga nr. 53/1993 til 3. gr. og 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 og með ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 sé ekki verið að útiloka ákveðna hópa launþega frá því að fá greiðslur úr sjóðnum eða stefnt að nýjum takmörkunun frá því sem áður var. Verið sé að vísa til þess forms sem launakrafa af þessi tagi verði að fullnægja s.s. um lagagrundvöll og stofnunartíma. Slíkur skilningur sé eðlilegur og ljóst sé að þessi ákvæði megi ekki skýra þröngt og í öllu falli ekki svo þröngt að systkini gjaldþrota geti samkvæmt þeim ekki fengið greiðslur úr sjóðnum. Fyrrum stafsmaður sjóðsins hafi og lýst því fyrir dómi að dæmi séu þess að stjórn sjóðsins hafi greitt launakröfur enda þótt þeim hafi verið hafnað sem forgangskröfum í þrotabú. Ábyrgðarsjóður launa geti því aðeins borið fyrir sig 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 og 6. gr. laga nr. 53/1993 að um sé að ræða tilvik sem félli undir b lið 10. gr. tilskipunar ráðsins nr. 80/987/EBE, en þar segi að hægt sé að hafna því að greiða laun í gjaldþroti komi í ljós að skuldbinding til þess sé óréttmæt vegna sérstakra tengsla milli launþegans og vinnuveitandans og sameiginlegra hagsmuna sem leiði til þess að þeir geri með sér leynilegt samkomulag. Sömu ástæður liggi til grundvallar ákvæðunum. Stefndi bendir á að það hafi fyrst verið með setningu laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að takmarkaður hafi verið réttur nákominna þrotamanni til forgangs launakröfum í þrotabú, sbr. 112. gr. laganna in fine. Áður hafi þeir notið sama réttar og aðrir starfsmenn þrotamanns. Þessi breyting á gjaldþrotaskiptalögunum hafi einungis varðað framkvæmd gjaldþrotaskipta en ekki snert á neinn hátt ríkisábyrgð á launum. Í tíð eldri laga um ríkisábyrgð á launum og fyrst eftir að Ábyrgðarsjóður launa hafi verið settur á fót hafi ekki verið að finna tilvísun sama efnis og nú sé í lögum nr. 53/1993 til 3. gr. og 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga, enda þótt þar hafi verið sömu takmarkanir og í 6. gr. laga nr. 53/1993. Það fáist ekki séð að tilgangur löggjafans með þessari tilvísun hafi verið sá að minnka þann hóp launþega sem átt gæti rétt á hendur ábyrgðarsjóðnum umfram það sem leiddi af 6. gr. laganna sjálfra. Þvert á móti komi það ítrekað fram í fumvarpi til laganna og nefndaráliti að það fæli ekki í sér breytingu á réttindum eða öðru er varðaði efnisleg atriði, aðeins nauðsynlegar lagfæringar til samræmis við nýja löggjöf um dómstólaskipan, réttarfar og meðferð framkvæmdavalds í héraði. Í 6. gr. laga nr. 53/1993 séu tilgreindir þeir hópar launþega sem ekki geti krafið Ábyrgðarsjóð launa um kröfur samkvæmt a-d liðum 1. mgr. 5. gr. Þar séu áfram tilgreindir aðilar í a, c og d liðum sem skýrt hafi verið tekið skarið af um með 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga að ekki gætu lengur notið forgangsréttar fyrir kröfum er samkvæmt stofnunartíma og lagagrundvelli sínum myndu ella falla undir 1-3. tl. 1. mgr. 112. gr. laganna. Svo virðist sem áfram sé á því sé byggt í 6. gr. laga nr. 53/1993 að kæmi sú regla ekki til ættu þessir aðilar rétt samkvæmt a-d lið 1. mgr. 5. gr. vegna slíkra krafna sem stofnuðust á því tímabili sem forgangsréttur fylgdi almennt kröfum af því tagi. Stefndi bendir enn fremur á að við meðferð frumvarpsins á þingi hafi ákvæði d liðar 6. gr. in fine verið breytt í þá veru að ekki væri skilyrði fyrir beitingu heimildar til greiðslu ákveðinnar launakröfu að hún væri viðurkennd sem forgangskrafa í þrotabú. Rétt þykir hér að taka orðrétt upp það sem í nefndaráliti félagsmálanefndar Alþingis segir um þessa breytingu: “Lögð er til breyting á d-lið fyrri málsgreinar 6. gr. Eftir að frumvarpið kom til umfjöllunar félagsmálanefndar barst formanni hennar ábending frá stjórn ábyrgðarsjóðs launa varðandi rétt maka og barna gjaldþrota einstaklings til greiðslna úr sjóðnum. Samkvæmt ákvæðinu geta maki og skyldmenni í beinan legg ekki krafist bóta úr sjóðnum. Leiði þetta til mjög ósanngjarnrar niðurstöðu má sjóðstjórnin þó heimila greiðslu til þessara launþega. Skilyrði þess að kröfur megi greiða úr ábyrgðarsjóðnum er að þær hafi verið viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum. Hin nýju lög um gjaldþrotaskipti koma hins vegar í veg fyrir það að slíkar kröfur, sem hér um ræðir, geti hlotið viðurkenningu sem forgangskröfur. Því er lögð til viðbót við 6. gr. þannig að unnt verði að taka tillit til sérstakra mála er varða maka og börn þess er gjaldþrota verður enda þótt launakrafa þeirra hafi ekki verið viðurkennd sem forgangskrafa á grundvelli gjaldþrotaskiptalaga.” Stefndi heldur því fram að samkvæmt því sem rakið hefur verið sé ekki hægt að fallast á að ákvæði laga nr. 53/1993 útiloki stefnanda frá því að fá greiðslu úr Ábyrgðarsjóði launa né heldur frá því að njóta þess réttar sem tilskipun 80/987/EBE veiti honum. Löggjafinn hafi því rækt þær skyldur sem á hann hafi verið lagðar samkvæmt EES-samningnum. Greiðslusynjun stjórnar Ábyrgðarsjóðs launa skapi stefnanda ekki skaðabótarétt á hendur ríkinu heldur hefði hann átt að beina bótakröfu sinni gegn sjóðstjórninni. Þá heldur stefndi því einnig fram að íslensk lög brjóti ekki í bága við tilskipun EBE þar sem í tilskipuninni sé aðildarríkjunum ákveðinn réttur til undantekninga frá henni, sbr. ákvæði 10. gr. tilskipunarinnar. Því hafi ekki verið nauðsynlegt fyrir ríkið að gera fyrirvara þar um. Áskilnaður 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 um forgangskröfur eigi sér fyrirmynd í danskri löggjöf um Ábyrgðarsjóð launþega. Framkvæmd Dana byggi á þeim skilningi að í ákvæði 10. gr. b lið felist heimild til þess að útiloka nákomna frá greiðslu launa sem skiptaréttur synji forgangsréttar í þrotabú án þess að um það þurfi að gera sérstakan fyrirvara samkvæmt 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar. Stefndi heldur því fram að jafnvel þótt litið yrði svo á að lög nr. 53/1993 útiloki stefnanda frá rétti sem tilskipun nr. 80/987/EB veiti verði samt ekki fallist á að það geti leitt til bótaábyrgðar ríkisins. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið feli ekki í sér framsal aðildarríkjanna á löggjafarvaldi sínu, þvert á móti sé hið gagnstæða tekið skýrt fram í samningnum. Samkvæmt því sé ekki hægt að fallast á að svokölluð Frankovichregla sé ákvarðandi um stöðu ólögfestra EES-reglna í íslenskum landsrétti. Vandséð sé hverja þýðingu skýrir fyrirvarar EFTA-ríkjanna um að fullveldisréttur þeirra yrði ekki skertur með samningnum ætti annars að hafa. Stefndi hafnar því og að almenna skaðabótareglan eigi hér við eins og stefnandi haldi fram. Ekki sé hægt að gera þá kröfu að íslenska ríkið gerði fyrirvara í samræmi við dóma EB- og EFTA-dómstólanna sem gengið hafi eftir að frá Samningnum um Evrópska efnahagssvæðið var gengið. Stefndi mótmælir kröfum stefnanda sem alltof háum. Verði litið svo á að bótaréttur skapist vegna þess að stefnandi njóti ekki réttar samkvæmt tilskipun EBE þá verði að miða bæturnar við réttinn samkvæmt ákvæðum tilskipunarinnar. Stefnandi eigi ekki, samkvæmt 2. tl. 3. gr. tilskipunarinnar, rétt á að fá greidd laun nema til þess tíma að bú vinnuveitandans var tekið til gjaldþrotaskipta, þ.e. til 22. mars 1995. Þannig eigi hann hugsanlega rétt á einnar viku kaupi. Krafa um kaup eftir 22. mars verði ekki tengd tilskipuninni og verði því ekki beint gegn íslenska ríkinu sem bótakröfu, heldur verði að beina henni gegn Ábyrgðarsjóði launa. Stefnandi eigi ekki rétt til annarra orlofslauna en þeirra sem fallið hafa til á tímabilinu frá 12.-22. mars 1995. Þá eigi að draga frá kröfu stefnanda þær atvinnuleysisbætur sem hann kunni að hafa fengið greiddar fyrir tímann fram að gjaldþroti vinnuveitandans. Stefnandi geti ekki átt rétt á dráttarvöxtum frá fyrri tíma en þingfestingu. Krafa stefnanda um greiðslu dráttarvaxta frá 13. mars 1995 til greiðsludags eigi hvorki stoð í vaxtalögum, sbr. 7. og 15. gr. þeirra, né í lögum nr. 53/1993, sbr. f lið 1. mgr. 5. gr. þar sem kveðið sé á um að vextir af kröfum samkvæmt stafliðum a-e fari samkvæmt 5. gr. vaxtalaga. VII Niðurstaða dómsins Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skal skýra íslensk lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Þrátt fyrir þessa lagaskyldu þykir ekki unnt að fallast á þá málsástæðu stefnda að íslensk lög verði skýrð svo að þau veiti þeim rétt til að fá launakröfu sína greidda úr Ábyrgðarsjóði launa, sem ekki nýtur forgangs í þrotabúi fyrir þeirri kröfu, enda þótt um hann verði ekki beitt undantekningarákvæðinu í d lið 6. gr. laga nr. 53/1993. Þetta undantekningarákvæði nær aðeins til maka og skyldmenna þeirra í beinan legg, sem um getur í a-c lið 6. gr., svo og maka þessara skyldmenna. Stefnandi fellur ekki undir framangreint undantekningarákvæði og tilvísun laga nr. 53/1993 til ákvæða um forgangskröfur í þrotabú sýnist fortakslaus að öðru leyti. Má hér benda á að í nefndaráliti félagsmálanefndar Alþingis um frumvarp til laga um ábyrgðarsjóð launa vegna gjaldþrota, sem að hluta til er rakið hér að framan, kemur skýrt fram sá skilningur að “skilyrði þess að kröfur megi greiða úr ábyrgðarsjóðnum er að þær hafi verið viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum.” Það er samkvæmt þessum skilningi nefndarmanna að þeir leggja til breytingu á 6. gr. frumvarpsins, þ.e. að launakröfur ákveðins hóps manna þurfa ekki að hafa verið viðurkenndar sem forgangskröfur í viðkomandi þrotabú til þess að verða greiddar úr Ábyrgðarsjóði launa, en þó einvörðungu ef ákvæði d liðar 6. gr. leiddi að öðrum kosti til mjög ósanngjarnrar niðurstöðu að mati sjóðstjórnar. Þótt svo kunni að vera að stjórn Ábyrgðarsjóðs launa hafi einhverju sinni greitt kröfur, sem hvorki nutu forgangs í þrotabú né voru gerðar af þeim sem falla undir framangreint undantekningarákvæði d liðar 6. gr. laga nr. 53/1993, þykir það ekki breyta því að kröfu stefnanda verður að telja ólögvarða vegna tilvísunar í lögunum til 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Stefndi heldur því og fram, þegar litið sé til þess tilviks sem hér um ræðir, að íslenska ríkinu hafi heldur ekki verið þörf á að óska eftir undanþágu við tilskipun EBE vegna ákvæðis 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga því að samkvæmt b lið 10. gr. tilskipunarinnar megi hafna greiðslu þegar um sé að ræða sérstök tengsl á milli launþegans og vinnuveitandans og sameiginlega hagsmuni sem leiði til þess að þeir geri með sér leynilegt samkomulag. Íslensk lög séu þannig í samræmi við tilskipun EBE að þessu leyti. Íslenska ríkið hélt því fram í málflutningi fyrir EFTA-dómstólnum þegar hins ráðgefandi álits var leitað að á grundvelli a og b liða 10. gr. tilskipunarinnar væri íslenska ríkinu heimilt að útiloka systkini eiganda verulegs hlutafjár í fyrirtæki frá greiðslum úr ábyrgðarsjóði launa. Eins og fram kemur í hinu ráðgefandi áliti telur EFTA-dómstóllinn það meginreglu tilskipunar EBE, samkvæmt 1. mgr. 1. gr. hennar, að allir launþegar eigi rétt á greiðslu frá ábyrgðarsjóði launa verði vinnuveitandi gjaldþrota. Tilskipunin veiti launþegum lágmarksvernd sem sé takmörkuð við ábyrgð á launum fyrir þá dagsetningu sem stjórnvöld velji innan ramma ákvæða 2. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Tilskipunin hafi þó ekki áhrif á rétt aðildarríkjanna til að beita eða koma á lögum og stjórnsýslufyrirmælum sem launþegum séu hagstæðari, þ.m.t. að tryggja ábyrgð á kröfum fram yfir ákveðið tímabil. Enn fremur kemur fram í álitinu skýring á þann veg að sú heimild sem tilskipunin hefur að geyma aðildarríkjunum til handa, til að undanskilja ákveðna hópa launþega, verði ekki skýrð rúmt, þá hópa verði að telja upp í viðauka við tilskipunina. Viðaukinn yrði lítils virði ef hægt væri að útiloka launþega sem ekki væri getið í viðaukanum. Dómstóllinn vísar og til þess að verði íslenska undanþágan sem gerð var við tilskipunina, sem var svipaðs efnis og 6. gr. laga nr. 53/1993, túlkuð svo að hún taki ekki til systkina, leiði það til þeirrar niðurstöðu að Ísland hafi óskað eftir undanþágu í viðaukanum sem ekki sé nægilega rúm til þess að ná yfir þær undantekningar sem heimilar voru samkvæmt íslenskum lögum. Í hinu ráðgefandi áliti kemur einnig fram að skýra verði b lið 10. gr. tilskipunar EBE svo að hún komi í veg fyrir að “beitt sé ákvæðum innlendra laga sem fela í sér að systkini eiganda verulegs hlutafjár í gjaldþrota fyrirtæki, sem þau eru launþegar hjá, eigi almennt ekki rétt á greiðslu frá ábyrgðarsjóði launa.” Á grundvelli þessarar skýringar verður á því byggt að íslenska ríkið geti ekki borið það fyrir sig að undantekningarákvæðin í 6. gr. laga nr. 53/1993 heimili að útiloka systkini gjaldþrota frá því að fá greiðslu úr Ábyrgðarsjóði launa án þess að það brjóti í bága við tilskipun EBE. Skyldleikinn einn og sér nægir ekki, heldur yrði að koma til einhver sérstök tengsl systkinanna sem féllu undir b lið 10. gr. tilskipunarinnar. Í bréfi frá Ábyrgðarsjóði launa til lögmanns stefnanda dags. 1. apríl 1996, sem fyrr er rakið, kemur fram að vegna tengsla stefnanda við hið gjaldþrota fyrirtæki falli krafa hennar undir undanþáguákvæðin í tilskipun EBE sem útiloki ákveðna hópa frá ábyrgð á launagreiðslum þeirra og jafnframt er vísað til 6. gr. laga nr. 53/1993. Ekki kemur fram í bréfinu á hverju þessi fullyrðing er byggð og engra gagna hefur verið aflað í máli þessu um stöðu stefnanda í fyrirtækinu að þessu leyti. Verður að telja ósannað í málinu að stefnandi hafi haft þau tengsl við vinnuveitanda sinn að heimilt hafi verið að hafna því að greiða launakröfu hans úr Ábyrgðarsjóði launa á grundvelli ákvæða 10. gr. tilskipunar EBE. Niðurstaðan í hinu ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins er sú að það sé andstætt tilskipuninni “að á Íslandi séu í gildi lagaákvæði sem útiloka launþega sem er systkini eiganda 40% hlutar í gjaldþrota fyrirtæki sem launþeginn vann hjá frá þeirri greiðsluábyrgð sem mælt er fyrir um í 3. gr. tilskipunarinnar vegna þessa skyldleika.” Með þessar skýringar EFTA-dómstólsins í huga verður á því að byggja að stefnandi eigi samkvæmt tilskipun EBE rétt á því að íslenska ríkið tryggi það að við gjaldþrot ábyrgist tryggingasjóður greiðslu á óinnheimtum kröfum hans samkvæmt ráðningarsamningi er varða vinnulaun fyrir tiltekna dagsetningu, sbr. 1. og 2. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Niðurstaða dómsins er sú að íslensk lög standi því í vegi að stefnandi fái notið réttar síns samkvæmt tilskipun 80/987EBE og að íslenska ríkið hafi vanrækt þá skyldu sína samkvæmt EES-samningnum að breyta íslenskum lögum á þann hátt að þau standi ekki í vegi fyrir því að menn geti notið þess réttar sem tilskipun EBE veitir eða reyna að fá að öðrum kosti sett í tilskipunina undantekningarákvæði, sbr. 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar, sem gerði lagabreytingu óþarfa. Þessu næst verður tekin afstaða til þess hvort framangreind vanræksla ríkisins leiðir til þess að stefnandi eigi bótakröfu á hendur ríkinu. Stjórn Ábyrgðarsjóðs launa synjaði stefnanda um að greiða launakröfu hans. Íslenska ríkið hefur út af fyrir sig ekki staðið að þeirri synjun. Niðurstaða dómsins í úrskurði í máli þessu sem kveðinn var upp 14. október 1997 var sú að stefnanda væri heimilt að beina bótakröfu á hendur íslenska ríkinu án þess að láta fyrst reyna á greiðsluskyldu Ábyrgðarsjóðs launa fyrir dómi. Í hinu ráðgefandi áliti kemur fram það álit EFTA-dómstólsins að í EES-samningnum sé ekkert tiltekið ákvæði sem leggi grunninn að skaðabótaábyrgð ríkisins vegna þess að landsréttur sé ekki réttilega lagaður að samningnum. Hins vegar telur dómstóllinn að markmið um einsleitni á Evrópska efnahagssvæðinu og það markmið að koma á og tryggja rétt einstaklinga og aðila í atvinnurekstri til jafnræðis og jafnra tækifæra komi svo skýrt fram í samningnum að EFTA-ríkjunum sem aðild eigi að samningnum hljóti að bera skylda til að sjá til þess að það tjón fáist bætt sem hlýst af því að landsréttur er ekki réttilega lagaður að tilskipunum. Þá telur EFTA-dómstóllinn að ákvæði 3. gr. EES-samningsins renni frekari stoðum undir þá skyldu samningsaðila að sjá til þess að tjón fáist bætt. Samkvæmt þeirri grein samningsins beri samningsaðilum að gera allar viðeigandi ráðstafanir, hvort sem þær séu almennar eða sérstakar, til þess að tryggja að staðið verði við þær skuldbindingar sem af samningnum leiði og vísar þar til dóms frá 30. apríl 1998 í máli E-7/97 Eftirlitsstofnun EFTA gegn Noregi. EFTA-dómstóllinn telur enn fremur að meginreglan um skaðabótaábyrgð ríkisins sé hluti af EES-samningnum og því sé eðlilegt að lög sem lögfesta meginmál samningsins séu skýrð svo að meginreglan um skaðabótaábyrgð ríkisins felist einnig í þeim. Eins og fyrr er rakið er svar EFTA-dómstólsins í hinu ráðgefandi áliti við þeirri spurningu Héraðsdóms Reykjavíkur sem til hans var beint um skaðabótaskyldu ríkisins svohljóðandi: “Aðilum EES-samningsins ber skylda til að sjá til þess að það tjón fáist bætt sem einstaklingur verður fyrir vegna þess að landsréttur er ekki réttilega lagaður að ákvæðum tilskipunar sem er hluti EES-samningsins.” EFTA-dómstóllinn telur hins vegar að fullnægja þurfi þremur skilyrðum til þess að hægt sé að krefjast bóta fyrir það tjón sem leiði af því að landsréttur hefur ekki verið lagaður að ákvæðum tilskipunar og segir þar um m.a. eftirfarandi: “Í fyrsta lagi verður það að felast í tilskipuninni að einstaklingar öðlist tiltekin réttindi og ákvæði tilskipunarinnar verða að bera með sér hver þau réttindi eru. Í öðru lagi verður að vera um nægilega alvarlega vanrækslu á skuldbindingum ríkisins að ræða. Í þriðja lagi verður að vera orsakasamband milli vanrækslu ríkisins á skuldbindingum sínum og þess tjóns sem tjónþoli verður fyrir.” Dómstóllinn segir í framhaldi af þessu (liður 67 í hinu ráðgefandi áliti) að umfang og innihald réttar launþega á ábyrgð ríkisins á ógreiddum launakröfum verði afmarkað á grundvelli ákvæða tilskipunarinnar og bendir á til samanburðar dóm EB-dómstólsins í sameinuðum málum C-7/90 og C-9/90 Francovich o.fl. [1991] lið 10 og áfram.Dómur þessi var kveðinn upp á árinu 1991. Að því er varðar nánari útlistun EFTA-dómstólsins á skilyrðum þess að hægt sé að krefjast bóta skal vísað til liða 68 og 69 í hinu ráðgefandi áliti dómstólsins sem rakin eru hér að framan. Í svokölluðu Francovich-máli kvað Evrópudómstóllinn í fyrsta skipti á um það að ríki væri skylt að bæta það tjón, sem leiddi af því að landslög væru ekki í samræmi við evrópuréttinn, hefðu ekki verið aðlöguð honum. Ákveðin skilyrði þurftu eðlilega að vera fyrir hendi. Í síðari dómaframkvæmd Evrópudómstólsins hafa þessi skilyrði verið afmörkuð nánar og eru þau hin sömu og EFTA-dómstóllinn telur að fullnægja þurfi til þess að bóta verði krafist, en þau eru rakin hér að framan. Sjá má að þessi skilyrði eru sama eðlis og þau sem almenna skaðabótareglan hefur að geyma, svo sem vænta mátti. Stefndi heldur því fram að svokölluð Francovich-regla, sem af framangreindum dómi er leidd, geti ekki verið ákvarðandi um stöðu ólögfestra EES-reglna í íslenskum landsrétti. EES-samningurinn feli ekki í sér framsal aðildarríkjanna á lagasetningarvaldi og Francovich-reglan fái ekki gildi að íslenskum rétti fyrr en hún hafi verið lögfest. Í bókun 35 í Samningnum um Evrópska efnahagssvæðið er þess getið í innskotssetningu að samningsaðila sé ekki gert að framselja löggjafarvald sitt til stofnana Evrópska efnahagssvæðisins. Um það má deila hvort EES-samningurinn felur í raun í sér framsal á löggjafarvaldi og þar með á fullveldi og hefur það vissulega verið gert. Það breytir ekki því að í 6. gr. EES-samningsins er kveðið á um það að ákvæði hans skuli túlka í samræmi við úrskurði dómstóls Evrópubandalaganna sem kveðnir hafa verið upp fyrir undirritunardag samningsins að vísu að ákveðnum skilyrðum uppfyllum. Ennfremur kemur fram í EES-samningnum að aðildarríki hans stefna að því að ná fram og halda sig við samræmda túlkun og beitingu samningsins og þeirra ákvæði í löggjöf bandalagsins sem tekin eru efnislega upp í samninginn. Þetta þykir leiða til þess að við dómsniðurstöðu í þessu máli verður að taka tillit til dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins. Fyrr er sú niðurstaða fengin að stefnandi eigi samkvæmt tilskipun EBE, sbr. 1. og 2. mgr. 3. gr., rétt á því að fá greiddar af tryggingarsjóði óinnheimtar kröfur samkvæmt ráðningarsamningi sínum við Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar hf. er varða vinnulaun fyrir ákveðinn dag, en aðildarríki getur valið á milli þriggja dagsetninga og verður nánar vikið að því síðar. Íslenska ríkið hefði eflaust getað við gerð EES-samningsins fengið undanþágu frá ákvæðum tilskipunar EBE að því er varðar tilvísunina í 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga með sama hætti og það fékk undanþágu vegna ákvæða 6. gr. laga nr. 53/1993, en ríkið lét það ógert. Hefði það skilyrði verið numið úr lögum nr. 53/1993 að launakrafa þurfi að njóta forgangs í þrotabú til þess að hún verði greidd úr Ábyrgðarsjóði launa verður ekki annað séð en stefnandi hefði fengið launakröfu sína greidda úr sjóðnum þó með þeim takmörkunum sem lögin kveða á um og eru í samræmi við tilskipun EBE. Þar með hefði hann jafnframt a.m.k. notið þess réttar tilskipunar EBE. Þykir því ljóst að vanræksla íslenska ríkisins á því að laga íslensk lög að EES-samningum í því tilviki sem hér um ræðir hefur leitt til tjóns fyrir stefnanda. Ekki er upplýst hvernig á því stendur að lögum nr. 53/1993 var ekki breytt til samræmis við tilskipun EBE eða undanþágu óskað frá henni. Ekkert bendir til þess að um beinan ásetning hafi verið að ræða. Í hinu ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins kemur fram að hugsanleg skýring á því, hvers vegna íslenska ríkið óskaði ekki eftir undanþágu í viðaukanum sem náð hefði til tilvísunarinnar í 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga, sé sú að aðilum hafi yfirsést að um tvenns konar undantekningar hafi verið að ræða. Annars vegar þær sem greini í lögum um Ábyrgðarsjóð launa og hins vegar þær sem greini í gjaldþrotaskiptalögunum. (sjá lið 31 í álitinu) Þótt ekki skipti það beinu máli hér þá er samt rétt að geta þess að í bréfi stjórnar Ábyrgðarsjóðs launa til lögmanns stefnanda dags. 1. apríl 1996 kemur fram sú skoðun að ákvæði laga nr. 53/1993 séu í fullu samræmi við ákvæði tilskipunar EBE og að krafa stefnanda falli undir undanþáguákvæðin í tilskipuninni. Vel má vera að það hafi og verið skoðun íslenska ríkisins að lögin væru í fullu samræmi við tilskipunina, en niðurstaða dómsins sem fengin hefur verið er hins vegar sú að svo sé ekki. Um er að ræða einfaldan og auðskilinn lagatexta. Mátti vera tiltölulega auðvelt að sjá að samkvæmt honum var ákveðinn hópur launþega, sem naut réttar samkvæmt tilskipun EBE, útilokaður frá greiðslum úr Ábyrgðarsjóði launa. Hvort heldur er um lögvillu að ræða eða það gáleysi að skoða ekki íslensk lög svo rækilega að rétt niðurstaða yrði fundin þá er álit dómsins að báðar ástæðurnar séu, eins og hér háttar, í raun alvarlegt gáleysi, sem leiði hvor um sig til þess að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi að þessu leyti. Niðurstaða dómsins er því sú að íslenska ríkinu sé skylt að bæta stefnanda það tjón sem hann hefur orðið fyrir vegna þess að íslensk lög standa því í vegi að hann fái notið þess réttar sem tilskipun EBE veitir honum. Verður þessu næst vikið að bótafjárhæðum. Stefnandi heldur því fram að með því að hætt var að greiða honum laun hinn 12. mars hafi ráðningarsamningi við hann verið rift í skilningi d liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 og eigi hann því rétt til að fá greiddar bætur sem svari launum út uppsagnarfrestinn eða til 30. júní. Krafa stefnanda er þannig miðuð við 3 mánuði og 19 daga, en ekki þrjá mánuði eins og bætur vegna launamissis miðast við í framangreindum d lið. Stefndi hélt því hins vegar fram í munnlegum málflutningi að stefnandi geti ekki átt kröfu til að fá bættan launamissi nema til þess dags að launagreiðandinn varð gjaldþrota, þ.e. 22. mars og sé því um að ræða tímann frá 12. til 22. mars. Bótakröfu stefnanda verði að miða við þau tímamörk sem um ræði í 2. tl. 3. gr. tilskipunar EBE og beri í þessu tilviki að miða við þann dag sem vinnuveitandinn varð gjaldþrota. Eins og að framan er lýst var stefnanda sagt upp störfum 29. desember 1994 og tók uppsögnin gildi 1. janúar 1995. Óumdeilt er í málinu að samkvæmt ráðningarsamningi átti stefnandi rétt á 6 mánaða uppsagnarfresti eða til 30. júní 1995. Í uppsagnarbréfinu kemur fram að fyrirtækið Vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar hf. myndi leggja niður starfsemi sína frá 1. janúar 1995 og hefur það væntanlega leitt sjálfkrafa til þess að ekki var óskað eftir vinnuframlagi stefnanda í uppsagnarfrestinum en það er óumdeilt í málinu. Ráðningarsamningi stefnanda hafði verið sagt upp áður en hætt var að greiða honum laun og með þeim hætti hafði gildistíma samningsins verið mörkuð ákveðin endalok. Stefnandi byggir ekki einungis á því að ráðningarsamningnum hafi verið sagt upp heldur einnig á því að samningnum hafi verið rift þegar hætt var að greiða stefnanda laun. Hér þykir rétt að geta þess að stefnandi hefur ekki haldið því fram, að þar sem um sé að ræða laun í uppsagnarfresti, uppsagnarfresti sem launþeginn hafi áunnið sér samkvæmt ráðningarsamningi, en í þessu tilviki ekki þurft að vinna fyrir laununum, þá hafi hann fyrir gjaldþrotið verið búinn að fullnægja þeirri vinnuskyldu sem gefi honum rétt til að fá 6 mánaða laun greidd. Í 1. gr. laga nr. 53/1993 kemur fram sú meginregla að Ábyrgðarsjóður launa ábyrgist greiðslu vinnulaunakröfu launþega við gjaldþrotaskipti og í a lið 1. mgr. 5. gr. laganna kemur fram að ábyrgð sjóðsins tekur til kröfu launþega um vinnulaun fyrir síðustu þrjá starfsmánuðina hjá vinnuveitanda. Megintilgangurinn er því sá að launþeginn fái greitt úr sjóðnum fyrir þá vinnu sem hann hefur innt af hendi en ekki fengið greidda frá vinnuveitanda, þó með framangreindum tímatakmörkunum. Það liggur í hlutarins eðli að við gjaldþrot vinnuveitanda, þegar hann missir forræði á búi sínu, falla niður allir vinnusamningar, launþegar hætta að vinna í þágu vinnuveitandans og hætta að fá laun greidd frá honum. Þótt ekki sé neitt um það upplýst má gera ráð fyrir að hætt hafi verið að greiða öðrum launþegum Vélaverkstæðis Sigurðar Sveinbjarnarsonar laun um svipað leyti og stefnanda og varla lengur en til gjaldþrotadags. Ekki verður séð að stefnandi hafi neina sérstöðu fram yfir aðra starfsmenn að þessu leyti eða sérstöðu vegna þess að vitað var um áramótin 1994/1995 hvenær ráðningartíma hans hjá fyrirtækinu lyki. Verður ekki á það fallist að það að hætta að greiða laun vegna yfirvofandi gjaldþrots fyrirtækis feli í sér riftun ráðningarsamnings í skilningi d liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 og skapi eitt og sér bótaskyldu samkvæmt þeim lið, þannig að stefnandi geti gert bótakröfu á þeim grundvelli. Krafa stefnanda er skaðabótakrafa og bótagrundvöllurinn er sá að íslenska ríkið hafi vanrækt að breyta landslögum þannig að þau samræmdust ákvæðum tilskipunar EBE og stefnandi fengi þar með að njóta þess réttar sem tilskipunin kveður á um. Sá réttur sem tilskipunin veitir launþegum í aðildarríkjum EES-samningsins er að þeim skal tryggð greiðsla á óinnheimtum kröfum samkvæmt ráðningarsamningi og varða vinnulaun fyrir ákveðinn dag. Samkvæmt 2. tl. 3. gr. tilskipunarinnar hefði ríkið getað miðað við þrjár dagsetningar. Eðlilega er ekki um neina viðmiðun ríkisins að ræða og þykir því rétt að miða við þá dagsetningu sem helst þykir eiga við og vera stefnanda hagstæðust, en það er dagurinn þegar vinnuveitandinn varð gjaldþrota. Samkvæmt þessu ber stefnda að greiða stefnanda bætur sem eru jafnar kaupi hans frá og með 13. mars til og með 22. mars 1995 eða í 10 daga. Svara þær til kr. 46.152 miðað við það vikukaup sem stefnanda var greitt. Viðmiðun þessarar bótaákvörðunar þykir ekki fara út fyrir þau mörk sem aðildarríkjum EES-samningsins er heimilt að setja ábyrgð sinni á ógreiddum launakröfum í gjaldþroti samkvæmt 4. gr. tilskipunar EBE. Stefnandi hefur gert kröfu til þess að fá bætur fyrir ógreitt orlof á tímabilinu frá 1. maí 1994 til 30. júní 1995. Stefndi hélt því fram í málflutningi að stefnandi ætti ekki rétt til orlofslauna af öðrum launagreiðslum en þeim sem ógreiddar voru fyrir gjaldþrot vinnuveitandans.Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof segir að launþega skuli greiða áunnin orlofslaun næsta virkan dag fyrir töku orlofs. Lögin gera einnig ráð fyrir að hægt sé að semja um að greiðsla orlofs fari fram með öðrum hætti. Í 8. gr. sömu laga segir að ljúki ráðningarsamningi launþega og vinnuveitanda skuli vinnuveitandi við lok ráðningartímans greiða launþeganum öll áunnin orlofslaun hans samkvæmt reglunni í 2. mgr. 7. gr. laganna. Í 2. mgr. 3. gr. orlofslaganna segir að orlofsárið sé frá 1. maí til 30. apríl. Bótakrafa stefnanda að því er orlofslaun varðar byggist á því að hún eigi ógreidd orlofslaun frá 1. maí 1994 til 12. mars 1995 kr. 145.160 og einnig frá þeim degi til 30. júní s.á. kr. 60.116. Virðist því hafa verið miðað við að orlof yrði greitt annað hvort í lok orlofsársins eða við orlofstöku stefnanda þótt upplýsingar liggi ekki fyrir um það. Í b lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 segir að ábyrgð Ábyrgðarsjóðs launa taki til kröfu launþega um orlofslaun sem koma áttu til útborgunar á síðustu þremur starfsmánuðum hans hjá vinnuveitanda. Ekki verður á það fallist að hér sé eingöngu um að ræða orlofslaun af ógreiddum vinnulaunum stefnanda fyrir gjaldþrotið eins og stefndi heldur fram. Má þar líta til þess að í a lið 1. mgr. 5. gr. er talað um vinnulaun fyrir síðustu þrjá starfsmánuði en í b lið um orlofslaun sem koma áttu til útborgunar á síðustu þremur starfsmánuðunum án skilyrða um það hvenær fyrir þeim var unnið. Í 4. gr. tilskipunar EBE kemur fram að aðildarríki eiga rétt á að takmarka þá ábyrgð tryggingasjóða sem um er getið í 3. gr. tilskipunarinnar. Þær takmarkanir verða þó að vera innan þeirra marka sem í 4. greininni segir. Hverju ríki er heimilt að ákveða rýmri takmarkanir, eða m.ö.o. rýmri rétt til greiðslna, en tilskipunin kveður á um, en eins og fram er komið tryggir tilskipunin launþegum lágmarksréttindi. Í því tilviki sem hér um ræðir verður að líta svo á ráðningartíma stefnanda hafi í raun lokið að þessu leyti þegar vinnuveitandinn missti forræði á búi sínu við töku þess til gjaldþrotaskipta 22. mars 1995 og því hafi honum borið samkvæmt 8. gr. laga nr. 30/1987 að greiða stefnanda öll áunnin orlofslaun hans til þess tíma, en þá hafi þau gjaldfallið. Þykir þessi niðurstaða rúmast innan marka tilskipunar EBE eins og hún hefur verið skýrð. Ber því að taka til greina þessa skaðabótakröfu stefnanda með kr. 150.508. Á sömu forsendum ber að taka til greina þann hluta orlofsuppbótar sem féll á framangreindu tímabili sem reiknast vera kr. 7.156. Hins vegar verður að hafna því að stefnda beri að greiða bætur fyrir þau orlofslaun sem stefnandi reiknar sér eftir gjaldþrotadag. Ekki verður séð að tilskipun EBE veiti rétt til greiðslu vegna launakrafna sem verða til eftir gjaldþrotadag. Íslensk lög sýnast og vera í samræmi við tilskipunina að því leyti. Þá gerir stefnandi kröfu til þess að sér verði bættur missir svokallaðrar desemberuppbótar. Miðar hann þar við tímabilið frá 1. desember 1994 til 30. júní 1995 og krefst greiðslu á kr. 7.583. Þessi launakrafa er sérstaks eðlis og samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Hafnarfjarðar, sem stefnandi vann eftir, skal greiða hana í einu lagi eigi síðar en 15. desember ár hvert. Hér er ekki um að ræða laun sem stefnandi gat krafist að fá greidd á öðrum tíma og þykir því þriggja mánaða tíminn sem kveðið er á um í a lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 53/1993 ekki eiga hér við. Rétt þykir að miða bætur til stefnanda við að hún hefði fengið greidda við gjaldþrotið desemberuppbót miðað við tímabilið frá 1. desember 1994 til 22. mars 1995 eða kr. 4.044. Niðurstaða dómsins er því sú að stefnda ber að greiða stefnanda skaðabætur samtals kr. 207.960. Rétt þykir að stefnandi greiði vexti af tildæmdri fjárhæð samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. mars 1995 til 18. mars 1996, þegar Ábyrgðarsjóður launa hafnar því að greiða launakröfu stefnanda, vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá þeim degi þar til stefnandi gerir bótakröfu á hendur stefnda með birtingu stefnu hinn 12. mars 1997 og dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi hefur fengið gjafsóknarleyfi, bæði að því er varðar kostnað vegna reksturs málsins fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og eins vegna úrlausnar EFTA-dómstólsins, og greiðist gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði eins og nánar er kveðið á um í dómsorði. Eftir niðurstöðu þessa máls væru efni til þess að dæma stefnda til að greiða málskostnað skv. 130. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem stefnandi hefur gjafsókn í þessu máli myndi dæmdur málskostnaður úr hendi stefnda renna í ríkissjóð og þar með til stefnda sjálfs. Af þessum sökum þykir rétt að láta ógert að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Friðgeir Björnsson dómstjóri kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Erlu Maríu Sveinbjörnsdóttur, kr. 207.960 með vöxtum samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. mars 1995 til 18. mars 1996, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá þeim degi til 2. mars 1997 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og EFTA-dómstólnum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans með virðisaukaskatti kr. 450.000 fyrir rekstur málsins fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og kr. 950.000 fyrir rekstur málsins fyrir EFTA-dómstólnum eða samtals kr. 1.400.000.
Mál nr. 363/2004
Óvígð sambúð Fjárskipti Gjafsókn
M og K, sem voru í óvígðri sambúð í tæp fjögur ár, deildu um hver væri eignarhlutur hvors þeirra í íbúð sem þau festu kaup á þegar sambúðin hafði varað í um tvö ár. Í málinu lá fyrir að kaupin höfðu að mestu verið fjármögnuð með því sem fékkst við sölu á íbúð sem M átti áður og að M tók lán vegna kaupanna og annaðist greiðslu afborgana þeirra, en hann hafði mun hærri launatekjur en K. Þótt launatekjur K hafi verið lægri var hins vegar talið að taka yrði tillit til þess, að hún var heima að annast barn þeirra og var því mikið frá vinnu. Þá var talið að líta yrði til þess, að áður en þau festu kaup á umræddri íbúð hafði K gert M kleift að leigja út íbúðina, sem hann átti áður, og lagt þeim til íbúð að kostnaðarlausu. Samkvæmt þessu þótti hlutdeild K í eignamyndun á sambúðartímanum hæfilega ákveðin 15%.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 31. ágúst 2004. Hún krefst þess, að viðurkenndur verði helmings eignarhlutur hennar í fasteigninni X í Reykjavík, fastanúmer [...]. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstaréttar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 8. nóvember 2004. Hann krefst þess aðallega, að viðurkennt verði, að hann eigi einn og að óskiptu 100% eignarrétt til fasteignarinnar X, fastanúmer [...], sem er þriggja herbergja kjallaraíbúð með tilheyrandi sameign og lóðarréttindum [...], enda greiði hann einn og að óskiptu lán, sem á fasteigninni eru. Til vara krefst hann þess, að viðurkennd verði eignarhlutdeild hans í samræmi við framlag hans til myndunar eignarinnar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi voru málsaðilar í óvígðri sambúð frá hausti 1998 til maí 2002. Þau létu skrá sambúð sína í febrúar 2000 og eignuðust dóttur [...] það ár. Þau stunduðu bæði nám [...] og lauk gagnáfrýjandi námi vorið 2000 en aðaláfrýjandi í desember 2001. Áður en sambúð aðila hófst festi gagnáfrýjandi kaup á íbúð að Y fyrir 5.500.000 krónur. Í upphafi sambúðar fluttu þau í íbúð foreldra aðaláfrýjanda á Z, þar sem þau bjuggu leigulaust, en gagnáfrýjandi leigði út íbúð sína á Y. Gagnáfrýjandi seldi þá íbúð í maí 2000 fyrir 7.200.000 krónur, og var útborgun á söluári 2.150.632 krónur. Í september sama ár keyptu málsaðilar saman íbúð á X fyrir 8.200.000 krónur og voru útborgunargreiðslur 3.245.000 krónur. Var sú íbúð þinglýst eign þeirra beggja. Þau fluttu inn í þá íbúð um áramótin 2000/2001, en höfðu fram til þess tíma búið í íbúð foreldra aðaláfrýjanda. Upp úr sambúðinni slitnaði 21. maí 2002, þegar aðaláfrýjandi flutti að heiman. II. Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi þess aðallega, að viðurkennt verði að hann eigi einn og óskipt íbúðina á X. Hann hafi einn greitt allar afborganir og gjöld vegna íbúðar sinnar á Y og notað söluandvirði hennar til að greiða kaupverð íbúðarinnar á X, og hafi einnig greitt afborganir og öll útgjöld hennar vegna. Tekjur sínar árin 1998 til 2001 hafi verið miklum mun hærri en tekjur aðaláfrýjanda. Meginforsendan fyrir skráningu á jafnri eignarheimild aðila að íbúðinni hafi verið sú, að sambúð þeirra yrði til frambúðar og þau legðu jafnt af mörkum til fjármögnunar á kaupunum. Til vara krefst hann þess, að fjárframlag hans til íbúðarinnar verði metið á móti heildarandvirði hennar miðað við söluverð hennar við sambúðarslit. Aðaláfrýjandi krefst þess, að viðurkenndur verði helmings eignarhlutur hennar í íbúðinni á X. Hún telur, að eignin hafi að meginstefnu til myndast meðan á sambúðinni stóð. Þau hafi lagt jafnt að mörkum bæði með beinum fjárgreiðslum og með húsnæði, sem hún hafi útvegað þeim endurgjaldslaust, en þau hafi búið leigulaust í íbúð foreldra hennar í um tvö og hálft ár og gagnáfrýjandi því getað leigt íbúð sína á Y. Fjárfélag hafi verið með þeim meðan á sambúð stóð og þau talið sameiginlega fram til skatts tekjuárin 2000 og 2001. Tekjur hennar hafi eðlilega verið lægri en tekjur gagnáfrýjanda, þar sem hún hafi eignast barn og verið heima við umönnun þess. Fallist er á það með héraðsdómi að þinglýsing íbúðarinnar á X á nöfn beggja aðila veiti líkindi fyrir því, að hvor um sig hafi átt helming hennar. Það sé þó ekki einhlítt, því að líta beri til framlags hvors um sig til eignamyndunarinnar. Eins og að framan greinir voru kaupin á íbúðinni á X fjármögnuð að mestu með því sem fékkst fyrir sölu á eign gagnáfrýjanda á Y. Þá liggur fyrir, að gagnáfrýjandi tók lán hjá lífeyrissjóði og banka vegna kaupanna og hefur annast greiðslu afborgana þeirra lána, auk þess sem hann hafði mun hærri launatekjur en aðaláfrýjandi. Þótt launatekjur hennar hafi verið lægri verður að taka tillit til þess, að hún var heima að annast barn þeirra og var því mikið frá vinnu. Þá verður einnig að líta til þess, að aðaláfrýjandi gerði gagnáfrýjanda kleift að leigja út íbúð sína á Y og lagði til íbúð, sem var þeim að kostnaðarlausu, en viðurkennt er að sú leiga hafi numið 1.108.000 krónum. Ekki er annað fram komið en að báðir aðilar hafi lagt allt sitt til heimilisins. Með vísan til framanritaðs verður að telja, að með framlagi sínu hafi aðaláfrýjandi eignast hlutdeild í eignamyndun á sambúðartímanum, sem þykir hæfilega ákveðin í héraðsdómi 15%. Samkvæmt því verður héraðsdómur staðfestur. Rétt þykir, að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, K, greiði gagnáfrýjanda, M, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2004. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 23. apríl sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af M, [...], á hendur K, [...], með stefnu áritaðri um birtingu hinn 4. júní 2003. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að viðurkennt verði, að hann eigi einn og að óskiptu 100% eignarrétt til fasteignarinnar X, fasteignanr. [...], sem er 3ja herbergja kjallaraíbúð með tilheyrandi sameign og lóðarréttindum [...], enda greiði hann einn og að óskiptu lán, sem á fasteigninni eru og til bifreiðar [...], Til vara krefst stefnandi þess, að viðurkennd verði eignarhlutdeild stefnanda í samræmi við framlag hans til eignamyndunar framangreindra eigna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær, að hafnað verði kröfu stefnanda um að honum verði dæmdur 100% eignarréttur fasteignarinnar að X, og að stefndu verði með dómi dæmdur helmings eignarréttur í fasteigninni. Þá krefst stefnda málskostnaðar, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun, úr hendi stefnanda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Með bréfi dómsmálaráðherra, dagsettu 17. október 2003, fékk stefnda gjafsókn í málinu. Málavextir eru þeir, að málsaðilar skráðu sig í óvígða sambúð 23. febrúar 2000. Hinn 21. maí 2002 urðu slit á sambúðinni. Áður en sambúð þeirra hófst hafði stefnandi fest kaup á íbúð að Y, samkvæmt kaupsamningi dagsettum 14. janúar 1998, fyrir 5.500.000 krónur. Afsal var gefið út fyrir þeirri íbúð hinn 4. desember 1998. Málsaðilar eru sammála um að samband þeirra hafi hafist um mánaðamóti febrúar/mars 1998 og flutti stefnda inn í íbúð stefnanda í marsmánuði 1998. Í lok maímánaðar 1998 flutti stefnda í íbúð foreldra sinna að Z. Í lok ágústmánaðar 1998 flutti stefnandi búslóð sína út úr fasteigninni að Y og leigði hana út. Kveður stefnandi að arður af leigunni hafi runnið til framfærslu beggja aðila. Stefnandi var á sjó sumarið 1998. Haustið 1998 fóru báðir aðilar til náms í Vélskóla Íslands og bjuggu í íbúð foreldra stefndu, án endurgjalds. Sumarið 1999 starfaði stefnda hjá [...] en stefnandi starfaði á [...]. Veturinn 1999/2000 voru báðir málsaðilar við nám [...] og lauk stefnandi námi vorið 2000. Hinn 23. febrúar 2000 skráðu málsaðilar sig í sambúð og [...] 2000 fæddist þeim dóttir. Með kaupsamningi, dagsettum 2. maí 2000 seldi stefnandi íbúð sína að Y fyrir 7.200.000 krónur, útborgun á söluári var 2.150.632 krónur. Hinn 22. september 2000 keyptu aðilar íbúð að X fyrir 8.200.000 krónur. Útborgun á kaupári var 1.500.000 krónur og á því næsta 1.745.000 krónur. Um áramótin 2000/2001 fluttu aðilar síðan saman inn í íbúðina að X, en stefnda hafði tekið fæðingarorlof og sótti síðan nám við [...] á haustönn 2000. Vorið og sumarið 2001 var stefnda síðan í námi uns hún lauk prófi um áramótin 2001/2002. Var hún án atvinnu frá þeim tíma fram í marsmánuð 2002 er hún hóf störf hjá [...]. Í maímánuði 2002 slitu aðilar sambúðinni. Málsaðilar voru samskattaðir gjaldaárin 2001 og 2002. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að áðurgreind fasteign, sé og hafi alltaf verið óskipt eign hans, þar sem hann hafi alltaf einn greitt fyrir eignina, bæði kaupverð hennar, afborganir og öll útgjöld. Núverandi skráning á eignarheimildum eignarinnar og þinglýsing sé því röng, þar sem stefnda eigi ekkert í eigninni. Hún hafi ekki lagt neitt fram við kaup hennar og ekkert greitt síðar af henni. Stefnda hafi því ekkert til að byggja eignarrétt sinn á og skráning eignarheimilda því röng. Stefnandi byggir og á því, að forsendur séu brostnar fyrir skráningu aðila að jöfnum eignarhluta í fasteigninni. Meginforsenda fyrir skráningu hafi verið sú, að aðilar yrðu í sambúð til frambúðar og legðu jafnt af mörkum til fjármögnunar kaupa fasteignarinnar. Þetta hafi stefnda ekki gert og sambúðinni auk þess lokið eftir stuttan tíma. Forsendur séu því brostnar og því eigi samkomulag þeirra um að vera bæði skráð sem eigendur að fasteigninni að vera ógilt. Stefnandi byggir og á því, að sambúðin hafi varað það stutt, að ekki hafi myndast með þeim fjárhagsleg samstaða. Fyrir upphaf sambúðar hafi stefnandi átt fasteign, sem hann hafi selt og nýtt andvirðið til að greiða fyrir hina umþrættu íbúð og standa straum af greiðslum af henni. Stefnda hafi á hinn bóginn verið eignalaus. Töluvert fé hafi farið í vexti, verðbætur og kostnað án þess að nokkuð hafi komið í staðinn auk þess sem stefnandi hafi látið fé af hendi rakna til stefndu. Tekjur stefndu hafi numið mun lægri fjárhæðum en tekjur stefnanda á sambúðartíma. Því sé ekki um neina sameiginlega eignamyndun að ræða í sambúðinni. Varakröfu sína byggir stefnandi á sömu rökum og aðalkröfu. Hann hafi einn greitt allt kaupverð fasteignarinnar og verði ekki fallist á að hann eigi einn alla eignina eigi að meta fjárframlag hans á móti heildarandvirði eignarinnar og miða þá við söluverð hennar við sambúðarslit. Tekjur stefndu hafi hins vegar eingöngu runnið til eigin þarfa og til heimilishalds á móti framlagi stefnanda til sömu þarfa. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna um fjárskipti við sambúðarslit svo og dómaframkvæmdar. Einnig vísar stefnandi til grundvallarreglna á sviði eigna- og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnda byggir kröfur sínar á því, að hún eigi 50% eignarhluta í fasteigninni í samræmi við þinglýsta eignarheimild hennar, en fasteignin sé óvéfengjanlega þinglýst eign þeirra beggja. Við sambúðarslit hafi stefnandi fengið bifreiðina og mest allt innbúið. Stefnda hafi talið sanngjarnt að hann fengi bifreiðina, þar sem hann hafi átt aðeins meiri pening en hún við upphaf sambúðarinnar og telur að sá mismunur sé þannig greiddur. Staðhæfingar stefnanda þess efnis að ekki hafi myndast með þeim fjárhagsleg samstaða á sambúðartímanum og að hann hafi greitt einn allt kaupverð fasteignarinnar eigi ekki við rök að styðjast. Málsaðilar hafi búið leigulaust í íbúð foreldra stefndu að Z frá sumri 1998 til áramóta 2000/2001 eða í um 2 1/2 ár. Með leigutekjum hafi þau greitt m.a. af lánum, sem hvílt hafi á íbúð stefnanda við Y. Meðan sú íbúð hafi verið í útleigu hafi íbúðaverð í Reykjavík rokið upp. Íbúðin sem keypt hafi verið hinn 14. janúar 1998 á 5.500.000 krónur hafi verið seld 21/2 ári síðar, eða 2. maí 2000, á 7.200.000 krónur. Samkvæmt skattframtali 2001 hafi leigutekjur þeirra verið 240.000 krónur á árinu 2000. Samkvæmt skattframtali 2000 hafi leigutekjur þeirra numið 468.000 krónum fyrir árið 1999. Þar sem stefnda hafi lagt aðilum til fría íbúð megi færa fyrir því rök að frá henni hafi framangreindar leigutekjur komið, þ.e.a.s. húsaleiga fyrir árin 1999 og 2000, samtals 708.000 krónur og ca 400.000 krónur árið 1998. Stefnda kveðst hafa átt bifreið við upphaf sambúðar aðila og hafi sú bifreið verið metin á 500.000 krónur. Bifreiðin hafi eyðilagst í árekstri í maí 2001 og hafi stefnda fengið greiddar 148.900 krónur frá Vátryggingafélagi Íslands hinn 11. maí 2001 vegna þess tjóns. Stefnda kveður foreldra sína hafa lagt inn á reikning sinn 423.500 krónur í nokkrum greiðslum á sambúðartíma aðila málsins, til að styðja þau vegna íbúðarkaupa og framfærslu. Vorið 2000 hafi foreldrar stefndu tekið á leigu herbergi fyrir stefnanda til próflesturs og hafi leigan numið 15.000 krónum. Faðir stefndu hafi gefið aðilum 75.000 krónur, sem m.a. hafi verið notaðir til greiðslu reikninga. Að auki hafi foreldrar stefndu lagt ýmislegt annað til á sambúðartímanum, m.a. greitt reikninga og að mestu annast fatakaup á dóttur málsaðila og stefndu sjálfa. Stefnda kveður þau hafa tekið sameiginlega ákvörðun um að hún yrði meira heima við til að annast barn þeirra meðan stefnandi hafi unnið og hafi það komið í hlut stefndu að vera heima hjá barninu sumarið 2001, þar sem þau hafi ekki getað fengið dagmóður til þess að annast barnið. Stefnda hafi sem mótframlag við vinnu stefnanda lagt til fría íbúð og skapað þannig þær aðstæður að hægt væri að afla aukatekna með útleigu íbúðarinnar að Y, sem stefnandi hafi nýlega verið búinn að festa kaup á er þau kynntust. Þá íbúð hafi hann fjármagnað að mestu með lánum, m.a. láni með veði í fasteign foreldra stefndu og greitt hafi verið af láninu á sambúðartímanum. Íbúðin hafi síðan verið seld og þau keypt sér saman íbúðina á X, sem alltaf hafi verið eign þeirra beggja. Stefnda hafi lagt sitt af mörkum til húsnæðiskaupanna, sem sé meginástæðan og rökin fyrir því að hún hafi verið skráð fyrir 50% eignarhluta íbúðarinnar. Stefnda mótmælir því að forsendur fyrir skráningu aðila að jöfnum eignarhluta séu brostnar, þar sem til sambúðarslita hafi komið. Það hafi aldrei verið forsenda fyrir skráningu, heldur það að stefnda hafi lagt sitt af mörkum til kaupanna, sem jafna mætti til framlags stefnanda. Stefnda heldur því fram að ekki sé rétt að stefnandi hafi greitt allt kaupverðið. Stefnda hafi lagt til fría íbúð þannig að hægt væri að leigja út íbúðina að Y til að greiða af henni afborganir. Hún hafi sjálf unnið á sumrin og með skólanum þó að hún hafi ekki aflað jafn hárra tekna og stefnandi. Hún hafi farið í fæðingarorlof og því ekki getað unnið eins og hann. Hún hafi verið lengur í skóla og óvinnufær í stuttan tíma vegna slyss, sem hún hafi lent í. Þær aðstæður sem aðilar hafi búið við hafi ekki bara gert stefnanda kleift að halda íbúð sinni, sem stuðlað hafi að betri fjárhagsstöðu, heldur einnig gert honum kleift að afla sér menntunar, en hann hafi ekki getað gert hvort tveggja án aðstoðar stefndu. Framlagi stefndu sé hægt að jafna til tekna stefnanda en mismunur vegna upphaflegrar fjárhagsstöðu þeirra hafi nú þegar verið greiddur af hálfu stefndu í formi þess að stefnandi hafi fengið bifreiðina og mest allt innbú. Þá beri til þess að líta að málsaðilar hafi talið íbúðina vera sameiginlega eign sína á skattskýrslum eftir að þau hafi hafið að telja fram til skatts. Um lagarök vísar stefnda til 1. mgr. 26. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 og meginreglna og dómaframkvæmdar um fjárskipti við sambúðarslit. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnda á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Ágreiningur aðila í máli þessu lýtur að því hver eignarhlutur þeirra er í fasteigninni X, sem þinglýst er eign þeirra beggja. En stefnda hefur samþykkt kröfur stefnanda um að hann sé einn eigandi bifreiðarinnar [...]. Eins og að framan greinir voru málsaðilar í óvígðri sambúð, sem hófst á árinu 1998 og lauk í maímánuði 2002. Með kaupsamningi dagsettum 22. september 2000 keyptu aðilar fasteignina X fyrir 8.200.000 krónur og bjuggu þau í henni frá áramótum 2000/2001 og út sambúðartímann. Nam útborgun á kaupári 1.500.000 krónum og á næsta ári 1.745.000 krónum, en annar hluti kaupverðsins fólst í yfirtöku veðskulda og útgefnu fasteignaveðbréfi skiptanlegu fyrir húsbréf. Er óumdeilt að áður hafði stefnandi selt íbúð sína að Y, með kaupsamningi dagsettum hinn 2. maí 2000. Söluverð íbúðarinnar að Y var 7.200.000 krónur og nam útborgun á söluári 2.150.632 krónum. Sú tilgreining eignarréttar að X í kaupsamningi og afsali, sem áður er nefnd, veitir líkindi fyrir því að hvor aðilanna hafi átt helming hennar, svo sem stefnda heldur fram. Þinglýsing eignarheimildar leiðir hins vegar ekki þegar til þeirrar niðurstöðu heldur ber að líta til framlags hvors um sig til eignarmyndunarinnar. Eins og áður hefur verið rakið stóð sambúð aðila í skamman tíma. Aðilar töldu sameiginlega fram til skatts árið 2001 og 2002. Af framlögðum skattframtölum aðila sést að launatekjur stefnanda voru mun hærri allan sambúðartímann. Hins vegar ber að líta til þess að á sambúðartímanum eignuðust þau dóttur og féll það í hlut stefndu að vera heima fyrst um sinn og annast barnið. Þó svo að útborgun í fasteigninni X virðist að mestu hafa verið fjármögnuð með þeim peningum sem stefnandi fékk fyrir sölu á fasteign sinni, að Y, bjuggju þau um tíma, eða frá árinu 1998, leigulaust í fasteign í eigu foreldra stefndu og leigði stefnandi á meðan út fasteign sína að Y, en á þeim tíma hækkaði verð fasteignar stefnanda að Y og hann hirti af eigninni leigutekjur. Þykir mega horfa til þessa að með því hafi framlag stefndu til eignamyndunar verið nokkurt og þykir það með vísan til alls framanritaðs hæfilega metið 15%. Samkvæmt framansögðu verður því viðurkenndur eignarréttur stefnanda að 85% fasteignarinnar X, en eignarréttur stefndu að fasteigninni 15%. Þar sem stefnda hefur fallist á kröfur stefnanda um að viðurkenndur verði 100% eignarréttur hans að bifreiðinni [...], verður sú krafa hans tekin til greina. Eftir þessari niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefndu, 320.000 krónur, sem er þóknun lögmanns stefnda, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskattsskyldu stefndu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Viðurkennt er að stefnandi, M, sé eigandi 85% og stefnda, K, sé eigandi 15% fasteignarinnar að X, fasteignanr. [...], sem er 3ja herbergja kjallaraíbúð með tilheyrandi sameign og lóðarréttindum M-0001. Viðurkennt er að stefnandi sé einn eigandi bifreiðarinnar [...]. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, 320.000 krónur, sem er þóknun lögmanns hennar, Þórdísar Bjarnadóttur hdl., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 594/2007
Kærumál Farbann
Á grundvelli 110. gr., sbr. b. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var X gert að sæta farbanni allt til miðvikudagsins 12. desember 2007.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til 21. desember 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á forsendur hins kærða úrskurðar um að skilyrði séu til þess að varnaraðili sæti farbanni samkvæmt 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991. Fyrir liggur að búið er að taka skýrslur af þeim aðilum sem staddir voru á vettvangi hins ætlaða brots varnaraðila. Verður því ekki séð að sex vikur þurfi til að ljúka lögreglurannsókn og taka ákvörðun um saksókn. Með þessari athugasemd verður farbann yfir varnaraðila staðfest á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðila, X, er bönnuð för frá Íslandi allt til miðvikudagsins 12. desember 2007 kl. 16. Lögreglan á Suðurnesjum hefur krafist þess með beiðni dagsettri í dag að X, pólskum ríkisborgara, kt. [...], [heimilisfang], Reykjanesbæ, verði með úrskurði gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 21. desember 2007 kl. 16:00. Kærði mótmælir ekki framkominni kröfu en krefst þess að farbanninu verði markaður skemmri tími. Atvik máls eru þau að lögreglan á Suðurnesjum fékk kl. 01:44 aðfaranótt 8. nóvember sl. tilkynningu um slasaðan mann við [heimilisfang] í Reykjanesbæ. Þar lá A, pólskur ríkisborgari, og var hann með sár á hálsi og hafði misst töluvert blóð. Hann var fluttur með sjúkrabifreið á sjúkrahús. Fjórir pólskir menn, kærði, framangreindur brotaþoli og vitnin B og C búa í íbúð að [...]. Kærði hefur kannast við það í yfirheyrslu hjá lögreglu að hafa verið í átökum við brotaþola og þá hefur brotaþoli sagt kærða hafa ráðist á sig og vitnin B og C hafa báðir borið að þeir hafi séð kærða og brotaþola í átökum. Þá hefur vitnið B borið að hafa séð kærða kýla eða stinga brotaþola með brotinni flösku. Lögregla kveður rannsókn málsins á byrjunarstigi og þyki nauðsynlegt að kæra, sem sé útlendur maður, sem dvelji tímabundið á landinu við vinnu, verði með úrskurði gert að sæta farbanni til þess tíma er að framan greinir, eða þar til lögreglurannsókn lýkur í máli hans, ákæruvaldið tekur ákvörðun um framhald máls og, eftir atvikum, dómur gengur í málinu, komi til dómsmeðferðar. Sækjandi telur nauðsynlegt að tryggja nærveru kærða á landinu til þess tíma er meðferð máls hans lýkur en hann sé grunaður um brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en brotið geti varðað fangelsi allt að 16 árum. Farbannskrafan er reist á ákvæðum 110. gr., sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991 og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Rökstuddur grunur er fram kominn um að kærði hafi framið þann verknað sem að framan greinir. Kærði er erlendur ríkisborgari sem er nú án atvinnu hér á landi. Ekki verður séð að hann hafi þau tengsl við landið sem séu líkleg til að valda því að hann yfirgefi ekki landið eða komi sér ekki undan saksókn. Þykir heimilt á grundvelli 110 gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að samþykkja að kærða verði gert að sæta farbanni. Rannsókn málsins er á byrjunarstigi og eru ekki efni til að marka farbanninu skemmri tíma en krafist er. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Kærði, X, skal sæta farbanni og er óheimil brottför frá Íslandi frá deginum í dag allt til kl. 16:00 föstudaginn 21. desember 2007.
Mál nr. 387/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júní 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. júní 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot sem getur varðað fangelsisrefsingu eftir 226. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rannsókn málsins er á frumstigi og er fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila og einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 355/2007
Ölvunarakstur Svipting ökuréttar Ákæra
B var sakfelldur fyrir að aka undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti. Honum hafði fimm sinnum áður verið gerð refsing fyrir ölvunarakstur og átta sinnum fyrir akstur sviptur ökurétti. Með hliðsjón af sakarferli B þótti refsing hans hæfilega ákveðin 8 mánaða fangelsi auk þess sem ævilöng ökuréttarsvipting hans var áréttuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og ökuréttarsviptungu ákærða en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af ölvunarakstri og að refsing hans verði milduð. Í ákæru málsins segir að vínandamagn í blóði ákærða hafi verið 1,71‰ en ekki 0,71 mg í lítra útöndunarlofts sem var niðurstaða öndunarsýnismælingar. Þetta var leiðrétt með bókun í héraðsdómi við fyrirtöku málsins 26. október 2006. Heimfærsla brots til lagaákvæða í ákæru var hins vegar rétt. Af hálfu ákærða hefur því ekki verið haldið fram að þessi misritun hafi komið niður á vörn hans. Þykir hún ekki eiga að valda frávísun ákærunnar frá héraðsdómi. Samkvæmt málsgögnum hefur ákærði átta sinnum hlotið refsingu fyrir brot gegn umferðarlögum. Hann hefur fjórum sinnum verið dæmdur fyrir að aka ölvaður auk þess sem hann hefur undirgengist sátt einu sinni fyrir slíkt brot. Þá hefur hann átta sinnum verið dæmdur fyrir akstur sviptur ökurétti. Ákærði hefur tvisvar verið dæmdur í þriggja mánaða fangelsi og tvisvar í sex mánaða fangelsi fyrir að aka ölvaður sviptur ökurétti. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu og ákvörðun refsingar svo og sviptingu ökuréttar. Af gögnum málsins verður ráðið að málið var þingfest 22. júní 2005 að ákærða viðstöddum. Málið var næst tekið fyrir 19. ágúst og þá 29. ágúst 2005 en ákærði mætti ekki til þessara þinghalda. Í síðara skiptið var málinu frestað um ótilgreindan tíma. Síðan lá meðferð málsins niðri og var það ekki tekið fyrir á ný fyrr en 9. október 2006. Þessi langi dráttur hefur ekki verið réttlættur með fullnægjandi hætti og er aðfinnsluverður. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Bjarni Jóhannesson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 201.062 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttar­lögmanns, 186.750 krónur. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 6. júní 2005 á hendur ákærða, Bjarna Jóhannessyni, [kt.], óstaðsettur í hús í Reykjavík, “fyrir umferðar­laga­brot, með því að hafa ekið bifreiðinni NK-587, aðfaranótt sunnudagsins 8. maí 2005, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,71‰) og sviptur ökurétti um Sæbraut í Reykjavík, uns akstri lauk við gatnamót Sæbrautar og Höfðatúns. Þetta telst varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr., 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993, 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004.” Af hálfu ákæruvaldsins var sú leiðrétting gerð á ákæru að þar eigi að standa í stað orðanna “vínandamagn í blóði 1,71” að alkóhól hafi verið 0,71 mg í lítra útönd­unarlofts frá ákærða. Málavextir Aðfaranótt sunnudagsins 8. maí 2005, kl. 3.55, var lögreglan við umferðareftirlit við Kirkjusand við Sæbraut. Var ökumanni bifreiðarinnar NK-587 gefið merki um að stöðva bifreið sína en hann sinnti því ekki heldur ók framhjá tveimur kyrrstæðum lögreglubifreiðum sem voru með forgangsakstursljós kveikt. Í frumskýrslu Arnþrúðar Maríu Felixdóttur lögreglumanns, kemur fram að ökumaður bifreiðarinnar hafi aukið hraðann mjög mikið og hafi lögreglan þegar hafið eftirför á tveimur bifreiðum. Ökumaðurinn hafi skömmu síðar stöðvað bifreiðina á Sæbraut við Höfðatún og reyndist þar vera ákærði á ferð. Hann hafi verið tekinn tali og færður í handjárnum í lögreglubifreiðina. Þar hafi hann blásið í S-D2 mæli en sá blástur hafi reynst ófullnægjandi en hafi þó gefið niðurstöðuna 1,40‰. Var ákærði handtekinn og færður á lögreglustöðina þar sem hann gaf öndunarsýni í intoxilyzer sem hafi gefið niðurstöðuna 0,71 mg/l. Liggur niðurstaða mælingarinnar fyrir í gögnum málsins. Ákærði var vistaður í fangageymslu en fram kemur í skýrslu lögreglu að ekki hafi verið unnt að yfirheyra hann vegna ölvunarástands hans. Þá leiddi athugun í ökuskírteinaskrá í ljós að ákærði var sviptur ökurétti ævilangt. Í vistunarskýrslu sem liggur frammi í málinu er ástandi ákærða lýst svo að framburður hans hafi verið greinargóður, ölvaður, annarlegt ástand, jafnvægi stöðugt, málfar skýrt og sjáaldur útvíkkuð. Þennan sunnudagsmorgun kl. 9.52 mætti ákærði til yfirheyrslu en kaus að tjá sig ekki um sakargiftir. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann sviptur ökurétti ævilangt 28. júní 2002. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið við aðalmeðferð málsins. Ákærði viðurkennir að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti en neitar því að hafa verið undir áhrifum áfengis umrætt sinn. Kveðst hann ekki hafa neytt áfengis fyrir aksturinn og enga skýringu geta gefið á mælingu um vínandamagn í útblásturslofti. Gunnar Helgi Stefánsson lögreglumaður, hefur skýrt frá því að hann hafi stjórnað umferðareftirliti við Sæbraut þar sem akbraut hafi verið lokað með tveimur lögreglubifreiðum. Ákærði hafi komið akandi og virt stöðvunarmerki þeirra að vett­ugi. Kvaðst vitnið þegar í stað hafa veitt honum eftirför auk þess sem önnur lög­reglubifreið hafi fylgt á eftir. Ákærði hafi stöðvað bifreið sína við Höfðatún og hafi þá blásið í SD-mæli. Einnig hafi hann blásið í intoxilyzer-mæli á lögreglu­stöðinni. Aðspurður kvaðst hann ekki muna hvernig ástand ákærða var en kvað akstur ákærða hafa verið stöðvaðan þar sem hann virti ekki stöðvunarmerki lögreglu. Arnþrúður María Felixdóttir lögreglumaður, hefur skýrt frá því að ákærði hafi hunsað stöðvunarmerki þeirra lögreglumannanna og því hafi honum verið veitt eftirför. Þegar ákærði hafði numið staðar hafi hann verið færður í lögreglubílinn og látinn blása í öndunarmæli sem hafi sýnt vísbendingu um að maðurinn væri ölvaður. Hafi hann þá verið handtekinn og færður á lögreglustöðina. Ákærði hafi verið áber­andi ölvaður, áfengisþefur hafi verið af honum, sjáöldur hans mjög opin og eins hafi hann verið drafandi í mæli. Haukur Ólafsson varðstjóri, sem hafði umsjón með alkóhólmælingunni í umrætt sinn og hefur gert um hana skýrslu, man ekki sérstaklega eftir þessu atviki. Hann segir vélina vera þannig úr garði gerða að hún stöðvi mælinguna sé eitthvað athugavert við hana. Hann staðfestir skýrslu sína um þetta atvik. Niðurstaða Ákærði hefur neitað því að hafa ekið undir áhrifum áfengis. Fyrir liggur að ástæða þess að lögregla stöðvaði akstur ákærða umrætt sinn var sú að hann virti ekki stöðvunarmerki lögreglu. Var honum veitt eftirför og var hann í kjölfarið handtekinn vegna gruns um ölvunarakstur. Arnþrúður María Felixdóttir lögreglumaður, kveður ákærða hafa verið áberandi ölvaðan og ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að alkóhólmæling á útöndunarlofti úr ákærða hafi farið úrskeiðis. Verður að telja það sannað að ákærði hafi ekið bílnum undir áhrifum áfengis í umrætt sinn. Þá hefur ákærði játað að hafa verið sviptur ökurétti í þetta sinn og er það í samræmi við skjöl málsins. Telst það vera sannað í málinu. Hefur ákærði gerst brotlegur við þau refsiákvæði sem tilfærð eru í ákærunni. Brot ákærða er margítrekað. Þykir refsing hans vera hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Þá ber að árétta ævilanga ökuréttarsviptingu ákærða frá þessum degi. Loks ber að dæma ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 300.000 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti og 6.500 krónur í annan sakarkostnað. Málsmeðferðin hefur dregist vegna útivistar ákærða og fjarveru vitna. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði, Bjarni Jóhannesson, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá dómsuppsögu að telja. Ákærði greiði verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 300.000 krónur í málsvarnarlaun og 6.500 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 26/2021
Aðgæsluskylda Fasteignakaup Galli Lögbýli Skaðabætur Upplýsingaskylda
J, M og S keyptu lögbýlið H af E og D á árinu 2017 en þau töldu hið keypta hafa verið haldið margvíslegum göllum og þá einkum íbúðarhús á jörðinni. Töldu þau sig eiga rétt á skaðabótum eða afslætti af kaupverðinu. Ágreiningur málsaðila laut í fyrsta lagi að því hvort í ákvæði í söluyfirliti um að íbúðarhúsið væri „almennt í góðu standi“ hefði falist sérstakt loforð um ástand hússins sem reynst hefði rangt í skilningi 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Í öðru lagi hvort E og D hefðu vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt 26. gr. sömu laga hvað varðar ástand íbúðarhússins eða J, M og S vanrækt aðgæsluskyldu sína samkvæmt 29. gr. laganna. Í þriðja lagi hvort þeir ágallar sem voru á íbúðarhúsinu hefðu rýrt verðmæti fasteignarinnar svo nokkru varðaði í skilningi 18. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að yfirlýsing um ástand hússins í söluyfirliti hefði verið almenns eðlis. Ekki væri þar vísað til tilgreindra eiginleika íbúðarhússins eða hluta þess heldur væri einungis sagt að ástand þess væri almennt gott. Taldi Hæstiréttur að ekki væri um rangar upplýsingar að ræða í skilningi 27. gr. laganna. Þá taldi Hæstiréttur að E hefði vitað um ágalla á gólfefnum en vanrækt að upplýsa kaupendur um þá ágalla. Um afleiðingar þeirrar vanrækslu bæri að líta til þess að aðgæsluskylda kaupanda í fasteignakaupum samkvæmt 3. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 víki við þessar aðstæður fyrir upplýsingaskyldu seljanda. Því væri um að ræða galla á íbúðarhúsinu í skilningi 26. gr. laganna og voru E og D dæmd til greiðslu skaðabóta vegna þeirra. Þá taldi Hæstiréttur ekki efni til að telja að ágallar á hinni seldu fasteign í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002, sem námu 7,53% af kaupverði, rýrðu verðmæti hennar svo nokkru varðaði í skilningi greinarinnar. Voru E og D því sýknuð af kröfu um skaðabætur eða afslátt á þeim grunni. Loks taldi Hæstiréttur að E og D hefði borið með vísan til 10. gr. laganna skylda til að fjarlægja úr útihúsum og af jörðinni þá hluti og rusl sem ekki voru not fyrir við áframhaldandi búrekstur. Var þeim því gert með vísan til matsgerðar að greiða J, M og S skaðabætur vegna hreinsunar fasteignarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. júní 2021. Þeir krefjast þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 14.451.759 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2017 til 13. júlí 2018, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast þau þess að áfrýjendur verði dæmdir til að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti. Ágreiningsefni4. Ágreiningur málsaðila er sprottinn af kaupum áfrýjenda árið 2017 á lögbýlinu Hróðnýjarstöðum í Dalabyggð af stefndu. Áfrýjendur telja að hið keypta hafi verið haldið margvíslegum göllum og þá einkum íbúðarhús á jörðinni og að þeir eigi rétt á skaðabótum eða afslætti af kaupverði. Ágreiningur málsaðila lýtur í fyrsta lagi að því hvort í ákvæði í söluyfirliti um að íbúðarhúsið væri „almennt í góðu standi“ hafi falist sérstakt loforð um ástand hússins sem reynst hafi rangt í skilningi 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Í öðru lagi er deilt um hvort stefndu hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt 26. gr. sömu laga hvað varðar ástand íbúðarhússins eða áfrýjendur vanrækt aðgæsluskyldu sína samkvæmt 29. gr. laganna. Í þriðja lagi greinir málsaðila á um hvort þeir ágallar sem voru á íbúðarhúsinu hafi rýrt verðmæti fasteignarinnar svo nokkru varði í skilningi 18. gr. laganna en sá ágreiningur lýtur meðal annars að því hvort miða á við verðmæti hins selda í heild, hinnar seldu fasteignar eða íbúðarhússins eingöngu.5. Stefndu voru sýknuð af öllum kröfum áfrýjenda fyrir Landsrétti en héraðsdómur hafði hins vegar dæmt áfrýjendum bætur vegna kostnaðar við hreinsun á vélageymslu og við að fjarlægja járnarusl sem var við húsin og undir barði þar nálægt.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 3. júní 2021 á þeim grunni að úrslit þess gætu meðal annars haft fordæmisgildi um túlkun gallaþröskuldar samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002 og þá einkum um hvort líta bæri til heildarkaupverðs hins selda þegar um margþætta eign væri að ræða. Málsatvik7. Með samþykki áfrýjenda á gagntilboði stefndu 31. maí 2017 komst á bindandi samningur milli málsaðila um kaup áfrýjenda á lögbýlinu Hróðnýjarstöðum í Dalabyggð ásamt áhöfn, greiðslumarki og vélum. Umsaminn afhendingartími var 1. ágúst 2017 en vélageymslu átti þó að afhenda 25. júlí sama ár. Kaupverðið var 100.000.000 króna. Bar stefndu að viðhalda eðlilegum rekstri búsins fram til afhendingar og vera áfrýjendum innan handar með upplýsingagjöf varðandi rekstur þess í allt að þrjá mánuði frá afhendingu eignarinnar.8. Í söluyfirliti um eignina útprentuðu 30. maí 2017 var henni lýst sem lögbýlinu Hróðnýjarstöðum ásamt áhöfn, greiðslumarki og vélum. Þar kom fram að um væri að ræða nærri 1.700 hektara jörð og að ræktað land væri um 35 hektarar. Á henni væri rekið myndarlegt sauðfjárbú með um það bil 1.000 vetrarfóðruðum ám. Auk þess væri á jörðinni 124,3 fermetra íbúðarhús byggt árið 1972, 158 fermetra véla- og verkfærageymsla byggð árið 1982, 833 fermetra fjárhús, 183,4 fermetra hlaða og hesthús með fimm stíum. 9. Stefndu höfðu tæmt íbúðarhúsið 25. júlí 2017 þegar vélageymslan var afhent. Einn áfrýjenda sendi fasteignasala sem annaðist söluna tölvupóst 30. júlí 2017 þar sem fram kom að við skoðun á íbúðarhúsinu hefðu komið í ljós rakaskemmdir bæði í veggjum og gólfi sem áfrýjendur hefðu ekki vitað af. Skemmdum í hverju herbergi hússins var nánar lýst og send með alls 21 ljósmynd af þeim. Fasteignasalinn framsendi tölvupóstinn til stefndu og lögmanns þeirra 11. september 2017.0. Lögmaður stefndu sendi lögmanni áfrýjenda tilkynningu 7. september 2017 þar sem vísað var til fyrirvara í kauptilboði um að kaupendur skyldu hafa skilað inn skriflegri yfirlýsingu um brottfall fyrirvara um samþykki lánardrottna um veitingu lána samkvæmt tilboðinu í síðasta lagi 30 virkum dögum eftir samþykki tilboðs. Að öðrum kosti gætu seljendur rift tilboðinu með einhliða yfirlýsingu. Í bréfinu var því lýst yfir að hið samþykkta kauptilboð væri fallið niður og óskað eftir að hinu selda yrði skilað 11. september 2017.1. Í kjölfar afhendingar hins selda öfluðu áfrýjendur álits verkfræðistofunnar Eflu hf. á ástandi íbúðarhússins. Í úttekt verkfræðistofunnar 10. ágúst 2017 var getið um ýmis ummerki um raka og leka í íbúðarhúsinu auk þess sem sýnataka leiddi í ljós myglu á ýmsum stöðum í því. 2. Þrátt fyrir framangreint ástand íbúðarhúsnæðisins og kröfu stefndu í bréfi 7. september 2017 um að kaupin gengju til baka undirrituðu aðilar kaupsamning 22. sama mánaðar. Í honum var kaupverðið sundurliðað á eftirfarandi hátt: jörð 3.105.983 krónur, íbúðarhús 22.200.143 krónur, ræktun 4.620.787 krónur, lax- og silungsveiði 198.579 krónur, útihús 52.279.808 krónur, greiðslumark í sauðfé 5.182.200 krónur, vélar 5.250.000 krónur og áhöfn 7.162.500 krónur. Í samningnum var vísað til þess að áfrýjendur hefðu gert athugasemdir við ástand hins selda og vísað til sérstakrar yfirlýsingar þeirra dagsettrar sama dag sem stefndu undirrituðu. Athugasemdirnar í yfirlýsingunni voru í samræmi við niðurstöðu fyrrgreindrar úttektar.3. Afsal var undirritað 19. október 2017 en áfrýjendur inntu þá af hendi lokagreiðslu kaupverðs með fyrirvara um rétt til afsláttar eða skaðabóta vegna meints tjóns þeirra.4. Áfrýjendur óskuðu eftir dómkvaðningu matsmanns 16. janúar 2018 til að meta ætlaða galla á íbúðarhúsinu, kostnað þeirra vegna húsnæðis sem þeir komu upp til bráðabirgða á jörðinni, kostnað við að moka út úr fjárhúsum og vegna hreinsunar á útihúsum og á jörðinni sjálfri. Niðurstaða matsmanns lá fyrir 6. júní 2018. Hann mat kostnað af lagfæringum á ýmsum ætluðum ágöllum íbúðarhússins 7.714.600 krónur, vegna húsnæðis til bráðabirgða 5.498.600 krónur, við að moka út úr haughúsi og við dreifingu áburðar 1.344.000 krónur en kostnað við hreinsun úr vélageymslu og járnarusls af jörðinni 487.200 krónur. Með bréfi til stefndu 12. júní 2018 kröfðust áfrýjendur greiðslu skaðabóta eða afsláttar af kaupverði. Stefndu höfnuðu öllum kröfum þeirra með bréfi 26. júlí sama ár. Í dómi héraðsdóms er ályktunum og niðurstöðum matsmanns nánar lýst.5. Einn áfrýjenda og annar stefndu gáfu aðilaskýrslur fyrir héraðsdómi. Samkvæmt framburði áfrýjanda Magnúsar fraus í vatnsinntaki íbúðarhússins um veturinn 2017 til 2018. Hann bar að þegar húsið var vatnslaust hefði verið skrúfað frá krana í þvottahúsi. Þegar nágrannar hefðu komið að húsinu nokkru síðar hefði komið í ljós að gleymst hefði að skrúfa fyrir kranann í þvottahúsinu og vatn lekið á gólf þar og inn í eldhús. Gólfin hefðu verið þurrkuð upp og engar skemmdir hlotist af. Þetta hefði gerst eftir athugun fyrrgreindrar verkfræðistofu en áður en dómkvaddur matsmaður skoðaði íbúðarhúsið. Í framburði matsmanns fyrir dómi kom fram að hann hefði ekki verið upplýstur um þennan atburð.Lagaumhverfi6. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteign gölluð ef hún stenst ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiðir af lögunum og kaupsamningi. Þar segir jafnframt að notuð fasteign teljist þó ekki gölluð nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Af a-lið 1. mgr. 19. gr. laganna leiðir að fasteign telst gölluð ef hún hentar ekki til þeirra afnota sem sambærilegar eignir eru venjulega notaðar til. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 19. gr. telst fasteign einnig gölluð ef hún hentar ekki til þeirra sérstöku afnota fyrir kaupanda sem seljanda var eða mátti vera kunnugt um þegar kaupsamningur var gerður. Í niðurlagi ákvæðisins er tekið fram að þetta gildi þó ekki ef kaupandi byggði ekki á þekkingu eða mati seljanda á eiginleikum eignarinnar eða skorti réttmæta ástæðu til þess. 7. Fasteign getur talist gölluð þótt ágalli rýri ekki verðmæti hennar í þeim mæli sem 18. gr. laganna áskilur ef seljandi hefur sýnt af sér háttsemi eða vanrækslu sem lýst er í 26. eða 27 gr. þeirra með þeim takmörkunum sem leiðir af aðgæsluskyldu kaupanda samkvæmt 29. gr. en umrædd ákvæði eru svohljóðandi:26. gr. Skortur á upplýsingum.Fasteign telst gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Þetta gildir þó aðeins ef það hefur haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings að upplýsingarnar voru ekki veittar.27. gr. Rangar upplýsingar.Fasteign telst gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi, eða þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Hið sama á við ef fasteignin er ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar eru í auglýsingum, söluyfirliti eða öðrum sölu- eða kynningargögnum um hana.Ákvæði 1. mgr. á þó aðeins við ef upplýsingar hafa haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings og þær eru ekki skýrlega leiðréttar í tæka tíð.29. gr. Skoðun og önnur rannsókn á fasteign.Kaupandi getur ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningurinn var gerður.Hafi kaupandi skoðað fasteign, áður en kaup gerðust, eða án nægjanlegrar ástæðu látið undir höfuð leggjast að skoða hana, þótt seljandi skoraði á hann um það, getur hann ekki borið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Þetta á þó ekki við ef seljandi sýndi af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríðir með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú.Ákvæði 1. og 2. mgr. víkja fyrir efni 26. gr. um skort á upplýsingum um fasteign.NiðurstaðaRéttaráhrif yfirlýsingar um ástand íbúðarhúss8. Áfrýjendur telja að yfirlýsing sem fram hafi komið í söluyfirliti um að íbúðarhúsið væri almennt í góðu ástandi hafi falið í sér loforð um tiltekið ástand þess. Sýnt hafi verið fram á með matsgerð dómkvadds matsmanns að ástand þess hafi ekki verið í samræmi við þessa yfirlýsingu. Því liggi fyrir að hin selda fasteign sé þar með haldin göllum í skilningi 27. gr. laga nr. 40/2002 sem stefndu beri hlutlæga skaðabótaábyrgð á. Þessu mótmæla stefndu og telja yfirlýsinguna hafa verið almenns eðlis og skýra verði hana eftir orðanna hljóðan. Í henni hafi því ekki verið gefið loforð eða upplýsingar um tiltekna eiginleika íbúðarhússins.9. Ein þeirra spurninga sem lagðar voru fyrir matsmann í matsbeiðni áfrýjenda laut að því hvort umrætt íbúðarhús hefði verið almennt í góðu ástandi þegar fasteignin hefði verið seld. Í matsgerðinni var komist að þeirri niðurstöðu að íbúðarhúsið hefði ekki verið í góðu ástandi við sölu og margvíslegum ágöllum á því nánar lýst.20. Ákvæði 18. og 19. gr. laga nr. 40/2002 gera ráð fyrir að kaupandi fasteignar geti gert sérstakar kröfur til eiginleika og ástands hennar til viðbótar því sem leiðir af ákvæðum laganna eða öðrum reglum. Ákvæði í kaupsamningi eða söluyfirliti fasteignar um ástand og eiginleika hennar getur verið þess eðlis að rétt sé að líta á það sem loforð eða ábyrgðaryfirlýsingu um sérstaka kosti eignar. Þó hefur verið talið að almenna yfirlýsingu seljenda um ástand eða gæði eignar beri ekki að túlka sem loforð eða ábyrgðaryfirlýsingu. Slík yfirlýsing þurfi þvert á móti að vera sértæk og beinast að tilteknum eiginleikum fasteignarinnar í heild eða einstökum hlutum hennar. Þá ber kaupandi sönnunarbyrði um að yfirlýsing hafi falið í sér ábyrgð eða loforð um tiltekna eiginleika fasteignar.21. Sú yfirlýsing sem áfrýjendur vísa til er almenns eðlis. Í henni er ekki vísað til tiltekinna eiginleika íbúðarhússins eða hluta þess heldur einungis sagt að ástand þess sé almennt gott. Eiginleikum íbúðarhússins er að öðru leyti lýst í söluyfirlitinu með hlutlausum hætti að því frátöldu að nefnt er að eldhúsið sé með fallegri innréttingu. Við túlkun á orðalagi yfirlýsingarinnar í heild verður jafnframt að líta til þess að orðið „almennt“ mætti allt eins skilja svo að ástand íbúðarhússins væri ekki endilega að öllu leyti gott. Umrædd yfirlýsing í söluyfirliti fól því samkvæmt framansögðu ekki í sér loforð um ábyrgð stefndu á tilteknum eiginleikum hennar. 22. Fyrir liggur að íbúðarhúsið var byggt árið 1972. Í söluyfirlitinu er hvorki vísað til neinna nýlegra endurbóta á því né gefið til kynna að ástand þess sé betra en sem samsvarar aldri þess. Með vísan til þessa og framangreindrar túlkunar á inntaki hinnar almennu yfirlýsingar í söluyfirliti um að ástand íbúðarhússins væri almennt gott teljast áfrýjendur ekki hafa sýnt fram á að stefndu hafi með henni veitt þeim rangar upplýsingar um ástand íbúðarhússins með þeim hætti að hin selda fasteign teljist af þeim sökum gölluð í skilningi 27. gr. laga nr. 40/2002. Til samanburðar skal tekið fram að í dómum Hæstaréttar 16. júní 2016 í máli nr. 540/2015 og 8. mars 2018 í máli nr. 172/2017 var komist að gagnstæðri niðurstöðu en þar var fjallað um upplýsingar í söluyfirliti um endurbætur á fasteignum og eiginleika þeirra sem voru mun sértækari og nákvæmari en þær sem á reynir í máli þessu. Um upplýsingaskyldu stefndu og aðgæsluskyldu áfrýjenda23. Af hálfu áfrýjenda er í öðru lagi byggt á því að stefndu hafi búið yfir upplýsingum um ágalla á íbúðarhúsinu sem þau upplýstu áfrýjendur ekki um. Þeir vísa til þess að stefndi Einar hafi unnið við smíðar og staðið sjálfur að viðgerðum á því. Áfrýjendur hafi ekki orðið ágallanna varir við venjulega skoðun á íbúðarhúsinu þar sem húsgögn og fleira hafi hulið þá. Þá vísa þeir til þess að upplýsingaskylda seljanda í fasteignakaupum samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 gangi framar aðgæsluskyldu kaupanda, sbr. 3. mgr. 29. gr. laganna. Af hálfu stefndu er byggt á því að þeir ágallar á íbúðarhúsinu sem þau hafi vitað um hafi verið svo augljósir að áfrýjendur hafi mátt sjá þá við skoðun. Upplýsingaskylda þeirra hafi því takmarkast af aðgæsluskyldu áfrýjenda.24. Í athugasemdum um 26. gr. í frumvarpi sem varð að lögum nr. 40/2002 sagði meðal annars að upplýsingaskylda seljanda stæði til þess að veita kaupanda upplýsingar um fasteign sem seljandi vissi eða mátti vita að kaupandi hefði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Seljanda væri því ekki skylt að upplýsa kaupanda um atriði sem kaupandi vissi um. Ákvæðið fæli það í sér að seljandi ætti að eigin frumkvæði að veita þær upplýsingar sem hann vissi eða mætti vita um. Í því fælist að löglíkur væru fyrir því að seljandi þekkti fasteign svo að hann gæti upplýst kaupanda um galla á henni. Það stæði seljanda nær að upplýsa um þetta enda auðveldara fyrir hann en kaupanda að leita galla uppi. Þá var vísað til þess að á kaupanda hvíldi aðgæsluskylda og að sú skylda takmarkaði nokkuð upplýsingaskylduna. Þannig ætti seljandi ekki að upplýsa kaupanda um augljós atriði eða atriði sem kaupandi hefði ekki getað búist við að fá upplýsingar um.25. Í athugasemdum um 29. gr. í fyrrgreindu frumvarpi sagði að í 1. mgr. væri mælt fyrir um almenna reglu þess efnis að kaupandi gæti ekki borið fyrir sig galla sem hann þekkti til eða ætti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Ástæða væri til að taka fram að það væri skilyrði að kaupandi hefði þekkt eða átt að þekkja til gallans. Þetta yrði að skýra svo að hann hefði vitað um gallann eða átt að vita um hann og skilið hver áhrif hann hafði. Í athugasemdum um 3. mgr. greinarinnar var tekið fram að reglur 1. og 2. mgr. högguðu ekki gildi 26. gr. um skort á upplýsingum enda varði málefnið einkum hvað kaupandi vissi eða mætti vita. Í 3. mgr. fælist að upplýsingaskylda seljanda stæði óhögguð og takmarkaðist ekki af aðgæsluskyldu kaupanda.26. Sem fyrr segir komst á bindandi samningur um kaup áfrýjenda á jörðinni Hróðnýjarstöðum ásamt áhöfn, greiðslumarki og vélum með samþykki áfrýjenda á gagntilboði stefndu 31. maí 2017. Í samræmi við ákvæði gagntilboðsins var vélageymsla afhent 25. júlí 2017 en hið selda að öðru leyti 1. ágúst sama ár. Málsaðilar hafa ekki byggt á því að ástand hins selda hafi verið með öðrum hætti við afhendingu en það var þegar kaup komust á 31. maí 2017 eða þegar áfrýjendur skoðuðu fasteignina nokkru áður.27. Þau gögn sem liggja fyrir í málinu um ástand íbúðarhússins við kaup eru annars vegar nokkrar ljósmyndir sem fylgdu söluyfirliti fasteignarinnar, tvær þeirra eru teknar inni í íbúðarhúsinu en nokkrar til viðbótar sýna húsið að utan úr talsverðri fjarlægð. Þá hafa verið lagðar fram í Hæstarétti nokkrar ljósmyndir sem fasteignasali sem annaðist söluna sendi einum áfrýjenda 14. júlí 2017 og nefndi „vinnu myndir af íbúðarhúsinu á Hróðnýjarstöðum“. Þessar ljósmyndir munu hafa verið teknar á sama tíma og þær sem fylgdu söluyfirliti. Þær sýna að íbúðarhúsið var búið hefðbundnum húsgögnum og öðrum húsbúnaði og má ætla að við skoðun áfrýjenda hafi þar flest verið með svipuðum brag.28. Í málinu liggur jafnframt fyrir 21 ljósmynd sem áfrýjendur munu hafa tekið inni í íbúðarhúsinu er þeir fengu vélageymsluna afhenta sem mun hafa verið 25. júlí 2017, eftir að stefndu höfðu tæmt íbúðarhúsið en fyrir umsaminn afhendingardag þess. Þessar myndir sendu þeir fasteignasalanum með tölvupósti 30. júlí 2017.29. Meðal þeirra ljósmynda sem sýna íbúðarhúsið með húsbúnaði er mynd úr forstofu sem sýnir augljós ummerki um raka niðri við gólf í forstofu en ógleggri ummerki um raka má sjá af ljósmynd úr stofu. Á öðrum ljósmyndum er ekki unnt að greina rakaskemmdir. Á mörgum myndanna sést að húsgögn, svo sem sófi, stólar og rúm, hafa staðið í hornum og byrgt sýn að gólfum og neðri hluta veggja. Á ljósmyndum sem áfrýjendur tóku í lok júlí 2017 og myndum sem teknar voru við skoðun verkfræðistofunnar Eflu nokkru síðar sjást hins vegar glögglega ýmis ummerki um raka, meðal annars í gólfefnum í hornum við útveggi, í neðri hluta veggja, við glugga og þar sem þvottavél og uppþvottavél stóðu. 30. Dómkvaddur matsmaður skoðaði íbúðarhúsið 16. apríl 2018. Í matsgerð hans var ágöllum á húsinu lýst. Hann kvað stofuglugga á vesturgafli og geymsluglugga á austurgafli upprunalega og töluvert fúna og skemmda og merki um að lekið hefði með þeim. Glugga á suðurhlið kvað hann hafa verið endurnýjaða árið 1999 en að öðru leyti hefðu plastgluggar verið settir í húsið árið 2008. Ekki hefði verið gengið frá plastgluggum að utanverðu og að innanverðu hefði ekki verið þétt með kítti heldur eingöngu notað þéttifrauð. Að utanverðu væru engar áfellur frá gluggum og út fyrir klæðningu. Stæði þéttifrauð milli glugga og veggja óvarið og engin kíttisþétting að innanverðu. Lekið hefði með gluggum og kuldaleiðni verið inn í húsið frá tröppum og palli utan við húsið. Ummerki um raka væru í spónaplötuklæðningu í nánast öllum herbergjum enda engin rakasperra í útveggjum. Einangrun þaks væri með „álfólíu“ á neðri hlið og rakasperra væri því til staðar að einhverju marki en ljóst að hún væri ekki þétt. Greinileg ummerki um raka væru í gólfefni og gólfílögn. Mælingar á raka í gólfi hefðu leitt í ljós hækkað gildi við útveggi nánast um allt hús. Á bak við eldhúsinnréttingu hefðu verið greinileg ummerki um leka bæði á klæðningu og sökklum undir innréttingunni. Í níu sýnum úr klæðningu og gólfmúrílögn sem send hefðu verið til rannsóknar hefði komið fram umtalsverð mygla í þremur sýnum og lítilleg í tveimur. 31. Í matsgerðinni kom enn fremur fram að ummerki eftir raka eða leka í veggjum og gólfefnum hefðu verið sýnileg í talsverðan tíma. Við skoðun á húsinu í tengslum við kaup gæti heildaryfirbragð og ástand þess sýnst vera betra en reyndist við nánari skoðun. Aftur á móti hefði ástand og frágangur glugga verið sýnilegur og sá frágangur hvorki fullnægjandi né ásættanlegur. 32. Í skýrslu matsmannsins fyrir héraðsdómi kvað hann óljóst hvort loftun þaks væri ábótavant en ástand þaks gæfi það ekki til kynna. Ekki hefði litið út fyrir að mikill raki væri í timbri í þaki og það hefði verið í lagi. Hann kvað nokkuð erfitt að segja til um hvað hefði mátt sjá við skoðun íbúðarhússins. Rakaskemmdir í spónaplötum hefði að minnsta kosti verið hægt að sjá með ítarlegri skoðun en ef til vill erfiðara þegar húsgögn væru fyrir en þá hefðu menn þurft að vita hverju þeir væru að leita að. Rakaskemmdir í gólfefnum í stofu og herbergi hefðu átt að sjást við skoðun. Í matsgerð var ekki sérstaklega fjallað um leka frá skorsteini eða rakaskemmdir tengdar slíkum leka. Fyrir dómi bar matsmaðurinn að hann myndi ekki eftir raka í lofti við skorstein. 33. Með vísan til þess sem upplýst hefur verið í málinu um ágalla sem komu í ljós á íbúðarhúsinu fyrir afhendingu þess og staðreyndir hafa verið með matsgerð er ekki tilefni til að ætla að sá vatnsleki sem varð eftir að vatnsinntak fraus veturinn eftir afhendingu hafi gert ástand þess verra en við afhendingu svo þýðingu hafi fyrir úrslit málsins.34. Stefndi Einar bar fyrir héraðsdómi að hann hefði meðal annars starfað sem smiður. Hann hefði einangrað og klætt íbúðarhúsið, skipt um glugga og allar hurðir. Hins vegar hefði hann átt eftir að ljúka frágangi við glugga. Hann kvað rakaskemmdir hafa verið í parketi frá því að hann flutti í húsið átján árum áður en raki hefði ekki verið til staðar. Hann kvaðst hafa rofið stétt fyrir utan húsið sem tengdist plötunni og einangrað á milli. Stéttin hefði myndað kuldabrú og taldi hann það skýra hvernig parketið leit út. Stefndi Einar kvaðst hvorki hafa orðið var við myglu í húsinu né leka að öðru leyti en nýtilkominn leka við skorstein. Hann taldi að rakaskemmdir í parketi og veggjum hefðu verið augljósar og alls ekki huldar með húsgögnum. Þá hafi engin teppi verið í húsinu. 35. Áfrýjandinn Magnús bar fyrir héraðsdómi að áfrýjendur hefðu komið og skoðað íbúðarhúsið. Í söluyfirliti hefði því verið lýst í góðu ástandi og þeir enga ástæðu haft til „að gera neitt annað en að koma þarna og skoða og kíkja í kringum okkur aðeins.“ Áfrýjendur hefðu ekki orðið varir við leka- eða rakavandamál í húsinu. Eftir að stefndu hefðu tæmt það hefði ýmislegt komið í ljós sem áfrýjendur hefðu ekki áttað sig á fyrr og þá orðið ljóst að húsið hefði verið í öðru ásigkomulagi en lýsing á því hefði gefið til kynna. Hann taldi skýringuna á því að áfrýjendur hefðu ekki séð ágalla á íbúðarhúsinu við skoðun vera þá að þeir hefðu verið kyrfilega faldir fyrir þeim, „meðal annars með húsgögnum og drasli sem lá yfir þessu.“36. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að stefnda Einari var kunnugt um ástand og ófullnægjandi frágang glugga og rakaskemmdir í gólfparketi við útveggi. Jafnframt verður ráðið af framburði hans, ljósmyndum sem fylgdu söluyfirliti og þeim sem teknar voru af sama tilefni, niðurstöðu matsgerðar og framburði matsmanns fyrir dómi að stefndu hljóti að hafa vitað af rakaskemmdum í öðrum gólfefnum og í veggjaplötum. Fyrir liggur að stefndi Einar réðst í ýmsar endurbætur á húsinu á árinu 1999 og aftur á árinu 2008 og hefur hann sem fyrr segir borið fyrir dómi að umræddar rakaskemmdir hafi verið til staðar frá því að hann flutti í húsið. Samkvæmt þessu og með vísan til framangreindra sönnunargagna er aftur á móti ekki í ljós leitt að stefndu hafi vitað eða mátt vita af öðrum þeim ágöllum sem dómkvaddur matsmaður taldi að krefðust úrbóta, þar á meðal um ágalla á rakasperru í þaki, skort á rakasperru í útveggjum og myglu.37. Með vísan til framburðar stefnda Einars, söluyfirlits og ljósmynda sem fylgdu því liggur fyrir að stefndu upplýstu áfrýjendur ekki um þá ágalla sem samkvæmt matsgerð voru á íbúðarhúsinu. 38. Stefndu hafa ekki sýnt fram á að áfrýjendur hafi búið yfir sérfræðiþekkingu um eiginleika húsnæðis sem haft geti áhrif á aðgæsluskyldu þeirra. Af framburði áfrýjandans Magnúsar verða þær ályktanir dregnar að áfrýjendur hafi ekki skoðað íbúðarhúsið af kostgæfni. Af þeim ljósmyndum sem fylgdu söluyfirliti og þeim sem áfrýjendur tóku fyrir afhendingu verður ályktað að við venjulega skoðun hefðu þeir átt að sjá að ástand glugga og frágangur þeirra að utan og innan var ófullnægjandi svo og rakaskemmdir í veggjum en þessir ágallar á íbúðarhúsinu teljast hafa verið augljósir. Til þess er hins vegar að líta að ljósmyndir sýna að húsgögn og annar húsbúnaður stóð víða uppi við veggi og úti í hornum og ástand gólfefna því ekki eins sýnilegt og það var eftir að íbúðarhúsið hafði verið tæmt. Ekki verður talið að áfrýjendur hefðu mátt sjá við venjulega skoðun aðra þá ágalla sem matsmaður taldi á íbúðarhúsinu og stefndu var ókunnugt um.39. Samkvæmt framansögðu voru ágallar á frágangi glugga sem skipt hafði verið um í íbúðarhúsinu og gluggar á austur- og vesturhliðum voru mjög illa farnir. Stefndi Einar vissi samkvæmt framansögðu um þessa ágalla en þeir voru svo augljósir að áfrýjendur hefðu átt að sjá þá við skoðun og stefndu af þeim sökum mátt ganga út frá því að óþarft væri að upplýsa sérstaklega um þá. Hvað þessa ágalla varðar takmarkast upplýsingaskylda stefndu samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 af aðgæsluskyldu áfrýjenda samkvæmt 1. mgr. 29. gr. þeirra. Stefndu verður því ekki gert að bæta áfrýjendum kostnað við úrbætur á þessum ágöllum sem samkvæmt matsgerð eru: endurnýjun glugga á göflum hússins, frágangur áfellna við plastglugga og þéttingar svo og þétting milli glugga og veggjar að innanverðu. Í matsgerð var kostnaður við úrbætur á þessum ágöllum metinn 986.300 krónur að frádregnum 60% af virðisaukaskatti af 607.500 króna vinnulið.40. Samkvæmt framansögðu vissi stefndi Einar um ágalla á gólfefnum en stefndu vanræktu að upplýsa áfrýjendur um þá þótt þau hafi mátt vita að áfrýjendur hefðu réttmæta ástæðu til að ætla að þeir fengju slíkar upplýsingar, enda ágallarnir ekki svo augljósir að þeir hafi blasað við áfrýjendum við skoðun íbúðarhússins eða af ljósmyndum með söluyfirliti. Um afleiðingar af þessari vanrækslu á upplýsingaskyldu ber að líta til þess að aðgæsluskylda kaupanda í fasteignakaupum samkvæmt 3. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 víkur við þessar aðstæður fyrir upplýsingaskyldu seljanda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. júlí 2021 í máli nr. 9/2021. Þessir ágallar teljast því gallar á íbúðarhúsinu í skilningi 26. gr. laganna. Þeir ágallar og úrbætur á þeim sem hér falla undir samkvæmt matsgerð eru kostnaður við endurnýjun á parketi, plastparketi og gólfdúk, hreinsun á múrílögn og flotun, samtals 936.200 krónur. 41. Þótt nauðsyn þess að hreinsa múrílögn undir gólfefnum og flota gólf tengist raka undir gólfefnum og væntanlega einnig myglu eru þessar úrbætur svo nátengdar endurnýjun gólfefna vegna rakaskemmda að rétt er að stefndu beri kostnað af þeim. Áfrýjendur áttu á þeim tíma sem mál þetta var höfðað kost á endurgreiðslu á 60% af virðisaukaskatti af vinnu á byggingarstað. Matsmaður taldi vinnuliðinn nema 491.700 krónum en virðisaukaskattur af þeirri fjárhæð nemur 95.168 krónum. Í samræmi við niðurstöður matsmanns ber við afmörkun á tjóni stefndu að miða við að 60% af virðisaukaskattinum, eða 57.101 króna, dragist frá kostnaði við endurbætur. Ber stefndu því með vísan til 26. og 43. gr. laga nr. 40/2002 að bæta áfrýjendum mismuninn, 879.099 krónur.42. Aðra ágalla sem samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns voru á íbúðarhúsinu hefur áfrýjendum samkvæmt framansögðu ekki tekist að sýna fram á að stefndu hafi vitað eða mátt vita um, þar á meðal ágalla á rakasperru í þaki, skort á rakasperru í útveggjum og myglu en áfrýjendur vissu heldur ekki um þessa ágalla. Reynir því á hvort þessir ágallar og þeir gallar sem stefndu verður samkvæmt framansögðu gert að bæta séu svo verulegir að þeir rýri verðmæti fasteignarinnar svo nokkru varði í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002.Um gallaþröskuld samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/200243. Í III. kafla laga nr. 40/2002 er fjallað um eiginleika fasteigna, galla, fylgifé og fleira en þar er í 18. gr. umrætt ákvæði um svonefndan gallaþröskuld. Í 37. gr. laganna er mælt fyrir um að ef fasteign telst gölluð án þess að því valdi atvik sem kaupanda er um að kenna eða hann af öðrum ástæðum ber ábyrgð á geti kaupandi beitt vanefndaúrræðum ef skilyrði þeirra eru fyrir hendi, þar á meðal getur hann krafist afsláttar samkvæmt 41. gr. eða skaðabóta samkvæmt 43. gr. Samkvæmt síðastnefnda ákvæðinu getur kaupandi, ef fasteign er gölluð, krafist skaðabóta vegna annars tjóns en óbeins tjóns samkvæmt 59. gr. þótt seljandi hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi. 44. Aðila greinir á um ýmis atriði sem máli geta skipt við mat á því hvort fasteignin telst hafa verið gölluð í skilningi 18. gr. laganna. Í fyrsta lagi deila þeir um hvaða kröfur áfrýjenda um skaðabætur eða afslátt lúta að ágöllum sem falla undir ákvæðið. Í öðru lagi greinir þá á um hvaða viðmiðun á að nota um hvert hafi verið verðmæti hinnar seldu fasteignar við mat á því hvort ágallarnir hafi rýrt verðmæti hennar svo nokkru varði. Í þriðja lagi greinir þá um hversu hátt hlutfall ágalla af verðmæti fasteignar þarf að vera í þessu tilviki til þess að um galla teljist vera að ræða í skilningi 18. gr.45. Meðal þeirra krafna sem áfrýjendur hafa uppi í málinu eru kröfur vegna 1.344.000 króna kostnaðar við að moka út úr fjár- og haughúsi og 487.200 króna kostnaðar við að hreinsa vélageymslu og járnarusl af jörðinni. Áfrýjendur fella þessar kröfur undir bótakröfur vegna galla á fasteigninni en að réttu lagi verða þær reistar á 10. gr. laga nr. 40/2002 sem fjallar um undirbúning afhendingar og mælir fyrir um að við afhendingu skuli seljandi hafa rýmt fasteign og ræst. Greinin er í II. kafla laganna sem fjallar um afhendingu og fleira. Vanefndir á umræddri skyldu falla undir vanefndaúrræði kaupanda í IV. kafla laganna sem lýtur að afhendingardrætti en samkvæmt c-lið 1. mgr. 30. gr. og 34. gr. í þeim kafla getur kaupandi að jafnaði krafist skaðabóta vegna slíkra vanefnda þótt ekki sé um saknæma háttsemi að ræða af hálfu seljanda. Af því leiðir að umræddar kröfur áfrýjenda falla ekki undir III. kafla laganna sem fjallar um eiginleika fasteignar, galla, fylgifé og fleira. Þar sem ákvæði 18. gr. um galla á fasteign er í síðastnefnda kaflanum geta vanefndir sem varða rýmingu og ræstingu á fasteign ekki fallið undir þá ágalla sem greinin tekur til. 46. Þeir ágallar á fasteign sem 18. gr. tekur til eru bæði gallar sem eru á ábyrgð seljanda á sakargrundvelli og þeir ágallar sem sýnt hefur verið fram á að hafi verið á fasteign en hvorki seljandi né kaupandi vissi eða mátti vita um. Í máli þessu hefur kostnaður við úrbætur á slíkum ágöllum verið metinn af dómkvöddum matsmanni og er ekki tölulegur ágreiningur um það mat. Í samræmi við það sem fram kemur í matsgerð ber við ákvörðun tjóns vegna slíkra ágalla að miða við kostnað við efni og vinnu vegna úrbóta að meðtöldum virðisaukaskatti en þó að frádregnum þeim 60% af virðisaukaskatti af vinnu á byggingarstað sem eigandi fasteignar gat endurkrafið úr ríkissjóði á þeim tíma sem málið var höfðað. Kostnaður við úrbætur á þeim ágöllum sem samkvæmt matsgerð voru á íbúðarhúsinu og hvorki stefndu né áfrýjendur vissu eða máttu vita um var metinn 5.792.100 krónur. Kostnaður vegna vinnuliðar var 4.004.100 krónur, þar af virðisaukaskattur 774.987 krónur en 60% af þeirri fjárhæð nema 464.992 krónum sem koma til frádráttar framangreindum kostnaði er lækkar þannig í 5.327.108 krónur. Eins og áður greinir er tjón áfrýjenda vegna þeirra ágalla sem stefndu bera á ábyrgð á sakargrundvelli 879.099 krónur. Metið tjón áfrýjenda vegna ágalla á fasteigninni sem 18. gr. laga nr. 40/2002 tekur til nemur því samtals 6.206.207 krónum.47. Það skilyrði fyrir því að fasteign teljist gölluð í skilningi 18. gr. að ágallar rýri verðmæti hennar sem nokkru varði hefur verið skýrt þannig að ágallarnir, eða öllu heldur kostnaður við úrbætur eða verðmætarýrnun fasteignar af þeirra völdum, nemi að lágmarki tilteknu hlutfalli af verðmæti hennar. 48. Í stefnu til héraðsdóms var byggt á því að við mat á hvort ágallar á fasteigninni hefðu rýrt verðmæti hennar svo nokkru varðaði skyldi miða við verðmæti þess hluta hins selda sem teldist til fasteignar, samtals 82.405.300 krónur, samkvæmt sundurliðun kaupverðs í kaupsamningi. Ekki ætti að líta til verðmætis greiðslumarks, áhafnar eða véla. Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur hins vegar haldið því fram að réttara sé að miða við verðmæti íbúðarhússins eingöngu en þeirrar málsástæðu sér hvorki stað í stefnu til héraðsdóms né í greinargerð til Landsréttar. Þessari málsástæðu hefur verið mótmælt af hálfu stefndu sem of seint fram kominni. Telja þau að miða eigi við heildarkaupverð hins selda. Þessi nýja málsástæða áfrýjenda kemst ekki að hér fyrir dómi, enda ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem áfrýjendum var í lófa lagið að reisa málatilbúnað sinn á henni í öndverðu. Allt að einu er rétt að taka fram að hið keypta, annað en greiðslumark, áhöfn og vélar, var ein fasteign í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002. Ekkert í hinu samþykkta gagntilboði, kaupsamningi eða öðrum gögnum málsins bendir heldur til þess að líta beri á íbúðarhúsið sem sérgreindan hluta af fasteigninni. Þannig var verðmæti þess ekki sérstaklega tilgreint í hinu samþykkta gagntilboði.49. Lögbýli er í 7. mgr. 2. gr. jarðalaga nr. 81/2004 skilgreint sem sérhver jörð sem hefur þann húsakost og það landrými eða aðstöðu að unnt sé að stunda þar landbúnað og var skráð í jarðaskrá ráðuneytisins 1. desember 2003 eða síðar hlýtur slíka viðurkenningu. Samkvæmt 3. gr. laganna falla veiðiréttindi meðal annars undir gildissvið þeirra, en samkvæmt meginreglu 9. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði má ekki aðskilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu frá fasteign hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Hið selda var því annars vegar jörð, þar með talið húsakostur, land og hlunnindi, en hins vegar annað það sem tilheyrði þeim atvinnurekstri sem stundaður var á jörðinni við sölu svo sem greiðslumark fyrir sauðfé, allar vélar og áhöfn önnur en hross.50. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteign í skilningi laganna vera afmarkaður hluti lands, ásamt eðlilegum hlutum þess, lífrænum og ólífrænum, og mannvirki sem varanlega eru við landið skeytt. Hlunnindi sem felast í lax- og silungsveiði teljast samkvæmt framansögðu hluti af henni. Með fasteign er einnig átt við eignarhluta í húsi eða öðru mannvirki sem skiptist í fleiri en einn slíkan. Jörð sem ekki hefur verið skipt upp telst samkvæmt því ein fasteign.51. Ákvæði 22. til 25. gr. laganna um fylgifé fasteigna taka til jarða eins og annarra fasteigna. Þessi ákvæði eru öll í III. kafla laganna, eins og 18. gr., þannig að annmarkar á fylgifé fasteigna teljast til ágalla á fasteign í skilningi þess ákvæðis. Í 22. gr. segir að ef ekki leiði annað af kaupsamningi teljist fasteign gölluð ef hún hafi ekki þann búnað eða réttindi sem segi í 23. til 25. gr., enda hafi búnaðurinn eða réttindin verið fyrir hendi við skoðun eða átt að fylgja samkvæmt lögum, kaupsamningi, öðrum gögnum eða venju. Í 25. gr. laganna er sérákvæði um fylgifé fasteignar sem ætluð er til landbúnaðar. Til slíks fylgifjár teljast tæki og búnaður sem annað tveggja er varanlega fest við hana eða er sérstaklega að henni sniðinn en ekki ökutæki ásamt búnaði þeirra. Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 40/2002 sagði í 2. mgr. 25. gr. að greiðslumark bújarðar teldist ekki til fylgifjár hennar. Sú málsgrein var felld út úr frumvarpinu í meðförum Alþingis að tillögu allsherjarnefndar með þeim rökum í nefndaráliti að nefndin teldi heppilegra að fjallað yrði um greiðslumark sem fylgifé fasteignar samfara endurskoðun á jarðalögum sem ætti sér stað í landbúnaðarráðuneytinu. Í jarðalögum nr. 81/2004 er þó ekki að finna slíka umfjöllum. Þar sem ekkert bendir til þess að vilji löggjafans hafi verið sá að gagnstæð regla skyldi gilda um greiðslumark og vegna þess að mögulegt er að færa greiðslumark sauðfjár milli lögbýla, innleysa það og selja, sbr. 38. gr. búvörulaga nr. 99/1993, er hér lagt til grundvallar að greiðslumarkið teljist ekki til fylgifjár fasteignarinnar.52. Samkvæmt öllu framangreindu er lagt til grundvallar að hið selda í þeim viðskiptum sem um ræðir hafi verið annars vegar fasteign sem samkvæmt sundurliðun í kaupsamningi hafi verið að verðmæti samtals 82.405.300 krónur og hins vegar önnur verðmæti sem fylgdu þeirri landbúnaðarstarfsemi sem rekin var á jörðinni, samtals að verðmæti 17.594.700 krónur. Tjón áfrýjenda vegna ágalla á fasteigninni í skilningi 18. gr. nemur samkvæmt framansögðu samtals 6.206.207 krónum og teljast þeir því hafa rýrt verðmæti hennar um 7,53%. 53. Í athugasemdum um 18. gr. með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 40/2002 sagði meðal annars:Þeir sem starfa við milligöngu um fasteignaviðskipti, t.d. fasteignasalar og þeir sem koma að deilumálum um galla á fasteignum, t.d. lögmenn, eru á einu máli um að brýn nauðsyn sé á slíku ákvæði. Ástæður þess eru einkum þær að oft vill brenna við að kaupendur hafi óraunhæfar væntingar um ástand og eiginleika þeirra eigna sem þeir kaupa, en leggja þó lítið upp úr þessu fyrir kaup, t.d. við skoðun. Oft hafa kaupendur á síðustu stigum greiðslna gert kröfur um bætur vegna galla, sem þeir telja vera á eign, og eru í raun smávægilegir og aðeins í samræmi við aldur og almennt ástand fasteignar. Valda slíkar kröfur oft deilum og málaferlum þar sem kostnaður við málatilbúnað er mikill, t.d. sérfræðikostnaður lögmanna og matsmanna, og stundum í engu samræmi við þær kröfur sem hafðar eru uppi. Er víst að koma má í veg fyrir margar þrætur með ákvæði eins og því sem hér er lagt til.Þá sagði svo í athugasemdunum:Ljóst er að orðin „rýri verðmæti hennar svo nokkru varði“ verða vandskýrð. Ekki er hægt að segja að þetta þýði að verðmætisrýrnunin verði að vera 10% til þess að galli teljist vera fyrir hendi. Ástæðan er sú að það er háð ýmsum atriðum hvort hægt sé að segja að galli rýri verðmæti eignar svo nokkru varði. Sé um nýlega fasteign að ræða er víst að minna þarf til en þegar um mjög gamlar fasteignir er að ræða. Almennt ástand og útlit fasteignar kann einnig að skipta máli. Kaupandi sem kaupir eign sem lítur mjög vel út og virðist í góðu ástandi þarf ekki að sætta sig við sama lágmark og sá sem kaupir eign sem bersýnilega er í slæmu ástandi. Þannig mætti áfram telja. Það kann að vera að 10% yrði talið hæfilegt lágmark um gamlar eignir, en væri of hátt um yngri eignir. Það er eðlilegt að dómstólar skýri slíkar reglur og móti þær með tíð og tíma í réttarframkvæmd þannig að smám saman verði ljóst hver lágmörkin eru.54. Í fjölmörgum dómum Hæstaréttar hefur verið fjallað um hvort tilteknir ágallar á notuðum fasteignum ná gallaþröskuldi 18. gr. laga nr. 40/2002 en ekki hefur verið afmarkað með almennum hætti hversu hátt hlutfallið þarf að vera til þess að þröskuldinum væri náð. Í dómi réttarins 20. apríl 2005 í máli nr. 414/2004 nam hlutur kaupanda í viðgerðum á húsi 7,76% af kaupverði og það hlutfall talið vera undir lágmarki 18. gr. laga nr. 40/2002. Í dómi 9. mars 2006 í máli nr. 397/2005 nam kostnaður við að bæta úr ágöllum á fasteign 5,56% af kaupverði og töldust þeir ekki rýra verðmæti hennar svo nokkru varðaði. Í dómi 15. júní 2006 í máli nr. 7/2006 voru ágallar á fasteign aftur á móti metnir 11,6% af kaupverði og 18. gr. laga nr. 40/2002 ekki talin standa bótakröfu vegna galla í vegi. 55. Samkvæmt dómaframkvæmd eftir gildistöku laga nr. 40/2002 hafa ágallar á notuðum fasteignum sem nema allt að 7,76% af verðmæti þeirra ekki talist hafa náð þeim gallaþröskuldi sem 18. gr. kveður á um en ágallar sem nema 11,6% af verðmæti hafa hins vegar talist ná þeim þröskuldi. Ef litið er til fyrrnefndra ummæla í athugasemdum með frumvarpi til laganna geta rök hnigið að því að miða beri við lægra hlutfall en þau 10% sem þar er vísað til ef tilteknar aðstæður eru fyrir hendi, til dæmis ef um er að ræða tiltölulega nýlega fasteign eða hún hefur nýlega verið endurbætt verulega og virðist í góðu ástandi. 56. Íbúðarhúsið var eins og áður greinir byggt árið 1972. Fyrir liggur að það var klætt að utan árið 1999 og skipt um hluta af gluggum í því árið 2008. Þá hefur verið skipt um eldhúsinnréttingu. Íbúðarhúsið var því ekki nýlegt og ekki hefur verið ráðist í umfangsmiklar endurbætur á því. Af þeim ljósmyndum sem fylgdu söluyfirliti eða voru teknar við sama tækifæri verður ráðið að útlit íbúðarhússins samræmdist fyrirliggjandi upplýsingum um aldur þess. Breytir engu í því sambandi þótt í söluyfirliti hafi komið fram að íbúðarhúsið væri almennt í góðu standi. 57. Samkvæmt öllu framangreindu eru ekki efni til að telja að ágallar á hinni seldu fasteign í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002, sem nema 7,53% af kaupverði, rýri verðmæti hennar svo nokkru varði í skilningi greinarinnar. Verða stefndu því sýknuð af framangreindum kröfum áfrýjenda um skaðabætur eða afslátt öðrum en þeim sem falla samkvæmt framansögðu undir skaðabótaábyrgð þeirra samkvæmt 27. gr. laganna.Aðrar bótakröfur58. Áfrýjendur krefja stefndu um 5.498.600 króna skaðabætur vegna kostnaðar við svokallað stöðuhýsi sem þeir telja að hafi verið nauðsynlegt að koma upp á jörðinni þar sem íbúðarhúsið hafi verið óíbúðarhæft eða mjög varasamt til langrar dvalar. Þeir vísa meðal annars til niðurstöðu úttektar verkfræðistofunnar Eflu um að það væri óíbúðarhæft vegna raka og myglu og að nokkru leyti til matsgerðar dómkvadds matsmanns. Fjárhæð kröfunnar byggist á niðurstöðu matsgerðar. Til vara byggja áfrýjendur á því að þeir eigi rétt til 2.400.000 króna bóta vegna afnotamissis en til þrautavara á þeirri niðurstöðu matsmanns að þrjá mánuði tæki að koma íbúðarhúsinu í íbúðarhæft ástand og því mati hans að tjón vegna þess afnotamissis væri 560.000 krónur.59. Tjón sem rekja má til þess að fasteign kemur ekki að þeim notum sem með réttu var stefnt að telst vera óbeint tjón í skilningi b-liðar 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002 en skilyrði þess að unnt sé að krefjast skaðabóta vegna slíks tjóns er að það megi rekja til saknæmrar háttsemi seljanda, sbr. 2. mgr. 43. gr. sömu laga. 60. Það tjón áfrýjenda sem samkvæmt framansögðu má rekja til vanrækslu á upplýsingaskyldu stefndu og þeim ber að bæta á sakargrundvelli felst í kostnaði við úrbætur á gólfefnum og undirlagi undir þau. Dómkvaddur matsmaður taldi hins vegar myglu í húsinu leiða til þess að ekki væri heppilegt fyrir áfrýjendur að dvelja í því á þeim þremur mánuðum sem tæki að gera við húsið. Í matsgerðinni var hins vegar ekki metið sérstaklega hversu langan tíma tæki að lagfæra gólfefni eða hvort húsið yrði óíbúðarhæft af þeim sökum eingöngu. Þótt matsmaður hafi að beiðni áfrýjenda lagt mat á kostnað við uppsetningu á bráðabirgðahúsnæði á jörðinni og leigu á því í 13 mánuði er ekki unnt að fallast á að þeir ágallar á íbúðarhúsinu sem stefndu bera ábyrgð á geti leitt til þess að þeim beri jafnframt að bæta slíkt óbeint tjón vegna afnotamissis. Þá liggur fyrir að áfrýjendur leigðu íbúðarhúsið út í skammtímaleigu á þeim tíma sem þeir töldu það óíbúðarhæft en hafa ekki upplýst nánar um hversu langan tíma það var í útleigu. Samkvæmt framangreindu hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á umfang óbeins tjóns vegna þeirra galla á íbúðarhúsinu sem stefndu bera ábyrgð á og verða stefndu því sýknuð af þeirri kröfu. 61. Sem fyrr segir krefja áfrýjendur stefndu um skaðabætur á grundvelli matsgerðar vegna annars vegar 1.344.000 króna kostnaðar við að moka út úr haughúsi og við dreifingu áburðar en hins vegar 487.200 króna kostnaðar við hreinsun vélageymslu og járnarusls af jörðinni. Stefndu telja með vísan til 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 að áfrýjendur hafi glatað rétti til að bera fyrir sig þessar vanefndir þar sem þeirra hafi ekki verið getið fyrr en í matsbeiðni sem tekin var fyrir í héraðsdómi 16. mars 2018. Af hálfu stefndu var þessari málsástæðu ekki haldið fram fyrr en í greinargerð til Landsréttar en henni mótmælt sem of seint fram kominni í greinargerð áfrýjenda til Landsréttar. Í þessu fólst því ný málsástæða sem hvorki gat komist að fyrir Landsrétti né nú hér fyrir dómi, enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 163. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 þar sem stefndu var í lófa lagið að byggja á þessari málsástæðu í öndverðu.62. Ofangreindar bótakröfur falla undir ákvæði 10. gr. laga nr. 40/2002 sem varðar undirbúning afhendingar og mælir fyrir um að við afhendingu skuli seljandi hafa rýmt fasteign og ræst en samkvæmt c-lið 1. mgr. 30. gr. og 34. gr. laganna getur kaupandi að jafnaði krafist skaðabóta vegna slíkra vanefnda þótt ekki sé um saknæma háttsemi að ræða af hálfu seljanda. Með vísan til þeirra röksemda sem fram koma í hinum áfrýjaða dómi um þennan kröfulið var úrgangur í haughúsi nýttur árlega sem áburður á tún jarðarinnar og hluti af því sem tilheyrði búrekstri á jörðinni. Bar stefndu því ekki skylda til að hreinsa húsdýraáburð úr haughúsinu fyrir afhendingu 1. ágúst 2017 og verða þau því sýknuð af þessum kröfulið.63. Í matsgerð var lagt mat á kostnað við hreinsun úr vélageymslu og á ýmsu lauslegu við gafl vélageymslu og undir barði vestan við húsin. Í matsgerð kemur fram að hluti þess sem áfrýjendur lýstu í matsbeiðni hafi verið vélarhlutar og efni sem ætla mætti að tilheyrði rekstri búsins og ekki væri óeðlilegt að væri skilið eftir við sölu á eigninni. Aftur á móti taldi matsmaður rétt að gömlum málningardósum og hlutum sem ekki væru nýtanlegir væri hent svo og lélegum hjólbörðum og felgum. Þá taldi hann að fjarlægja hefði átt járnarusl við húsin og undir barði vestan við þau.64. Fyrir afhendingu hins selda bar stefndu með vísan til 10. gr. laga nr. 40/2002 skylda til að fjarlægja úr útihúsum og af jörðinni þá hluti og rusl sem ekki voru not fyrir við áframhaldandi búrekstur. Með vísan til framangreindrar niðurstöðu matsgerðar ber stefndu að bæta áfrýjendum 487.200 króna kostnað við hreinsun fasteignarinnar.65. Samkvæmt öllu framangreindu ber stefndu að greiða áfrýjendum skaðabætur að fjárhæð samtals 1.366.299 krónur. Upphafstíma vaxta hefur ekki verið mótmælt sérstaklega og verða vextir og dráttarvextir því dæmdir eins og í dómsorði greinir.66. Í samræmi við úrslit málsins og 3. mgr. 130. laga nr. 91/1991 verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjendum hluta af málskostnaði þeirra á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð:Stefndu, Einar Jónsson og Drífa Friðgeirsdóttir, greiði óskipt áfrýjendum, Jóhannesi Sigurðssyni, Magnúsi B. Jóhannessyni og Sigurði Eyberg Jóhannessyni, sameiginlega, 1.366.299 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2017 til 13. júlí 2018 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Stefndu greiði óskipt áfrýjendum sameiginlega samtals 1.500.000 krónur í málskostnað á öllum dómstigum.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=d63855f8-689b-4037-ab7d-5143e8b5d8ca&verdictid=406b6dc4-92f4-4c64-82f4-126cf61340b6
Mál nr. 168/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að S skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. apríl 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. apríl 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að í stað gæsluvarðhalds verði sér bönnuð för úr landi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með ákærum ríkissaksóknara 17. og 18. þ.m. voru höfðuð opinber mál á hendur kærða o.fl., þar sem honum er gefinn að sök stórfelldur innflutningur fíkniefna. Í ákæru, dagsettri 17. þ.m., er ákærða m.a. gefið að sök að hafa frá ársbyrjun 1998 og til september 1999 í um 15 skipti, með milligöngu meðákærðu Andrésar Ingibergssonar og Guðmundar Ragnarssonar, móttekið frá meðákærðu Gunnlaugi Ingibergssyni og Herbirni Sigmarssyni samtals um 105 kg af kannabis og selt hérlendis, en fíkniefni þessi hafi verið send til landsins frá Danmörku. Í ákæru, dagsettri 18. apríl sl., er ákærða m.a. gefið að sök ásamt meðákærðu Júlíusi Kristófer Eggertssyni og Rúnari Ben Maitsland staðið að kaupum á samtals 43 kg af hassi, 17 kg af marihuana og 2 kg af kókaíni í Amsterdam, sem þeir ætluðu til söludreifingar hérlendis. Í sömu ákæru er ákærða gefið að sök að hafa selt tveimur nafngreindum mönnum hérlendis fíkniefni. Brot ákærða eru talin varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Fyrir liggur sterkur grunur um, að ákærði hafi framið brot, sem varðað getur hann allt að 10 ára fangelsi. Um er að ræða stórfellt fíkniefnamisferli, en umræddur innflutningur frá Danmörku er í ákæru talinn hafa átt sér stað með skipulögðum hætti hátt á annað ár. Brot það, sem kærða er gefið að sök, er þess eðlis að telja má gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með vísan til framanskráðs, framlagðra gagna, hæstaréttardóma í málum ákærða frá 15. nóvember og 20. mars sl. og 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, er fallist á kröfu ríkissaksóknara, eins og hún er fram sett. Helgi I. Jónsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð:
Mál nr. 543/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Veðréttur
Með úrskurði héraðsdóms var kröfu L hf. sem lýst var við slit V hf. skipað í réttindaröð sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þannig að veðréttur L hf. á grundvelli kröfunnar tæki til sex nánar tilgreindra veðskuldabréfa. Krafa L hf. við slit V hf. var reist á lánssamningi, en til tryggingar efndum hans hafði V hf. með yfirlýsingu sett að handveði sex veðskuldabréf sem nutu 1. veðréttar í tilgreindri fasteign. Fasteignin var síðar seld nauðungarsölu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að handveðréttur L hf. hefði ekki tekið beint til fasteignarinnar, sem veðskuldabréfin hvíldu á og seld hafði verið nauðungarsölu, heldur til skuldabréfanna sjálfra. Hefði nauðungarsalan því engin áhrif haft á veðrétt L hf., heldur hefði hann færst yfir á söluandvirði eignarinnar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. maí 2009 í máli nr. 163/2009. Samkvæmt því hefði L hf. lögvarinna hagsmuna að gæta í málinu var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. ágúst 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júlí 2013, þar sem krafa varnaraðila að fjárhæð 101.725.219 krónur var viðurkennd við slit sóknaraðila með stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þannig að veðréttur varnaraðila á grundvelli kröfunnar tæki til sex nánar tilgreindra veðskuldabréfa. Þá var vísað frá dómi kröfu varnaraðila um innheimtukostnað og kröfu sóknaraðila um staðfestingu þess að hann væri réttmætur eigandi eignarhlutar í tilteknu félagi. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að krafa varnaraðila njóti stöðu í réttindaröð við slit sóknaraðila sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá er krafist í málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði reisir varnaraðili kröfu sína við slit sóknaraðila á lánssamningi sem gerður var 1. mars 2010. Til tryggingar efndum samningsins hafði sóknaraðili með yfirlýsingu 6. ágúst 2009 sett að handveði sex veðskuldabréf sem nutu 1. veðréttar í fasteigninni að Tjarnarvöllum 3, Hafnarfirði. Fasteignin var seld nauðungarsölu 26. maí 2010 og var kaupandi hennar Skjaldborg kröfuhafafélag 3 ehf. Í héraði var meðal annars á því byggt af hálfu sóknaraðila að eigendur áður áhvílandi veðskuldabréfa í fasteigninni að Tjarnarvöllum 3 hafi eignast hlut í áðurnefndu félagi í hlutfalli við veðstöðu sína áður en eignin var seld nauðungarsölu og lytu hagsmunir málsaðila við svo búið að eignarhlut í því á grundvelli umræddra veðskuldabréfa er hvíldu á fasteigninni. Samhliða því að sóknaraðili krafðist þess að krafa varnaraðila nyti ekki stöðu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, gerði sóknaraðili þá kröfu fyrir héraðsdómi að staðfest yrði að hann væri réttmætur eigandi eignarhlutar í Skjaldborg kröfuhafafélagi 3 ehf. á grundvelli veðskuldabréfanna. Frá þeirri kröfu hefur sóknaraðili fallið með kæru sinni til Hæstaréttar. Handveðréttur varnaraðila tók ekki beint til fasteignarinnar að Tjarnarvöllum 3, sem umrædd veðskuldabréf hvíldu á og seld hefur verið nauðungarsölu samkvæmt framansögðu, heldur til skuldabréfanna sjálfra. Hafði nauðungarsala fasteignarinnar því engin áhrif á veðrétt varnaraðila, heldur færðist hann yfir á söluandvirði eignarinnar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. maí 2009 í máli nr. 163/2009. Varnaraðili hefur því lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Krafa varnaraðila, Landsbankans hf., að fjárhæð 101.725.219 krónur, nýtur rétthæðar eftir 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit sóknaraðila, VBS eignasafns hf., á grundvelli handveðréttar í sex skuldabréfum, fjórum, hverju að fjárhæð 5.000.000 krónur, dagsettum 19. júní 2006, og tveimur, hvoru að fjárhæð 6.200.000 krónur, dagsettum 26. nóvember 2007, sem hvíldu á 1. veðrétti í fasteigninni að Tjarnarvöllum 3, Hafnarfirði. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 400.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 499/2015
Fjárdráttur Skilasvik Bókhaldsbrot
V, eigandi og framkvæmdastjóri M ehf., var sakfelldur fyrir fjárdrátt samkvæmt 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa misnotað aðstöðu sína og dregið sér 4.000.000 krónur út af bankareikningi M ehf. og nýtt í eigin þágu. Einnig var V sakfelldur fyrir skilasvik samkvæmt 3. og 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga fyrir að skerða rétt lánadrottna M ehf. til að öðlast fullnægju af eignum félagsins með því að hafa í fyrsta lagi misnotað aðstöðu sína og dregið sér 2.844.000 krónur út af bankareikningi M ehf. og nýtt í eigin þágu og í öðru lagi fyrir að hafa látið P leigjanda íbúðar í eigu M ehf. greiða leigugreiðslur inn á bankareikning S ehf. en það félag var einnig í eigu V. Þá var V sakfelldur fyrir brot á lögum nr. 145/1994 um bókhald með því að hafa látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald vegna rekstrar M ehf. á árunum 2010 og 2011. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 9 mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason, Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 23. júlí 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallegaað hann verði sýknaður af kröfu ákæruvaldsins, en til vara að refsing hans verðimilduð.Með vísan til forsendnahins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda síns sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins ogí dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, samtals 574.892 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns,Valgeirs Kristinssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. mars 2015. Málþetta, sem tekið var til dóms 3. mars síðastliðinn, er höfðað með ákærusérstaks saksóknara, útgefinni 15. apríl 2013 á hendur Viðari Sigurðssyni,kennitala [...], Hamraborg 7, Kópavogi „fyrir eftirtalin brot á almennumhegningarlögum og lögum um bókhald: I Fyrirfjárdrátt en til vara fyrir umboðssvik, með því að hafa sem framkvæmdastjórieinkahlutafélagsins Merlin, kt. 460904-2850, sem nú er þrotabú, misnotað aðstöðusína hinn 26. janúar 2009 og dregið sér samtals 4.000.000 krónur með því aðtaka í þrjú skipti reiðufé út af bankareikningi félagsins nr. 1101-05-420390hjá Byr sparisjóði, tileinka sér féð og nota í eigin þágu. Úttektirnarsundurliðast svo:Dagsetning Fjárhæð Úttektarreikningur26. janúar 2009 1.000.000 kr. 1101-05-42039026. janúar 2009 1.000.000 kr. 1101-05-42039026. janúar 2009 2.000.000 kr. 1101-05-420390Samtals 4.000.000 kr. II Fyrirskilasvik en til vara fyrir fjárdrátt og til þrautavara fyrir umboðssvik, meðþví að hafa sem eigandi og framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins Merlin, sem núer þrotabú, á tímabilinu frá og með 21. febrúar 2011 til og með 16. maí 2011misnotað aðstöðu sína og dregið sér samtals krónur 2.844.000, þegar hann í níuskipti tók fé út af bankareikningum félagsins hjá Byr sparisjóði, nr.1101-05-420390, og hjá MP banka hf., nr. 0701-15-201378, og lagði inn á sinneigin persónulega reikning hjá Landsbankanum hf., nr. 0115-26-90158, og notað íeigin þágu, en með því skerti ákærði rétt lánadrottna félagsins til að öðlastfullnægju af eignum þess. Árangurslaust fjárnám var gert hjá Merlin 14.september 2010, aftur 28. október 2010 og barst Héraðsdómi Reykjavíkur lokskrafa um gjaldþrotaskipti 6. janúar 2011. Búið var tekið til gjaldþrotaskiptameð úrskurði dómsins hinn 16. maí 2011. Millifærslurnar sundurliðast svo:III Fyrirskilasvik, en til vara fyrir umboðssvik, með því að hafa frá og með október2010 til og með febrúar 2012 misnotað aðstöðu sína sem framkvæmdastjórieinkahlutafélagsins Merlin og látið A, leigjanda íbúðar að [...], fastanúmer [...],íbúðar sem var í eigu einkahlutafélagsins Merlin, greiða leigugreiðslur inn ábankareikning einkahlutafélagsins Svörfuls, félags í eigu ákærða, samtals1.507.000 krónur, og þar með skert rétt lánadrottna einkahlutafélagsins Merlintil að öðlast fullnægju af eignum félagsins auk þess sem háttsemin miðaði aðþví að kröfur þrotabús einkahlutafélagsins Merlin til leigugreiðslna kæmulánardrottnum félagsins ekki að gagni. Voru leigugreiðslurnar greiddar inn áreikning einkahlutafélagsins Svörfuls hjá MP banka nr. 0701-05-300981.Árangurslaust fjárnám var gert hjá Merlin ehf. 14. september 2010, aftur 28.október 2010 og barst Héraðsdómi Reykjavíkur loks krafa um gjaldþrotaskipti 6.janúar 2011. Búið var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur hinn 16. maí 2011. Greiðslur leigjandans sundurliðast svo:IV Fyrirmeiri háttar brot á lögum um bókhald, frömdum af ákærða sem framkvæmdastjóraeinkahlutafélagsins Merlin, með því að hafa látið undir höfuð leggjast að færalögboðið bókhald vegna rekstrar einkahlutafélagsins á árunum 2010 og 2011,fyrir að hafa vanrækt að varðveita bókhaldsgögn vegna rekstrareinkahlutafélagsins sömu ár og fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast aðútbúa ársreikning vegna rekstrarársins 2010.V Teljast brot ákærða í I. kaflaákæru varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara við249. gr. sömu laga. Teljast brot ákærða í II. kaflaákæru varða við 4. tl. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, til varavið 247. gr. og til þrautavara við 249. gr. sömu laga. Teljast brot ákærða í III. kaflaákæru, að því er varðar tímabilið frá og með október 2010 til apríl 2011, varðavið 4. tl. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en að því er varðartímabilið frá og með 6. júní 2011 til og með 6. febrúar 2012 teljast brotinvarða við 3. tl. 250. gr. sömu laga. Til vara telst háttsemin varða við 249.gr. sömu laga. Teljast brot ákærða í IV. kaflaákæru varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1.,2. tl. og 5. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald,sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995. VI Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.“Ákærði sótti ekki þingvið þingfestingu málsins 12. júlí 2013. Við fyrirtöku málsins 20. desember samaár neitaði ákærði sök samkvæmt öllum töluliðum ákærunnar. Að ósk ákærða varValgeir Kristinsson hæstaréttarlögmaður skipaður verjandi hans í málinu.Skilaði verjandi greinargerð fyrir ákærða í þinghaldi 12. febrúar 2014.Krafðist ákærði sýknu. Skipaður verjandi ákærða krafðist málsvarnarlauna sér tilhanda. Fyrirhugað var að aðalmeðferð í málinu færi fram 24. mars 2014 en af þvívarð ekki af ástæðum er varða ákærða sem starfar í Afríku. Ekki varð heldur afaðalmeðferð sem fyrirhuguð var 5. júní 2014 þar sem ákærði mætti ekki tillandsins. Þann 12. janúar 2015 var tekin skýrsla af ákærða með heimild í 5.mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Aðalmeðferð málsins fórfram 3. mars síðastliðinn.VII Aðdragandimáls þessa er sá að bú einkahlutafélagsins Merlin var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2011. Viðgjaldþrotið var ákærði eini stjórnarmaður Merlin ehf., framkvæmdastjórifélagsins og prókúruhafi og hafði svo verið óbreytt frá 10. september 2008. Varákærði eini eigandi félagsins og fór einn með rekstur þess og stjórn. Síðlaárs 2010 voru gerð þrjú árangurslaus fjárnám hjá Merlin ehf. Það fyrsta vargert 14. september en hin tvö 28. október. Samkvæmt endurriti úr gerðarbóksýslumannsins í Kópavogi 28. október 2010 var ákærði viðstaddurfjárnámsgerðirnar og undirritaði þær. Þann6. janúar 2011 barst héraðsdómi Reykjavíkur krafa Landsbankans hf. umgjaldþrotaskipti á félaginu sem var mótmælt af félaginu. Héraðsdómur úrskurðaðiMerlin ehf. gjaldþrota 16. maí 2011 og staðfesti Hæstiréttur Íslands úrskurðinn6. júní sama ár. Var C hrl. skipuð skiptastjóri í þrotabúinu. Skiptastjóribúsins tók skýrslu af ákærða 25. maí 2011. Meðbréfi 2. maí 2012 tilkynnti skiptastjóri þrotabúsins til embættis sérstakssaksóknara, með vísan til 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl.,ýmis ætluð brot ákærða sem fyrirsvarsmanns Merlin ehf. Að áliti skiptastjórahafði ákærði tekið háar fjárhæðir út úr félaginu með millifærslum á eiginbankareikninga og úttektum á reiðufé. Þá var ákærði sakaður um að hafa tekiðtil sín leigugreiðslur í eigu félagsins á eigin reikning. Var málið tekið tilrannsóknar og lauk rannsókninni í janúar 2013 og ákæra gefin út 15. apríl samaár. VIII Ákærðilagði fram skriflega greinargerð í málinu samkvæmt heimild í 1. mgr. 165. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þar segir meðal annars að málatilbúnaðurákæruvaldsins sé reistur á veikum gögnum og slakri sönnunarfærslu sem ekki fáistaðist nánari skoðun og rannsókn á bókhaldsgögnum. Af hálfu ákæruvaldsins séeingöngu byggt á bankareikningum ákærða og ýmsum félögum í hans eigu. Vísarákærði til athugasemda B viðurkennds bókara og tekur undir þær. Ákæruliðir I ogII standist ekki. Staðhæfingar um fjárdrátt og undanskot fjármuna og að hafanotað féð í eigin þágu séu rangar og því leiði það til sýknu af þeimákæruliðum. Þá sé því hafnað að við eigi skilasvik og umboðssvik. Umræddirfjármunir hafi allir verið nýttir til greiðslu á tilfallandi kostnaði sem hafitilheyrt Merlin ehf. þar á meðal laun til ákærða. Íákærulið III sé aðallega ákært fyrir skilasvik en til vara fyrir umboðssvik meðþví að ákærði hafi látið einn leigjanda að íbúð í eigu Merlin ehf. greiða leigutil annars félags, Svörfuls ehf. Um sé að ræða mistök sem ekki séu refsiverð.Þá verði að líta á greiðslurnar sem lán til Svörfuls ehf. Merlin ehf. eigi eðakunni að eiga fjárkröfu á hendur Svörfli ehf., en gögn í málinu staðfesti ekkiað innheimta hafi verið reynd. Ósannað sé að réttur lánadrottna Merlin ehf.hafi verið skertur til að öðlast fullnægju af eignum félagsins. Verði ákæruvaldiðað sanna að tjón hafi hlotist að þessu leyti til að unnt sé að fallast áákæruliðinn. Ákærði hafi ekki haft neinn hag af greiðslunum. Þásegir að IV. ákæruliður sé ekki studdur neinum gögnum, aðeins röngumfullyrðingum. Segir að kassar með bókhaldsgögnum hafi týnst vegna flutninga enfundist aftur. Þeim hafi ekki verið komið til ákæruvaldsins. Vegnafjárhagsvanda félagsins í lok ársins 2010 hafi ekki reynst unnt að færalögboðið bókhald félagsins og hafi því ekki verið lokið þegar skiptastjóri þrotabúsinshafi tekið við fyrirsvari og rekstri félagsins 16. maí 2011. Hvað varði skil áársreikningi félagsins fyrir árið 2010 hafi ákærði ekkert brotið af sér, enfrestur til þess hafi verið til 31. ágúst 2011. sama eigi við um skattframtalársins 2010, en frestur til að skila skattframtölum lögaðila sé til 15.september árið eftir. IX Verðurnú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst hafa veriðeini eigandi Merlin ehf. og farið með stjórn og prókúru fyrir félagið. Spurðurum þrjár úttektir á peningum hjá gjaldkera af reikningi Merlin ehf. sem áttusér stað 26. janúar 2009, tilgreindar í fyrsta ákærulið, bar ákærði að hannhefði persónulega greitt reikninga fyrir Merlin ehf. og væru greiðslurnarfærðar á reikning skuldunauta og síðan jafnað á milli. Væri þetta gert til aðeinfalda bókhaldið og gera það skýrara. Úttektirnar, samtals að fjárhæð4.000.000 króna, hefðu verið til að jafna skuld félagsins við ákærða. Skuldinhafi verið vegna efniskaupa, það er úttekta hjá BYKO og Húsasmiðjunni, og vegnagreiðslna til verktaka. Til væru reikningar fyrir þessu. Ákærði kvaðst oft hafanotað reiðufé til að greiða reikninga. Spurður um það hvort ákærði gæti bent áreikninga fyrir útlögðum kostnaði kvað ákærði svo ekki vera en aðalatriði væriað félagið skuldaði honum peninga og um væri að ræða greiðslur til hans. Unntværi að prenta reikninga út úr bókhaldi félagsins. Spurðurum rafrænar millifærslur af bankareikningi félagsins nr. 115-26-90158 inn ábankareikning í eigu ákærða nr. 115-26-09158, tilgreindar í ákærulið II, barákærði að þessar millifærslur væru að megninu til laun til hans. Þá staðfestiákærði að hann hefði sjálfur framkvæmt millifærslurnar af reikningum félagsins,enda hefði enginn annar haft aðgang að þeim. Þá staðfesti ákærði aðspurður aðreikningur nr. 115-26-09158 væri hans eigin reikningur. Um þá skýringu semákærði hafi gefið hjá lögreglu að þetta væri útlagður kostnaður bar ákærði aðþetta lægi skýrar fyrir núna en þegar skýrsla hafi verið gefin hjá lögreglu.Ákærði kvaðst ekki hafa haft bókhaldsgögn undir höndum á þeim tíma en nú væribúið að færa bókhaldið og því lægi þetta skýrar fyrir. Þá kom fram hjá ákærðaað hann hefði rekið annað félag, Eidel ehf., sem hefði séð um reksturinn oggreitt honum laun. Lítið af launum hefði verið greitt til hans frá Merlin ehf.Væru til launamiðar meðal bókhaldsgagna. Umatvik að baki þriðja ákærulið greindi ákærði frá því að lánasamningur hefðiverið í gildi á milli Merlin ehf. og Svörfuls ehf., það er samkomulag á millifélaganna um að þau fjárfestu í útgerð. Samningur félaganna hafi gengið út áþað að Merlin ehf. lánaði Svörfli ehf. sem hefði fjárfest í útgerðarfélaginu TTLuna ehf. Ætlunin hefði verið að gera upp báta og fá kvóta fyrir Makríl. Gengidæmið upp myndi Merlin ehf. skuldajafna lánasamningum á móti hlutfé í TT Lunaehf. Ákærði kvað Merlin ehf. hafa átt íbúðina í [...] sem vitnið A hefði haft áleigu. Kvaðst ákærði hafa séð um að leigja A íbúðina og innheimtaleigugreiðslur og taka við þeim. Ákærði kvaðst ekki muna hvort skriflegurleigusamningur hafi verið gerður um íbúðina, en gekkst við því að hafa ákveðiðað A greiddi leiguna til Svörfuls ehf. en ekki til Merlin ehf. Það hafi veriðgert vegna lánasamnings um viðskiptasamband félaganna, sem ákærði væri eigandiað. Þá kom fram hjá ákærða að eftir að peningarnir höfðu verið greiddir tilSvörfuls ehf. hafi þeim verið ráðstafað til TT Luna ehf. og þaðan íendurbyggingu skipa, skoðunargjöld og hafnargjöld. VitniðA kom fyrir dóm og greindi frá þvíhann hefði leigt íbúð í eigu Merlin ehf. að [...] á tímabilinu frá október 2010– febrúar 2012. Vitnið kvaðst hafa fengið beiðni frá ákærða um að breyta greiðslustaðleigunnar. Eftir það kvaðst vitnið mögulega hafa greitt leiguna til Svörfulsehf. en upplýsingar um það væru í gögnum málsins. VitniðC, hæstaréttarlögmaður ogskiptastjóri þrotabús Merlin ehf. greindi frá því að skiptastjóri hefði óskaðeftir því við ákærða að fá bókhald félagsins en því hefði ekki verið sinnt.Skiptum á búinu væri ekki lokið. VitniðD sem fór með rannsókn málsins hjáembætti sérstaks saksóknara, greindi frá því að rætt hefði verið við ákærðaeftir fyrstu skýrslutöku um að hann skilaði bókhaldi eftir skýrslutökuna.Vitnið sagði lögreglu hafa gengið eftir því að fá bókhaldið til rannsóknar.Reynt hafi verið að fara eftir ábendingum ákærða en ekki hefði tekist að hafaupp á bókhaldinu. VitniðE gaf skýrslu fyrir dómi og greindifrá því að hún hefði fært bókhald fyrir Merlin ehf. rekstrarárið 2009 og tilnóvember 2010, það er fjárhagsbókhald sem tengdist rekstri félagsins. Vitniðkvaðst upphaflega hafa fært bókhald vegna ársins 2009, en á árinu 2011 hafi húneinnig fært bókhaldi fyrir rekstrarárið 2010. Ekki hafi verið greitt fyrirbókhaldsvinnuna og því hafi verið hætt að bóka fyrir félagið þar til vinnanhófst á ný. Merlin ehf. hafi orðið gjaldþrota í maí 2011 og því hafi vinnu viðfærslu bókhaldsins verið lokið í ágúst 2011. Aðspurð bar vitnið að bókhaldsgögnfélagsins væru í geymslu. Vitnið kvaðst hafa annast grunnvinnu við bókhaldið,skráningu rekstursins, fjárhagsbókhald, það er innkaup á vörum og efni semnotað var og allt sem tengdist félaginu. Einnig afstemmingu á útlögðum kostnaðiog frekari greiningu á honum og launagreiðslum sem ákærði hefði tekið út ogtengdist útlögðum kostnaði. Hafi þetta verið unnið í byrjun árs 2014 að beiðniákærða en undir stjórn B Vitnið kvaðst kannast við samskipti við embættisérstaks saksóknara sem hafi viljað fá bókhaldsgögnin. Þá hafi vinnan veriðógreidd og skuld við vitnið og því hafi gögnin ekki verið látin af hendi.Vitnið greindi frá því að ákærði hefði lagt út peninga fyrir Merlin ehf. ogkomið síðan með reikninga frá BYKO, Húsasmiðjunni og Tengi og fyrirtækjum semverslað hafi verið við fyrir hönd fyrirtækisins. Spurð um úttektir ákærða semværu bókaðar sem „kröfur á hluthafa“, bar vitnið að um væri að ræða úttektirákærða sem hafi lagt út fjármuni fyrir hönd félagsins. Þarna væri millifært áákærða vegna útlagðs kostnaðar. VitniðB gaf skýrslu fyrir dómi viðaðalmeðferð málsins. Hann greindi frá því að hann hefði vistað rafrænt í sínubókhaldskerfi það sem vitnið E hafi fært af bókhaldi félagsins. Á árunum 2010og 2011 hafi ekki verið um aðra aðkomu vitnisins að ræða, en í október 2012hafi ákærði komið að máli við vitnið og óskað eftir því að vitnið myndi greinaýmis atriði sem hafi verið til skoðunar hjá sérstökum saksóknara. Þá kom framhjá vitninu að verjandi ákærða hafi í byrjun árs 2014 óskað eftir frekari vinnuaf hans hálfu. Vitnið staðfesti að bókhaldsgögn framlögð af ákærða hefðu veriðvistuð í bókhaldskerfi á bókhaldsstofu vitnisins og framlögð skjöl byggðust ávinnu sem unnin hafi verið annars vegar í október til desember 2012 og hinsvegar í janúar 2014, sem hefði verið viðbót við það sem unnið var 2012, það erhreyfingayfirlit úr bókhaldi og greinargerð vitnisins. Þá staðfesti vitniðreikninga fyrir vinnu við færslu bókhaldsins í fjórum hlutum, skipt upp milliára. X Einsog rakið er að framan í kafla VII var ákærði frá 10. september 2008framkvæmdastjóri, prókúruhafi og eini stjórnarmaður einkahlutafélagsins Merlinog hélt þeirri stöðu fram að gjaldþroti félagsins 16. maí 2011. Þá var ákærðieini hluthafi félagsins og fór einn með rekstur þess og stjórn. Í september ogoktóber 2010 voru gerð þrjú árangurslaus fjárnám hjá Merlin ehf. og var ákærðiviðstaddur tvær fjárnámsgerðir 28. október 2010 og undirritaði þær. Þann 6.janúar 2011 barst héraðsdómi Reykjavíkur krafa Landsbankans hf. umgjaldþrotaskipti á Merlin ehf. sem var mótmælt af félaginu. Héraðsdómurúrskurðaði félagið gjaldþrota 16. maí 2011 og staðfesti Hæstiréttur Íslandsúrskurðinn 6. júní sama ár. Meðbréfi 2. maí 2012 tilkynnti skiptastjóri þrotabúsins embætti sérstakssaksóknara um ýmis ætluð brot ákærða sem fyrirsvarsmanns Merlin ehf. Að álitiskiptastjóra hafði ákærði tekið háar fjárhæðir út úr félaginu með millifærslumá eigin bankareikninga og úttektum á reiðufé. Þá var ákærði sakaður um að hafalátið leggja leigugreiðslur í eigu félagsins inn á eigin reikning. Ákæruliður I. Ákærðier sakaður um fjárdrátt, en til vara umboðssvik, með því að hafa misnotaðaðstöðu sína 26. janúar 2009 og dregið sér samtals 4.000.000 króna með því aðtaka út í þrjú skipti reiðufé út af bankareikningi félagsins númer1101-05-420390 hjá Byr sparisjóði, tileinka sé féð og nýta í eigin þágu. Viðmunnlega flutning málsins lýsti sækjandi því yfir að ekki væri lengur byggt áþví af hálfu ákæruvaldsins að ákærði hefði með þeirri háttsemi sem lýst er ífyrsta kafla ákærunnar brotið gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,en byggt væri á því að ákærði hefði gerst sekur um fjárdrátt og brotið gegn247. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði neitar sök. Ískýrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa tekið peningana út af reikningi Merlinehf. til að greiða laun. Hefðu fjármunirnir runnið til starfsmanna Merlin ehf.eða Eidel ehf. og verið greiddir í reiðufé. Þá kvað ákærði það koma til greinaað hann hefði tekið peninga út vegna vantrausts í garð bankans og aðpeningarnir hefðu verið lagðir til hliðar í seðlum og síðan lánaðir tilSvörfuls ehf. Fyrir dómi greindi ákærði frá því að þessar úttektir hefðu veriðendurgreiðsla til hans vegna útlags kostnaðar ákærða fyrir félagið. Hefði hann greittfjölda af reikningum vegna efniskaupa í BYKO og Húsasmiðjunni og einnig greitttil verktaka. Þá hafi þessum úttektum verið ætlað að jafna skuld félagsins viðákærða. Fullyrti ákærði að gögn væru til um þetta. Ákærðihefur viðurkennt, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, að hafa þann 26. janúar 2009tekið umrædda fjármuni út af reikning Merlin ehf. hjá Byr sparisjóði númer1101-05-420390, samtals 4.000.000 króna, með þremur úttektum, 1.000.000 krónahjá Byr í Kópavogi klukkan 10.54, 1.000.000 króna hjá Byr í Hafnarfirði klukkan13.45 og 2.000.000 króna hjá Byr í Reykjavík klukkan 14.03. Kvittaði ákærðifyrir móttöku peninganna. Samkvæmt yfirliti yfir bankareikninga Merlin ehf. ígögnum málsins frá upphafi árs 2009 til þess tíma er félagið var úrskurðað gjaldþrotaí maí 2011 verður ekki ráðið að ákærði hafi greitt þessa fjármuni sem um ræðirtil baka til félagsins. Samkvæmt skattframtali ákærða 2010 greiddi Eidel ehf.ákærða laun á árinu 2009 en ekki Merlin ehf. Þá liggur fyrir að í bókhaldiMerlin ehf. eru úttektir ákærða ekki færðar sem kostnaður eða endurgreiðsla áútlögðum kostnaði til ákærða heldur sem „kröfur á hluthafa“ Er kennitala ákærðatilgreind með kröfunni. Sannaðer með framburði ákærða og rannsóknargögnum málsins að ákærði tók út afreikningi Merlin ehf. hjá Byr sparisjóði númer 1101-05-420390 þá fjármuni semtilgreindir eru í ákærulið I án þess að skila þeim til baka til félagsins.Fyrir liggur að í rafrænu bókhaldi félagsins eru úttektirnar skráðar sem krafaá ákærða. Ákærði fór með vörslur reikninga Merlin ehf. og uppfyllir þvískilyrði 247. gr. almennra hegningarlaga um vörslur og einhliða ráðstöfun.Sýknukrafa ákærða er byggð á því að ekki hafi verið um fjárdrátt að ræða þarsem úttektin og notkun fjármunanna hafi verið í þágu Merlin ehf., eigandafjármunanna. Þykja skýringar ákærða á tilurð úttektanna einkar ótrúverðugar.Eru þær ekki studdar neinum haldbærum gögnum. Ákærði andmælir því að hafahagnýtt þessa fjármuni, en á þau mótmæli er með engu móti unnt að fallast, endahefur ákærði að mati dómsins í engu sýnt fram á að fjármunirnir hafi veriðnýttir í þágu Merlin ehf. heldur þvert á móti eru úttektirnar, eins og áður erfram komið, færðar í bókhaldi félagsins sem „krafa á hluthafa“, það er ákærða.Með þeirri háttsemi ákærða að taka fjármunina út af reikningum Merlin ehf.,tileinka sér fjármunina og nýta í eigin þágu hefur ákærði gerst sekur umfjárdrátt samkvæmt 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er það hafiðyfir skynsamlegan vafa og verður ákærði sakfelldur við þá háttsemi semtilgreind er í ákærulið I. Er háttsemi ákærða réttilega heimfærð tilrefsiákvæða 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1947 og verður ákærða gerðrefsing fyrir brotið. Ákæruliður II. Ákærðier sakaður um skilasvik en til vara fjárdrátt og til þrautavara umboðssvik, meðþví að hafa sem eigandi og framkvæmdastjóri Merlin ehf. á tímabilinu frá 21.febrúar 2011 til og með 16. maí 2011 misnotað aðstöðu sína og dregið sérsamtals 2.844.000 krónur, þegar hann tók í níu skipti út fé af bankareikningumfélagsins hjá Byr sparisjóði, númer 1101-05-420390, og hjá MP banka hf., númer0701-15-201378, og lagði inn á eigin reikning hjá Landsbankanum hf., númer0115-26-90158, og notað í eigin þágu, en með því skerti ákærði rétt lánadrottnafélagsins til að öðlast fullnægju af eignum þess. Ákærðineitaði sök. Fyrir dómi viðurkenndi ákærði að hafa framkvæmt umræddarmillifærslur. Þá kom fram að enginn annar hefði millifært af reikningumfélagsins en ákærði og enginn annar hefði haft aðgang að reikningnum. Þástaðfesti ákærði að hann ætti bankareikning númer 115-26-90158 sem ákærðimillifærði inn á. Bar ákærði á sama veg hjá lögreglu um þetta atriði. Þágaf ákærði þá skýringu fyrir dómi á millifærslunum að um launagreiðslur tilhans væri að ræða. Um væri að ræða millifærslur inn á hans persónulegareikning. Hjá lögreglu gaf ákærði á hinn bóginn þær skýringar að með þessumúttektum hefði hann verið að endurgreiða sér útlagðan kostnað fyrir félagið. Aðmati dómsins eru skýringar ákærða ótrúverðugar enda ekkert í gögnum málsins semrennt getur stoðum undir þær. Þrátt fyrir að ákærði hafi lagt framhreyfingalista liggja ekki fyrir frumgögn á borð við reikninga frá félaginu eðakvittanir sem skýrt gætu fullyrðingar ákærða. Þá liggur fyrir að laun ákærðasamkvæmt skattframtali árið 2012 nema tekjur ákærða á árinu 2011 samtals1.025.000 krónum og launagreiðandi er Eidel ehf. en ekki Merlin ehf. Þegarákærði millifærði frá febrúar 2011 til 16. maí sama ár var hann að aukigrandsamur um fjárhagsstöðu Merlin ehf., en þrjár millifærslur, samtals aðfjárhæð 1.347.000 krónur, voru framkvæmdar 16. maí 2011, sama dag og Merlinehf. var úrskurðað gjaldþrota. Var ákærða þá eða mátti vera kunnugt um það íhvað stefndi hjá félaginu. Meðþeirri háttsemi ákærða að millifæra framangreinda fjármuni af reikningum Merlinehf., og leggja inn á eigin reikning, skaut ákærði undan eignum og skerti meðþví rétt lánadrottna félagsins til að öðlast fullnægju af eignum félagsins.Ákærða var kunnugt um stöðu félagsins og vissi í hvað stefndi. Samkvæmt kröfuskráfyrir þrotabú Merlin ehf. nemur heildarfjárhæð lýstra krafna í búið1.453.154.921 króna. Að mati dómsins er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðihafi framið það brot sem ákært er fyrir í II. kafla ákærunnar og verður ákærðisakfelldur við þá háttsemi sem þar er lýst. Samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 250.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal refsa fyrir skilasvik hverjum þeimsem gerist sekur um að skerða rétt einhvers lánadrottins síns til þess aðöðlast fullnægju af eignum hans með undanskoti eigna og öðrum verknaði sem ekkiþykir ástæða til að rekja hér. Hefur ákærði með þeir háttsemi sem lýst er íþessum kafla ákærunnar gerst sekur um skilasvik samkvæmt 4. tölulið 1. mgr.250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður ákærði sakfelldur við þáháttsemi og er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða 4. töluliðar1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og verður ákærða gerðrefsing fyrir brotið. Ákæruliður III. Ákærðier sakaður um skilasvik, en til vara umboðssvik, með því að hafa frá október2010 til og með febrúar 2012 misnotað aðstöðu sína sem framkvæmdastjóri Merlinehf. og látið A leigjanda íbúðar í eigu félagsins, greiða leigugreiðslur inn ábankareikning Svörfuls ehf. hjá MP banka, félags í eigu ákærða, samtals 1.507.000krónur, og þar með skert rétt lánadrottna Merlin ehf. til að öðlast fullnægjuaf eignum félagsins auk þess sem háttsemin miðaði að því að kröfur þrotabúsMerlin ehf. til leigugreiðslna kæmu lánardrottnum félagsins ekki að gagni. Ákærðineitar sök. Fyrir dómi greindi ákærði frá því að í gildi hefði veriðlánasamningur milli Merlin ehf. og Svörfuls ehf. Síðarnefnda félagið fjárfestií útgerð og til að byrja með var gerður samningur milli félaganna þar semMerlin ehf. lánar Svörfli ehf. sem fjárfesti í útgerðarfélagi að nafni TT Lunaehf. Ákærði staðfesti að Merlin ehf. hefði átt íbúð þá sem Ahafi á leigu.Kvaðst ákærði hafa leigt A íbúðina, innheimt leiguna og tekið viðleigugreiðslum. Þá viðurkenndi ákærði að hafa falið A að greiða leiguna tilSvörfuls ehf. en ekki til Merlin ehf. Hafi það verið gert vegna lánasamningsinsog verið hluti af honum. Fyrirliggur að Merlin ehf. var eigandi íbúðar nr. [...] að [...] í Reykjavík.Leigutaki íbúðarinnar, vitnið A, var ekki með skriflegan leigusamning um íbúðina,en í framburði hans fyrir dómi kom fram að hann hefði leigt íbúðina á þvítímabili sem um ræðir, frá febrúar 2010 til og með febrúar 2012. Aðmati dómsins eru framangreindar skýringa ákærða ótrúverðugar. Gögn málsinsstyðja ekki fullyrðingar ákærða um lánasamning milli Merlin ehf. og Svörfulsehf. sem tengst gæti leigugreiðslum sem tilgreindar eru í ákærunni. Að matidómsins er sannað með framburði ákærða, gögnum málsins og framburði vitnisins Aað ákærði hafi gefið Afyrirmæli um að greiða umræddar 15 leigugreiðslur eftirframangreinda íbúð til Svörfuls ehf. á greindu tímabili, samtals að fjárhæð1.507.000 krónur. Eins og fram er komið nýtti ákærði fjármunina án þess að þeirrynnu til eiganda íbúðarinnar. Fyrir liggur að viðkomandi leigugreiðslum varskotið undan frá og með greiðslu á gjalddaga 5. október 2010 eða um þremurvikum eftir að fyrsta árangurslausa fjárnámið var gert hjá félaginu. Þann 28.október 2010 voru gerð tvö árangurslaus fjárnám hjá Merlin ehf. að ákærðaviðstöddum. Krafa um gjaldþrotaskipti kom fram 6. janúar 2011 og var félagiðúrskurðað gjaldþrota 16. maí sama ár. Samkvæmt þessu er ljóst að áttaleigugreiðslur af 15 voru greiddar til Svörfuls ehf. eftir að Merlin ehf. varúrskurðað gjaldþrota. Ákærði gaf ónákvæmar og beinlínis rangar upplýsingar umþetta í skýrslu skiptastjóra 25. maí 2011.Með þeirri háttsemi ákærða að láta Agreiða leigugreiðslur af íbúð í eigu Merlin ehf. inn á reikning Svörfuls ehf.,félags í eigu ákærða, misnotaði ákærði aðstöðu sína sem framkvæmdastjóri Merlinehf. og skaut undan eignum félagsins og skerti með því rétt lánadrottna Merlinehf. til að öðlast fullnægju af eignum félagsins. Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr.250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal refsa fyrir skilasvik hverjumþeim sem hefst nokkuð það að, eftir að bú hans hefur verið tekið til skipta semþrotabú, sem miðar að því að eigur eða kröfur búsins komi ekki lánadrottnum þessað gagni. Ákærða var kunnugt um stöðu félagsins. Samkvæmt kröfuskrá fyrirþrotabú Merlin ehf. nemur heildarfjárhæð lýstra krafna í búið 1.453.154.921króna. Að mati dómsins er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi framiðþað brot sem ákært er fyrir í III. kafla ákærunnar og verður ákærði sakfelldurvið þá háttsemi sem þar er lýst. Eru að mati dómsins uppfyllt skilyrði ákvæðis3. og 4. töluliða 1. mgr. 250. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940. Er þaðhafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi framið það brot sem ákært er út afí III. kafla ákærunnar og verður ákærði sakfelldur við þá háttsemi semtilgreind er í þessum ákærulið. Hefur ákærði með háttseminni gerst sekur umskilasvik samkvæmt 3. og 4. tölulið 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Verður ákærði sakfelldur við þá háttsemi sem tilgreind er í ákærulið III. Erháttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða framannefndra töluliða 1.mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og verður ákærða gerð refsingfyrir brotið. Ákæruliður IV. Samkvæmtþessum ákærulið er ákærða, sem framkvæmdastjóra Merlin ehf., gefið að sök meiriháttar brot á lögum nr. 145/1994 um bókhald með því að hafa látið undir höfuðleggjast að færa lögboðið bókhald vegna rekstrar félagsins á árunum 2010 og 2011,fyrir að hafa vanrækt að varðveita bókhaldsgögn vegna rekstrareinkahlutafélagsins sömu ár og fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast aðútbúa ársreikning vegna rekstrarársins 2010. Viðmunnlegan flutning málsins féll ákæruvaldið frá þeim hluta verknaðarlýsingarákærunnar sem varðar ætlaða vanrækslu á því að útbúa ársreikning vegnarekstrarársins 2010. Var það gert með vísan til 3. mgr. 22. gr. laga nr.145/1994 um bókhald þar sem segir að fullgera skuli ársreikning og undirritahann eigi síðar en sex mánuðum eftir lok reikningsárs og samkvæmt 1. mgr. 109.gr. laga um ársreikninga beri að skila ársreikningi í síðasta lagi átta mánuðumeftir lok reikningsárs. Í tilviki Merlin ehf. fyrir reikningsárið 2010 hafifrestir laganna ekki runnið út fyrr en, annars vegar í lok júní og hins vegar ílok ágúst 2011. Félagið varð gjaldþrota í maí 2011 og áður en til þess kom aðfrestir væru útrunnir. Féll ákæruvaldið þess vegna frá þessum tiltekna hlutaákæruliðarins. Ákærðineitaði sök fyrir dómi og lýsti furðu sinni á þessum ákærulið. Um samskiptiákærða við skiptastjóra og lögreglu, þar sem ákærði lýsti vilja til að skilabókhaldsgögnum, bar ákærði að hann hefði hvorki fengið bókhaldið né stoðgögnþess afhent vegna skuldar félagsins við bókhaldsstofuna. Kvaðst ákærði hafagreint skiptastjóra frá þessu. Skyldatil að færa bókhald Merlin ehf. hvíldi á ákærða fram að gjaldþroti félagsins16. maí 2011. Var ákærði eini eigandi félagsins og fór einn meðframkvæmdastjórn og fyrirsvar félagins á þeim árum sem tilgreind eru íákærunni. Samkvæmt 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög berframkvæmdastjóra félags að sjá um að bókhald félagsins sé fært í samræmi viðlög og venjur og að meðferð eigna félagsins sé með tryggilegum hætti. Ákærði átti félagið Merlin og stjórnaði því.Bókhaldsgögn félagsins fyrir hin tilgreindu ár hafa ekki komið fram og liggjaekki fyrir, það er frumgögn á borð við reikninga um rekstur félagsins. Er það áábyrgð ákærða í máli þessu. Ákærði lýsti vilja til þess að skila bókhaldsgögnumbæði til lögreglu og skiptastjóra en af því varð ekki. Ekki þykja í þessusambandi haldbærar þær skýringar ákærða að hann hafi ekki fengið bókhaldsgögninafhent vegna skuldar við bókhaldsstofu enda gat það hvorki gilt gagnvartlögreglu né skiptastjóra þrotabús Merlin ehf. Bókhaldfyrir Merlin ehf. var ekki fært á umræddu tímabili sem tilgreint er í ákærunniog lá ekki fyrir við rannsókn málsins. Benti ákærði á að bókhaldsgögnin væruhjá bókhaldsstofu sem félagið stæði í skuld við. Verður helst ráðið aðbókhaldið hafi ekki verið fært af þeim sökum. Tók ákærði sjálfur ákvörðun um aðleysa það ekki út. Ákærða bar, stöðu sinnar vegna hjá Merlin ehf., ábyrgð á þvíað starfsemi félagsins væri í fullnægjandi horfi, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög og að bókhald félagsins væri fært í samræmi við lögog venjur, sbr. 3. mgr. 44. gr. laganna. Skýringar ákærða eru haldlausar.Útprentanir úr rafrænu bókhaldskerfi, sem hefur að geyma færslu bókhalds afturí tímann fyrir Merlin ehf. sem ákærði hefur lagt fram í málinu fá ekki breyttþessari niðurstöðu. Verður ákærða gerð refsing fyrir þá háttsemi sem lýst er íþessum ákærulið. XI Ákærðier fæddur á árinu 1958. Samkvæmt sakavottorði hans hefur hann ekki áður sættrefsingu sem áhrif getur haft á ákvörðun refsingar nú. Ákærði hefur greiðlegagengist við því að hafa tekið út peninga af reikningi Merlin ehf. hjá Byrsparisjóði og millifært fjármuni af reikningum félagsins á eigin reikning þótthann telji það ekki hafa verið brot af hans hálfu. Að mati dómsins var ákærðaeða mátti vera kunnugt um bága stöðu einkahlutafélagsins Merlin þegar hannframdi þau brot sem ákært er fyrir. Auk bókhaldsbrots er ákærði sakfelldurfyrir fjárdrátt og skilasvik. Þykir ásetningur ákærða við brotin hafa verið einbeitturog brot hans stórfelld. Við ákvörðun refsingar verður litið til 6., 7. og 8.töluliða 1. mgr. 70. gr. og 1. og 2. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Með hliðsjón af því sem nú hefur verið rakið þykir refsing ákærðahæfilega ákveðin fangelsi í níu mánuði. Fært þykir í ljósi aðstæðna aðskilorðsbinda refsingu ákærða. Skal fresta fullnustu refsingarinnarskilorðsbundið og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningudómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. XII Eftirúrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð einkamála,ber ákærða að greiða allan sakarkostnað málsins. Verður ákærði dæmdur til aðgreiða málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Valgeirs Kristinssonar hrl., semþykir hæfilega ákveðin 982.080 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Verjandiákærða krafðist þess að reikningar og vinnuskýrslur vegna sérfræðiaðstoðar B,viðurkennds bókara, að fjárhæð 830.552 krónur yrði viðurkennt semsakarkostnaður og greiddur úr ríkissjóði, og enn fremur vinna E og B fyrirMerlin ehf. á árunum 2010 – 2012, samtals að fjárhæð 2.551.424 krónur. Ekkifæst með nokkru móti séð að slíkur kostnaður falli undir sakarkostnað samkvæmt216. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og er kröfunni því hafnað. Afhálfu ákæruvaldsins flutti Finnur Þór Vilhjálmsson aðstoðarsaksóknari. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð: Ákærði,Viðar Sigurðsson, sæti fangelsi í níu mánuði, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsþessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Valgeirs Kristinssonar, hrl.,982.080 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 482/2013
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni S hf. og K ehf. um dómkvaðningu tveggja matsmanna til að meta afleiðingar líkamstjóns Á vegna umferðarslyss sem hann varð fyrir 31. október 1999.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júlí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2013, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til þess að meta afleiðingar líkamstjóns sóknaraðila vegna umferðarslyss sem hann varð fyrir 31. október 1999. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður „verði felldur úr gildi eða hann ómerktur.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málatilbúnaður sóknaraðila er einkum reistur á því að í matsbeiðni sé leitað álits á atriðum sem dómari hafi með höndum samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Þótt með matsbeiðni í máli þessu sé leitað álits á einhverju sem öðrum þræði snertir lagaleg atriði myndi niðurstaða þar um í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Er þess jafnframt að gæta að varnaraðilar yrðu að bera halla af því ef sönnunargildi matsgerðar verður rýrara en ella vegna þess að lögð hefur verið til grundvallar mati forsenda þeirra sem reynist ekki eiga við rök að styðjast. Verður varnaraðilum ekki meinað að afla matsgerðar um þetta efni, enda bera þeir sjálfir kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort hún komi þeim að notum. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða hans staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Árni Sverrisson, greiði varnaraðilum, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og K-taki ehf., hvorum um sig 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 309/1998
Kynferðisbrot Skaðabætur Ómerkingarkröfu hafnað
Á var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa notfært sér ástand X til að hafa við hana samræði gegn vilja hennar, þar sem hún hefði sofnað ölvuð í bifreið Á. Talið sannað að Á hefði haft samræði við X án samþykkis hennar og þannig gerst brotlegur við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fangelsisrefsing Á var þyngd frá héraðsdómi en skilorðsbinding refsingar þótti ekki koma til greina. Þá voru X dæmdar miskabætur úr hendi Á. Kröfu Á um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins var hafnað sem of seint fram kominni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu var skotið til Hæstaréttar með stefnu 28. júlí 1998 að ósk ákærða til endurskoðunar samkvæmt a-, b- og c- liðum 147. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 7. gr. laga nr. 37/1994, til sýknu af ákæruatriðum og endurskoðunar á bótaákvörðun héraðsdóms. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist, að refsing ákærða verði þyngd. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar krefst ákærði þess aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og bótakröfu kæranda verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann ómerkingar á héraðsdómi og heimvísunar málsins. Til þrautavara krefst hann endurskoðunar viðurlaga og bótaákvörðunar hins áfrýjaða dóms. Hvorki í tilkynningu ákærða um áfrýjun 24. júlí 1998 né í áfrýjunarstefnu var þess getið, að óskað væri ómerkingar og heimvísunar samkvæmt d-lið 147. gr. laga nr. 19/1991. Krafa þessi er of seint fram komin og kemur ómerking og heimvísun ekki til álita nema ex officio. Ákærða er gefið að sök að hafa haft samræði við kæranda, sem var 16 ára að aldri, er hún hafi sofið ölvunarsvefni í bifreið hans og því ekki getað spornað við verknaðinum. Eins og lýst er í héraðsdómi ber mikið á milli í framburðum þeirra um það hvað gerðist eftir að kærandi kom inn í bifreið ákærða, og liggur ekki ljóst fyrir hve langan tíma ökuferðin tók. Magn alkóhóls í blóði kæranda mældist 0,97 o/oo, en sýni var tekið um einni og hálfri klukkustund eftir að hún fór úr bifreiðinni. Samkvæmt framburði kæranda hafði hún drukkið nokkur glös af landa, veikt blönduðum, áður en hún fór að heiman. Vitni þau, sem báru um ástand hennar eftir að hún fór úr bílnum, fullyrða að hún hafi verið ölvuð, æst og grátandi. Ekki er ástæða til að rengja þann framburð hennar, að hún hafi verið þreytt og vansvefta og sofnað stuttu eftir að ökuferðin hófst. Ákærði hefur viðurkennt að hafa haft samræði við kæranda en fullyrðir, að það hafi verið að hennar vilja og hann hafi hætt um leið og hún sýndi mótþróa. Viðbrögð kæranda, er hún flýði út úr bifreiðinni klæðlítil og í mikilli geðshræringu, styðja framburð hennar um, að hún hafi vaknað við það, að ákærði var að hafa við hana samfarir. Er fallist á það með héraðsdómi, að sannað sé, að ákærði hafi notfært sér ölvun og svefndrunga kæranda til að hafa við hana samræði gegn vilja hennar. Miðað við eðli og alvarleika brotsins þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Skilorðsbinding refsingarinnar þykir ekki eiga við. Engra gagna nýtur í málinu um andlega líðan kæranda í kjölfar þessa verknaðar utan skýrslna læknis og hjúkrunarfræðings á neyðarmóttöku vegna nauðgunar og framburðar læknisins fyrir dómi. Ljóst er, að slíkur atburður og hér um ræðir er til þess fallinn að valda þeim, sem fyrir verður, margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Þykir bótafjárhæðin hæfilega ákveðin 300.000 krónur, sem beri vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá verknaðardegi til uppsögu héraðsdóms og dráttarvexti samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Staðfesta ber ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og lögmannskostnað kæranda við að halda fram bótakröfu. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Árni Gunnarsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði K vegna ólögráða dóttur hennar, B, 300.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 12. september 1997 til 15. júní 1998 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og kostnað við að halda fram bótakröfu eru staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 100.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 15. júní 1998. Sigríður Jósefsdóttir saksóknari gaf út ákæru í máli þessu 24. mars sl., og var málið höfðað með birtingu hennar fyrir ákærða 4. apríl sl. Það var þingfest 24. apríl og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 29. maí sl. Ákærður er Árni Gunnarsson, kt. 181268-5149, Hálsaseli 20 Reykjavík, “fyrir kynferðisbrot, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 12. september 1997, í bifreið ákærða með skrásetningarnúmerinu HT 592, þar sem hún stóð á bifreiðastæði við Smyrlahraun í Hafnarfirði, notfært sér, að X fædd 1981, sem hann hafði boðist til að aka heim, hafði sofnað ölvuð í bifreiðinni, til að hafa við hana samræði gegn vilja hennar meðan hún svaf þungum svefni og gat af þeim sökum ekki spornað við verknaðinum. Telst þetta varða við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40, 1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu X er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 750.000 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 12. september 1997 til greiðsludags, svo og málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti.” Svo segir í ákæruskjali. Af hálfu ákærða var þess krafist við aðalmeðferð málsins aðallega að hann yrði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að hann yrði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Þess var krafist aðallega að miskabótakröfu yrði vísað frá dómi, en til vara að ákærði yrði sýknaður af þeirri kröfu, en til þrautavara að fjárhæð miskabótakröfunnar yrði lækkuð verulega. Verjandi ákærða krafðist málsvarnarlauna samkv. framlögðum málskostnaðarreikningi. Um málsatvik. Kl. 0358 hringdi Bergþóra Berta Guðjónsdóttir, Arnarhrauni 20 Hafnarfirði, á Lögreglustöðina í Hafnarfirði og tilkynnti að stúlku hefði verið nauðgað við verslunina Arnarhraun, Arnarhrauni 21. Lögreglumenn fóru þegar á vettvang og hittu fyrir X, og segir í frumskýrslu lögreglunnar að hún hafi verið í miklu uppnámi. Sagði hún lögreglumönnum að sér hefði verið nauðgað. Hún var flutt á neyðarmóttöku vegna nauðgunar á Slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Þar ræddi rannsóknarlögreglumaður við hana, og síðar um daginn var tekin af henni skýrsla. Meint nauðgun átti sér stað í Daihatsu fólksbifreið, sem lagt hafði verði á móts við spennistöð við Smyrlahraun, spölkorn frá versluninni Arnarhrauni. Tvö vitni voru að því er stúlkan X kom hlaupandi frá bifreiðinni suður Smyrlahraun að versluninni. Hún var illa til reika, klæðlaus að mestu að neðanverðu, en fötin að ofanverðu fráflakandi. Hún var grátandi og kallaði á hjálp. Ungur sonur nefndrar Bergþóru Bertu vakti móður sína með þeim orðum að verið væri að nauðga stúlku fyrir utan húsið. Meðan verið var að stumra yfir X á gangstétt við verslunina Arnarhraun ók meintur brotamaður á Daihatsu bifreiðinni brott. Bifreiðin og eigandi hennar, ákærði í máli þessu, fundust daginn eftir, þ.e. um kl. 1730 föstudaginn 12. september. Ákærði játaði við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa haft kynmök við X, en með hennar vilja. Framburður X og ákærða fyrir lögreglu. X gaf skýrslu fyrir rannsóknarlögreglunni í Hafnarfirði sama dag kl 1440. Hún sagði svo frá að hún hefði farið á dansleik á vegum Flensborgarskóla á veitingastaðinn Astro í Austurstræti í Reykjavík. Hún hefði verið á dansleiknum til klukkan rúmlega tvö, en þá hefði henni sinnast við kunningja á ballinu og ákveðið að fara ein heim. Hún kvaðst hafa verið nokkuð undir áhrifum áfengis, eftir að hafa drukkið bæði landa og bjór. Hún hefði verið þreytt og liðið illa andlega. X kvaðst hafa gengið sem leið liggur frá Astro í Lækjargötu. Þar fyrir framan veitingastaðinn Tunglið hefði bíll verið stöðvaður. Ökumaður hefði verið einn í bílnum og hefði hann boðið henni far. Hann hefði spurt hana hvert hún væri að fara og sagst geta skutlað henni, þar sem hann væri sjálfur á leið í Garðabæ. X sagði í lögregluskýrslunni að ökumaður hefði ekkert talað við sig frekar á leiðinni. Fljótlega eftir að hún kom í bílinn hefði hún sofnað í framsætinu. Þegar hún hefði vaknað aftur, hefði hún verið ein í bílnum og þá verið búið að breiða yfir hana teppi og setja kodda undir höfuð henni. Bíllinn hefði ekki verið í gangi, og kvaðst hún hafa séð að hún var stödd „einhvers staðar fyrir utan bæinn fyrir framan stórt hvítmálað járnhlið og hjá því var mikill trjágróður og hefði hún ekkert hús séð.“ Síðan segir frá því í skýrslunni að X hafi kannað bílinn nokkuð að innanverðu og gat lýst hlutum sem í honum voru. Hún kvaðst hafa séð að á miðju stýrishjóli var „broskall“og að í hanskahólfi voru margir boðsmiðar á veitingastaðinn Írland. Að því búnu segir í skýrslunni orðrétt: „X... segist hafa verið vakandi þegar ökumaðurinn kom aftur í bílinn og telur hún að hann hafi ekki verið lengi í burtu. Sagðist ökumaðurinn hafa verið að heimsækja vin sinn og síðan ræddu þau ekkert frekar saman. Hún segir að ekið hafi verið eftir malarvegi nokkra stund og fannst henni að dempararnir væru lélegir í bílnum. X... segist hafa sofnað fljótlega aftur og reiknað með þvX að þau væru á leið X Hafnarfjörð. X... segist hafa vaknað aftur við það að ökumaðurinn var að hafa við hana samfarir. Hafði hann náð að klæða hana úr að neðanverðu án þess að hún rumskaði, en hún var fullklædd að ofan, þ.e. X brjóstahaldara, bol, vesti og leðurjakka. Um leið og hún áttaði sig á því sem var að gerast segist X... hafa [orðið] mjög skelkuð og kallað á hjálp og barist um á hæl og hnakka. Hefði hún bæði sparkað og lamið frá sér, en maðurinn hefði haldið áfram að hafa samfarir við hana. Segist X... vera viss um að hann hafði sáðlát og að því loknu settist hann upp og sagði henni að slappa af. Þá segist X... hafa gripið það sem hún sá af fötunum sínum á gólfinu í bílnum og náð að hlaupa út. Segist hún hafa hlaupið og kallað á hjálp og fljótlega hefði fólk komið henni til aðstoðar. X... segir að maðurinn hafi reynt að grípa í sig þegar hún fór út úr bílnum og sennilega hefur ein tala rifnað af leðurjakka hennar við það. Hún er ekki viss um það hvort maðurinn hafi farið út úr bílnum á eftir henni, en hann ók í burtu í miklum flýti um leið og fólkið kom henni til aðstoðar.” Ákærði gaf skýrslu fyrir rannsóknarlögreglunni í Hafnarfirði að kvöldi föstudagsins 12. september 1997. Í skýrslunni er þetta haft eftir honum: “Kærði segist vera saklaus af nauðgun eða misneytingu. Kærði viðurkennir að hafa ekið stúlku, sem sagðist heita X..., frá Lækjargötu í Reykjavík til Hafnarfjarðar. Aðspurður um það hvort kærði hafi haft samfarir við X... í bílnum s.l. nótt þá svarar kærði eftirfarandi: “Ég viðurkenni að hafa sett liminn ínn í leggöng hennar einu sinni, en dregið hann út aftur þegar hún sýndi mótþróa. Ég fékk sáðlát um leið og ég dró liminn út og tel ég að ekkert sæði hafi farið inn í hana. Ég tel að ekki hafi verið um eiginlegar samfarir að ræða þar sem samfarahreyfingar voru ekki hafnar þegar ég hætti.” Kærði segist hafa stöðvað fyrir framan veitingastaðinn Tunglið um kl. 02:00 s.l. nótt og farið út úr bílnum Hann segist hafa gefið sig á tal við Í... þar sem hún stóð á miðri götunni. Skömmu seinna hefði hann ekið framhjá sama stað aftur og þá hefði X... gefið honum merki um að stöðva og beðið hann um far í Hafnarfjörðinn. X... var greinilega undir áhrifum áfengis, en virtist ekki ofurölvi. Á leiðinni segist hann hafa rætt við X... um daginn og veginn. Hún hefði sagt að hún byggi á Álftanesi og leigði í Hafnarfirði og starfaði í P. Þá hafi X... virst niðurdregin og farið að gráta og hafi kærði spurt hana hvað væri að og í framhaldi af því hefði hún lagt höfuðið á öxl hans og hann reynt að hugga hana. Á gatnamótum Hafnafjarðarvegar og Lyngáss hafi X... beðið hann að stöðva því hún þyrfti að fara út og kasta upp. Kærði segist hafa ekið út í kantinn og beðið í bílnum nokkra stund. Þegar X... kom aftur að bílnum þá var hún með buxurnar niður á hnjám. Þá segist kærði hafa farið út úr bílnum og aðstoðað X... við að taka upp um sig buxurnar þar sem hún hafði sest í framsætið. Fram að þessu hafði X... ekki sagt hvert hún ætlaði í Hafnarfjörðinn. Þegar kærði ók af stað aftur segir hann að X... hafi hallað sér upp að öxl hans aftur og hefði kærði þá spurt hana hvar hún ætti heima í Hafnarfirði. Kærði segir að X... hafi svarað að hún ætti heima uppi á Holti og þegar kærði spurði nánar þá sagðist hún eiga heima í Hraununum. Þegar kærði gekk á hana frekar að segja sér hvar hún ætti heima þar svaraði X... að hún vildi ekki fara heim strax og bað hann að keyra eitthvert. Kærði segist hafa rúntað um Hafnarfjörðinn og hefði kærði látið vel að X... á meðan þ.e. stokið henni og lét hún sér það vel líka. Kærði segist hafa stöðvað af tilviljun í Arnarhrauni við verslunina þar og hefði hann reynt að fá X... til að segja sér hvar hún ætti heima, en hún hefði endurtekið að hún vildi ekki fara heim. Þar sem þau voru stöðvuð fóru þau að kyssast og eitt leiddi af öðru og hefði hann strokið á henni brjóstin og hneppt frá henni blússunni og seinustu hnappanna hefði hún hneppt sjálf. Kærði segir að buxurnar hafi verið óhnepptar og þegar hann fór að strjúka henni þá lyfti hún sér upp þannig hafi [svo] hún farið úr annarri skálminni og hann aðstoðað við það. Segir kærði að X... hafi farið sjálf úr öðrum skónum og sett annan fótinn upp á mælaborðið eftir að hún hafði farið úr skónum og annarri buxnaskálminni. Kærði segir að X... hafi farið úr nærbuxunum, þ.e. með hægri fótinn um leið og hún fór úr skálminni, en nærbuxurnar hafi hangið við vinstri fótinn. Kærði segir að þau hafi verið í framsætinu þegar þetta var og eftir að hún hafi sett annan fótinn upp á mælaborðið þá færði kærði sig fyrir framan [svo] hana og eins og fyrr segir náði að setja liminn inn. Strax og það gerðist þá sagði hún nei og ýtti honum frá og sagði að hann mætti þetta ekki. Kærði segist ekki hafa þvingað hana á nokkurn hátt og dregið sig strax til baka. Í framhaldi [af] þessu fór X... út úr bílnum og stendur þar í u.þ.b. hálfa mínútu grátandi og reyndi kærði þá að fá hana inn í bílinn aftur með fortölum. Hún sinni því ekki en teygði sig inn í bílinn og sótti skóinn sem hún hafði farið úr og bauðst kærði þá enn og aftur til að aka henni heim. Kærði segist hafa heyrt X... öskra eitthvað og hlaupa í burtu. Hann segist þá hafa startað bílnum og ætlað að aka á eftir henni til að fá hana inn í bílinn aftur. Þegar hann kom fyrir hornið þar sem verslunin var þá sá hann að einhverjir tveir voru komnir X... til aðstoðar þar sem hún sat á hækjum sér við verslunarvegginn. Kærði segist hafa panikerað þegar þarna var komið sögu og ákveðið að fara beint heim. Kærði ítrekar að öll samskipti hans og X... í bílnum hafi verið með hennar samþykki. Hún hafi kysst hann á móti og aðstoðað við að fara úr blússunni og buxunum. Þá neitar kærði því að hafa nokkurn tímann beitt X... ofbeldi af nokkru tagi til að koma fram vilja sínum. Þá segir kærði að X... hafi ekki verið ósjálfbjarga í bílnum sökum ölvunar. Kærði segir að X... hafi aldrei sofnað í bílnum. Kærði segist aldrei hafa skilið X... eina eftir í bílnum. Kærði neitar að hafa búið um X... í teppi og sett kodda undir höfuðið á henni.“ X var yfirheyrð í annað sinn af rannsóknarlögreglu 19. september 1997 um það sem á milli bar í skýrslu hennar og ákærða. Hún hélt þar fast við fyrri framburð. Í síðari skýrslunni ber X þetta: Hún hafi ekkert rætt við ákærða og ekkert upplýst um sína persónulegu hagi. Hún hafi sofnað í framsæti bílsins fljótlega eftir að hún kom inn í hann og vaknað aftur þegar hún var ein í bílnum á ókunnum stað. Þá hafi verið búið að breiða yfir hana teppi og setja kodda undir höfðuð henni. Það sé rangt að hún hafi ekki viljað fara heim heldur halda áfram að keyra. Henni hafi verið efst í huga að komast heim og fara að sofa. Hún neitaði því að hafa farið út úr bílnum til að kasta upp. Hún neitaði því að ákærði hefði látið vel að henni og hún látið sér það vel líka. Einnig að hún hefði aðstoðað hann við að klæða sig úr fötum og þá verið með fullri meðvitund. Skýrslur X og ákærða fyrir dómi. Fyrir dómi staðfesti X skýrslur þær er hún gaf fyrir lögreglu. Hún kvaðst hafa farið frá Astro upp út kl. tvö, gengið í Lækjargötu. Hún hefði verið að ganga þar á gangstétt eða bílastæðum framan við gangstétt, þegar ákærða hefði borið að á bíl sínum. Hún hefði veifað til hans. Hún hefði skilið eftir veski sitt á Astro og verið peningalaus. Ákærði hefði ekki komið út úr bílnum. Hann hefði spurt hana hvert hún væri að fara, og hún hefði sagt honum að hún vildi fara að Móabarði 26 í Hafnarfirði. Hann hefði sagst vera á leiðinni í Garðabæ. Hún sagðist ekki hafa talað við neinn þarna í Lækjargötu og kannaðist ekki við að ákærði hefði komið tvisvar til hennar. X bar að hún hefði ekki verið mjög drukkin, en mjög þreytt og vansvefta. Nóttina áður hefði hún verið að hjálpa vinkonu sinni við að breyta íbúðinni sem þær vinkonur bjuggu í. Hún kvaðst hafa drukkið landa um kvöldið, þrjú glös af veikri blöndu, en ekki bjór, eins og segir í skýrslu hennar fyrir lögreglu. Hún hefði farið af skemmtuninni í Astro af því að henni hefði sinnast við frænda sinn; hún orðaði það svo að hún „hefði farið í fýlu“. X lýsti reynslu sinni umrædd nótt mjög á sama veg og fyrir lögreglu. Hún hefði fallið í svefn fljótlega eftir að ákærði ók af stað. Hún hefði þó ekki verið fast sofandi, en meira eins og milli svefns og vöku þegar hún rankaði við sér „einhvers staðar utan bæjar“, að hún taldi. Þegar ákærði hefði ekið þaðan hefði hún fallið í svefn. Hún kvaðst hafa vaknað við að ákærði hefði verið á milli fóta sér, legið á hnjánum í sætinu. Hefði verið búinn að leggja niður sætið sem hún sat í. Hún hefði verið svo klædd, að hún var í buxum og nærbuxum, sokkum og skóm að neðan, en að ofanverðu í leðurjakka, í hnepptu vesti innan undir, í stuttermabol undir því og í brjósthaldara. Ákærði hefði verið „búinn að opna mig alla að framan og taka mig úr að neðan“. Hún hefði vaknað, orðið „rosalega hissa fyrst. Svo varð ég rosalega hrædd.“ Ákærði hefði verið að reyna að tala við sig. Hún hefði ekkert viljað hlusta á hann. Hún hefði brotist um, lamið til ákærða, spurt hvað hann væri virkilega að gera. Síðan hefði hún gripið það sem hún gat af fötum sínum og rokið út úr bílnum. Hún kvaðst ekki muna nein orð, minnir að hann hafi kallað eitthvað á eftir sér. Hún hafi hlaupið eftir götunni og kallað á hjálp. Hún kvaðst ekki vita hvort hann hefði reynt að fá sig til að koma inn í bílinn aftur. Hún mundi ekki til þess að útvarp hefði verið í gangi í bílnum, sagðist ekki hafa tekið eftir því hvort þar var spiluð músík. X tók fram að hún hefði ekki vitað hvar hún var þegar hún vaknaði í bílnum. Í skýrslu sem Rannveig Pálsdóttir læknir tók af X á neyðarmóttöku Slysadeildar var haft eftir X að ákærði hefði slegið hana í hægri kinn. X kannaðist ekki við að hafa sagt þetta. Þá var í sömu skýrslu haft eftir vitninu að ákærði hefði notað munnvatn sitt til að bleyta kynfæri hennar. Hún var fyrir dómi spurð hvernig hún hefði ályktað að ákærði hefði gert þetta. X svaraði að han hefði verið blautur á puttunum. Hún var þá spurð hvernig hún hefði séð það. Vitnið svaraði að hann hefði haldið um lærið á sér. „Ég var öll blaut á lærinu.“ Hún sagði og aðspurð að einhver tími, einhverjar sekúndur, hefði liðið frá því hún vaknaði og þangað til hún brást við aðförum ákærða. X sagði aðspurð að ákærði hefði káfað á kynfærum hennar. „Fyrst varð ég svo rosalega hrædd og þorði ekki að hreyfa mig. Svo vaknaði ég. Ég varð svo hissa, ég vildi ekki trúa þessu.“ Ákærði hefði verið að hafi við hana samfarir. X ítrekaði í skýrslu sinni fyrir dóminum að hún og ákærði hefðu ekkert rætt saman í bílnum á leiðinni. Hún hefði ekki farið út úr bílnum á leiðinni. Ákærði staðfesti fyrir dómi skýrslu sína sem hann gaf fyrir lögreglu. Hann gerði athugasemd við þá frásögn sína að X hefði verið grátandi þegar hún fór út úr bílnum frá honum í Smyrlahrauni. Hann sagði fyrir dómi að sig minnti að hún hefði ekki grátið. Ákærði bar fyrir dómi að það hefði verið einhvern tíma á bilinu tvö til þrjú um nóttina sem hann tók X upp í bíl sinn, þó nær kl. tvö. Hann hefði stansað tvisvar í Lækjargötu, fyrst til að kaupa sér gos í sjoppunni Læk, og þá hefði X verið þar, og þau hefðu talað lítilega saman. Hann hefði svo farið einn rúnt og komið aftur. Þá hefði hún staðið á götunni og veifað. Hún hafi þá spurt hvert hann væri að fara og hann þá sagt henni að hann væri á leið upp í Breiðholt, og hann hafi boðist til að skutla henni í Hafnarfjörð. Hún hefði sagt sér að hún ætti heima í Hafnarfirði. Ákærði sagði að þau X hefðu spjallað saman á leiðinni og þá hefði hún sagt honum að hún ætti heima á Álftanesi, en leigði í Hafnarfirði og ynni í P. Ákærði ítrekaði það sem fram kemur í skýrslu hans fyrir lögreglu, að X hefði ekki viljað segja honum hvar hún ætti heima í Hafnarfirði. Hún hefði svarað spurningum hans um þetta með því að segja að hún vildi ekki fara heim og með því að biðja hann aftur og aftur að aka aðeins lengur, aðeins í viðbót. Ákærði viðurkenndi að hafa sett lim sinn inn í leggöng stúlkunnar X. Það hefði verið með hennar vilja. Hann kvaðst ekki hafa legið ofan á henni. Hún hefði verið í farþegasæti, sem hefði verið hallandi. Hún hefði lyft upp mjöðmum og sparkað af sér skóm. Hann hefði lagst yfir í farþegasætið og legið þar á hnjánum og hún verið með annan fótinn uppi á mælaborði. Ákærði taldi sig ekki hafa haft „eiginlegt samræði“ við stúlkuna. Eitthvað hefði komið fyrir hjá henni um leið og hann hefði stungið lim sínum inn. Þá um leið hefði hún sagt: „Nei, nei, nei!“ Ákærði kveðst þá hafa hætt samförum. X hefði orðið æst og opnað bíldyrnar. Hann hefði farið yfir í bílstjórasætið. Hún hefði stigið út með buxur og nærbuxur á hægri fæti og skóinn. Hún hefði verið eitthvað að kalla. Hann hefði beðið hana að koma inn aftur og láta sig vita hvar hún ætti heima. Þá hefði hún teygt sig inn í bílinn aftur og náð í skóinn og labbað burt eða skokkað. Hún hefði verið í skyrtu, vesti og jakka að ofan. Búið hefði verið að hneppa þeim flíkum frá. Hann hefði þá ákveðið að setja bílinn í gang og aka á eftir henni til að reyna að fá enn uppgefið hvar hún ætti heima. Hann hefði ekki heyrt hana hrópa á hjálp, einungis heyrt að hún kallaði eitthvað. Útvarpið í bílnum hefði verið í gangi. Hann hefði ekið út að horni verslunarhússins. Þar hefði manneskja verið komin yfir X. „Þá varð ég hræddur og fór í panik – og náttúrlega bara panikera.“ Síðan kvaðst ákærði hafa ekið heim til sín. Nánar spurður um hljómlistina í útvarpi bílsins, sagði ákærði að hún hefði verið í meðallagi hátt stillt, hvorki hátt né lágt. Ákærði var spurður hver hefði klætt stúlkuna X úr skóm. Hann sagði að það hefði hún gert sjálf. Þá var hann spurður hvort hún hefði reimað frá sér skóna. “Það held ég ekki, hún bara sparkaði skónum af sér.” Ákærði kvaðst aðspurður ekki alveg gera sér grein fyrir tímanum sem X hefði verið í bílnum hjá honum. Hann kvaðst geta áætlað að það hefði veri u.þ.b. klukkustund, í mesta lagi 70 – 80 mínútur. Ákærði ítrekaði fyrir dóminum að X hefði aldrei sofnað í bifreið hans, að hann hefði aldrei skilið hana eftir eina í bílnum og hann endurtók sögu sína um að þau hefðu stansað á leiðinni og hún farið þá út úr bílnum. Hann sagði aðspurður að sér hefði ekki dottið í hug að láta X út úr bílnum, fyrst hún sagði ekki til heimilis, og ekki heldur að leita hjálpar hjá lögreglu. Réttarlæknisfræðileg rannsókn. Sem fyrr segir var farið með X á neyðarmóttöku Slysadeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur. Rannveig Pálsdóttir læknir tók þar af henni skýrslu og rannsakaði hana. Í skýrslu sem ber yfirskriftina Frásögn sjúklings er haft eftir X að ákærði hafi spurt hana í Lækjargötunni hvert hún væri að fara. Hún hefði þá sagst vera að fara í Hafnarfjörð. Hann hafi þá sagst vera á leið í Garðabæ og boðist til að skutla henni. Þá kemur m.a. fram í frásögninni að hún hafi vaknað við að ákærði lá ofan á henni, og þegar hún hafi reynt að ýta honum ofan af sér, hafi hann slegið hana á hægri kinn. Eins atriðis úr frásögn þessari er getið hér að framan. Niðurstöður sína dregur læknirinn saman í þessum orðum: „Kemur í fylgd lögreglunnar í Hafnarfirði. Er miður sín í byrjun, situr í hnipri og hefur greinilega orðið fyrir áfalli. Jafnar sig furðufljótt , gefur skýra sögu. Við skoðun sjást byrjandi marblettir á handleggjum, roði og eymsli efst á spöng. Olíublettir á höndum. Flúrskin neg., ekki sjást sæðisfrumur við smásjárskoðun – sýni tekin til nánari rannsóknar. Tekin eru sýni ve. kynsjúkdóma og hún fær sýklalyf. Þungunarpróf neg., fær neyðargetnaðarvörn. Skoðun og frásögn stúlkunar styðja mjög vel hvort annað.“ Á öðrum stað í skýrslu sinni kemst læknirinn að þeirri niðurstöðu að “roði og byrjandi mar” á upphandleggjum sé „áverki eftir fingur, verið haldið!“ X kom aftur til skoðunar á neyðarmóttöku Slysadeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur 9. desember 1997. Í skýrslu læknisins, Rannveigar, um þá endurkomu segir m.a. um andlegt ástand hennar: „Opin, en fegrar hlutina enn. Er með “sállíkamleg einkenni” frá meltingarfærum. Hefur ekki unnið úr áfallinu enn – ekki tilbúin.“ Rannveig Pálsdóttir læknir kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Í gögnum málsins kemur fram að blóðsýni sem tekið var á Slysadeild var notað til alkóhólákvörðunar í blóði X. Reyndist alkóhólmagnið vera 0,97 o/oo. Samkvæmt skýrslu Rannveigar Pálsdóttur læknis var blóðsýnið tekið kl. 0530. Ýmis lífsýni voru tekin úr X, m.a. sýni úr leggöngum. Einnig voru tekin blóðsýni úr ákærða. Sýni þessi voru send Rannsókastofu Háskólans í meinafræði og þaðan til rannsóknar til Rettsmedisinsk Institutt við Háskólann í Osló. Í lokaálitsgerð Gunnlaugs Geirssonar prófessors er lokaniðurstaða orðuð svo: “Niðurstöðurnar samrýnast því að Árni Gunnarsson eigi sæði það, sem fannst í leggöngum þolanda og eru líkurnar fyrir því að finna mann með sama DNA-mynstri minni en 0.001%.” Skýrslur vitna fyrir lögreglu og dómi. Freydís Dögg Magnúsdóttir,fædd 1981, gaf skýrslu fyrir lögreglu og fyrir dómi. Hún átti leið um Smyrlahraun ásamt vinkonu sinni, að hún taldi um kl. 0345. Þær gengu fram hjá bifreið ákærða þar sem hún stóð í Smyrlahrauni, skammt frá versluninni Arnarhrauni. Vitnið bar að það hefði heyrt lágværa hljómlist berast frá bifreiðinni. Móða hefði verið á gluggum og ekki unnt að sjá hvað átti sér stað inni í bifreiðinni. Vitnið taldi sig þó sjá að þar væru tvær manneskju, en gat ekki borið um í hvaða stellingu þær voru. Taldi vitnið þessar manneskjur hefðu verið aftur í bifreiðinni. Vitnið taldi að þar hefði verið fólk í ástarleik. Vitnið sem býr þarna í grennd taldi að ekki mætti gera ráð fyrir umferð gangandi fólks þarna að nóttu til. Í skýrslu sinni fyrir lögreglu sagði vitnið svo frá að það hefði um kl. 04.05, þegar það var komið heim til sín, heyrt kallað á hjálp. Það hefði þá farið út á svalir, en ekki heyrt frekari köll og þá talið að sér hefði misheyrst. Vitnið mundi fyrst ekki eftir þessu fyrir dómi, en kannaðist við að þetta væri rétt, þegar það hafði lesið yfir skýrsluna. Inga Hanna Gabríelsdóttir, fædd 1981, gaf skýrslu fyrir lögreglu 12. september 1997. Hún á heima á Arnarhrauni 24 Hafnarfirði. Hún var á skemmtun Flensborgarskóla í Astro í Reykjavík, og kom að henni lokinni í rútubíl að Lækjarskóla í Hafnarfirði. Þaðan gekk hún heim til sín í fylgd kunningja síns, Smára Freys Smárasonar, f. 1981. Í lögregluskýrslunni, sem vitnið staðfesti fyrir dómi, er þessi frásögn höfð eftir Ingu Hönnu: „Þegar hún var á Smyrlahrauni og gekk það til austurs, og var að nálgast Arnarhraunið, hafi hún veitt athygli stúlku, sem kom hlaupandi suður Smyrlahraunið og stöðvaði við verslunina á Arnarhrauni 21. Þar hafi hún og Smári talað við stúlkuna, sem var illa til reika og í miklu uppnámi. Hún hafi verið grátandi og sagt að henni hafi verið nauðgað. Rétt í því hafi komið fólksbifreið frá [svo] sömu leið og stúlkan og hafi hún þá hrópað, þetta er bíllinn og í honum væri maðurinn, sem nauðgaði henni. . . . . . . . .Þegar hún kom að stúlkunni þá hafi hún verið með jakka yfir sér og í einum sokk, með brjóstahaldara hangandi við sig, en að öðru leyti hafi hún verið fatalaus. Hún hafi haldið á einhverju af fötum. Mætta segir að fljótlega hafi komið kona á vettvang, frá húsi þarna í nágrenninu og hafi hún verið búin að hringja á lögregluna, sem kom fljótlega á staðinn.“ Fram kom hjá vitninu að því virtist stúlkan vera allmikið ölvuð. Vitnið kvaðst ekki þekkja stúlkuna, hefði aldrei séð hana áður. Að lokum segir í skýrslunni: „Mætta segir að stúlkan hafi greinilega ekki vitað hvar hún var stödd. Hún hafi sagt við sig að hún hafi verið á leiðinni heim til sín og hélt hún að hún væri stödd í Garðabæ. Hún hafi fullyrt það að henni hafi verið nauðgað og eftir því hvernig hún leit út og hugarástandi hennar efaðist mætta ekki um að það hafi gerst.“ Vitnið Inga Hanna Gabríelsdóttir staðfesti þessa skýrslu sína fyrir dómi. Framburður hennar fyrir dóminum var mjög á sama veg. Þar kom fram að X hefði komið hlaupandi eins og hún væri að flýja. Hún hefði verið í jakkanum sínum, en búið hefði verið að draga bolinn hennar upp fyrir brjóst og brjóstahaldarann líka. Hún hefði haldið á afganginum af fötunum sínum, verið allsnakin á neðan. Hún hefði verið hágrátandi og varla getað talað. Hún hefði kallað á hjálp. Bílnum sem stúlkan hefði sagt að nauðgarinn væri í hefði verið ekið mjög hratt burtu. Um framburð vitnisins Bergþóru Bertu Guðjónsdóttur, f. 1955, fyrir lögreglu er fyrr getið að nokkru. Hún kom fyrir dóminn og gaf þar skýrslu mjög á sama veg og fyrir lögreglu og staðfesti fyrri skýrslu. Í framhaldi af því að vitnið Bergþóra Berta hringdi í lögreglu fór hún út á götu til að aðstoða stúlkuna, “en þegar hún kom nær sá hún að þarna var um að ræða tvær stúlkur og var önnur að aðstoða hina, en strákur á reiðhjóli stóð aðgerðalaus skammt frá. Bergþóra segir að stúlkan sem verið var að aðstoða hafi sagt að sér hefði verið nauðgað. Segist Bergþóra hafa séð að hún var undir áhrifum áfengis og miklu losti að því er virtist og grét mikið. Bergþóra segir að stúlkan hefi verið í fötum þegar hún kom að, en verið að hneppa að sér blússunni.” Fyrir dóminum bar vitnið að sonur sinn Hörður hefði vakið sig með orðunum: „Mamma, mamma, það er verið að nauðga stelpu hérna fyrir utan.“ Hún kvaðst hafa stokkið upp og út í glugga og heyrt öskur í einhverri stúlku og séð manneskju bogra yfir annarri og strák standa álengdar. Vitnið hringdi þá í lögreglu. Fór síðan út til aðstoðar. Vitnið sagði að stúlkan sem stumrað var yfir hefði verið grátandi, hún hefði virst vera drukkin og í sjokki.Vitnið kvaðst hafa talað við stúlkuna. Hún hefði sagt: „Mér var nauðgað, mér var nauðgað.“ Hún hefði ekki áttað sig á að hún væri í Hafnarfirði, hefði ekki vitað hvar hún væri. Vitnið sá ekki bíl aka brott, en var sagt að bíll meints nauðgara væri farinn. Vitnið kvaðst hafa trúað stúlkunni. Hörður Ólafsson,fæddur 1985, sonur Berþóru Bertu Guðjónsdóttur, kom fyrir lögreglu og dóm sem vitni. Hann vakti móður sína sem fyrr er getið. Í lögregluskýrslu hans segir: „Hörður kvaðst hafa vaknað við það að einhver var að kalla á hjálp og heyrði hann að það var kallað nokkrum sinnum mjög hátt. Segist hann hafa vakið bróður sinn fyrst og leit síðan út um gluggann til að aðgæta hvað væri á seyði. Þá segist hann hafa séð að eitthvað var um að vera við verslunarhúsið og heyrði að stúlka kallaði að sér hefði verið nauðgað. Hörður segist hafa farið strax í framhaldi af því og vakið móður sína, sem síðan fór stúlkunni til aðstoðar.“ Fyrir dóminum bar vitnið Hörður mjög á líkan veg og fyrir lögreglu, m.a. að hann hefði vaknað við öskur og köll á hjálp. Hann kvaðst hafa heyrt að stúllkan hefði kallað að sér hefði verið nauðgað. Smári Freyr Smárason var sem fyrr segir í fylgd með Ingu Hönnu Gabríelsdóttur. Hann gaf skýrslu fyrir lögreglu og dómi. Í skýrslu sinni fyrir lögreglu kvaðst hann hafa verið staddur á Smyrlahrauni við Klettahraun þegar hann skyndilega hafi „heyrt að stúlka kallaði mjög hátt á hjálp nokkrum sinnum og hefði hann séð hvar hún var stödd við verslunina Arnarhraun. Mætti segist hafa verið á hjóli og fór hann þegar stúlkunni til aðstoðar og var hann kominn að henni aðeins á undan Ingu Hönnu. Segist mætti hafa spurt stúlkuna að því hvað hefði gerst og sagði hún að henni hefði verið nauðgað. Var stúlkan í mikilli geðshræringu og einnig virtist hún vera undir áhrifum áfengis.“ Vitnið staðfesti lögregluskýrsluna fyrir dóminum. Það sagði fyrir dómi að Inga Hanna hefði komið strax að aðstoða stúlkuna, klæða hana í. Stúlkan hefði verið hágrátandi. Vitnið sagðist hafa séð bifreið koma úr Smyrlahrauninu og aka brott. Ökumaður hefði „gefið í“. Vitnið minnti að stúlkan hefði verið hlaupandi þegar það sá hana fyrst. F, vinur X, kom fyrir dóm sem vitni. Hann staðfesti að hann hefði verið X og vinkonu hennar, P, til aðstoðar við að breyta íbúð hinnar síðarnefndu næstu nótt fyrir skemmtunina í Astro. X hefði þá búið hjá P á M Hafnarfirði. „Ég held þær hafi ekki farið að sofa alla nóttina,“ sagði vitnið, „alla vega ekki X...“. X hefði sagt sér frá því daginn eftir. Sjálfur hefði hann verið þeim til hjálpar til kl. eitt eða tvö um nóttina. Hann kvaðst hafa umgengist X... mikið á þessum tíma. Vitnið kvaðst hafa farið með X á skemmtunina á Astro að kvöldi næsta dags. Vitnið staðfesti að X... hefði sinnast við frænda sinn og „rauk svo bara í burtu“, kvaðst muna mjög vel eftir rifrildi þeirra. Þau hefðu þá setið í bíl fyrir utan Astro. Eftir að hann hefði verið kominn heim um nóttina, hefði P hringt til sín og þau hefðu farið saman á neyðarmóttöku Slysadeildar til að ná í hana og koma henni heim. Rannveig Pálsdóttir læknir gaf skýrslu fyrir dómi. Hún staðfesti þær skýrslur sem hún hafði ritað um komu og endurkomu X... á neyðarmóttöku Slysadeildar. Hjá henni kom m.a. þetta fram fyrir dóminum: Vitnið kvaðst enga ástæðu hafa til að rengja frásögn X..., hvorki við fyrstu komu hennar né endurkomu. Um roða og byrjandi mar á upphandleggjum X... sagði vitnið að oft væri erfitt eftir svona stuttan tíma að fá marbletti fram, en þessir áverkar hefðu verið eins og eftir fingur. Þar væri þó um ágiskun að ræða. Slíkir áverkar sæjust sjaldan nema eftir fingur. Um roða og eymsli á spöng ytri kynfæra X... sagði vitnið, að slíkur áverki gæti komið af samförum þegar kynfæri blotnuðu ekki, en hann gæti líka verið eftir aðra hluti, stóla eða eitthvað sem nuddaði, einhvers konar núning. Slíkur áverki gæti líka komið þegar þreifað væri á kynfærum. Hann sæist ekki mjög lengi eftir samfarir, nokkra klukkutíma. Vitnið sagði að enginn áverki hefði verið á X... á kinn. Ekkert annað en þetta benti til þvingaðra samfara, en slíkur áverki gæti stafað af eðlilegum samförum. Forsendur og niðurstöður. Að mati dómenda hefur X í máli þessu verið sjálfri sér samkvæm í framburði sínum fyrir lögreglu, í skýrslu sinni á neyðarmóttöku Slysadeildar og í framburði fyrir dómi, um öll meginatriði máls. Í skýrslu sinni fyrir lögreglu sagði ákærði að X hefði spjallað við sig á leiðinni frá Reykjavík til Hafnarfjarðar. Hún hefði sagt að hún ætti heima á Álftanesi, leigði í Hafnarfirði og ynni í P. X hefur staðfastlega borið að hún hafi ekkert talað við ákærða, en þó sagt honum að hún vildi fara að M í Hafnarfirði, þar sem hún dvaldist. Engin skýring hefur fram komið á því hvers vegna X ætti ekki að hafa viljað fara heim til sín í Hafnarfirði eða hvers vegna hún hefur ekki viljað segja frá dvalarstað sínum þar, ef hún hefur spjallað við ákærða og sagt honum frá heimili sínu á Álftanesi og vinnustað sínum. X sagði þegar í skýrslu sinni fyrir lögreglu að hún hefði kannað bifreið ákærða að innan nokkuð meðan hún var ein í henni. Hún nefndi m.a. hluti í hanskahólfi hennar, sem voru þar þegar lögregla rannsakaði bílinn. Styður þetta frásögn X. Athuga ber að ákærði og X þekktust ekkert og að á þeim var mikill aldursmunur. Einnig er á það að líta ákærði tók á sig verulegan krók með því að aka X suður í Hafnarfjörð, ef hann ætlaði sér upp í Breiðholt, eins og hann hefur borið. X var undir áhrifum áfengis aðfaranótt 12. september 1997. Öll vitni sem nærri henni komu, svo og ákærði, bera um ölvun hennar. Hún var þó samkvæmt alkóhólrannsókn á blóðsýni úr henni ekki mjög drukkin. (Alkóhólmagn 0,97 o/oo, en ath. ber að blóðsýni var tekið kl. 0530) Hún var hins vegar vansvefta og þreytt. Framburður hennar um að hún hefði vakað næstliðna nótt við að aðstoða vinkonu sína við að breyta íbúðinni sem þær bjuggu í fær stuðning af vætti F. Styður þetta þann framburð X að hún hafi sofnað í bifreið ákærða. Samkvæmt vætti Ingu Hönnu Gabríelsdóttur sem fyrst kom X til aðstoðar við verslunina Arnarhraun, vissi X ekki hvar hún var stödd, hélt sig vera stadda í Garðabæ. Vitnið Bergþóra Berta Guðjónsdóttir bar einnig fyrir dóminum að X hefði verið illa áttuð, hún hefði ekki vitað að hún væri í Hafnarfirði. Dómendur líta svo á að ekki hafi getað hjá því farið að X hefði vitað hvar hún var stödd ef hún hefði verið vakandi í bíl ákærða síðasta spölinn í akstrinum að Smyrlahrauni í Hafnarfirði. Styður þetta frásögn X um að hún hafi verið sofandi er bifreiðinni var ekið í Smyrlahraun. Samkvæmt framburði ákærða fyrir lögreglu og dómi hafði hann samræði við X, þ.e.a.s. hann setti getnaðarlim sinn inn í leggöng hennar. Af réttarlæknisfræðilegri rannsókn málsins er sannað að hann felldi sæði í leggöng stúlkunnar, þó að draga megi þá ályktun bæði af framburði ákærða og vætti X, að samræðið hafi staðið stutt. X flýði út úr bifreið ákærða og frá henni í mikilli geðshræringu, klæðlaus að neðan og fráflakandi að ofanverðu. Hún kallaði hástöfum á hjálp og hrópaði að sér hefði verið nauðgað. Vitnin Inga Hanna Gabríelsdóttir, Smári Freyr Smárason, Hörður Ólafsson og Bergþóra Berta Guðjónsdóttir bera um þetta, og skýrsla og framburður vitnisins Rannveigar Pálsdóttur er þessu til staðfestu. Að mati dómenda er afar ósennilegt að X hefði brugðist við með svo yfirþyrmandi geðshræringu, ef hún hefði hafið samfarir með ákærða af fúsum vilja, eins og hann heldur fram. Geðshræring stúlkunnar og hjálparköll bera því sterklega vitni að hún hafi orðið fyrir alvarlegu áfalli. Við rannsókn á neyðarmóttöku Slysadeildar kom í ljós byrjandi mar á báðum upphandleggjum X. Samkvæmt mati vitnisins Rannveigar Pálsdóttur læknis, gæti þetta bent til þess að henni hefði verið haldið, þó að það verði ekki fullyrt. Einnig komu í ljós roði og eymsli efst á spöng kynfæra, og taldi læknirinn þar um núningsáverka að ræða. Varhugavert er að leggja mikið upp úr áverkum þessum, en dómendur telja þó að fremur en hitt styrki þeir frásögn X að hún hafi mátt þola samræði gegn vilja sínum. Ákærði ók brott af vettvangi í Smyrlahrauni, og bera vitni að hann hafi ekið hratt. Sjálfur segist hann hafa „panikerað“. Varla hafði hann til þess ástæðu, ef samskipti hans og X voru með felldu að hans áliti. Dómendur telja varhugavert að leggja mikið upp úr þessu atriði máls út af fyrir sig, en álíta þó að fremur veiki það framburð ákærða um að háttsemi hans gagnvart X hafi verið með eðlilegu móti. Ákærði var handtekinn um kl. 1730 daginn eftir, þ.e. 12. september. Hann gat því haft nægan tíma til að taka úr bíl sínum sönnunargögn, svo sem teppi og kodda. Að öllu framanrituðu virtu telja dómendur að komin sé fram lögfull sönnun fyrir því að ákærði hafi notað sér ölvun og svefndrunga X til að hafa við hana samræði gegn vilja hennar meðan hún var sofandi eða í svefnrofum, áður en hún hafði komist til þeirrar vitundar að hún gæti spornað við þeim. Með þessari háttsemi gerðist ákærði brotlegur við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992, svo sem talið er í ákæru. Ákvörðun refsingar. Ákærði er 29 ára gamall. Hann hefur frá árinu 1987 7 sinnum sætt refsingu, 6 sinnum undirgengist sátt fyrir dómi og einu sinni verið dæmdur, í öll skiptin fyrir brot á umferðarlögum. Síðast hinn 16. mars 1998 gekkst hann undir sátt vegna ölvunaraksturs, 47.000 króna sekt og sviptingu ökuréttar í 12 mánuði. Ber að ákvarða honum í þessu máli hegningarauka skv. 78. gr., sbr. 77. gr. alm. hegningarlaga nr. 19/1940. Dómendur telja refsingu ákærða hæfilega ákveðna 10 mánaða fangelsi, en rétt þykir þeim að fullnustu 7 mánaða af þeirri refsivist verði frestað og að sá hluti refsingarinnar falli niður að liðnum þremur árum frá lögbirtingu dóms þessa, ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Bótakrafa. Í málinu gerir Þórdís Bjarnadóttir hdl. f.h. H, vegna ólögráða dóttur hennar, X, kröfu um miskabætur og málskostnað. Miskabótakrafan er að fjárhæð kr. 750.000 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 12. september 1997 til greiðsludags. X á rétt á miskabótum úr hendi ákærða samkv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja dómendum þær hæfilega ákveðnar kr. 400.000. Rétt er að dæma ákærða til að greiða vexti af þeirri fjárhæð skv. 7. gr. vaxtalaga frá 12. september 1997 til dómsuppsögu, en dráttarvexti skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 er rétt að dæma ákærða til að greiða X kostnað hennar vegna lögmannsaðstoðar, þ.e. lögmannsþóknun Þórdísar Bjarnadóttur hdl. vegna máls þessa, sem skal vera 50.000 krónur auk virðisaukaskatts. Dæma ber ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þ. m. t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarka Diego hdl., sem skulu vera 100.000 krónur auk virðisaukaskatts, og 100.000 krónur í saksóknarlaun í ríkssjóð. Dóm þennan kveða upp Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari, dómsformaður, og meðdómendurnir Guðmundur L. Jóhannesson og Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómarar. D ómsorð: Ákærði, Árni Gunnarsson, sæti 10 mánaða fangelsi. Fresta skal fullnustu 7 mánaða þeirrar refsingar, og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að liðnum þremur árum frá lögbirtingu dóms þessa, ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarka Diego hdl., 100.000 krónur auk virðisaukaskatts, og 100.000 krónur í saksóknarlaun í rískissjóð. Ákærði greiði H , vegna ólögráða dóttur hennar, X, kr. 400.000 með vöxtum af þeirri fjárhæð skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 12. september 1997 til dómsuppsögu, en dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði H vegna X, 50.000 krónur í lögmannskostnað auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 425/2007
Skip Skaðabætur Gjafsókn Réttarfarssekt
Eiginmaður A lést er flutningsskipið Dísarfell sökk að morgni 9. mars 1997. A krafðist skaðabóta úr hendi S vegna missis framfæranda á grundvelli 12. og 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 auk miskabóta samkvæmt 26. gr. sömu laga. A reisti kröfu sína aðallega á því að orsök slyssins mætti einkum rekja til bilunar eða vanbúnaðar skipsins. Í málinu lágu frammi matsgerðir Á og D sem fjölluðu um þetta og hafði niðurstöðu þeirra ekki verið hnekkt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem í sátu tveir meðdómendur, var fallist á að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að orsakir slyssins mætti rekja til saknæms vanbúnaðar skipsins eða bilunar í tækjum þess sem S bæri ábyrgð á. A reisti kröfu sína einnig á því að mistök og rangar ákvarðanir skipstjórnenda hefðu orsakað slysið. Var einkum á því byggt að skipstjórinn hefði ekki sent út formlegt neyðarkall og ekki kallað nægilega fljótt á hjálp. Í dómi Hæstaréttar sagði að við mat á því hvenær skipið var talið komið í þá hættu að skipstjóra hafi mátt vera ljóst að kalla þyrfti á aðstoð væri við það miðað hvenær aðgerðum var lokið og vélar skipsins hættar að ganga. Samkvæmt gögnum málsins lá ekki fyrir að Dísarfell hefði orðið vélarvana fyrr en eftir kl. 04.16 aðfaranótt 9. mars. Klukkan 04.44 óskaði skipstjórinn eftir aðstoð strax. Á þessu tímabili stöðvuðust vélar skipsins, en ekki er nánar í ljós leitt hvenær. Hafði því ekki verið sýnt fram á að skipstjórinn hafi sýnt af sér gáleysi með því að kalla ekki á aðstoð fyrr en raun bar vitni. Að auki mátti af framansögðu ráða að ekki hefði verið unnt að bjarga Ó heitnum úr skipinu áður en skipverjum skolaði fyrir borð jafnvel þótt kallað hefði verið á aðstoð tæplega hálfri klukkustund áður en gert var, en tvær klukkustundir og 29 mínútur liðu frá því að skipstjóri kallaði eftir tafarlausri aðstoð uns þyrla fann skipið. Var S því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. ágúst 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að auki krefst hann þess að lögmanni gagnáfrýjanda verði gerð sekt vegna tiltekinna ummæla hans í garð aðaláfrýjanda sem fram koma í héraðsdómsstefnu. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. október 2007. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi greiði sér 8.105.342 krónur með 2% ársvöxtum frá 9. mars 1997 til 11. janúar 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún þess að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað og sér dæmdur málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Flutningsskipið Dísarfell var smíðað árið 1982. Aðaláfrýjandi tók við rekstri þess í janúar 1996, en skipið var í eigu dótturfélags hans. Skipið lét úr höfn í Reykjavík 7. mars 1997 með viðkomu í Vestmannaeyjum og sigldi áleiðis til Færeyja. Það sökk að morgni 9. mars nærri miðja vegu milli Hornafjarðar og Færeyja. Tólf skipverjar voru um borð og lentu allir í sjónum með þeim afleiðingum að tveir þeirra létust, en öðrum var bjargað um borð í þyrlu Landhelgisgæslunnar TF-LÍF. Eiginmaður gagnáfrýjanda, Óskar Guðjónsson, var annar skipverjanna sem lést. Gagnáfrýjandi telur að aðaláfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á láti eiginmanns síns vegna slyssins og krefst bóta vegna missis framfæranda á grundvelli 12. gr. og 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 auk miskabóta samkvæmt 26. gr. laganna. Hún reisir kröfu sína aðallega á því að orsök slyssins megi einkum rekja til bilunar eða vanbúnaðar skipsins, en auk þess hafi öryggisbúnaður þess verið í ólagi og vinnulag, vinnureglur og svokölluð vaktstaða ekki verið með eðlilegum hætti. Eins og fram kemur í héraðsdómi taldist skipið haffært og hafði öll tilskilin leyfi og skoðanir. Í málinu liggja fyrir þrjár matsgerðir Ásgeirs Guðnasonar vélfræðings og Daníels Friðrikssonar skipatæknifræðings frá 6. apríl 2006 og 16. nóvember sama ár þar sem ítarlega er fjallað um framangreind atriði. Niðurstöðu matsgerðanna hefur ekki verið hnekkt. Með vísan til þessa og forsendna hins áfrýjaða dóms, sem í sátu tveir sérfróðir meðdómendur, er fallist á að gagnáfrýjanda hafi ekki tekist að færa sönnur á að orsakir slyssins megi rekja til saknæms vanbúnaðar skipsins, sem áfrýjandi beri ábyrgð á. Með sömu rökum er heldur ekki fallist á að sannað þyki að rekja megi slysið til þess að öryggisbúnaður skipsins hafi verið í ólagi, eða þess að vinnulag, vinnureglur og svokölluð vaktstaða hafi verið með ófullnægjandi hætti. Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína einnig á því að mistök og rangar ákvarðanir skipstjórnenda hafi orsakað slysið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki hafi verið í ljós leitt að slysið verði rakið til þess. II. Gagnáfrýjandi reisir einnig kröfu sína á því að ekki hafi verið sent út neyðarkall nægilega fljótt með þeim afleiðingum að ekki hafi tekist að bjarga lífi Óskars heitins. Eins og rakið er í héraðsdómi töldu skipverjar sig hafa orðið vara við óeðlilegar hreyfingar skipsins upp úr miðnætti 9. mars 1997 án þess að átta sig á því hverju það sætti. Samkvæmt gögnum málsins hafði vélstjóri verið við venjubundna dælingu úr lestum að kvöldi 8. mars og var þá allt með kyrrum kjörum. Hefur hann borið að hann hafi hætt að dæla um kl. 01.30 þar sem mælar hafi sýnt að dælan hætti að taka. Skömmu síðar urðu skipverjar varir við að komin var bakborðsslagsíða á skipið. Stýrimaðurinn sem var á vakt ræsti skipstjórann upp úr klukkan tvö og gerði honum grein fyrir ástandinu. Skipstjórinn fór þegar í stað á stjórnpall. Kvað hann slagsíðu skipsins þá hafa verið komna í 25˚. Hann hafi slegið af ferð skipsins, reynt að sigla því upp í vindinn og látið tvo skipverja kanna aðstæður í lestarrýmum þess. Þá hafi komið í ljós að farmur í afturlest hafi færst úr stað yfir á bakborða og verulegur sjór verið í lestinni. Sjór hafi einnig verið í framlest en verulega minni. Hann hafi strax komið fyrirmælum til vélstjóra, sem voru í vélarrúmi, um að dæla inn í stjórnborðstanka til að minnka slagsíðuna. Það hafi tekið töluverðan tíma. Málsatvik eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Fljótlega eftir að vélstjórarnir hófu að dæla úr báðum lestunum varð að stöðva austurdælingu þegar gat kom á sogrein austurdælu. Lagfærðu vélstjórarnir það og ætlaði fyrsti vélstjóri að það hafi tekið 15-20 mínútur. Var dælingu fram haldið eftir viðgerð með nánast fullum afköstum að sögn 1. vélstjóra. Eftir þetta var aðgerðum fram haldið án árangurs. Jókst halli skipsins og að því kom að vélarnar stöðvuðust ein af annarri uns sú síðasta gaf sig og yfirgáfu vélstjórar vélarrúmið við svo búið. Hefur skipstjórinn sagt að þegar hér var komið sögu hafi honum verið ljóst að skipverjar þyrftu að yfirgefa skipið og þegar í stað kallað á hjálp. Verður við það miðað að skipstjóra hafi verið rétt að senda út neyðarkall þegar vélar skipsins stöðvuðust og vélstjórar yfirgáfu vélarrúmið. Skiptir því máli að tímasetja hvenær það var. III. Samkvæmt gögnum frá Fjarskiptastöðinni í Gufunesi hafði skipstjórnarmaður samband við Hornafjarðarradíó kl. 03.37 og tilkynnti að 15 gámar væru farnir fyrir borð, halli skipsins væri orðinn 20-30˚, skipið væri látið flatreka og verið væri að dæla milli tanka til að rétta skipið af, en það gengi hægt. Slysavarnarfélagi Íslands og Landhelgisgæslunni var svo tilkynnt um ástandið kl. 03.44 og 03.45. Skipstjórnarmaður hafði aftur samband við Hornafjarðarradíó kl. 04.08 og tilkynnti að fjórir gámar til viðbótar væru farnir fyrir borð og verið væri að vinna við að rétta skipið en það gengi frekar hægt. Næst var haft samband frá skipinu kl. 04.16 og er þá skráð í dagbók Fjarskiptastöðvarinnar í Gufunesi: „Misstum út björgunarbátinn. Biður um að athuga hvort eitthvað skip sé nálægt til að vera hjá sér ef eitthvað kæmi upp.“ Klukkan 04.44 er eftirfarandi svo skráð í dagbók fjarskiptastöðvarinnar um samskipti við skipstjórnarmann skipsins: „Biður um aðstoð STRAX. Halli kominn í 60° og fer vaxandi.“ Fjórum mínútum síðar lagði starfsmaður Hafnarfjarðarradíós til að sent yrði út alþjóðlegt neyðarkall, sem skipstjórnarmaður samþykkti. Var það sent út kl. 04.52 og síðan endurtekið nokkrum sinnum. Samkvæmt skýrslu stjórnstöðvar Landhelgisgæslunnar var þyrla gæslunnar ræst út kl. 04.54 og lagði hún af stað kl. 05.28. Síðasta tilkynningin frá skipinu barst nokkrum mínútum síðar, kl. 05.35. Var hún þess efnis að neyðarflugeldar hefðu verið sendir á loft. Af gögnum málsins má ráða að skipverjum hafi skolað fyrir borð nokkru síðar og af framburði eins þeirra að Óskar hafi látist fljótlega eftir að hann lenti í sjónum. Er upplýst að dánarorsök hans var hjartaáfall. Í skýrslu stýrimanns þyrlunnar kemur fram að hún kom á leitarsvæðið og hóf leit kl. 07.08 Fannst skipið, sem þá var á hvolfi, kl. 07.13. Skömmu síðar fundust ellefu skipverjar í sjónum og voru þeir hífðir um borð í þyrluna og voru allir á lífi nema Óskar. Síðasti skipverjinn fannst kl. 08.14 og reyndist hann látinn. Samkvæmt framburði vélstjóranna töldu þeir sig hafa yfirgefið vélarrúmið upp úr klukkan fjögur um nóttina eftir að vélarnar stöðvuðust, þar sem þeir hafi ekki fengið við neitt ráðið. Þeir kváðust þó ekki getað borið nánar um hvenær þetta var. Að framan er rakið að kl. 04.08 var enn verið að vinna í því að rétta skipið og kl. 04.16 var óskað aðstoðar frá nærliggjandi skipum „ef eitthvað kæmi upp“. Samkvæmt þessu liggur ekki fyrir að skipið hafi verið orðið vélarvana og komið í neyð fyrr en eftir klukkan 04.16. Eins og að framan er rakið óskaði skipstjórinn kl. 04.44 eftir aðstoð strax. Á þessu tímabili stöðvuðust vélar skipsins, en ekki er nánar í ljós leitt hvenær. Hefur því ekki verið sýnt fram á að skipstjórinn hafi sýnt af sér gáleysi með því að kalla ekki á aðstoð fyrr en raun bar vitni. Að auki má af framansögðu ráða að ekki hefði verið unnt að bjarga Óskari heitnum úr skipinu áður en skipverjum skolaði fyrir borð jafnvel þótt kallað hefði verið á aðstoð tæplega hálfri klukkustund áður en gert var, en tvær klukkustundir og 29 mínútur liðu frá því að skipstjóri kallaði eftir tafarlausri aðstoð uns þyrla fann skipið. Samkvæmt öllu framansögðu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Rétt þykir að hvor aðili um sig beri sinn kostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda er staðfest, en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Aðaláfrýjandi krefst þess að lögmanni gagnáfrýjanda verði gerð sekt samkvæmt 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála fyrir eftirfarandi ummæli í héraðsdómsstefnu, sem aðaláfrýjandi telur vera meiðandi og ósæmileg: 1. „ ... maður hennar hafi haft mjög mikla vantrú á skipinu... Þá hefðu aðrir skipverjar haft vantrú á skipinu og grunað útgerðina um græsku og hefðu umræður um þetta farið fram meðal skipverja. “ 2. „ ... Hafi Óskar heitinn verið munstraður á manndrápsfleytu, sem eigendum útgerðarinnar hafi verið ljóst að gæti sokkið hvenær sem var eða hafi mátt vera það ljóst... Óskar hafi orðið fyrir hroðalegri lífsreynslu fyrir dauða sinn vegna aðstæðna sem útgerð skipsins átti sök á. Hann hafi og sannanlega hlotið kvalarfullan dauðdaga, sem hafi verið afleiðing af vanrækslu stjórnenda hins stefnda félags.” 3. „ ... skipið hafi verið mjög vel tryggt og að útgerðin og eigendur þess hafi hagnast á slysinu. Þannig hafi líf eiginmanns hennar verið lagt að veði fyrir velferð útgerðarinnar og eigendur skipsins, sem hafi á þessum tíma staðið verulega illa fjárhagslega.” Orð lögmanns gagnáfrýjanda í 1. lið hér að ofan um að skipverjar hafi grunað útgerðina um græsku eru ósæmileg og ummæli hans í 2. og 3. lið sérstaklega vítaverð enda er með þeim gefið í skyn að aðaláfrýjandi hafi framið refsiverðan verknað. Verður lögmanninum gerð sekt fyrir þau eftir e. lið 135. gr. laga nr. 91/1991, sem ákveðst 100.000 krónur og renni í ríkissjóð. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Samskip hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Önnu Þorsteinsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda er staðfest. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur. Lögmaður gagnáfrýjanda greiði 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð. Mál þetta, sem dómtekið var 13. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi, og endurupptekið og flutt að nýju 14. maí, var höfðað af Önnu Þorsteinsdóttir, Hringbraut 2 A, Hafnarfirði, á hendur Samskipum, Holtavegi við Holtabakka, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 6. janúar 2005. Endanlegar dómkröfur stefnandi eru þær aðallega, að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 8.223.000 krónur, ásamt 2% ársvöxtum frá 9. mars 1997 til 11. janúar 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 4.267.123, ásamt 2% ársvöxtum frá 9. mars 1997 til 11. janúar 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu, þar sem hliðsjón verði höfð af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyld og af útlögðum kostnaði, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til þess að greiða honum málskostnað að skaðlausu, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 10. desember 2004. Málsatvik eru þau, að eiginmaður stefnanda, Óskar Guðjónsson, var skipverji á m/s Dísarfelli. Skipið sökk hinn 9. mars 1997 er það var á siglingu frá Íslandi til Evrópu. Skipið var smíðað úr stáli 1982 í Bremerhaven. Lengd skipsins var 127,67 metrar, breidd 20,00 metrar, dýpt 8,70 metrar. Eigandi skipsins var Sigla D Shipping Company Ltd., skráð í St. John, Antigua-Barbuda, en það er dótturfélag stefnda. Stærð skipsins var 5967 brúttótonn og fjöldi skipverja 12. Eiginmaður stefnanda var ráðinn háseti á skipið samkvæmt ráðningarsamningi við stefnda, Samskip hf. Er slysið varð var mjög þungur sjór, mikil ölduhæð og slæmt veður og hafði skipið þá verið á siglingu í um 12-13 tíma í beinni stefnu frá Vestmannaeyjum í átt til meginlandsins. Stefnandi kveður, að aðdragandinn að leigu hins stefnda félags á skipinu af dótturfélagi sínu, hafi verið sá, að skipstjóri hins stefnda félags, Kristinn Aadnegaard hafi verið á systurskipi þessa skips í nokkurn tíma og líkað skipið vel. Er hins vegar samskipverjar Óskars heitins fóru að ná í skipið, sem síðar hét m/s Dísarfell, hafi komið í ljós, að þó skipið væri nýmálað og liti vel út, hafi búnaður skipsins ekki virkað eðlilega þegar farið var að nota skipið. Vökvadælur hafi til dæmis lekið. Hafi það verið álit skipverja, að skipið hefði greinilega staðið töluverðan tíma. Mun eftirlitsmaður kaupanda skipsins, sem hið stefnda félag leigði af, hafa komið og skoðað skipið. Hann hafi orðið þess var, að mikil tæring var í tönkum þess, sem stafaði meðal annars af því að sjótankar skipsins höfðu legið upp að heitum olíutönkum skipsins. Þá hafi þeir talið, að skipinu hefði mikið verið siglt í Kyrrahafinu og því hafi skipið verið orðið óvenju slitið. Stefnandi kveður að lestar hafi verið útbúnar þannig, að hægt hafi verið að koma þremur hæðum af venjulegum gámum fyrir í lestinni. Hafi þá verið hægt að nota stífur til að halda gámunum föstum, sem náðu frá síðum skipsins í gámaklossa sem festur var milli gámanna, þ.e. gámaklossi var settur í gat á neðri gám, sem efri gámur þrýsti á. Í þeirri ferð sem skipið fórst, hafi annars konar gámar verið í þriðju og fjórðu lest, þ.e. frystigámar og hafi aðeins verið hægt að setja þá gáma í tvær hæðir. Við þær aðstæður hafi ofangreindur festibúnaður með sérstökum gámaklossum ekki virkað. Er skipið sökk hafi þessir gámar allir farið í þá síðu, sem hallaðist á og hver upp á annan. Í annarri lest hafi verið ólag á olíutankdekki, sem þar var undir, og brotnar grindur. Hafi því ekki verið hægt að setja gáma, nema í miðja lestina og hafi tvö auð bil verið út í síður. Er skipið fór að hallast, hafi þessir gámar því átt greiða leið undan hallanum. Stefnandi kveður, að í næstu ferð á undan, hafi verið mikill veltingur á skipinu. Hafi þá komið í ljós að í nær öllum lestum skipsins voru sprungur í því dekki sem var á milli lestanna og sjótanks sem undir viðkomandi lest var. Að einhverju leyti hafi verið gert við þetta, en þar sem skipið hafi verið á leið í slipp þegar það fórst, hafi aðeins verið gert við þessar skemmdir til bráðabirgða, í sparnaðarskyni, eins og fram hafi komið í sjóprófum. Stefnandi tekur og fram, að þegar samskipverjar Óskars heitins komu til skýrslutöku við sjópróf, hafi þeir reynt að setja fram eins litla gagnrýni á sjóhæfni skipsins og hægt var. Þeir hafi því frekar dregið úr því hvað skipið var illa úr garði gert. Það örli þó á smágagnrýni á ástandi búnaðar skipsins í vitnaskýrslu Karls Ólafssonar. Í skýrslu sjóslysanefndar, fyrir árið 1997, er aðdragandi slyssins rakinn og metið hver orsök þess hafi verið. Segir þar m.a.: „Hinn 7. mars 1997 fór m.s. Dísarfell frá Reykjavík áleiðis til Vestmannaeyja eftir lestun á gámum í lestar og á þilfar. Veður: sunnan eða suðvestan 7-9 vindstig. Komið var til Vestmannaeyja um kl. 04:00 nóttina 8. mars. Í Vestmannaeyjum voru lestaðir 17 gámar og fóru þeir allir á lestarlúkar. Farið var frá Vestmannaeyjum um kl. 09:00 hinn 8. mars og stefnan tekin austur með landinu í átt til Færeyja eftir að skipverjar höfðu gengið frá farmi um borð. Var talsverður vindur eða 8-9 vindstig að sunnan eða suðsuðvestan og þungur sjór. Siglt var með flatskellu á stjórnborðssíðu og var talsverð ágjöf. Segir ekkert frekar af ferðum skipsins fyrr en um kvöldið er bátsmaður og vakthafandi stýrimaður ræddu um að minna vélstjórann á að dæla frá lestum skipsins. Var haft samband við vélstjórann og var dælt á tank nr. 2 og dæling hafin úr lestum um kl. 22:00. Um og upp úr miðnætti 9. mars töldu sumir skipverjar sig hafa orðið vara við óeðlilegar hreyfingar skipsins án þess að átta sig á því fullkomlega. Um kl. 01:30 h. 9. mars hætti vélstjórinn dælingu úr lestum þar sem mælar sýndu að dælan var hætt að taka. Gaumljós, er sýndi vökva í lestum, var þó enn logandi. Yfirgaf vélstjórinn síðan vélarrúmið. Skömmu síðar urðu skipverjar varir við að umtalsverð bakborðsslagsíða var komin á skipið eða um 20°. Vakthafandi stýrimaður ræsti skipstjórann um kl. 02:00 og gerði honum grein fyrir ástandi skipsins. Skipstjóri fór þegar í stað á stjórnpall, sló af ferð skipsins og lét skipverja kanna aðstæður í lestarrýmum skipsins. Boðum var komið í vélarrúmið um að dæla frá lestum skipsins. Yfirvélstjóri var þá kominn niður í vélarrúm og hóf strax dælingu úr lestum. Annar stýrimaður og bátsmaður, sem sendir voru til að kanna aðstæður í lestum, fluttu þau skilaboð til skipstjóra að sjór væri í báðum lestum en þó meira í afturlestinni. Einnig höfðu allir gámar í afturlest skipsins færst til yfir í bakborðssíðu skipsins. Var um að ræða raðir sex gáma þvert yfir lestina, þrír gámar í hæðina og þrjár 40 feta lengdir í lestinni. Samkvæmt frásögn stýrimannsins höfðu gámastæðurnar færst 30-40 cm yfir til bakborða eða sem nam því rými sem var á milli gámastæða og síðu lestarinnar. Í framlest höfðu gámar færst úr stað eða hallast. Fljótlega eftir að yfirvélstjóri hóf að dæla úr lestum skipsins kom í ljós að dælan dældi ekki. Mælar sýndu að dælan tók ekki. Þar sem vitað var að sjór var í lestum skipsins hóf yfirvélstjóri að leita að orsökum þess að dælan dældi ekki. Fann hann gat á soglögn að dælunni svo að dælan dró bara loft en ekki vökva frá lestum. Var tekið til við að reyna að gera við gatið sem var á samskeytum rörs sem tengdi aðra dælu við soglögnina. Að sögn vélstjóra var erfitt að komast að til viðgerða. Halli skipsins jókst jafnt og þétt. Kl. 03:37-39 er haft samband við Hornarfjarðarradíó og er bókað svo í dagbók radíósins kl. 03.37: „Skipið er með 20-30° halla. Láta flatreka og eru að dæla olíu (svo í skeytinu, en á að vera: sjór) á milli tanka til að rétta af skipið en gengur hægt. Misstu út 13 40 feta frystigáma og 2 20 feta ferskfiskgáma fulla.“ Í sjóprófum kom fram að það virtist ekki hafa nein sýnileg áhrif á slagsíðuna að missa þessa gáma af afturlúku. Á stjórnpalli (A-þilfari) voru þá skipstjóri og yfirstýrimaður, í vélarrúmi voru yfirvélstjóri og fyrsti vélstjóri en aðrir skipverjar voru á E-þilfari og biðu þar fyrirmæla. Kl. 03:44 og 03:45 var Slysavarnarfélagi Íslands og Landhelgisgæslunni tilkynnt um ástandið. Skipverjar, sem voru á E-þilfari, reyndu að sjósetja gúmmíbjörgunarbát en misstu hann strax frá sér. Fleiri gúmmíbátar losnuðu vegna sjógangs frá skipinu og slitnuðu fangalínurnar svo að bátana rak frá skipinu. Jókst hallinn jafnt og þétt og tóku hjálparvélar að stöðvast hver af annarri og yfirgáfu vélstjórar vélarrúmið um kl. 04:00 þegar ljóst var að þeir gátu ekki gert neitt frekar þar niðri. Voru þeir eftir það með öðrum skipverjum á E-þilfari. Þeir sem voru á stjórnpalli voru í sambandi við Hornafjarðarradíó og gerðu grein fyrir ástandi. Kl. 04:08 er bókað í dagbók radíósins: „4 40 feta gámar farnir til viðbótar við þá 13 sem áður voru farnir. - Telur að þeir sökkvi fljótlega en þó ekki strax. Veður SV - 7-8. Eru að vinna í því að rétta skipið en gengur frekar hægt.“ Kl. 04:16 er tilkynnt: „Misstum út björgunarbátinn. Biður um að athuga hvort eitthvað skip sé nálægt til að vera hjá sér ef eitthvað kæmi upp.“ Kl. 04:19 reyndi Hornafjarðarradíó að ná sambandi án árangurs við nærstödd skip. Kl. 04:44 er bókað: „Biður um aðstoð STRAX. Halli kominn í 60° og fer vaxandi.“ Kl. 04:48 er bókað: „Ástandið rætt við skipstjórnarmann um borð í Dísarfelli. Afgreiðslumaður TFT leggur til, í ljósi aðstæðna, að sent verði MAYDAY, sem skipstjórnarmaður samþykkir.“ Kl. 04:52 sendi Hornafjarðarradíó út MAYDAY - RELAY. Kl. 05:11 var tilkynnt að allir skipverjar 12 að tölu væru í flotgöllum, staðsettir uppi í brú. Kl. 05:34 var skipinu tilkynnt að þyrla verði væntanleg á slysstað um kl. 07:30. Um leið er tilkynnt að skipverjar hafi skotið upp alls 5 neyðarflugeldum, án sýnilegra viðbragða. Skipið hélt áfram að hallast þar til því hvolfdi og lentu skipverjar í sjónum. Voru skipverjar í sjónum innan um gáma og brak úr gámum auk þess sem talsverð olíubrák var á sjónum. Náðu flestir skipverjarnir að halda hópinn á sjónum meðan þeir biðu eftir björgun. Skipið flaut með botninn upp og var enn á floti þegar skipverjum var bjargað af þyrlusveit Landhelgisgæslunnar. Tveir skipverjar létust í þessu slysi.“ Í skýrslu sjóslysanefndar segir, að eftirfarandi atriði hafi komið fram við rannsókn málsins: „að m.s. Dísarfell var eign Sigla D Shipping Company Ltd., en það félag er dótturfélag Samskipa hf.; að fánaríki skipsins hefur ekki gert neinar fyrirspurnir til útgerðarinnar um afdrif þess; að skipið átti að fara í 15 ára flokkunarviðgerð í byrjun júní, en vegna þess að það hafði verið selt á leigu hafði verið ákveðið að flýta flokkunarviðgerðinni þannig að hún færi fram fyrir upphaf leigutímans; að í sjóprófi voru lagðar fram teikningar af austurbúnaði skipsins. Þegar skipverjar voru yfirheyrðir kom í ljós að þær voru ekki réttar. Höfðu verið gerðar breytingar á austur- og kjölfestukerfi. Þá hefði verið bætt við 35 m³/klst. stimpildælu við austurdælubúnaðinn í skipinu. Soggrein þessarar dælu var soðin við soggrein að aðalausturdælum skipsins, en ekki tengd með téi. Þessi samskeyti biluðu eins og að framan greinir svo að óvíst er hvort tókst að dæla frá lestum skipsins um nóttina er skipið sökk. Breyting þessi var gerð án samráðs við flokkunarfélag skipsins og var því ekkert eftirlit af hálfu flokkunarfélagsins með þessum breytingum. Umrædd stimpildæla (austurdæla) hafði verið biluð í rúma tvo mánuði áður en slysið varð; að tengt hafði verið milli dælubúnaðar fyrir kjölfestutanka og austurbúnaðar fyrir lestar, og það einnig án samráðs við flokkunarfélagið. Á umræddri tengilögn var renniloki en ekki skiptiloki; að útgerð skipsins segir að framangreindar breytingar á dælubúnaði og lögnum skipsins hafi verið gerðar áður en hún tók við skipinu; að skv. samþykktum flokkunarfélagsteikningum voru fjórar miðflóttaaflsdælur fyrir austur- og kjölfestukerfin í skipinu: Austur- og varaslökkvidæla, með afköst 100 m³/klst. við 2 loftþyngdir (bar) eða 70 m³/klst. við 6 bar þrýsting, slökkvi- og varaausturdæla með sömu afköst; kjölfestudæla með afköst 250 m³/klst. við 2 bar þrýsting og varakjölfestudæla með afköst 300 m³/klst. við 2 bar þrýsting; að skipið var ekki búið fjardýplun (fjarmæli) fyrir kjölfestutanka. Í vélarrúmi var stjórntafla fyrir vökvastýrða loka, annars vegar grein fyrir sex austurloka og hins vegar grein fyrir 14 kjölfestuloka (sjö í hvorri síðu). Aðrir lokar fyrir þessi kerfi voru handvirkir; að í skipinu væru tvær lestar, sem ekki náðu yfir fulla breidd, með tönkum í síðum. Ofan á tönkunum voru síðugangar með mannop inn í lestar; að eftir að skipið komst í rekstur hjá Samskipum hf. hafði verið settur viðvörunarbúnaður í lestar skipsins, flotrofar, sem gefa áttu til kynna með ljósi í vélarrúmi ef vökvi safnaðist fyrir í lestum skipsins. Ekki var annars staðar tenging við þennan viðvörunarbúnað, en í skipinu var vélarrúm vaktfrítt; að svo virðist sem ekki hafi verið tekið mark á þessum viðvörunarbúnaði að öllu leyti því að komið hafði fyrir nokkrum sinnum að vélstjórar hættu að dæla frá lestum þegar mælar sýndu að dælurnar dældu ekki þrátt fyrir að gaumljós, sem gaf til kynna vökva í lestum, logaði áfram. Þegar vakthafandi vélstjóri stöðvaði dælingu úr lestum skipsins um kl. 1:30 hinn 9. mars logaði gaumljósið en mælar sýndu að dælan tók ekki; að í skipinu voru 18 kjölfestu- og sjótankar: stafnhylki, tankur nr. 2, framan við fremri lest, 3x2 botntankar undir fremri lest, 2x2 botntankar undir aftari lest, tveir tankar í hvorri síðu, annar framan og hinn aftan við þil, sem aðskilur lestar, og tvö skuthylki. Tankar tóku samtals 2502 tonn af sjó. Við brottför frá Vestmannaeyjum var stafnhylki og tankur nr. 2 fullir, allir tankar undir afturlest, báðir stjórnborðssíðutankar og báðir skuttankar, samtals 1662 tonn. Allir tankarnir undir fremri lest voru tómir, sex talsins, og báðir bakborðssíðutankarnir; að tankur nr. 2 náði frá botni skipsins og upp undir aðalþilfar fyrir framan framlestina. Í efri hluta tanksins lá gangur langsum bakborðsmegin við miðju. Þaðan lá stigagangur skáhallt niður í botn og aftur í lest. Einnig lágu loftstokkar efst í tankinum. Ef skipið valt mikið vildi renna af tanknum út um loftrör sem voru á þilfari. Var venja skipstjórnarmanna að láta dæla á tankinn af og til svo að ekki væri um að ræða óheft yfirborð í honum. Samkvæmt stöðugleikagögnum gat óheft yfirborð í tanki nr. 2 skapað óheft yfirborðsvægi allt að 2435 tm, sem miðað við hleðslu skips á slysdegi gaf u.þ.b. 24 cm lækkun í GM. Ljóst er að sú tala er ekki í samræmi við teikningar af skipinu, af vettvangsskoðun á systurskipi og uppgefinni stærð tanksins; að samkvæmt lestunarplani skipsins var gert ráð fyrir lestun gáma af misjafnri hæð, annars vegar 8 1/2 feta gáma og hins vegar 9 1/2 feta gáma. Taka þurfti sérstakt tillit til þess hvernig gámar voru lestaðir í skipið með tilliti til hæðar gámanna. Samkvæmt framburði skipverja var ekki hægt að fara eftir leiðbeiningum um hleðslu skipsins með tilliti til hæðar gámanna þar sem þeir bárust ekki þannig að skipinu að hægt væri að fylgja þeim leiðbeiningum. Þar af leiðandi var ekki hægt að festa gámana saman þvert yfir skipið með þar til gerðum tengistykkjum eins og leiðbeiningar um lestun skipsins gerðu ráð fyrir; að skipverji taldi sig hafa orðið varan við að saltbragð væri af drykkjarvatninu að kvöldi 8. mars (undir miðnætti). Vatnstankar skipsins voru í síðum aftast í afturlestinni, sinn tankur hvorum megin. Verið var að nota af bb-vatnstankinum og að fram höfðu komið sprungur í lestarbotni (á tanktopp) við lestun gáma. Viðgerðir höfðu farið fram í desember 1996 á þeim sprungum sem vitað var um þá. Jafnframt var gert við tvö lítil tæringargöt á ytra byrðingi undir botntönkum. Talið var að í síðustu ferð skipsins hafi verið sprunga í lestarbotni yfir svartolíutanki í framlest skipsins; að skv. framburði var farið í lestar í Vestmannaeyjum; að dælt var með kjölfestudælu frá lestum á ferð skipsins frá Reykjavík til Vestmannaeyja samtals í 4 klukkustundir. Aftur var dælt eftir að farið var frá Vestmannaeyjum í eina klukkustund skömmu eftir hádegi. Enn var tekið við að dæla frá lestum skipsins um kl. 22:00 eins og að framan greinir. Sama dæla var jafnframt notuð tvisvar til þess að þrýsta á tank nr. tvö, um kl. 16:00 og rétt fyrir kl. 22:00, áður en farið var að dæla frá lestum; að skv. fyrirliggjandi gögnum var ástand skipsins er það lagði úr höfn í Vestmannaeyjum þetta: Særými skipsins var rétt um 10290 tonn, meðaldjúprista 6,15 m, fríborð um 2,55 m og stafnhalli aftur rétt rúmlega fet (0,38 m). Hleðsla skipsins var um 7150 tonn en hámarksburðargeta miðað við sumarhleðslulínu (6,58 m) er 8020 tonn. Skipting hleðslu var þannig: Gámahleðsla 5064 tonn, sjókjölfesta 1662 tonn og annað um 427 tonn, þar af brennsluolía um 211 tonn og ferskvatn um 126 tonn. Í lestum var samtals 2294 tonna gámahleðsla í 90 40 feta og 2 20 feta gámum (ígildi 182 gáma af 20 feta stærð), en á þilfari samtals 2770 tonna gámahleðsla í 91 40 feta og 32 20 feta gámum (ígildi 214 gáma af 20 feta stærð). Lestarfarmurinn lá með þyngdarpunktinn 0,15 m yfir í stjórnborða en þilfarsfarmurinn 0,08 m yfir í stjórnborða, sem þýðir að heildargámafarmurinn var með þyngdarpunktinn 0,11 m yfir í stjórnborða. Gámahleðsla á þilfari var aðeins í tveimur hæðum (fjórar mögulegar á afturþilfari og þrjár á framþilfari) ef undan er skilinn einn 40 feta gámur í þriðju hæð fremst á fremri lúku og einn 20 feta gámur í brunni að framan; að við brottför frá Vestmannaeyjum var þyngdarpunktur skipsins í 7,93 m, málmiðjuhæð (GM) 0,83 m, mesti réttiarmur við um 30° halla og jákvæður réttiarmur til staðar við rétt liðlega 50° halla, miðað við skip án slagsíðu og án óhefts yfirborðs vökva; að samkvæmt fyrirliggjandi hleðsluplani var skipting særýmis skipsins við brottför úr Vestmannaeyjum þessi: a, Eigin þyngd um 30%, b, gámahleðsla tæp 50%, c, sjókjölfesta um 16% og d, birgðir og búnaður 4%; að samkvæmt útreikningum, er nefndin lét gera, lá eigin þyngd skipsins (3140 tonn) með þyngdarpunktinn 0,53 m yfir í bakborða en aðrir þættir með þyngdarpunktinn yfir í stjórnborða; gámahleðsla 0,11 m, kjölfesta 1,55 m og birgðir og búnaður 0,24 m. Þessir þættir gefa þá heildarniðurstöðu að þyngdarpunktur alls særýmisins hafi legið 0,15 m yfir í stjórnborða. Þannig gerði gámahleðslan og kjölfestan meira en að vega á móti léttskipsþunganum gangvart slagsíðu-áhrifunum; að ofangreind lega þyngdarpunkts skips og farms 0,15 m yfir í stjórnborða gefur, að skipið hefur verið með 8 ° halla í stjórnborða eftir að búið var að sjóbúa það við Eyjar. Ef tekið er tillit til vindáhrifa má gera ráð fyrir að skipið hafi hallað u.þ.b. 5° yfir í stjórnborða ef horft er fram hjá áhrifum öldunnar, en gera má ráð fyrir að áhrif hennar hafi verið u.þ.b. 3° svo að skipið hafi hallað u.þ.b. 2° yfir í stjórnborða; að skipstjóri staðhæfir að engin slagsíða hafi verið á skipinu við brottför frá Vestmannaeyjum. Til þess að laga reikningslega þyngdarpunkt skipsins að staðhæfingu skipstjóra þarf að hliðra farmþunga 0,228 m í bakborða, og er þá þyngdarpunktur þverskips í miðlínu, ef ekki er tekið tillit til áhrifa öldunnar. Svarar það til þess að tveir 30 tonna gámar væru fluttir úr ystu röð gáma stjórnborðsmegin yfir í ystu röð gáma bakborðsmegin; að aldrei var af hálfu skipstjórnarmanna send bein hjálparbeiðni né skipverjum sagt að sjósetja björgunarbúnað eða yfirgefa skipið; að einn gúmmíbjörgunarbátur frá skipinu fannst á sjónum óuppblásinn í hylki sínu. Var hann tekinn til ítarlegrar rannsóknar hjá Iðntæknistofnun Íslands. Skoðun á bátnum hafði farið fram tveimur mánuðum áður. Við rannsókn kom í ljós að fangalína var slitin frá alveg við bátinn, hafði slitnað í gati á hylkinu, líklega nuddast í sundur og hafði vírinn, sem tengist í loftflöskuna, farið með fangalínunni. Loftflaskan hafði opnast en báturinn ekki náð að blása upp. Við skoðun kom í ljós að slanga milli loftflösku og flothólfa gúmmíbjörgunarbátsins hafði verið lögð saman með 160° til 180° broti þétt við tengistút á loftflöskunni og var ekki hægt að koma lofti í hann fyrr en rétt hafði verið úr slöngunni þótt þrýstingur væri um 30 loftþyngdir (bar). Sjáanleg var greinileg skemmd á slöngunni að utan. Inni í slöngunni hafði við samsetningu slöngunnar við tengistútinn rifnað flipi sem lokaði fyrir frjálst flæði lofts eftir slöngunni frá loftflöskunni og í bátinn. Hefur þetta leitt til þess að aldrei hefur náðst upp nægjanlegur þrýstingur til að sprengja hylkið utan af gúmmíbjörgunarbátnum en loftið lekið út og gegnum afblástursventla á lofthólfi bátsins sem ekki hafa náð að lokast vegna of lítils þrýstings.“ Sameiginleg niðurstaða sjóslysanefndar er eftirfarandi bls. 33 í skýrslunni (bókinni): „1. Óheppileg skipulagning á lestun skipsins fyrir brottför þar sem sjókjölfesta stjórnborðsmegin var verulega umfram þörf. Stjórnborðssíðutankar voru fullir en bakborðssíðutankar tómir, eins og fyrr segir. 2. Samtenging milli austurs- og sjókjölfestukerfis búin renniloka, svo að samgangur var milli lokakistna austurs og kjölfestu í stað skiptiloka sem komið hefði í veg fyrir slíkan samgang. 3. Ein og sama dælan var notuð við austur frá lestum skipsins og dælingu að og frá kjölfestutönkum. 4. Enginn búnaður var til að fylgjast með magni vökva í sjógeymum annar en að mæla vökvahæð frá þilfari. 5. Viðvörunarkerfi, er gaf til kynna hvort sjór væri í lestum, var ófullnægjandi og eftirlit með sjó í lestum ónógt. 6. Ófullnægjandi verklag varðandi austur frá lestum, þ.e. dælt frá lestum í hálfan fjórða tíma samfellt um einum og hálfum sólarhring eftir að lestarlúkum var lokað án þess að kannað væri hvað ylli. 7. Bilun í austur/sjókjölfestukerfi og/eða röng notkun kerfa. 8. Slæmt veður meðvirkandi þáttur þar sem vind- og sjóálag kom til þess að gera þvert á stjórnborðssíðu samfara flutningi þyngdarpunkts skips yfir í bakborða með tilheyrandi skertum stöðugleika. 9. Innstreymi um lestarlúkuþéttingar og öndunarrör bakborðsvatns- og kjölfestutanka, einkum eftir að skipið flatrak með varanlega slagsíðu. 10. Gat á soglögn austurdælu sem uppgötvaðist eftir að byrjað var að nota dæluna við að dæla frá lestum eftir að skipið flatrak með varanlega slagsíðu. 11. Skipið missir út allar aflvélar til rafmagnsframleiðslu á um og innan við hálfum öðrum tíma eftir að aðgerðir til að bjarga skipinu hefjast. Í skipinu voru þrjár jafnstórar 278 kW hjálparvélasamstæður auk ásrafals.“ Í sérstökum ábendingum sjóslysanefndar segir svo: „1. Nefndin átelur að breytingar skuli gerðar á austurkerfi skipsins (tenging inn á kjölfestukerfi) án samþykkis flokkunarfélags. Fyrirliggjandi samþykkt gögn um austur- og sjókjölfestukerfi skipsins við afhendingu skips frá skipasmíðastöð sýna aðskilin kerfi með lögboðnum dælubúnaði (aðal-/varadælum) fyrir hvort kerfi. 2. Nefndin telur það röng vinnubrögð að nota kjölfestudælu við austur frá lestum þegar til staðar eru þrjár aðrar dælur til að sinna því verki. Fram kom að ástæða þess að kjölfestudælan var notuð í stað austurdælu hafi verið sú að hún hafi verið afkastameiri, en einnig upplýstist að stimpildælan hafi verið ónothæf sökum bilunar. 3. Nefndin telur að viðvörunarbúnaður um vökvahæð í austurbrunnum lesta, sem var ósamþykktur og gaf misvísandi boð, hafi reynst gagnslaus þar sem ekki var að fullu tekið mark á honum. 4. Nefndin vill benda á að samkvæmt reglum flokkunarfélaga skulu lestar vera vatnsþéttar en það voru þær ekki. 5. Nefndin bendir á að ekki hafi verið sent út formlegt neyðarkall frá skipinu. Samkvæmt útskrift um fjarskipti milli skips og Hornafjarðarradíós virðist það hafa verið lagt í mat starfsmanna fjarskiptastöðvar í landi að meta stöðuna. Öll viðskipti milli skips og lands fóru fram á vinnubylgju strandstöðvar þannig að engar upplýsingar um erfiðleika skipsins fóru um neyðarbylgju í rúman klukkutíma nema tilkynningar strandstöðvar um gáma sem fóru fyrir borð. Þegar strandstöð sendi út neyðarkall fyrir skipið náðist ekki samband við þau skip er næst voru fyrr en klukkutíma síðar, eða tæpum hálfum þriðja tíma eftir að fyrst var haft samband við strandstöð frá skipinu. Ljóst er af þessu að mikið skortir á að skip haldi dygga hlustvörslu á neyðartíðnum. 6. Nefndin telur það einnig athyglisvert að viðbúnaður áhafnar var ekki samkvæmt boðum frá stjórnpalli heldur skv. ákvörðun skipverja sem voru á þilfari. Engin fyrirmæli komu frá stjórnpalli um neyðaraðgerðir vegna áhafnar svo sem um sjósetningu björgunarbáta. 7. Gúmmíbjörgunarbátar m.s. Dísarfells voru skoðaðir hérlendis. Nefndin telur það alvarlegt þegar björgunarbúnaður sem þjónustaður er hjá skoðunarstöðvum í landi virkar ekki þegar á reynir. Nefndin vill beina þeim tilmælum til eftirlitsaðila gúmmíbjörgunarbáta og Siglingastofnunar að gaumur verði gefinn að því hvernig loftslöngur að báti eru lagðar þannig að komið verði í veg fyrir að brot komi á slöngur sem hindra loftstreymi í lofthólf báta og vísast um það til skýrslu Iðntæknistofnunar. Í nefndinni hafa komið fram tvö meginsjónarmið um ástæður þess að Dísarfell sökk. Annað sjónarmiðið er, að vegna bilunar í dælukerfum og/eða fyrir mistök hafi sjó verið dælt eða hann runnið inn í lestar um samtengt austur- og kjölfestukerfi. Þetta sjónarmið er rökstutt í áliti Emils Ragnarssonar. Hitt sjónarmiðið er, að loftrásir lesta og/eða lokunarbúnaður þeirra hafi gefið sig og sjór streymt inn eða þá að bilun hafi orðið í austurkerfi skipsins sem orsakaði innstreymi sjávar í lestar í stað útdælingar. Þetta sjónarmið er rökstutt í áliti Hilmars Snorrasonar. Við undirritaðir nefndarmenn teljum, að báðar þessar skýringar geti út af fyrir sig staðist. Við teljum tilgátu Emils líklegri en tilgátu Hilmars ekki útilokaða, og jafnvel verið samverkandi.“ Stefnandi byggir dómkröfur sínar á, að Óskar heitinn hafi verið beittur ólögmætri meingerð af útgerðinni, sem einnig eigi sök á dauða hans með stórkostlegu gáleysi. Stefnandi vill taka fram, að maður hennar hafi haft mjög mikla vantrú á skipinu. Hafi hann rætt um það við stefnanda og kviðið fyrir að fara í þá sjóferð sem hann fór og var hans síðasta sjóferð. Taldi Óskar heitinn til dæmis, að það vatn sem hann hafði til afnota fyrir matargerð væri bæði blandað olíu og sjó. Þannig væri greinilega eitthvað að varðandi skipið. Stefnandi kveður, að Óskar heitinn hafi kvartað yfir þessu við yfirmenn sína og útgerðina, en þeir aðilar hefðu þagað þunnu hljóði. Þá hefðu aðrir skipverjar haft vantrú á skipinu og grunað útgerðina um græsku og hefðu umræður um þetta farið fram meðal skipverja. Stefnandi kveður að skipstjóri hafi ekki haft nokkurt samband við skipverja áður en skipið fórst, enda þó nægur tími hafi verið til þess. Þetta komi fram í skýrslu Karls Kristjáns Ágústs Ólafssonar, bátsmanns, í endurriti sjóprófs. Ljóst sé að skipverjar hafi orðið að bjarga sér á eigin spýtur. Ekki verði í fljótu bragði séð hvernig aðstaðan hafi verið hjá Óskari heitnum, áður en skipverjar stukku í sjóinn, en samkvæmt, til dæmis, lýsingu Valdimars Sigþórssonar í læknisvottorði Tómasar Zoëga, frá 24. mars 2003, sé ljóst að aðstaðan hefur verið erfið og hörmuleg. Það sé einnig ljóst að Óskar heitinn dó úr hjartaslagi eftir að í sjóinn var kominn. Höfuðorsök slyssins hafi verið bilun eða vanbúnaður, bæði sjóbúnaður skipsins og björgunarbúnaður hafi verið í ólagi. Hefðu þessir hlutir verið lagi og undir eðlilegu eftirliti, hefði slysið líklega ekki orðið. Stefnandi byggir dómkröfu sína á að bilun hafi orðið í tæki sem hið stefnda félag hafi borið ábyrgð á og það hafi orsakað slysið. Byggir stefnandi í því efni á þeirri neðangreindu sameiginlegu niðurstöðu sjóslysanefndar: Að renniloka hafi tengt milli austurs- og sjókjölfestukerfis í stað renniloku, svo samgangur hafi verið á milli austurloka og kjölfestuloka. En skiptiloka hefði komið í veg fyrir slíkan samgang. Að aðeins ein dæla hafi verið í lagi til dælinga. Að enginn búnaður hafi verið til að fylgjast með magni vökva í sjógeymum, annar en að mæla vökvahæð frá þilfari. Að viðvörunarkerfi sem gefið hafi til kynna hvort sjór væri í lestum hafi verið ófullnægjandi og eftirlit með sjó í lestum ónógt. Að bilun hafi orðið í austur- og sjókjölfestukerfi. Að lestar skipsins hafi ekki verið vatnsþéttar. Að innstreymi hafi verið um lestarlúguþéttingar og öndunarrör, gat hafi verið á soglögn austurdælu. Að aflvélar til rafmagnsframleiðslu hafi bilað. Stefnandi byggir einnig á að botn skipsins hafi verið orðinn hættulega tærður, eins og fram komi í endurriti sjóprófs. Byggir stefnandi á, eftir lýsingu á því hvernig skipið fór á hliðina og sökk síðan, verði ekki annað séð en að botn skipsins hafi rifnað eða þar hafi komið verulega stórt gat. Hafi sú bilun eða slit verið orsök skipskaðans, ásamt ofangreindum atriðum. Stefnandi byggir á, að ábyrgð hins stefnda félags, til viðbótar við sök vegna stórkostlegs gáleysis, sé einnig hlutlæg ábyrgð, vegna bilunar í tækjum og vélum. Byggir stefnandi í því efni meðal annars á niðurstöðu sjóslysanefndar, að sjóslysið hafi orðið af þeirri orsök, að loftrásir lesta og eða lokunarbúnaður hafi gefið sig, bilað, og sjór streymt inn í lestar eða þá að bilun hafi orðið í austurskerfi skipsins, sem orsakað hafi innstreymi sjávar í lestar í stað útdælingar. Byggir stefnandi á, að á þessum atriðum beri hið stefnda félag hlutlæga ábyrgð, en öll hafi þau átt sinn þátt í því að skipið fór á hliðina og sökk. Stefnandi byggir einnig á að meðorsök slyssins hafi verið að gúmmíbjörgunarbátar skipsins hafi verið bilaðir. Því hafi ekki verið hægt að setja þá á flot til björgunar, heldur hafi skipverjar orðið að stökkva í sjóinn og bíða þar í flotgöllum sínum í þeirri veiku von að þyrla kæmi þeim til bjargar. Þeir hafi ekki vitað það með vissu að í þyrluna hefði náðst og einnig gert sér grein fyrir að engu skipi var vogandi til þeirra, vegna fljótandi og hálfsökkvandi gáma allt í kringum um þá. Byggir stefnandi á, að hefðu björgunarbátar skipsins verið í lagi og þeir verið notaðir, eins og eðlilegt hefði verið, þá hefði Óskar heitinn ekki beðið bana í þessu slysi. Önnur höfuðorsök eða meðorsök slyssins hafi einnig verið mistök og rangar ákvarðanir skipstjórnenda. Byggir stefnandi í því efni á sameiginlegri niðurstöðu sjóslysanefndar: Að óheppileg skipulagning hafi verið á lestum skipsins fyrir brottför þar sem sjókjölfesta stjórnborðsmegin hafi verið verulega umfram þörf. Stjórnborðssíðutankar hafi verið fullir en bakborðssíðutankar tómir. Einnig hafi gámar nánast verið lausir í lestum skipsins, sem hafi verið vítavert gáleysi bæði af útgerð skipsins og skipstjórnarmönnum þess, en gámarnir hafi getað oltið óhindrað út í þá síðu skipsins sem á hallaði. Viðhöfð hafi verið röng vinnubrögð við dælingu úr lestum. Stefnandi byggir einnig á, að ein af orsökum fyrir dauða Óskars sé að ekki hafi borist formlegt neyðarkall frá skipinu og ekki hafi verið kallað nægjanlega fljótt á hjálp, en það átelji sjóslysanefnd einmitt. Þegar fyrst hafi verið sent út neyðarkall hafi ekki náðst samband við þau skip, sem næst voru, fyrr en klukkutíma síðar eða tæpum hálfum þriðja tíma eftir að ljóst var að skipið var í mikilli hættu statt. Þá hafi einnig verið orsakir fyrir dauða Óskars, að skipstjóri hafi ekki gert ráðstafanir til að sjósetja björgunarbáta og skipuleggja björgun áhafnarinnar nægilega tímanlega, eins og áður segir. Fullyrðir stefnandi að hefðu þessir hlutir verið í lagi og framkvæmdir eðlilega, hefðu skipverjar getað beðið í meira öryggi eftir björgun en raunin varð. Áhafnarmeðlimir hafi hins vegar orðið að bjarga sér sjálfir, eftir því sem best þeir gátu. Byggir stefnandi einnig á, að hefðu skipverjar komist í björgunarbát frá skipinu, áður en það sökk, hefði Óskar heitinn ekki beðið bana. Einnig má nefna að hægt hefði verið að kalla á nálæg skip sem komið hefðu bát til skipverja, hefði verið haft samband við stjórnendur þessara skipa í tæka tíð. Stefnandi byggir einnig á að Óskar heitinn eigi ekki nokkra sök á hvernig fór. Stefnandi byggir á, að á grundvelli skýrslu sjóslysanefndar verði sönnunarbyrði þessa máls velt yfir á hið stefnda félag. Sýnt hafi verið fram á, að ýmis mikilvæg stjórntæki skipsins hafi verið biluð eða í ólagi. Þá liggi fyrir stórfelld vanræksla útgerðar skipsins. Hið stefnda félag verði því að sanna, að bilun í tækjum hafi ekki orsakað slysið og skipstjórnarmenn hafi ekki sýnt af sér vanrækslu og gáleysi sem orsakað hafi slysið. Stefnandi byggir í þessu efni á, að skipið hafi í raun ekki haft sjófæri og hefði það lotið eftirlitsskyldu Siglingastofnunar, hefði þegar verið búið að stöðva skipið eða finna verulega að sjóhæfni þess. Þessi staðreynd leggi og aukna sönnunarbyrði á hið stefnda félag, þ.e. að útgerðin reyni að koma sér undan þeim skyldum, sem útgerðin hefði orðið að bera, hefði skipið verið skráð hér á landi og lotið eftirliti Siglingastofnunar ríkisins. Þá komi það fram í skýrslu sjóslysanefndar, að útgerðin hafi framkvæmt breytingar á austurkerfi skipsins án samþykkis flokkunarfélags. Þá hafi lestar skipsins ekki verið vatnsþéttar, þrátt fyrir reglur flokkunarfélags um að lestar skuli vera vatnsþéttar. Þegar svo horfi við sem í þessu máli, sé það ein meginregla skaðabótaréttar að sönnunarbyrðinni hafi verið velt yfir á vinnuveitandann, í þessu tilfelli útgerð skips. Byggi stefnandi því einnig á sakarlíkindareglu siglingalaga. Stefnandi byggir á, að hið stefnda félag verði að upplýsa með skýrari hætti, hvað gert hafi verið við skipið fyrir síðustu ferð þess og hvernig, en í næstsíðustu ferð þess hafi komið í ljós alvarlegur leki á lestargólfum skipsins, sem og tæring á botni skipsins. Stefnandi hefur sundurliðað endanlega dómkröfu sína með eftirgreindum hætti: Bætur samkvæmt 12. grein skaðabótalaga: Vinna við heimilisstörf kr. 1.500.000 Bætur samkvæmt 13. gr. kr. 3.223.171 Bætur samkvæmt 26. gr. kr. 4.000.000 Samtals bótafjárhæð kr. 8.223.171 Hér sé krafist helmings árslauna Óskars árið 1996 að viðbættri vísitöluhækkun miðað við árið er stefna var gefin út. Stefnandi miði við helming þeirrar fjárhæðar sem sé einnig helmingur lágmarksfjárhæðarinnar samkvæmt 13. gr. Stefnandi tekur fram, að maður hennar hafi verið mjög liðtækur við öll húsverk, enda matreiðslumaður. Þegar hann var heima hafi hann meira og minna séð um heimilið og barnabörn þeirra hjóna, sem oft hafi dvalið hjá þeim. Stefnandi hafi því orðið fyrir miklu framfærslutjóni hvað þetta varði við ótímabært fráfall manns síns, en ekki sé ósanngjarnt að líta svo á að Óskar heitinn hafi tekið þátt í heimilisstörfum að hálfu á móti stefnanda. Bótakrafa þessa liðar sé því helmingur af bótakröfu samkvæmt 13. grein skaðabótalaga. Bætur samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 13. gr., eins og henni var breytt í maí árið 2000, séu að lágmarki 3.000.000 króna, en áður hafi verið lækkunarákvæði í 2. mgr. 13. gr. Útreikningurinn sé eftirfarandi: 3.000.000 kr. + hækkun samkvæmt lánskjaravísitölu samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga, eða 3254/3280=3.223.171 króna. Stefnandi byggir bótalið samkvæmt 26. gr. á því, að orsök þess að Dísarfellið fórst hafi verið stórfellt gáleysi útgerðar skipsins, sem og skipstjóra þess, eins og rakið sé hér að ofan. Hafi Óskar heitinn verið munstraður á manndrápsfleytu, sem eigendum útgerðarinnar hafi verið ljóst að gæti sokkið hvenær sem var eða hafi mátt vera það ljóst. Varðandi fjárhæð þessa bótaliðar er meðal annars vísað til þeirra hörmunga, sem sjómenn þeir sem björguðust af Dísarfellinu hafi lent í. Af því megi draga þá ályktun, að Óskar hafi orðið fyrir hroðalegri lífsreynslu fyrir dauða sinn vegna aðstæðna sem útgerð skipsins hafi átt sök á. Hann hafi og sannanlega hlotið kvalafullan dauðdaga, sem hafi verið afleiðing af vanrækslu stjórnenda hins stefnda félags. Stefnandi byggir einnig því, að samkvæmt meginreglum um sönnun í skaðabótamálum beri tjónvaldur sönnunarbyrði fyrir frádráttarliðum bótakrafna. Varakröfu sína sundurliðar stefnandi svo: Bætur samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga kr. 720.000 Bætur samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga kr. 1.547.123 Bætur samkvæmt 26. gr. kr. 2.000.000 Samtals kr. 4.267.123 Bætur samkvæmt 13 gr. reiknar stefnandi með eftirgreindum hætti: 3.223.171x52%= 1.676.048 og 3.223.171 – 1.676.048= 1.547.123 krónur. Að öðru leyti vísar stefnandi til rökstuðnings með aðalkröfu. Um frekari rökstuðning vísar stefnandi til þess að bætur eigi ekki að lækka vegna greiðslna úr launþegatryggingu eða lífeyrissjóði. Á þessu tíma hafi og verið tekið fram í 5. gr. að bætur frá almannatryggingum og þriðja manni yrðu ekki dregnar frá bótum samkvæmt skaðabótalögum. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð og um uppsafnaða sök ótilgreindra starfsmanna. Þá vísar stefnandi til 171. greinar siglingalaga og byggir á að hið stefnda félag hafi verið útgerðaraðili skipsins, það hafi mannað skipið og haft það í förum og gert skipsrúmssamning við stefnanda, samkvæmt lögum nr. 35/1985. Þá vísar stefnandi til laga um eftirlit með skipum nr. 35/1993 og til laga um skráningu skipa nr. 115/1985, sem og meginreglu 172. greinar og 176. greinar siglingalaga. Stefnandi vísar sérstaklega til reglna vinnuréttarins um fullkomnar og hættulausar vinnuaðstæður og að þar sem hætta geti verið á slysum og vinnuaðstæður séu erfiðar, skuli gæta sérstakrar varúðar. Byggir stefnandi á að skipið í heild verði að skoðast vinnustaður eiginmanns stefnanda. Stefnandi vísar og til tilskipunar Evrópuráðsins 93/103/EBE frá 23. nóvember 1999 um lágmarkskröfur er varða öryggi, hollustuhætti og heilsu um borð í skipum, 1. mgr. 16. greinar tilskipunar nr. 89/391/EBE, reglugerðar nr. 785/1998, 1. mgr. 2. greinar reglugerðarinnar og til greinar 9.8. í I. viðauka. Einnig er vísað til reglugerðar nr. 786/1998, a, b, og c liða 3. mgr. 5. greinar og reglugerðar nr. 431/1997, sbr. 22. grein reglugerðar nr. 786/1998. Þá skírskotar stefnandi til 25. greinar sjómannalaga og til 6. greinar sömu laga. Einnig til 175. greinar siglingalaga og til 178. greinar sömu laga. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að slysið sé ekki að rekja til atvika sem félagið beri skaðabótaábyrgð á. Stefnandi, sem beri sönnunarbyrði um orsök tjóns síns og umfang þess, hafi ekki sannað hið gagnstæða. Atburðurinn verði einungis rakinn til óhappatilviljunar sem stefndi ber ekki skaðabótaábyrgð á. Það liggur fyrir að það var þungur sjór og slæmt veður. Skipið var haffært í skilningi siglingalaga við upphaf ferðar og hafði öll tilskilin leyfi og skoðanir. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að orsök slyssins hafi hvorki verið bilun í tækjum né vanbúnaður skipsins. Einnig mótmælir stefndi því að hann beri ábyrgð á grundvelli sakar vegna stórkostlegs gáleysis og hlutlægrar ábyrgðar vegna bilunar í tækjum og vélum. Ms. Dísarfell hafi á slysdegi uppfyllt allar kröfur um búnað skipa lögum samkvæmt. Ósannað sé að þau atriði sem stefnandi tefli fram sem rökstuðningi fyrir kröfu sinni hafi verið orsök slyssins. Þá er ósannað að orsök slyssins hafi verið að loftrásir lesta eða lokunarbúnaður hafi gefið sig og að sjór hafi streymt inn í lestar eða þá að bilun hafi orðið í austurskerfi skipsins, sem orsakað hafi innstreymi sjávar í lestar í stað útdælingar. Ekkert liggur fyrir um að þetta hafi verið orsök slyssins og sé einungis um getgátur að ræða. Sú fullyrðing stefnanda að allir gúmmíbjörgunarbátar skipsins hafi verið bilaðir sé röng og mótmælir stefndi því að bilun allra gúmmíbjörgunarbátanna hafi verið meðorsök meints tjóns stefnanda. Stefndi byggir á því að ekkert sé fram komið í málinu sem réttlæti að hlutlæg ábyrgð á meintu tjóni stefnanda verði lögð á félagið enda hafi stefnandi ekki fært gild rök fyrir því. Auk þess skorti lagaheimild fyrir því að hlutlæg ábyrgð verði lögð á stefnda. Stefndi mótmælir því eindregið að stjórnendum Ms. Dísarfells hafi orðið á mistök eða að þeir hafi tekið rangar ákvarðanir sem orsakað hafi meint tjón stefnanda. Því er mótmælt að óheppileg skipulagning hafi verið á lestum skipsins sem og að röng vinnubrögð hafi verið viðhöfð við dælingu úr lestum. Engu skipti þó að formlegt neyðarkall hafi ekki verið sent frá skipinu. Neyðarkall hafi verið sent um leið og ljóst hafi verið í hvað stefndi. Þá hafi björgunarbátar verið sjósettir um leið og talin var þörf á því. Stefndi byggir á því að þau atriði sem stefnandi telji hafa verið mistök eða rangar ákvarðanir hafi ekki orsakað slysið og hafi þau engu breytt um hvernig fór og því sé annarri málsástæðu stefnanda alfarið mótmælt. Stefndi tekur fram að aldrei hafi því verið haldið fram að eiginmaður stefnanda hafi átt nokkra sök á því hvernig fór. Stefndi byggir á því að samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar um sönnun og sönnunarbyrði beri stefnandi alfarið sönnunarbyrðina um orsök tjóns síns og umfang þess. Stefndi mótmælir því alfarið að skipið hafi ekki verið haffært á slysdegi sem og að ýmis mikilvæg stjórntæki hafi verið biluð. Þessar fullyrðingar stefnanda séu rangar og órökstuddar með öllu. Sama eigi við um þá fullyrðingu stefnanda að útgerð skipsins hafi sýnt af sér stórfellda vanrækslu. Ekkert í gögnum málsins styðji að útgerð skipsins hafi sýnt af sér vanrækslu enda ekki um neina vanrækslu að ræða. Yfirlýsingum í stefnu þess efnis að skipið hafi ekki verið haffært er alfarið mótmælt sem röngum, þvert á móti hafi skipið haft öll tilskilin leyfi. Stefndi mótmælir því og, að á grundvelli skýrslu sjóslysanefndar hafi sönnunarbyrði verið velt yfir á stefnda. Alfarið sé ósannað að tilgátur rannsóknarnefndar sjóslysa varðandi það hvað orsakaði það að Ms. Dísarfell fórst hinn 9. mars 1997 séu réttar. Engin efni séu til að varpa sönnunarbyrði um staðreyndir málsins og orsök meints tjóns stefnanda yfir á stefnda. Stefndi sé ekki í betri aðstöðu en stefnandi til þess að tryggja sér sönnun um það sem gerðist þar sem skipið sé sokkið og þar með sönnunargögn sem annars hefði hugsanlega verið hægt að nálgast. Stefndi hafi ekki neina möguleika á að leggja fram gögn en vísar enn og aftur til þess að skipið hafi verið haffært við upphaf ferðar. Það sé ljóst að ýmislegt geti hafa orsakað það að skipið sökk. T.d. geti eitthvað utanaðkomandi hafa valdið tjóni á skipinu með umræddum afleiðingum. Í stefnu séu ítrekaðar yfirlýsingar um stefnda og rekstur hans sem ekki eiga við nein rök að styðjast og mótmælir stefndi þeim alfarið, sem röngum ósönnuðum og óstaðfestum. Telur hann yfirlýsingarnar meiðandi og gefa ranga mynd af stefnda, sem hafi ætíð lagt metnað sinn í varúð við rekstur fyrirtækisins og ávallt gætt þess að vinnuumhverfi starfsmanna væri með sem bestum hætti með öryggi þeirra í fyrirrúmi. Nefnir stefndi eftirfarandi yfirlýsingar í stefnu: „Stefnandi tekur og fram, að þegar samskipverjar Óskars heitins komu til skýrslutöku við sjópróf, hafi þeir reynt að setja fram eins litla gagnrýni á sjóhæfni skipsins og hægt var. Þeir hafi því frekar dregið úr því hvað skipið var illa úr garði gert.“ Og: „Stefnandi vill taka fram, að maður hennar hafi haft mjög mikla vantrú á skipin... Þá hefðu aðrir skipverjar haft vantrú á skipinu og grunað útgerðina um græsku og hefðu umræður um þetta farið fram meðal skipverja.“ Einnig: „Stefnandi byggir þennan bótalið á því, að orsök þess að Dísarfellið fórst hafi verið stórfellt gáleysi útgerðar skipsins, sem og skipstjóra þess, eins og rakið er hér að ofan. Hafi Óskar heitinn verið munstraður á manndrápsfleytu, sem eigendum útgerðarinnar hafi verið ljóst að gæti sokkið hvenær sem var eða hafi mátt vera það ljóst. Varðandi fjárhæð þessa bótaliðar er meðal annars vísað til þeirra hörmunga, sem sjómenn þeir sem björguðust af Dísarfellinu lentu í. Af því megi draga þá ályktun, að Óskar hafi orðið fyrir hroðalegri lífsreynslu fyrir dauða sinn vegna aðstæðna sem útgerð skipsins átti sök á. Hann hafi og sannanlega hlotið kvalafullan dauðdaga, sem hafi verið afleiðing af vanrækslu stjórnenda hins stefnda félags.“ Telur stefndi lögmann stefnanda fara hér offari. Ummælin séu þess eðlis að ekki verði hjá því komist að óska eftir því að dómari ákvarði lögmanni stefnanda sektir með vísan til 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að algert skilyrði bóta samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga, vegna vinnu eiginmanns stefnanda við heimilisstörf, sé það að eiginmaður stefnanda hefði ekki nýtt vinnugetu sína að fullu á öðrum starfsvettvangi. Eiginmaður stefnanda hafi verið sjómaður í 100% starfi hjá stefnda og á grundvelli starfs síns hafi hann starfað utan heimilis og dvalið langdvölum fjarri heimili sínu. Stefnandi eigi því ekki rétt á bótum vegna vinnu við heimilisstörf eiginmanns síns. Í 13. gr. skaðabótalaganna, eins og hún var fyrir gildistöku laga nr. 37/1999, sé kveðið á um að bætur fyrir missi framfæranda til maka skuli vera 30% af bótum þeim sem ætla megi að hinn látni myndi hafa átt rétt á fyrir algera (100%) örorku, sbr. 5.-8. gr. Bætur skuli þó ekki nema minni fjárhæð en 3.000.000 króna nema sérstaklega standi á. Hafi framfærandi verið orðinn 26 ára gamall lækki bætur eftir reglum 9. gr. Útreikningur á þessum bótaþætti sé því með eftirfarandi hætti: Árslaun eiginmanns stefnanda samkvæmt skattframtali fyrir árið 1996 hafi verið 2.145.596 kr. x 10 (stuðull skv. 5. gr.) að frádregnum 52%, sem er lækkun skv. 9. gr. vegna aldurs, samtals 10.298.861 kr. Frá þessari fjárhæð dragist 8.931.800 kr. sem er sú fjárhæð sem eiginmaður stefnanda hefði fengið frá VÍS m.v. 100% örorku, samkvæmt upplýsingum frá VÍS. Eftir standi því 1.367.061 kr. Af þessari fjárhæð ætti stefnandi skv. 13. gr. 30% eða 410.118 kr. yrði viðurkennd bótaskylda af hálfu stefnda. Rétt sé að geta þess að í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga nr. 50/1993 sé þess getið í umfjöllun um 13. gr., að regla um lækkun bóta skv. 9. gr. taki einnig til bóta sem ákveðnar séu 3.000.000 kr. eftir 2. málsl. 1. mgr. Varðandi greiðslur sem tjónþoli fái frá þriðja manni vísast í greinargerðinni til athugasemda við 12. gr. Í greinargerð með 12. gr. sé vísað til athugasemda með 5. gr. og kafla 4.8. í almennum athugasemdum við frumvarpið varðandi frádrátt greiðslna frá þriðja manni. Þannig sé gert ráð fyrir að draga skuli frá greiðslur úr samnings- eða lögbundinni atvinnuslysatryggingu launþega á hendur vinnuveitanda þeim sem slysatrygginguna keypti, þ.e. bætur úr samningsbundinni atvinnuslysatryggingu stefnda hjá VÍS. Stefndi byggir varakröfu sína og á því að stefnandi geti ekki átt rétt á bótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaganna, eins og greinin hafi verið hinn 9. mars 1997, þó svo bótaskylda yrði viðurkennd, en 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga hafði ekki tekið gildi þegar slysið varð. Greinin hafi ekki komið til fyrr en eftir gildistöku breytingalaga nr. 37/1999 og skorti því lagaheimild fyrir þessari kröfu stefnanda. Lagagreininni hafi verið breytt með 13. gr. laga nr. 37/1999 og hafi með breytingunni verið opnað fyrir rétt eftirlifenda til miskabóta í vissum tilvikum. Heimild af því tagi er hér um ræði hafi ekki verið fyrir hendi í íslenskum lögum fyrir umrædda lagabreytingu og náði bótaréttur samkvæmt lagagreininni einungis til tjónþola sjálfs. Einnig mótmælir stefndi því að skilyrðum greinarinnar fyrir bótaskyldu sé fullnægt. Í því sambandi vísist til þess sem áður segi um að tjón megi ekki rekja til gáleysis aðila sem stefndi ber ábyrgð á. Þá mótmælti stefndi sérstaklega breytingu stefnanda á dómkröfum við endurflutning málsins, að því leyti sem einstaka liðir hennar væru til hækkunar. Um lagarök vísar stefndi til skaðabótalaga nr. 50/1993, reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, reglna um orsakatengsl og sennilega afleiðingu, siglingalaga nr. 34/1985 og laga nr. 35/1993, um eftirlit með skipum. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um bætur vegna missis framfæranda, en eiginmaður hennar, Óskar Guðjónsson, lést er Ms. Dísarfellið sökk 9. mars 1997. Byggir stefnandi á því, að slysið verði rakið til ólögmætrar meingerðar af hálfu útgerðarinnar, eins og sagt er í stefnu, sem og stórkostlegs gáleysis sem stefndi beri ábyrgð á. Byggir stefnandi á því að aðalorsök slyssins hafi verið vanbúnaður skipsins og að björgunarbúnaður hafi verið í ólagi, eins og rakið sé í niðurstöðu rannsóknarnefndar sjóslysa. Þá hafi botn skipsins verið orðinn hættulega tærður og lýsingar á því hvernig skipið sökk sýni fram á að botn skipsins hafi rifnað eða stórt gat verið á skipsbotninum. Einnig byggir stefnandi á hlutlægri ábyrgð stefnda vegna bilunar í tækjum og vélum skipsins. Þá byggir stefnandi á því, að skipstjórnendur hafi tekið rangar ákvarðanir og ekki staðið sig sem skyldi og meðorsök slyssins hafi verið að björgunarbátar skipsins hafi verið bilaðir svo ekki hafi verið hægt að setja þá á flot til björgunar. Stefndi hefur hafnað bótaskyldu og byggir á því að slysið verði aðeins rakið til óhappatilviljunar, sem stefndi beri ekki ábyrgð á. Eins og að framan hefur verið rakið fór fram sjópróf í því skyni að reyna að varpa ljósi á atburði og orsök þess að Ms. Dísarfellið sökk. Í niðurstöðu rannsóknarnefndar sjóslysa er tínt til það sem finna mátti að skipinu en þó liggur fyrir að skipið hafði haffærisskírteini á slysdegi. Ekki er þar komist að neinni niðurstöðu um orsök slyssins, en settar fram tvær tilgátur, þar sem nefndarmenn gátu ekki orðið sammála um líklega orsök skaðans. Er annars vegar talið að bilun í dælukerfum og/eða að fyrir mistök hafi sjó verið dælt eða hann runnið inn í lestar um samtengt austurs– og kjölfestukerfi, sem orsakað hafi að Dísarfellið sökk. Hins vegar kom fram það sjónarmið, að loftrásir lesta og/eða lokunarbúnaður þeirra hafi gefið sig og sjór streymt inn eða þá að bilun hafi orðið í austurskerfi skipsins, sem orsakaði innstreymi sjávar í lestar í stað útdælingar. Töldu nefndarmenn báðar þessar skýringar geta staðist og að þær gætu jafnvel verið samverkandi ástæður skaðans. Undir rekstri málsins voru dómkvaddir matsmennirnir Ásgeir Guðnason vélfræðingur og Daníel Friðriksson skipatæknifræðingur til þess að meta ástæðu sjóslyssins og er matsgerð þeirra dagsett 6. apríl 2006 og viðbótarmatsgerð 17. nóvember 2006. Í niðurstöðu þeirra kemur m.a. fram að skip, þeirrar tegundar sem Dísarfellið var, hefði átt að standast veðurfar og sjólag, sem var á þegar skipið fórst að því gefnu að vaktstöðu og vinnureglum hefði verið framfylgt og skipið hefði verið í fullkomnu lagi og rétt lestað. Þá kemur fram í matsgerðinni, að dælubúnaður (austursbúnaður) skipsins hefði átt að virka þannig að þegar austursdæla væri sett í gang hefði átt að myndast undirþrýstingur við soghlið hennar en yfirþrýstingur við þrýstihlið. Frá þrýstihlið dælu sé röralögn sem liggi að síðuloka og fyrir borð á bakborðssíðu skipsins. Við soghlið austursdælu sé röralögn sem liggi að austurskistu. Austurskista sé til að stjórna því frá hvaða austursbrunni er sogið á hverjum tíma. Austurskista er staðsett framan til í vélarrúmi og frá henni eru röralagnir til allra austursbrunna sem austri á að vera hægt að dæla frá. Austurskista á að vera þannig útbúin að í henni séu keilulokar sem séu lausir á spindli loksins, þannig að keilulokinn opni einungis ef undirþrýstingur frá austursdælu yfirvinni þunga keilulokans, þó svo að spindill lokans sé í opinni stöðu. Einnig séu einstefnulokar á röralögn frá austursbrunnum að austurskistu. Eigi þetta að tryggja að austur geti ekki runnið á milli austursbrunna. Upplýst var talið að þegar Dísarfellið sökk hafi tengilögn á milli austurskerfis og kjölfestukerfis verið opin inn á bæði kerfin samtímis, þar sem á þeirri lögn sé ekki skiptiloki heldur renniloki. Einnig var talið upplýst að þar sem þriðja austursdælan sé tengd við soglögn austursdælu hafi verið tæringargat á suðu sem orsakað hafi að austursdælurnar hafi ekki náð að mynda undirþrýsting til að soga að sér sjó frá lestum um austurslögn. Þriðja austursdælan (stimpildæla) hafi verið biluð þegar Dísarfellið sökk og hafði verið biluð og ónothæf um tveggja mánaða skeið. Ósamþykkt tengilögn sé á milli austurskerfis og kjölfestukerfis sem hafi verið opin þegar skipið sökk. Tengigat hafi verið þar sem sogrör stimpildælu tengist sogröri austursdælu sem orsakaði að austursdælur dældu engum austri. Þá kemur fram í matsgerð, að leki með lestarlúgum hafi ekki verið óeðlilega mikill á siglingu skipsins. Af málsskjölum verði ekki annað séð en að skipið hafi verið í lagi fyrir utan bilaða austursdælu. Renniloka á 80 mm tengilögn milli austurs- og kjölfestulagnar sé í lagi samkvæmt skilgreiningu flokkunarfélags skipsins. Telja matsmenn að ekki verði séð með óyggjandi hætti hverjar orsakir hafi legið til að Dísarfellið sökk umrædda nótt. Margar ástæður geti hafa valdið því að skipið sökk. Líklegt sé að margar samverkandi ástæður séu orsök þess, en ekki verði fullyrt hverjar þær séu nema skipsflakið sé til staðar til nákvæmrar rannsóknar. Hins vegar telja matsmenn að vinnulag, vinnureglur og vaktstaða hafi ekki verið með þeim hætti sem eðlilegt megi telja á siglingu skips eins og Dísarfells. Matsmenn fullyrða hins vegar ekki að rétt vaktstaða og réttar vinnureglur hefðu bjargað því að skipið fórst, en ætla megi að með réttri vaktstöðu og réttum vinnureglum hefði gefist meira ráðrúm til aðgerða en raun bar vitni. Matmenn voru þeirrar skoðunar, þó svo ekkert sé hægt að fullyrða um það, að dælan hafi ekki verið að dæla neinu frá lestum skipsins þann tíma sem hún var í gangi. Dælan hafi hugsanlega dælt sjó frá sjóinntaki og fyrir borð en ekki náð að mynda nægan undirþrýsting vegna tæringargats á tengilögn stimpilaustursdælu við austurslögn sem upplýst sé um. Hvergi hafi verið upplýst að kjölfestudælurnar tvær hafi ekki verið starfhæfar þar til undir lokin hinn 9. mars 1997. Austursdælur hafi verið þrjár og bæði aðal- og varaaustursdæla hafi verið óvirkar eftir að tæringargat var komið á soglögn sem tengd sé austurslögn og viðbótaraustursdælu, svonefndri stimpilaustursdælu. Upplýst var talið að flokkunarfélag skipsins hefði samþykkt samtengingu á milli kjölfestulagnar og austurslagnar, ef eftir því hefði verið leitað. Einnig tóku matsmenn fram, að óeðlilegt hafi verið að sigla með bilaða austursdælu mánuðum saman og það séu óvönduð vinnubrögð að sjóða sogrör stimpilaustursdælu við sogrör annarra austursdæla án þess að hafa téstykki sem samtengingu. Samkvæmt því sem fram er komið liggur ekki fyrir hver var orsök þess að skipið fékk fyrst á sig 20° halla til bakborða og að sjór komst inn í lestar þess aðfaranótt 9. mars 1997. Hvorki veðurskilyrði á svæðinu, 8-9 vindstig og nokkur sjór, né halli sem skipið hafði fengið á sig á bakborða hefðu átt að vera skipinu hættuleg. Kemur þá til skoðunar hvort ástand skipsins og búnaður, sem og mistök skipstjórnenda, hafi valdið því að skipinu hvolfdi. Fram er komið að ein austursdæla skipsins var biluð og virkaði ekki sem skyldi. Hins vegar er ekki, samkvæmt matsgerðinni, unnt að fullyrða að það hefði gert gæfumuninn að hún hefði verið í fullkomnu lagi. Verður því ekki talið að það að sigla skipinu með bilaða dælu hafi haft úrslitaáhrif og valdið því að skipið sökk. Í matsgerð er og komist að þeirri niðurstöðu að bilun í loftrásum lesta og/eða lokunarbúnuðum þeirra gæti hafa átt þátt í tjóninu. Hins vegar liggur ekki fyrir að útbúnaður skipsins hafi verið með þeim hætti að saknæmt sé fyrir stefnda þó svo ýmsu hafi verið ábótavant um ástand skipsins, eins og fram kemur í skýrslu sjóslysanefndar, og líklegt að um samverkandi áhrif þess hafi verið að ræða. Samkvæmt framansögðu liggur ekki fyrir að slysið verði rakið til saknæms vanbúnaðar eða bilunar í tækjum, sem stefndi beri ábyrgð á. Stefnandi byggir einnig á því að orsök slyssins megi rekja til rangra ákvarðana skipstjórnenda. Hvorki er í matsgerð né niðurstöðu sjóslysanefndar talið að stjórnun skipsins hafi verið með þeim hætti að orsakað hafi það að skipið sökk. Stefnandi hefur bent á að skipstjóri hefði getað sent út neyðarkall fyrr en gert var eða strax og ljóst var að skipið rétti sig ekki af eftir að gámar af lestarlúgum fóru fyrir borð. Fyrir liggur að skipstjóri var vakinn um kl. 02.00 umrædda nótt, eftir að skipið fékk á sig halla. Fyrirskipaði skipstjóri þá að reynt yrði að dæla úr lestum skipsins. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að kl. 04.00 umrædda nótt yfirgáfu vélstjórar vélarrúmið, þar sem þeir fengu ekkert við ráðið og skipið hélt áfram að halla. Eftir það var ekkert sem gat bjargað skipinu og er óútskýrt af hverju skipstjórinn beið svo lengi, eða til kl. 4.52 um nóttina, með að gefa út neyðarkall eins og raun varð á, en skipstjóranum mátti vera ljóst að minnsta kosti þá ef ekki löngu fyrr í hvað stefndi og nauðsyn væri á að kalla á hjálp til handa skipshöfninni. Samkvæmt þeim tímaskýrslum sem fyrir liggja um viðbrögð björgunarþyrlunnar hefði þá verið unnt að bjarga skipshöfninni af skipinu áður en skipinu hvolfdi og áður en áhöfnin fór í sjóinn. Með þessari ákvörðun sinni að kalla ekki á hjálp þegar hennar var þörf sýndi skipstjórnandi af sér saknæmt gáleysi. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði fékk eiginmaður stefnanda hjartaáfall við það að fara í sjóinn. Verður því að telja yfirgnæfandi líkur á því að rétt viðbrögð skipstjóra á fyrri stigum hefðu leitt til þess að áhöfninni hefði verið bjargað áður en hún lenti í sjónum. Þar sem ekki liggur annað fyrir verður að telja að andlát eiginmanns stefnanda sé bein afleiðing af þessari saknæmu háttsemi. Með vísan til þess sem að framan er ritað verður ábyrgð á tjóni stefnanda lögð á stefnda á grundvelli húsbóndaábyrgðar. Verður stefndi því dæmdur til þess að greiða stefnanda bætur vegna missis framfæranda. Samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, skal sá er skaðabótaábyrgð ber á dauða annars manns greiða þeim sem misst hefur framfæranda bætur fyrir tjón það sem ætla má að af því leiði fyrir hann. Til framfærslu telst einnig verðmæti vinnu hins látna við heimilisstörf. Um greiðslu frá þriðja manni fer eftir ákvæðum 4. mgr. 5. gr. Í 13. gr. skaðabótalaganna, eins og hún var fyrir gildistöku laga nr. 37/1999, var kveðið á um að bætur fyrir missi framfæranda til maka skuli vera 30% af bótum þeim sem ætla megi að hinn látni myndi hafa átt rétt á fyrir algera (100%) örorku, sbr. 5.-8. gr. Bætur skuli þó ekki nema lægri fjárhæð en 3.000.000 króna nema sérstaklega standi á. Hafi framfærandi verið orðinn 26 ára gamall lækki bætur eftir reglum 9. gr. Samkvæmt 13. gr. þágildandi skaðabótalaga skyldu bætur reiknaðar á grundvelli 5. gr. þeirra laga. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skyldu greiðslur frá samnings- eða lögbundinni atvinnuslysatryggingu launþega dregnar frá skaðabótakröfu hans á hendur vinnuveitanda, sem slysatrygginguna keypti. Fyrir liggur að stefnandi hefði fengið greiddar bætur úr samningsbundinni atvinnuslysatryggingu stefnda hjá VÍS 8.931.800 krónur, sem koma eigi til frádráttar, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 283/2003. Þar sem eiginmaður stefnanda aflaði sér atvinnutekna kemur ekki til álita einnig að ákveða bætur vegna vinnu hins látna við heimilisstörf. Þegar af þeirri ástæðu að stefnandi kom fyrst fram með þá kröfu að bætur skyldu reiknaðar samkvæmt ákvæði 15. gr. skaðabótalaga við endurflutning málsins, verður henni ekki beitt um útreikning bóta til handa stefnanda, gegn andmælum stefnda, sem of seint fram kominni. Bætur til handa stefnanda verða því reiknaðar með eftirgreindum hætti. Árslaun eiginmanns stefnanda samkvæmt skattframtali fyrir árið 1996 voru 2.145.596 krónur x 10 (stuðull skv. 5. gr.) 21.455.960 krónur – 8.931.800 krónur = 12.524.160 krónur x 30% = 3.757.248 krónur, að frádregnum 52%, eða 1.953.768 krónum, sem er lækkun samkvæmt 9. gr. vegna aldurs, samtals 1.803.480 krónur Ekki eru lagaskilyrði til þess að dæma stefnda til greiðslu miskabóta á grundvelli skaðabótalaga eins og þau voru er slysið varð. Samkvæmt framansögðu verður stefndi því dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.803.480 krónur. Stefndi greiði stefnanda 2% vexti, samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993, frá 9. mars 1997 til 11. janúar 2005, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, en upphafsdegi dráttarvaxta hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Stefndi hefur krafist þess að lögmaður stefnanda verði sektaður vegna nánar tilgreindra ummæla hans í stefnu. Ummæli þessi hafa verið tekin upp í dóminum hér að framan. Þó svo fallast megi á að sterkt sé að orði kveðið með ummælunum og þau ekki að öllu leyti viðeigandi þykir ekki ástæða til að beita lögmanninn sektum samkvæmt 135. gr. laga nr. 91/1991. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem rennur í ríkissjóð og þykir hæfilega ákveðinn 5.697.494 krónur, þ.m.t útlagður kostnaður 3.767.744 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem greiðist úr ríkissjóði, þykir hæfilega ákveðinn 5.697.494 krónur, þar af þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., 1.929.750 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur 379.750 krónur, og útlagður kostnaður 3.767.744 krónur. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Guðmundi Tuliníus skipaverkfræðingi og Pálma Hlöðverssyni stýrimanni. DÓMSORÐ: Stefndi, Samskip hf., greiði stefnanda, Önnu Þorsteinsdóttur, 1.803.480 krónur, ásamt 2% vöxtum, samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993, frá 9. mars 1997 til 11. janúar 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 5.697.494 krónur í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 5.697.494 krónur, þar af þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., 1.929.750 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 13/2007
Kærumál Hæfi dómara
Héraðsdómari í máli, sem K hafði höfðað gegn M, var ekki talinn vanhæfur til að fara með málið í ljósi skyldleika við M eða af öðrum ástæðum, sbr. d. og g. liði 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu M um að dómarinn viki sæti í málinu var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. janúar 2007. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari víki sæti í máli, sem varnaraðili hefur höfðað gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að víkja sæti í málinu. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Aðilar gengu í hjónaband 4. ágúst 1984 og höfðu þá verið í sambúð í átta ár. Þau eiga saman þrjú börn. Sóknaraðili sótti um skilnað að borði og sæng 16. september 2005. Ágreiningur varð um fjárskipti. Náðu þau sáttum í maí 2006 um annað en skiptingu áunninna lífeyrisréttinda og var þeim ágreiningi vísað til héraðsdóms. Það mál var þingfest 27. júní 2006. Varnaraðili höfðar málið aðallega til greiðslu á 10.831.527 krónum ásamt dráttarvöxtum frá 15. maí 2006 til greiðsludags, en til vara lægri fjárhæðar að mati dómsins. Sóknaraðili krefst sýknu, en til vara lækkunar á kröfum. Í þinghaldi 11. desember sama ár lagði sóknaraðili fram bókun þar sem þess var krafist að dómarinn viki sæti. Rökstyður sóknaraðili kröfuna annars vegar með því að skyldleiki sé með sér og dómaranum „í beinan legg“ með því að afi dómarans og afi sóknaraðila hafi verið bræður, og hins vegar með því að bróðir dómarans gegni stöðu lækningaforstjóra á höfuðborgarsvæðinu og sé því yfirmaður sinn, en hann kveðst vera heimilislæknir á Heilsugæslunni í Kópavogi. Varnaraðili mótmælti kröfunni og vísaði til þess að skyldleiki sóknaraðila og dómarans félli ekki undir ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991, auk þess sem það myndi tefja málið ef dómari segði sig frá því. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 501/2006
Vátryggingarsamningur Bifreið Ölvunarakstur Húftrygging
Þ krafðist viðurkenningar á rétti til greiðslu úr húftryggingu bifreiðar sinnar hjá vátryggingafélaginu S vegna tjóns sem varð á bifreiðinni þegar hún fór út af Hnífsdalsvegi við Eyrarhlíð. Á, bróðir Þ, ók bifreiðinni umrætt sinn ölvaður og af þeim sökum óhæfur til að stjórna ökutæki samkvæmt umferðarlögum. Í vátryggingarskilmálum S fyrir húftryggingu ökutækja var kveðið á um að félagið bætti ekki tjón á ökutæki sem yrði þegar svo háttaði til um ökumann. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í dómasafni réttarins 2003, bls. 2705, var talið að 18. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga stæði ekki í vegi slíku ákvæði í skilmálum. Yrði að líta svo á að S hefði með vátryggingarskilmálunum undanskilið sig ábyrgð með lögmætum hætti til fébótagreiðslu á grundvelli húftryggingar Þ hjá félaginu vegna þess tjóns sem varð á bifreið hans. Var S því sýknað af kröfu Þ í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. júlí 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 13. september 2006 og var áfrýjað öðru sinni 19. þess mánaðar. Áfrýjandi krefst viðurkenningar á rétti til greiðslu úr húftryggingu bifreiðar sinnar, SR 973, hjá stefnda vegna tjóns sem varð á bifreiðinni 12. febrúar 2005 þegar hún fór út af Hnífsdalsvegi við Eyrarhlíð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 28/2003 í dómasafni réttarins 2003, bls. 2705, verður héraðsdómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Þorleifur Ingólfsson, greiði stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 15. maí 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 5. maí 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þorleifi Ingólfssyni, kt. 030751-2139, Hjallastræti 20, Bolungarvík, gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu sem birt var 18. október 2005. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til fébótagreiðslu hins stefnda félags á grundvelli kaskótryggingar stefnanda hjá stefnda á bifreiðinni SR-973, vegna altjóns bifreiðarinnar SR-973 í umferðarslysi, hinn 12. febrúar 2005, er bifreiðin fór út af veginum um Eyrarhlíð. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðaryfirliti lögmanns stefnanda. Dómkröfur stefnda eru að félagið verði sýknað af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Helstu málavextir eru að bifreið stefnanda, SR-973, Nissan Patrol GR, jeppabifreið, var ekið út af Hnífsdalsvegi við Kvígnabryggju skammt frá Ísafjarðarbæ að kvöldi dags 12. febrúar 2005. Stefnandi hafði fengið bróður sinn, Ásgeir Hinrik Ingólfsson, til að aka sér og konu sinni frá Bolungarvík til Ísafjarðar. Í skýrslu sem lögreglan á Ísafirði tók af stefnanda vegna atviksins umrætt kvöld segir m.a.: „Þorleifur segist nú í kvöld hafa hringt í Ásgeir um klukkan 18:00 og beðið Ásgeir að koma að heimili sína Hjallastræti 20 [Bolungarvík] um klukkan 18:45 til að aka sér og konu sinni, Láru Arnbjörnsdóttur, ..., til Ísafjarðar þar sem þau hafi ætlað á þorrablót. Hann segir Ásgeir hafa samþykkt það og hann hafi svo komið að heimili þeirra um klukkan 18:45. ... Þorleifur segir að Ásgeir hafi svo ekið honum og konu hans í bifreið Þorleifs, SR-973, áleiðis til Ísafjarðar. Þorleifur segist ekki hafa veitt því athygli hvort að Ásgeir hafi verið undir áhrifum áfengis og ekki fundið af honum áfengislykt og ekki tekið eftir neinu óeðlilegu við hann. Þorleifur segir að ekki hafi hvarflað að sér að Ásgeir væri undir áhrifum áfengis. Þorleifur segist ekki hafa tekið eftir öðru en að Ásgeir hafi verið eðlilegur í hreyfingum og háttum. ... Þorleifur segist ekki hafa tekið eftir því að Ásgeir hafi ekið óeðlilega frá Bolungarvík til Ísafjarðar. Þorleifur segir að Ásgeir hafi ekið „beinustu leið“ frá Hjallastræti 20 og niður Þjóðólfsveg og sem leið liggur eftir Óshlíð inn á Ísafjörð. Hann hafi ekið inn Túngötu og upp bæjarbrekku (sic.) og inn á Seljalandsveg. Þorleifur segir að Ásgeir hafi svo stöðvað bifreiðina við hús nr. 69 á Seljalandsveginum og skilið þau bæði eftir þar og svo ekið í burtu áleiðis inn Seljalandsveg. Þorleifur segir að ekkert áfengi hafi verið í bifreiðinni svo að hann viti til.“ Upplýst er að á leið sinni til baka áleiðis til Bolungarvíkur missti Ásgeir Hinrik stjórn á bifreiðinni á Hnífsdalsvegi, þegar hann kom úr beygju við vegrið sem þarna er, með þeim afleiðingum að bifreiðin rásaði, rann til og lenti á ljósastaur og síðan utan vegar. Neyðarlínu barst tilkynning klukkan 19:05 frá Rúnari Óla Karlssyni, er var vitni að atburðinum ásamt Eiríki Gíslasyni, en þeir höfðu komið akandi suður Hnífsdalsveg í átt að Ísafirði á þessum tíma. Við skýrslutöku, sem lögreglan á Ísafirði tók af Ásgeiri Hinrik Ingólfssyni sama kvöld og þetta gerðist, var haft eftir Ásgeiri Hinriki að hann hefði verið að drekka áfengi á milli klukkan 19:00 og 20:00 kvöldið áður og lokið drykkju milli klukkan 03:00 og 04:00 um nóttina. Haft er eftir Ásgeiri Hinriki að hann hafi ekki fundið fyrir áfengisáhrifum við aksturinn og ekki drukkið áfengi eftir að akstrinum lauk. Í stefnu er greint frá því að tekin hafi verið blóðsýni úr Ásgeiri Hinriki klukkan 19:44 og 21:15 og hafi áfengismagn í blóðsýni mælst 1,78 prómill. Stefnandi leitaði bóta hjá stefnda, en umrædd jeppabifreið hans var kaskótryggð hjá stefnda. Var bótagreiðslu hafnað af hálfu stefnda með vísun til þess að félagið bætti ekki tjón sem verði á ökutæki samkvæmt vátryggingaskilmálum aðila við þær aðstæður sem hér hefðu verið að ræða. Ágreiningur aðila var lagður fyrir Tjónanefnd vátryggingafélaganna og var umsögn hennar þessi: „Af gögnum málsins verður ekki ráðið að ágreiningur sé um það að ökumaður bifreiðarinnar ST973 (sic.) hafi verið undir áhrifum áfengis þegar hann ók bifreiðinni á ljósastaur og olli tjóni á henni. Í kaskótryggingarskilmálum, gr. 2.6 og 2.8, kemur fram að félagið bætir ekki tjón sem verður þegar vátryggður eða ökumaður veldur tjóni af stórkostlegu gáleysi eða vegna neyslu áfengis. Í því ljósi að ekki er ágreiningur um ástand ökumanns þykir ljóst að fyrrnefndar greinar eiga við og bætist tjónið ekki úr kaskótryggingu. Ekki kemur annað fram í skýrslum en að ökumaður hafi haft heimild frá eiganda til að aka bifreiðinni. Ekki telst skipta máli þó eigandinn hafi ekki gert sér grein fyrir því að ökumaður var ölvaður þegar hann veitti þessa heimild, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 28/2003.“ Stefnandi byggir á því að stefndi hafi selt honum kaskótryggingu sem bæta eigi honum tjón er hér um ræðir. Verði ökumaður bifreiðarinnar talinn hafa verið ölvaður, þá skerði það ekki rétt stefnanda til vátryggingabóta, þar sem hann hafi engan þátt átt í þeirri háttsemi sem olli tjónsatburðinum. Skýra beri grein 2.6 og grein 2.8 í vátryggingar-skilmálunum í samræmi við 3. mgr. 2. gr., 18. og 20. gr. laga nr. 20/1954. Undanþáguákvæðin megi ekki ganga lengra en heimilað sé í 18. og 19. gr. laganna. Stefnandi glati ekki rétti til bóta úr kaskótryggingu vegna þess eins að ökumaður veldur vátryggingaratburði með því að aka undir áhrifum áfengis, sbr. Hrd. 1966:262. Stefnandi vísar til þess að honum hafi ekki verið kunnugt um ástand ökumannsins. Hann hafi hringt í Ásgeir Hinrik um klukkan 18:00 og beðið hann um að aka sér. Ásgeir Hinrik hafi komið á tímabilinu milli klukkan 18:45 og 19:00, eða rétt fyrir brottför, og hafi hann þá hvorki séð að Ásgeir Hinrik væri undir áhrifum né fundið af honum áfengislykt - og heldur ekki síðar á leiðinni til Ísafjarðar. Stefnandi bendir á að hann hafi verið mjög skamman tíma með Ásgeiri Hinriki þetta kvöld fyrir slysið, en tilkynnt hafi verið um slysið klukkan 19:05. Þá hafi vitni á vettvangi, sem töluðu við Ásgeir Hinrik, er hann sté út úr bifreiðinni eftir slysið, tjáð lögreglunni að þau hefðu hvorki merkt að ökumaðurinn væri ölvaður né fundið áfengislykt af honum. Stefnandi byggir á því að ekki sé útilokað að Ásger Hinrik hafi drukkið áfengi á vettvangi eftir slysið þó að vitni hafi ekki tekið eftir því. Stefnandi byggir á því að stefnda beri að sanna að stefnandi hafi vitað eða mátt vita að ökumaðurinn var undir áhrifum áfengis. Allan vafa í þeim efnum beri að skýra stefnanda til hagsbóta. Aðstæður á vettvangi, hálka, snjókoma og mikið kóf hafi verið meginorsök slyssins en ekki áfengisáhrif ökumannsins, hafi þau nokkur verið. Stefndi byggir á því í fyrsta lagi að ákvæði skilmála um ölvun ökumanns, grein 2.8, feli í sér hlutlægt viðmið á gildissviði vátryggingarskilmála aðila. Hvort eigandi bifreiðarinnar vissi eða vissi ekki að ökumaðurinn var ölvaður ráði því ekki úrslitum í þessu máli. Í öðru lagi er á því byggt að stefnandi hafi falið ölvuðum ökumanni stjórn bifreiðarinnar. Fari ekki hjá því - í ljósi hins mikla áfengismagns sem reyndist í blóði ökumanns við slysið - að stefnandi hafi orðið var við að ökumaðurinn, sem er bróðir stefnanda, var undir áhrifum áfengis, er haldið var í ferðina. Lögreglumenn, er komu á vettvang, hafi orðið varir við ölvun hans. Þá hafi niðurstaða blóðsýnis úr ökumanni bifreiðarinnar verið 1,78‰. Hann hafi því verið óhæfur til að stjórna bifreiðinni, sbr. 45. gr. umferðalaga nr. 50/1987. Í þriðja lagi er á það bent að ökumaðurinn var ölvaður umrætt sinn og ekkert bendi til að hann hafi drukkið áfengi eftir að akstri lauk. Allar líkur séu til þess að rekja megi slysið til ölvunar ökumanns, en stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að rekja megi tjónið til einhverra annarra orsaka en þeirrar. Bifreiðin hafi verið vel búin til aksturs í hálku og af vegsummerkjum á vettvangi og tjóni á bifreiðinni megi ráða að henni hafi verið ekið of hratt miðað við aðstæður. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði ekki fundið neina áfengislykt af Ásgeiri áður en haldið var af stað til Ísafjarðar umrætt sinn. Hann hafi heldur ekki tekið eftir neinu í fari Ásgeirs sem benti til þess að hann hefði neytt áfengis. Hann kvaðst hafa haft samband við Ásgeir seinni part þessa dags, u.þ.b. klukkutíma fyrir brottför, og beðið hann um að koma til að fara með þau [hann og konu sína] til Ísafjarðar. Sjálfur kvaðst stefnandi hvorki hafa neytt áfengra drykkja né verið undir áhrifum lyfja. Á ferðinni til Ísafjarðar kvaðst stefnandi ekki hafa merkt af aksturslagi Ásgeirs á bifreiðinni að Ásgeir væri undir áhrifum áfengis, en hann hafi setið við hlið hans í bifreiðinni. Stefnandi kvað Ásgeir ekki hafa komið inn til sín áður en lagt var af stað frá Bolungarvík. Hann hafi hitt hann á stéttinni við anddyrið og afhent honum lykilinn af bifreiðinni þar sem Ásgeir hefði ætlað að aka bifreiðinni með honum og konu hans til Ísafjarðar. Stefnandi sagði að ekkert áfengi hafi verið haft um hönd á ferðinni en akstur frá Bolungarvík til Ísafjarðar tæki tólf til fimmtán mínútur. Hálka hafi verið á veginum en ekki óeðlilega slæm færð. Lagt var fyrir stefnanda dskj. nr. 4, sem er lögregluskýrsla sem tekin var af stefnanda sama kvöld og slysið varð. Áður en skýrslan var tekin kvað stefnandi viðkomandi lögreglumann hafa lagt fyrir hann að blása í mæli til að kanna, hvort hann hefði neytt áfengis og jafnframt tilkynnt honum að væri hann ölvaður mætti hann ekki gefa skýrslu. Kvaðst stefnandi hafa blásið í mælinn og við svo búið hafi skýrslan verið tekin. Aðspurður kvað stefnandi Ásgeir nýlega hafa flust til Bolungarvíkur, eða í október [2004], en hann hefði áður verið búsettur á Patreksfirði. Þar hafi Ásgeir verið atvinnubílstjóri, ekið sjúkrabifreið og flutningabílum. Lára Huld Arinbjörnsdóttir, eiginkona stefnanda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún hefði ekki fundið áfengislykt af Ásgeiri umrætt sinn og sjálf kvaðst hún ekki hafa verið undir áhrifum áfengis. Ekkert hefði verið að akstrinum til Ísafjarðar er gefið gæti til kynna að Ásgeir hefði neytt áfengis fyrir aksturinn. Maron Pétursson, lögreglumaður, gaf símleiðis skýrslu á dómþingi. Hann sagði m.a. að þegar hann kom á vettvang slyssins hafi Ásgeir virst vankaður vegna slyssins, en ljóst hafi verið að um harðan árekstur hafði verið að ræða. Ásgeir hafi alltaf verið að fá sér „tyggjó“ og kvaðst Maron hafa beðið hann að koma inn í lögreglubifreiðina. Hafi hann rætt við Ásgeir þar, en Ásgeir fengið sér „tyggjó“ og verið þvoglumæltur. Hafi hann þá tekið þá ákvörðun að láta hann blása [í áfengismæli]. Hann kvaðst þó ekki hafa fundið áfengislykt af Ásgeiri. Maron sagði aðspurður að hálka hafi verið á veginum umrætt sinn. Ottó Þórðarson, lögregluvarðstjóri, gaf símleiðis skýrslu á dómþingi. Hann sagði m.a. að komið hefði verið með Ásgeir af vettvangi til sín á lögreglustöðina. Kvaðst hann ekki hafa merkt að Ásgeir væri undir áhrifum áfengis fyrr en hann hóf að tala við hann. Hafi Ásgeir verið þvoglumæltur og utan við sig, sem umferðarslysið eitt hefði þó getað valdið. Ekki hafi verið áfengislykt af Ásgeiri. Aðspurður kvaðst Ottó einnig hafa tekið skýrslu af stefnanda. Kvaðst hann ekki hafa gert það hefði stefnandi verið ölvaður. Rúnar Óli Karlsson gaf skýrslu fyrir rétti. Lagt var fyrir Rúnar dskj. nr. 5, sem er lögregluskýrsla sem tekin var af Rúnari kvöldið sem umferðarslysið varð. Hann staðfesti að hafa tjáð við skýrslutökuna að hann hefði ekki fundið áfengislykt af manninum [Ásgeiri Hinriki Ingólfssyni], ekki greint að hann væri ölvaður og ekki merkt að hann væri „þvoglumæltur eða valtur“. Rúnar kvaðst hafa séð álengdar þegar slysið átti sér stað. Hann hafi ásamt Eiríki Gíslasyni komið akandi suður Hnífsdalsveg í átt að Ísafirði og tekið eftir bifreið í fjarska og tekið eftir að ljós hennar vísuðu óeðlilega, fyrst upp í fjall og svo út á sjó, og greinilegt að eitthvað mikið var að, bifreiðin hafi m.ö.o. rásað til á veginum. Bifreiðin hafi að lokum runnið til vinstri, tekið niður ljósastaur og henst út af veginum. Rúnar kvaðst hafa hringt í neyðarlínuna og látið vita af umferðarslysinu. Rúnar kvað hálku hafa verið á veginum. Ályktunarorð: Í tryggingarskilmálum stefnda fyrir kaskótryggingu (húftryggingu) ökutækja er mælt fyrir í grein 2.8 um það að félagið bæti ekki tjón sem verða kunni á ökutæki þegar ökumaður vegna undanfarandi neyslu áfengis telst ekki geta stjórnað ökutækinu eða vera óhæfur til þess skv. ákvæðum umferðarlaga. Í 3. mgr. 45. gr. umferðalaga segir að ökumaður teljist óhæfur til að stjórna ökutæki nemi vínandamagn í blóði hans 1,20‰ eða meira. Í blóðsýni sem tekið var úr Ásgeiri Hinriki, ökumanni bifreiðarinnar umrætt sinn, 12. febrúar 2005, klukkan 19:44, reyndist vínandamagn í blóði hans 1,78‰. Í blóðsýni sem tekið var úr Ásgeiri Hinriki sama dag, klukkan 21:15, reyndist vínandamagn í blóði hans 1,52‰. Í þvagsýni sem Ásgeir Hinrik lét í té sama dag, klukkan 19:50, reyndist vínandamagn í þvagi hans 2,48‰. Í lögregluskýrslu, er tekin var af Ásgeiri Hinriki klukkan 19:05 umrætt kvöld, kvaðst hann hafa hafið drykkju á milli klukkan 19:00 og 20:00 kvöldið áður og lokið drykkju á milli klukkan 03:00 og 04:00 um nóttina. Haft var eftir honum að hann hefði ekki drukkið áfengi eftir að akstri lauk á ferð hans frá Ísafirði [með umferðarslysi að kvöldi 12. febrúar 2005]. Af framangreindu verður ráðið að Ásgeir Hinrik hafi við akstur umrætt sinn verið óhæfur til að stjórna ökutæki samkvæmt 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Þykja ákvæði 18. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 20/1954, ekki standa í vegi ákvæða greinar 2.8 gr. í tryggingarskilmálum stefnda fyrir kaskótryggingu. Verður að líta svo á að stefndi hafi með vátryggingarskilmálunum undanskilið sig ábyrgð með lögmætum hætti til fébótagreiðslu á grundvelli kaskótryggingar stefnanda hjá stefnda á bifreiðinni SR-973, vegna altjóns bifreiðarinnar SR-973 í umferðarslysi 12. febrúar 2005, er bifreiðin fór út af veginum um Eyrarhlíð. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt að málskostnaður falli niður. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Þorleifs Ingólfssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 291/2016
Kærumál Haldlagning Útlendingur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að haldlagningu farsíma hans yrði aflétt. Hæstiréttur taldi að uppfyllt hafi verið skilyrði 2. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga, sbr. IX. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, til þess að leggja hald á farsímann, enda gætu upplýsingar og gögn í símanum varpað ljósi á hver X væri í raun og veru. Hæstiréttur tók aftur á móti fram að L þyrfti dómsúrskurð til þess að rannsaka efni farsímans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 13. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2016 þar sem hafnað var kröfuvarnaraðila um að haldlagningu farsíma hans yrði aflétt. Kæruheimild er í g.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess að haldlagningunni verði aflétt.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Eins og rakið er í úrskurði héraðsdóms varvarnaraðili handtekinn í Flugstöð Leifs Eiríkssonar 13. mars 2016, grunaður umað hafa framvísað frönsku kennivottorði annars manns og þannig gerst brotlegur meðalannars við 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í tengslum við rannsóknmálsins var farsími og minniskort í fórum varnaraðila haldlagt, en hann hefur neitaðað greina lögreglu frá lykilorði sem nauðsynlegt er til þess að fá aðgang aðþeim upplýsingum og gögnum sem þar er að finna. Lögreglan telur sig þó geta afritaðgögnin en að það muni taka tíma.Í 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 segir aðleggja skuli hald á muni, þar á meðal skjöl, ef ætla má að þeir ellegar hlutireða upplýsingar sem þeir hafa að geyma hafi sönnunargildi í sakamáli, að þeirrahafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að verða gerðir upptækir.Þá segir í 2. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga að leiki vafi á hverútlendingur er við komu til landsins eða síðar geti lögregla lagt hald áferðaskilríki, farseðla og annað sem getur verið til upplýsinga um hver hanner. Varnaraðili hefur játað að hafa við komu til landsins framvísaðkennivottorði annars manns. Hann hefur hjá lögreglu sagst heita X og verafæddur árið 1999 í A. Á hinn bóginn hefur sóknaraðili aflað upplýsinga frálögreglu í Þýskalandi þar sem borin voru saman fingraför varnaraðila viðerlendan gagnagrunn og samkvæmt þeirri rannsókn heitir varnaraðili [...] og erfæddur árið 1995 í B. Samkvæmt þessu eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 29. gr. laganr. 96/2002, sbr. IX. kafla laga nr. 88/2008, til þess að leggja hald á farsímavarnaraðila, enda geta upplýsingar og gögn í símanum varpað ljósi á hver hanner í raun og veru. Það athugast að sóknaraðili hefur gert tilrauntil þess að rannsaka efnisinnihald umrædds farsíma án þess að fyrir liggisamþykki varnaraðila eða dómsúrskurður. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 71. gr.stjórnarskrárinnar skulu allir njóta friðhelgi einkalífs heimilis og fjölskylduog má ekki skerða einkalíf manns nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakrilagaheimild. Þótt heimilt sé að haldleggja hlut án dómsúrskurðar, sbr. 1. mgr.69. gr. laga nr. 88/2008, verður 68. gr. laganna ekki skilin á þann veg aðlögregla geti rannsakað efnisinnihald raftækja án þess að fyrir liggi úrskurðurdómara. Aðstæður þær sem hér um ræðir eru efnislega sambærilegar þeim semákvæði 1. mgr. 70. gr. og 1. mgr. 84. laga nr. 88/2008 taka til og samkvæmtlögjöfnun frá þeim er ljóst að lögreglu ber að afla dómsúrskurðar til þess aðrannsaka efni farsímans. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 12. apríl2016.Mál þetta barst HéraðsómiReykjaness 21. mars sl. með bréfi sóknaraðila dagsett sama dag. Málið varþingfest 23. mars sl. en frestað að beiðni sóknaraðila í þeim tilgangi að kannaafstöðu kærða frekar. Var málið tekið til úrskurðar þann 11. apríl sl. að málflutningiloknum. Sóknaraðilier X, sagður fæddur [...] 1999.Varnaraðili er lögreglustjórinn áSuðurnesjum.Sóknaraðili krefst þess aðlögreglustjóranum á Suðurnesjum verði gert að aflétta haldlagningu á síma, semhald var lagt á þann 13. mars sl. í lögreglumálinu 008-2016-[...]. Þá krefstkærði málskostnaðar og að hann verið lagður á ríkissjóð. Varnaraðilimótmælir kröfu sóknaraðila og krefst að henni verði hafnað. IÍ greinargerð sóknaraðila kemur fram að kærði hafi veriðhandtekinn í Flugstöð Leifs Eiríkssonar þann 13. mars 2016 eftir að hafaframvísað persónuskilríkjum annars manns. Við skýrslutöku hjá lögreglu hafikærði gefið upp raunverulegt nafn sitt og móður sinnar. Gaf hann einnig uppríkisfang sitt, síðasta heimilisfang og ferðaleið. Hafi kærði verið á allanhátt samvinnuþýður bæði við rannsókn og skýrslutöku hjá lögreglu. Vísar sóknaraðili um kröfuna til 2.mgr. 102., sbr. 3. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 3. mgr.69. gr. sömu laga. Einnig er vísað til 1. mgr. 71. gr. Stjórnarskrár Íslands og1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá kveðurlögmaður kærða að 68. gr. laga nr. 88/2008 stangist á við lög nr. 62/1994, sbr.8. gr. MSE og þannig samkvæmt túlkunarvenju einnig 71. gr. StjórnarskráÍslands. Til stuðnings kröfu sinni vísarsóknaraðili til þess að hann sé tilbúinn til að opna símann og sýna lögreglunniþau gögn sem rannsóknina varði. Hafi því lögreglan allt í höndunum sér sem þörfsé á til að bera kennsl á kærða. Í símanum sé að finna viðkvæmarpersónuupplýsingar fyrir aðra en kærða sem sé rannsókninni algerlega óviðkomandi.Á grundvelli meðalhófsreglu telji sóknaraðili því að beita megi vægariþvingunarúrræðum til að ná markmiðum rannsóknarinnar, en með haldlagningusímans. Þá telur sóknaraðili að 68. gr. laga nr. 88/2008 sé svo opið ákvæði aðþað brjóti gegn stjórnarskrárbundnu friðhelgi einkalífsins skv. 71. gr.stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944. Meðal annars vísar kærði tilmeðalhófsreglunnar sem kemur fram í 12. gr. laga nr. 37/1993 og 3. mgr. 53. gr.laga nr. 88/2008. Telur kærði að lögreglu sé óheimilt að skoða innihald símansnema að undangengnum dómsúrskurði. IIÍ skýrslu varnaraðila yfir kærða kemur fram að hannviðurkenni að hafa komið til landsins á fölskum skilríkjum þann 13. mars sl.Við komuna til landsins hafi kærði framvísað kennivottorði útgefnu á [...], gefiðút í Frakklandi 21. mars 2011. Hafi niðurstaða á rannsókn kennivottorðsinsverið sú að það væri ófalsað en kærði væri ekki réttmætur handhafi þess. Viðfyrstu skýrslutöku hafi kærði sagst vera sá sem franska kennivottorðið vargefið út til. Hafi aðilinn sagst hafa ætlað að hitta kærustu sína hér á landi.Kvaðst aðilinn ekki hafa símanúmer hjá kærustunni. Við mynda- og fingrafaratökuhafi aðilinn óskað eftir hæli hér á landi. Hafi hann þá sagst heita X og verafæddur [...] 1999 í [...] í A. Hann hafi flúið frá A vegna stríðsástands þar,eigi þar enga fjölskyldu nema móður sem búsett væri í [...] og faðir hans værilátinn. Við leit í upplýsingakerfum og gagnagrunnum hafi ekkert fundist á nafnaðilans né á franska kennivottorðið sem hann hafði framvísað. Í yfirheyrslu hjálögreglu hafi aðilinn sagst hafa fundið franska kennivottorðið á kaffihúsi íFrakklandi. Þá kemur einnig fram að kærði hafiverið reiðubúinn aðspurður að veita lögreglu upplýsingar um aðgangsorð eðanúmer að farsíma sínum en á sama tíma ekki sagst vita um lykilorðið að símanum.Lögreglan hafi komist inn í símann og fundið þar meðal annars mynd af öðruvegabréfi á minniskorti sem hafi fundist í fórum hans. Á því vegabréfi hafiverið ljósmynd af kærða en annað nafn komi þar fram, fæðingardagur og upprunien kærði hafi greint frá við fyrri skýrslutökur. Kærði hafi ekki viljað kannastvið það og sagt það aðeins vera ljósmynd en ekki vegabréf. Á þeirri ljósmyndkemur fram að viðkomandi er sagður fæddur [...] 1995 og heita [...] frá B. Þáhafi tvö önnur minniskort fundist í fórum kærða sem læst væru með lykilnúmerien kærði neitað að gefa upp aðgangsorð að þeim. Þá hafi kærði neitað því aðhafa sótt um hæli í öðru landi en við rannsókn málsins hafi komið fram að kærðihafi sótt um hæli í Þýskalandi í desember 2015. Því hafi kærði aðspurðurneitað. Í skýrslutöku þann 16. mars sl.tekur kærði það skýrt fram að hann vilji hvorki ræða við né hlusta á lögreglu.Hafi þá ekki fleiri spurningar verið lagðar fyrir kærða. Í upplýsingaskýrslukemur fram að í kjölfar skýrslutöku þann 16. mars hafi kærða verið afhenturfarsími hans undir eftirliti rannsakara þar sem kærði kvaðst ætla að veitalögreglu aðgang að símanum svo rannsaka mætti innihald hans. Hafi kærði sagt aðhann gæti ekki opnað símann nema hafa hann í höndunum en síminn væri opnaðurmeð því að draga línu á milli punkta á snertiskjá símans og þannig teiknað uppákveðið mynstur. Fljótlega hafi orðið ljóst að tilraunir kærða til að opnasímann hafi verið fyrirsláttur og raunverulegt markmið kærða verið það eitt aðlæsa símanum enn frekar til að torvelda rannsókn málsins. Hafi síminn því veriðtekinn aftur af kærða. Hafi kærði, að höfðu samráði við verjanda sinn, spurtlögreglu hvort unnt væri að tryggja að lögregla skoðaði ekki ákveðin gögn semværu að finna í símanum en þau gögn tengdust öðrum aðilum sem hann hafi ekkiviljað blanda inn í málið. Hafi því verið neitað. Í kjölfar skýrslutöku þann 1. aprílsl. hafi kærði krafist þess að fá gögn málsins afhent. Ítrekað hafi verið reyntað útskýra fyrir honum að lögmaður hans myndi óska eftir afriti af gögnummálsins og ákvörðum um gagnaafhendingu yrði tekin í kjölfarið en ekki væri unntað afhenda gögn málsins að svo komnu. Kærði hafi brugðist illa við og neitað aðyfirgefa skýrslugerðarherbergið og sýnt ógnandi hegðun. IIIÍ 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 segir að leggjaskuli hald á muni, þar á meðal skjöl, ef ætla megi að þeir ellegar hlutir eðaupplýsingar sem þeir hafi að geyma hafi sönnunargildi í sakamáli, að þeirrahafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að verða gerðir upptækir.Í 2. mgr. segir að nú sé þess kostur að tryggja sönnun í því skyni sem í 1.mgr. segir án þess að leggja þurfi hald á mun og skuli þá þess í stað beina þvítil eiganda eða vörsluhafa munarins að veita aðgang að honum eða láta í téupplýsingar, sem hann hafi að geyma, svo sem með því að afhenda afrit af skjalieða annars konar upplýsingum. Í 1. mgr. 69. gr. laganna segir að lögreglu séheimilt að leggja hald á muni án dómsúrskurðar sbr. þó 2. mgr. sem kveður á umþað að séu munir í eigu þriðja manns verði ekki lagt hald á þá nema meðúrskurði eða ótvíræðu samþykki eiganda eða vörsluhafa. Í greinargerð með 1. mgr. 68. gr.segir m.a. að með tilvísun til upplýsinga sem munur hafi að geyma, sé t.d. áttvið tölvu. Tölvan sjálf hafi sjaldnast sönnunargildi heldur eigi það við þærrafrænu upplýsingar sem þar sé að finna. Um 2. mgr. segir að stundum sé hægtmögulegt að ná því meginmarkmið, sem að sé stefnd með því að leggja hald á mun,þ.e. að tryggja sönnun í sakamáli, með öðru og vægara móti. Á þann hátt sé unntað komast hjá því tjóni og óhagræði sem af því leiði að hald sé lagt á mun. Séþess á annað borð kostur sé til þess ætlast samkvæmt ákvæðinu að í stað þess aðleggja hald á mun beini lögregla því til eiganda eða vörslumanns munar að veitaaðgang að honum þannig að skoða megi hann og taka af honum myndir í þágurannsóknar. Einnig að láta í té upplýsingar, sem hlutur hefur að geyma,endurrit af rafrænum upplýsingum úr tölvu. IVEins og mál þetta er vaxið liggurfyrir að sóknaraðili hefur a.m.k. gefið upp tvö nöfn og fæðingardaga hjálögreglu auk þess sem þriðja nafnið fannst á ljósmynd í síma sóknaraðila. Ekkiverður séð að sóknaraðili sé samvinnufús við rannsókn málsins og neitar aðsvara spurningum lögreglu sem mættu upplýsa málið. Í 1. mgr. 68. gr. laga nr.88/2008 segir að leggja skuli hald á mundi ofl. ef þeir hafa sönnunargildi ísakamáli. Í máli þessu er þegar ljóst að lögregla hefur fundið skjal eðaljósmynd sem gefur til kynna að sóknaraðili reynir að torvelda rannsóknmálsins. Þá verður að leggja snjallsíma að jöfnu við tölvur en tekið er fram ígreinargerðinni með ákvæðinu að m.a. sé átt við tölvur. Af gögnum málsinsliggur fyrir að sóknaraðili hefur ekki sýnt samstarfsvilja og hefur vægariúrræði en haldlagning því ekki reynst mögulegt. Þá tekur dómurinn ekki undirþað með sóknaraðila að orðalag 68. gr. laga nr. 88/2008 sé svo opið að þaðbrjóti í bága við friðhelgi einkalífsins sem bundið er í Stjórnarskrá Íslandsné 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Sóknaraðili hefur gerst brotlegur viðíslensk lög með því að framvísa röngu kennivottorði við komu til landsins. Ermálið enn á rannsóknarstigi og verður ekki annað séð af gögnum málsins en aðsóknaraðili hafi sjálfur tafið fyrir rannsókninni. Þá verður ekki tekið undirþað með sóknaraðila að 71. gr. Stjórnarskrárinnar né að 8. gr. MDE verndi önnurgögn við rannsókn sakamáls en þau sem kærði sjálfur kýs að sýna lögreglu. Þáverður umræddri heimild til haldlagningar ekki jafnað við heimildir og skilyrðiXI. kafla laga nr. 88/2008 um upplýsingar úr símum, hlerum ofl. eins ogsóknaraðili byggði á í málflutningi sínum, þ.e. að lögregla þurfi úrskurðdómara til að geta skoðað innihald tölvu eða snjallsíma við rannsókn sakamála.Getur haldlagning vissulega skert persónulega friðhelgi manna og veðurheimildinni því ekki beitt nema gætt sé meðalhófs og rannsókn máls séforsvaranleg að öðru leyti. Til að vega upp á móti slíkum óþægindum og mögulegutjóni sem menn geta orðið fyrir eru rúm ákvæði um skaðabætur vegna meðfarðarsakamála í XXXVII. kafla laganna. Eins og mál þetta er vaxið telurdómurinn rannsóknarhagsmuni enn vera til staðar þar sem rannsókn málsins er enní fullum gangi og heimild sé til staðar í 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 tilað haldleggja umræddan síma í þeim tilgangi að afla hugsanlegra sönnunargagna.Fer sú heimild ekki gegn 71. gr. Stjórnarskrár Íslands né 8. gr.Mannréttindasáttmála Evrópu.Með vísan til framangreinds ogrannsóknargagna málsins þykir lögregla hafa sýnt fram á að þær rannsóknaraðgerðirsem m.a. felast í því að rannsaka innihald farsíma kærða, geti haft þýðingu ogskipt miklu fyrir yfirstandandi rannsókn. Eru samkvæmt ofansögðu ekki skilyrðitil að fella haldlagninguna niður.Verður því að hafna kröfu sóknaraðila í máli þessu.Málskostnaður verður ekkiúrskurðaður. Úrskurð þennan kveður uppÁstríður Grímsdóttir héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐKröfu sóknaraðila X um aðlögregla aflétti haldlagningu á farsíma hans er hafnað.
Mál nr. 682/2016
Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta Hefð
D höfðaði mál gegn S og krafðist þess aðallega að fjárhús og hlaða í eigu S ásamt öllu því sem þeim húsum tilheyrði yrði borið út af jörðinni Ártúni sem var í eigu D. Talið var sannað að S og þar áður faðir hans, sbr. 3. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, hefðu haft umráð skika sem fjárhúsið og hlaðan væru á í fullan hefðartíma og jafnframt útilokað aðra frá afnotum hans. Hefði með því stofnast eignarréttur til handa S yfir skikanum. Væru ekki í máli þessu forsendur til að afmarka þann skika sem eignarréttur S tæki til. Var S því sýknaður af aðalkröfu D. Til vara krafðist D þess að S og allt sem honum tilheyrði yrði borinn út af landi, sem D afmarkaði annars vegar með nánar tilgreindum hnitum og hins vegar yrði að skilja afmörkunina þannig að ytri mörk hennar væru landamerki jarðarinnar Ártúns. Með vísan til þess að ekki væru forsendur til þess í málinu að ákvarða ytri mörk fyrrgreinds skika var varakröfu D vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 2016. Hann krefst þessaðallega að fjárhús og hlaða, fastanúmer 216-1803, í eigu stefnda ásamt öllu því sem fjárhúsinuog hlöðunni tilheyrir, verði borið út af jörðinni Ártúni sem er í eiguáfrýjanda. Til vara krefst hann þess að stefndi ásamt öllu því sem honum fylgirverði borinn út af fyrrgreindri jörð, fyrir utan það svæði sem afmarkast með eftirfarandihætti: úr punkti 1, hnit X564934.8 og Y603670.3, í punkt 2, hnit X564897.6 ogY603672.4, í punkt 3, hnit X564899.4 og Y603703.4, í punkt 4, hnit X564936.6 ogY603701.4 og þaðan í fyrrnefndan punkt 1. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans aðsannað sé að stefndi og þar áður faðir hans, sbr. 3. gr. laga nr. 46/1905 umhefð, hafi haft umráð skika sem fjárhúsið og hlaðan, og það sem þessum húsumtilheyrir, eru á í fullan hefðartíma og jafnframt útilokað aðra frá afnotumhans. Hafi með þessu stofnast eignarréttur til handa stefnda yfir skikanum. Ekkieru í máli þessu forsendur til þess að afmarka þann skika, sem eignarrétturstefnda, sem til er orðinn á þann hátt er að framan greinir, tekur til. Verðurstaðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjanda.Varakrafa áfrýjanda miðar við að stefndi og allt sem honum tilheyrirverði borinn út af landi, sem áfrýjandi afmarkar annars vegar með hnitum á þannhátt sem í kröfunni er lýst og hins vegar verður að skilja afmörkunina þannigað ytri mörk hennar séu landamerki jarðarinnar Ártúns. Í ljósi þess að ekki eruforsendur til þess í málinu að ákvarða ytri mörk þess skika, sem eignarrétturstefnda tekur til, verður varakröfu áfrýjanda vísað frá héraðsdómi. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður um sýknu stefnda, Sigurgeirs Jónssonar, af aðalkröfu áfrýjanda,Dags Klemenssonar, svo og um málskostnað.Varakröfu áfrýjanda er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi greiði stefnda 700.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 5. júlí 2016.Málþetta er höfðað 2. september 2015 og var dómtekið 10. maí sl.Stefnandier Dagur Klemensson, Ártúni, Þingeyjarsveit.Stefndier Sigurgeir Jónsson, Árteigi, sömu sveit.Stefnandikrefst þess að fjárhús og hlaða, fastanr. 216-1803, matshluti 11-0101 og12-0101 í eigu stefnda, ásamt öllu því sem fjárhúsinu og hlöðunni tilheyrir,verði borið út af landi stefnanda, Ártúni, landnr. 153397.Til vara er krafist að stefndi ásamtöllu því sem honum fylgir verði borinn út af landi stefnanda, Ártúni, landnr.153397, öðru en því sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 1 (X:564934.8, Y: 603670.3) í hnitpunkt 2 (X: 564897.6, Y: 603672.4) í hnitpunkt 3(X: 564899.4, Y: 603703.4) í hnitpunkt 4 (X: 564936.6, Y: 603701.4) og þaðan íáðurnefndan punkt 1. Þá er krafist málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar.Gengiðvar á vettvang.IStefnandi er eigandi Ártúns íÞingeyjarsveit og stefndi eigandi Árteigs. Var síðarnefnda jörðin stofnuð úrlandi hinnar fyrrnefndu árið 1959. Liggja fyrir landamerkjaskrár, dagsettar 27.október 1959. Segir þar að merki Ártúns að sunnan séu norðurmerki GranastaðaII, vestan Kvíslar, að vestan Hágrjót, að norðan lína frá vörðu á Fljótsbakka,rétt sunnan við litla tjörn á Eyjunni, í norðurbakka Álftatjarnar og skurðósvið tjörnina og bein lína þaðan, nyrst á há-Nípu og að austan Skjálfandafljót,suður að landamerkjum Árteigs, á Granastaðaeyju, sem séu afmörkuð með vörðumþvert yfir eyjuna, en þaðan séu merkin í Kvíslina, suður að stíflu. Innanlandamerkja Ártúns, í fjallinu, eigi nýbýlið Árteigur helming ræktanlegs landsofan Klappa, sunnan Raflækjar og helming óskipts beitilands. Þá segirsameiginlega um Granastaði II, Ártún og Granastaði I að tún séu ekki bundinlandamerkjaskrám um þessar jarðir, þau sem ræktuð hafi verið. Séu þau teiknuð ásérstakt túnkort og liggi öll vestan Kvíslar.Landamerkjaskrá Árteigs segir að aðsunnan ráði norðurmerkjalína Granastaða II, að austan Skjálfandafljót, aðnorðan landamerkjalína Ártúns, afmörkuð með vörðum, þvert yfir Granastaðaeyjuog að vestan Granastaðakvísl. Auk þess eigi ,,þetta nýbýli“ helming óskiptsbeitilands í fjallinu í landi Ártúns og hlutfallslegar nytjar af varphólmum íFljótinu, sem liggi í hinu forna Granastaðalandi.Jón Sigurgeirsson eignaðist Árteigárið 1959, er hann skipti jarðeignum með bræðrum sínum Klemens og Páli. FékkKlemens Ártún, þ.e. þann helming sem eftir stóð er stofnað hafði verið tilÁrteigs. Stefndi er sonur Jóns og stefnandi sonur Klemens.Í greinargerð stefnda er staðhæft aðvið stofnun Árteigs hafi aðeins óræktuðu landi verið skipt milli bræðranna. Jónhafi áfram verið með verkstæðisaðstöðu til 1964 og með búrekstraraðstöðu ásamtstefnda til 1974. Fram til 1974 hafi heyskapur jarðanna verið sameiginlegur,heyjað í sömu hlöðu og sameiginleg útihús verið notuð. Hafi verið skýrskilningur á því milli bræðranna að þeir ættu saman ,,búrekstrar­einingar“ íÁrtúni og að eftir ætti að skipta þeim á milli þeirra. Til marks um það séumakaskiptasamningar, undirritaðir af Klemens m.a., þar sem makaskipta hafi átthluta Páls í ,,þessum húseignum“ og að í skattframtölum hafi verið talin framhjá Páli og Jóni þriðjungseign í húseignum í Ártúni. Í fasteignamati hafi veriðgert ráð fyrir sömu þriðjungaskiptingu fram yfir 1990, en það hafi þá breyst ánnokkurra löggerninga varðandi það.Jón Sigurgeirsson og stefndi byggðu áárunum 1974 og 1975 fjárhús og hlöðu, sem þetta mál snýst um. Óumdeilt er aðbyggingarnar voru reistar í landi Ártúns. Bræðurnir Jón og Klemens gerðu enganskriflegan samning um lóð undir byggingarnar. Segir stefnandi að Klemens hafiheimilað munnlega að þær yrðu reistar. Segir stefnandi að síðan hafi stefndi,,stundað búskap á landinu“ með samþykki stefnanda og mannvirkin fengið aðstanda fyrir greiðasemi stefnanda. Þá hafi stefndi með hléum nýtt land hjámannvirkjunum, m.a. undir búfé og heyrúllur og geri svo nú. Kveðst stefnandihafa ámálgað það við stefnda, svo sem áður hefði oft verið rætt, að mannvirkinstæðu heimildarlaust í landi Ártúns. Hafi stefndi óskað eftir heimild til aðþau stæðu áfram. Með bréfi 14. maí 2014 hafi stefnandi lýst því að heimildinstæði ekki lengur og óskað viðræðna um hentuga tímasetningu til brottflutnings.Hafi stefndi ekki orðið við ítrekuðum tilmælum um að flytja mannvirkin á brott.IIStefnanditelur rétt sinn til að fá landið rýmt vera ótvíræðan, enda sé hann þing­lýstureigandi landsins, sem aldrei hafi verið skilið frá jörðinni Ártúni. Séeignarréttur hans óumdeildur að hann telji, því hvergi sé að finna skjöl ervarði lóðarréttindi stefnda. Aldrei hafi staðið til að veita stefnda eða fyrrieigendum slík réttindi og það hafi ekki verið gert. Stefnda hafi alla tíð veriðljóst að mannvirkin væru án lóðar­réttinda og hann hafi aldrei haldið öðru framfyrr en fyrst með bréfi dags. 30. mars 2015.Stefnandikveðst vísa til þess að hann hafi greitt skatta og aðrar skyldur af landinu, ánþess að krefja stefnda um lóðarleigu. Hafi mannvirkin þannig fengið að standa álandinu fyrir góðvild stefnanda án nokkurs endurgjalds allt frá upphafi ogstefnandi borið af því allan kostnað. Stefndi hafi engar athugasemdir gert viðþað og ekki greitt sjálfur skatta af landinu eða borið aðrar skyldur. Stefndiog fyrri eigandi Árteigs hafi þannig í framkvæmd viðurkennt ótakmarkaðeignarhald stefnanda á landi undir mannvirkin, allt frá upphafi. Hafi stefndiþannig ætíð verið grandsamur um að þau yrðu þar ekki varanlega.Hvaðsem líði meintum og mögulegum viðræðum milli aðila á liðnum áratugum um möguleglandskipti og nýtingarheimildir, liggi fyrir að þær hafi aldrei leitt tilsamkomulags.Stefnandikveður varakröfu sína byggða á sömu málsástæðum og aðalkröfu að breyttubreytanda. Stefnandivísar til meginreglu eignarrétta, ákvæða þinglýsingalaga nr. 39/1978 ogalmennra réttarvörslusjónarmiða.IIIStefndikveðst aðallega byggja á því að hann eigi landskikann sem húsin standi á, entil vara á því að hann hafi afnotarétt af honum. Hann kveðst aðallega byggja áþví að Jón Sigurgeirsson hafi fengið skikann með samkomulagi við Klemens bróðursinn. Hafi skikinn verið girtur af oghúsin reist á honum með fullu samþykki Klemens, sem þá hafi átt Ártún. Afmörkunskikans hafi verið hluti af uppgjöri og skiptingu á milli bræðranna á eignumbús foreldra þeirra. Hér skipti einnig máli að faðir stefnanda og síðarstefnandi hafi aldrei gert athugasemdir við þetta fyrirkomulag í fleiri áratugiog hafi því sýnt af sér tómlæti. Faðir stefnda og síðar stefndi séu því réttmætireigendur landskikans. Sé raunar viðurkennt í stefnu að þetta samkomulag hafiverið til staðar, þar sem þar segi að umrædd mannvirki hafi verið byggðsamkvæmt munnlegri heimild Klemens, þá eiganda Ártúns. Verðiekki fallist á að faðir stefnda hafi eignast landskikann með samkomulagi,kveðst stefndi byggja á því að hann hafi eignast hann fyrir hefð. Samkvæmt 1.gr. laga nr. 46/1905 megi vinna hefð á fasteign, er geti verið eign einstakramanna, án tillits til þess, hvort hún hafi áður verið einstaks manns eign eðaopinber eign. Samkvæmt 2. gr. sömu laga sé 20 ára óslitið eignarhald skilyrðifyrir hefði. Fyrir liggi að fjárhúsið hafi staðið á lóðinni síðan 1974 og þaðhafi verið reist með fullu samþykki eiganda Ártúns. Fjárhúsið hafi staðiðathugasemdalaust í að minnsta kosti tuttugu ár á þessum landskika, meðtilheyrandi afnotum og eignarhaldi á landskikanum vegna samkomu­lags feðraaðila þar um, en til vara að stefndi hafi öðlast afnotarétt fyrir hefð.Íöllum tilvikum kveðst stefndi byggja á því að réttindum sínum til eignar eðanota af landskikanum hafi fylgt afnotaréttur af jörð Ártúns til vörslu þesslausafjár og búfénaðar sem stefndi hafi haft á landinu, þ.m.t. heyrúllur,búfénaður, vinnuvélar og verkfæri og eigi þar sömu málsástæður við að breyttubreytanda.Stefndivísar einkum til meginreglna samninga- og kröfuréttar og eignaréttar. Þá vísarhann til fyrrnefndra laga nr. 46/1905 um hefð.IVMálsaðilargáfu skýrslu fyrir dómi, svo og vitnin Klemens Sigurgeirsson, faðir stefnandaog Eiður Jónsson, bróðir stefnda.Svosem að framan er rakið er deilt um rétt til skika úr landi Ártúns, sem faðirstefnda, þá eigandi Árteigs, notaði til að reisa á fjárhús og hlöðu um miðjan8. áratug síðustu aldar. Hafði hann heimild Klemens bróður síns, þá eigandaÁrtúns, til að nota skikann. Klemens sagði fyrir dómi að bróðir sinn hefðibeðið um þetta og hann orðið við því af greiðasemi, en ekki hefði staðið til aðafhenda honum skikann til eignar.Ískýrslu Eiðs Jónssonar kom fram að faðir hans hefði átt hlutdeild í byggingum íÁrtúni og hefði gefið þá hlutdeild eftir er hann reisti nýjar byggingar fyrirsig. Þrátt fyrir þetta þykir stefndi ekki hafa fært sönnur á að Klemens hafiframselt skikann til eignar með samkomulagi þeirra Jóns í öndverðu. Dómurinntelur það engu breyta um niðurstöðu málsins þótt stefnandi og faðir hans hafigreitt fasteignagjöld af Ártúni og þar með töldum skikanum, sem er að mestuafgirtur, þótt deilt sé um hvort girðingarnar eigi að ráða mörkum hans. Erljóst að mati dómsins að faðir stefnda og síðar stefndi hafa haft umráð hans ífullan hefðar­tíma og jafnframt útilokað aðra frá afnotum hans.Ekkiverður talið að sýnt hafi verið nægilega fram á að faðir stefnda hafi fengiðskikann til láns eða með öðrum hætti skuldbundið sig til að skila honum aftur.Stendur 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 því ekki í vegi að hefð geti hafaunnist. Verður að þessu gættu fallist á það með stefnda að hann hafi eignastskikann fyrir hefð.Aðilareru ósammála um mörk skikans. Ætla verður rekstri sem tengist slíkum bygg­ingumsem hér um ræðir hæfilegt svæði til óhjákvæmilegrar umferðar og athafna tengdumrekstrinum. Það svæði sem varakrafa stefnanda felur í sér er þrengra en svo aðhæfilegt geti talist, sérstaklega að því er varðar syðri mörkin. Ekki eru efnitil að ákveða mörk skikans hér, en rétt þykir að sýkna stefnda af varakröfunnimeð vísan til þessa.Eftirþessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 900.000 krónurí málskostnað.Dóminnkveður upp Erlingur Sigtryggsson. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991.D Ó M S O R Ð :Stefndi,Sigurgeir Jónsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Dags Klemenssonar í máli þessu.Stefnandigreiði stefnda 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 184/2015
Víxill
Í hf. höfðaði mál til heimtu skuldar samkvæmt víxli sem afhentur var til tryggingar greiðslu yfirdráttar á reikningi D ehf., en A og H voru ábekingar á víxlinum. Ekki var fallist á með A og H að Í hf. væri ekki réttur eigandi víxilsins og að bankinn hefði af ásettu ráði bakað þeim tjón eða brotið gegn ákvæðum innheimtulaga nr. 95/2008. Var þeim gert að greiða Í hf. umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. mars 2015. Þau krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þau verði sýknuð af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur hafa engin haldbær rök fært fyrir aðalkröfu sinni um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Ari Axel Jónsson og Hólmfríður G. Þorleifsdóttir, greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. desember 2014. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þriðjudaginn 11. nóvember, er höfðað 24. apríl 2012 af Íslandsbanka hf., kt. [...], Kirkjusandi 2, Reykjavík, á hendur Ara Axel Jónssyni, kt. [...], Hindarlundi 9, Akureyri, Hólmfríði G. Þorleifsdóttur, kt. [...], Hindarlandi 9, Akureyri og Dregg-Shipping ehf., kt. [...], Oddeyrartanga Akureyri. Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða in solidum 18.055.493 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. september 2011 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu Ari Axel og Hólmfríður krefjast sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Aðalkröfu þeirra um frávísun málsins var hafnað með úrskurði. Dregg-Shipping ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 7. maí 2012. Þrotabúið hélt ekki uppi vörnum í málinu. Málavextir Stefnandi höfðar málið til heimtu skuldar samkvæmt víxli að fjárhæð tuttugu milljónir króna. Útgefandi víxilsins er stefndi Ari Axel en greiðandi stefnda Dregg Shipping ehf. Víxillinn er ábektur af stefndu Hólmfríði. Á víxilinn er skráður útgáfudagurinn 7. september 2011 og gjalddaginn 9. september 2011. Prentað er á víxilinn að hann skuli greiðast í Sparisjóði Norðlendinga, Akureyri. Með víxlinum er skjal, nefnt „yfirlýsing og umboð til útfyllingar víxileyðublaðs vegna skuldar eða yfirdráttar á tékkareikningi / kreditkorti / ábyrgðar“, dagsett 10. september 2007, og veita þar öll stefndu Sparisjóði Norðlendinga umboð til að fylla víxilinn út hvað varðar útgáfudag, upphæð og gjalddaga og innheimta hann sem víxilskuld. Með tilkynningu dagsettri og birtri fyrir stefndu hinn 9. september 2011, tilkynnti Byr hf. þeim að gjalddagi víxilsins hefði verið ákveðinn 9. september 2011. Víxillinn yrði sýndur þann dag og næstu tvo virka daga í afgreiðslu Byrjar, Skipagötu 9, Akureyri, á afgreiðslutíma. Með auglýsingu, birtri í Lögbirtingablaði 28. marz 2008 tilkynnti fjármálaeftirlitið að það hefði veitt samþykki fyrir samruna Sparisjóðs Norðlendinga við Byr sparisjóð. Frá og með 1. júlí 2007 tæki Byr sparisjóður við öllum réttindum og skyldum Sparisjóðs Norðlendinga. Með auglýsingu, birtri í Lögbirtingablaði 30. apríl 2010, tilkynnti fjármálaeftirlitið að það hefði ákveðið að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Byrjar sparisjóðs og víkja stjórn frá í heild sinni. Jafnframt hefði fjármálaeftirlitið meðal annars ákveðið að öllum eignum Byrjar sparisjóðs yrði þegar í stað ráðstafað til Byrjar hf., og tæki Byr hf. við öllum tryggingaréttindum Byrjar sparisjóðs. Með auglýsingu, birtri í Lögbirtingablaði 1. desember 2011, tilkynnti fjármálaeftirlitið að það hefði veitt samþykki sitt fyrir samruna Byrjar hf. og stefnanda. Skyldi stefnandi taka við öllum réttindum og skyldum Byrjar hf. frá 30. júní 2011. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi segist innheimta skuld samkvæmt víxli sem gefinn hafi verið út hinn 7. september 2011 af stefnda Ara Axel að fjárhæð tuttugu milljónir króna, samþykktur til greiðslu í „Íslandsbanka (áður BYR)“ af stefnda Dregg-shipping ehf., ábektur af útgefanda og stefndu Hólmfríði án afsagnar. Víxillinn hafi verið afhentur stefnanda til tryggingar greiðslu yfirdráttar á reikningi Dregg-Shipping ehf. nr. 1145-26-6603 í „Íslandsbanka (áður BYR)“. Víxilskjalið hafi verið útfyllt hvað varði útgáfudag og gjalddaga. Viðfest víxlinum hafi verið umboð til handa stefnanda að ljúka útfyllingu skjalsins og gera það að formgiltum víxli ef á ábyrgð víxilskuldara reyndi. Aðrar takmarkanir hafi ekki verið gerðar á útfyllingarheimild stefnanda. Stefnandi hafi fært á víxilinn útgáfudaginn 7. september 2011 og gjalddagann 9. september 2011. Skuldin sem tryggð hafi verið með víxlinum hafi numið stefnufjárhæð á gjalddaga víxilsins. Þar sem krafan hafi ekki verið greidd þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir hafi málshöfðun verið nauðsynleg. Stefnandi kveðst byggja dómkröfur sínar á lögum nr. 93/1933, einkum 7. kafla. Vaxtakrafa sé studd við III. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 10. og 12. gr. Krafa um málskostnað sé studd við 1. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 og vegna réttarfars sé vísað til XVII. kafla sömu laga. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málástæður og lagarök stefndu Ara Axels og Hólmfríðar Stefndu segjast mótmæla dómkröfum, öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda og telja engin þeirra eigi að leiða til þess að dómkröfur hans verði teknar til greina. Stefndu segjast í fyrsta lagi byggja á því að rangur aðili hafi höfðað málið sbr. a-lið 1. mgr. 118. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 sem leiði til sýknu sbr. 2. mgr. 16. gr. sömu laga. Íslandsbanki hf. höfði málið vegna Byrjar útibús 1145, hins hafi víxilumboð stefndu verið gefið út til Sparisjóðs Norðlendinga. Segja stefndu því byggja aðallega á því að sýkna beri þau vegna aðildarskorts stefnanda, hvergi sé útskýrt í stefnu hvernig aðild stefnanda að málinu sé komin til og beri því að sýkna stefndu. Stefndu segjast byggja á því að meintar heimildir stefnanda til málshöfðunar á grundvelli víxilsins sem lagður sé fram í málinu brjóti hvað sem öðru líði í bága við II. kapítula víxillaga nr. 93, 1933 um framsal víxla. Málatilbúnaður stefnanda sé hins vegar svo vanreifaður að stefndu sé ókleift að fjalla um þessa málsástæðu sína að nokkurri nákvæmni, þar á meðal það hvaða ákvæði kapítulans eigi við um framsal víxilsins en stefndu vísi til II. kapítula laganna hvað þetta varði og áskilji sér rétt til að fjalla um þessar varnir síðar. Stefndu segja í greinargerð sinni að þau áskilji sér rétt til þess á síðari stigum málsins að vísa til hvaða ákvæðis víxillaga sem sé, kröfum sínum til stuðnings, enda gefi vanreifaður málatilbúnaður stefnanda efni til að hafa uppi slíkan áskilnað þar sem stefndu sé, vegna vanreifunarinnar, í raun ókleift að verjast á grundvelli laganna. Vel geti komið til álita að beita til að mynda VI. og XI. kapítula víxillaga til varnar gegn meintum kröfum stefnanda ef fyrir liggi hvernig heimildum hans til innheimtunnar sé háttað. Engir aðrir kostir séu af hálfu stefndu en að hafa þennan áskilnað uppi til að verjast í málinu á síðari stigum. Þá segjast stefndu byggja á því að persónuleg ábyrgð þeirra sé löngu niður fallin með beinni vísan til þess sem fram komi og yfirlýsingu og umboði til útfyllingar víxileyðublaðs sem þau hafi ritað undir. Þar segi orðrétt „Ábyrgð á skuldum einstaklinga gildir í 4 ár frá og með undirritun þessarar yfirlýsingar.“ Yfirlýsingin hafi verið undirrituð á Akureyri hinn 10. september 2007 og sé því mun lengri tími en fjögur ár liðin frá undirritun yfirlýsingarinnar. Á grundvelli þessa skýra samningsákvæðis beri að sýkna stefndu. Þá segjast stefndu reisa sýknukröfu sína á því að á sama skjali segi orðrétt „Við undirritaðir, greiðandi, útgefandi og ábekingar, staðfestum einnig að hafa kynnt okkur efni upplýsingabæklings bankans um sjálfskuldarábyrgð og greiðslumat í samræmi við „samkomulag um notkun ábyrgð á skuldum einstaklinga“ sem Sparisjóður Norðlendinga er aðili að.“ Tilgangurinn með þessum texta geti ekki verið annar en að hið tilgreinda samkomulag sé hluti af samningssambandi og Sparisjóðs Norðlendinga. Í samkomulaginu segi m.a. orðrétt í 2. gr.: „Aðilar að samkomulagi þessu eru sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðenda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu eru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings eru sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Samkomulag þetta tekur til allra skuldaábyrgða þ.e. sjálfskuldarábyrgða og einfaldra ábyrgða, af skuldabréfalánum, víxlum og öðrum skuldaskjölum, á yfirdráttarheimildum á tékkareikningum og..... Samkomulagið gildir óháð því hvort til ábyrgðar er stofnað með áritun á skuldabréf, víxil eða annað skuldaskjal eða við útgáfu sérstakrar ábyrgðaryfirlýsingar.“ Þá segi í 3. gr. samkomulagsins „Sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert... Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en krónum 1.000.000.“ Í 4. gr. segi enn fremur: „Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður skal hann staðfesta það skriflega.“ Þá sé kveðið á um eftirfarandi í 5. gr. samkomulagsins: „Fjármálafyrirtæki ber að tilkynna ábyrgðarmanni um vanskil sem verða á fjárhagslegri skuldbindingu sem hann er í ábyrgð fyrir. Stefnt skal að því að slík tilkynning sé send innan 30 daga frá greiðslufalli skuldara. Fjármálafyrirtæki breytir ekki skilmálum láns eða annarra fjárhagslegra skuldbindingar sem tryggð er með skuldaábyrgð eða veði nema með samþykki ábyrgðarmanns...... Fjármálafyrirtæki skal um hver áramót tilkynna ábyrgðarmanni skriflega um hvaða kröfum hann er í ábyrgðum fyrir, hverjar eftirstöðvar þeirra eru, hvort að þær eru í vanskilum og hversu mikil vanskil eru ef um þau er að ræða.“ Stefndu segja að samkomulagið gildi þannig ótvírætt um þá skuldbindingu sem stefnandi haldi fram að til staðar sé á hendur stefndu á grundvelli áðurnefndrar yfirlýsingar og umboðs. Hvorki stefnandi né Sparisjóður Norðlendinga hafi uppfyllt neinar af ofangreindum skyldum gagnvart stefndu. Þannig hafi aldrei neitt greiðslumat verið framkvæmt að neinu tagi og stefndu hafi aldrei óskað eftir því að greiðslumat yrði ekki framkvæmt. Hvorki hafi verið framkvæmt greiðslumat á einkahlutafélaginu Dregg-Shipping ehf., Ara né Hólmfríði. Þá hafi tilkynningar af því tagi sem getið er í 5. gr. ekki verið sendar stefndu enda hefðu þau kallað á viðbrögð af hálfu stefndu þegar í stað ef þeim hefðu borist slíkar tilkynningar. Með vísan til þessa beri að sýkna stefndu. Segja stefndu einnig vísa til þeirra sjónarmiða sem fram komi í dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. E-913/2011 frá 23. febrúar 2012 en atvik þess máls og þess sem hér sé til meðferðar séu eðlislík um það sem að máli skipti. Stefndu segjast mótmæla vaxtakröfum stefnanda og telji ekki heimilt að ákveða vexti frá fyrra tímamarki en dómsuppsögu ef að til komi. Stefndu segjast byggja á því að heimilt sé að koma framangreindum vörnum að m.a. með vísan til 2. mgr. 118. gr. laga nr. 91, 1991. Stefndu segjast vísa til reglna samninga og kröfuréttar kröfum sínum til stuðnings. Þá vísi þau til 118. gr. laga nr. 91, 1991og styðji kröfur um málskostnað við ákvæði XXI. kafla sömu laga, einkum 130. gr. laganna. Niðurstaða Stefnandi höfðar mál þetta til heimtu skuldar samkvæmt víxli. Víxill sá sem málið varðar er að formi til fullgildur víxill samkvæmt lögum nr. 93/1933. Um málið gilda réttarfarsreglur XVII. kafla laga nr. 91/1991. Ekki hefur verið mótmælt þeirri staðhæfingu stefnanda að víxillinn hafi verið afhentur til tryggingar greiðslu yfirdráttar á reikningi stefnda Dregg-Shipping ehf. Verður miðað við það. Eins og rakið var hafa eignir og skuldir Sparisjóðs Norðlendinga færzt til stefnanda, með viðkomu í Byr sparisjóði og Byr hf. Hefur ekkert komið fram sem veldur vafa um að stefnandi sé nú réttur eigandi þeirra krafna sem hann byggir á. Í stefnu er aðild málsins, í ljósi þessara aðilaskipta að kröfunni, ekki reifuð sérstaklega. Úr því var bætt undir rekstri málsins og verður, meðal annars í ljósi dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 46/2012, talið að það hafi stefnanda verið unnt. Stefndu Ari Axel og Hólmfríður hafa ekki, eftir að stefnandi lagði fram gögn um aðilaskiptin, reifað frekar þá málsástæðu að heimildir stefnanda til málshöfðunar brjóti í bága við ákvæði II. kapítula víxillaga og ekki heldur fært fram rök fyrir því að ákvæði VI. eða XI. kapítula veiti þeim vörn gegn kröfum stefnanda. Voru af hálfu þessara stefndu ekki hafðar uppi neinar nýjar varnir eftir að stefnandi lagði fram gögn um aðilaskiptin. Stefndu Ari Axel og Hólmfríður vísa í greinargerð sinni til tiltekins héraðsdóms máli sínu til stuðnings, en atvik þar hafi verið eðlislík þeim sem hér séu. Í því máli var einkahlutafélagi og tveimur sjálfskuldarábyrgðarmönnum þess stefnt til greiðslu skuldar, og voru ábyrgðarmennirnir sýknaðir í héraði. Þeim héraðsdómi var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands sem í dómi sínum í máli nr. 161/2012 tók ekki afstöðu til þeirra málsástæðna sem lutu að ætluðum skyldum fjármálastofnunar vegna samkomulags á notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, en sýknaði ábyrgðarmennina af öðrum ástæðum. Þykir umræddur dómur ekki hafa fordæmisgildi í þessu máli. Eins og áður segir er málið rekið samkvæmt réttarfarsreglum XVII. kafla laga nr. 91/1991. Komast ekki aðrar varnir að en greinir í 118. gr. laganna. Málsástæður þess efnis að sú ábyrgð sem víxlinum hafi verið ætlað að tryggja sé niður fallin og að ábyrgðin sé ekki gild þar sem ekki hafi verið fylgt ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga komast ekki að í víxilmáli gegn andmælum stefnanda. Andmæli stefndu við vaxtakröfu stefnanda eru engum lagarökum studd. Með vísan til framanritaðs hafa ekki komið fram neinar varnir af hálfu stefndu sem koma í veg fyrir að stefnukrafa verði tekin til greina og verður það gert svo sem í dómsorði segir. Þegar á allt er horft verður stefndu Ara Axel og Hólmfríði gert að greiða stefnanda í sameiningu 376.500 krónur í málskostnað en við ákvörðun hans er meðal annars horft til þess að annað víxilmál er rekið milli sömu aðila. Þá hefur verið litið til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dregg-Shipping ehf. verður gert að greiða hluta málskostnaðarins in solidum með þeim stefndu Ara Axel og Hólmfríði eins og nánar segir í dómsorði. Af hálfu stefnanda fór Stefán Bj. Gunnlaugsson hrl. með málið. Stefán Geir Þórisson hrl. fór með málið af hálfu stefndu Ara Axels og Hólmfríðar framan af, en þau gættu sjálf hagsmuna sinna við aðalmeðferð málsins. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu, Ari Axel Jónsson, Hólmfríður G. Þorleifsdóttir og Dregg-Shipping ehf., greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., in solidum 18.055.493 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. september 2011 til greiðsludags. Stefndu Ari Axel og Hólmfríður greiði stefnanda in solidum 376.500 krónur í málskostnað. Þar af greiði Dregg-Shipping ehf. in solidum með þeim 62.750 krónur.
Mál nr. 476/2008
Kaupsamningur Kaupverð
M seldi J hf. allt hlutafé í Í ehf. Skyldi kaupverð m.a. greitt miðað við rekstrarafkomu. Var rekstur Í ehf. síðar seldur öðru félagi og Í ehf. rann inn í J hf. M krafðist greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningnum við J hf. þar sem engin atvik hafi orðið í samskiptum aðila sem fellt hafi þá skuldbindingu niður. Talið var að skuldbinding J hf. til að greiða M það sem eftir hafi staðið af kaupsamningsverði hafi verið miðuð við að unnt yrði að snúa taprekstri Í ehf. í rekstur með hagnaði á þeim tíma sem í hönd hafi farið. Þetta hafi ekki tekist og hafi staða félagsins verið orðin slík að skylt hafi verið að gefa bú þess upp til gjaldþrotaskipta. J hf. hafi valið að selja varanlega rekstrarfjármuni Í ehf. og yfirtaka félagið síðan með samruna. Þetta hafi m.a. falið í sér skuldbindingu af hans hálfu til að greiða kröfur lánardrottna félagsins. Var ekki fallist á með M að ákvörðun um þetta hafi haft þau áhrif að skuldbinding J hf. við hann samkvæmt samningnum hafi orðið virk, jafnvel þó að þessar aðgerðir hafi leitt til þess að ekki reyndi á árangur af rekstri félagsins á næsta ári. Ekki var heldur talið að M gæti byggt á því að honum hafi ekki sérstaklega verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna þegar þessar ákvarðanir hafi verið teknar, enda var ekki talið að hann hefði að réttu lagi getað hindrað þær eða sett það skilyrði að skuldbindingin við hann yrði efnd. Var J hf. því sýknað af kröfu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Benedikt Bogason dómstjóri. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. september 2008. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.134.846 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi er krafa áfrýjanda reist á samningi sem hann gerði við stefnda 2. desember 1999, er hann seldi stefnda allt hlutafé í einkahlutafélaginu Ísbergi. Eru ákvæði samningsins sem ágreiningi valda tekin upp í hinn áfrýjaða dóm. Fyrir Hæstarétti byggir áfrýjandi kröfu sína einungis á þeirri málsástæðu að stefnda beri að efna skuldbindingu sína samkvæmt nefndum samningi og engin atvik hafi orðið í samskiptum aðila sem felli þá skuldbindingu niður. Málsaðilar deila ekki um að allt frá því umræddur samningur var gerður árið 1999 og til loka reksturs Ísbergs ehf. í árslok 2003 hafi félagið samfellt verið rekið með tapi, þótt það hafi skilað bókfærðum rekstrarhagnaði árið 2003, sem stafaði af sölu varanlegra rekstrarfjármuna félagsins til Balko ehf. á því ári. Samkvæmt gögnum málsins nam bókfært neikvætt eigið fé Ísbergs ehf. 13.798.825 krónum í árslok 1999. Í árslok 2002 var neikvætt eigið fé félagsins komið í 49.011.865 krónur. Talið verður að skuldbinding stefnda til að greiða áfrýjanda það sem eftir stóð af kaupsamningsverði samningsins 2. desember 1999 hafi verið miðuð við að unnt yrði að snúa taprekstri Ísbergs ehf. í rekstur með hagnaði á þeim tíma sem í hönd fór. Þetta tókst ekki og er vafalaust að á árinu 2003 og raunar fyrr var svo komið að skylt var samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að gefa bú félagsins upp til gjaldþrotaskipta. Stefndi valdi fremur þann kostinn að selja varanlega rekstrarfjármuni Ísbergs ehf. og yfirtaka félagið síðan með samruna. Þetta fól meðal annars í sér skuldbindingu af hans hálfu til að greiða kröfur lánardrottna félagsins. Verður ekki fallist á með áfrýjanda að ákvörðun um þetta hafi haft þau áhrif að framangreind skuldbinding stefnda við hann samkvæmt samningnum frá 2. desember 1999 hafi orðið virk, jafnvel þó að þessar aðgerðir hafi leitt til þess að ekki reyndi á árangur af rekstri félagsins árið 2004. Ekki verður heldur talið að áfrýjandi geti byggt á því að honum hafi ekki sérstaklega verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna þegar þessar ákvarðanir voru teknar, enda verður ekki talið að hann hefði að réttu lagi getað hindrað þær eða sett það skilyrði að skuldbindingin við hann yrði efnd. Er þá haft í huga að rekstri félagsins var svo komið á þessum tíma að umræddar ákvarðanir verða að teljast hafa verið eðlilegar miðað við hagsmuni eigenda og lánardrottna félagsins. Með vísan til þess sem að framan segir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Það athugast að í þinghaldi í héraði 26. maí 2008 fórst fyrir að bóka að málið hefði verið munnlega flutt og tekið til dóms svo sem rétt var, sbr. 2. mgr. 11. gr. og 3. og 5. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Magnús Guðjónsson, greiði stefnda, Johan Rönning hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem tekið var til dóms 26. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 9. nóvember 2007. Stefnandi er Magnús Guðjónsson, Gullsmára 5, Kópavogi. Stefndi er Johan Rönning hf., Sundaborg 15, Reykjavík. Með bókun sem lögð var fram í þinghaldi 26. maí sl., var dómkröfum breytt og eru endanlegar dómkröfur stefnanda þær að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda 3.134.846 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2004 til greiðsludags. Stefnandi lýsir því yfir að hann falli frá öðrum kröfuliðum í stefnu en kröfu vegna eftirstöðva kaupsamningsgreiðslu og málskostnað enda hafi stefndi lýst því yfir að hann falli frá innheimtum á eftirstöðvum viðskiptaskuldar stefnanda sem höfð var uppi til skuldajafnaðar. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Málsatvik. Aðilar máls þessa gerðu kaupsamning 2. desember 1999 um hlutafé stefnanda í einkahlutafélaginu Ísbergi ehf. auk annarra réttinda. Samkvæmt 1. gr. samningsins keypti stefndi af stefnanda: 1. Allt hlutafé stefnanda í Ísberg ehf. 2. Allar vörubirgðir verslunarinnar samkvæmt vörutalningu sem fram fór 1. nóvember 1999, að matsvirði 18.470.818 krónur. 3. Allan búnað og innréttingar félagsins að matsvirði 5.302.626 krónur 4. Viðskiptakröfur pr. 1. nóvember 1999 kr. 4.501.326. 5. Viðskiptavild (goodwill) félagsins, aðstöðu, nafn og réttindi öll hverju nafni sem nefnast og gengið geti til kaupanda lögum samkvæmt, samkvæmt mati aðila 20.000.000 króna. Kaupverð var þannig talið eiga að nema 48.274.770 krónum, þar af voru efnisleg verðmæti samkvæmt liðum 2-4 samtals 28.274.770 krónur. Liður í kaupunum var að stefnandi héldi áfram sem framkvæmdastjóri hjá félaginu, þrátt fyrir eigendaskipti. Kaupverð ofangreindra hluta og réttinda var 48.274.770 krónur sem greiðast skyldu með þeim hætti að 43.796.418 krónur greiddust með yfirtöku skulda, en um mismun á kaupverði og yfirteknum skuldum 4.478.352 krónur er sagt í kaupsamningi aðila að 30% þeirrar tölu, eða 1.343.506 krónur, skyldi greiða við undirskrift samnings, en um eftirstöðvar kaupverðs er svofellt ákvæði: i) Af hagnaði eftir skatta árin 1999-2002 umfram fyrstu 5 milljónirnar áttu að greiðast 50% og skipti þá ekki máli hvort greiðslan færi yfir 4,5 milljónir. Ef 4,5 milljóna markinu yrði ekki náð að loknu árinu 2002 yrði haldið áfram með skiptingu hagnaðar í 2 ár til viðbótar. Að þeim tíma liðnum yrði ekki um frekari greiðslur að ræða enda þótt 4,5 milljóna markinu yrði þá ekki náð. ii) Við útreikning á hagnaði eftir skatta skyldi reikna fjármagnskostnað af meðalstöðu birgða (kostnaðarverðmæti) og meðalstöðu viðskiptakrafna m.v. hagstæðustu lánskjör Johans Rönning hf. á fjármagnsmarkaði á hverjum tíma. Stefnandi kveður að samkomulag hafi orðið um að hann yrði áfram skráður eigandi 10% hlutafjár, þar til fullar efndir hefðu orðið á greiðslu kaupverðs. Þessari staðhæfingu mótmælir stefndi. Ekkert greiddist upp í eftirstöðvar söluverðs á árunum 1999-2002, en samkvæmt samningnum gat komið til skiptingar hagnaðar á rekstrarárunum 2003 og 2004. Þannig var fyrirséð að við gerð ársreiknings 2004 vegna rekstrarársins 2003 og síðast við gerð ársreiknings 2005 vegna rekstrarársins 2004 gat komið til hlutdeildar í hagnaði til greiðslu eftirstöðva kaupverðs. Í kringum mánaðamót nóvember-desember 2003 keyptu nýir aðilar allt hlutafé í stefnda. Um svipað leyti seldi stefndi Bako ehf. allan rekstur Ísbergs ehf. Í lok árs 2003 var eigið fé Ísbergs ehf. neikvætt um 45,2 milljónir króna þrátt fyrir sölu allra eigna félagsins. Ísberg ehf. var sameinað Rönning hf. 31. desember 2003. Lögð var fram samrunaáætlun til hlutafélagaskrár 26. febrúar 2004. Í samrunagögnum kemur fram að stefndi eigi allt hlutafé í Ísbergi ehf. Samruninn var samþykktur 26. apríl 2004. Í málinu liggur frammi fundargerð aðalfundar Ísbergs ehf. frá 15. júlí 2003, þar sem m.a. kemur fram að hluthafar í félaginu hafi í upphafi árs verið tveir, Johan Rönning hf., sem eigi 90% hlutafjár, og Magnús Guðjónsson sem eigi 10% hlutafjár. Tap ársins nam 5, 7 milljónum og var samþykkt að flytja það til næsta árs. Með tilkynningu til Hagstofu Íslands 4. desember 2003 var skýrt frá því að á hluthafafundi í Ísbergi ehf., sem haldinn hafi verið 15. júlí 2003, hafi samþykktum félagsins verið breytt þannig að stjórn félagsins skyldi skipuð einum manni. Undir þessa tilkynningu ritaði Guðmundur Ólafsson. Á hluthafafundi í félaginu 4. desember 2003 voru kjörnir í stjórn félagsins Bogi Þór Siguroddsson og til vara Kjartan Broddi Bragason. Í 23. gr. samþykkta félagsins, sem stefnandi ritaði undir 15. júlí 2003 ásamt Guðmundi Ólafssyni, segir að með tillögur um slit og skipti á félaginu skuli fara sem um breytingar á samþykktunum. Þurfi atkvæði hluthafa sem ráði minnst 2/3 hlutum af heildarhlutafé félagsins til að ákvörðun sé gild og að hluthafafundur sem tekið hafi löglega ákvörðun um slit eða skipti félagsins skuli einnig ákveða ráðstöfun eigna og greiðslu skulda. Með bréfi 26. febrúar 2004 til fyrirtækjaskrár RSK var tilkynnt að stjórnir Johans Rönning hf., Linda ehf., SP Rönning ehf. og Ísbergs ehf. hefðu samþykkt samrunaáætlun fyrir félögin. Undir tilkynninguna ritar, f.h. Ísbergs ehf., Bogi Þór Siguroddsson. Með bréfi fyrirtækjaskrár RSK til Lögbirtingablaðs frá 3. mars 2004 var tilkynnt að borist hefði samrunaáætlun félaganna ásamt fylgiskjölum og tilkynnt að í síðasta lagi mánuði fyrir hluthafafundi/stjórnarfundi þá sem endanlega ákvæðu samruna og halda megi í fyrsta lagi mánuði eftir birtingu auglýsingar um móttöku samrunaáætlunar, skuli skjöl þau er geti í 5. mgr. 99. gr. ehfl. og 124. gr. hfl. lögð fram hluthöfum til skoðunar eða afhendingar. Á hluthafafundi í Ísbergi ehf. 26. apríl 2004 samþykkti fundurinn samruna félagsins við ofangreind félög. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort ,,eftirstöðvar kaupverðs“ samkvæmt samningi aðila frá 2. desember 1999 hafi fallið í gjalddaga þegar rekstur Ísbergs ehf. var seldur Bako ehf. og Ísberg ehf. rann inn í Johan Rönning hf. og hvort stefndi eigi rétt til greiðslu þeirra. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður að samkvæmt kaupsamningi aðila frá 2. desember 1999 hafi stefnandi átt rétt á að fá kaupverð greitt miðað við rekstrarafkomu áranna 2003-2004. Með sölu reksturs Ísbergs ehf. til Bako ehf., og með því að Ísberg ehf. rann inn í Johan Rönning hf., hafi verið komið í veg fyrir þann möguleika að uppfyllt yrðu samningsbundin skilyrði til að greiða eftirstöðvar kaupverðs hlutabréfa að fjárhæð 3.134.846 krónur. Einhliða ákvarðanir stefnda hafi leitt til þess. Með því að koma þannig í veg fyrir mögulegar efndir byggir stefnandi á því að túlka beri samning aðila þannig að eftirstöðvar umsamins kaupverðs samkvæmt kaupsamningi að fjárhæð 3.134.846 krónur hafi fallið í gjalddaga. Verði ekki fallist á að framangreind tilvik leiði til þess að eftirstöðvar kaupverðs hafi fallið í gjalddaga er á því byggt að stefndi sé bótaskyldur vegna brots á samningi aðila, sem felist í einhliða ákvörðun um sölu rekstrar og lok starfsemi Ísbergs hf. Tjón stefnanda vegna þess nemi framangreindri eftirstöðvafjárhæð. Þá er á því byggt að stefndi sé bótaskyldur gagnvart stefnanda þar sem ekki hafi verið tekið tillit til hlutar stefnanda í Ísbergi ehf. við samruna félagsins við stefnda. Á því tímamarki sem samruni þessi hafi farið fram hafi stefnandi átt 10% hlutafjár í Ísbergi ehf. Þrátt fyrir það hafi hann ekki verið boðaður til hluthafafunda vegna sameiningar og hafi ekki fengið endurgjald fyrir hluti sína, hvorki í formi peninga né hlutabréfa í stefnda svo sem hann hljóti að eiga rétt til. Vegna þess telji stefnandi sig hafa orðið fyrir tjóni sem nemi eftirstöðvum kaupverðs hlutabréfa hans í Ísbergi ehf., enda hafi verðmæti 10% hlutarins í Ísbergi ehf. við sameiningu að minnsta kosti staðið fyrir þeirri fjárhæð. Eins og fram komi í fundargerð aðalfundar Ísbergs ehf. frá 15. júlí 2003 komi fram að stefndi eigi 90%, en stefnandi 10%. Þeim hlut hafi stefnandi aldrei afsalað til stefnda eða annarra. Bent sé á að 4. desember 2003 hafi nýr eigandi stefnda tilkynnt um nýja stjórn í Ísbergi ehf. og samhliða því hafi verið afhentar tilkynningar um niðurstöður aðalfundar 15. júlí 2003. Stefnandi vísar til almennra reglna samninga- og kröfuréttar til stuðnings kröfum sínum um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir. Þá vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar utan og innan samninga og laga nr. 2/1995, um hlutafélög, varðandi samruna Ísbergs ehf. og stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi kveður kaupverð samkvæmt samningi aðila frá 2. desember 1999 ekki hafa verið fastákveðið, nema hvað varðaði tvo þætti, þ.e. yfirtöku skulda að fjárhæð 43,8 milljónir króna og upphafsgreiðslu til stefnanda, um 1,3 milljónir króna. Óumdeilt er að hvort tveggja hafi verið efnt. Hvað varði það sem útaf stóð, þurfi að líta betur á ákvæðið um skiptingu hagnaðar, en efni þess megi skipta í tvennt. Á árunum 200-2002 hafi aðilar átt að skipta með sér að jöfnu (50% hvor) þeim hagnaði sem yrði umfram 5 milljónir króna eftir skatta og ekkert þak hafi verið á þeirri greiðslu. Sé dæmi tekið megi gefa sér að hefði hagnaður eftir skatta verið 25 milljónir ár hvert fyrir árin 2000, 2001 og 2002, hefði ,,kaupverðið“ hækkað um 30 milljónir króna. Af þessu dæmi sjáist að kaupverð hafi ekki verið fastákveðið heldur árangurstengt. Með sama hætti megi reikna dæmið á hinn veginn, þ.e. ef hagnaður sé minni en fimm milljónir eftir skatta, hafi engin skipting hagnaðar verið og ekkert komið upp í ,,eftirstöðvar kaupverðs“. Í síðari hluta ákvæðisins segi að hafi greiðslur samkvæmt fyrri hluta þess ekki náð 4,5 milljónum króna samtals í árslok 2002, skuli þessu fyrirkomulagi haldið áfram í tvö ár til viðbótar, en hafi 4,5 milljóna króna marki ekki heldur verið náð á þeim tíma falli niður greiðslur samkvæmt þessum lið. Augljóst sé af þessu öllu, að kaupverð hafi í raun ekki verið fastákveðið, þrátt fyrir orðalag samnings, heldur hafi það getað hækkað eða lækkað eftir því hver árangur yrði af rekstrinum. Sá rekstrarárangur sem þurft hafi til að kaupverð hækkaði umfram yfirtöku skulda og peningagreiðslur við kaupsamning hafi aldrei náðst. Þvert á móti hafi sífellt hallað meira undan fæti. Félagið hafi verið löngu orðið ógjaldfært og órekstrarhæft þegar gripið hafi verið til þess ráðs að selja eignir þess og láta móðurfélagið greiða útistandandi skuldir þess með því að sameina félögin. Þegar eignir félagsins hafi verið seldar hafi eitt ár verið eftir af þeim tíma sem hefði átt að skipta hagnaði milli aðila, ef einhver yrði, samkvæmt framangreindu (þ.e. árið 2004). Stefnandi byggi á því að með því að félagið hafi ekki verið rekið það ár hafi greiðsluskylda fallið á stefnda fyrir ,,eftirstöðvum kaupverðs“. Þessum sjónarmiðum mótmælir stefndi, þar sem þess verði ekki krafist af stefnda að hann héldi áfram rekstrinum undir þessum kringumstæðum. Félagið hafi í raun verið gjaldþrota og aðeins blasað við að loka því með einum eða öðrum hætti. Ef félagið hefði verið lýst gjaldþrota hefði rekstri þess verið sjálfhætt og verðmæti eigna við skipti hefðu sjálfsagt orðið margfalt minni en raun varð á. Sé litið til rekstrarreiknings ársins 2003 sjáist að reiknaður hagnaður nemi ca 4,3 milljónum króna, með því að allar eignir séu seldar, allur lager, allar innréttingar sem og tæki og búnaður til verslunarrekstrar. Vörusala hafi numið 97,5 milljónum króna og hafði lækkað verulega milli ára. Ef áhrif óreglulegra tekna séu tekin út fyrir sjáist að það sé gríðarlegt tap á rekstrinum. Það séu engar líkur á því að rekstrarárangur ársins 2004 hefði skilað hagnaði, hvað þá rúmlega 11 milljón króna hagnaði eins og þurft hefði til að stefnandi fengi 3,1 milljón króna í sinn hlut samkvæmt hagnaðarskiptingarreglunni í kaupsamningi. Greiðsla til stefnanda var bundin hagnaði sem var enginn og því engar greiðslur að efna. Það sé líka augljóst af því sem að framan er rakið og af lestri ársreikninga félagsins að aldrei hefði getað komið til skiptingar hagnaðarins á árinu 2004. Af þeim ástæðum sé ljóst að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni og eigi hann því engan rétt til skaðabóta. Því til viðbótar sé bent á þá meginreglu skaðabótaréttarins að sá sem telji sig hafa orðið fyrir tjóni, verði að sanna það. Það kæmi því á stefnanda að sanna að rekstur félagsins myndi hafa skilað þeim rekstrarárangri árið 2004 að komið hefði til skiptingar hagnaðar. Sú sönnun liggi ekki fyrir og öll gögn hnígi í aðra átt. Stefndi kveður þá málsástæðu stefnanda, að hann hafi verið eigandi 10% hlutafjár í Ísbergi ehf., þegar það hafi verið sameinað Johan Rönning hf., vera þversögn í sjálfu sér, þar sem stefnandi sé í málinu að krefjast greiðslu fyrir eftirstöðvar alls hlutafjár í félaginu, en ekki 90% þess. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið eigandi einhvers hlutafjár í Ísbergi ehf. eftir að kaupsamningur var gerður og ósannað að einhverjar breytingar hafi verið gerðar á skýrum og skriflegum ákvæðum kaupsamnings þar að lútandi. Því er mótmælt að stefnandi hafi verið eigandi einhvers hluta hlutafjárins þegar Ísberg ehf. var sameinað Johan Rönning hf. í árslok 2003. Til vara er því haldið fram að þó svo hefði verið, þá hafi sá hlutur verið einskis virði. Þá er einnig bent á að stefnandi hafi verið með í ráðum þegar eignir félagsins voru seldar síðla árs 2003 og honum hafi verið fullkunnugt um sameiningu félaganna en ekki hreyft neinum mótmælum, byggðum á þessum grunni, hvorki við Fyrirtækjaskrá RSK né við stefnda, eins og hann hefði átt að gera hefði hann talið að réttur hans væri fyrir borð borinn. Hann hafi ekki höfðað mál á hendur stefnda á grundvelli laga um einkahlutafélög innan tiltekins frests. Hann geti því ekki byggt kröfur sínar á þessu meinta eignarhaldi sínu á hlutafé í Ísbergi ehf. og þaðan af síður hafi hann sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni, þótt svona hefði háttað til. Stefndi ákvað að axla allar skuldir Ísbergs ehf. Ef stefnandi hefði verið eigandi 10% hlutafjár í árslok 2003, hefði hann með sama hætti átt að axla 10% af skuldum félagsins umfram eignir. Hvað sem öllu líði sé ljóst að hlutaféð hafi verið einskis virði í árslok 2003 og allt niðurskrifað þegar Ísbergi ehf. var slitið án skuldaskila með sameiningu Ísbergs ehf. og Rönning hf. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, þó svo að hann hafi átt hlut í Ísbergi ehf. á þessu tímamarki og geti þar af leiðandi ekki átt neinar kröfur á hendur stefnda, byggða á þessum grunni. Jafnframt kveður stefndi að kröfur stefnanda séu niður fallnar fyrir tómlæti. Umræddar kröfur séu taldar vera frá árslokum 2003 og hafi þeim ekki verið haldið til haga síðan þá. Dómstólar hafi margsinnis dæmt kröfur niður fallnar fyrir tómlæti, þótt ófyrndar séu, ef mál til úrlausnar á ágreiningi er ekki höfðað fljótlega eftir að ágreiningur verður ljós. Megi þar m.a. nefna hrd. 93/2001, 320/2001, 254/2003 og hrd. 186/2006. Niðurstaða. Samkvæmt fyrirliggjandi rekstrarreikningum Ísbergs fyrir árin 1999-2002 var tap á rekstri félagsins öll þau ár og óumdeilt að ekkert greiddist til stefnanda upp í eftirstöðvar söluverðs samkvæmt kaupsamningi aðila frá 2. desember 1999, á þeim árum, þar sem endanlegt kaupverð var í raun bundið við árangur af rekstri félagsins. Samkvæmt rekstrarreikningi ársins 2003 var reiknaður hagnaður um 4,3 milljónir króna, eftir að allar eignir félagsins höfðu verið seldar, þar á meðal lager, innréttingar og tæki. Sá hagnaður nær ekki 5 milljón króna markinu sem kveðið var á um í 2. gr., c-lið kaupsamnings aðila og gat því ekki komið til skiptingar hagnaðar á því ári. Samruni Ísbergs ehf. við stefnda miðaðist við lok árs 2003. Í tilkynningu til Hagstofu Íslands 4. desember 2003 kemur fram að á aðalfundi 4. desember 2003 hafi verið kjörnir í stjórn félagsins Ísbergs ehf. þeir Bogi Þór Siguroddsson stjórnarformaður og Kjartan Broddi Bragason til vara. Af fundargerðum frá aðalfundi 15. júlí 2003, breytingum á samþykktum félagsins, sem stefnandi undirritaði og tilkynningum til Hagstofu Íslands, varðandi breytingar á stjórn félagsins Ísbergs ehf., verður ekki annað ráðið en að stefnanda hafi verið fullkunnugt um fyrirhugaða sameiningu Ísbergs ehf. við stefnda og að hann hafi haft tækifæri til að hafa uppi mótmæli gegn sameiningunni hafi hann talið að réttur hans yrði fyrir borinn með henni. Það gerði stefnandi ekki og hefur því fyrir tómlæti glatað rétti sínum til að bera fram kröfur á þeim grundvelli að um brot á samningi aðila hafi verið að ræða vegna einhliða ákvörðunar um sölu rekstrar Ísbergs ehf. Þegar Ísberg ehf. og stefndi sameinuðust í lok árs 2003 var eitt ár eftir af þeim tíma sem komið gat til skiptingar hagnaðar Ísbergs ehf., samkvæmt kaupsamningi aðila frá 2. desember 1999. Þegar litið er til slæmrar rekstrarafkomu Ísbergs ehf. á árunum 1999-2003 er það stefnanda að sanna að það tap sem varð á rekstri félagsins árin 1999-2003 hefði snúist í þann hagnað á árinu 2004 sem þurft hefði til að fullnægja ákvæði kaupsamnings aðila um skiptingu hagnaðar umfram 5 milljóna króna markið. Það hefur stefnanda ekki tekist og er ekkert í samningi aðila sem bendir til þess skilnings á samningsákvæðum að eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt kaupsamningi, 3.134.846 krónur, hafi fallið í gjalddaga þegar Ísberg ehf. rann saman við stefnda. Þá hefur stefnandi með engu móti sýnt fram á að stefndi hafi valdið honum tjóni sem nemur eftirstöðvum kaupverðs, þar sem ekki hafi verið tekið tillit til 10% eignarhalds stefnanda á hlutabréfum í Ísbergi ehf. við samrunann við stefnda. Ber hér að líta til þessa að ekkert liggur fyrir um verðmæti hlutafjárins á þeim tíma, en hins vegar liggur fyrir að eigið fé félagsins var í árslok 2003 neikvætt um tæpar 50 milljónir. Þegar allt framangreint er virt er stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 greiði stefnandi stefnda 250.000 krónur í málskostnað. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Johan Rönning hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Magnúsar Guðjónssonar. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 290/1999
Farmsamningur Skaðabætur Aðfinnslur
Flutningaskipið V, sem var í eigu A, strandaði á Háfsfjöru í mars 1997. Skipið gjöreyðilagðist og fór mikill hluti þeirra 250 gáma sem á skipinu voru forgörðum. Skipstjóri V hafnaði ítrekað aðstoð annarra skipa daginn sem strandið varð og þáði ekki hjálp varðskips fyrr en um hálfri klukkustund áður en skipið strandaði. R höfðaði mál á hendur A og E, sem hafði skipið til ráðstöfunar samkvæmt tímabundnum farmsamningi, til heimtu bóta fyrir tjón á vörusendingu, sem fórst við strandið. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að tjón R yrði rakið til yfirsjónar og vanrækslu skipstjóra V við stjórn og meðferð skipsins, sbr. a-lið 2. mgr. 68. gr. siglingalaga nr. 34/1985, en einnig var talið að mistök yfirvélstjóra V hefðu átt þátt í að skipið fórst. Ekki var talið að sýnt hefði verið fram á að yfirsjónir þær, sem leiddu til sjóskaðans, hefði sérstaklega beinst að farmi skipsins. Þá var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að skipið hefði, að því er varðaði hæfi skipverja og búnað skips, verið haffært í upphafi ferðar, sbr. 3. mgr. 68. gr. siglingalaga. Talið var ósannað að stjórnendur, sem A bar ábyrgð á, hefðu með saknæmum hætti átt þátt í því að ekki var beðið um dráttaraðstoð fyrr en um seinan. Þá var ekki talið sannað að stjórnendur A hefðu haft önnur afskipti af atburðum, sem bakað gætu félaginu bótaábyrgð gagnvart R. Ekki var heldur talið að sýnt hefði verið fram á að stjórnendur E hefðu gerst sekir um gáleysi í tengslum við strandið. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu A og E af kröfum R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Arnljótur Björnsson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júlí 1999. Krefst hann þess að stefndu verði gert að greiða sér 2.373.872 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Flutningaskipið Víkartindur, eign stefnda Atalanta Schiffahrtsgesellschaft mbH & Co. í Hamborg, strandaði á Háfsfjöru austan ósa Þjórsár 5. mars 1997. Var skipið á leið til Íslands frá Þórshöfn í Færeyjum, en þaðan fór það 3. sama mánaðar, kl. 22. Skipinu varð ekki bjargað af strandstað og gereyðilagðist það. Í því voru um 250 gámar með vörum og fór mikill hluti þeirra forgörðum. Víkartindur strandaði skömmu eftir klukkan 20. Í héraðsdómi er í aðalatriðum rakin atburðarás þann dag frá kl. 7.13 til 21.10. Er þar lýst erfiðleikum í kjölfar bilana í aðalvél skipsins, svo og hvernig skipstjórnarmenn brugðust við þeim. Þá er greint frá að skipstjóri afþakkaði aðstoð ferjunnar Herjólfs, svo og að ítrekað hafi verið hafnað boði um hjálp frá varðskipinu Ægi, sem síðar kom á vettvang. Ennfremur segir, að kl. 19 hafi skipstjórinn óskað hjálpar frá Ægi, en þá hafi Víkartindur verið kominn mjög nærri landi. Loks kemur fram, að tilraunir til að koma dráttartaug á milli skipanna hafi mistekist og að Víkartindur hafi strandað kl. 20.13, en þá var liðin rúmlega hálf klukkustund frá því að varðskipsmenn hófu björgunartilraunir. II. Í máli þessu sækir áfrýjandi stefndu um bætur fyrir tjón á vörusendingu, sem fórst við strandið. Víkartindur var í reglubundnum áætlunarferðum fyrir stefnda Hf. Eimskipafélag Íslands, er hafði skipið til ráðstöfunar samkvæmt tímabundnum farmsamningi, sem stefndu gerðu með sér 10. maí 1996. Tók þessi stefndi vörur áfrýjanda til flutnings frá Árósum til Hafnarfjarðar samkvæmt farmskírteini fyrir fjölþáttaflutning, sem gefið var út í Árósum 26. febrúar 1997 af umboðsmanni Eimskipafélagsins. Fór Víkartindur þaðan sama dag til Þórshafnar í Færeyjum með viðkomu í Gautaborg, Hälsingborg og Fredrikstad. Í farmskírteininu sagði að farmsendandi væri Dutec Plast A/S í Árósum, en viðtakandi Style-Ragnar M. Magnússon í Garðabæ. Vörur áfrýjanda voru ekki vátryggðar og beinir hann skaðabótakröfum að báðum stefndu sem farmflytjendum. Málsaðilar eru sammála um að um ágreining þeirra verði dæmt eftir íslenskum réttarreglum. III. Um bótagrundvöll vísar áfrýjandi einkum til 21. gr. og 1. mgr. 68. gr. siglingalaga nr. 34/1985 að því er varðar stefnda Eimskipafélagið, en 2. mgr. 73. gr. siglingalaga að því er varðar stefnda Atalanta. Í héraðsdómi greinir frá að sjópróf vegna strandsins hafi verið haldin 7. og 8. mars 1997 og að rannsóknarlögregla ríkisins hafi síðar í sama mánuði tekið skýrslur af yfirmönnum skipsins, svo og að dómskýrslur hafi verið teknar við aðalmeðferð málsins. Þá segir í dóminum að önnur helstu gögn málsins séu skýrslur, sem þar eru nánar taldar, svo og „úrskurður sjóréttar (Seeamt) í Hamborg“ í janúar 1999 um orsakir sjóslyssins. Samkvæmt gögnum málsins er „Seeamt“ í Hamborg ein fimm rannsóknarnefnda sjóslysa í Þýskalandi. Meðal greindra skýrslna er umsögn Siglingastofnunar Íslands 24. júlí 1997 til ríkissaksóknara. Af henni má ráða að skipstjóri Víkartinds hafi hinn 5. mars 1997 að áliti stofnunarinnar gerst sekur um margvísleg mistök við stjórn skipsins. Er niðurlag umsagnarinnar svohljóðandi: „Þegar ljóst varð að skipið var vélbilað svo nærri landi og við þær aðstæður sem frá hefur verið greint, hefði skipstjóri átt að óska tafarlausrar aðstoðar við að koma skipinu frá landi. Miðað við rekhraða skipsins fyrr um daginn tæki aðeins um hálfa klst. að reka upp í brimgarðinn. Eins og fram hefur komið aðvaraði varðskipið ítrekað um þá hættu, sem Víkartindur væri í vegna vaxandi veðurs og einnig þess að myrkur væri að skella á og erfiðara um vik, ef á þyrfti að halda. Skipstjóra Víkartinds bar því með tilliti til öryggis áhafnar og skips að óska eftir aðstoð meðan bjart var og sæmilegt svigrúm til björgunaraðgerða. Með ákvörðun sinni varð hann valdur að alvarlegu hættuástandi fyrir áhöfn Víkartinds og áhöfn varðskipsins Ægis. Ennfremur varð hann með henni valdur að miklu fjárhagslegu tjóni fyrir eigendur skipsins og eigendur farmsins jafnframt alvarlegum skemmdum á nálægum fjörum og náttúru landsins.“ Í áliti rannsóknarnefndar sjóslysa nr. 18/1997 frá október 1998 er gerð grein fyrir rannsókn nefndarinnar og er niðurstaða hennar svohljóðandi: „Nefndin telur að orsök strandsins hafi verið röng greining bilana í aðalvél og vanmat skipstjóra á aðstæðum þegar hann heimilaði að vélin væri stöðvuð kl. 17:35. Hann hefði átt að knýja á um að halda vélinni í gangi. Skipstjóra mátti vera ljóst að áhættusamt væri að liggja við akkeri til lengdar með hliðsjón af vaxandi veðurhæð og álandsvindi. Nefndin telur það hönnunargalla að ferskvatnskælikerfi ljósavéla og aðalvélar séu ekki alveg aðskilin og óháð hvort öðru. Áður en aðalvél skipsins var stöðvuð til að skipta um útblástursloka var hún keyrð á litlu álagi. Við slíka keyrslu véla, sem brenna mjög þungu eldsneyti eins og var í þessu tilfelli, er hætt við ófullkomnum bruna sem leitt getur til seinkunar á kveikingu. Við þessa seinkun hækkar afgashiti oft á einstaka strokk. Þetta lagast síðan venjulega fljótlega eftir að álag er aukið. Það er því varla hægt að tala um bilun þó svo að mismunur afgashita verði töluverður milli strokka í lausagangi. Ekki liggur ljóst fyrir hvers vegna skolloftshiti varð það hár sem raun ber vitni. Þar getur margt komið til greina. Líkur eru til þess að um truflun í stilli fyrir blöndunarloka fyrir skolloftskæli hafi verið að ræða. Beint samhengi er milli skolloftshita og afgashita. Þekkt þumalputtaregla er að afgashiti hækkar um tvær gráður fyrir hverja gráðu sem skolloftshiti hækkar. Það er því ljóst að meginástæða hás afgashita var hár skolloftshiti. Skollofts- og afgashiti voru vel fyrir neðan hættumörk og því óhætt að keyra vélina áfram. Hefði skolloftshitinn ekki lækkað þegar álagið jókst á vélinni var hægt að stjórna blöndunarloka handvirkt. Nefndin telur eins og fram hefur komið að óhætt hefði verið að keyra vélina og sigla skipinu frá landi í stað þess að stöðva vélina og hefja viðgerðir. Nefndin telur þó að rétt hefði verið að sleppa akkerum og sigla þegar í ljós kom að akkerisvindur voru bilaðar vegna misbeitingar kl. 14:40.“ Niðurstaða áðurgreindrar rannsóknarnefndar sjóslysa í Hamborg 26. janúar 1999 var að mistök skipstjóra og yfirvélstjóra hefðu valdið strandi Víkartinds. Hvorki liggur fyrir að áliti rannsóknarnefndarinnar hafi verið skotið til æðra stjórnvalds né að þýskir dómstólar hafi fjallað um málið. Rökstuðningur rannsóknarnefndarinnar fer hér á eftir í þýðingu löggilts skjalaþýðanda: „Skipstjóri gerði mistök með því að: a) kasta akkerum á óyfirvegaðan hátt og án þess að taka nægilegt tillit til dýptar og gríðarlegs storms og sjógangs, b) semja ekki nægilega við stjórnendur varðskipsins ÆGIS um þann möguleika að koma dráttartaug milli skipanna, c) sinna eftir klukkan 14.56 hvorki reglulegum innfærslum í skipsdagbók né í skipstjórabók, d) vanmeta hættuna á hugsanlegu strandi sem skapaðist við það að aðalvél skipsins var stöðvuð klukkan 17.35 og e) vanrækja, eftir að aðalvélin var stöðvuð klukkan 17.35, að tilkynna strandgæslunni tafarlaust um þá stöðu sem upp var komin og biðja ÆGI um aðstoð. Það atriði sem lýst er í lið d) olli sjóslysinu. Yfirvélstjóri gerði mistök með því að: a) gera ekki fagmannlega við kælikerfi aðalvélar skipsins klukkan 07.30 [17.30]. Af því hlaust ónóg kæling vélarinnar og það olli því að hún stöðvaðist algerlega og einnig hjálpardísilvélin – og með því b) að meta ófagmannlega vaxandi hita útblástursloftsins um klukkan 17 en það leiddi til þess að skipstjórinn fékk rangar upplýsingar. Aðgerðir þær sem lýst er í liðum a) og b) ollu sjóslysinu.“ Þá er í héraðsdómi nefnd skýrsla TMC (Marine Consultants) Ltd. í London frá 4. september 1998. Fyrirtæki þetta hefur með höndum skoðun og rannsókn á sjóslysum. Er annar höfundur skýrslunnar skipstjóri, sem hefur bresk réttindi til að starfa sem skoðunarmaður sjóslysa. Hinn skýrsluhöfundurinn er vélstjóri. Gerði hann athugun um borð í Víkartindi fáeinum dögum eftir strandið ásamt íslenskum skoðunarmönnum og enskum sérfræðingi frá skoðunarfyrirtæki, sem síðar greinir frá. Meginniðurstaða TMC (Marine Consultants) Ltd. er sú að Víkartindur hafi farist vegna gáleysis skipstjóra og yfirvélstjóra, en að þáttur hins síðarnefnda hafi verið minni. Í héraðsdómi eru ennfremur nefndar skýrslur frá Brookes, Bell & Co., Marine Consultants and Surveyors í London og Liverpool. Félag þetta annast ráðgjöf og skoðun varðandi skip, siglingar og sjótjón. Hér er um að ræða tvær sjálfstæðar álitsgerðir. Önnur þeirra er dagsett 8. september 1998 og varðar athafnir skipstjóra Víkartinds 5. mars 1997 og stjórn hans á skipinu. Skýrslan er samin af skoðunarmanni með langa skipstjórnarreynslu. Meginniðurstaða skýrslunnar er sú að skipstjóri Víkartinds hafi ekki gert viðeigandi ráðstafanir til að tryggja öryggi skips, farms, skipverja og umhverfis. Þá segir að mistök hans við stjórn skipsins, sem nánar eru rakin í 4. kafla skýrslunnar, hafi átt mikinn þátt í strandinu og skiptapanum. Hin álitsgerð Brookes, Bell & Co. er dagsett 7. september 1998 og fjallar um tæknileg atriði varðandi vélar skipsins o.fl. Verður nánar vikið að henni síðar. Áfrýjandi hefur ekki vefengt gildi sönnunargagna þessara. Þegar litið er til gagnanna og röksemda héraðsdóms varðandi gáleysi og vanmat skipstjóra, má staðfesta þá niðurstöðu dómsins að tjónið, sem um er deilt í málinu, verði rakið til yfirsjónar og vanrækslu skipstjóra Víkartinds við stjórn og meðferð skips, sbr. a-lið 2. mgr. 68. gr. siglingalaga. Einnig verður með vísun til niðurstöðu rannsóknarnefndar sjóslysa í Hamborg 26. janúar 1999 og skýrslu TMC (Marine Consultants) Ltd. 4. september 1998 að leggja til grundvallar að mistök yfirvélstjóra Víkartinds hafi átt þátt í að skipið fórst. IV. Í greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti er byggt á því að undanþáguákvæði a-liðar 2. mgr. 68. gr. siglingalaga eigi ekki við „þar sem mistök þau sem kunna að hafa verið gerð, snúi umfram annað að farmi skipsins, þ. á m. vörum áfrýjanda“. Í greinargerðinni segir, að áfrýjandi hafi haldið þessu fram í málflutningi í héraði án þess að vikið sé að því einu orði í héraðsdómi. Kveðst hann hafa vísað til þess, að þegar tjón verði, bæði á farmi og skipi, geti útgerðarmaður með hliðsjón af túlkun á hugtökunum „stjórntök eða meðferð skips“ ekki borið fyrir sig undanþáguákvæðið í a-lið 2. mgr., „þar sem mistökin snerta farminn með afdrifaríkari hætti en skipið.“ Í munnlegum málflutningi fyrir Hæstarétti var staðfest að um málsástæðu þessa hefði verið fjallað við aðalmeðferð í héraði. Stefndi Atalanta hefur andmælt málsástæðunni sem of seint fram kominni, en stefndi Eimskipafélagið hefur fyrir Hæstarétti uppi efnislegar varnir varðandi hana. Hinn 5. mars 1997 var skip, skipverjar og farmur í sameiginlegri hættu. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að yfirsjónir þær, sem leiddu til sjóskaðans, hafi sérstaklega beinst að farmi skipsins eða umönnun með honum. Þegar það er virt og litið til þess, sem fyrr segir um að tjón áfrýjanda verði rakið til yfirsjónar og vanrækslu við stjórntök og meðferð skips, verður að hafna umræddri málsástæðu áfrýjanda. Þótt skilyrði a-liðar 2. mgr. 68. gr. siglingalaga séu fyrir hendi leysir það farmflytjanda ekki úr ábyrgð, ef sannað er að tjón hafi hlotist af óhaffæri skips, sem er afleiðing þess að farmflytjandi eða einhver, er hann ber ábyrgð á, hefur ekki með eðlilegri árvekni séð til þess að skipið var haffært við upphaf ferðar, eins og segir í fyrri málslið 3. mgr. 68. gr. siglingalaga. Skilyrði þessa ákvæðis verður að meta sjálfstætt og þarf það ekki alltaf eða að öllu leyti að falla saman við haffærisskilyrði laga nr. 35/1993 um eftirlit með skipum eða annarra reglna á sviði opinbers réttar. Áfrýjandi bendir á að tjónið sé afleiðing þess að skipið hafi verið óhaffært. Telur hann að þess hafi ekki verið gætt að hafa skipið haffært, þegar því var haldið frá Þórshöfn í Færeyjum. Málsástæður áfrýjanda um óhaffæri lúta annars vegar að því að búnaði skipsins hafi verið áfátt og hins vegar því að skipverjar hafi verið vanhæfir. Um ætlaða vanhæfni skipverja vísar áfrýjandi til þess að margvíslegar bilanir hafi orðið í skipinu og að yfirmenn hafi ekki valdið því að fást við aðstæður, sem upp komu. Í héraðsdómi eru rakin gögn, sem sýna að skipið var fullmannað og skipstjóri, yfirvélstjóri og 1. stýrimaður höfðu fullgild atvinnuréttindi til starfa, sem þeir gegndu á skipinu. Ekkert er upplýst um að skort hafi á eðlilega árvekni við val á skipverjum af hálfu stefnda Atalanta. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að skipið hafi, að því er varðar hæfa skipverja, verið haffært við upphaf ferðar, en við það tímamark ber að miða samkvæmt fyrri málslið 3. mgr. 68. gr. siglingalaga. Kröfur áfrýjanda eru eins og fyrr segir einnig reistar á því að skipið hafi verið óhaffært í upphafi ferðar, einkum vegna vanbúnaðar vélar og akkerisvindna. Í héraðsdómi er greint frá því að smíði Víkartinds hafi lokið í júlí 1996 og að skipið hafi uppfyllt allar kröfur flokkunarfélags þess, Germanischer Lloyd, svo og að samkvæmt skoðunarskýrslum Siglingamálastofnunar ríkisins, síðar Siglingastofnunar Íslands, hafi haffærisskírteini og önnur tilskilin vottorð um skipið verið fyrir hendi. Var skipið í förum á vegum stefnda Eimskipafélagsins frá upphafi samkvæmt hinum tímabundna farmsamningi, sem greint er frá í II. kafla hér að framan. Áður var getið skýrslu TMC (Marine Consultants) Ltd. í London 4. september 1998, sem tekur bæði til tæknilegra þátta og athafna við skipstjórn, svo og álitsgerðar Brookes, Bell & Co. 7. september 1998 varðandi tæknileg atriði. TMC (Marine Consultants) Ltd. fjallar meðal annars í skýrslu sinni um bilanir, sem urðu í ferð skipsins á búnaði í vél. Ein þeirra var brestur á kælivatnsröri úr loftkæli aðalvélar skipsins. Rörið var skoðað af málmfræðingnum dr. Timothy Baker í Englandi. Með vísun til umsagnar hans taldi TMC (Marine Consultants) Ltd. líklegt að rörið hefði brotnað vegna titrings, sem rekja mætti til þess að við smíði skipsins hefði verið vanrækt að festa sérstaka klemmu við rörið. Einnig segir í skýrslu TMC (Marine Consultants) Ltd. að nánar tilteknir lokar við þensluker hafi verið gallaðir frá upphafi. Þó að fram komi í skýrslunni að þessar bilanir hafi haft áhrif á atburðarás slysdaginn, er lokaniðurstaða skýrsluhöfunda sú að undangegnum allítarlegum rökstuðningi, að orsök strands Víkartinds hafi verið gáleysi skipstjóra og yfirvélstjóra, þar sem ráða hefði mátt fram úr vandræðum vegna bilananna, ef beitt hefði verið eðlilegum vinnubrögðum. Í álitsgerð Brookes, Bell & Co. 7. september 1998 er einnig rætt ítarlega um tæknileg atriði í tengslum við vélar skipsins, búnað þeirra og meðferð. Höfundur álitsgerðarinnar kannaði vettvang á meðan hann dvaldi hér á landi í mars og júní 1997, meðal annars með athugun um borð í skipinu frá 11. til 16. mars. Höfundurinn studdist meðal annars við málmfræðilega rannsókn, sem gerð var á áðurnefndu kælivatnsröri af sérfræðingi í þjónustu fyrirtækisins Atlantic Engineering Ltd. í Birkenhead í Englandi. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknar þess fyrirtækis brast kælivatnsrörið vegna málmþreytu (fatigue mechanism), sem talið var að yrði sennilega rakið til titrings. Samkvæmt framburði höfundar álitsgerðar Brookes, Bell & Co. við aðalmeðferð málsins kann breytt álag og breyttur hraði vélar nokkrum klukkustundum áður en rörið brast að vera orsök titringsins. Álit héraðsdóms er einnig það að titringur hafi verið orsök málmþreytu í rörinu. Um akkerisvindur skipsins segir í álitsgerð Brookes, Bell & Co., að þær hafi verið í góðu og haffæru ástandi við upphaf ferðarinnar. Lokaniðurstaða álitsgerðar Brookes, Bell & Co. er sú að aðalvél Víkartinds hafi greinilega verið í góðu og haffæru ástandi við upphaf ferðar skipsins. Þótt álit sérfræðinga TMC (Marine Consultants) Ltd. og Brookes, Bell & Co. séu um nokkur atriði ekki samhljóða, er meginniðurstaða þeirra sú, að strand Víkartinds verði ekki rakið til þess að skipið hafi vegna vanbúnaðar verið óhaffært í upphafi ferðar. Héraðsdómur var skipaður sérfróðum meðdómurum, vélfræðingi og stýrimanni, sem hefur vélstjóraréttindi. Verður staðfest niðurstaða hans um hæffæri Víkartinds að því er varðar búnað skips, en hún hefur meðal annars stoð í vönduðum sérfræðilegum álitsgerðum, sem ekki hefur verið hnekkt. VI. Áfrýjandi lítur svo á að með afskiptum sínum af stjórn skipsins hafi „eigendur“ beint eða óbeint með stórfelldu gáleysi og með því að víkja hagsmunum farmeigenda til hliðar átt þátt í að Víkartindur fórst. Afskipti starfsmanna „útgerðarinnar“ og fyrirmæli þeirra til skipstjórans hafi valdið óvissu um hvert raunverulegt vald skipstjórans væri. Sú takmörkun verði að teljast „beinn orsakaþáttur í tjóni áfrýjanda.“ Einnig heldur áfrýjandi því fram að yfirsjónir starfsmanna í landi geti ekki veitt útgerðarmanni heimild til að bera fyrir sig a-lið 2. mgr. 68. gr. siglingalaga, þar sem þeir starfsmenn „falla utan við skilgreiningu ákvæðisins á hverjum yfirsjón eða vanræksla þurfi að vera að kenna.“ Af málatilbúnaði áfrýjanda verður ráðið að hann telji að röksemdir þessar eigi einnig við meðstefnda. Stefndi Eimskipafélagið tók að sér að flytja vörusendingu þá, sem áfrýjandi krefst nú bóta fyrir. Svo sem fyrr greinir annaðist félagið þó ekki sjálft flutninginn heldur notaði til þess Víkartind, sem félagið hafði til ráðstöfunar samkvæmt tímabundnum farmsamningi við eiganda þess, stefnda Atalanta. Farmsamningurinn var gerður á eyðublað af gerðinni „Baltime 1939“ með ýmsum viðaukum. Í samningnum fólst meðal annars að eigandinn lagði til alla áhöfn skipsins, en stefndi Eimskipafélagið áskildi sér rétt til hafa hleðslustjóra (supercargo) um borð, sem hefði það hlutverk að koma fram fyrir hönd félagsins gagnvart viðsemjanda þess. Þegar atvik málsins gerðust var hleðslustjórinn íslenskur starfsmaður stefnda Eimskipafélagsins. Hann er stýrimaður að mennt og var sá eini um borð í Víkartindi, sem ekki var í þjónustu útgerðarmanns skipsins. Aðrir skipverjar voru útlendingar. Að morgni 5. mars 1997 tilkynnti hleðslustjórinn skrifstofu Eimskipafélagsins í Reykjavík um vélarbilun og að skipið væri á reki. Var hann síðan í símasambandi við skrifstofuna meira og minna allan þann dag. Hleðslustjórinn bar í sjóprófi að um tíuleytið um morguninn hafi hann innt skipstjórann eftir því hvort ekki væri rétt að hafa samband við Landhelgisgæsluna til þess að unnt yrði að gera ráðstafanir til hjálpar, ef ástandið versnaði. Kvað hann skipstjóra ekki hafa talið neina þörf á því. Klukkan rúmlega 12 á hádegi talaði framkvæmdastjóri rekstrarsviðs stefnda Eimskipafélagsins við yfirmann gæsluframkvæmda í stjórnstöð Landhelgisgæslunnar. Að höfðu samráði við hann óskaði framkvæmdastjórinn eftir því að varðskip yrði strax sent á vettvang. Hafði Landhelgisgæslan umsvifalaust samband við skipherrann á Ægi, sem hélt á vettvang. Kom varðskipið að Víkartindi kl. 14.16 og var þar síðan viðbúið til að veita hjálp. Samkvæmt skýrslu hleðslustjórans hvatti hann skipstjóra Víkartinds til að leita aðstoðar um kl. 10 um morguninn og síðan ítrekað þar til yfir lauk. Kvaðst hleðslustjórinn hafa fært skipstjóranum oftar en einu sinni alvarlegar ábendingar frá Landhelgisgæslunni og Eimskipafélaginu um að þiggja aðstoð. Mat sitt á hættuástandi hefði allan tímann verið allt annað en skipstjórans. Skipstjórinn hefði sýnt þvermóðsku og ekki farið að ráðleggingum. Sagði hleðslustjórinn að sér hefði skilist að skipstjórinn vildi gera allt, sem hann gæti, til þess að komast úr hættuástandinu sjálfur, vegna þess að hann vildi forðast að til greiðslu björgunarlauna kæmi. Þrír starfsmenn á skrifstofu Eimskipafélagsins í Reykjavík báru fyrir dómi að skipstjóri Víkartinds hefði ekki talið neina hættu á ferðum og því ekki viljað leita utanaðkomandi hjálpar, þegar þeir töluðu við hann í síma 5. mars 1997. Af framburði starfsmanna stefnda Eimskipafélagsins verður einnig ráðið, að þeir hafi eftir beiðni frá Þýskalandi gert ráðstafanir til að fá varðskipið Ægi til fylgdar Víkartindi, þegar búist var við að hann kæmist fyrir eigin vélarafli til Reykjavíkur. Hafi Landhelgisgæslan fallist á að „taka dagkostnað við þetta“. Áfrýjandi hefur bent á að í skýrslu skipstjóra Víkartinds í sjóprófi 7. mars 1997 komi fram að í tiltekið skipti slysdaginn hafi sér verið tjáð af hálfu eiganda skipsins að staðsetning eða staða þess „væri í lagi í bili, að gera enga samninga í bili við varðskipið“. Telur áfrýjandi þessi ummæli sýna að hendur skipstjóra hafi verið bundnar vegna fyrirmæla frá Hamborg. Framburð sinn skýrði skipstjórinn hins vegar nánar aðspurður þannig: „Ég hef ekki sagt hér að útgerðin hafi bannað að semja um björgun, heldur bara það að samningar voru í gangi og þeir vildu láta mig vita hvað kæmi út úr þessum samningum og auðvitað var þetta mín ákvörðun að samþykkja aðstoð frá ... varðskipinu, ef mér hefði fundist það nauðsynlegt.“ Í skýrslu skipstjórans hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 18. mars 1997 kvaðst hann hafa verið viss um að þar til um sjöleytið að kvöldi 5. mars hefði skipið verið „öruggt, það væri ekki í hættu.“ Í sömu skýrslu fullyrti skipstjórinn að sér hefði aldrei verið bannað að leita aðstoðar. Þvert á móti hefði sér verið sagt og það hefði einnig verið sinn skilningur, að hann gæti tekið við eða beðið um aðstoð, þegar sér þætti það nauðsynlegt. Fyrir héraðsdómi bar hann að sér hefði verið sagt af starfsmönnum í Hamborg að hann gæti þegið aðstoð hvenær, sem hann teldi að tilefni væri til. Á þeim tíma, sem hér skiptir máli, hafði útgerðarfélagið Peter Döhle Schiffahrts-KG. (GmbH & Co.) í Hamborg með höndum rekstur Víkartinds samkvæmt samningi við stefnda Atalanta. Í tengslum við fyrrnefnda félagið var Döhle Assekuranzkontor GmbH & Co., sem mun hafa séð um vátryggingar og tjónamál þess. Fyrir liggur skýrsla skipaeftirlitmanns í þjónustu tæknideildar Peter Döhle Schiffahrts-KG. dagsett 23. apríl 1997. Greinir þar meðal annars frá símtölum, sem hann átti frá Hamborg við skipstjóra Víkartinds 5. mars 1997. Í þeim hafi skipstjórinn skýrt frá ástandinu og ráðfært sig við hann. Skipaeftirlitsmaðurinn staðfesti efni skýrslu sinnar fyrir héraðsdómi. Í henni skýrði hann einnig svo frá að nafngreindum starfsmanni hefði verið falið að athuga hvort fáanlegir væru dráttarbátar eða önnur skip, sem gætu veitt aðstoð, ef það yrði nauðsynlegt. Í skýrslu forstjóra Döhle Assekuranzkontor GmbH & Co. dagsettri 23. apríl 1997 kom fram að hann hefði hlýtt á mörg símtöl milli tæknideildar og skipsins. Segir þar meðal annars að brýnt hafi verið fyrir skipstjóranum að ákvörðun um að leita aðstoðar við að draga skipið væri algerlega og beinlínis á valdi hans. Forstjórinn staðfesti skýrslu sína fyrir héraðsdómi og ítrekaði að hann hefði í símtali við skipstjóra Víkartinds 5. mars 1997 tekið fram, að í Hamborg væri ekki unnt að taka ákvörðun um þiggja hjálp, heldur yrði skipstjórinn að ákveða það. Aðstoðarframkvæmdastjóri síðastgreinds félags bar fyrir dómi að hann hefði ekki talað við skipstjórann 5. mars 1997, en hins vegar hefði hann haft samband við nánar tiltekinn dráttarbátamiðlara í Bretlandi og spurt um hvort í námunda við Víkartind væru dráttarskip, sem veitt gætu hjálp. Hefði miðlarinn svarað því að svo væri ekki. Ennfremur greindi hann frá því að hann hefði talað við starfsmann á aðalskrifstofu stefnda Eimskipafélagsins og beðið hann að kanna hvort varðskipið Ægir væri til reiðu og hver „samningsskilyrðin“ væru. Samkvæmt áðurnefndri skýrslu skipaeftirlitmanns Peter Döhle Schiffahrts-KG. 23. apríl 1997 mun aðstoðarframkvæmdastjórinn hafa komið á skrifstofu hins fyrrnefnda í Hamborg, hlustað þar á símtöl og að minnsta kosti að nokkru verið með í ráðum vegna aðsteðjandi vanda. Af málsgögnum verður ráðið að af hálfu Peter Döhle Schiffahrts-KG. hafi verið leitað eftir að varðskip aðstoðaði Víkartind gegn föstu gjaldi, sem væri verulega lægra en björgunarlaun ákveðin eftir reglum sjóréttarins. Hins vegar er ósannað að starfsmenn í landi í þjónustu Peter Döhle Schiffahrts-KG., stefnda Atalanta eða manna, sem hann ber ábyrgð á, hafi með saknæmum hætti átt þátt í að ekki var beðið um dráttaraðstoð fyrr en um seinan. Þegar virtar eru skýrslur áðurgreindra vitna og önnur gögn málsins þykir heldur ekki leitt í ljós að stjórnendur stefnda Atalanta eða starfsmenn í Þýskalandi á vegum hans hafi haft önnur þau afskipti af atburðum umræddan dag, sem bakað gætu honum bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda. Þá hefur áfrýjandi engin viðhlítandi rök fært fyrir því að starfsmenn stefnda Eimskipafélagsins hafi gerst sekir um gáleysi í tengslum við atburðina 5. mars 1997. Verður ekki annað séð en að aðgerðir þeirra vegna hættuástandsins hafi verið eðlilegar. Þegar af þessum ástæðum er hafnað þeim málsástæðum áfrýjanda, sem raktar eru í upphafi þessa kafla. Samkvæmt öllu framangreindu verður héraðsdómur staðfestur. Rétt er að áfrýjandi greiði hvorum stefnda um sig málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Málinu hefur ekki verið gagnáfrýjað og verður málskostnaður í héraði ekki dæmdur til stefndu. Það athugast að í héraðsdómi er röksemdafærslu og ályktunum í ýmsu áfátt, meðal annars um ætlaðan vanbúnað skipsins, einkum bilanir tækja og hugsanleg tengsl þeirra við haffæri skips í upphafi ferðar. Þá er aðfinnsluvert, að í dóminum er engin viðhlítandi grein gerð fyrir þeim sérfræðilegu gögnum, sem fyrir liggja og lögð eru til grundvallar við úrlausn málsins. Þrátt fyrir þetta þykir ekki alveg nægileg ástæða til þess að ómerkja héraðsdóminn. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ragnar Magni Magnússon, greiði stefndu, Hf. Eimskipafélagi Íslands og Atalanta Schiffahrtsgesellschaft mbH & Co., hvorum um sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 1999. I Mál þetta var höfðað með framlagningu stefnu og annarra skjala fyrir dómi að viðstöddum lögmönnum stefndu 19. nóvember 1998 og dómtekið 16. þ.m. Mál þetta var upphaflega þingfest 16. apríl 1998 á grundvelli stefnu útgefinnar 24. febrúar s.á. Með samkomulagi aðila í þinghaldi 3. nóvember 1998 var samþykkt að fella málið niður og höfða að nýju. Samhliða þessu máli hafa nítján önnur mál af sömu rót runnin verið höfðuð fyrir dóminum. Eitt þeirra hefur verið fellt niður en frekari meðferð hinna bíður endanlegrar niðurstöðu þessa máls. Stefnandi er Ragnar Magni Magnússon, kt. 090925-4749, Stekkjarflöt 21, Garðabæ vegna sín og einkafirma síns, Style R. Magnússon, kt. 700476-0149, Stekkjarflöt 21, Garðabæ. Stefndu eru Eimskipafélag Íslands hf., kt. 510169-1829, Pósthússtræti 2, Reykjavík og Atalanta Schiffartgesellschaft mbH & Co, Palmaille 22, Hamborg, Þýskalandi. Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér óskipt 2.373.832 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1998 til greiðsludags og málskostnaðar. Stefndi, Eimskipafélag Íslands hf., krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara að kröfurnar verði stórlækkaðar, málskostnaður felldur niður og að sá fyrirvari verði gerður í dóminum samkvæmt heimild í 182. gr. siglingalaga nr. 34/1987 að aðrar kröfur, sem lúta sömu ábyrgðarmörkum, skuli reiknast með við takmörkun ábyrgðar samkvæmt IX. kafla siglingalaga. Stefndi, Atalanta Schiffartgesellschaft mbH & Co, krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara að bótafjárhæð verði verulega lækkuð, málskostnaður látinn niður falla og viðurkennt verði með dómi að stefnda sé heimilt að takmarka heildarábyrgð sína í samræmi við 182. gr. siglingalaga er lýtur að ábyrgðartakmörkun samkvæmt IX. kafla laganna. II A Í málinu krefur stefnandi stefndu um bætur vegna varnings sem hann átti um borð í m/s Víkartindi, sem strandaði þann 5. mars 1997 á Háfsfjöru rétt austan ósa Þjórsár og gjöreyðilagðist ásamt miklum hluta farms. Um flutninginn var gefið út farmskírteini fyrir fjölþáttaflutning með stöðluðum flutningsskilmálum. Þar er stefnandi tilgreindur sem móttakandi og vörunni lýst sem “6 plt Hryffjarhlekkur” 2560 kg. að þyngd. Með bréfi stefnda, Eimskipafélags Íslands hf., til stefnanda, dags. 27. júní 1997, er staðfest að varan sé ónýt/glötuð vegna strands Víkartinds. Stefnandi krafði stefndu um bætur að fjárhæð 2.755.893 krónur með bréfum dags. 12. janúar 1998. Bótaskyldu hefur frá upphafi verið hafnað. Stefndi, Eimskipafélag Íslands hf., gerði tímaleigusamning um Víkartind við eiganda þess, stefnda Atalanta Schiffartgesellschaft mbH & Co, 10. maí 1996 meðan skipið var enn í smíðum. Skipið var sérhannað til gámaflutninga, 8.633 rúmlestir að stærð. Smíði skipsins lauk þann 26. júlí 1996. Þann dag staðfesti flokkunarfélagið Germanischer Lloyd að það hefði í kjölfar skoðunar á skipinu engar athugasemdir við það að gefið yrði út flokkunarfélagsvottorð frá og með júlí 1996. Var bráðabirgðaskírteini gefið út 26. júlí 1996 og síðan aðalskírteini þann 6. janúar 1997. Var skipið flokkað í “Class + 100A5 E with freeboard 3,414 m, Container Ship, IW, Solas II-2 Reg. 54” flokk. Á dskj. 22 er að finna staðfestingu flokkunarfélagsins á því að Víkartindur hafi uppfyllt allar kröfur þess frá 29. júlí 1996 til 5. mars 1997. Þar kemur jafnframt fram að síðustu skoðanir á skipinu hafi verið 26. júlí 1996 og á vélum þess 14. janúar 1997. Þann 7. janúar 1997 gaf þýska sjómannasambandið út athugasemdalaust haffærisskírteini fyrir skipið með gildistíma til 20. júlí 1998. Samkvæmt skoðunarskýrslum Siglingamálastofnunar Íslands, dags. 6. ágúst 1996 og 18. febrúar 1997, kemur fram að við skoðun hafi öll tilskilin vottorð og skírteini verið í gildi og að stofnunin hafi engar athugasemdir varðandi skipið. Samkvæmt áhafnarlista skipsins frá 10. febrúar 1997 voru átján menn í áhöfn þess auk hleðslustjórans, Karls Guðmundssonar, sem var starfsmaður stefnda, Eimskipafélags Íslands hf., á grundvelli tímaleigusamningsins. Allir þessir menn höfðu gild starfsskírteini til þeirra starfa sem þeir voru ráðnir til. Á “Document of safe manning”, útgefnu af þýskum yfirvöldum þ. 19. júlí 1996 og staðfestu af Siglingastofnun Íslands kemur fram að skipið sé fullmannað þegar fimmtán manna áhöfn er um borð og skipað í þær stöður sem þar er lýst. Frammi liggja afrit af atvinnuskírteinum yfirmanna skipsins, en þeir voru: 1.Michael Barz skipstjóri. Hann er þýskur ríkisborgari og er með meiri skipstjórnarréttindi (AG), skírteini útgefið 1981, sem veitir honum réttindi til að vera skipstjóri á skipum af ótakmarkaðri stærð á siglingasvæðum um allan heim. Hann var einn þeirra, sem höfðu eftirlit með smíði m/s Víkartinds, og var skipstjóri í fyrstu ferðum þess. 2.Jürgen Gottschalk yfirvélstjóri. Hann er þýskur ríkisborgari og er með yfirmannsvélstjóraréttindi (CI), skírteini útgefið 1991, sem veitir honum rétt til að keyra vélar af ótakmarkaðri stærð. 3.Andre Schnibbe I. stýrimaður. Hann er þýskur ríkisborgari og er með meiri skipstjóraréttindi (AG), skírteini útgefið 1993, sem veitir honum réttindi til að vera skipstjóri og yfirstýrimaður á skipum af ótakmarkaðri stærð á siglingasvæðum um allan heim. Víkartindur fór í fyrstu ferð sína á vegum stefnda, Eimskipafélags Íslands hf., 29. júlí 1996 og var frá þeim tíma í áætlunarferðum fyrir hann á svokallaðri “Norðurleið”. Á þeirri leið var siglt frá Reykjavík til Þórshafnar í Færeyjum, Hamborgar og fimm hafna á Norðurlöndum. Frá Noregi var siglt til Íslands með viðkomu í Færeyjum. Skipið hélt frá Þórshöfn í Færeyjum kl. 22.00 mánudaginn 3. mars 1997 áleiðis til Íslands og var væntanlegt til Reykjavíkur að morgni miðvikudagsins 5. mars. Í lest og á þilfari voru 248 gámar. Ekkert markvert gerðist á siglingu skipsins fyrr en að morgni miðvikudagsins 5. mars. Þó hafði verið dregið úr skurði skrúfu 4. mars vegna veðurs og mátti því búast við nokkurri seinkun á komutíma. Sjópróf voru haldin 7. og 8. mars 1997. Rannsóknarlögregla ríkisins tók síðar í sama mánuði skýrslur af yfirmönnum skipsins og Karli Guðmundssyni og dómskýrslur voru teknar við aðalmeðferð. Önnur helstu gögn málsins eru þessi: Skýrsla stjórnstöðvar Landhelgisgæslu Íslands, skýrsla skipherra varðskipsins Ægis, útdráttur úr dagbók Vestmannaeyjaradíós, vottorð Veðurstofu Íslands, skýrsla Siglingastofnunar til ríkissaksóknara 24. júlí 1997, skýrsla sjóslysanefndar no. 018/97 um tildrög strandsins og nefndarálit um orsök þess og ítarlegar skýrslur um sama efni sem unnar voru af sérfræðingum annars vegar á vegum TMC (marine consultants) ltd. og hins vegar á vegum Brookes Bell Co (marine consultants and surveyors). Þá liggur frammi úrskurður sjóréttar (Seeamt) í Hamborg hinn 26. janúar 1999 um orsakir sjóslyssins. Um þá atburðarás, sem lyktaði með strandi skipsins, er ekki skráð í skipsdagbók eða vélardagbók. Skipstjórinn lét hins vegar skrá á lausu blaði um ferð skipsins frá kl. 12.35 til kl. 20.10. B Klukkan 07.13 fór í gang viðvörunarmerki í stjórnklefa vélarrúms vegna lágs yfirborðs í lághitaþenslugeymi. Skipið átti þá eftir um 100 sjómílna siglingu. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands var veður á Stórhöfða kl. 06.00 SV - 7 vindstig og stórsjór. Á þessu svæði, sem er um 11 sjómílur fyrir sunnan Þjórsárósa, er dýpi um 80 metrar miðað við meðalstórstraumsfjöru og botn fremur linur. Svæðið er mjög opið fyrir sunnan og suðvestlægri öldu sem getur orðið mikil þegar hún nálgast landgrunnið. Kl. 07.45 var hraði aðalvélar minnkaður til að framkvæma minniháttar viðgerð að því er talið var í upphafi, því yfirvélstjóri tilkynnti skipstjóra að það tæki aðeins 10 – 15 mínútur að gera við lekt rör. Kl. 08.54 fór rafmagnið af skipinu með þeim afleiðingum að það myrkvaðist. Stuttu síðar drapst á aðalvél skipsins. Vararafstöð fór sjálfkrafa strax í gang þannig að rafmagn komst fljótt aftur á skipið. Skipstjórinn reiknaði út að skipið væri um 12 mílur frá ströndinni (10,5 mílur frá þeim stað þar sem skipið strandaði að lokum), rekhraði þess væri um 2,5 hnútar og að það tæki skipið um 4 klukkustundir að reka á land ef hvorki akkeri né vél væru notuð til að stöðva rekið. Að mati yfirvélstjóra var orsökin fyrir því að rafmagnið fór af skipinu, með þeim afleiðingum að það drapst á aðalvélinni, sú að ekki væri nægjanlegur þrýstingur á kælikerfi vegna þess hve lítið vatn var á kerfinu. Þensluker fyrir kælivatn vélarinnar var nær tómt. Dæla sem notuð var til að fylla á þenslukerið var því sett í gang með því að tengja hana við rafmagnstöflu í stýrisvél, en hún var ekki tengd vararafstöðinni. Við þetta fór dælan í gang og þrýstingur myndaðist á leiðslunni. Þrátt fyrir þetta fylltist kerið ekki. Við nánari skoðun yfirvélstjóra og manna í vélarúminu á kælikerfinu kom í ljós að einstefnulokar til áfyllingar fyrir þenslukerið hleyptu ekki vatni í gegnum sig. Lokarnir voru teknir frá og í sundur, þeir yfirfarnir og tengdir aftur við leiðsluna. Vatni var síðan hleypt á, kerið fylltist og taldi yfirvélstjóri að nú væri nægilegt kælivatn fyrir hendi í kælikerfinu. Lét hann skipstjórann vita að viðgerð væri lokið. Kl. 11.30 var aðalvélin gangsett á ný. Fljótlega komu hins vegar boð úr vélarrúminu um að stöðva þyrfti aðalvélina aftur. Nánari skoðun leiddi í ljós að annar leki var til staðar inni í sjálfum skolloftskæli lághitakerfisins. Ófagmannleg viðgerð til að stöðva vatnslekann frá lághitaskolloftskælinum hafði valdið vatnsleka inn á lofthlið hans. Í ógáti höfðu samskeyti á innri hluta frárennslisrörs skrúfast laus þegar gert var við fyrri lekann og vélin fyllst af vatni, það flæddi út úr forþjöppu og óeðlilegt hljóð kom frá aðalvél við gangsetningu. Var hún stöðvuð kl. 11.33. Gert var við þennan leka inni í skolloftskælinum, lokið sett á og þenslukerið fyllt aftur. Aftöppunarlokar á skolloftsgöngunum voru opnaðir til að ganga úr skugga um hvort vatn væri í skolloftsgöngunum. Þessi viðgerð tók um 2,5 klukkustundir. Kl. 12.00 var veðrið óbreytt þannig að skipið tók dýfur, enda lá það þvert á vind og öldu. Skipstjórinn reiknaði út að skipið væri um 5 mílur frá landi og ræki í átt til lands, enda aðalvél þess ekki í gangi. Rek skipsins síðustu tvær klukkustundirnar hafði verið 5,0 sjómílur samtals í átt að landi. Kl. 12.16. Af hálfu starfsmanna aðalskrifstofu stefnda, Eimskipafélags Íslands hf., er haft samband við Landhelgisgæsluna og upplýst um stöðu mála. Karl Guðmundsson hleðslustjóri hafði þegar um morguninn lýst fyrir þeim, sem og skipstjóranum, áhyggjum sínum af ástandinu og komu þeir upplýsingum um það áfram til Peter Döhle (GmbH & Co) í Hamborg, umboðs- og rekstraraðila Víkartinds f.h. skipseigandans, stefnda Atalanta Schiffartgesellschaft mbH & Co. Var ákveðið að fá varðskipið Ægi á staðinn, en hann var rétt vestan við Vestmannaeyjar á þessum tíma. Kl. 12.28. Landhelgisgæslan leggur til að skipið láti akkeri falla og að sem mest sé látið út af keðju. Kl. 12.35 var stjórnborðsakkerið sett út og þrír liðir af akkeriskeðjunni til að minnka rek skipsins. Dýpi um 60 metrar. Veður á Eyrarbakka var þá SV - 7 vindstig og á Stórhöfða VSV - 8 vindstig. Kl. 12.41 var send út aðvörun (“Security - kall”) á VHF rás 16. Vestmannaeyjaradíó tók við þessum skilaboðum og spurði hvort þeir þyrftu á aðstoð að halda. Víkartindur afþakkaði og upplýsti að þeir hefðu varpað akkerum, sem þeir vonuðu að héldu. Kl. 12.51 sýndu GPS tæki í brú Víkartinds að rek skipsins hefði ekki stöðvast við þetta. Var þá látinn út einn liður af akkeriskeðju til viðbótar og síðan annar kl. 13:02. Kl. 12.58 kallaði Vestmannaeyjaradíó í skipið og spurði hve langt það væri frá landi. Víkartindur upplýsti að rekhraði skipsins væri 2,5 sjómílur og að verið væri að reyna að stöðva rek skipsins með akkerum. Aðstoð Herjólfs var afþökkuð. Kl. 13.11 kallaði Landhelgisgæslan út björgunarsveitir í landi. Kl. 13.12 kallaði Vestmannaeyjaradíó í Víkartind að beiðni Landhelgis-gæslunnar til að spyrja hve margir væru um borð og segja þeim að nota alla akkeriskeðjuna. Kl. 13.16 var bakborðsakkeri látið falla og þrír liðir settir út. Kl. 13.22. Herjólfur kemur á svæðið og býður fram aðstoð sem er afþökkuð. Skipið er 2,5 mílur frá landi. Kl. 13.27 var bætt við tveim liðum af akkeriskeðju bakborðsmegin og einum af akkeriskeðju stjórnborðsmegin. Skipið var nú 2,1 mílur frá landi og enn á reki í átt til lands. Veður hafði versnað og var nú 8 til 9 vindstig og búið að spá stormi síðar um daginn. Kl. 13.37 voru sex liðir úti á stjórnborðsakkeri og fimm liðir á bakborðsakkeri. Skipið var þá statt u.þ.b. tvær sjómílur frá ströndinni og hafði vindur þá aukist upp í 8 – 9 vindstig úr suðvestri og í hviðum í 11 vindstig. Rek skipsins hafði þá stöðvast samkvæmt GPS staðsetningartækjum þess. Kl. um 14.00 kom varðskipið Ægir á svæðið og hvarf Herjólfur þá á braut. Kl. 14.02 var viðgerð lokið á aðalvél og hún gangsett. Kl. 14.03 var lesin stormspá frá Veðurstofu Íslands. Kl. 14.08 hafði Ægir samband við skipstjórann og bauð fram aðstoð, sem skipstjórinn afþakkaði þar sem aðalvélin væri komin í gang og rek skipsins hefði verið stöðvað með akkerunum. Eftir að aðalvélin komst í lag var hún notuð til að létta á akkeriskeðjum og akkerum með því að sigla á hægri ferð upp í sjó og vind. Kl. 14.10 fyrirskipaði skipstjórinn nokkrum af skipshöfninni að fara fram á og hífa upp akkerin. Þeir hófu störf en þurftu hins vegar frá að hverfa kl. 14.29 og koma sér í skjól, eftir að nokkrir metrar af akkeriskeðjunum höfðu verið hífðir upp, þar sem að mikill sjór gekk yfir skipið. Á sama tíma byrjaði skipið að höggva. Kl. 14.40, er hefja átti að nýju störf við að hífa upp akkerin, kom í ljós að rafsegulhemlar á akkerisvindum höfðu skemmst og rafmótor á bakborðsspili brunnið yfir sem leiddi til þess að ekki var hægt að létta akkerum. Mjög líklegt er að þetta stafi af því að þau mistök hafi verið gerð kl 14.29 að hvorki borðabremsur né keðjuklemmur hafi verið festar. Vegna mikillar hreyfingar á skipinu og álags því samfara höfðu rafmótor og rafsegulhemlar ekki þolað álagið og því gefið sig. Ákveðið var að gera við bremsurnar stjórnborðsmegin en skera á akkerisfestar bakborðsmegin. Á þessum tíma voru úti fimm liðir af akkeriskeðjunni bakborðsmegin og sex stjórnborðsmegin. Kl. 14.43 lá fyrir að fjórar björgunarsveitir SVFÍ voru komnar í viðbragðsstöðu í landi. Höfðu menn áhyggjur af gangi mála. Kl. 14.46 upplýsir Víkartindur varðskipið um að verið sé að reyna að ná upp akkerum. Ægir upplýsti að þeir væru tilbúnir að aðstoða og bað um að láta vita ef eitthvað færi úrskeiðis. Kl. 15.00 voru komin SV - 8 vindstig á Eyrarbakka og kl. 18.00 SV - 9 vindstig. Á milli athugana fór veðurhæðin upp í 9 - 10 vindstig. Kl. 17.00 er aðalvél skipsins enn í gangi og keyrð með lágmarksafli til að létta álagið á akkerunum og halda skipinu á sama stað. Kl. 17.03 var aftur lesin stormspá frá Veðurstofu Íslands. Kl. 17.35 var skipið statt um 1,8 sjómílu frá landi. Enn voru úti fimm liðir af akkeriskeðjunni bakborðsmegin og sex liðir stjórnborðsmegin. Aðalvél var keyrð með lágmarksafli til að létta álagið á akkerunum. Stjórnborðsmótorinn var tilbúinn til að hífa inn akkerið og menn voru tilbúnir að skera á bakborðsakkeriskeðjuna. Þá hafði yfirvélstjórinn samband við skipstjórann og tjáði honum að nauðsynlegt væri að stöðva aðalvélina vegna óeðlilegs hitastigs á afgasi frá strokk nr. 2. Um var að ræða mistök yfirvélstjóra sem fólust í rangri greiningu afgashitans. Taldi yfirvélstjóri að skipta þyrfti um útblástursloka og eldneytisloka til þess að hægt væri að nota aðalvélina. Yfirvélstjóri tilkynnti skipstjóranum að viðgerð þessi tæki um þrjár klukkustundir. Þar sem skipstjórinn taldi að akkerin héldu skipinu á sama stað þannig að það lægi við öruggar festar ákvað hann að aðalvélin yrði stöðvuð svo viðgerð gæti hafist. Kl. 17.40 tilkynnti Víkartindur Ægi um stöðu mála. Ægir staðfesti að þeir væru til staðar. Kl. 18.13 hafði Ægir samband við Víkartind og tilkynnti þeim að skipið væri farið að draga akkeri og hefði færst nær landi. Skipstjórinn var hins vegar ekki sammála. Kl. 18.35. Ægir leggur til að eitthvað verði gert sem fyrst þar sem mjög erfitt verði að grípa til aðgerða síðar vegna þess að myrkur sé að skella á og veðurspá slæm. Skipstjóri hafnar allri aðstoð þar sem hann telur að skipið liggi öruggt við akkeri. Þessum skilaboðum skipstjórans var komið til skipherrans á Ægi, sem áréttaði að þeir væru að falla á tíma. Þegar hér var komið sögu var veðurlýsing eftirfarandi: Álandsvindur úr suðvestri 9 - 11 vindstig, dimm él og ölduhæð 7 - 9 metrar. Kl. 18.50 sýndu tæki í brú Víkartinds að skipið var farið að reka í átt að landi á 2 til 2,5 hnúta hraða. Aðalvél skipsins var ekki komin í gang. Kl. 19.00 skipaði skipstjórinn svo fyrir að kallað yrði í Ægi og þeir beðnir um að koma nær og aðstoða með því að skjóta línu á milli skipanna og taka þá í tog. Kl. 19.10/11 tók Ægir við ósk Víkartinds um að skipið yrði tekið í tog. Var þá skollið á myrkur og veður fór versnandi. Kl. 19.33 var fyrsta tilraun gerð til að koma taug á milli skipanna, en hún mistókst. Þegar Ægir ætlaði að reyna aftur fékk skipið á sig mikið brot með þeim afleiðingum að skipið lagðist á hliðina og einn sjómaðurinn féll fyrir borð og drukknaði. Við þetta varð Ægir að hverfa frá þar sem skipið gat ekki lengur veitt umbeðna aðstoð. Kl. 19.58 reiknaði skipstjórinn út að skipið væri 0,5 mílu frá landi. Hann fékk þær upplýsingar að enn væri verið að gera við aðalvélina. Kl. 20.03. Fleiri liðir akkeriskeðjanna eru settir út til að reyna að stöðva rek skipsins en án árangurs. Vél skipsins hefur enn eigi verið sett í gang. Kl. 20.10 kallaði skipstjórinn alla áhöfnina upp í brú. Á svipuðum tíma urðu menn varir við að skipið tók niðri. Kl. 20.13 strandar Víkartindur og sendir út alþjóðlegt neyðarkall á VHF. Kl. 20.30 var þyrla Landhelgisgæslunnar komin yfir skipið og hóf að hífa áhöfnina frá borði. Þeirri aðgerð var lokið kl. 21.10. Kl. 21.00 voru komin SV - 10 vindstig á Eyrarbakka, snjó- eða slydduél á síðustu klukkustund og hafrót samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands. III Málsástæður aðila. A Stefnandi. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því, að stefndu beri in solidum ábyrgð á því tjóni sem hann varð fyrir þegar vörur, sem hann átti um borð í skipinu, eyðilögðust við framangreindan tjónsatburð. Af vörureikningum má sjá að vörur stefnanda voru keyptar FOB. Með hliðsjón af farmbréfi ber stefndi, Eimskip, sem farmflytjandi ábyrgð á tjóni stefnanda sbr. 2l. gr. og 68. gr. 1. mgr. siglingalaga nr. 34/1985. Stefndi, Atalanta, ber ábyrgð sem framkvæmdarfarmflytjandi sbr. 73. gr. 2. mgr. sigll. Stefnufjárhæð tekur mið af verðmæti þeirrar vöru sem stefnandi átti um borð og fórst við tjónsatburðinn að viðbættu flutningsgjaldi. Nánar talið sundurliðast kröfur stefnanda þannig: Farmbr. nr.Gjm.UpphæðGengiUpph. í kr.Flutn.gj.Samt. í kr. DKAARCo13DKK207,758,7010,992,283,89189,9412,373,832 SamtalsIkr.2,373,832 Á því er byggt að stefndu geti ekki takmarkað ábyrgð sína skv. 70. gr. og/eða IX. kafla sigll. þar sem tjóninu hafi verið valdið af stórfelldu gáleysi. Í þeim efnum skal þetta sagt: Af sjóprófum sem fram fóru í kjölfar slyssins má ráða að eigendur skipsins hafi bæði beint og óbeint ráðið því, með björgunarkostnað í huga, að ekki var leitað eftir þeirri aðstoð sem til boða stóð, á þeim tíma sem slík aðstoð hefði mögulega getað komið að gagni. Miðað við ríkjandi aðstæður verður að telja þessi afskipti eigenda stórfellt gáleysi af þeirra hálfu, sem leiða eigi til þess að takmörkunarreglur siglingalaga eigi ekki við sbr. 70. gr. if. og 176. gr. sigll. Þá er jafnframt á því byggt að tjónið verði rakið til óhaffærni skipsins. Ljóst er að margvíslegar bilanir í skipinu, svo og getuleysi yfirmanna til að fást við þær aðstæður sem upp komu, leiddu beinlínis til þess tjóns sem hér er krafið bóta fyrir. Mál þetta er rekið fyrir íslenskum dómstól samkvæmt íslenskum lögum sbr. 26. gr. skilmála í farmbréfi því sem stefndi, Eimskip, gaf út vegna flutningsins. Einnig er vísað til 5. gr. 3. tl og 6, gr. 1. tl. laga 68/1995 um Luganósamninginn. Þá er það viðurkennd meginregla í sjórétti að framkvæmdarfarmflytjandi fylgir farmflytjanda í þessum efnum enda er ábyrgð þeirra sólídarísk. B Stefndu. Málsástæður þeirra eru hinar sömu. Hér verður í meginatriðum greint frá framsetningu málsástæðna í greinargerð stefnda, Eimskipafélags Íslands hf. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda. Hann mótmælir því að hann sjálfur hafi sýnt af sér gáleysi eða hafi á nokkurn hátt brotið gegn skyldum sínum sem farmflytjandi, ákvæðum farmsamnings aðila eða ákvæðum siglingalaga nr. 34/1985 eða öðrum lögum, eins og stefnandi heldur fram í stefnu sinni. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda þar eð tjónið hafi stafað af yfirsjónum eða vanrækslu við stjórntök eða meðferð skips, sem skipstjóra, skipshöfn eða öðrum sem inna starf af hendi í þágu skips, hafi orðið á, sbr. 2. mgr. 68. gr. a-lið sigll., enda hafi skipið verið haffært og/eða stefndi séð til þess með eðlilegri árvekni að skipið væri haffært við upphaf ferðar. Vísað er til framlagðra skjala um að skipið hafi fullnægt öllum kröfum. Jafnframt liggur fyrir að búnaður skipsins starfaði eðlilega við upphaf ferðar, ekki höfðu komið fram bilanir á vélinni eða tækjum í síðustu ferðum skipsins, áhöfn skipsins var ekki of fámenn og hún hæf til þeirra starfa sem hún var ráðin til. Verði ekki fallist á framangreint eða telji dómurinn sannað að skipið hafi verið óhaffært byggir stefndi á því að hann eða menn, sem hann ber ábyrgð á, hafi með eðlilegri árvekni séð til þess að skipið væri haffært við upphaf ferðar, sbr. 3. mgr. 68. gr. sigll. Af þeim sökum sé honum heimilt að bera fyrir sig ákvæði 2. mgr. 68. gr. laganna. Mótmælt er sem rangri og ósannaðri þeirri staðhæfingu stefnanda að eigendur hafi ráðið því beint og óbeint með björgunarkostnað í huga að ekki var leitað þeirrar aðstoðar sem til boða stóð. Þegar metið er hvort tiltekin stjórntök eða meðferð skips séu yfirsjón eða vanræksla skipstjóra, skipshafnar eða annarra, sem inna starf af hendi í þágu skips, ber að miða við góðar venjur og kunnáttu í siglingum og sjómennsku, þ.e. hvers góð sjómennska krefst við þær tilteknu aðstæður sem upp koma. Telja verður að góð sjómennska feli m.a. í sér að beita öllum þeim ráðum, sem tiltæk eru og eiga við aðstæður og ástand hverju sinni, til að koma í veg fyrir tjón á mönnum, skipi, farmi og umhverfi. Sé um nokkurn vafa að ræða skal líta svo á að hætta sé fyrir hendi. Þegar metið er hvað séu góðar venjur og rétt viðbrögð skipstjóra við aðstæður sem upp komu þegar Víkartindur strandaði má hafa hliðsjón af 7., 11. og 13. - 15. gr. sigll. og alþjólegum leiðbeiningarreglum “International Chamber of Shipping” um “Perils of the sea - Salvage”. Þegar mið er haft af framangreindum reglum og því sem almennt má telja að sé góð sjómennska við þær aðstæður, sem upp komu hjá skipstjóra og áhöfn Víkartinds þann 5. mars 1997, liggur fyrir að skipstjóra og áhöfn skipsins urðu á mistök við stjórntök og meðferð þess, sem leiddu til þess að skipið strandaði með þeim afleiðingum sem áður hefur verið lýst. Stefndi heldur því fram að eftirfarandi sýni fram á að tjónið stafaði af yfirsjónum eða vanrækslu skipstjóra og áhöfn Víkartinds: 1.Af gögnum málsins má ráða að um kl.10.00 mátti skipstjórinn gera sér grein fyrir eftirfarandi staðreyndum: 1. Skipið var vélarvana og yfirvélstjóri gat ekki gefið skipstjóra nákvæma áætlun um hvað viðgerð tæki langan tíma. 2. Samkvæmt mælingum skipstjórans var skipið um 12 mílur frá ströndinni og rak með 2,5 hnúta hraða í átt að landi. Samkvæmt því tæki það skipið 4 klukkustundir að reka upp á land. 3. Veðrið var slæmt og spáð var mun verra veðri seinna um daginn. 4. Ekki hafði verið kannað hvort önnur skip væru í grenndinni, en miklar líkur voru á því að ekki væru skip á þessu svæði sem veitt gætu aðstoð ef til hennar þyrfti að koma. 5. Vegna þess hve mikill sandur var í hafsbotninum á þessu svæði voru ekki miklir möguleikar á því að stöðva skipið með akkerum þess. 6. Eina ráðið til að stöðva rek skipsins á þessari stundu var að kasta akkerum um leið og skipið næði grynnri sjó og vona að þau næðu festu þrátt fyrir viðvörun um að ekki væru miklar líkur á að það tækist. 7. Hleðslustjóri stefnda mat stöðuna þannig að hætta væri á ferðum. Telja verður að á grundvelli góðrar sjómennsku hefði góður og gegn skipstjóri við framangreindar aðstæður átt að komast að þeirri niðurstöðu að hættuástand væri að skapast, sem gæti kallað á utanaðkomandi aðstoð. Honum bar á grundvelli góðrar sjómennsku skylda til að ganga út frá að aðstæður myndu ekki batna. Gögn málsins sýna að varðskipið Ægir var á þessum tíma í um tveggja klukkustunda siglingu frá Víkartindi. Þar sem skipstjóranum var ljóst að strand skipsins gæti borið að um kl. 14.00 hefði hann átt að biðja Ægi um að koma eins fljótt og mögulegt var, skjóta línu yfir í skipið og draga það úr þeirri hættu sem það var í um kl. 10.00. Það er álit Siglingastofnunar Íslands að skipstjórinn hafi sýnt mikið gáleysi þegar hann kl. 10.00 hafnaði tilmælum hleðslustjóra um að tilkynna Landhelgisgæslunni þá þegar um ástand skipsins og með því auka möguleika á að aðstoð bærist í tæka tíð, yrði þess þörf. Ljóst er að hér var um yfirsjón eða vanrækslu skipstjóra á stjórntökum og meðferð Víkartinds að ræða. 2.“Security” kall Víkartinds leiddi til þess að Herjólfur kom á staðinn um kl. 13.22 og bauð fram aðstoð. Skipstjórinn hafnaði henni þótt ekki væri ljóst á þessum tíma hvort akkeri myndu halda. Þegar Ægir kom á staðinn fyrir tilstuðlan stefnda um kl. 14.00 hafnaði skipstjórinn enn allri aðstoð. Fyrsta tilraun skipstjóra til þess að stöðva rek skipsins var ekki fyrr en kl. 12.35, þegar hann ákvað að kasta akkeri stjórnborðsmegin. Rekhraði hafði verið allmikill eða að minnsta kosti 2,5 hnútar og með tilliti til veðurspár var líklegt að hann mundi aukast. Að treysta eingöngu á að akkeri stöðvi vélarvana skip, sem er að reka á um 2,5 hnúta hraða í stormi og þungum sjó, er mikil áhætta hjá skipstjóranum og alveg ljóst að ekki var hægt að treysta á að þetta gengi upp. Telja verður það í raun heppni að akkerin stoppuðu rek skipsins um kl. 13.37. Akkeri eru ekki hönnuð til þess að stöðva skip við þær aðstæður sem lýst hefur verið, heldur til þess að halda skipi á tilteknum stað eftir að skip hefur verið stöðvað. Að mati Siglingastofnunar Íslands var með tilliti til botnlags á þessum slóðum, dýpis, sjó- og veðurlags, rétt að slaka strax báðum akkerum og eins mikilli keðju og unnt var, eða að minnsta kosti 9 - 10 liðum beggja megin. Bar skipstjóra að nota alla þá möguleika sem tiltækir voru til að stöðva rek skipsins. Með tilliti til öryggis áhafnar og skips var nauðsynlegt að nota öll þau ráð, sem fyrir hendi voru, til að stöðva rek skipsins sem fjærst landi og auka þannig möguleika á nægilegu svigrúmi við björgun skipsins yrði þörf á björgunaraðgerðum. Þetta gerði skipstjóri ekki heldur dró að nota akkerin, notaði þá ekki nema hluta þeirra og hafnaði allri aðstoð tveggja skipa sem hefðu getað dregið hann fjær landi. Slíkt var yfirsjón og vanræksla hjá skipstjóranum við stjórntök og meðferð skipsins. Auk þess verður að telja það gáleysi hjá skipstjóranum að sleppa ekki akkeriskeðjunum lausum um leið og ljóst var hvað hafði gerst í stað þess að eyða dýrmætum tíma í að gera við þær, en eins og fram er komið varð bilunarinnar vart kl. 14.40 og viðgerð lokið kl. 17.35. Bendir Siglingastofnun Íslands á að skipið var búið sérstökum neyðarsleppibúnaði fyrir akkeriskeðjur þannig að hægt var að sleppa keðjunum með einfaldri aðgerð við akkerisvindurnar. Samkvæmt því bendir allt til þess að áhöfnin hafi gert þau mistök, þegar hún gerði hlé á verki sínu vegna veðurs, að skilja við akkerisvindurnar aðkúplaðar. Áttu þeir að vita, einkum með tilliti til hreyfingar skipsins, veðurs og aðstæðna, að framangreint gæti gerst ef ekki væri gætt að því að hafa vindurnar frákúplaðar. Telja verður að þessi vinnubrögð séu yfirsjón eða vanræksla þeirra við stjórntök og meðferð skipsins. Sama á við um þá ákvörðun skipstjóra að heimila viðgerð í stað þess að sleppa akkerum, sérstaklega þegar tillit er tekið til aðstæðna á þessum tíma. 4.Þegar yfirvélstjóri tilkynnti skipstjóranum kl. 17.35 að stöðva þyrfti aðalvélina til þess að framkvæma þriggja klukkustunda viðgerð mátti skipstjóri gera sér grein fyrir þessum staðreyndum: 1. Mikið hvassviðri var, um 9 vindstig, og því spáð að vindurinn færi upp í 10 vindstig seinna um kvöldið. 2. Brimgarðurinn væri að færast nær, en brimið var á þessum tíma um 1,25 mílur austur. 3. Aðalvélin hafði mestan hluta dagsins verið notuð til þess að aðstoða akkerin við að halda skipinu kyrru. 4. Akkeriskerfið var bilað vegna aðstæðna. 5. Myrkur var að skella á. 6. Ægir lagði til að gripið yrði til aðgerða án tafar. 7. Hleðslustjóri stefnda hafði ítrekað bent honum á að hætta væri á ferðum. Þrátt fyrir að skipstjóranum hefði átt að vera þetta ljóst gerði hann ekkert til þess tryggja að skipið færi ekki að reka aftur. Með því varð hann sekur um mistök við stjórntök og meðferð skipsins. Að mati Siglingastofnunar Íslands hefði skipstjórinn átt á þessum tíma að óska tafarlaust eftir aðstoð við að koma skipinu frá landi. Hann hefði átt að fá línu frá Ægi, sem hefði veitt honum aukna festingu. Miðað við rekhraða skipsins fyrr um daginn átti skipstjóranum að vera ljóst að það tæki aðeins um hálfa klukkustund að reka upp í brimgarðinn. Með það í huga og þá staðreynd að ítrekað var búið að vara skipstjórann við þeirri hættu sem skipið væri í vegna vaxandi veðurs og vegna þess að myrkur var að skella á, sem myndi leiða til þess að erfiðara yrði um vik að veita aðstoð ef til þess kæmi, bar skipstjóranum með tilliti til öryggis áhafnar og skips að óska eftir aðstoð meðan bjart var og sæmilegt svigrúm til björgunaraðgerða. Jafnframt hefði skipstjórinn átt að skýra út fyrir yfirvélstjóranum í hvaða stöðu skipið væri og að ekki væri hægt að stöðva aðalvélina. Þannig hefði yfirvélstjórinn átt að skoða aðra möguleika, svo sem að taka hluta af vélinni úr sambandi þannig að hægt væri að keyra hana þannig. Telja verður að yfirvélstjórinn hafi sýnt af sér gáleysi með því að kanna ekki aðra möguleika í stöðunni áður en hann fór fram á að skipið yrði stöðvað. Að lokum hefði skipstjórinn einnig getað sett út meira af akkeriskeðjum, allt upp í 9 - 10 liði á báðum akkerum, áður en hann heimilaði yfirvélstjóra að stöðva vélina. Slíkt hefði aukið festuna. Eins og fram kemur í skýrslu Rannsóknarnefndar sjóslysa var röng greining bilana í aðalvél og vanmat skipstjóra á aðstæðum, þegar hann heimilaði að vélin væri stöðvuð kl. 17.35, orsök strandsins. Skipstjórinn hefði átt að knýja á um að halda vélinni í gangi. Honum mátti vera ljóst að áhættusamt væri að liggja við akkeri til lengdar með hliðsjón af vaxandi veðurhæð og álandsvindi. Telur nefndin að óhætt hefði verið að keyra vélina og sigla frá landi í stað þess að stöðva vélina og hefja viðgerðir. Telur nefndin jafnframt að rétt hefði verið að sleppa akkerum og sigla þegar í ljós kom að akkerisvindur voru bilaðar vegna misbeitingar kl. 14.40. Skipstjórinn kaus hins vegar að treysta á akkerin, hafna aðstoð og bíða eftir að gert yrði við vélina, sem ljóst var að myndi ekki verða lokið fyrr en myrkur og mun verra veður væri skollið á. Þessa ákvörðun tók hann þrátt fyrir framangreindar staðreyndir. Telja verður að þessi viðbrögð hans hafi verið yfirsjón eða vanræksla hans við meðferð og stjórntök skipsins. Sama á við um mistök yfirvélstjóra við greiningu á umræddri bilun í aðalvél skipsins. Auk framangreindrar málsástæðu byggir stefndi á því að tjónið hafi stafað af hættum eða óhöppum sem eru sérkennandi fyrir siglingar, sbr. 2. mgr. c - lið 68. gr. sigll., eingöngu eða sem meðástæðu framangreindra mistaka við stjórntök og meðferð skipsins. Í gögnum málsins kemur fram að þann 5. mars 1997 var veðrið mjög slæmt á þeim slóðum sem Víkartindur strandaði. Snjókoma var meira og minna allan daginn, álandsvindur suðvestan 7 - 10 vindstig, stórsjór og ölduhæð 6 - 10 metrar. Tvisvar þennan dag var send út stormviðvörun. Er í þessu sambandi vísað til vottorðs Veðurstofunnar og skýrslu þeirra aðila sem voru á sjó og í landi við slysstaðinn. Þær hremmingar sem Ægir lenti í þegar hann reyndi að koma línu yfir í Víkartind og sú staðreynd að skipið strandaði sýna svo ekki verður um villst að tjónið má rekja til framangreindra atvika. Stefndi áskilur sér rétt til að byggja sýknukröfu sína á öðrum liðum 2. mgr. 68. gr. sigll. sem og öðrum ákvæðum þeirra og farmsamnings aðila eftir því sem við á. Fallist dómurinn ekki á framangreint byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna þeirrar vörusendingar sem um ræðir í málinu, og jafnframt mótmælir hann því að framlagður vörureikningur sé sönnun fyrir því að hann hafi greitt fyrir þær vörur sem hann krefst bóta fyrir. Þá sé ósannað að þær vörur, sem stefnandi telur að hafi orðið fyrir tjóni, hafi verið í góðu ástandi við móttöku og í því magni sem hann heldur fram. Fallist dómurinn ekki á framangreinda aðalkröfu stefnda krefst stefndi þess að stefnukrafa verði stórlækkuð. Stefndi krefst þess, að bætur verði ekki ákveðnar hærri en mælt er fyrir um 1-3. mgr. 70. gr. sigll. og 7 (i) og (iii). gr. farmsamnings aðila, sem mæla fyrir um að ákvörðun bóta skuli ekki fara fram úr nánar tilgreindum takmörkunarreglum eða því verðgildi sem varan mundi hafa haft ósködduð við afhendingu á réttum stað og tíma, sem samkvæmt farmsamningi aðila og venjum í flutningarétti er CIF verðmæti varanna, ef takmörkunarreglurnar koma ekki til álita. Samkvæmt flutningsfyrirmælum sem fram koma í framlögðu farmbréfi og tilkynningu vegna sendingarinnar, var um að ræða 6 stykki sem samtals vógu 2.560 kg. brúttó. Þann 5. mars 1997, þegar afhenda átti vöruna, var gengi SDR skráð 98,66 kr. (1) miðað við hvert stykki eða flutningseiningu: 6 x 667 SDR = 4.002 x 98,66 = 394.837 kr. (2) miðað við hvert brúttókíló vöru: 2.560 x 2 SDR = 5.120 x 98,66 = 505.139 kr. Samkvæmt því geta bætur samkvæmt 70. gr. sigll. ekki verið ákveðnar hærri en 505.139 kr. - Samkvæmt útreikningi meðstefnda gætu bæturnar að hámarki numið 496.640 krónum. - Komi til þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda skaðabætur krefst stefndi þess jafnframt að ábyrgð hans verði takmörkuð eftir reglum IX. kafla sigll., enda hefur stefndi rétt til að bera fyrir sig takmörkun ábyrgðar samkvæmt þessum kafla að því er varðar kröfur stefnanda, sbr. 173. gr. og 1. tl. 174. gr. sigll. Bendir stefndi á að heimild hans til að takmarka ábyrgð eftir IX. kafla stendur ekki í vegi fyrir því að öðrum ákvæðum sé beitt er veita heimild til að lækka ábyrgð tjónvalds gagnvart tjónþola, sbr. 2. mgr. 183. gr. sigll. Samkvæmt 3. mgr. 177. sigll. skulu ábyrgðarmörk fyrir allar aðrar kröfur en þær, sem fjallað er um í 1. - 2. mgr. 177. gr., vera 167.000 SDR fyrir skip allt að 500 rúmlestum, en hækka síðan eftir því sem skipið verður stærra. Eins og fram er komið var Víkartindur 8.633 rúmlestir. Samkvæmt því eru ábyrgðarmörk fyrir samtölu allra krafna sem rísa vegna strandsins gagnvart stefnda 1.525.211 SDR, sbr. 4. mgr. 177. gr. sigll. Ber að reikna verðmæliseiningu þessa til íslensks gjaldeyris í samræmi við ákvæði 7. mgr. 177. gr. sigll. eftir því sem við á. Þar sem takmörkunarréttur stefnda skv. IX. kafla sigll. nær til allra krafna sem rísa vegna eins og sama atburðar, í þessu tilfelli strands Víkartinds, verður að taka tillit til samtölu allra krafna sem gerðar hafa verið og koma til með að verða gerðar á hendur stefnda, bæði í þessu máli og öðrum sem þegar hafa verið höfðuð fyrir þessum sama dómstóli, auk annarra lögvarðra krafna sem risið hafa út af þessum sama atburði og falla undir 174. gr. sigll. Af þeim sökum krefst stefndi þess að tekinn verði upp í dómsorð þessa máls, ef til bótaábyrgðar kemur, fyrirvari um að aðrar kröfur, sem lúta sömu ábyrgðarmörkum, skuli reiknast með við takmörkun ábyrgðarinnar, sbr. 1. mgr. 182. gr. sigll. Komi til ábyrgðar stefnda áskilur hann sér rétt til að stofna takmörkunarsjóð skv. 179. gr., sbr. og X. kafla sigll. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að hann geti ekki takmarkað bótaskyldu sína skv. 70. gr. og/eða IX. kafla sigll. þar sem tjóninu hafi verið valdið af stórfelldu gáleysi. Það var hlutafélagið Eimskipafélag Íslands sem með farmsamningi tók að sér flutning á farminum. Jafnframt er það óumdeilt að stefndi fékk eiganda Víkartinds til þess að annast flutninginn sem undirverktaka sinn, sbr. heimild í 4. gr. farmsamnings aðila. Fræðimenn eru sammála um að æðstu stjórnendur, stjórn og forstjóri, séu þeir einu sem geti komið í veg fyrir að hlutafélag missi heimild til að takmarka ábyrgð sína á grundvelli 6. mgr. 70. gr. eða 176. gr. sigll. (eða samsvarandi ákvæðis í alþjóðsamningum eða erlendum lögum) svo framarlega sem þeir hafi valdið tjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi og þeim hafi mátt vera ljóst að tjón mundi sennilega hljótast af. Kröfum um vexti fyrir tímabilið áður en dómur er kveðinn upp er mótmælt, þar sem aðilar sömdu sérstaklega um að stefndi skyldi ekki greiða vexti fyrr en frá uppkvaðningu dóms, sbr. 10. gr. farmsamnings aðila. Jafnframt er vísað til 70. gr. sigll. í þessu sambandi, en samkvæmt ákvæðum þeirrar greinar ber að ákveða bætur eftir því verðgildi sem varan mundi hafa haft ósködduð við afhendingu á réttum stað og tíma. Þar sem vextir eru ekkert annað en ein tegund bóta er ljóst að þeir rúmast ekki innan þessa ákvæðis. Auk þess er mælt fyrir um það í ákvæðinu að ekki skuli koma til greiðslu hærri skaðabóta en sem nemur tilteknu hámarki. Nær þessi takmörkun til vaxta. Bendir stefndi á að sigll. eru sérlög og ákvæði þeirra um ákvörðun bótafjárhæðar ófrávíkjanlegt. Slík lög og ákvæði ganga framar frávíkjanlegum ákvæðum almennra vaxtalaga. IV Ábyrgð farmflytjandans, stefnda Eimskipafélags Íslands hf., og skipseigandans sem annaðist flutninginn, stefnda Atalanta Schiffartgesellschaft mbH & Co, yrði óskipt gagnvart farmsamningshafanum, stefnanda, samkvæmt 73. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Í málinu reynir á skýringu 68. gr. siglingalaga. Í athugasemdum með frumvarpi að þeim segir að efni hennar sé í samræmi við gr. IV –1 og 2 í Haag – Visbyreglunum en þær liggja einnig til grundvallar ábyrgðarskilmálum farmskírteinis. Meginregla 1. mgr. um ábyrgð farmflytjanda er sakarlíkindaregla. Farmflytjandi er, auk annars sem til greina gæti komið, ekki ábyrgur sýni hann fram á að tjónið stafi af þeim orsökum sem taldar eru upp í 2. mgr., stafliðum a – p. Stefndu bera fyrir sig, samkvæmt a – lið, að tjónið hafi stafað af yfirsjónum eða vanrækslu við stjórntök eða meðferð skips sem skipstjóra, skipshöfn, eða öðrum sem inntu starf af hendi í þágu skips, hafi orðið á og, samkvæmt c – lið, að það hafi stafað af hættum eða óhöppum sem eru sérkennandi fyrir siglingar. Ákvæði a – liðar er undantekning frá hinni almennu reglu um húsbóndaábyrgð. Samkvæmt 3. mgr. getur farmflytjandi ekki borið fyrir sig undantekningar samkvæmt 2. mgr. hljótist tjón af óhaffærni skips nema hann færi sönnur að því að hún sé ekki afleiðing þess að hann eða einhver, sem hann ber ábyrgð á, hafi ekki með eðlilegri árvekni séð til þess að skipið væri haffært við upphaf ferðar. Um skilgreiningu á haffærni verður vísað til 16. gr. laga um eftirlit með skipum nr. 35/1993 þar sem segir að skip skuli telja óhaffært: “1. Hafi það ekki gilt haffærisskírteini eða önnur jafngild skírteini samkvæmt alþjóðasamþykktum. 2. Liggi það dýpra en hleðslumerki þess leyfa samkvæmt alþjóðasamþykktum eða reglum. 3. Sé bol þess, búnaði, vélum, tækjum eða skipshöfn svo áfátt eða skipið er af öðrum ástæðum svo á sig komið með tilliti til öryggis skipsins og þeirra manna, sem skipinu fylgja, að telja verður vegna sjóferðar þeirrar er skipið skal fara að hættulegra sé að vera í förum með það en venjulegt er.” M/s Víkartindur var haffær við upphaf ferðar, þ.e. frá Þórshöfn. Er um það vísað til þess, sem fram kemur um það efni í II. kafla A, og þess að sú bilun, sem varð er affallsrör fór í sundur, varð vegna málmþreytu sem orsakaðist af titringi skipsins. Vegna handvammar við viðgerðina varð önnur bilun og þá í lághitaskolloftskælinum. Gert var ráð fyrir að fyrri viðgerðin yrði smávægileg og tæki 10 - 15 mínútur en yfirvélstjórinn gerði mistök með því að stöðva vélina ekki meðan unnið væri að henni. Akkerisvindur voru í lagi en biluðu vegna rangra vinnubragða. Þegar vél skipsins var stöðvuð kl. 17.35 var það vegna misskilnings yfirvélstjórans um að hún væri biluð. Mistök yfirvélstjórans og skipstjórans vitna ekki um vanhæfni þeirra að því marki að skipið hafi þess vegna verið óhaffært við upphaf ferðar, enda er ljóst að eðlileg árvekni eða m.ö.o. skyldug aðgát (due diligence) hefur verið sýnd við ráðningu þeirra. Veður eða sjólag var ekki verra en við mátti búast miðað við árstíma og stað. Strandið, í kjölfar smávægilegrar bilunar í vél þrettán klukkustundum fyrr, var ekki heldur óhjákvæmileg eða sennileg afleiðing veðurfarslegra skilyrða. Öðru máli gegnir um áfall, sem varðskipið Ægir varð fyrir svo að það var hætt komið, er það fékk á sig hnút í brimgarðinum, við að reyna björgun eftir að í óefni var komið. Vald skipstjórans var ótvírætt samhliða skyldum hans, sbr. 1. mgr. 7. gr. siglingalaga: “Skipstjóri annast um að skipi sé stjórnað og með það farið í samræmi við góðar venjur og kunnáttu í siglingum og sjómennsku” og 11. gr. þeirra: “Ef skip kemst í sjávarháska er skipstjóra skylt að gera allt, sem hann má, til bjargar mönnum, skipi, farmi og öðrum fjármunum sem á skipi eru og leita sér til þess hjálpar sem nauðsyn krefur. . . “ Ekki er fram komið að með boði eða fortölum hafi verið reynt að koma í veg fyrir að skipstjórinn fullnægði skyldum sínum. Skipstjóranum mátti vera ljóst frá upphafi að ekki væru mörg skip á þessu svæði, sem gætu tekið Víkartind í tog, og því hefði hann átt að grípa strax til ráðstafana til að forða skipinu frá því að nálgast landið um of. Einnig var hann ítrekað varaður við því af staðkunnugum að haldbotn væri lélegur og veðurspá slæm. Því var mikilvægt að stöðva rek skipsins sem fyrst. Ljóst er af gögnum málsins að skipstjórinn, Michael Barz, varð ber að margháttuðum yfirsjónum og sýndi grófa vanrækslu við stjórntök og meðferð Víkartinds hinn örlagaríka dag þannig að engan veginn samræmdist góðum venjum og kunnáttu í siglingum og sjómennsku. Strand Víkartinds verður rakið til mikils gáleysis og vanmats skipstjórans á aðstæðum allt frá því er skipið varð vélarvana kl. 08.54 eins og nú verður rakið: 1) Að kasta ekki akkeri strax kl. 08.54 og setja þá út 9 - 10 liði (255 - 285 metra) af keðju en þá var dýpi um 80 metrar. Keyra hefði mátt niður 2 - 3 liði, kúpla akkerinu síðan út og láta afganginn af keðjunni renna út, festa síðan keðjuklemmuna. Hefði akkerið ekki haldið hefði mátt setja hitt akkerið út og þá annað eins af keðju eftir því sem nauðsyn krefði. Hefði rek skipsins ekki stöðvast við þessar ráðstafanir hefði rek þess þó minnkað til muna og hætt þegar skipið kom á grynnra vatn. Við þessar ráðstafanir hefði unnist meiri tími og skipið verið fjær landi þegar varðskipið kom á svæðið kl. 14.00. 2) Að láta ekki Landhelgisgæsluna vita þegar skipið varð vélarvana og á reki. 3) Að koma ekki beiðni til loftskeytastöðvarinnar í Vestmannaeyjum fljótlega eftir að skipið varð vélarvana um að athugað yrði með skip á svæðinu sem hugsanlega gætu tekið Víkartind í tog ef á þyrfti að halda. 4) Að setja ekki meiri akkeriskeðjur út þegar akkerin voru loks látin fara kl. 12.38 og 13.16. Það hefði verið fullkomlega eðlilegt og nauðsynlegt við þessar aðstæður að nota báðar akkeriskeðjurnar til fulls, samtals 20 liði. Það hefði trúlega haldið skipinu frá landi þrátt fyrir lélegan haldbotn. Þegar skipið var komið nær landi, á um 40 - 50 metra dýpi, hefði hvor akkeriskeðja legið eftir botninum á rúmlega 200 metra kafla, samtals 400 metrar, og þar við bætast bæði akkerin, samtals 11.200 kg. Í slíku er mikið hald og munar mjög um hvern lið sem látinn er út. 5) Að athuga ekki kl. 14.29 hvort áhöfnin hefði kúplað spilunum frá rafmótorunum og hert bremsuklemmurnar. 6) Að losa ekki kl. 14.40 öryggissplitti sem héldu akkeriskeðjunum við skipið. 7) Að heimila yfirvélstjóra að drepa á aðalvélinni kl. 17.35. Unnt hefði verið að halda vélinni gangandi þótt lokað hefði verið fyrir streymi eldsneytis að strokk nr. 2, keyra hana á fimm strokkum og koma skipinu frá landi. Sem fyrr greinir var það hins vegar á misskilningi byggt að um nokkra vélarbilun væri að ræða. 8) Að biðja varðskipið ekki um að koma dráttartaug á milli skipanna kl. 17.35 þegar búið var að drepa á aðalvélinni svo að það gæti haldið við skipið ef akkerin héldu ekki, áður en nær drægi ströndinni þar sem sjór verður mun krappari og allt björgunarstarf erfiðara og hættulegra. 9) Að taka ekki mark á viðvörunum varðskipsmanna kl. 18.13 þegar honum var tilkynnt að Víkartindur væri farinn að draga akkerin. 10) Að hafna aðstoð varðskipsins og þyrlunnar kl. 18.35. Afdrifaríkustu mistökin voru: 1) Kl. 14.40 þegar rafmótor bakborðsakkerisvindu hafði brunnið yfir og segulbremsa stjórnborðsakkerisvindu brotnað. Skipstjórinn lét hjá líða að losa akkeriskeðjurnar frá skipinu. Þetta hefði verið einfaldasta og fljótlegata aðferðin. 2) Kl. 17.35 þegar skipstjórinn heimilaði yfirvélstjóra að stöðva aðalvél skipsins án þess að leita annarra úrræða. Fljótlega eftir það var Víkartindur fallinn á tíma og vonlítið að bjarga honum svo nálægt landi. Um kl. 19.00, þegar varðskipið var beðið um aðstoð, var skipið aðeins rúma sjómílu frá landi og stutt í grunnbrotin. Við þær aðstæður hefði aðeins eigið vélarafl getað komið skipinu frá ströndinni. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða málsins sú, með vísun til a - liðar 2. mgr. 68. gr. siglingalaga nr. 34/1985, að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda. Ákveðið er að aðilar málsins skuli bera hver sinn kostnað af rekstri þess. Dómarar eru Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Ásgeir Guðnason, kennari við Vélskóla Íslands, og Páll Ægir Pétursson skipstjóri. Dómsorð: Stefndu, Eimskipafélag Íslands hf. og Atalanta Schiffartgesellschaft mbH & Co, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Ragnars Magna Magnússonar vegna sín og einkafirma síns, Style R. Magnússon. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 656/2016
Kjarasamningur Ráðningarsamningur Ómerkingu héraðsdóms hafnað
B höfðaði mál gegn L ehf. til heimtu vangoldinna launa en hún hafði starfað hjá félaginu við mjaltir. Deildu aðilar um hvort samið hefði verið um rofinn vinnutíma. Fyrir lá að ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur milli aðila í samræmi við ákvæði kjarasamnings um kaup og kjör starfsmanna sem vinna almenn landbúnaðarstörf á bændabýlum sem gilti um starfskjör B. Í kjarasamningnum var kveðið á um að í ráðningarsamningi skyldi koma fram ef sérstaklega væri samið um vinnutíma, meðal annars rofinn vinnutíma. Talið var að sönnunarbyrði um það hvort samið hefði verið um rofinn vinnutíma hvíldi á L ehf. og hefði sú sönnun ekki tekist. Var því fallist á kröfu B.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 22. september 2016. Hann krefst þess aðallega aðhinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, til vara aðhann verði sýknaður af kröfu stefndu, en að því frágengnu að krafa stefnduverði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms meðþeirri breytingu að til frádráttar tildæmdri kröfu hennar komi innborgunáfrýjanda 11. desember 2014 að fjárhæð 37.045 krónur. Þá krefst húnmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi varekki gerður skriflegur ráðningarsamningur milli aðila í samræmi við 1. mgr. 12.gr. kjarasamnings Starfsgreinasambands Íslands og Bændasamtaka Íslands um kaupog kjör starfsmanna sem vinna almenn landbúnaðarstörf á bændabýlum, er giltifrá 1. júní 2011 til 31. janúar 2014. Samsvarandi ákvæði er í 1. mgr. 11. gr.kjarasamnings sömu aðila er gilti frá 1. febrúar 2014 til 28. febrúar 2015. Hvílirþví sönnunarbyrði um inntak ráðningarsambands aðila á áfrýjanda. Í hinum áfrýjaða dómi var tekinrökstudd afstaða til þeirrar málsástæðu aðila hvort samið hafi veriðsérstaklega um rofinn vinnutíma líkt og heimilt var samkvæmt 7. mgr. 2. gr.fyrstnefnds kjarasamnings og samsvarandi ákvæði í 2. mgr. 11. gr. síðarnefndskjarasamnings. Héraðsdómur taldi ósannað að svo hafi um samist milli aðila oger fallist á þá niðurstöðu. Í rökstuðningi dómsins fyrir þeirri niðurstöðu fólstafstaða til þess álitaefnis hvort stefnda ætti rétt til greiðslu yfirvinnu fráog með apríl 2014 og þar til ráðningarsambandi aðila lauk. Samkvæmtframangreindu verður kröfu áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms hafnað. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísantil forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt sem ídómsorði greinir.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað, semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Áfrýjandi, Ljósaborg ehf.,greiði stefndu, Berglindi Sigurðardóttur, 1.684.913 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 134.362krónum frá 30. september 2013 til 31. október 2013, af 201.839 krónum frá þeimdegi til 30. nóvember 2013, af 399.129 krónum frá þeim degi til 5. desember 2013,af 398.272 krónum frá þeim degi til 31. desember 2013, af 437.050 krónum fráþeim degi til 31. janúar 2014, af 602.675 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2014,af 840.031 krónu frá þeim degi til 31. mars 2014, af 966.123 krónum frá þeimdegi til 30. apríl 2014, af 1.398.620 krónum frá þeim degi til 31. maí 2014, af1.510.612 krónum frá þeim degi til 2. júní 2014, af 1.501.575 krónum frá þeimdegi til 30. júní 2014, af 1.657.206 krónum frá þeim degi til 31. júlí 2014 ogaf 1.684.913 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun 11. desember 2014 að fjárhæð 37.045 krónur.Áfrýjandi greiði stefndu 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 28. júní2016.Mál þetta, sem dómtekið var þann 18. maí sl., erhöfðað af Berglindi Sigurðardóttur, kt. [...], til heimilis að Þórunnarstræti129, Akureyri, með stefnu birtri viðþingfestingu þann 3. júní 2015, gegn Ljósuborg ehf., kt. 681103-2870,Austurvegi 42 Selfossi. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmt til aðgreiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.684.913 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af kr. 134.362 frá 30.09.2013 til 31.10.2013,af kr. 201.839 frá 31.10.2013 til 30.11.2013, af kr. 399.129 frá 30.11.2013 til05.12.2013, af kr. 398.272 frá 05.12.2013 til 31.12.2013, af kr. 437.050 frá31.12.2013 til 31.01.2014, af kr. 602.675 frá 31.01.0214 til 28.02.2014, af kr.840.031 frá 28.02.2014 til 31.03.2014, af kr. 966.123 frá 31.03.2014 til30.04.2014, af kr. 1.398.620 frá 30.04.2014 til 31.05.2014, af kr. 1.510.612frá 31.05.2014 til 02.06.2014, af kr. 1.501.575 frá 02.06.2014 til 30.06.2014,af kr. 1.657.206 frá 30.06.2014 til 31.07.2014, af kr. 1.684.913 frá 31.07.2014til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að mati dómsins, eðasamkvæmt málskostnaðarreikningi. Einnig er krafist virðisaukaskatts afmálflutningsþóknun. Stefndi krefst þess aðallega aðverða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess aðkröfur stefnanda verði lækkaðar. Án tillits til úrslita málsins krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að matidómsins. Málsatvik Samkvæmt stefnu,greinargerð og gögnum málsins eru helstu málavextir þessir. Stefnandi varstarfsmaður á kúabúi stefnda að Grund í Eyjafirði á tímabilinu frá 1. september2013 þar til samkomulag varð um starfslok hennar þann 11. júlí 2015. Sinntistefnandi aðallega mjöltum á búinu, þ.e. morgun- og kvöldmjöltum Ekki var gerður skriflegurráðningarsamningur. Stefnandi sá sjálf um að skrá unna tíma í dagbók búsins. Afþeirri skráningu má ráða að morgunmjaltir hafi yfirleitt farið fram átímabilinu frá klukkan 06:00 til 9.30-10:30, en kvöldmjaltir á tímabilinu fráklukkan 15:30 til 19:30. Þá mun stefnandi sjálf hafa borið ábyrgð á að komaupplýsingum um vinnustundir sínar til stefnda í lok hvers mánaðar. Munstefnandi hafa tilkynnt stefnda um fjölda vinnutíma með smáskilaboðum í gegnumsíma í lok hvers mánaðar. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en aðþannig háttur hafi verið hafður á frá septemberlokum þar til við útborgun launafyrir aprílmánuð 2014 þann 2. maí sama ár. Samkvæmt síðastnefnda launaseðli vartiltekinn fjöldi yfirvinnutíma dreginn frá launum stefnanda, samtals 75,60tímar vegna aprílmánaðar og 5,50 tímar vegna maímánaðar 2014. Í stefnu segir aðí kjölfarið hafi stefnandi leitað réttar síns og komist að því að útreikningurlauna hennar hafi ekki verið samkvæmt kjarasamningi þar sem hún hafi eingöngufengið greidda þá tíma sem hún var í vinnu, þ.e. morgun- og kvöldmjaltir, þósvo komið hafi fyrir að vinnudagurinn hafi verið samfelldur, þ.e. millimjalta. Með bréfi Pacta lögmanna, dags. 21. maí 2014, fyrirhönd stefnanda var stefndi krafinn um vangoldin laun. Er í bréfinu vísað tilþess að ekki hafi verið samið sérstaklega um rofinn vinnutíma og hafi stefnandiekki fengið greidd laun í samræmi við ákvæði kjarasamninga. Stefndi hafnaðikröfu stefnanda með tölvupósti 4. júní 2014. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandivísar um kröfu sína til þess að ekki hafi verið samið um rofinn vinnutíma ogþví beri stefnanda laun til samræmis við venjulegan samfelldan vinnutíma samkvæmtkjarasamningi. Þannig mótist kröfugerð stefnanda af því að við hverja útborgunlauna hafi myndast inneign vegna vangreiðslu á launum samkvæmt kjarasamningi ogþeirra launa sem greidd hafi verið út, enda hafi stefnanda aðeins veriðgreiddir þeir tímar sem skráðir voru í dagbók. Vegna vangoldinna launa og þar sem ekki hafi veriðsamið um annað, gerir stefnandi kröfu um laun samkvæmt lágmarkskjörum gildandikjarasamnings Starfsgreinasambands Íslands og Bændasamtaka Íslands frá 2011 og2014. Því skuli greiða stefnanda yfirvinnu þegar virkum vinnutíma í dagvinnupr. viku sleppir. Vísar stefnandi í því sambandi til 2. gr. áðurnefndrakjarasamninga en þar komi fram fjöldi vikulegra vinnustunda í dagvinnu oghvernig vinnutíma skuli hagað. Einnig komi þar fram að samningsbundin yfirvinnahefjist þegar umsaminni dagvinnu, 7 klst og 25 mínútum, ljúki. Þá skuliyfirvinnukaup greiðast á laugardögum, sunnudögum og öðrum samningsbundnumfrídögum. Varðandi rofinn vinnutíma vísar stefnandi til þessað í 2. gr. beggja framangreindra kjarasamninga sé ákvæði sem heimili að þannigsé samið í sérstökum tilvikum. Ákvæðin verði að skýra þannig að með þeim ségefin heimild til að semja um annan vinnutíma en hefðbundinn og sé það gert, séskylt að tilgreina það sérstaklega í ráðningarsamningi. Sambærilegt ákvæði séekki í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambands Íslands frá2011 og 2014. Framangreind regla 2. gr. kjarasamnings StarfsgreinasambandsÍslands og Bændasamtaka Íslands sé því undantekningarregla sem beri að skýraþröngt. Stefnandi hafnar því að þrátt fyrir að stefnanda hafi verið kynnt viðupphaf starfs hennar hvernig vinnutíma væri háttað, verði ekki talið að hægt séað túlka það á þann hátt að með því hafi aðilar samið um vinnutímann. Engin viðurkenningfelist í því af hálfu stefnanda hvernig tímaskriftum hafi verið háttað, endahafi þessi vinnutími verið einhliða ákveðinn af vinnuveitanda þar sem það hafihentað þeim störfum sem sinna þurfti. Stefnandi hafi ekki átt frumkvæðið aðþessum vinnutíma, heldur hafi hún einungis samþykkt tilhögunina í verki.Jafnvel þótt talið verði að stefnandi hafi samþykkt þessa vinnutilhögun séljóst að stefnandi hafi ekki samþykkt að fá laun undir þeim kjörum sem samiðhefur verið um sem lágmarkskjör, enda sé slíkur samningur ógildur, sbr. 1. gr.laga nr. 55/1980. Þar sem skriflegur ráðningarsamningur milli aðila hafi ekkiverið gerður, eins og skylt sé að gera samkvæmt kjarasamningi, beri að túlka allan vafa í þessu efni stefnandaí hag. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt framlögðumlaunaseðlum hvers mánaðar og nákvæmri tímaskráningu stefnanda í lok dags megisjá með einföldum samanburði þeirra kjara sem stefnandi hlaut annars vegarsamkvæmt launaseðlum og kjara samkvæmt kjarasamningum hins vegar, að þær launagreiðslursem stefnandi fékk frá stefnda hafi ekki verið í samræmi við lágmarkskjör.Vísar stefnandi í þessu sambandi til neðangreindrar töflu í stefnu. Þar semfram komi að niðurstaða samanburðar launa samkvæmt kjarasamningi annars vegarog launaseðlum hins vegar, sýni að stefnandi eigi inn laun hjá stefnda aðfjárhæð 1.651.381 krónu, þar af orlof að fjárhæð 155.005 krónur. TímabilLaun skv. kjarasamn.Laun skv. launaseðliVangreidd launÞar af vangreitt orlofsep.13523.757389.39534.3622.403okt.13483.191415.71467.4776.229nóv.13534.046336.75697.2908.212des.13399.221360.44338.7783.580jan.14499.749334.12465.6255.289feb.14515.900278.554237.35621.911mar.14527.044400.95226.0923.947apr.14492.37259.875432.49742.233maí.14385.877273.88511.9925.206jún.14418.073262.44255.6316.674júl.1479.80895.527-15.719-679Samtals 4.859.038 3.207.667 1.651.381 155.005 Varðandi kröfu um ógreitt áunnið orlof að fjárhæð155.005 krónur sé miðað við 10,17% orlof á laun stefnanda á umræddu tímabilienda sé stefnanda ekki kunnugt um að orlofið hafi verið lagt inn áorlofsreikning enda engar tilkynningar borist þar að lútandi. Þá hafi stefnandialdrei samþykkt greiðslu orlofs samhliða launum, enda ólögmætt samkvæmt 7. gr.laga nr. 30/1987. Stefnandi krefst orlofsuppbótar, hlutfallslega fyrirþau orlofstímabil sem hún var í vinnu hjá stefnda, sbr. 3. gr. kjarasamningafrá 2011 og 2014. Tekið er fram að greiðsla orlofsuppbótar fyrirorlofstímabilið 1. maí 2013 til 30. apríl 2014 hafi verið ofgreitt um 9.037krónur, og komi því frádráttar. Hins vegar hafi stefnandi verið í vinnu hjástefnda á orlofstímabilinu 1. maí 2014 til 30. apríl 2015 í samtals 387dagvinnustundir, að því gefnu að dagvinnustundir í júlí hafi verið 58 talsinsmiðað við útgefinn launaseðil stefnda þann mánuð, en tímaskriftir fyrirjúlímánuð 2014 liggi ekki fyrir. Miðað við 21,9 krónur fyrir hverjadagvinnustund beri stefnanda að fá greidda orlofsuppbót að fjárhæð 1.270 krónurenda hafi orlofsuppbót ekki verið greidd við starfslok í júlí 2014. Gerð er krafa um desemberuppbót, hlutfallslega fyrirþann tíma sem stefnandi vann hjá stefnda á árunum 2013 og 2014 í samræmi við 3.gr. umræddra kjarasamninga frá 2011 og 2014. Árið 2013 hafi stefnandi verið ívinnu hjá stefnda í 700,5 dagvinnustundir. Full desemberuppbót framangreint árhafi verið 52.100 krónur miðað við 1.800 dagvinnustundir á ári, eða 28,9 fyrirhverja dagvinnustund. Stefnandi eigi því rétt á að fá 20.244 krónur ídesemberuppbót fyrir árið 2013. Stefndi hafi greitt stefnanda desemberuppbót aðfjárhæð 21.101 krónur. Því hafi stefndi ofgreitt sem nemi 857 krónum sem komitil frádráttar. Varðandi desemberuppbót fyrir árið 2014 sé við það miðað aðstefnandi hafi verið í vinnu í 1.031 dagvinnustund. Full desemberuppbótframangreint ár hafi verið 73.600 krónur miðað við 1.800 dagvinnustundir á ári,eða 40,9 fyrir hverja dagvinnustund. Beri stefnda því að greiða stefnanda42.156 krónur í desemberuppbót fyrir árið 2014, en framangreint hafi stefndiekki greitt við starfslok stefnanda. Í stefnu er krafa stefnanda samkvæmt framangreindusundurliðuð þannig: Í stefnu er tekið fram að samtals nemi kröfurstefnanda því 1.684.914 krónum, sem sé stefnufjárhæð. Tekið er fram aðfjárhæðin sé lægri en sú heildarfjárhæð sem sett var fram í bréfi lögmannsstefnanda til stefnda, dags. 21. maí 2014, þar sem útreikningar hafi veriðleiðréttir. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 55/1980 um starfskjörlaunafólks, laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups og laga nr. 30/1987 umorlof, aðallega 1., 7. og 8. gr. Þá er vísað til kjarasamningaStarfsgreinasambands Íslands og Bændasamtaka Íslands, hins eldri sem tekið hafigildi árið 2011 og núgildandi samnings sem tekið hafi gildi 1. febrúar2014. Stefnandi vísar jafnframt tilmeginreglna vinnu-, kröfu- og samningaréttarins um efndir fjárskuldbindinga ogað gerða samninga skuli halda, sérstaklega um skyldu vinnuveitanda til aðgreiða umsamin laun samkvæmt gildandi ráðningar- eða kjarasamningi. Kröfu umdráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti styður stefnandi við 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskattvið lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekkivirðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úrhendi stefnda. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að aðilar hafi munnlega samið um vinnutíma ogvinnufyrirkomulag. Í þeim samningi hafi falist að stefnandi hafi verið ráðinnsem aðstoðarmaður við mjaltir á búinu kvölds og morgna. Því hafi vinnutímistefnanda verið rofinn milli mjalta. Hins vegar hafi ekki verið útilokað aðstefnandi gengi í önnur störf og fengi greitt fyrir þau aukalega samkvæmttímaskráningu. Í þeim störfum sem stefnandi hafi gegnt hjá stefnda sé slíktvinnufyrirkomulag alþekkt og viðurkennt um allt land. Því til staðfestingarvísar stefndi til þess sérstaklega og þvert á hefðbundin sjónarmið vinnuréttarsé gert ráð fyrir slíku fyrirkomulagi varðandi mjaltaaðstoð o.fl., í kjarasamningiStarfsgreinasambands Íslands og Bændasamtaka Íslands, sbr. 7. mgr. 2. gr. og 2.mgr. 12. gr. Í þessu sambandi sé til þess að líta að áætlaður vinnutímistefnanda, undir venjulegum kringumstæðum, hafi verið um 7 tímar, þ.e. rúmirþrír tímar bæði kvölds og morgna. Þar af leiðandi hafi allar líkur verið á þvíað aukavinna stefnanda félli utan þess tíma og þá undir yfirvinnu. Því hafiverið samið um að næði hún dagvinnustundum, 173,33 tímum, yrði yfirvinnagreidd. Hafi báðir aðilar litið á ráðningu og ráðningarkjör stefnanda sömuaugum, enda hafi skráningar stefnanda fyrir fyrstu þrjá mánuðiráðningartímabilsins verið meira og minna til samræmis við ofangreinda lýsinguá vinnufyrirkomulagi, sem báðir aðilar lýsi með sama hætti. Mótmælir stefndiþví að sem fram kemur í stefnu að vinnutími geti ekki verið ákveðinn einhliðaaf vinnuveitanda, enda hafi starfsfólk almennt ekki sjálfdæmi um hvort oghvenær það stundar vinnu. Gögnmálsins beri með sér að stefndi hafi greitt stefnanda mánaðarlaun sem hafi veriðlangt umfram viðmið kjarasamnings. Mánaðarlaun árið 2013 hafi verið 230.009krónur, en á þeim tíma hafi kjarasamningsbundin laun verið 206.711 krónur. Meðgildistöku kjarasamnings 1. febrúar 2014 hafi kjarasamningsbundin laun hækkað í216.500 krónur, en stefndi greitt stefnanda 236.449 krónur í mánaðarlaun. Meðsama hætti hafi stefndi greitt stefnanda hærri yfirvinnulaun en kjarasamningarkváðu á um. Því liggi fyrir að stefnandi hafi notið umtalsvert betri kjara enkjarasamningar hafi gert ráð fyrir. Þámótmælir stefndi forsendum kröfugerðar stefnanda enda sé hún að mati stefndamjög vanreifuð og erfitt að hendur reiður á nákvæmlega hvaða forsendur liggjatil grundvallar stefnufjárhæð. Tekur stefndi sem dæmi að svo virðist semstefnandi miði við að hún hafi í raun unnið í 298,33 tíma í september 2013.Virðist sem miðað sé við að vinnudagur byrji þegar stefnandi hafi skráð sig inní morgunmjaltir og vinnutíminn sé allt þar til kvöldmjöltum ljúki, eða 7,25tímar í yfirvinnu, þó svo óumdeilt sé að stefnandi hafi alls ekki mætt í vinnuí samræmi við þetta. Þessi nálgunstandist ekki enda hafi stefnandi fengið greidd mánaðarlaun fyrir unnar„dagvinnustundir“ auk allrar yfirvinnu umfram þær og þar að auki á miklu hærri mánaðar-og yfirvinnutaxta en samkvæmt kjarasamningi. Þar sem hvergi sé að finna nákvæmtniðurbrot fyrir hvern dag og mánuð fyrir yfirvinnutíma sé kröfugerð stefnandavanreifuð og í andstöðu við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 80. gr. laganna ogvarði það frávísun málsins án kröfu, bæti stefnandi ekki úr annmörkumkröfugerðarinnar undir rekstri málsins, enda geti stefndi ekki tekið til varnargegn fjárkröfum stefnanda í þeim búningi sem þær séu. Sönnunarbyrði þar umhvíli á stefnanda. Hafistefnandi talið ráðningarkjör sín röng hafi hún átt að gera athugsemdir ogmótmæla strax en ekki í lok vinnuréttarsambandsins. Fullt samkomulag hafi veriðum ráðningarkjörin og stefnandi aldrei gert athugasemdir við greidd laun oghafi þvert á móti staðfest sama skilning á kjörum sínum og stefndi haldi fram. Þáhafnar stefndi greiðslu frekara orlofs með vísan til þess að stefndi hafigreitt fullt orlof vegna greiddra launa og þar sem viðbótarkrafa miðast viðlaunaforsendur, sem stefndi hafnar, er orlof að hans mati að fullu greitt. Stefndihafnar frekari greiðslu desemberuppbótar vegna ársins 2014 og vísar til aðgefin hafi verið út launaseðil vegna desemberuppbótar 2014 í þeim sama mánuðiog desemberuppbótin greidd að fullu, samtals 21.928 krónur eða ríflega 20.000krónum hærri greiðsla en krafist sé. Varðandi varakröfu um lækkun vísar stefnditil framangreindrar umfjöllunar um skort á nákvæmri sundurliðun á dagvinnuannars vegar og yfirvinnu hins vegar. Þá áskilur stefndi sér að koma á síðaristigum að kröfugerð um lækkun. Að öðru leyti sé krafist lækkunar á dómkröfu tilsamræmis við höfnun stefnda á frekari greiðslum vegna orlofs og orlofs- ogdesemberuppbóta. Þá gerir stefndi fyrirvara um að aksturspeningar sem hann hafigreitt stefnanda komi til frádráttar stefnukröfu. Dráttarvaxtakröfu er mótmæltí heild, enda hafi endanleg kröfugerð af hálfu stefnanda ekki verið kynnt fyrren við birtingu stefnu. Varðandilagarök fyrir frávísun án kröfu vísar stefndi til laga nr. 91/1991, einkum 1.mgr. 80. gr. laganna. Krafa um sýknu byggi aðallega á almennum reglum vinnu-,kröfu- og samningaréttarins sem vísa meðal annars til þess að greidd laun séufullnaðaruppgjör milli starfsmanns og vinnuveitanda, krafa vinnulauna skulibyggja á vinnuframlagi og að samningar skulu standa hvort sem þeir erumunnlegir eða skriflegir. Kröfu um málskostnað styður stefndi við XXI. kaflalaga nr. 91/1991, einkum 1. og 2. mgr. 130. gr. og 1. mgr. 131. gr.laganna. Niðurstaða Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslustefnandi málsins, Berglind Sigurðardóttir og vitnið Víðir Sveinn Ágústssonfyrrverandi ráðsmaður á kúabúi stefnda. Ágreiningur máls þessa snýr aðinntaki ráðningarsambands aðila. Stefnandi byggir á því að aðilar hafi samið umsamfelldan vinnutíma og að við hverja útborgun launa hafi myndast inneign vegnavangreiðslu á launum samkvæmt kjarasamningi og þeirra launa sem stefnanda vorugreidd. Þessu hafnar stefndi og heldur því fram að samið hafi verið um rofinnvinnutíma eins og heimilt sé samkvæmt 7. mgr. 2. gr. kjarasamninga aðila, endahafi stefnandi verið ráðinn sem aðstoðarmaður við mjaltir kvölds og morgna ogskipulag rekstrar stefnda krafist slíkra ráðningarkjara. Vísar stefndi til þessað báðir aðilar hafi haft framangreindan skilning á ráðningarkjörum og hafiskráning stefnanda á vinnutímum fyrstu þrjá mánuði starfstímans verið nánastmeira og minna í samræmi við framangreint.Óumdeilt er að um starfskjör stefnanda giltikjarasamningur milli Starfsgreinasambands Íslands og Bændasamtaka Íslands umkaup og kjör starfsmanna sem vinna almenn landbúnaðarstörf á bændabýlum, þannigað fyrri hluta starfstíma stefnanda var í gildi samningur áðurgreindra aðilameð gildistíma frá 1. júní 2011 til 31. janúar 2014 og síðari hluta starfstímastefnanda samningur milli sömu aðila með gildistíma frá 1. febrúar 2014 til 28.febrúar 2015. Fyrirliggur að ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur milli aðila. Í skýrslustefnanda fyrir dómi kom fram að Víðir Sveinn Ágústsson hafi séð um ráðningunaen í þeim viðræðum hafi hvorki verið rætt um vinnutíma að öðru leyti en því aðí starfinu fælist mjaltir, þrif í fjósi og tilfallandi verkefni á bænum. Þáhafi ekki verið samið um um rofinn vinnutíma.Meðalgagna málsins er svokölluð „greinargerðf.h. Ljósuborgar“, undirrituð af Guðjóni Sigfússyni, forsvarsmanni stefnda,dags. 31. maí 2014. Ráða má að skjalið hafi verið sent Pacta lögmönnum ítilefni innheimtubréfs stefnanda, dagsettu 21. maí 2014. Í bréfi forsvarsmannsstefnda kemur fram að fyrirkomulag ráðningar og skilmálar hafi verið munnlegirog að stærstum hluta milli starfsmanns, þ.e. stefnanda, og bústjórans VíðisÁgústsonar, eins og segir í bréfinu. Einnigkemur fram í bréfinu að samið hafi verið um að stefnandi myndi aðallega vinna áfjósatíma, sem væri að jafnaði milli klukkan 06:00-09:00/10:00 og16:00-18:00/19:00, en möguleiki á vinnu þar á milli einstaka sinnum. Í bréfinu kemur fram að vitni hafiverið að þessum samningum aðila. Fyrrverandi bústjóri á Grund, áðurnefndurVíðir, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa haft milligöngu um að útvegaGuðjóni starfsmann í fjósið, þ.e. stefnanda. Hafi stefnandi verið ráðinn tilmjalta og þrifa þeim tengdum sem og í tilfallandi aukastarfa á búinu, t.d. viðgirðingavinnu, og hafi vinnutími farið eftir því hvað mikið hafi verið að geraá búinu á hverjum tíma. Aðspurt mundi vitnið ekki hvort samið hafi verið viðstefnanda um rofinn vinnutíma. Þá mundi vitnið ekki hvort vitni hafi verið aðráðningu stefnanda. Vitnið kvað allan gang hafa verið á því hvort stefnandihafi farið af búinu milli mjalta en stefnandi hafi ekki haft viðveruskyldu á búinumilli mjalta.Einsog áður greinir var ekki gerður skriflegur ráðningarsamningur með aðilum en ástefnda hvíldi kjarasamningsbundin skylda til þess að gera slíkan samningsamkvæmt 1. mgr. 12. gr. fyrrnefnds kjarasamnings og 1. mgr. 11. gr.síðarnefnda kjarasamnings, sbr. og auglýsingu nr. 503/1998 um gildistökutilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/553/EBE frá 14. október 1991 um skylduvinnuveitenda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eðaráðningarfyrirkomulagi. Þá er í 2. mgr. 12. gr. áðurnefnds kjarasamnings, sbr.2. mgr. 11.gr. yngri samningsins, kveðið á um að í ráðningarsamningi skuli komafram ef sérstaklega er samið um vinnutíma, sbr. 5.-6. mgr. 2. gr., m.a. umrofinn vinnutíma. Þannig skuli í ráðningarsamningi tilgreint og útfærtsérstaklega ef um hlutavinnu er að ræða eða ef skipulag búreksturs krefst þessað samið sé um rofinn vinnutíma. Vegna slíkra kjarasamningsbundinna fyrirmælahefur Hæstiréttur í mörgum dómum sínum kveðið á um að vinnuveitandi skuli berahallan af skorti á sönnun um efni ráðningarsambands. Einsog rakið hefur verið gat Víðir, fyrrverandi bússtjóri stefnda, sem stefndivísaði til varðandi ráðningu stefnanda eins og rakið hefur verið hér að framan,hvorki staðfest í skýrslugjöf sinni fyrir dómi að samið hafi verið um rofinnvinnutíma við stefnanda né tilgreint hvort vitni hafi verið að samningsgerðinnieins og stefndi hélt fram í áðurnefndu bréfi. Í 2. gr. umræddra kjarasamningaer sérstaklega hnykkt á nauðsyn þess að tilgreina sérstaklega íráðningarsamningi ef semja skal um annað en hefðbundið vinnutímafyrirkomulag,svo sem eins og rofinn vinnutíma. Samkvæmt ákvæðinu skal dagvinna ekki hefjastfyrr en klukkan 07:00 og eigi standa lengur en til klukkan 19:00. Dagvinna getiþó ekki staðið lengur en 7 klst og 25 mínútur (virkar vinnustundi) á þessutímabili. Stefndi hefur í engu gert grein fyrir útreikningi launa til handastefnanda þann tíma sem um ræðir að öðru leyti en því að vísa til þess að samiðhafi verið við stefnanda um að greiða yfirvinnukaup fyrir vinnustundir sem færumánaðarlega fram yfir 173,33 tíma í dagvinnu. Verður málflutningur stefnda ekkiskilinn á annan veg en þann að þar með hafi hvorki verið tekið tillit tilvinnustunda fyrir klukkan 07:00 á morgnanna og eftir klukkan 19:00 á kvöldin,né vinnustunda á laugardögum, sunnudögum og öðrum samningsbundnum frídögum,þ.e. utan dagvinnutímabils, en slíkt er í andstöðu við kjarasamninga. Þegarallt það er virt, sem að framan greinir, hefur stefnda að mati dómsins ekkitekist að færa fram sönnur á því að samið hafi verið um rofinn vinnutíma ítilviki stefnanda. Fyrir liggur að stefnandi leitaði til stéttarfélags síns ímarsmánuði 2014 en stefnandi hóf störf 1. september 2013. Þykir stefnandi þvíekki hafa sýnt af sér aðgerðarleysi við að halda uppi kröfum sínum. Stefndihefur engin efnisleg rök fært fram gegn kröfu stefnanda um orlof ogorlofsuppbætur og ekki lagt fram gögn til stuðnings þeirri staðhæfingu sinni aðdesemberuppbót fyrir árið 2014 hafi verið greidd. Þó svo fyrir liggi aðstefnandi hafi ekki unnið alla daga milli mjaltatíma byggjast dómkröfu málsinsá því að ekki hafi verið samið um rofinn vinnutíma. Þar sem dómurinn hefurkomist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki axlað sönnunarbyrði að þessuleyti verður dómkrafa stefnanda tekin til greina að fullu og með dráttarvöxtumeins og krafist er, enda málatilbúnaður og kröfugerð stefnanda í samræmi viðframlögð gögn. Þá er ekki fallist á það með stefnda að skilyrði tildráttarvaxta hafi ekki skapast fyrr en endanleg kröfugerð hafi verið kynntstefnda, enda er dráttarvaxtakrafa stefnanda í samræmi við gjalddaga launa.sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Meðvísan til framangreindra málsúrslita og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 berstefnanda að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn að fjárhæð2.000.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómþennan kveður upp Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari. Dómsuppkvaðning hefurdregist fram yfir lögbundinn frest vegna embættisanna dómara. Dómari og lögmennaðila töldu ekki þörf endurflutnings.D ó m s o r ð:Stefndi,Ljósaborg ehf., greiði stefnanda,Berglindi Sigurðardóttur, kt. [...], 1.684.913 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af kr. 134.362 frá 30.09.2013 til31.10.2013, af kr. 201.839 frá 31.10.2013 til 30.11.2013, af kr. 399.129 frá30.11.2013 til 05.12.2013, af kr. 398.272 frá 05.12.2013 til 31.12.2013, af kr.437.050 frá 31.12.2013 til 31.01.2014, af kr. 602.675 frá 31.01.0214 til28.02.2014, af kr. 840.031 frá 28.02.2014 til 31.03.2014, af kr. 966.123 frá31.03.2014 til 30.04.2014, af kr. 1.398.620 frá 30.04.2014 til 31.05.2014, afkr. 1.510.612 frá 31.05.2014 til 02.06.2014, af kr. 1.501.575 frá 02.06.2014til 30.06.2014, af kr. 1.657.206 frá 30.06.2014 til 31.07.2014, af kr.1.684.913 frá 31.07.2014 til greiðsludags. Stefndi,Ljósaborg ehf., greiði stefnanda, Berglind Sigurðardóttir, krónur 2.000.000 ímálskostnað.
Mál nr. 279/2009
Verksamningur Uppgjör
S og J gerðu með sér verksamning um jarðvinnu á lóð S og samdi J við undirverktaka um ýmsa þætti verksins, þar á meðal við P. J stóð ekki í skilum með greiðslur til P. Höfðaði P mál og krafði S um greiðslu fyrir vinnu sínu en félagið byggði á því að S hefði ábyrgst greiðslur þeirra krafna sem um var deilt í málinu. Ósannað þótti að samningur hefði komist á milli P og S um skuldbindingu S að þessu leyti. Var S því sýknað af kröfum P í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 2009. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 2. mars sl., er höfðað með stefnu sem birt var stefnda 20. júní 2008. Stefnandi er Plastpípur ehf., Hólmgarði 20, Reykjavík, en stefndi er Smáragarður ehf., Hlíðarsmára 11 í Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.675.344 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 1.104.469 krónum frá 17. september 2007 til 28. nóvember s.á., en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu, að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara lækkunar á stefnufjárhæð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Málsatvik og ágreiningsefni Aðila greinir á um málsatvik en samkvæmt fyrirliggjandi gögnum eru þau í megindráttum eftirfarandi: Stefndi, Smáragarður ehf., gerði verksamning við Jarðvélar ehf. um jarðvinnu á lóð stefnda við Skarfagarða 2 í Reykjavík, þar sem fyrirhugað var að reisa vörulager. Í því fólst m.a. að leggja þurfti pípulagnir í grunn hússins og lóð. Jarðvélar ehf. samdi við undirverktaka um nokkra verkþætti, þ.á m. stefnanda, sem er pípulagningafyrirtæki. Með tölvupósti 7. nóvember 2007 til byggingarstjóra stefnda skýrði verkefnisstjóri Jarðvéla ehf. frá því að fyrirtækið ætti í rekstrarerfiðleikum. Af þeim sökum var þess óskað að Smáragarður ehf. greiddi beint inn á reikninga nokkurra undirverktaka. Framkvæmdin yrði þannig að stofnaðir yrðu reikningar í nafni Jarðvéla ehf., sem undirverktakarnir hefðu einir prókúru fyrir, og yrði greiðsla fyrir vinnu þeirra lögð inn á þá reikninga, eftir að eftirlitsmenn stefnda hefðu fengið senda greiðsluskiptingu frá Jarðvélum ehf. og staðfestingu frá þeim undirverktökum sem ættu í hlut. Byggingarstjóri stefnda féllst á þetta fyrirkomulag með tölvupósti 9. nóvember 2007 og tók fram að verkefnisstjóri Jarðvéla ehf. myndi upplýsa viðkomandi um málið. Meðal gagna málsins er fundargerð verkfundar 13. nóvember 2007, þar sem mættir voru fulltrúar Jarðvéla ehf. og stefnda. Er þar m.a. bókað að undirverktaki Jarðvéla ehf. hafi haft samband við verkkaupa vegna greiðslufalls. Síðan segir: „Verkkaupi gerir kröfu um að Jarðvélar ehf greiði undirverktökum það sem þeim ber. Jarðvélar ehf hafa lagt fram tillögu til verkkaupa að beingreiðslum í samráði við undirverktaka til eftirtaldra undirverktaka: Skrautu ehf, Sigurgeirs Bjarnasonar, Hefilverks ehf og Malbikunarstöðvarinnar Höfða ehf.“ Sigurgeir Bjarnason er fyrirsvarsmaður stefnanda. Í gögnum málsins er einnig að finna tölvupóst frá 14. nóvember 2007 til byggingarstjóra stefnda, þar sem verkefnisstjóri Jarðvéla ehf. segist hafa rætt við fjármálastjóra sinn, og ef stefnda sé sama, þá megi leggja 950.531 krónu beint inn á tilgreindan reikning Plastpípa ehf. Sjá má að sú fjárhæð var greidd inn á reikning stefnanda 20. nóvember og var greiðandi Byko hf. Í samræmi við samkomulag stefnda og Jarðvéla ehf. um skiptingu greiðslna til undirverktaka sendi verkefnisstjóri Jarðvéla ehf. byggingarstjóra stefnda 12. desember 2007 tillögu að greiðsluskiptingu til þriggja undirverktaka, þ.á m. stefnanda. Samkvæmt því skyldi stefnandi fá 1.100.000 krónur greiddar inn á nánar tiltekinn bankareikning. Áður en til greiðslu kom hafði Landsbanki Íslands hf. hins vegar tilkynnt stefnda að Jarðvélar ehf. hefði veðsett bankanum útgefna reikninga og því bæri stefnda að leggja greiðsluna inn á tilgreindan reikning Jarðvéla ehf. í bankanum. Kom því ekki til þess að greiðslunni yrði skipt með þeim hætti sem ákveðið hafði verið. Bú Jarðvéla ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 7. febrúar 2008 og lýsti stefnandi kröfum í búið, í öryggisskyni, eins og tekið er til orða í stefnu. Jafnframt er þar fullyrt að stefnandi hafi í október 2007 dregið verulega úr vinnu sinni vegna greiðsludráttar Jarðvéla ehf. og hótað að hætta tafarlaust, fengi hann ekki greitt. Í nóvember hafi forsvarsmenn Jarðvéla ehf. og stefnda tilkynnt fyrirsvarsmanni stefnanda að stefndi ábyrgðist greiðslur til hans, bæði vegna ógreiddra reikninga og reikninga fyrir áframhaldandi vinnu. Því hefði stefnandi haldið vinnu áfram. Krafa stefnanda er samkvæmt tveimur reikningum, annars vegar samkvæmt reikningi útgefnum 17. september 2007, að fjárhæð 1.104.469 krónur, hins vegar 28. nóvember sama ár, að fjárhæð 458.534 krónur. Báðir eru reikningarnir gefnir út nafn Jarðvéla ehf. sem greiðanda. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir mál sitt á því að eftir að hann hótaði að láta af störfum hefðu forsvarsmenn Jarðvéla ehf. og stefnda tilkynnt fyrirsvarsmanni stefnanda að stefndi ábyrgðist greiðslur beint til hans, bæði vegna ógreiddra reikninga og áframhaldandi vinnu hans. Því væri stefnanda óhætt að halda áfram vinnu þar sem greiðslur til hans væru tryggðar. Af þeirri ástæðu hefði stefnandi haldið áfram vinnu við verk sitt. Þessu til stuðnings vísar stefnandi sérstaklega til verkfundargerðar og tölvupóstsamskipta starfsmanna Jarðvéla ehf. og stefnda. Jafnframt hefði það vakið tiltrú stefnanda á gildi loforðs stefnda að stefndi væri dóttur- eða systurfélag BYKO. Stefnandi leggur einnig áherslu á að fyrirkomulag á greiðslum til hans hafi verið á ábyrgð stefnda, en ekki hans sjálfs. Auk ofanritaðs bendir stefnandi á að vinna hans hafi verið í þágu stefnda, þótt hann hafi í upphafi komið að verkinu sem undirverktaki Jarðvéla ehf. Í kjölfar þess að hann hótaði að láta af störfum fyrir Jarðvélar ehf. hefði réttarsamband aðila breyst og beint samningssamband stofnast milli stefnanda og stefnda um áframhaldandi framkvæmdir. Forsenda þess hafi þó verið ábyrgðarloforð af hálfu stefnda um greiðslu óuppgerðra reikninga. Þá telur stefnandi að sanngirnisrök eigi að leiða til sömu niðurstöðu, einkum þegar höfð sé í huga yfirburðastaða stefnda andspænis stefnanda, að því er varðar fjárhagslegt bolmagn til að mæta tjóni. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um stofnun skuldbindinga, svo og til meginreglna verktakaréttar. Krafa hans um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til 34. og 38. gr. sömu laga. Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda byggist á því að ekkert samningssamband hafi verið á milli stefnanda og stefnda og hafi stefndi hvorki með orðum né athöfnum ábyrgst greiðslur til stefnanda. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu, en engin gögn liggi frammi í málinu sem sýni slíkt samningssamband eða ábyrgð af hálfu stefnda. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 leiði varnir byggðar á aðildarskorti til sýknu. Þá bendir stefndi á að óumdeilt sé að hann hafi þegar greitt Jarðvélum ehf. fyrir alla þá vinnu sem það fyrirtæki og undirverktakar þess hafi unnið að Skarfagörðum 2. Stefndi hafi því þegar greitt fyrir þá vinnu sem stefnandi krefjist nú greiðslu fyrir. Stefndi leggur áherslu á að í samkomulagi hans og Jarðvéla ehf. hafi aðeins falist breyting á tilhögun á greiðslum reikninga Jarðvéla ehf., og hafi það verið gert að tillögu Jarðvéla ehf. til þess að auðvelda fyrirtækinu efndir gagnvart undirverktökum þess. Ekkert samningssamband hafi hins vegar verið á milli stefnda og stefnanda og hafi stefndi aldrei heyrt um kröfu stefnanda fyrr en við höfðun þessa máls. Mótmælir stefndi því að hann hafi greitt reikning stefnanda, en áréttar að hann hafi greitt reikninga frá Jarðvélum ehf. inn á ákveðna bankareikninga, samkvæmt fyrirmælum þess fyrirtækis. Stefndi mótmælir því að fyrrgreint greiðslufyrirkomulag, sem aðilar sömdu um, hafi verið á ábyrgð stefnda, enda sé það í andstöðu við fyrirliggjandi gögn málsins. Í því sambandi bendir stefndi á tölvupóst frá byggingarstjóra sínum, þar sem fram komi að fyrirkomulag greiðslna sé ákveðið af Jarðvélum ehf. Af tölvupóstinum megi sjá að Jarðvélar ehf. réðu því hvernig greiðslur fóru fram, þ.e. inn á hvaða reikninga skyldi greitt og hve háa fjárhæð. Þar komi einnig fram að starfsmaður Jarðvéla ehf. eigi að upplýsa undirverktaka um greiðslufyrirkomulagið. Sýni það að engin samskipti hafi verið á milli stefnda og stefnanda um tilhögun greiðslna. Um leið mótmælir stefndi því að Kristinn Eiríksson, byggingarstjóri, hafi lýst því yfir við stefnanda að greiðslur myndu berast beint til stefnanda vegna ógreiddra reikninga, sem og vegna frekari vinnu hans. Stefndi mótmælir einnig þeirri málsástæðu stefnanda að þótt vinna hans hafi að lokum verið í þágu stefnda skapi það réttarsamband þeirra í milli. Fjárhagslegt bolmagn stefnda leiði heldur ekki til þess að hann verði talinn bera ábyrgð á samningum viðsemjanda síns við undirverktaka. Loks telur stefndi að kröfulýsing stefnda í þrotabú Jarðvéla ehf. sýni að stefnandi hafi sjálfur litið svo á að samningssamband hans hafi verið við Jarðvélar ehf., en ekki stefnda. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi á einhvern hátt skuldbundið sig gagnvart stefnanda, telur stefndi að hann beri aðeins einfalda ábyrgð á greiðslum til stefnanda. Stefnandi hafi þó ekki sannað algera ógjaldfærni Jarðvéla ehf., þrátt fyrir gjaldþrot félagsins. Varakrafa stefnda er studd þeim rökum að hann beri augljóslega ekki ábyrgð á greiðslum til stefnanda fyrir þá vinnu sem hann hafi innt af hendi fyrir 9. nóvember 2007, þ.e. áður en Kristinn Eiríksson, byggingarstjóri stefnda, svaraði tölvupósti frá umsjónarmanni Jarðvéla ehf. Stefndi mótmælir að lokum dráttarvaxtakröfu stefnanda og telur að dráttarvextir verði ekki reiknaðir fyrr en 30 dögum eftir að stefnandi sanni ógjaldfærni Jarðvéla ehf. Þá hafi stefndi fyrst verið krafinn um greiðslu með innheimtubréfi 7. janúar 2008 og verði dráttarvextir ekki reiknaðir fyrir það tímamark. Um lagarök er vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og ábyrgða. Málskostnaðarkrafa styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Munnlegar skýrslur fyrir dómi Við aðalmeðferð gáfu skýrslu fyrir dóminum Sigurgeir Bjarnason, fyrirsvarsmaður stefnanda, Karl Sigfússon, verkefnisstjóri stefnda, Kristinn Eiríksson byggingarstjóri stefnda, og Ásmundur Magnússon og Hilmir Freyr Sigurðsson, verkefnisstjórar hjá Jarðvélum ehf. Sigurgeir Bjarnason sagðist hafa hótað að hætta að starfa frekar við pípulagnir í lóð stefnda, þar sem erfiðlega hefði gengið að fá greitt fyrir vinnuna frá Jarðvélum ehf. Um haustið 2007 hefði Hilmir, verkefnisstjóri hjá Jarðvélum ehf., komið að máli við sig og sagt sér að Smáragarður ehf. myndi sjá um greiðslur til sín. Hefði hann skilið samtalið þannig að fyrst fengi hann greiddan elsta reikninginn og síðan reglulegar greiðslur þar til hann stæði á sléttu í desember. Sagðist hann hafa sætt sig við þetta fyrirkomulag og hefði jafnframt fengið í hendur tölvupóst sem sýndi að stefndi ætlaði að greiða beint til undirverktaka. Tók Sigurgeir fram að aðeins einu sinni hefði þetta greiðslufyrirkomulag gengið eftir, en síðan ekki meir. Kvaðst hann sjálfur hafa skilið fyrirkomulagið þannig að Smáragarður ehf. ætlaði að annast allar greiðslur fyrir vinnu hans. Í máli Karls Sigfússonar kom fram að hann hefði fyrir hönd stefnda borið ábyrgð á framkvæmdum á lóðinni að Skarfagörðum 2. Þegar hann hefði fengið veður af því að Jarðvélar ehf. stæðu ekki í skilum við undirverktaka sína, kvaðst hann hafa beitt sér fyrir því að Jarðvélar ehf. kæmu með tillögu að lausn, enda hefði hann haft af því áhyggjur að verkið kynni að tefjast eða stöðvast ella. Tillaga Jarðvéla ehf. hefði falist í því að þegar reikningur var sendur stefnda til greiðslu, fylgdi honum yfirlit þar sem fram kom hvernig skipta ætti greiðslunni á reikninga undirverktaka. Aðeins einu sinni hefði þetta þó gengið eftir, þar sem Landsbanki Íslands hf. hefði hringt í sig í nóvember og bent sér á að allir reikningar Jarðvéla ehf. hefðu verið veðsettir bankanum. Því hefði honum ekki verið heimilt að greiða frekar í samræmi við greiðslufyrirkomulagið. Karl kvaðst ekki fyrr hafa veitt því athygli að allir reikningar Jarðvéla ehf. höfðu verið veðsettir Landsbanka Íslands hf. Sérstaklega aðspurður sagði Karl að aldrei hafi staðið til að Smáragarður ehf. tæki yfir samning Jarðvéla ehf. við stefnanda. Umrætt greiðslufyrirkomulag hefði heldur ekki tekið til eldri reikninga undirverktaka. Kristinn Eiríksson kvaðst ekki kannast við að hafa tilkynnt fyrirsvarsmanni stefnanda að stefndi myndi greiða beint inn á reikning stefnanda vegna vinnu hans. Ásmundur Magnússon sagðist hafa vitað að Plastpípur ehf. hefði hótað að hætta frekari vinnu ef ekki yrði greitt af hálfu Jarðvéla ehf. Til þess að koma í veg fyrir það hefðu Jarðvélar ehf. og Smáragarður ehf. gert með sér samkomulag um breytt greiðslufyrirkomulag til undirverktaka. Hilmir Freyr Sigurðsson staðfesti að Plastpípur ehf. hefði hótað að leggja niður vinnu. Hann hefði því farið á fund fyrirsvarsmanns stefnanda og óskað eftir að hann héldi áfram vinnu sinni. Gekk það eftir þegar hann hafði kynnt fyrirsvarsmanni stefnanda breytt fyrirkomulag á greiðslu reikninga. Sérstaklega aðspurður sagði hann að hann hefði engin skilaboð borið stefnanda frá Smáragarði ehf., aðeins Jarðvélum ehf. Jafnframt tók hann fram að þar sem verksamningar undirverktaka voru við Jarðvélar ehf. hafi stefndi ekki getað greitt með öðrum hætti en inn á reikning Jarðvéla ehf. Niðurstaða Fram er komið að stefndi og Jarðvélar ehf. gerðu með sér verksamning um jarðvinnu á lóð stefnda að Skarfagörðum 2 hér í borg. Jarðvélar ehf. samdi við undirverktaka um ýmsa þætti verksins, þ.á m. við stefnanda. Fólst vinna stefnanda í því að leggja pípulagnir í grunn fyrirhugaðrar byggingar, svo og lóð. Þegar leið á árið 2007 fór að gæta rekstrarerfiðleika hjá Jarðvélum ehf., sem leiddu til þess að fyrirtækið stóð ekki í skilum með greiðslur til undirverktaka. Munu undirverktakar hafa orðið órólegir vegna þessa og einhverjir þeirra hótuðu að að hætta störfum. Var stefnandi í þeirra hópi og vissu verkefnisstjórar Jarðvéla ehf. af þeim áformum stefnanda. Verkefnisstjóri hjá stefnda mun hafa fregnað að Jarðvélar ehf. greiddi ekki undirverktökum sínum, og kvaðst fyrir dómi hafa beitt sér fyrir því að Jarðvélar ehf. fyndi lausn á vanda sínum gagnvart undirverktökum, þannig að þeir héldu störfum áfram og fengju greitt fyrir vinnu sína. Jarðvélar ehf. lagði þá tillögu fyrir stefnda að fyrirkomulagi greiðslna til Jarðvéla ehf. yrði breytt þannig, að í stað þess að stefndi greiddi inn á reikning Jarðvéla ehf., yrðu stofnaðir reikningar á nafni Jarðvéla ehf., sem hver undirverktaki hefði einn prókúru fyrir. Inn á þá reikninga rynnu síðan greiðslur til undirverktaka samkvæmt skiptingu frá Jarðvélum ehf. og að fenginni staðfestingu frá viðkomandi undirverktaka. Stefndi féllst á þessa tillögu og óskaði eftir því að Jarðvélar ehf. kynnti hana fyrir undirverktökum. Í skýrslu Hilmis Sigurðssonar, verkefnisstjóra hjá Jarðvélum ehf., fyrir dómi, kom fram að hann hefði haft samband við fyrirsvarsmann stefnanda og fengið hann til vinnu á ný, þar sem tryggt væri að stefndi myndi annast greiðslur til Plastpípa ehf. Kvaðst fyrirsvarsmaður stefnanda hafa skilið þetta svo að stefndi ætlaði að tryggja honum bæði greiðslu eldri ógreiddra reikninga, sem og reikninga vegna frekari vinnu hans. Í vitnisburði verkefnisstjóra stefnda og Jarðvéla ehf. fyrir dómi kom fram, að aðeins einu sinni hefði reynt á þetta greiðslufyrirkomulag og hefði stefnandi þá fengið greiddan reikning að fjárhæð 950.531 krónu. Þegar greiða átti næst samkvæmt sama fyrirkomulagi hefði Landsbanki Íslands hf. hins vegar komið í veg fyrir greiðslur. Í máli þessu er óumdeilt að enginn samningur var á milli stefnda og stefnanda, né annarra undirverktaka Jarðvéla ehf. Ekki er heldur um það ágreiningur að stefndi hefur að fullu gert upp við Jarðvélar ehf. á grundvelli verksamnings þeirra. Þá liggja engin gögn því til stuðnings að stefndi hafi ábyrgst stefnanda greiðslu fyrir vinnu hans, að öðru leyti en fólst í samkomulagi stefnda og Jarðvéla ehf. um fyrirkomulag á greiðslu til undirverktaka. Það samkomulag fól þó ekki í sér annað en að stefndi greiddi reikninga Jarðvéla ehf., en fjárhæðinni var skipt út á undirverktaka þess fyrirtækis samkvæmt fyrirmælum verkefnisstjóra Jarðvéla ehf. Verður ekki á það fallist að með slíku fyrirkomulagi hafi stefndi stofnað til samningssambands við stefnanda. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar, sem þykir hæfilega ákveðinn 260.000 krónur. Dóminn kvað upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Smáragarður ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Plastpípa ehf. Stefnandi greiði stefnda 260.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 170/2013
Skilasvik Veðsetning
J, eigandi og framkvæmdastjóri A ehf., var sakfelldur fyrir skilasvik, með því að hafa veðsett hlutafé í S ehf., sem var í eigu A ehf., þrátt fyrir að hafa með öðrum veðsamningi, undirgengist kvöð um að hlutirnir yrðu hvorki veðsettir né seldir. Var refsing J ákveðin skilorðsbundið fangelsi í 6 mánuðir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. mars 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms, til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en að því frágengnu að refsing verði milduð. Ákærði var eigandi einkahlutafélagsins Agli en það félag átti 33,33% hlutafjár í einkahlutafélaginu Sigurplast. Í hinum áfrýjaða dómi er rakið efni þeirra tveggja handveðssamninga sem ákærði gerði á árinu 2008, annars vegar við SPRON Verðbréf hf. 14. júlí og hins vegar við Sparisjóð Mýrasýslu 21. október. Með fyrri samningnum setti ákærði SPRON Verðbréfum hf. að handveði hlutafjáreign sína í Agla ehf., og með seinni samningnum setti Agli ehf. Sparisjóði Mýrasýslu að veði hlutafjáreign Agla ehf. í Sigurplasti ehf., en ákærði var stjórnarmaður og prókúruhafi fyrrgreinda félagsins. Af gögnum málsins verður ráðið að Sparisjóður Mýrasýslu hækkaði yfirdráttarheimild Sigurplasts ehf. á reikningi félagsins í sparisjóðnum í kjölfar veðsetningarinnar 21. október 2008. Með því að setja Sparisjóði Mýrasýslu umrætt sinn að veði hlutafjáreign Agla ehf. í Sigurplasti ehf. braut ákærði gegn þeirri kvöð í veðsamningnum 14. júlí 2008 við SPRON Verðbréf hf. að halda eignarhluta Agla ehf. í Sigurplasti ehf. óveðsettum á gildistíma fyrri veðsamningsins og gerðist þannig brotlegur við 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Breytir engu þar um sú vörn ákærða að tjón hafi ekki hlotist af háttsemi hans, enda ljóst að í henni fólst veruleg fjártjónsáhætta. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Jón Snorri Snorrason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 270.849 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2013. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 15. janúar sl. á hendur ákærða Jóni Snorra Snorrasyni, kt. [...], Suðurhlíð 38c, Reykjavík „fyrir skilasvik með því að hafa 21. október 2008 sem eigandi og framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins Agli, kt. 711001-2710, veðsett Sparisjóði Mýrasýslu, kt. 610269-5409, 33,33% af heildarhlutafé einkahlutafélagsins Sigurplasts, kt. 620107-1740, sem var í eigu Agla ehf., þrátt fyrir að hafa með veðsamningi, dags. 14. júlí 2008, undirgengist kvöð um að hvorki veðsetja né selja hluti Agla ehf. í Sigurplasti ehf. en með veðsamningnum voru allir hlutir í Agla ehf. settir SPRON Verðbréfum hf., kt. 670505-1970, að veði. Veðsetningin 21. október 2008, sem var liður í frekari lánafyrirgreiðslu Sparisjóðs Mýrarsýslu til Sigurplasts ehf., var með öllu óheimil enda gat ákærða ekki dulist að sú ráðstöfun samrýmdist ekki réttindum SPRON Verðbréfa hf. samkvæmt veðsamningnum frá 14. júlí 2008. Telst þetta varða við 2. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Málavextir Upphaf máls þessa er svohljóðandi kæra Arion-banka til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsett 2. september 2010, á hendur ákærða: „Kæra þessi er send út þar sem Arion banki hf. telur að ofangreindur aðili hafi stundað refsivert athæfi. Málavextir eru þeir að með handveðssamningi dags. 21.10.2008 setti Agli ehf., kt. 711001-2710 (veðsali) Sparisjóði Mýrasýslu (nú Arion banki hf.) (veðhafi) að handveði hluti að nafnverði 166,67 í Sigurplast ehf., kt. 620107-1740 til tryggingar öllum skuldum sem Sigurplast ehf. kynni að skulda eða ábyrgjast veðhafa. Í skilmálum handveðssamningsins má finna eftirfarandi skilmála: Veðsali lýsir því yfir að hlutir þeir sem settir eru að handveði með yfirlýsingu þessari, eru að öllu leyti kvaðalaus eign veðsala og á þeim hvíla engin veðbönd eða fyrirvarar um eignarrétt veðsala eða annarra. Arion banki hf. hefur verið upplýstur um það að þann 14.07.2008 hafi Jón Snorri Snorrason, kt. [...] og SPRON-verðbréf hf., kt. 670705-1970 gert með sér veðsamning þar sem Jón Snorri Snorrason setti SPRON-verðbréf hf. að handveði alla hluti í Agli ehf. að nafnverði kr. 500.000,-. Í umræddum veðsamningi má finna eftirfarandi skilmála: Jafnframt ábyrgist veðsali að eignir Agli ehf. í Sigurplasti ehf., kt. 620107-1740, Völuteigi 17-19, Mosfellsbæ, séu með öllu óveðsettir og verði það á meðan samningur þessi er í gildi. Veðsali ábyrgist einnig að hlutir Agli ehf. í Sigurplasti ehf. verði ekki seldir á meðan samningur þessi er í gildi. Ljóst er að síðastnefndur skilmáli samrýmist ekki þeim réttindum sem Arion banki hf. á í handveðsettum hlutum Agli ehf. í Sigurplast ehf. Jafnframt er ljóst að veðhafa voru veittar rangar upplýsingar við gerð handveðssamningsins dags. 21.10.2008, gegn betri vitund veðsala. Jón Snorri Snorrason er í stjórnarformaður í Sigurplast ehf. og stjórnarmaður í Agli ehf. Telur bankinn að athæfi hans varði við 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vegna þessa óskar Arion banki hf. eftir því að tekin verði skýrsla af Jóni Snorra, gefin verði út opinber ákæra á hendur honum og honum refsað lögum samkvæmt.“ Meðal gagna málsins er veðsamningur, dagsettur 14. júlí 2008 og undirritaður af ákærða, þar sem hann veðsetur SPRON-verðbréfum hf. alla hluti sína í Agla ehf., að nafnverði 500.000 krónur. Segir þar að veðið sé sett til tryggingar á skilvísri og skaðlausri greiðslum ákærða við SPRON-verðbréf hf. vegna framvirkra samninga hans við það félag. Þá er í samningnum sú kvöð að veðsala sé óheimilt að veðsetja eða framselja veðsetta hluti nema að fengnu skriflegu samþykki veðhafans. Jafnframt ábyrgist veðsali að eignir Agla hf. í félaginu Sigurplasti ehf. séu með öllu óveðsettar og verði það meðan samningurinn gildi og ennfremur að þær verði ekki seldar á samningstímanum. Í málinu er jafnframt handveðssamningur um hluti í einkahlutafélagi samkvæmt 22. gr. laga um samningsveð nr. 75, 1997. Samkvæmt honum veðsetur Agli hf. Sparisjóði Mýrasýslu 33,33% af hlutafé Agla hf. í Sigurplasti ehf., að nafnverði 166,67 krónur til tryggingar á skuldum Sigurplasts ehf. við sparisjóðinn. Samkvæmt samningnum höfðu hinir veðsettu hlutir ekki verið gefnir út og því ekki í vörslu veðhafa. Þá segir að veðsali lýsi því yfir að hinir veðsettu hlutir séu að öllu leyti kvaðalaus eign veðsala og á þeim hvíli engin veðbönd eða fyrirvarar um eignarrétt veðsala eða annarra. Undir samning þennan ritaði ákærði fyrir hönd Agla ehf. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 28. nóvember 2011. Er í skýrslu, sem málinu fylgir, haft eftir ákærða að ekki hefði verið um tvíveðsetningu að ræða þar sem annars vegar hefði verið um að ræða veðsetningu hans eigin hlutabréfa í Agla, en á hinn bóginn veðsetningu á hlutabréfaeign Agla í Sigurplasti. Samkvæmt því hefðu hlutabréf í Agla ekki verið veðsett Sparisjóði Mýrasýslu. Tilefni síðari veðsetningarinnar hefði verið það að Sparisjóður Mýrasýslu hefði gert kröfu til þess að bætt yrði við þau veð sem sjóðurinn hafði hjá Agla. Hefði hann gert SPRON-verðbréfum hf. grein fyrir þessari kröfu Sparisjóðs Mýrasýslu og hefðu SPRON-verðbréf hf. gefið heimild til veðsetningarinnar. Þá er haft eftir honum að hann hefði verið í persónulegum viðskiptum við SPRON-verðbréf hf. og veðsett þeim allar sínar eignir, bæði fasteignir og lausafé. Hefði þetta verið langt umfram skuldir hans þá. Af þeirri ástæðu og vegna þess einnig að veðsetningin átti að standa einungis í þrjá mánuði hefðu SPRON-verðbréf hf. heimilað þessa veðsetningu á hlut Agla í Sigurplasti. Þannig hefði hann verið í góðri trú um þennan gerning og gat þess einnig að menn í SPRON-verðbréfum hf. og Sparisjóði Mýrarsýslu hefðu vitað um stöðuna. Hefði hann verið í símasambandi við A hjá SPRON-verðbréfum varðandi þetta og hjá Sparisjóði Mýrasýslu við B. Hefðu SPRON-verðbréf hf. ekki veitt skriflegt samþykki fyrir þessari veðsetningu. Ekki hefði orðið tjón af þessari veðsetningu þar sem Arion-banki hefði síðar eignast bæði félögin. Hefði bankinn gert Sigurplast gjaldþrota og við það hefðu hlutabréfin í félaginu orðið verðlaus og jafnframt hefði Agli orðið verðlaus. Loks er í skýrslunni haft eftir ákærða að Sparisjóður Mýrarsýslu hefði átt iðnaðarveð í öllu sem tengdist verksmiðju Sigurplasts sem þeir hefðu getað gengið að hvenær sem var. Handveðið hefði því ekki haft neitt raunverulegt gildi, nema sem aukið veð í bókum sparisjóðsins. Sjálfur hefði hann ekki haft neinn ávinning af veðsetningunni til Sparisjóðs Mýrasýslu. Aðalmeðferð málsins Ákærði, sem neitar sök, kveður veðsamninginn við SPRON-verðbréf hf. 14. júlí 2008 hafa verið lítinn hluta af persónulegum viðskiptum hans við þann banka. Kveðst hann hafa veitt bankanum veð í öllum eignum sínum, svo sem bréfum og fasteignum. Hafi þessi tiltekna veðsetning verið komin til vegna þess að reglur bankans um tryggingar umfram skuldastöðu, sem höfðu verið 1,15 (15% veð umfram skuldir), breyttust á þann veg að nú krafðist bankinn þess að tryggingahlutfallið yrði 1,25. Hafi þessi breyting ekki verið vegna aukinnar fyrirgreiðslu bankans til hans heldur hafi hún verið til þess að mæta þeirri fyrirgreiðslu sem þegar var. Hafi hann átt gott samstarf við SPRON-verðbréf hf. og því verið sjálfsagt mál að auka veðin við þá. Ákærði segir eignir Agla á þessum tíma hafa verið verðbréf, hlutabréf, peningar og fjölmargt fleira. Af þessu hafi hlutabréfin í Sigurplasti verið að nafnverði 167.000 krónur og vegið mest af eignum Agla. Um síðari veðsetninguna segir ákærði að Sparisjóður Mýrasýslu hafi óskað eftir handveðsetningunni, til frekari tryggingar á hefðbundinni rekstrarfyrirgreiðslu en einnig hafi verið haft í huga langt lán sem félagið gæti fengið til viðbótar, en af því hafi þó aldrei orðið. Hafi hann upplýst menn þar á bæ um það að kvaðir væru á veðandlaginu og hann myndi kanna hvort SPRON-verðbréf hf. myndi samþykkja að gefa eftir veðið. Þá hafi hann haft samband við SPRON, síðla í september 2008, að hann minnir, og kannað hjá þeim hvort þeir vildu aflétta veðinu sem þeir áttu í hlutunum í Agla vegna þess að Sparisjóður Mýrasýslu um handveðsetningu. Hafi hann rætt við A um þetta. Hafa verði í huga að þetta hafi verið hálfum mánuði fyrir bankahrunið. Hafi A, sem ákærði segist hafa ætíð átt góð samskipti við, athugað veðsetninguna og þá sagt að í fljótu bragði gæti þetta eflaust komið til greina. Kveðst ákærði hafa litið á þessi orð hans sem „vilyrði“ um það að þeir myndu aflétta veðinu eða að „þetta gæti verið möguleiki“. Kannast hann við að hafa í framhaldi af þessu gengið frá veðsamningnum við Sparisjóð Mýrasýslu. Þegar svo á það reyndi eftir hrunið hvort SPRON-verðbréf hf. aflétti veðinu hafi komið á daginn að bankinn gaf ekki eftir nein veð. Kveðst ákærði hafa tilkynnt Sparisjóði Mýrasýslu um þetta og sparisjóðurinn þá sagt að umrædd veðsetning, sem hafi verið með því skilyrði að veði SPRON yrði aflétt, kæmi ekki til. Hafi þessi handveðssamningur því aldrei orðið virkur. Ákærði segir Sigurplast hafa verið í sinni eigu að 1/3 hluta, 1/3 í eigu fyrirtækis sem heiti Grænamýri og í þriðjungseigu dótturfélags Sparisjóðs Mýrasýslu. Hafi hver eigendanna átt mann í stjórn félagsins, B sparisjóðsstjóra. Þannig hafi sparisjóðurinn verið vel upplýstur um stöðu og rekstur þess. Að því er varðar viðbótarfjármögnunina frá Sparisjóði Mýrasýslu, sem komið hafði til tals, segir ákærði aðspurður, að fyrir hefði legið að hún yrði veitt á móti sérstakri tryggingu, viðbótarveði. Þannig hafi handveðsetningin komið til. Ákærði segir Arion-banka hafa svo yfirtekið Sparisjóð Mýrasýslu og upp úr því hafi bankinn knúið Sigurplast í þrot. Bankinn hafi óskað eftir því þeir C, framkvæmdastjóri Sigurplasts, afsöluðu sér hlutum sínum í Sigurplasti gegn einnar krónu greiðslu, en uppkast að þeim samningi hafi nú verið lagt fram í dómsmálinu. Af þessu sjáist að bankinn hafi litið svo á að hann hefði ekki, þrátt fyrir gerninginn, gilt handveð í hlutunum í Sigurplasti þar sem SPRON-verðbréf hf. hefðu ekki samþykkt veðsetninguna skriflega. A, sem var útlánastjóri hjá SPRON-verðbréfum hf. á þeim tíma sem máli skiptir, hefur greint frá því að ákærði hafi átt viðskipti á þessum tíma við SPRON-verðbréf hf. um verðbréfakaup og framvirka samninga um þau. Séu þetta fremur áhættusöm viðskipti og tryggi bankinn hlut sinn með því að kaupa strax bréfin sem hin framvirku viðskipti snúist um og jafnframt sé kaupandanum gert að leggja fram viðbótartryggingu. Hann segir samning ákærða við SPRON-verðbréf hf. hafa verið gerðan eftir að fór að harðna á verðbréfamarkaðinum frá því í júlí 2007 að gengi á bréfum fór lækkandi. Hafi þá upphafist veðköll, þ.e. að bankinn fór að krefjast betri veða hjá viðskiptavinum sínum. Hafi samningurinn við ákærða um aukna veðtryggingu verið gerður í framhaldi af slíku veðkalli. Hann segir ákærða ekki hafa fengið heimild til þess að veðsetja Sparisjóði Mýrasýslu hlut í Sigurplasti og ekki reka minni til þess að ákærði hafi farið fram á það. Hefði slíkt samþykki fráleitt verið veitt á þessum tíma þegar eignir ákærða fóru þverrandi. Þá tekur hann fram að ef til slíks ætti að koma hefði farið af stað heilmikil skjalagerð. Undir vitnið er borið það sem haft er eftir því í lögregluskýrslu að það hafi ekki munað nákvæmlega eftir því hvað hefði gerst varðandi viðskiptin við ákærða. Segir vitnið það vera rétt haft eftir. A segir að hann hefði aldrei haft heimild til þess að veita ákærða samþykki af þessu tagi og myndi hann vafalaust muna ef hann hefði veitt ákærða það. D var starfsmaður SPRON-verðbréfa hf., sem sá um áhættustýringu á þeim tíma sem hér skiptir máli. Hann segir að samningur ákærða við SPRON-verðbréf hf. hafa verið gerðan í sambandi við veðkall sem gert hafi verið í framhaldi af verðfalli á hlutabréfum frá því um mitt ár 2007. Ákærði hafi, vegna þessa, staðið frammi fyrir því að samningum við hann „lokað og þeir gerðir upp“ eða þá að leggja fram frekari veð. Hann kveðst hafa athugað hvernig staða ákærða var fyrir veðkallið og séð að hún hafi verið 1,08 og þannig vantað tæpar 15 milljónir á að veðin væru fullnægjandi, þ.e. tryggingarhlutfallið 1,15. Hann segist ekki kannast við það að ákærði hafi haft munnlega heimild til þess að veðsetja hlut sinn í Sigurplasti. Sé slíkt fráleitt, enda hafi markaðurinn verið á niðurleið og veðsamningurinn auk þess skriflegur. Hann segir verulegt tap hafa orðið á samningnum við ákærða. Þá segir hann viðskipti af þessu tagi vera mjög áhættusöm. Menn leggi lítið undir en geti þar á móti ýmist hagnast vel eða tapað miklu, allt eftir gengi bréfanna. Bankinn verji sig gegn tapi með því að kaupa bréfin á markaði þegar samningurinn er gerður og til viðbótar er krafist minnst 15% hærri tryggingar. B, sem hafði með að gera fyrirtækjaviðskipti hjá Sparisjóði Mýrasýslu [...], hefur skýrt frá því að sparisjóðurinn hafi átt í fjárhagserfiðleikum á þessum tíma og Sigurplast hafi þá þurft á aukinni fyrirgreiðslu að halda. Hafi framkvæmdastjóra Sigurplasts verið gerð grein fyrir því að þeir gætu ekki komið til hjálpar nema þeir fengju allar tiltækar tryggingar á móti, þ.e. veð í hlutabréfunum. Hafi ákærði orðið við því og yfirdráttarheimild til félagsins verið hækkuð um 10½ milljón þegar veðsetningin var orðin að veruleika. Hafi aldrei leikið neinn vafi á þessu í samskiptunum við framkvæmdastjórann. Kveðst hann muna að ákærði sagt hlutabréfin í Agla ehf. vera veðsett SPRON-verðbréfum hf. en hlutabréfin í Sigurplasti væru veðbandalaus. Sé þetta atriði enda feitletrað í samningi ákærða og sparisjóðsins. Hafi þetta verið ákvörðunarástæða fyrir sparisjóðinn þar eð bréfin í Sigurplasti væru honum gagnslaus ella. Vitnið kannast ekki við það að ákærði hafi fyrst sagt þeim í sparisjóðinum að hann hefði fengið vilyrði fyrir því að SPRON-verðbréf hf. myndi fella niður veð í bréfunum í Agla en síðar tilkynnt þeim að SPRON-verðbréf hf. hefðu breytt um afstöðu í þessu atriði. Undir ákærða er borið það sem eftir honum var haft hjá lögreglu í mars 2012 að hann myndi ekki til þess að ákærði hefði sagt bréfin vera veðbandalaus. Kveðst vitnið hafa kynnt sér þetta betur eftir að hann gaf skýrsluna hjá lögreglu og rifjað þetta upp. B kveðst hafa setið í stjórn Sigurplasts fyrir sparisjóðinn og því þekkt málefni félagsins. Hann segir ákærða hafa verið gerð grein fyrir því að frekari fyrirgreiðsla en þessi 10½ milljón yrði ekki veitt nema gegn enn frekari tryggingu. E var framkvæmdastjóri Sigurplasts á þeim tíma sem um ræðir. Hann kveðst hafa óskað eftir fjármögnun fyrir félagið við sparisjóðinn vegna aukinna umsvifa þess. Hafi þetta gengið vel og þeir tvöfaldað veltuna á árinu 2007. Sparisjóðurinn hafi hins vegar verið kominn í erfiðleika en þeir knúið á um langtíma-fjármögnun en ekki haft erindi vegna erfiðleika sparisjóðsins. Kveðst hann hafa synjað þeim um frekari tryggingar og það gengið um hríð. Um haustið hafi hann beðið sparisjóðinn um að hlaupa undir bagga með þeim vegna jólavertíðarinnar, sem hafi byrjað hjá Sigurplasti með kaupum á hráefni og aðföngum í september-október og endað í verslunum fyrir jólin. Hafi sparisjóðurinn þá beðið um frekari tryggingar vegna þessara viðskipta en ekki getað veitt nema takmarkaða fyrirgreiðslu. Raunveruleg þörf Sigurplasts hafi hins vegar verið 120 milljónir. Hann segir þá ákærða hafa verið saman í ráðum um það frá því um sumarið og fram á haust að veita sparisjóðnum ekki veð fyrir rekstrarfjármögnun. Um ástæður fyrir því að bréfin voru veðsett segir vitnið að ákærði hafi sagt sparisjóðinn sífellt vera biðja um tryggingar og hann verið í vandræðum með að fá veðinu aflétt hjá SPRON-verðbréfum hf. og hefði hann látið Sparisjóð Mýrasýslu vita um það. Eftir að bankahrunið var orðið hafi starfsmaður sparisjóðsins látið þá vita að ef þeir ekki settu bréfin að handveði fengju þeir ekki afborgunarfrest á skuldinni við sparisjóðinn fram á árið 2009, eins og búið var að gefa ádrátt um. Vitnið segir umræddan 10½ milljónar króna yfirdrátt ekki hafa tengst þessu. Niðurstaða Ákærði veðsetti SPRON-verðbréfum hf., 14. júlí 2008, alla hluti sína í Agla ehf. Samkvæmt skriflegum samningi um veðsetninguna var veðsala óheimilt að veðsetja eða framselja veðsetta hluti nema að fengnu skriflegu samþykki veðhafans. Þá ábyrgðist veðsali að eignir Agla hf. í félaginu Sigurplasti ehf. væru með öllu óveðsettar og yrðu það meðan samningurinn gilti og loks að þær yrðu ekki seldar á samningstímanum. Þá liggur það einnig fyrir að ákærði veðsetti, 21. október 2008, Sparisjóði Mýrasýslu 33,33% af hlutafé Agla hf. í Sigurplasti ehf. Samkvæmt þeim veðsamningi lýsti veðsali því yfir að hinir veðsettu hlutir í Sigurplasti ehf. væru að öllu leyti kvaðalaus eign veðsala og á þeim hvíldu engin veðbönd eða fyrirvarar um eignarrétt veðsala eða annarra. Er ljóst af þessu að síðari gerningur ákærða gat ekki samrýmst þeim veðréttindum sem SPRON-verðbréf hf. höfðu eignast yfir hlutum ákærða í Agla hf. Ákærði hefur sagst hafa í símtali, áður en hann veðsetti hlutina í Sigurplasti, beðið A, útlánastjóra um leyfi SPRON-verðbréfa hf. til þess að veðsetja hlutina í Sigurplasti. Framburður ákærða verður skilinn svo að hann hafi talið sig þá hafa fengið vilyrði A fyrir slíku samþykki eða að hann hafnaði því ekki að af því gæti orðið. A kannast ekki við að ákærði hafi farið fram á þetta og segir fráleitt að slíkt samþykki hefði verið veitt þar sem eignir ákærða fóru rýrnandi. D, sá starfsmaður SPRON-verðbréfa hf. sem sá um áhættustýringu, kannast ekki við það að ákærði hafi fengið munnlega heimild til þess að veðsetja hlutinn í Sigurplasti og hefði slíkt verið fráleitt, enda hafi verðbréfamarkaðurinn verið á niðurleið og veðsamningurinn auk þess skriflegur. Verður að telja framburð ákærða um svar A í símtalinu vera í sjálfu sér ótrúverðugan, eins og á stóð. Þá styðst hann ekki við neitt í málinu og kannast A enda ekki við þetta símtal. Ber að hafna framburði ákærða að þessu leyti, en jafnvel þótt væri ekki hnekkt gat ákærði ekki með réttu litið svo á að í símtalinu fælist gilt leyfi SPRON-verðbréfa hf. til þess að víkja frá skriflegum veðsamningi bankans og ákærða og veðsetja öðrum hluti Agla hf. í Sigurplasti. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga skal þeim refsa fyrir skilasvik, sem selur, veðsetur, tekur undir sig eða ráðstafar á annan hátt fjármunum sínum, sem annar maður hefur eignast þau réttindi yfir, að verknaðurinn verður ekki samrýmdur réttindum hans. Með veðsamningnum við Sparisjóð Mýrasýslu gerðist ákærði þannig sekur um skilasvik og braut gegn veðrétti SPRON-verðbréfa hf. í hlutum ákærða í Agla hf. Refsing og sakarkostnaður Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Frestað er framkvæmd refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum 2 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Karli Georg Sigurbjörnssyni hrl., 250.000 krónur í málsvarnarlaun, að meðtöldum virðisaukaskatti. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kveðjur upp úrskurð þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, Jón Snorri Snorrason, sæti fangelsi í 6 mánuði. Frestað er framkvæmd refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum 2 árum, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði verjanda sínum, Karli Georg Sigurbjörnssyni hrl. 250.000 krónur í málsvarnarlaun.
Mál nr. 571/2006
Þjóðlenda Stjórnsýsla Málsforræði Kröfugerð
Aðilar deildu vegna úrskurðar óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 3/2003. Eftir að Í hafði lýst kröfu um þjóðlendu á því svæði sem málið tók til lýsti R kröfum sínum fyrir nefndinni og tóku þær meðal annars til Rangárvallaafréttar. Kröfugerð Í tók jafnframt til afréttarins, en þó ekki að lýstum merkjum þeirra jarða, sem næst honum liggja. Í úrskurði nefndarinnar var engu að síður komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu skyldu ekki miðast við kröfulínu Í, heldur skyldi hún ná lengra til vesturs eða allt að merkjum nánar tilgreindra jarða. R krafðist þess að úrskurðurinn yrði að þessu leyti felldur úr gildi og viðurkenningar á að mörk þjóðlendu á afréttinum væru með þeim hætti sem Í hafði krafist fyrir nefndinni. Talið var að skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 fyrir aðild R að málinu væru fyrir hendi og að engu breytti þó hann gerði ekki beina kröfu sér til handa. Gæti þá ekki reynt á að tekin yrði afstaða til þess hvernig eignarréttindum á landsvæðinu væri háttað. Ekki var talið að ákvæði laga nr. 58/1998 takmörkuðu forræði málsaðila fyrir óbyggðanefnd á hagsmunum sínum eða að 5. mgr. 10. gr. laganna veitti nefndinni heimild til að fara út fyrir kröfur aðila, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 367/2005. Þar sem Í hafði ekki gert kröfu til hins umdeilda landsvæðis fyrir óbyggðanefnd og með vísan til ofangreinds var fallist á kröfur R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. nóvember 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. I. Ágreiningur málsaðila er til kominn vegna úrskurðar óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 3/2003, sem samkvæmt heiti sínu varðar fyrrum Rangárvallahrepp, nú í Rangárþingi ytra. Eftir að fjármálaráðherra hafði fyrir hönd áfrýjanda lýst kröfu um þjóðlendu á því svæði, sem málið tók til í samræmi við ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, lýsti Rangárvallahreppur kröfum sínum fyrir nefndinni, sbr. 2. mgr. 10. gr. sömu laga. Var kröfum lýst vegna tveggja jarða, Rauðnefsstaða og Þorleifsstaða, og að auki vegna Rangárvallaafréttar. Eigandi afréttarins var í kröfugerðinni sagður vera „Rangárvallahreppur ... og jarðir í Rangárvallahreppi.“ Þar sagði jafnframt að einungis væri lýst kröfu vegna jarða, þar sem kröfulína áfrýjanda færi inn á eignarland þeirra, en einnig vegna afréttarlands hreppsins og jarðanna, sem væru allar jarðir í Rangárvallahreppi. Er fram komið að stefndi sé meðal jarðeigenda í sveitarfélaginu. Um aðild hreppsins að málinu sýnist hafa verið byggt á 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Sátt var síðan gerð fyrir óbyggðanefnd varðandi mörk þjóðlendu og eignarlanda áðurnefndra tveggja jarða. Svo sem rakið er í héraðsdómi tók kröfugerð áfrýjanda um þjóðlendu fyrir óbyggðanefnd til Rangárvallaafréttar, en þó ekki að lýstum merkjum þeirra jarða, sem næst honum liggja. Þar er jafnframt greint frá umfjöllun fyrir óbyggðanefnd um kröfulínuna, sem áfrýjandi stóð fast við. Í úrskurði nefndarinnar var engu að síður komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu skyldu ekki miðast við kröfulínu áfrýjanda, heldur skyldi þjóðlenda ná lengra til vesturs eða allt að merkjum þeirra jarða, sem tilgreindar eru í héraðsdómi. II. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi borið fyrir sig að vegna ákvæða 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geti stefndi ekki staðið einn að máli þessu og því kunni að eiga að vísa því frá héraðsdómi án kröfu. Varðandi þetta er til þess að líta að krafa stefnda felur í sér að fá fellda úr gildi þá niðurstöðu óbyggðanefndar að landsvæðið milli kröfulínu áfrýjanda og eignarlanda jarða í vestri skuli teljast þjóðlenda. Er ekki um það að ræða að krafa stefnda lúti að hagsmunum einhvers, sem ekki eigi aðild að málinu, sbr. síðari málslið 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Stendur lagagreinin ekki í vegi fyrir málsókn stefnda á sitt eindæmi. Krafa Rangárvallahrepps fyrir óbyggðanefnd tók ekki aðeins til þess svæðis, sem áfrýjandi gerði kröfu til, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, heldur einnig þess svæðis vestan við það, sem ágreiningur málsaðila stendur um. Skilyrði eru því fyrir hendi samkvæmt 1. mgr. 19. gr. sömu laga til að stefndi geti átt aðild að þessu máli, og breytir þá engu þótt hann geri ekki beina kröfu sér til handa, heldur aðeins að sú niðurstaða að svæðið sé þjóðlenda verði felld úr gildi. Getur þá ekki reynt á að nokkur afstaða verði tekin til þess hvernig fari um eignarréttindi á því landsvæði, sem um ræðir í málinu. Að því virtu, sem að framan greinir, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms og dóms Hæstaréttar 6. september 2005 í máli nr. 367/2005 verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Rangárþings ytra, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 3. ágúst 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 8. júní s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september s.l. Stefnandi er Rangárþing ytra, kt. 520602-3050, Laufskálum 2, Hellu. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er fjármálaráðherra stefnt. Af hálfu stefnanda eru eftirfarandi kröfur gerðar: a) Að úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 3/2003 um mörk þjóðlendu og Rangárvallaafréttar verði felldur úr gildi að því leyti er úrskurðurinn tekur til lands sem liggur á milli austur eða norðausturmarka Næfurholts, Selsunds, Kots, Keldna, Árbæjar, Foss og Rauðnefsstaða og kröfulínu fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins fyrir óbyggðanefnd. b) Að viðurkennt verði að mörk þjóðlendu á Rangárvallaafrétti verði afmörkuð með sama hætti og krafist var af hálfu stefnda fyrir óbyggðanefnd í málinu nr. 3/2003 að teknu tilliti til leiðréttingar stefnda á kröfulínu sinni, þ.e. nánar tiltekið úr punkti A (Hæringsfell), úr Hæringsfelli (punktur A) liggur línan í hæsta punkt á Efridalabrún og þaðan í Vondugil í Stóra-Valagili næsti punktur B er í Vondugil í Stóru-Valagili, næsti C austast á Hafrafelli 555 m, næsti punktur D er hæst á Geldingafjöllum og punktur E er í Rauðöldum í 507 m hæð, þá er punktur F, sem er efst í Ófærugili, svo liggur kröfulínan niður gilið og í Ytri Rangá og þar er punktur G, eins og nánar er sýnt á uppdrætti á dskj. nr. 3. Þess er jafnframt krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og honum verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu. Málavextir. Málavöxtum er þannig lýst í stefnu að með bréfi dagsettu 12. október 2000 hafi óbyggðanefnd tilkynnt fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til meðferðar landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár í samræmi við 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Svæðið var nánar tiltekið afmarkað til austurs af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi (Skaftárhreppi), að sunnan af hafi, til norðurs í samræmi við tillögur starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996 og á Vatnajökli af línu þeirri sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Fjármálaráðherra hafi verið veittur frestur til 1. apríl 2001 til að lýsa kröfum um þjóðlendur á þessu svæði, sbr. 1. mgr. 10. gr. þjóðlendulaga, væri um slíkar kröfur að ræða. Fyrirsvarsmönnum sveitarfélaga á svæðinu auk Bændasamtaka Íslands hafi verið tilkynnt um ákvörðun óbyggðanefndar. Frestur fjármálaráðherra hafi síðan verið framlengdur til 27. apríl 2001. Kröfulýsingar fjármálaráðherra hafi borist óbyggðanefnd 27. apríl 2001. Hafi óbyggðanefnd birt tilkynningu um meðferð á framangreindu svæði og útdrátt úr kröfum ríkisins, ásamt uppdrætti í Lögbirtingarblaðinu 1. júní 2001, Morgunblaðinu 3. júní og fleiri blöðum síðar í sama mánuði. Skorað hafi verið á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðis ríkisins að lýsa kröfum fyrir óbyggðanefnd fyrir 1. desember 2001. Nokkrir frestir hafi verið veittir til skila á kröfulýsingum og síðustu viðbætur og lagfæringar á kröfulýsingum hafi borist óbyggðanefnd 11. september 2002. Í janúar 2003 hafi lögmönnum aðila verið tilkynnt að óbyggðanefnd hefði ákveðið að fjalla um svæðið í 9 málum og hafi hreppamörkum þar verið fylgt í meginatriðum. Það mál er varðaði það landsvæði sem um ræðir í máli þessu sé mál nr. 3/2003, fyrrum Rangárhreppur, nú í Rangárþingi ytra. Það svæði sem verið hafi til meðferðar í málinu afmarkist til vesturs af Ytri-Rangá, sem jafnframt hafi verið hreppamörk fyrrum Rangárvallahrepps annars vegar og fyrrum Holta- og Landsveitar og Djúpárhrepps, sem nú sé einnig í Rangárþingi ytra, hins vegar. Til norðurs afmarkist svæðið af fyrrum hreppamörkum Rangárvallahrepps og Holta- og Landsveitar og að litlum hluta af mörkum fyrrum Rangárvallhrepps og fyrrum Skaftártunguhrepps, sem séu jafnframt mörk Rangárvallasýslu gagnvart Vestur-Skaftafellssýslu. Til austurs afmarkist svæðið af umræddum sýslumörkum, sem jafnframt hafi verið mörk fyrrum Rangárvallahrepps og fyrrum Álftavershrepps. Til suðurs hafi svæðið verið afmarkað af sveitarfélagsmörkum Rangárþings ytra og Rangárþings eystra, sem áður hafi verið mörk fyrrum Rangárvallahrepps gagnvart fyrrum Hvol-, Fljótshlíðar- og Vestur-Landeyjarhreppum. Þá hafi verið til meðferðar landsvæði á Mýrdalsjökli, til suðvesturs inn á jökulinn í stefnu á upptök Fúlalækjar við suðvestanverðan jökulinn, þar til kemur að skurðpunkti við línu sem dregin sé úr Entu (1374m) í norðvestanverðum Mýrdalsjökli, í Huldufjöll (730m) í suðvestanverðum jöklinum. Úr framangreindum skurðpunkti hafi síðan verið dregin lína í upptök Bláfjallakvíslar, við norðurjaðar Mýrdalsjökuls. Á framangreindu svæði hafi fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins lýst kröfum um þjóðlendu innan tilgreindra marka. Jafnframt hafi komið fram kröfur tiltekinna aðila um að sama landsvæði teldist eignarland þeirra. Við aðalmeðferð málsins hafi tekist sættir með aðilum um vesturmörk Rauðnefsstaða. Hafi kröfulína íslenska ríkisins ekki snert land innan landamerkja jarðarinnar. Þá heldur stefnandi því fram að málsaðilar hafi verið sammála fyrir óbyggðanefnd um að það landsvæði, sem mál þetta taki til, væri eignarland og hafi ríkið ekki gert kröfur til þessa svæðis. Málsástæður og lagarök stefnanda. Ágreiningsefni máls þessa segir stefnandi fyrst og fremst lúta að því að hvort óbyggðanefnd hafi haft heimild til að virða að vettugi kröfulýsingu ríkisins fyrir nefndinni og sammæli landeigenda og ríkisins um að það landsvæði, sem hér um ræðir, væri eignarland. Stefnandi byggir á því að lög nr. 58/1998 veiti nefndinni ekki heimild til að ganga lengra en kröfulýsing ríkisins nái eða upphefja sammæli málsaðila um afmörkun þjóðlendu gagnvart eignarlandi. Stefnandi hafi fyrir óbyggðanefnd upphaflega gert eftirfarandi kröfu um mörk afréttarins: „Úr Hæringsfelli í hæsta tind Tindfjallajökuls (Ými). Úr Ými í Hvítmögu við Faxatagl. Hvítmaga í Markarfljót, úr því ræður fljótið þar til Emstrukvísl (Bratthálskvísl) fellur í það og ræður hún að Bláfjallakvísl, sem ræður austur fyrir norðan Bláfjöll í Sléttjökul. Úr upptökum Jökulsárs á Sólheimasandi (Fúlalalækjar) í hæst Mælifell, þaðan lína í hæstan Meyjarstrút og þaðan eftir línu í Strútslaug (Hólmsárbotna). Úr Strútslaug í há-Torfajökul, þaðan í upptök syðri kvíslar Markarfljóts, þá í Krakatind og þaðan efst í Ófærugil. Síðan ráða að sunnanverðu landamerki aðliggjandi jarða, Næfurholts, Selsunds, Kots, Keldna, Árbæjar og Rauðnefsstaða.” Krafa stefnda fyrir óbyggðanefnd hafi upphaflega verið sú að eftirfarandi lína yrði viðurkennd sem þjóðlendumörk á Rangárvöllum: „Fyrsti punktur í kröfulínu fjármálaráðherra í Rangárvallahreppi er sá sami og síðasti punktur í kröfulínunni í Fljótshlíðarhrepi og er hér nefndur A (Hæringsfell), næsti punktur B er við upptök Valagils, næsti C austast á Hafrafelli 555 m, næsti punktur D er hæst á Geldingafjöllum og punktur E er í Rauðöldum í 507 m hæð, þá er punktur F, sem er efst í Ófærugili, svo liggur kröfulínan niður gilið og í Ytri Rangá og þar er punktur G.” Við aðalmeðferð málsins hafi verið gert samkomulag af hálfu íslenska ríkisins við eigendur jarðarinnar Rauðnefsstaða og kröfulínu íslenska ríkisins breytt þannig að úr Hæringsfelli (punktur A) liggi línan í hæsta punkt á Efridalabrún og þaðan í Vondugil í Stóra-Valagili. Stefnandi byggir á því að undir rekstri málsins fyrir óbyggðanefnd hafi komið í ljós að kröfugerð íslenska ríkisins hafi ekki tekið til landræmu vestast á Rangárvallaafrétti eins og hún hafi verið afmörkuð af stefnendum. Nánar tiltekið sé hið umdeilda svæði landsvæði sem liggi milli austur- eða norðausturmarka Næfurholts, Selsunds, Kots, Keldna, Árbæjar, Foss og Rauðnefsstaða annars vegar og kröfulínu stefnda hins vegar. Miðað við kröfulýsingu stefnda hafi töluvert landsvæði verið milli efri marka aðliggjandi jarða Næfurholts, Selsunds, Kots, Keldna, Árbæjar og Rauðnefsstaða, og afréttar en ekki hafi verið ágreiningur milli aðila um að þetta svæði væri undirorpið einkaeignarrétti sveitarfélagsins og jarða í sveitarfélaginu. Hafi því verið litið á þetta sem ágreiningslaust svæði undir rekstri málsins og varnir stefnanda fyrir óbyggðanefnd því tekið mið af þessari kröfugerð stefnda. Óbyggðanefnd hafi hins vegar vísað til sjálfstæðrar rannsóknarskyldu sinnar og afmarkað afréttarlandið við suðurmörk greindra jarða og skilgreint sem þjóðlendu og afrétt. Hafi nefndin talið að umrætt landsvæði, sem hafi verið fyrir utan kröfulínu ríkisins, hefði ekki aðra eignarréttarlega stöðu en afréttarlandið, og að engin efnisleg rök væru fyrir öðru. Skipti hér ekki máli þótt upplýsingar lægju fyrir um landnám á þessu svæði sem og afréttinum að öðru leyti eða að byggð hefði verið þar fyrr á tímum. Eins og fram komi í úrskurði óbyggðanefndar á bls. 9 hafi stefndi kosið að samræma kröfugerð sína ekki kröfugerð stefnanda að þessu leyti. Byggir stefnandi á því að í þeirri ákvörðun sem og kröfulýsingu stefnda felist ákvörðun um að gera ekki kröfu til umrædds landsvæðis. Af þeim sökum hafi nefndinni ekki verið heimilt að ákveða að svæðið teldist til þjóðlendu, án kröfu stefnda. Þvert á móti hafi nefndinni borið að fallast á þá kröfu stefnanda að landið væri einkaeignarrétti háð, eins og stefndi hefði samþykkt með kröfugerð sinni. Stefnandi telur hlutverk óbyggðanefndar vera að ákvarða hvar eignarlöndum sleppir og draga þar svokallaða þjóðlendulínu. Í því ljósi byggir stefnandi á því að nefndin hafi ekki heimild til þess að ákveða að þjóðlendur séu stærri en kröfugerð fjármálaráðherra geri ráð fyrir, enda liggi þá ekki rökstudd krafa fyrir um það heldur rökstudd krafa um að þjóðlendumörk eigi að vera lengra inn til landsins. Stefnandi vísar til niðurstöðu norsku Háfjallanefndarinnar í úrskurði sínum frá 20. mars 1933 (nr. 38 á bls. 45) en í honum sé tekið fram að nefndin gæti ekki ákveðið ríkisalmenning á svæði í rýmra mæli en ríkið hefði gert kröfu um. Til frekari stuðnings þessu vísar stefnandi til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, sem feli í sér að stjórnvald skuli ekki ganga lengra í ákvarðanatöku en nauðsyn beri til. Eins og fram komi í úrskurði nefndarinnar sé vísað til sjálfstæðrar rannsóknarskyldu hennar, sem kveðið sé á um í 5. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, en þar segi orðrétt m.a. svo: Stefnandi byggir á því að nefndin hafi ekki talið það hafa þýðingu í þessu sambandi að kröfugerð stefnda tæki ekki til þessa landsvæðis, enda hefðu engin efnisleg rök verið færð fram fyrir þeirri tilhögun. Stefnandi byggir á því að þessi niðurstaða óbyggðanefndar sé röng og ekki í samræmi við lög. Vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar frá 6. september 2005 í málinu nr. 367/2005, íslenska ríkið gegn íslenska ríkinu, til frekari rökstuðnings þeirri málsástæðu sinni. Í forsendum dómsins sé fjallað um skyldur óbyggðanefndar skv. framangreindu lagaákvæði og komist að þeirri niðurstöðu að skyldan felist í að afla heimilda og gagna um eignarréttindi og afnotaréttindi og framkvæma rannsóknir og athuganir á staðreyndum og lagaatriðum, sem þýðingu hafi fyrir niðurstöðu í einstökum málum, en færi nefndinni ekki vald til að virða að vettugi sammæli ríkisins og eiganda lands um mörk þess við þjóðlendu eða horfa fram hjá yfirlýsingu eigandans um að hann falli frá tilkalli sínu. Bent er á að það sé ekki í verkahring óbyggðanefndar að gæta að því hvort ráðstafanir fjármálaráðherra, sem hann geri að viðlagðri embættisábyrgð, fái samrýmst síðari málslið 40. gr. stjórnarskrárinnar. Af hálfu stefnanda er á því byggt að með meðvitaðri ákvörðun af hálfu stefnda að lýsa kröfum sínum með þeim hætti sem að framan er lýst og með því að breyta ekki kröfulínu sinni þannig að hún lægi að kröfulínu stefnanda hafi verið fallist á af hálfu stefnda að stefnandi eigi óskoraðan eignarrétt að landsvæðinu, eins og krafa var gerð um fyrir óbyggðanefnd. Óbyggðanefnd hafi í úrskurði sínum ekki verið heimilt að fara út fyrir kröfugerð aðila og úrskurða landsvæðið þjóðlendu án þess að til þess væri gerð sérstök krafa. Af þeim sökum beri að fallast á kröfur stefnanda um ógildingu úrskurðarins að því er umrætt landsvæði varðar. Stefnandi byggir á því að ekki sé ástæða til ítarlegrar reifunar á sjónarmiðum um eignarrétt að umræddu landsvæði, þar sem stefnandi og stefndi séu sammála um að hér sé um eignarland þeirra að ræða og að málið snúist eingöngu um það hvernig óbyggðanefnd ákvað að afmarka mörk þjóðlendu í beinni andstöðu við vilja aðila málsins. Að öðru leyti vísar stefnandi til þess sem fram kemur í kröfulýsingu stefnanda sem og greinargerð hans til óbyggðanefndar og gerir þær málsástæður og lagarök, sem þar eru greind, hluta af stefnunni. Stefnandi vísar um lagarök til ákvæða laga nr. 58/1998 um þjóðlendur, sérstaklega til ákvæðis 5. mgr. 10. gr. laganna. Þá er vísað til meginreglna einkamálaréttarfars um forræði aðila á sakarefni í einkamáli og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Þá er vísað til ákvæða stjórnarskrár um vernd eignarréttarins skv. 72. gr. og almennra reglna eignarréttar um eignarhald á landi. Um málskostnaðarkröfu vísast til XXI. kafla einkamálalaga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi vísar til heimilda um landnám og heldur því fram að afmörkun óbyggðanefndar á mörkum eignarlanda og þjóðlendu í Rangárþingi Ytra fylgi landnámsmörkum. Sé um afréttarland að ræða sem að meginstefnu til sé utan eignarlanda. Á tíma Grágásar og Jónsbókar hafi enginn vafi leikið um á um hvað geldfjár- og lambaafréttur merkti. Það hafi verið sumarbeitilönd tilheyrandi ákveðnum jörðum eða kirkjum og hafi verið undirorpin óbeinum eignarrétti. Þegar Rangárvallaafréttar sé getið í fyrirliggjandi heimildum sé það í öllum tilvikum tengt upprekstri og afréttarnotum, sbr. t.d. Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1709, sættargerð frá 1811, sýslu- og sóknarlýsingum frá 19. öld, fjallskilareglugerðum frá 1894 og síðar. Hafi búfjáreigendur í fyrrum Rangárvallahreppi þannig haft hefðbundin afréttarnot af afréttinum undir umsjón hreppsins á sama hátt og gildi um samnotaafrétti almennt og séu engar heimildir um hvernig þeir séu að þessum rétti komnir. Virðist sem þetta hafi gerst á sama hátt og Hæstiréttur lýsi í fyrra Landmannaafréttardómi sínum, að íbúar á Rangárvöllum hafi tekið þetta landsvæði til sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill til annarrar takmarkaðrar notkunar. Stefndi byggir á því að fyrir utan skort á heimildum um nám liggi ekkert landamerkjabréf fyrir, engin þinglýst eignarheimild, afréttarskákin sé ekki í fasteignabók, hafi ekki fasteignamat og ekki liggi fyrir upplýsingar um að greidd hafi verið fasteignagjöld af landinu. Telur stefndi allt þetta benda til þess að um þjóðlendu sé að ræða. Eina heildstæða lýsingin á merkjum Rangárvallaafréttar sé lýsing sveitarstjóra Rangárvallahrepps frá 1979. Hvað vesturmörk afréttar varðar sé miðað við landamerkjalýsingar aðliggjandi jarða sem gerðar hafi verið í lok 19. aldar. Þær hafi allar verið samþykktar, a.m.k. vegna hluta aðliggjandi jarða og sumar af fyrirsvarsmönnum hreppsins vegna afréttarins. Þessum landamerkjalýsingum hafi jafnframt verið þinglýst og þær færðar í landamerkjabók án þess að séð verði að nokkrar athugasemdir eða mótmæli hafi komið fram. Stefndi tekur undir þá niðurstöðu óbyggðanefndar að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að Rangárvallaafréttur væri eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hefði verið unnin á landinu eins og notkun þess hefði verið háttað. Stefndi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga frá 1882. Þá er vísað til ákvæða lögbókanna Grágásar og Jónsbókar sem fjalla um afréttarmál. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Hér að framan hefur ferli málsins hjá óbyggðanefnd verið lýst en nefndin kvað upp úrskurð í máli nr. 3/2003 þann 10. desember 2004. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að hið umdeilda landsvæði væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna. Ljóst er að Rangárvallaafréttur, samkvæmt afmörkun í kröfugerð jarðeigenda og niðurstöðu óbyggðanefndar, náði yfir stærra landsvæði en þjóðlendukrafa stefnda tók til eða hið umdeilda svæði í máli þessu. Taldi nefndin að með hliðsjón af sjálfstæðri rannsóknarskyldu hennar, sbr. 5. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, verði ekki talið hafa þýðingu í þessu sambandi að kröfugerð íslenska ríkisins taki ekki til landræmu vestast í afréttinum, enda hafi engin efnisleg rök verið færð fram fyrir þeirri tilhögun. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 3/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Eins og að framan er lýst náði kröfugerð stefnda fyrir óbyggðanefnd aldrei til hins umdeilda svæðis. Í úrskurði nefndarinnar kemur fram að þrátt fyrir ábendingar af hálfu nefndarinnar hafi stefndi kosið að samræma ekki kröfugerð sína kröfugerð landeigenda að þessu leyti en með hliðsjón af sjálfstæðri rannsóknarskyldu sinni taldi nefndin þetta ekki hafa þýðingu, enda hafi engin efnisleg rök verið færð fram fyrir þeirri tilhögun. Við aðalmeðferð fyrir nefndinni 2. október 2003 lýsti lögmaður stefnda því yfir, aðspurður af nefndarmönnum um bilið á milli austurmerkja efstu jarða annars vegar og kröfulínu stefnda vegna Rangárvallafréttar hins vegar, að kröfulína á þessu svæði sé dregin eftir sömu sjónarmiðum og hingað til. Hann hafi ekki umboð til að breyta þeirri kröfulýsingu sem ráðherra hafi unnið á sína ábyrgð, en benti á að óbyggðanefnd væri ekki bundin af málsforræði aðila. Þá er bókað eftir lögmanni stefnanda að ekki sé ágreiningur á milli ríkisins og gagnaðila þess að landsvæðið vestan við kröfulínu ríkisins sé eignarland. Ekki verður séð að lögmaður stefnda hafi mótmælt þessari fullyrðingu lögmanns stefnanda. Með gildistöku þjóðlendulaga nr. 58/1998 var þeirri skipan komið á að landinu var skipt annars vegar í eignarlönd, en samkvæmt 1. gr. laganna er það landsvæði sem háð er einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma, og hins vegar þjóðlendur, en þar er átt við landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Þá var afréttur skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Hlutverk óbyggðanefndar er eins og áður er rakið að kanna og skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þess og eignarlanda, að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Í því skyni er leitað eftir kröfulýsingu fjármálaráðherra um þjóðlendur og að fram kominni slíkri kröfulýsingu skal leitað eftir kröfulýsingu þeirra er telja sig eiga eignarréttindi eða önnur réttindi á svæði, sem ríkið gerir kröfu til, sbr. nánar 10. gr. þjóðlendulaga. Samkvæmt 11. gr. laganna fer fjármálaráðherra með fyrirsvar fyrir hönd ríkisins og stofnana á vegum þess vegna krafna um eignarréttindi innan þjóðlendna og við úrlausn um hvort land teljist til eignarlands eða þjóðlendu. Þá segir í 3. mgr. 13. gr. laganna að komi það fram við meðferð máls að aðili, sem kann að telja til eignarréttinda, hafi ekki lýst kröfum sínum, skuli nefndin hafa frumkvæði að því að kanna hvort hann falli frá tilkalli, en ella gefa honum kost á að gerast aðili máls. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laganna leitar óbyggðanefnd sátta með aðilum nema telja verði að sáttatilraun verði árangurslaus. Samkvæmt framansögðu er ljóst að óbyggðanefnd er falið að skera úr ágreiningi að fram kominni tiltekinni kröfugerð aðila og er hvergi að finna í þjóðlendulögum ákvæði sem takmarka forræði aðila á hagsmunum sínum. Þá verður ekki talið að ákvæði 5. mgr. 10. gr. laganna um gagnaöflun og rannsóknarskyldu nefndarinnar veiti henni heimild til að fara út fyrir kröfur aðila eða horfa fram hjá sátt sem takast kann milli þeirra. Í máli þessu háttar svo til að stefndi gerði aldrei kröfu til hins umdeilda landsvæðis fyrir óbyggðanefnd og þá verða samskipti og málflutningur lögmanna málsaðila við aðalmeðferð fyrir nefndinni ekki skilin á annan hátt en þann að sammæli hafi náðst milli þeirra um að umrætt svæði væri eign stefnanda. Með hliðsjón af öllu framansögðu verður niðurstaða máls þessa því sú að fallist er kröfur stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 3/2003 um mörk þjóðlendu og Rangárvallaafréttar er felldur úr gildi að því leyti er úrskurðurinn tekur til lands sem liggur á milli austur eða norðausturmarka Næfurholts, Selsunds, Kots, Keldna, Árbæjar, Foss og Rauðnefsstaða og kröfulínu fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins fyrir óbyggðanefnd. Viðurkennt er að mörk þjóðlendu á Rangárvallaafrétti skuli afmörkuð með sama hætti og krafist var af hálfu stefnda fyrir óbyggðanefnd í málinu nr. 3/2003 að teknu tilliti til leiðréttingar stefnda á kröfulínu sinni, þ.e. nánar tiltekið úr punkti A (Hæringsfell), úr Hæringsfelli (punktur A) liggur línan í hæsta punkt á Efridalabrún og þaðan í Vondugil í Stóra-Valagili næsti punktur B er í Vondugil í Stóru-Valagili, næsti C austast á Hafrafelli 555 m, næsti punktur D er hæst á Geldingafjöllum og punktur E er í Rauðöldum í 507 m hæð, þá er punktur F, sem er efst í Ófærugili, svo liggur kröfulínan niður gilið og í Ytri Rangá og þar er punktur G. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 86/2000
Víxill Einkahlutafélag Umboð
S samþykkti þrjá víxla fyrir hönd einkahlutafélagsins D með því að rita sitt ofan í nafn félagsins. F höfðaði mál gegn S og vísaði til þess að samkvæmt 8. gr. víxillaga nr. 93/1933 yrði sá, sem eigi hefði umboð til að rita nafn sitt á víxil fyrir hönd annars manns, sjálfur skuldbundinn eftir víxlinum. Í málinu lá fyrir yfirlýsing framkvæmdastjóra og prókúruhafa D um að S hefði haft heimild til að skuldbinda félagið. Hvorki framkvæmdastjórinn né prókúruhafinn sátu þó í stjórn D. Þótti ekki sannað gegn andmælum F að S hefði réttilega verið veitt umboð til að skuldbinda D, sbr. 4. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Var dómur héraðsdóms, þar sem S var dæmdur til að greiða víxlana, staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. mars 2000. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 1. mgr. 49. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög kemur félagsstjórn fram út á við fyrir hönd félags og ritar firma þess. Hún getur þó veitt stjórnarmönnum, framkvæmdastjórum eða öðrum heimild til að rita firma félagsins svo framarlega sem öðruvísi er ekki ákveðið í samþykktum þess, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing Geirs Hlöðvers Ericssonar, framkvæmdastjóra Dalshrauns 15 ehf., og Unnar Ölversdóttur, prókúruhafa sama félags, þar sem fram kemur að áfrýjandi hafi haft heimild til að skuldbinda félagið, meðal annars með því að rita á víxla fyrir þess hönd. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá sat hvorki Geir né Unnur í stjórn félagsins. Verður því ekki fallist á að sannað sé gegn andmælum stefnda að áfrýjanda hafi réttilega verið veitt umboð til að skuldbinda félagið, sbr. 4. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994. Með þessari athugasemd verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sigurður Ólafsson, greiði stefnda, Ferskum afurðum ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. febrúar 2000. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 10. nóvember 1999 og dómtekið 25. þ.m. Stefnandi er sláturfélagið Ferskar afurðir ehf., kt. 670988-1479, Brekkugötu 4, Hvammstanga. Stefndi er Sigurður Ólafsson, kt. 260857-5099, Brekkuhjalla 1, Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að upphæð 4.029.813 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. sbr. 12. gr. laga nr. 25/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 67/1989 af 1.206.584 krónum frá 15.3.1999 til 23.3.1999, af 2.282.341 krónu frá þeim degi til 15.4.1999 og af 4.029.813 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti til greiðsludags, fyrst 15.3.2000. Jafnframt er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Stefnandi kveður skuldina vera samkvæmt þremur víxlum. Þeir séu allir útgefnir í Reykjavík. Víxill, útg. 4.2.1999 að upphæð 1.206.584 krónur með gjalddaga 15.3.1999. Víxill, útg. 4.2.1999 að upphæð 1.075.757 krónur með gjalddaga 23.3.1999. Víxill, útg. 12.3.1999 að upphæð 1.747.472 krónur með gjalddaga 15.4.1999. Víxlarnir séu allir útgefnir af stefnanda en samþykktir af stefnda fyrir Dalshraun 15, ehf. Allir víxlarnir séu samþykktir til greiðslu í Landsbanka Íslands, Reykjavík. Lögmaður stefnanda sendi stefnda greiðsluáskorun vegna víxlanna 1. nóvember 1999. Mál þetta er höfðað á grundvelli víxillaga nr. 93/1993 og XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi byggir kröfu sína á hendur stefnda á þeirri málsástæðu að hann hafi samþykkt víxlana fyrir hönd Dalshrauns 15 ehf. án þess að hafa til þess umboð frá félaginu. Ofan í nafnið Dalshraun 15 ehf., sem stimplað sé á víxlana, sé skrifað „Sig. Ólafs.“ með skrifstöfum. Samkvæmt tilkynningum Dalshrauns 15 ehf. til hlutafélagaskrár sé prókúruhafi félagsins frá upphafi Unnur Ölversdóttir. Ekki verði því séð að stefndi hafi haft prókúruumboð og þar með umboð til þess að samþykkja umstefnda víxla fyrir Dalshraun 15 ehf. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 8. gr. víxillaga nr. 93/1933 verði sá, sem riti nafn sitt á víxil fyrir hönd annars manns en hafi eigi umboð til þess, skuldbundinn eftir víxlinum, enda öðlist hann, er hann hafi greitt víxilinn, sama rétt og hinn mundi hafa. Sama gildi um þann mann sem farið hafi út fyrir umboð sitt. Þá kveðst stefnandi byggja á því að samkvæmt XVII. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr. einkum 3. tl. 1. mgr. 122. gr. og 2. mgr. 123. gr., séu strangar reglur um skyldu til skráningar og hörð viðurlög við því séu skráningar ekki réttar. Aðrir en þeir, sem tilkynntir séu til hlutafélagaskrár með lögbundnum hætti, hafi ekki umboð félagsins til að skuldbinda það. Sýknukrafa stefnda byggist á því að máli þessu sé ranglega beint að honum, sbr. a – lið 1. mgr. 118. gr. og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hann sé varamaður í stjórn Dalshrauns 15 ehf. og hafi haft heimild til að skuldbinda félagið m.a. með útgáfu víxla og undirritun á ávísanir fyrir félagsins hönd frá áramótum 1997 – 1998. Á grundvelli umboðsins hafi hann ritað nafn sitt ofan í stimpil Dalshrauns 15 ehf. sem þrykkt hafi verið á þá víxla sem um ræðir í málinu. Með ritun sinni á víxlana hafi stefndi einungis verið að staðfesta samþykki félagsins við víxilskuldinni en ekki að skuldbinda sjálfan sig persónulega. Af hálfu stefnda er þeirri málsástæðu stefnanda hafnað að þar sem ekki hafi borist tilkynning frá Dalshrauni 15 ehf. til hlutafélagskrár um heimild hans til þess að skuldbinda félagið beri að dæma hann til greiðslu á dómkröfum stefnanda. Hvorki ákvæði laga nr. 138/1998 um einkahlutafélög né ákvæði II. kafla laga nr. 7/1936 banni stjórnendum einkahlutafélaga að fela starfsmanni sínum með umboði að staðfesta skuldbindingar félagsins með áritun sinni á viðskiptabréf, enda sé slíkt umboð á ábyrgð þess sem það veiti. Fyrir dóminum bar stefndi að hann hefði frá upphafi séð um fjármál Dalshrauns 15 ehf., haft prókúru fyrir tékkahefti fyrirtækisins og annast um innkaup ásamt framkvæmdastjóranum. Hann staðfesti áritanir sínar á umstefnda víxla sem hann kvað tengjast viðskiptum Dalshrauns 15 við stefnanda. Hann kvaðst margoft hafa greitt með víxlum, sem eins háttaði um og þá sem hér um ræðir, án þess að athugasemdir hefðu verið gerðar við það. Umstefndir víxlar liggja frammi og svara að öllu leyti til lýsingar stefnanda. Samkvæmt vottorði Hagstofu Íslands – hlutafélagaskrá - , dags. 12. nóvember 1999, er dagsetning samþykkta Dalshrauns 15 ehf. 27. júní 1997. Stjórn félagsins skipa samkvæmt fundi þann 27. júní 1997: Ottó Svanur Markússon formaður stjórnar, Sigurður Ólafsson (stefndi í máli þessu) meðstjórnandi og Unnur Ingibjörg Gísladóttir í varastjórn. Framkvæmdastjórn: Geir Hlöðver Ericsson. Prókúruumboð: Unnur Ölversdóttir. Á vottorðið er skráð svofelld athugasemd: „ . . . staðfestist hér með að skráning Dalshrauns 15 ehf. hefur haldist óbreytt frá því félagið var móttekið til skráningar þann 10. júlí 1997. Ekki verður séð af gögnum hlutafélagaskrár að Sigurður Ólafsson sé með eða hafi haft prókúruumboð fyrir félagið.“ Af hálfu stefnda var lögð fram yfirlýsing Geirs Ericssonar framkvæmdastjóra og Unnar Ölversdóttur prókúruhafa Dalshrauns 15 ehf., kt. 500797-2159, þar sem staðfest er að stefnandi, varamaður í stjórn félagsins „ hefur heimild til að skuldbinda fyrirtækið með því t.d. að gefa út víxla og undirrita ávísanir fyrir hönd félagsins. Þessi heimild Sigurðar hefur verið til staðar allt frá áramótum 1997/98.“ Þau Geir Hlöðver Einarsson og Unnur Ölversdóttir staðfestu framangreinda yfirlýsingu fyrir dóminum. Vitnið Geir Hlöðver Ericsson kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri Dalshrauns 15 ehf. en fyrirtækið væri hætt starfsemi. Hann kvað stefnda hafa séð um allar fjárreiður og greiðslur félagsins og Unnur Ölversdóttir starfað sem fulltrúi hans. Vitnið Unnur Ölversdóttir kvaðst hafa starfað sem bókari Dalshrauns 15 ehf. Stefndi hafi séð um öll fjármál fyrirtækisins og aldrei hafi komið fram efasemdir um heimild hans. Að því virtu að annar en stefndi var skráður prókúruhafi Dalshrauns 15 ehf. hefur hann eigi fært fram fullnægjandi sönnur að því að hann hafi haft umboð til að samþykkja fyrir hönd félagsins þá víxla sem í málinu greinir. Hann er því sjálfur skuldbundinn sem samþykkjandi víxlanna samkvæmt 8. gr. víxillaga nr. 93/1993. Samkvæmt þessu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 4.029.813 krónur ásamt vöxtum eins og greinir í dómsorði og málskostnaði sem er ákveðinn 325.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Sigurður Ólafsson, greiði stefnanda, Ferskum afurðum ehf., 4.029.813 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.206.584 krónum frá 15. mars 1999 til 23. s.m., en af 2.282.341 krónu frá þeim degi til 15. apríl 1999, en af 4.029.813 krónum frá þeim degi til greiðsludags.
Mál nr. 393/2006
Kærumál Þinglýsing
H, G, S og B kröfðust þess að lagt yrði fyrir SA að þinglýsa afsali fyrir hluta fasteignarinnar R, en ekki lá fyrir eignaskiptayfirlýsing. Fallist var á kröfuna með vísan til þess að fyrir lægi sameiginleg yfirlýsing H, G, S og B um að skipting fasteignarinnar hefði alltaf legið ljós fyrir og réttarstaða þeirra verið óumdeild, sbr. 4. gr. reglugerðar nr. 910/2000 um eignaskiptayfirlýsingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 30. júní 2006, þar sem lagt var fyrir sóknaraðila að þinglýsa afsali 15. desember 2005 fyrir hluta fasteignarinnar Reynivalla 8 á Akureyri. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði ákvörðun sín 20. desember 2005 um að vísa afsalinu frá þinglýsingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, sýslumaðurinn á Akureyri, greiði varnaraðilum, Hallgrími Skaptasyni, Guðfinnu Þ. Hallgrímsdóttur, Sigurði Kristinssyni og Baldvin Ólafssyni, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 279/2016
Frávísunarúrskurður staðfestur Lögreglurannsókn Hæfi Sératkvæði Kærumál
X var ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa hótað tveimur lögreglumönnum og eiginkonu annars þeirra líkamsmeiðingum. Í úrskurði héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna, var rakið að annar lögreglumannanna hefði verið viðstaddur skýrslutöku af sambýliskonu X, en til þess hefði hann verið augljóslega vanhæfur. Þá hefði hann beinlínis tekið þátt í skýrslutökunni með því að beina tvívegis spurningum til vitnisins. Taldi dómurinn að um svo alvarlegan annmarka á rannsókn málsins væri að ræða að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu frá dómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Hjördís Hákonardóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 7. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 5. apríl 2016 þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í a. lið 2.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið til efnismeðferðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda varnaraðila, sem ákveðinverður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda varnaraðila, Stefáns ÞórsEyjólfssonar héraðsdómslögmanns, 248.000 krónur.SératkvæðiHelgaI. Jónssonar hæstaréttardómaraSamkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála er markmið rannsóknar að afla allra nauðsynlegra gagna tilþess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann tilsakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Þá segir í145. gr. laganna að þegar ákærandi hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úrskugga um að rannsókn sé lokið athugi hann hvort sækja skuli sakborning tilsakar eða ekki. Ákæruvaldið hefur metið gögn málsins svo að þau nægi tilsakfellingar og verður sú ákvörðun ekki endurmetin af dómstólum, sbr. dómHæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 207/2008.Kveðið er á um það í 1. mgr. 109. gr. laganr. 88/2008 að dómari meti hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verðurvefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðarsekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslurákærða, vitnisburður, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn hafi. Í samræmi viðmeginregluna um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi skal dómur reistur ásönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 111.gr. laga nr. 88/2008, en ekki á lögreglurannsókn umfram það sem sem heimilað erí 3. mgr. sömu lagagreinar. Við aðalmeðferð málsins er fyrirhugað að takaskýrslu af varnaraðila og leiða sem vitni þá lögreglumenn, sem varnaraðili erákærður fyrir að hafa hótað líkamsmeiðingum, svo og sambúðarkonu hans. Þar sem niðurstaða málsins mun samkvæmtframansögðu ráðast af mati á sönnunargögnum við dómsmeðferð málsins getur sáannmarki sem var á skýrslutöku af sambúðarkonu varnaraðila hjá lögreglu að mínuáliti ekki leitt til frávísunar málsins frá héraðsdómi, en á hinn bóginn veldurhann því að ekki verður litið til skýrslunnar við úrlausn málsins, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014. Samkvæmt þessutel ég að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar. Úrskurður HéraðsdómsAusturlands 5. apríl 2016. Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 30. mars 2016 um frávísunarkröfu ákærða, erhöfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 16. desember 2015, á hendur X, kt.[...], [...], [...], „fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafaaðfaranótt miðvikudagsins 31. desember 2014 á heimili sínu að [...] á [...],ítrekað hótað lögreglumönnunum A og B, sem þar voru við skyldustörf,líkamsmeiðingum auk þess sem ákærði hótaði eiginkonu B líkamsmeiðingum.“ Í ákæruer þetta talið varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 oger þess þar krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar. Málið var þingfest 16. febrúar 2016 og sóttiákærði þá þing ásamt Stefáni Þór Eyjólfssyni hdl., sem að ósk ákærða varskipaður verjandi hans í málinu. Ákærði neitaði sök. Ígreinargerð, sem verjandi ákærða lagði fram í þinghaldi 1. mars 2016 er þessaðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi og að allur sakarkostnaðurverði lagður á ríkissjóð, þ. m. t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda. Erueinvörðungu þær kröfur hér til umfjöllunar, en varakrafa ákærða, komi tilefnisflutnings, er um sýknu og til þrautavara er krafist þeirrar vægusturefsingar sem lög leyfa. Af hálfuákæruvalds er þess krafist að frávísunarkröfu ákærða verði hafnað og að úrlausnum sakarkostnað verði látin bíða efnisdóms. Viðupphaf málflutnings um frávísunarkröfu lét sækjandi bóka um leiðréttingu ákæruþannig að í stað orðsins „eiginkonu“ skuli koma orðið „sambýliskonu“. Sætti súleiðrétting engum mótmælum af hálfu verjanda ákærða.I Samkvæmtfrumskýrslu lögreglustjórans á Austurlandi, dags. 26. janúar 2015, barstlögreglu tilkynning um heimiliserjur að [...], [...], laust fyrir miðnætti 30.desember 2014 í gegnum fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra. Kom fram aðtilkynningin hefði borist frá sambýliskonu ákærða og var upplýst að börn væru ástaðnum. Tveir lögreglumenn hafi þegar lagt af stað frá Egilsstöðum til [...]og komið á vettvang kl. 00.22. Hafi lögreglumennirnir fyrst rætt í sitthvorulagi við ákærða og sambýliskonu hans, en ákærði hafi orðið sífellt æstari. Hafiþá þær hótanir sem greinir í ákæru átt sér stað. Hafi síðan komið til átakamilli sambýlisfólksins og lögreglumennirnir gengið þar á milli, en ákærðibrugðist illa við því. Hafi lögregla ekki átt kost á öðru en að handtaka ákærðainni á heimilinu og hafi það verið gert kl. 00.40. Hafi ákærði verið fluttur álögreglustöð á Egilsstöðum og vistaður þar í fangaklefa. Ískýrslunni greinir að lögregla hafi haft samband við barnaverndaryfirvöld, aukþess sem rætt hafi verið símleiðis við sambýliskonu ákærða, en hún hafi þádregið allt til baka sem hún hafi áður sagt um hegðun ákærða og óskað eftir aðhann kæmi aftur heim sem fyrst. Samkvæmt ákvörðun yfirlögregluþjóns hafi ákærðaverið sleppt úr haldi kl. 02.30. Þess berað geta að þegar atvik mál samkvæmt ákæruáttu sér stað var embætti lögreglustjórans á [...] enn við lýði, en umþau áramót rann embættið saman við embætti lögreglustjórans á [...] og úr varðnýtt embætti lögreglustjórans á Austurlandi. Er öll skýrslugerð lögreglu vegnamálsins í nafni hins sameinaða embættis.II Frávísunarkröfusína byggir ákærði í fyrsta lagi á því að embætti lögreglustjórans áAusturlandi hafi verið vanhæft til að annast rannsókn málsins, auk þess semrannsókn málsins sé haldin svo veigamiklum annmörkum að ekki verði komist hjáþví að vísa málinu frá dómi. Ígreinargerð ákærða er bent á að hér sé ákært fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem veiti opinberum starfsmönnum, þ.m.t.lögreglumönnum, sérstaka réttarvernd. Brotin séu talin felast í hótunum umlíkamsmeiðingar sem beinst hafi að starfandi lögreglumönnum hjá embættilögreglustjórans á Austurlandi. Sama embætti hafi annast rannsókn málsins oghafi viðkomandi lögreglumenn hvor um sig ritað skýrslu um atvikið semlögreglumenn, annars vegar svonefnda frumskýrslu og hins vegar svonefndaupplýsingaskýrslu. Skýrslur þessar séu meðal gagna málsins. Í skýrslum þessumlýsi lögreglumennirnir tveir ákæruefni þessa máls. Þriðji lögreglumaðurinn,samstarfsmaður hinna tveggja, hafi síðan tekið skýrslu af ákærða og afsambýliskonu hans. Ekki hafi verið teknar vitnaskýrslur af viðkomandi tveimurlögreglumönnum, sem verði að teljast aðfinnsluvert. Samkvæmt8. mgr. 7. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 megi lögreglustjórar og aðrir þeir semfari með lögregluvald ekki rannsaka brot ef þeir eru vanhæfir til þess samkvæmtstjórnsýslulögum. Í máli þessu séu fyrir hendi aðstæður sem séu til þessfallnar að draga í efa óhlutdrægni starfsmanna embættis lögreglustjórans áAusturlandi, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafiembættið því verið vanhæft til þess að rannsaka málið og hafi því borið að komarannsókn þess í hendur annars lögreglustjóra, svo sem mælt sé fyrir um í 7.mgr. 8. gr. lögreglulaga. Fyrirmæli um hlutlægnisskyldu lögreglu samvæmt 2.mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála leiði til sömu niðurstöðu. Að þessugættu hafi rannsókn málsins farið í farveg sem hafi verið ólögmætur og afaróvilhallur ákærða. Megi hann því með réttu draga í efa að hlutleysis hafi veriðgætt við rannsókn málsins og að hann njóti því sem næst jafnrar stöðu ogákæruvaldið við úrlausn þess. Megi einu gilda hvort vanhæfi embættisins ogstarfsmanna þess hafi í raun stuðlað að hlutdrægni eða haft áhrif á rannsóknmálsins. Þá sé til þess að líta að verulegir ágallar hafi verið á rannsóknmálsins, sem ekki verði úr bætt á síðari stigum. Er þar vísað til þess að ekkihafi verið teknar vitnaskýrslur af viðkomandi lögreglumönnum, heldur látið viðþað sitja að framburður þeirra birtist í skýrslum sem þeir rituðu hvor fyrirsig. Þessi málsmeðferð brjóti freklega gegn grundvallarrétti ákærða til þess aðnjóta réttlátrar málsmeðferðar sem tryggður sé í 70. gr. stjórnarskrárinnar og6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ígreinargerð ákærða er vísað til dóms Hæstaréttar frá 26. nóvember 2009 í málinr. 666/2009 og til 5. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008 til stuðnings kröfu umfrávísun á framangreindum grundvelli. Viðmunnlegan flutning um frávísunarkröfu ákærða benti verjandinn ennfremur á aðannar viðkomandi lögreglumanna, B, hafi verið viðstaddur skýrslutöku af vitni,sambýliskonu ákærða, eins og sjáist af undirritun hans á skýrslu um mætinguvitnisins til skýrslutökunnar, en hann hafi augljóslega verið vanhæfur til aðkoma að þeirri skýrslutöku. Þá vísaði verjandinn sérstaklega til þess aðembætti lögreglustjórans á Austurlandi sé fámennt og megi því ætla að sterkaritengsl séu á milli lögreglumanna en hjá stærri embættum. Í annanstað kemur fram í greinargerð ákærða að krafa um frávísun byggi á því aðákærulýsing sé ekki nægilega glögg til þess að af henni verði ráðið hvertákæruefnið sé. Ekki séu þar tilgreind þau ummæli eða hátterni ákærða í garðlögreglumanna sem talin séu refsiverð, heldur sé látið við það sitja aðstaðhæfa með almennum hætti að ákærði hafi hótað líkamsmeiðingum. Þetta hamlivörnum ákærða, sem geti ekki leitast við að skýra hugsanir að baki orðum eðaeftir atvikum atferli sínu á vettvangi. Er krafa um frávísun að þessu leytireist á c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.III Af hálfuákæruvalds var kröfu ákærða um frávísun og öllum málsástæðum fyrir þeirri kröfuhafnað við munnlegan málflutning. Benti sækjandi á að með dómi Hæstaréttar frá19. apríl 2010 í máli nr. 155/2010, hafi rétturinn, sem skipaður var fimmhæstaréttardómurum, vikið frá fyrri fordæmum sínum, sbr. dóma réttarins í málumnr. 666/2009 og nr. 59/2010. Sjái þessa einnig greinilega stað í dómi réttarinsuppkveðnum fáeinum dögum síðar, 23. apríl 2010, í máli nr. 206/2010. Í fyrrnefndadóminum hafi því verið hafnað að starfstengsl ein og sér leiddu til vanhæfislögreglustjóra eða samstarfsmanna þeirra lögreglumanna sem ætluð brot beindustað. Eftir að þessir dómar gengu hafi margsinnis verið dæmt í málum er varða 1.mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga, án athugasemda við að rannsókn máls hafifarið fram hjá sama embætti og viðkomandi lögreglumaður eða lögreglumennstörfuðu hjá. Þá vísaðisækjandi m.a. til dóms réttarins frá 12. október 2010 í máli nr. 583/2010 tilstuðnings því að rannsókn hafi ekki verið áfátt, enda þótt ekki hafi veriðteknar sérstakar vitnaskýrslur af viðkomandi lögreglumönnum heldur látið viðþað sitja að leggja fram eigin skýrslur þeirra í formi frumskýrslu ogupplýsingaskýrslu. Ennfremur hafnaði sækjandi sjónarmiði verjanda um nánaritengsl starfsmanna vegna þess hve fáir lögreglumenn starfi hjá embættilögreglustjórans á Austurlandi og bendir á að það atriði hafi t.d. engu ráðið ínefndum dómi í máli nr. 583/2010, þar sem lögregluembætti á Vestfjörðum hafi áttí hlut, sem vart sé skipað fleiri lögreglumönnum en embættið á Austurlandi. Þáhafi verjandi ekki bent á nein atvik, önnur en starfstengsl, sem rennt gætustoðum undir það að 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga ætti hér við. Þáhafnaði sækjandi því að aðkoma lögreglumannsins B að rannsókninni, sem fælist íþví að hann hefði verið vottur að skýrslutöku af sambýliskonu ákærða, væri slíkað leiða eigi til frávísunar málsins. Þá varþví alfarið hafnað að ákærulýsing sé ófullnægjandi, enda sé algengast aðháttsemi sé ekki lýst nánar í málum af þessu tagi. Skýrt komi fram að ákærða ségefið að sök að hafa hótað lögreglumönnunum og sambýliskonu annars þeirralíkamsmeiðingum og hamli það ekki vörnum ákærða þótt því sé ekki nánar lýst íákæru. IV Samkvæmt7. mgr. 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 mega lögreglustjórar og aðrir þeir semfara með lögregluvald ekki rannsaka brot ef þeir eru vanhæfir til þess samkvæmtstjórnsýslulögum, sbr. þó 5. mgr. 5. gr sömu laga þar sem mælt er fyrir umstrangari kröfur um hæfi ríkislögreglustjóra. Starfsmenn þess lögreglustjóra,sem vanhæfur er, geta þó rannsakað mál undir stjórn annars lögreglustjóra nemaþeir séu sjálfir vanhæfir til að fara með málið samkvæmt stjórnsýslulögum. Viðkomanditveir lögreglumenn sem ákærða er gefið að sök að hafa brotið gegn rituðuviðeigandi skýrslur um aðkomu sína og aðgerðir á vettvangi þar sem þeir lýstuatvikum frá sínum sjónarhóli. Eru þær skýrslur meðal rannsóknargagna lögreglusem liggja fyrir í málinu, svo sem ráð er fyrir gert í 1. mgr. 56. gr. og 2.mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr.583/2010. Líkt og sækjandi bendir á eru fyrir hendi skýr dómafordæmiHæstaréttar, sbr. einkum dóm réttarins í máli nr. 155/2010, fyrir því aðstarfstengsl valdi ekki ein sér vanhæfi lögreglustjóra sem yfirmannslögreglumanna þeirra sem brot beinist að eða samstarfsmanna þeirra hjá samaembætti, nema annað og meira komi til. Líkt og vikið er að í sama dómi erviðkomandi lögreglumaður, sem brot beinist að, hins vegar sjálfur vanhæfur tilað koma að rannsókn máls, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, eftirað nauðsynlegri aðkomu hans á vettvangi brots lýkur. Hérháttar svo til að annar þeirra lögreglumanna sem ákærða er gefið að sök að hafabrotið gegn, B, var viðstaddur skýrslutöku af vitni, sambýliskonu ákærða, semsamstarfsmaður hans annaðist og fram fór í marsmánuði 2015. Til þeirrarþátttöku í rannsókn málsins var hann augljóslega vanhæfur samkvæmtframangreindu. Auk þess kemur skýrlega fram í hljóðupptöku af skýrslutökunni,sem er meðal gagna málsins, að viðkomandi lögreglumaður var ekki aðeinsviðstaddur skýrslutökuna sem vottur heldur tók hann beinlínis þátt í henni meðþví að beina tvívegis spurningum til vitnisins. Endaþótt dómur í málinu skuli reistur á því sem fram kemur við meðferð þess fyrirdómi, og þótt það sé ekki hlutverk dómara að endurskoða ákvörðun ákæruvalds umútgáfu ákæru, er hér að mati dómsins um svo alvarlegan annmarka á rannsóknmálsins að ræða, sem ekki þykir verða bætt úr við meðferð þess fyrir dómi, aðóhjákvæmilegt þykir að fallast á kröfu ákærða og vísa málinu frá dómi. Meðhliðsjón af úrslitum málsins ber að greiða allan sakarkostnað úr ríkissjóði.Ekkert sakarkostnaðaryfirlit liggur fyrir í málinu, en ljóst er að árannsóknarstigi naut ákærði aðstoðar tilnefnds verjanda, Jóns Jónssonar hrl.,og þykir þóknun hans hæfilega ákveðin 64.480 krónur. Málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærða, Stefáns Þórs Eyjólfssonar hdl., sem flutti málið af hans hálfufyrir dómi, þykja hæfilega ákveðin með hliðsjón af tímayfirliti verjandans,279.000 krónur. Við ákvörðun málsvarnarlauna og þóknunar verjenda hefur veriðtekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfuákæruvalds flutti málið Helgi Jensson, fulltrúi lögreglustjórans á Austurlandi,sem ríkissaksóknari fól meðferð málsins fyrir dómi. HildurBriem héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Ákærumáls þessa er vísað frá dómi. Allursakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði. Er þar um að ræða málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærða, Stefáns Þórs Eyjólfssonar hdl., 279.000 krónur, og þóknuntilnefnds verjanda ákærða á rannsóknarstigi, Jóns Jónssonar hrl., 64.480krónur.
Mál nr. 127/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 16. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 15. mars 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, fæddur […],skuli sæta farbanni, allt til þriðjudagsins 15. mars2016, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra segir að hannhafi haft til rannsóknar stórfellt fíkniefnalagabrot er varðarinnflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Þann 22.september sl. hafi kærði komið hingað til lands ásamt erlendri konu ábifreiðinni […] með ferjunni Norrænu. Kærði hafi verið umráðamaðurbifreiðarinnar. Lögreglan hafi haft eftirlit með bifreiðinni þar sem henni hafiverið ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. – 25.september. Föstudaginn 25. september hafi kærði farið með flugi frá Íslandi, enhann hafi skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæði við Keflavíkurflugvöll. Kærðihafi komið aftur til landsins 28. september og sótt bifreiðina. Hann hafi ekiðsem leið lá inn í [...] að gistiheimili við [...] í [...]. Þar hafi kærði hittmeðkærða Y og hafi þeir báðir verið handteknir af lögreglu stuttu eftir komuþeirra í húsnæðið. Bifreiðin hafi verið haldlögð af lögreglu og við leit íhenni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaínisem hafi verið búið að fela í bifreiðinni. Alls hafi fjórir aðilar veriðhandteknir vegna málsins og hafi þeir allir sætt gæsluvarðhaldi í þágurannsóknar þess. Kærði hafi ífyrstu neitað sök við skýrslutökur hjá lögreglu. Kærði hafi nú játað að hafaflutt fíkniefni í bílnum til landsins. Í framburði kærða og meðkærða Y komifram að tveir Hollendingar hafi átt þátt í skipulagningu innflutningsins og aðkærði hafi ekið bifreiðinni að beiðni þeirra og átt að fá greitt fyrir. Kærðihafi upplýst lögreglu um það að hann hafi nokkrum sinnum hitt samverkamenn sínaá fundum í Hollandi, áður en haldið hafi verið til Íslands, þar sem ferðin hafiverið skipulögð. Kærði þyki veraundir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi.Að mati lögreglu þykir meint aðild kærða mikil en hún sé talin tengjastskipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Um mjög mikið magnhættulegra fíkniefna sé að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt ogþess eðlis að rétt hafi verið talið að tryggja að kærði gengi ekki laus á meðanmál hans er til meðferðar. Telja verði að ef sakborningur, sem orðið hefuruppvís að jafn alvarlegu broti og kærði sé látinn laus áður en máli lýkur meðdómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings.Metur lögregla það svo að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála sé fullnægt í því máli sem hér um ræðir en staða kærða þyki sambærilegstöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr.736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar semsakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmunaþegar legið hafi fyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklumagni fíkniefna í ágóðaskyni. Kærði hafi sættgæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, nú síðast meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-[...]/2015. Þar sem kærði hafi sættgæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafilögregla talið, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væriunnt að úrskurða hann áfram í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafi verið farið fram á og kærði íkjölfarið verið úrskurðaður í farbann og sá úrskurður verið staðfestur með dómiHæstaréttar. Því sé farið fram á að kærði verði úrskurðaður íáframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008. Á því sé byggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr.séu uppfyllt. Jafnframt teljist vera fyrir hendi skilyrði til að úrskurða kærðaí farbann á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Kærði séerlendur ríkisborgari og hafi engin sérstök tengsl við landið. Sæti hann ekkifarbanni megi ætla að hann reyni að komast úr landi til að komast undan málsókneða fullnustu refsingar. Að mati lögreglu sé brýnt að tryggja nærveru kærða ámeðan mál hans er til meðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegtað honum verði gert að sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Rannsókn lögregluhafi að hluta til verið unnin í samstarfi við erlend yfirvöld þar sem óskaðhafi verið eftir húsleitum og skýrslutökum. Rannsóknin sé nú á lokastigi ogverði málið sent héraðssaksóknara á næstu dögum. Til rannsóknar séætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðaribreytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til að úrskurðakærða í farbann sé vísað til b-liðar 1.mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr. sbr. 100 gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Með vísan til alls framangreinds og framlagðra gagna málsins sé þessbeiðst að krafa lögreglustjóra um farbann nái fram að ganga. Meðdómi Hæstaréttar 22. janúar 2016 í máli nr. 57/2016 var kærða gert að sætafarbanni til dagsins í dag á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þessað ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til að kærða verði gert að sætafarbanni, en rannsókn málsins, sem hefur verið mjög umfangsmikil, er álokastigi og verður málið sent héraðssaksóknara á næstu dögum. Með vísan tilframangreinds er fallist á kröfu lögreglustjóra um áframhaldandi farbann, einsog nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærði, X , skal sæta farbanni allt tilþriðjudagsins 15. mars 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 184/2010
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð
L krafðist þess að kröfur hans á hendur S, samtals að fjárhæð 48.530.307.023 krónur, yrðu við slitameðferð S viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Aðila greindi ekki á um að L ætti kröfur á hendur S og enginn tölulegur ágreiningur var í málinu. Þeim bar hins vegar ekki saman um hvers eðlis þær greiðslur L til S hefðu verið, sem fram komu í kröfulýsingu þess fyrrnefnda. L hélt því fram að um hefði verið að ræða svonefnd peningamarkaðsinnlán, sem ætluð hefðu verið til ávöxtunar fjár eins og hver önnur innlán. S taldi á hinn bóginn að um lán til sín hefði verið að ræða sem í öllum tilvikum yrðu rakin til lánasamninga, sem áður hefðu verið gerðir milli aðilanna, og greiðslur L yrðu skýrðar með. Í samræmi við það hefði kröfum L verið skipað í flokk krafna, sem nytu rétthæðar samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit S. Talið var að samkvæmt hljóðan 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 nytu kröfur um innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta þess forgangs við skipti sem um var deilt. Ágreiningslaust var að kröfur L nytu ekki tryggingaverndar samkvæmt lögum nr. 98/1999, sbr. 6. mgr. 9. gr. þeirra. Þegar af þeirri ástæðu gætu kröfurnar ekki notið þeirrar rétthæðar við slit S, sem L krafðist, og þyrfti þá ekki að leysa sérstaklega úr því hvort þær væru til komnar sem innlán eða lánveiting. Var staðfestur úrskurður héraðsdóms og kröfu L hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að kröfur hans á hendur varnaraðila, samtals að fjárhæð 48.530.307.023 krónur, yrðu við slitameðferð varnaraðila viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt fyrir réttinum 25. maí 2010. Svo sem getið er í hinum kærða úrskurði gaf slitastjórn varnaraðila út innköllun 12. maí 2009 til skuldheimtumanna félagsins. Aðila greinir ekki á um að sóknaraðili eigi kröfur á hendur varnaraðila og enginn tölulegur ágreiningur er í málinu. Þeim ber hins vegar ekki saman um hvers eðlis þær greiðslur sóknaraðila til varnaraðila hafi verið, sem fram koma í kröfulýsingu þess fyrrnefnda. Sóknaraðili heldur fram að um hafi verið að ræða svonefnd peningamarkaðsinnlán, sem ætluð hafi verið til ávöxtunar fjár eins og hver önnur innlán. Varnaraðili telur á hinn bóginn að um lán til sín hafi verið að ræða sem í öllum tilvikum verði rakin til lánasamninga, sem áður hafi verið gerðir milli aðilanna, og greiðslur sóknaraðila verði skýrðar með. Í samræmi við það hafi kröfum sóknaraðila verið skipað í flokk krafna, sem njóti rétthæðar samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Sóknaraðili reisir kröfu sína á 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Ákvæðið var upphaflega sett með 6. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., en lítillega breytt í núverandi horf með 3. mgr. 6. gr. laga nr. 44/2009. Í lagaákvæðinu er nú kveðið á um að við slit fjármálafyrirtækis skuli gilda sömu reglur og um rétthæð krafna á hendur þrotabúi, en þó skuli „kröfur um innstæður samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta jafnframt teljast til krafna sem njóta rétthæðar skv. 1. og 2. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.“ Sóknaraðili heldur því fram að kröfur hans teljist vera innstæður, eins og það orð sé skýrt í 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Þess vegna njóti þær á grundvelli fyrrgreinds lagaákvæðis rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 og skipti þá ekki máli þótt kröfurnar séu ekki tryggðar samkvæmt lögum nr. 98/1999. Varnaraðili mótmælir þessari skýringu á nefndu lagaákvæði. Jafnvel þótt litið yrði svo á að kröfur sóknaraðila teldust ekki vera til komnar fyrir lánveitingar heldur sem innlán, verði að skilja ákvæði 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 svo að einungis tryggðar innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 njóti forgangs til jafns við kröfur samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við skipti eða slit á fjármálafyrirtæki. Kröfur sóknaraðila uppfylli ekki það skilyrði að vera tryggðar innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999. Samkvæmt hljóðan 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 njóta kröfur um innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 þess forgangs við skipti sem hér er deilt um. Ágreiningslaust er að kröfur sóknaraðila njóta ekki tryggingaverndar samkvæmt síðastgreindum lögum, sbr. 6. mgr. 9. gr. þeirra. Þegar af þeirri ástæðu geta kröfurnar ekki notið þeirrar rétthæðar við slit varnaraðila, sem sóknaraðili krefst, og þarf þá ekki að leysa sérstaklega úr því hvort þær séu til komnar sem innlán eða lánveiting, svo sem gert var í úrskurði héraðsdóms, sem lagði úrlausn um þetta til grundvallar niðurstöðu. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., 800.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 577/2017
Hatursorðræða Tjáningarfrelsi Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Sératkvæði
S var gefið að sök brot gegn ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið tiltekin ummæli falla í athugasemd við frétt á vefmiðlinum dv.is. Í fréttinni var fjallað um ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar hafði samþykkt og laut að gerð samstarfssamnings við Samtökin ´78 um svokallaða hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur forsögu lagaákvæðisins og þær röksemdir sem bjuggu því að baki samkvæmt lögskýringargögnum. Taldi rétturinn að af þeim röksemdum yrði ráðið að til þess að teljast refsiverð yrði tjáning að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja mætti hana til hatursorðræðu í garð þess sem henni væri beint að. Taldi Hæstiréttur sýnt að með ummælum sínum hefði S lýst skoðun sinni á hvað fælist í því að gera samkynhneigð einhver skil í kynfræðslu og meðal annars vísað til samkynhneigðar sem „kynvillu“. Með vísan til þess og orðalags ummæla S að öðru leyti, taldi Hæstiréttur að þau féllu ótvírætt innan verknaðarlýsingar 233. gr. a. laga nr. 19/1940 og sló því sömuleiðis föstu að ummælin hefði S látið falla opinberlega í skilningi ákvæðisins og haft til þeirra ásetning. Við mat á því hvort nauðsynlegt væri að takmarka tjáningarfrelsi S samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar með því að sakfella hann fyrir ummælin vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að þótt S hefði látið þau falla í viðamikilli almennri umræðu, þar sem orðræðan hefði ekki alltaf einkennst af yfirvegun eða hófsemd, hefðu orð hans verið í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull. Til slíkra tjáningarhátta, sem beinlínis mætti kenna við hatursorðræðu, hefði honum verið alls óþarft að grípa í því skyni að koma skoðunum sínum á framfæri. Benti Hæstiréttur jafnframt á að á löggjafanum hvíldi ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi væri ekki skert umfram heimildir 73. gr. stjórnarskrárinnar heldur væri honum einnig skylt að tryggja einkalífi manna friðhelgi með lögum samkvæmt 71. gr. hennar og stuðla að vernd þeirra sem hætt er við að sæti aðkasti eða andúð vegna aðstæðna sinna eða sérkenna. Taldi rétturinn að þegar horft væri til þeirra hagsmuna, sem 233. gr. a. laga nr. 19/1940 væri meðal annars sett til að vernda, yrðu þeir að vega þyngra en óheft frelsi S til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Var S því sakfelldur samkvæmt ákæru og gert að greiða 100.000 króna sekt í ríkissjóð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, MarkúsSigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 30.ágúst 2017 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdurtil refsingar.Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til varaað sér verði gerð vægasta refsing sem lög heimila.ISamkvæmt gögnum málsins var á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl2015 lögð fram svohljóðandi tillaga: „Samfylkingin gerir það að tillögu sinniað farið verði í átak í eflingu hinseginfræðslu og –ráðgjafar í grunnskólumHafnarfjarðar. Hafnarfjarðarbær leitist við að gera samstarfssamning viðSamtökin ´78 um þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, frá 1. til 10.bekkjar og sérfræðingar Samtakanna haldi námskeið fyrir alla starfsmenngrunnskóla Hafnarfjarðar. Nemendum í unglingadeildum grunnskóla verðisömuleiðis gert kleift að sækja einstaklingsráðgjöf hjá sérfræðingum Samtakannaán endurgjalds.“ Tillögunni fylgdi greinargerð, þar sem lýst var röksemdumfyrir því að taka upp fræðslu af þessum toga. Þær röksemdir lutu einkum aðaðstæðum barna á unglingsárum, sem teldu sig eiga í félagslegum erfiðleikumvegna kynhneigðar eða kynvitundar, en fræðslan gæti skipt sköpum í lífi þeirraog auðveldað þeim að takast á við tilfinningar sínar. Samkvæmt félagslögumSamtakanna ´78, sem vísað var til í tillögunni, er markmið þeirra að lesbíur,hommar, tvíkynhneigðir og „transgender fólk“, í einu lagi nefnt hinsegin fólk,verði sýnilegt, viðurkennt og njóti fyllstu réttinda í samfélaginu. Til að náþeim markmiðum leitist samtökin við að skapa hinsegin fólki félagslegan ogmenningarlegan vettvang og styrkja þannig sjálfsvitund þess, samkennd ogsamstöðu um sérkenni sín, svo og að vinna að baráttumálum þess með „fræðslu umreynslu þess og sérkenni, eftir þeim leiðum sem árangursríkastar þykja hverjusinni svo sem á vettvangi löggjafarvalds, í opinberu fræðslukerfi og ífjölmiðlum“. Af fundargerð bæjarstjórnarinnar verður ráðið að talsverðarumræður urðu um framangreinda tillögu, en að þeim loknum var einróma samþykktsvofelld ályktun: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar tekur jákvætt í málið og vísartillögunni til frekari útfærslu í fræðsluráði.“Að kvöldi 15. apríl 2015 birtust á tveimur vefmiðlum fréttir umframangreinda ályktun bæjarstjórnarinnar. Annars vegar var á vefmiðlinum dv.isbirt frétt með fyrirsögninni: „Hafnarfjörður: Fyrst til að bjóðagrunnskólanemum upp á hinseginfræðslu“, þar sem tillagan að baki ályktuninnivar tekin upp í heild. Greint var frá því að tillagan hafi verið flutt aðfrumkvæði félags ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði, sem lýst hafi mikilliánægju með niðurstöðu bæjarstjórnarinnar. Hins vegar var á vefmiðlinum Vísibirt frétt undir fyrirsögninni: „Hinseginfræðsla í Hafnarfirði“, sem hófst meðeftirfarandi orðum: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkti í dag að eflahinseginfræðslu í grunnskólum bæjarins. Samkvæmt tillögunni sem samþykkt varmunu starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar fá fræðslu frá fulltrúum Samtakanna78. Þá verður öllum nemendum skólanna boðið að fá viðtal hjá ráðgjöfumSamtakanna 78 nemendunum að kostnaðarlausu. Sveitarfélagið mun hefja samstarfvið Samtökin 78 um þróun námsefnis fyrir alla bekki grunnskóla.“ Á sama hátt ogá hinum vefmiðlinum var greint frá því hverjir hafi átt frumkvæði að flutningitillögunnar, svo og að þeir hafi lýst ánægju með niðurstöðu bæjarstjórnarinnar.Tillagan og greinargerðin með henni voru jafnframt birt í heild.Ráðið verður af gögnum málsins að verulegar umræður hafi kviknað vegnaframangreindra frétta og birtust meðal annars á báðum vefmiðlunum í stórum stílathugasemdir frá almenningi, sem tengdust þeim. Verður þar séð að þeir, semlétu frá sér slíkar athugasemdir, hafi margir haft eindregnar skoðanir um ágætieða lesti ákvörðunar bæjarstjórnarinnar og var sú umræða á köflum hvöss.Ákærði var meðal þeirra, sem tók með þessum hætti þátt í almennri umræðu,en frá honum birtist aðfaranótt 16. apríl 2015 svofelld athugasemd neðan viðfyrrgreinda frétt frá kvöldinu áður á vefmiðlinum dv.is: „Á nú að faraeyðileggja sakleysi barnanna að foreldrum forspurðum? Ég myndi flokka þettaundir barnanýð vera troða kynvillu í saklaus börn. Bæjarstjórn Hafnarfjarðarvinsamlegast haldið saurugu hugsunum og löngunum ykkar frá börnunum mínum.“Dagana á eftir hélt umræða áfram á sama vettvangi og færðist húnjafnframt út í aðra miðla. Meðal annars í þætti á útvarpi Sögu 20. apríl 2015gafst hlustendum kostur á að láta uppi í útsendingu álit sitt á ályktunbæjarstjórnar Hafnarfjarðar og eiga skoðanaskipti um atriði henni tengd viðstjórnanda þáttarins. Umræður í þeim þætti kölluðu fram viðbrögð í öðrummiðlum, þar sem því var meðal annars hreyft að í honum hafi fólkigagnrýnislaust gefist kostur á að koma á framfæri fordómum og hatursorðræðu. Umlíkt leyti var einnig sett á fót vefsíða með heitinu: „Barnaskjól“ og stóð efstá forsíðu hennar: „Stöðvum innrætingu Samtakanna 78 á skólabörnum“. Áforsíðunni sagði einnig: „Stöðvum innrætingu háværra en lítilla þrýstihópa ísamfélaginu á börnum okkar. Enga kennslu í skólum sem ekki er samþykkt afmeirihluta þjóðarinnar.“ Samtökin ´78 beindu 26. apríl 2015 kæru til lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, þar sem fram kom að nafngreindur fyrirsvarsmaður samtakannateldi ákærða hafa unnið sér til refsingar með framangreindum ummælum. Með bréfi8. september sama ár tilkynnti saksóknari við embætti lögreglustjóranskærandanum að kæru hans hafi verið vísað frá, þar sem ekki þætti grundvöllurtil að hefja rannsókn á ætluðu broti. Ríkissaksóknari felldi þessi málalok úrgildi með ákvörðun 6. nóvember 2015 og lagði þar fyrir að fram færi rannsókn ítilefni af kærunni. Á þessum grunni hóf lögreglustjórinn rannsókn og höfðaði aðhenni lokinni mál þetta á hendur ákærða með ákæru 8. nóvember 2016. Í hinum áfrýjaðadómi er ákæran tekin orðrétt upp, en í henni er ákærða gefin að sökhatursorðræða með fyrrgreindum ummælum á vefmiðlinum dv.is og að hafa brotið áþann hátt gegn 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.IIFyrrnefnd 233. gr. a. var tekin upp í almenn hegningarlög með 1. gr. laganr. 96/1973, en þar var mælt svo fyrir að hver, sem með háði, rógi, smánun,ógnun eða á annan hátt réðist opinberlega að hópi manna vegna þjóðernis þeirra,litarháttar, kynþáttar eða trúarbragða, skyldi sæta sektum, varðhaldi eðafangelsi allt að 2 árum. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga,var því meðal annars lýst að ályktun hafi verið samþykkt 12. desember 1960 áallsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þar sem fordæmd hafi verið hvers konarmismunun á sviðum stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menntunar- ogmenningarmála vegna þjóðernis, kynþáttar eða trúarbragða og hún talin ganga íberhögg við sáttmála þeirra samtaka. Á grundvelli þessarar ályktunar hafi ávettvangi þeirra verið gerður 21. desember 1965 Alþjóðasamningur um afnám allskynþáttamisréttis. Íslenska ríkið hafi fullgilt þennan samning 13. mars 1967,sbr. auglýsingu nr. 14/1968. Með 2. gr. samningsins hafi aðildarríki hans tekiðá sig skyldur til að fordæma hvers konar kynþáttamismunun og vinna gegn hennimeð öllum ráðum. Í þessu skyni hafi aðildarríkin skuldbundið sig til að setjalöggjöf, sem bannaði þá mismunun sem samningurinn tæki til og höfð væri íframmi af einstaklingum, hópum eða samtökum. Með 4. gr. samningsins hafiaðildarríkin jafnframt skuldbundið sig til að setja lög, sem lýstu refsiverðahvers konar starfsemi sem breiddi út skoðanir um kynþáttahatur eða hvetti tilmismununar eða ofbeldisverka gagnvart tilteknum hópi manna vegna litarháttarþeirra eða þjóðernis. Á Norðurlöndunum hafi sérstakar nefndir fjallað um þörf álagasetningu vegna samningsins og hafi verið samvinna milli þeirra. Íslenskaríkið hafi ekki átt hlut að þeirri samvinnu, en við afrakstur hennar hafi veriðstuðst við gerð frumvarpsins og fylgt fyrirmyndum í öðrum norrænumlagafrumvörpum um sama efni. Í skýringum við 1. gr. frumvarpsins var tekið framað ætlast væri til að bæði orð og annars konar viljatjáning félli undir hiðrefsiverða svið. Slíka háttsemi yrði að hafa uppi opinberlega og hún jafnframtað beinast að hópi manna, en þar gætu þó fallið undir tilvik, sem sneru aðeinstökum manni, ef hann teldist tákn fyrir heild. Ljóst væri að refsiákvæðifrumvarpsins myndi ekki stemma stigu við „að lýsa með fræðilegum hætti mismunkynþátta, fólki af mismunandi litarhætti o.fl., og gegnir hinu sama ummálefnislegar umræður, þótt ekki séu á fræðasviði.“ Þá var áréttað að meðfrumvarpinu væri að norrænni fyrirmynd gengið lengra en í samningnum frá 21.desember 1965, enda væri þar ekki fjallað um atlögur vegna trúarbragða.Með 2. gr. laga nr. 135/1996 var 233. gr. a. almennra hegningarlaga aðtvennu leyti breytt, en að því gerðu varðaði sömu refsingu og fyrr að ráðastmeð háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt opinberlega að manni eða hópimanna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eðakynhneigðar. Fólust breytingarnar þannig annars vegar í því að háttsemi, semlýst var í ákvæðinu, gæti hvort heldur beinst að einstökum manni eða hópi mannaog hins vegar að tilefni háttseminnar gæti auk annars verið kynhneigð þessmanns eða hóps. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, vargetið um að tilefni til flutnings þess mætti rekja til skýrslu nefndar, semforsætisráðherra hafi skipað í samræmi við ályktun Alþingis 19. maí 1992 til aðkanna stöðu samkynhneigðra hér á landi. Í skýrslunni hafi verið bent á að íDanmörku, Noregi og Svíþjóð hafi refsiákvæðum, sem fjalli um kynþáttamisrétti,verið breytt á þann hátt að þau næðu einnig til misréttis í garðsamkynhneigðra. Þar hafi einnig verið vísað til þess að slík breyting myndifela í sér skýra yfirlýsingu löggjafans um ótvíræð réttindi samkynhneigðra tilfullrar aðildar að íslensku samfélagi, sem myndi stuðla að því að þeir leituðuóhikað réttar síns.Aftur voru gerðar breytingar á 233. gr. a. almennra hegningarlaga með 2.gr. laga nr. 13/2014, en áður höfðu fyrirmæli um varðhaldsrefsingu verið felldúr ákvæðinu með lögum nr. 82/1998. Frá því að lög nr. 13/2014 tóku gildi hefurþað varðað sömu viðurlögum og fyrr að hæðast opinberlega að, rógbera, smána eðaógna manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem meðmyndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða,kynhneigðar eða kynvitundar eða að breiða slíkt út. Í athugasemdum, sem fylgdufrumvarpinu sem varð að lögum nr. 13/2014, var því lýst að í tillögu um breyttorðalag 233. gr. a. almennra hegningarlaga væri einkum skilgreint nánar en ígildandi lögum með hvaða hætti ólögmæt tjáning væri sett fram. Það væri gertmeð hliðsjón af samningi Evrópuráðsins um tölvubrot frá 23. nóvember 2001 ogbreytingum, sem gerðar hafi verið á hliðstæðu ákvæði hegningarlaga annarsstaðar á Norðurlöndunum, en að þessu leyti yrði ekki efnisleg breyting frágildandi ákvæði um annað en það að jafnframt yrði refsivert að breiða ummæliút. Einnig væri lagt til eftir fyrirmynd í annarri norrænni löggjöf að felldyrðu brott fyrirmæli um að refsiverða háttsemin fælist í því að ráðast meðnánar tilteknum hætti að öðrum, en þess í stað gert ráð fyrir því að brot yrðiframið með því að tiltekin tjáning væri „sett fram opinberlega eða hún breiddút með ógnunum, smánun, niðurlægingu, fyrirlitningu eða með hatursfullumhætti.“ Þá væri breyttu ákvæði ætlað að sporna við mismunun á grundvelli kynvitundar,sbr. meðal annars lög nr. 57/2012 um réttarstöðu einstaklinga meðkynáttunarvanda. Auk þessa var því lýst í athugasemdunum að í frumvarpinu væritekið mið af tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 31. mars 2010 umaðgerðir til að berjast gegn mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar.Þar hafi aðildarríki Evrópuráðsins verið hvött til að taka refsilöggjöf tilsérstakrar skoðunar til að tryggja mannréttindi þessara hópa, veita þeim aðgangað virkum réttarúrræðum meðal annars með refsivernd og berjast gegn hvers konartjáningu í fjölmiðlum eða vefmiðlum, sem væri fallin til að hvetja til, dreifaeða stuðla að hatri eða annars konar mismunun í garð þessara hópa, en slíkanhatursáróður ætti að banna. Einnig var vísað til ályktunar þings Evrópuráðsins29. apríl 2010 um mismunun vegna kynhneigðar og kynvitundar, en þar væruaðildarríki ráðsins hvött meðal annars til að fordæma hatursáróður á þessumgrunni og tryggja einstaklingum vernd gegn slíku án þess þó að skerðatjáningarfrelsi.IIIÞegar mat er lagt á sakargiftir á hendur ákærða verður að taka tillit tilþess að honum er tryggður með 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar réttur til aðláta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Samkvæmt3. mgr. 73. gr. er þó með lögum unnt að setja tjáningarfrelsi skorður meðalannars vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar ogsamrýmast lýðræðishefðum. Þessi efnisatriði stjórnarskrárákvæðisins eiga sérhliðstæðu í 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lögnr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Gagnstætt réttindum ákærða standameð tilliti til þessa máls réttindi samkynhneigðra til að njóta eins og aðrirfriðhelgi einkalífs síns samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo og jafnræðisog mannréttinda á við aðra án tillits til kynhneigðar þeirra, sbr. 65. gr.hennar.Með 233. gr. a. almennra hegningarlaga, svo sem ákvæðið hljóðar núsamkvæmt 2. gr. laga nr. 13/2014, hefur Alþingi sett tjáningarfrelsitakmarkanir með því að mælt er fyrir um refsingu meðal annars við því að hæðastað einstökum manni, smána hann eða bera rógi eða ógna honum með ummælum eðaannarri tjáningu vegna kynhneigðar hans eða gera slíkt við hóp manna. Þessartakmarkanir, sem gerðar eru með lögum, helgast bersýnilega einkum af tillititil réttinda eða mannorðs þeirra, sem samkynhneigðir eru. Frá almennusjónarhorni séð má telja þessa sérstöku lagavernd nauðsynlega með hliðsjón afmisrétti, sem alkunna er að samkynhneigðir hafi löngum átt á hættu að verðabeittir í skiptum sínum við aðra, svo sem einnig á við um aðra þá hópa semgetið er í 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Að þessu leyti þjónatakmarkanirnar, sem á þennan hátt eru gerðar á tjáningarfrelsi, lögmætumarkmiði. Frá almennu sjónarhorni er vernd þessi einnig samrýmanleg þeirrigrundvallarhefð íslensks lýðræðissamfélags að ekki verði gerður munur á mönnumvegna sérkenna þeirra eða aðstæðna í einkalífi, en sú hefð birtist meðal annarsnú í jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Sem slík eru ákvæði 233. gr. a.almennra hegningarlaga af þessum ástæðum þó ekki aðeins nauðsynleg ogsamrýmanleg lýðræðishefðum, heldur er jafnframt gætt með þeim samræmis viðlöggjöf skyldra ríkja og farið að samþykktum alþjóðastofnana, sem Ísland á hlutað, um að stuðla beri að jöfnuði manna í þessu tilliti og veita að auki þeimjöfnuði refsivernd. Í því sambandi er þess og að gæta að líta má svo á að meðtilmælum og ályktunum Evrópuráðsins, sem áður var getið, hafi áalþjóðavettvangi verið vörðuð í þessa stefnu sú leið, sem för var hafin eftirmeð samningi Sameinuðu þjóðanna 21. desember 1965 um afnám allskynþáttamisréttis. Geta að þessu virtu engin réttmæt efni staðið til að teljalöggjafann hafa farið út fyrir mörk meðalhófs með setningu þessarar reglu.2Lýsingin í 233. gr. a. almennra hegningarlaga á háttseminni, sem refsinger þar lögð við, er orðuð á auðskiljanlegan hátt. Í ákvæðinu kemur ekki framhugtakið hatursorðræða þótt það sé notað í ákæru í upphafi lýsingar sakargiftaá hendur ákærða og að auki í fyrrgreindum lögskýringargögnum með frumvarpinu,sem varð að lögum nr. 13/2014, og tilmælum og ályktunum alþjóðlegra stofnana,sem snúa að lagasetningu um þessi efni. Má líta á þetta hugtak sem samnefnarafyrir þá hæðni, rógburð, smánun eða ógnun, sem refsivert er að tjá eftirákvæðinu, og þá um leið sem mælikvarða á þann grófleika tjáningarinnar, semáskilinn er. Af því leiðir að tjáningin verður að fela í sér slíka óbeit,andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja megi hana til hatursorðræðu í garðþess, sem henni er beint að. Þetta inntak ákvæðisins verður að teljast bæðiskýrt og fyrirsjáanlegt öllum almenningi.Hér að framan voru tekin upp þau ummæli ákærða, sem ákæruvaldið krefst aðhonum verði gerð refsing fyrir. Í þeim taldi ákærði meðal annars að flokkamætti undir barnaníð „að troða kynvillu í saklaus börn.“ Þá hvatti hannbæjarstjórn Hafnarfjarðar til að halda „saurugum hugsunum og löngunum“ sínumfrá börnum ákærða. Í fyrri ummælunum, sem hér voru tilfærð, hefur ákærðisýnilega lýst skoðun sinni á hvað fælist í því að gera samkynhneigð einhverskil í kynfræðslu og talið hæfa að lýsa því svo að með slíku væri þeirri hneigðtroðið í nemendur. Þessa hneigð kaus hann og að nefna „kynvillu“. Þótt það orðkunni á fyrri tímum í huga einhverra að hafa þótt hæfa því að ná merkingarlegatil samkynhneigðar getur enginn vafi leikið á því að eins og aðstæðum er núháttað felur þetta orð í sér fordómafullan rógburð og smánun í garð þeirra, semþví er beint að. Við þetta jók ákærði þá áherslu að kynfræðslu sem þessa mættiflokka undir barnaníð, en ætla má að það hugtak hafi almennt þá merkingu að áttsé við brot gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga, sem beinist að barni.Hvatningu um að halda saurugum hugsunum og löngunum frá börnum beindi ákærði aðvísu til bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, en með þessu getur ekki hafa verið áttvið annað en efnið, sem kynfræðslan hafi átt að snúast um, eða hvatir að bakiþví að taka hana upp. Þau ummæli eru því marki brennd að þau fela í sértjáningu um samkynhneigð og samkynhneigða, sem falla eins og öll önnurframangreind ummæli ákærða ótvírætt innan verknaðarlýsingar 233. gr. a.almennra hegningarlaga.Ákærði kom framangreindum ummælum á framfæri á vefsíðu fréttamiðils, semvar öllum almenningi opin, og voru þau birt þar í beinum tengslum við frétt umatriði, sem virða má sem kveikjuna að þessum viðbrögðum hans. Hann lét þessiorð þannig falla opinberlega í merkingu 233. gr. a. almennra hegningarlaga.Samkvæmt orðalagi 233. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 18. gr.þeirra, felst í ákvæðinu áskilnaður um ásetning til brots. Sá ásetningur verðurað taka til þeirrar athafnar að tjá sig með orðum, táknum, myndum eða á annanhátt, en á hinn bóginn verður að vera háð hlutlægum mælikvarða hvort tjáningteljist fela í sér hæðni, rógburð, smánun eða ógnun við annan mann vegnaþjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eðakynvitundar. Verður þá ekki horft til hvata, sem hlutaðeigandi kveður hafa búiðað baki tjáningu sinni. Háttsemi ákærða verður að þessu athuguðu virt honum tilásetnings, enda hefur hann ekki borið því við að hann hafi látið athugasemdsína á vefmiðlinum frá sér fara af gáleysi eða fyrir slysni.3Að gættu framangreindu stendur þá eftir að leggja mat á það hvortnauðsynlegt sé og samrýmanlegt lýðræðishefðum í skilningi 3. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar að takmarka í þessu tilviki tjáningarfrelsi ákærða samkvæmt2. mgr. sömu greinar með því að sakfella hann fyrir þá háttsemi, sem honum ergefin að sök í ákæru. Samkvæmt viðtekinni dómaframkvæmd felst í skírskotunfyrrnefnda ákvæðisins til nauðsynjar að knýjandi samfélagsleg þörf verði aðstanda til takmörkunar á tjáningarfrelsi. Í skírskotun til lýðræðishefða felstað auki áskilnaður um að virða beri við setningu laga og beitingu þeirra fyrirdómstólum það grundvallargildi, sem gefa verður frjálsri tjáningu skoðana ílýðræðislegu samfélagi. Með tilliti til þess verða tjáningarfrelsi ekki settarskorður fyrir þær sakir einar að þess sé neytt til að hafa uppi orð, semstorkað geti, ögrað eða misboðið öðrum eða valdið þeim særindum. Verðurjafnframt að gæta að því að 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar felur í sérundantekningu frá meginreglu 2. mgr. sömu greinar og þarf vegna þessa eðlisfyrrnefnda ákvæðisins að beita því af varfærni.Ákærði lagði orð sín í belg í viðamikilli almennri umræðu, sem stóð yfirá þeim tíma um það mikilvæga og um leið umdeilda málefni hvernig haga eigi ískólum kynfræðslu barna og ungmenna með tilliti til kynhneigðar manna. Þessiumræða gat átt erindi við allan almenning, sem lét sér annt um uppeldi barna oghugmyndafræðilega mótun þeirra í skólagöngu, ekki aðeins út frá sjónarmiðum umsiðferði og samfélagsleg gildi, heldur einnig um hvort eða í hvaða mæli fræðslasem þessi ætti erindi við aðra en þá, sem kynnu að vera samkynhneigðir, oghvort hún væri fallin til að þjóna umburðarlyndi, kærleika, jafnrétti,umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi, sem móta eiga meðal annarraatriða starfshætti grunnskóla samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 91/2008 umgrunnskóla. Verður og að hafa í huga að orðfæri í umræðunni á þeim vettvangi,þar sem ákærði tjáði sig, einkenndist ekki alltaf af yfirvegun eða hófsemd,heldur í nokkrum mæli af hvatvísi og stóryrðum. Að auki var vefmiðillinn, semákærði tjáði sig á, eins og áður segir opinn almenningi, en enginn var þóknúinn til að kynna sér fréttir, sem birtust þar, hvað þá athugasemdir semeinstakir menn létu frá sér fara í tilefni af frétt. Á hinn bóginn var vegnaumfjöllunarefnis fréttarinnar, sem hér um ræðir og varðaði námsefni tilkynfræðslu barna og ungmenna í skólum, allt eins viðbúið að þau myndu íeinhverjum mæli kynna sér að eigin frumkvæði það sem birt var.Hér áður var lýst tilefni umræðunnar, sem ákærði tók þátt í með ummælumsínum, en í fyrstu tveimur fréttunum um ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15.apríl 2015 var hún birt orðrétt og í annarri fréttinni jafnframt greinargerðin,sem fylgdi tillögunni að þessari ályktun. Við lestur ályktunarinnar blasir viðað hún laut að því að Hafnarfjarðarbær myndi leitast við að gera samning viðSamtökin ´78 um samstarf við þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla,námskeið fyrir starfsmenn grunnskóla, sem sérfræðingar samtakanna myndu annast,og endurgjaldslausa einstaklingsráðgjöf slíkra sérfræðinga handa nemendum íunglingadeildum. Hvorki var þar rætt um að fela samtökunum að semja námsefni,móta kennslu nemenda né taka þátt í henni. Orð ákærða stóðu þó ekki svo fjarri tilefniumræðunnar að þau geti ekki skoðast sem eiginlegt innlegg í hana. Orðin voru áhinn bóginn í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull, en til slíkratjáningarhátta, sem beinlínis má hér kenna við hatursorðræðu, var honum allsóþarft að grípa til að koma á framfæri skoðunum um andstöðu við kynfræðslu afþessum toga.Á löggjafanum hvílir ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt aðtjáningarfrelsi sé ekki skert í ríkara mæli en svigrúm stendur til eftir kröfum3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum er einnig skylt að tryggja meðlögum einkalífi manna friðhelgi, sbr. 1. mgr. 71. gr. hennar, og stuðlajafnframt að vernd þeirra, sem hætt er við að sæti vegna aðstæðna sinna eðasérkenna útbreiddu aðkasti eða andúð, og gæta þar með allsherjarreglu. Þegarhorft er til þessara hagsmuna, sem meðal annars 233. gr. a. almennrahegningarlaga er sett til að vernda, verða þeir samkvæmt lýðræðishefðum ogeftir heildstæðu mati á öllum atvikum málsins að vega þyngra en óheft frelsiákærða til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Er þá jafnframttekið fullt tillit til þess að tjáningarfrelsi hans verði ekki skert í ríkaramæli en nauðsyn ber til svo að náð verði því lögmæta markmiði, sem 233. gr. a.almennra hegningarlaga stefnir að, en reglur þess ákvæðis verða að teljastnauðsynlegar í skilningi 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að sporna viðfordómum, andúð og fyrirlitningu í garð afmarkaðra þjóðfélagshópa, sem unntværi að stuðla að með hatursorðræðu.Samkvæmt öllu framansögðu verður ákærði sakfelldur fyrir það brot, sem íákæru greinir, og er það fært þar réttilega til refsiákvæðis.4Ákærði, sem nú er á sextugsaldri, hefur ekki áður sætt refsingu svo aðkunnugt sé. Að virtum öllum atvikum verður honum gert að greiða í ríkissjóðsekt að fjárhæð 100.000 krónur að viðlagðri vararefsingu eins og í dómsorðigreinir.Ákærði verður dæmdur til að greiða sakarkostnað í héraði eins og hann varákveðinn í hinum áfrýjaða dómi. Einnig verður honum gert að greiða allanáfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, semákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem segir í dómsorði.Dómsorð:Ákærði, Sveinbjörn Styrmir Gunnarsson, greiði 100.000 krónur í sekt íríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í áttadaga.Ákærði greiði sakarkostnað í héraði, eins og hann var ákveðinn í hinumáfrýjaða dómi, svo og áfrýjunarkostnað málsins, samtals 874.851 krónu, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Þormóðssonarhæstaréttarlögmanns, 868.000 krónur.SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómaraÉg geri hvorki athugasemdir við lýsingu meirihlutadómenda á málavöxtum né umfjöllun þeirra um aðdragandann að setningu þessrefsiákvæðis sem háttsemi ákærða er færð undir í ákæru en þar segir að hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eðaógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem meðmyndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða,kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiðir slíkt út, skuli sæta sektum eðafangelsi allt að 2 árum.Í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram aðallir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinará hver maður rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þærfyrir dómi. Er jafnframt kveðið á um að ritskoðun og aðrar sambærilegartálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr.greinarinnar má aðeins setja tjáningarfrelsi skorður með lögum í þáguallsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eðavegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samræmastlýðræðishefðum. Sambærileg ákvæði um tjáningarfrelsi er að finna í 10. gr.samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu.Við úrlausn málsins verður einnig að líta til 1.mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs,heimilis og fjölskyldu, svo og til 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar um aðallir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis,trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags,ætternis og stöðu að öðru leyti. Verður ennfremur að hafa í huga ákvæði 1. mgr.69. gr. stjórnarskrárinnar um að engum verði gert að sæta refsingu nema hannhafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð að lögum á þeim tíma þegar húnátti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Er sú reglajafnframt höfð sem upphafsákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til þess er að líta að orðalag framangreindshegningarlagaákvæðis er einkar opið og veitir litla leiðbeiningu um það hvaðlöggjafinn telur flokkast undir slíka háttsemi, sem í ákæru er nefndhatursorðræða, eða hversu langt borgararnir megi ganga í umræðu áður en tilgreina kemur að ríkisvaldið refsi fyrir hana sem afbrot með þeim áhrifum semþað hefur í för með sér í lýðræðislegu samfélagi. Með hliðsjón af því og aðvirtum ákvæðum 73. gr. og 69. gr. stjórnarskrárinnar, verður að túlkagildissvið ákvæðisins afar varlega og ákærðum manni mjög í hag. Er ella hættvið að varnaðaráhrif refsidóma í málum sem þessum hefti um of hina almennuumræðu sem 73. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að vernda, innan þeirra markasem þar eru sett. Eins og nánar greinir í atkvæði meirihlutans voruummæli ákærða viðbrögð hans við ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar um gerðsamstarfssamnings við tiltekin frjáls félagasamtök um svonefnda hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Ummælin lét ákærði falla íathugasemdadálk við frétt um þetta efni á fréttavef og voru þau sem slíkopinber. Samkvæmt áðurgreindu voru ummæli ákærða innlegghans í samfélagsumræðu um það hvernig hagað skyldi kennslu skólaskyldragrunnskólabarna í umræddu sveitarfélagi. Voru ummælin hluti af skoðanaskiptum íathugasemdadálki á fréttavef þar sem oft er vaðið á súðum og vart til þessfallin að veita skoðun ákærða brautargengi. Á hinn bóginn má fallast á meðákærða að ekki liggi annað fyrir en að megintilgangur orða hans hafi átt aðvera sá að andmæla samþykkt stjórnvaldsins og eftir atvikum fá hana dregna tilbaka. Hafi ummælin þannig verið viðbragð ákærða í kjölfar þess að fjallað varopinberlega um ályktun stjórnvaldsins frekar en viðleitni hans til að ógna,smána, rógbera eða hæðast að ótilteknum hóp vegna kynhneigðar eða kynvitundar,eins og honum er gefið að sök í ákæru. Voru ummæli ákærða heldur ekki þesseðlis að kallað væri eftir ólögmætum aðgerðum eða ofbeldi og verða þau illaskilin svo að hann hafi með þeim verið að bera einhverja refsiverðum sökum. Máhafa í huga í þessu sambandi að ummælunum var ekki þröngvað upp á fólk meðöðrum hætti en þeim að þau máttu þeir lesa sem leituðu sérstaklega eftiralmennum athugasemdum í dálki við frétt á netsíðu. Samkvæmt framansögðu verður að líta á hinsannanlega niðrandi ummæli ákærða sem hluta af framlagi hans til almennrar ogopinberrar umræðu um athafnir lýðræðislega kjörins stjórnvalds er vörðuðualmenning. Í ljósi þessa og alls framanritaðs, en þó einkum vegna þeirrarverndar sem veita verður umræðu um meðferð opinbers valds í lýðræðisþjóðfélagi,þó slík vernd geti ekki verið takmarkalaus, er ekki rétt að dæma ákærða sekanum refsivert brot samkvæmt 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Ber þess í staðað staðfesta héraðsdóm og fella allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti áríkissjóð. DómurHéraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 24. ágúst 2017Mál þetta, sem tekið var til dóms29. júní sl., höfðaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu með ákæru 8.nóvember 2016 á hendur ákærða, Sveinbirni Styrmi Gunnarssyni, kt. [...],Miðvangi 41, Hafnarfirði;„fyrir hatursorðræðu, með því aðhafa aðfaranótt fimmtudagsins 16. apríl 2015 skrifað og birt eftirfarandiummæli við frétt sem birtist á fréttavefnum dv.is og bar yfirskriftina„Hafnarfjörður: Fyrst til að bjóða grunnskólanemum upp á hinseginfræðslu?“;„Á nú að fara eyðileggja sakleysibarnanna að foreldrum forspurðum? Ég myndi flokka þetta undir barnanýð (sic)vera troða kynvillu í saklaus börn. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar vinsamlegasthaldið saurugum hugsunum og löngunum ykkar frá börnunum mínum.“sem fólu í sérógnun, háð, rógburð og smánun á opinberum vettvangi í garð ótiltekins hópsmanna hér á landi vegna kynhneigðar og kynvitundar þeirra.Telst þetta varða við 233. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“Kröfurákærða í málinu:Ákærði krefst þess aðallega aðhann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds. Til vara krefst ákærði þess aðrefsing hans verði ákveðin eins væg og lög framast heimila. Í báðum tilvikumkrefst ákærði þess að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði.IHinn 15. apríl 2015 varsvohljóðandi tillaga lögð fyrir fund bæjarstjórnar Hafnarfjarðar:FulltrúarSamfylkingarinnar leggja til við bæjarstjórn að farið verði í átak í eflinguhinseiginfræðslu og –ráðgjöf í grunnskólum Hafnarfjarðar. Hafnarfjarðarbærleitist við að gera samstarfssamning við Samtökin ´78 um þróun námsefnis fyriröll stig grunnskóla, frá 1. til 10. bekkjar og sérfræðingar Samtakanna haldinámskeið fyrir alla starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar. Nemendum íunglingadeildum grunnskóla verði sömuleiðis gert kleift að sækjaeinstaklingsráðgjöf hjá sérfræðingum Samtakanna án endurgjalds.Tillagan var samþykkt afbæjarstjórn. Í kjölfarið hlaut málið talsverða umfjöllun í fjölmiðlum. Meðalannars birtist samdægurs frétt á vefsíðunni dv.is sem bar yfirskriftina:„Hafnarfjörður: Fyrst til að bjóða grunnskólanemum upp á hinseginfræðslu.“Aðfaranótt 16. apríl 2015 ritaði ákærði svohljóðandi athugasemd við fréttina:„Á nú að fara eyðileggja sakleysi barnanna að foreldrum forspurðum? Ég myndiflokka þetta undir barnanýð (sic) vera troða kynvillu í saklaus börn.Bæjarstjórn Hafnarfjarðar vinsamlegast haldið saurugum hugsunum og löngunumykkar frá börnunum mínum.“ Með bréfi til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu26. apríl 2015 kærðu Samtökin 78-félag hinsegin fólks á Íslandi þá háttsemiákærða að láta framangreind ummæli falla í athugsemd við fréttina. Í kærusamtakanna var því haldið fram að í háttsemi ákærða hefðu falist ærumeiðingarog brot gegn friðhelgi einkalífs og hann með ummælum sínum ráðist opinberlegameð háði, rógi og smánun á hóp ónafngreindra manna vegna kynhneigðar og/eðakynvitundar þeirra. Taldi kærandi að háttsemi ákærða varðaði við 233. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með bréfi 8. september 2015 varkæranda kynnt sú ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, sbr. 4. mgr.52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að vísa kærunni frá þar semembættið teldi ekki grundvöll fyrir því að hefja rannsókn á meintu brotiákærða. Kærandi vildi ekki una þeirri niðurstöðu og kærði ákvörðunlögreglustjóra til ríkissaksóknara með bréfi 8. október 2015. Með bréfi 6.nóvember 2015 felldi ríkissaksóknari ákvörðun lögreglustjóra úr gildi og lagðifyrir hann að taka málið til rannsóknar. Rannsókn lögreglu lauk með skýrslutökuaf ákærða 23. ágúst 2016. Mál þetta var síðan höfðað gegn ákærða 8. nóvember2016 samkvæmt áðursögðu.IIVið aðalmeðferð málsins staðfestiákærði að hafa látið þau ummæli falla sem tekin eru upp í ákæru. Aðspurðurkvaðst ákærði „svo sem eiginlega ekki neitt“ hafa vitað um hina fyrirhuguðuhinsegin fræðslu þegar hann setti ummæli sín fram. Kvaðst ákærði hafa reiðstvegna þessara tíðinda og vísaði í því sambandi til þess að 10 ára sonur hanshefði verið í skóla í Hafnarfirði á þessum tíma og hefði ákærða fundistdrengurinn allt of ungur fyrir „eitthvað svona“. Tók ákærði fram að þetta hefðiverið „alger vitleysa“ af sinni hálfu.Ákærði kvað aðspurður það allsekki hafa verið ásetning sinn að særa einhvern eða meiða með ummælum sínum.Þetta hefði verið „bara svona reiði vitleysa sko“. Ákærða hefði heldur ekkirennt í grun á þeirri stundu sem hann ritaði ummælin að hann gæti sært einhverneða meitt með þeim. Svo langt hefði ákærði ekki hugsað.IIIÁkærði lagði fram greinargerð ímálinu með heimild í 1. mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Íhenni er meðal annars til þess vísað að ákærði hafi rétt til að tjá skoðanirsínar. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr.33/1944, komi fram að allir séu frjálsir skoðana og sannfæringar. Þá segi í 10.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt hafi verið lagagildi með lögum nr.62/1994, að sérhver maður eigi rétt til tjáningarfrelsis. Sá réttur skulieinnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingumog hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Framangreind ákvæðiverndi ein mikilvægustu réttindi sem einstaklingar búi yfir ílýðræðissamfélagi. Tjáningarfrelsið sé einn af hornsteinum hvers lýðræðisríkis.Skýra lagaheimild þurfti til að skerða þessi réttindi og allar skerðingar áþeim sæti þröngri lögskýringu. Ákærði telji að ummæli hans falli undirverndarsvið 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og að skýra eigi 233. gr. a.almennra hegningarlaga þröngri lögskýringu. Ummæli ákærða geti með engu mótifallið undir verknaðarlýsingu ákvæðisins þannig skýrt.Ströng skilyrði séu fyrir því aðtjáning geti talist refsiverð samkvæmt 233. gr. a. almennra hegningarlaga.Tjáningin þurfi að vera alvarleg og hafa það að markmiði að hæða, rægja, smánaeða ógna manni eða hópi manna. Sú skoðun sem ákærði hafi sett fram í umræðunniuppfylli ekki þau ströngu skilyrði sem ákvæðið setji fyrir refsingu. Þannighafi ekki verið um alhæfingu að ræða sem haft hafi að markmiði að hæða, rægjaeða smána hinsegin fólk heldur hafi ákærði einungis verið að upplýsa hver hansskoðun væri á umræddri samþykkt bæjarstjórnar Hafnarfjarðar. Vangaveltur af þvítagi séu ekki refsiverðar samkvæmt 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Ummæliákærða falli því ekki undir ströng skilyrði ákvæðisins og af þeim sökum verðiákærða ekki refsað fyrir þau.IVMál þetta hefur ákæruvaldiðhöfðað gegn ákærða samkvæmt áðursögðu fyrir „hatursorðræðu“ með því að hafaaðfaranótt fimmtudagsins 16. apríl 2015 skrifað og birt áðurrakin ummæli viðfrétt sem birtist á fréttavefnum dv.is og bar yfirskriftina „Hafnarfjörður:Fyrst til að bjóða grunnskólanemum upp á hinseginfræðslu?“ Í ákæru er þvíhaldið fram að ummæli ákærða hafi falið í sér ógnun, háð, rógburð og smánun áopinberum vettvangi í garð ótiltekins hóps manna hér á landi vegna kynhneigðarog kynvitundar þeirra. Telur ákæruvaldið að lýst háttsemi ákærða varði við 233.gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Í 233. gr. a. almennra hegningalagaer kveðið á um að hver sem opinberlega hæðistað, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konartjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar,kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiðir slíkt út,skuli sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum.Ákærði hefur viðurkennt að hafalátið þau ummæli falla sem tekin eru upp í ákæru í athugasemdum við áðurnefndafrétt á vefsíðunni dv.is. Birtingu ummæla í athugasemdum á slíku vefsvæði verðurað telja opinbera í skilningi 233. gr. a. almennra hegningarlaga.Samkvæmt 1. mgr.og 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. einnig 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, á ákærði rétt til skoðana sinna og að láta þær íljós. Samkvæmt 3. mgr. 73. gr. verða skorður ekki settar við frelsi ákærða tilskoðana sinna um menn og málefni, og til að tjá þær opinberlega, nema þvíaðeins að nauðsyn beri til í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, tilverndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, endasé það gert með lögum og samrýmanlegt lýðræðishefðum. Andspænis tjáningarfrelsiákærða stendur því réttur manna til þess að þurfa ekki að þola árásir vegnaþjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar,sem varinn er af 233. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 65. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Við mat á þvíhvort ummæli ákærða teljist refsiverð verður að horfa til samhengis þeirra ogmarkmiðs, stöðu þess sem þau setti fram, svo og forms, alvarleika og tilefnisþeirra. Ráða má af framansögðu að mikilsverð málefni þarf til að heimilt sé aðskerða tjáningarfrelsið. Þær ströngu kröfur renna einnig, ásamt öðrumlögskýringarsjónarmiðum, stoðum undir þá niðurstöðu að skýra beri ákvæði 233.gr. a almennra hegningarlaga þröngri lögskýringu. Fyrir dómi kvaðst ákærðiaðspurður „svo sem eiginlega ekki neitt“ hafa vitað um hina fyrirhuguðuhinsegin fræðslu þegar hann setti ummæli sín fram. Sagðist ákærði hafa reiðster hann frétti af fræðslunni. Ákærði vísaði í því sambandi til þess að 10 áragamall sonur hans hefði verið í skóla í Hafnarfirði á þessum tíma og hefðiákærða fundist drengurinn allt of ungur fyrir „eitthvað svona“, eins og ákærðiorðaði það. Einnig kom fram hjá ákærða að það hefði alls ekki verið ásetningurhans að særa einhvern eða meiða með ummælum sínum. Þetta hefði verið „barasvona reiði vitleysa“. Ákærða hefði ekki rennt í grun á þeirri stundu sem hannritaði ummælin að hann gæti sært einhvern eða meitt með þeim.Samkvæmt 108. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála hvílir sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, semtelja má honum í óhag, á ákæruvaldinu. Þá metur dómari hverju sinni hvortnægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin umhvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, sbr. 1. mgr.109. gr. sömu laga.Svo tjáning geti talist refsiverðsamkvæmt 233. gr. a. almennra hegningarlaga þarf hún að hafa haft það aðmarkmiði að hæða, rægja, smána eða ógna manni eða hópi manna. Ásetningur ersaknæmisskilyrði samkvæmt ákvæðinu, sbr. 18. gr. sömu laga. Í málinu liggurfyrir að ákærði var afar ósáttur við fyrrgreinda samþykkt bæjarstjórnarHafnarfjarðar af ástæðum sem hann lýsti í skýrslu sinni fyrir dómi. Íathugasemd sinni við umrædda frétt á vefsíðunni dv.is upplýsti ákærði um þáafstöðu sína og beindi hann orðum sínum sérstaklega að bæjarstjórninni. Verðurað fallast á það með ákærða í ljósi þess sem fyrir liggur um málsatvik að ekkihafi verið um alhæfingu að ræða af hans hálfu, sem haft hafi að markmiði aðhæða, rægja eða smána hinsegin fólk, heldur hafi ákærði fyrst og síðast veriðað lýsa skoðun sinni á samþykkt bæjarstjórnarinnar. Þótt ákærði hafi sett framskoðun sína með ósmekklegum hætti verður að telja, með vísan til alls þess semað framan hefur verið rakið, að ummæli ákærða í þeirri athugasemd sem hann létfalla við fréttina falli utan gildissviðs 233. gr. a. almennra hegningarlaga.Er það því mat dómsins að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna gegn neitun ákærða,svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr.88/2008, að ákærði hafi gerst sekur um brot gegn nefndu ákvæði almennrahegningarlaga með ummælum sínum. Verður ákærði því sýknaður af kröfumákæruvalds í málinu.Með vísan til úrslita málsins,sbr. 2. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, greiðist þóknunskipaðs verjanda ákærða, Magnúsar Davíðs Norðdahl hdl., úr ríkissjóði, enþóknunin þykir að virtu umfangi málsins hæfilega ákveðin, að virðisauka­skattimeðtöldum, svo sem í dómsorði greinir.Dóm þennan kveður upp KristinnHalldórsson héraðsdómari. Fyrir uppsögu dómsins var gætt 1. mgr. 184. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála.DÓ M S O R Ð:Ákærði, Sveinbjörn StyrmirGunnarsson, skal sýkn af kröfum ákæruvalds í málinu.Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t.þóknun skipaðs verjanda ákærða, Magnúsar Davíðs Norðdahl hdl., 511.500 krónurað virðisaukaskatti meðtöldum.
Mál nr. 23/2018
Kærumál Hæfi dómara
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu Ó um að landsréttardómari viki sæti í máli Ó á hendur R og Í.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og ViðarMár Matthíasson og Eiríkur Tómasson og Garðar Gíslason fyrrverandi hæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 15. október 2018 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. samamánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 4. október 2018, þar sem hafnað varkröfu sóknaraðila um að Vilhjálmur H. Vilhjálmsson landsréttardómari viki sætií máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 167. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðfyrrnefnd krafa hans verði tekin til greina. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti.Samkvæmt g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991veldur það eitt ekki vanhæfi dómara til meðferðar einkamáls þótt hann hafi áðurdæmt um annað sakarefni í máli, sem aðili fyrrnefnda málsins hefur átt aðildað, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 30. ágúst 2000 í máli nr. 305/2000, sembirtur er í dómasafni það ár, bls. 2619, 8. maí 2008 í máli nr. 445/2007 og 10.júní 2009 í máli nr. 263/2009. Því síður leiðir það eitt og sér til vanhæfisdómara til meðferðar máls þótt einhver honum nákominn hafi áður komið aðrannsókn eða úrlausn annars sakarefnis sem tengst hefur aðila að málinu. Aðþessu virtu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vinna FinnsVilhjálmssonar við rannsókn á vegum rannsóknarnefndar Alþingis, sem fjallaði umþátttöku þýska bankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA í einkavæðinguBúnaðarbanka Íslands hf., og skýrslu nefndarinnar um rannsóknina leiði ekki tilþess að Vilhjámi H. Vilhjálmssyni beri að víkja sæti sem dómari í máli því semtil úrlausnar er fyrir Landsrétti.Með þessari athugasemd, en að öðru leytimeð vísan til forsendna, verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Landsréttar 4. október2018.Landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, Oddný Mjöll Arnardóttirog Vilhjálmur H. Vilhjálmsson kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 23. mars 2018.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. desember 2017 í málinu nr.E-1952/2016. Á þessu stigi er aðeins til úrlausnar krafa áfrýjanda um að einndómaranna, Vilhjálmur H. Vilhjálmsson, verði úrskurðaður vanhæfur til að dæma ímálinu og gert að víkja sæti í því. 2. Stefndu krefjast þess að kröfu áfrýjanda verði hafnað.Málsatvik og sönnunarfærsla3. Áfrýjandi höfðaði mál þetta til ógildingar á úrskurðiendurupptökunefndar 26. janúar 2016 í máli nr. 8/2015 þar sem hafnað var beiðniáfrýjanda um endurupptöku máls nr. 145/2014 sem dæmt var í Hæstarétti Íslands12. febrúar 2015. Byggir krafa áfrýjanda meðal annars á því að sönnunargögn semfærð hafi verið fram í málinu hafi verið rangt metin svo að áhrif hafi haft ániðurstöðu þess, sbr. þágildandi c-lið 1. mgr. 211. gr., sbr. 1. mgr. 215. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en samsvarandi ákvæði er nú að finna íc-lið 1. mgr. 228. gr., sbr. 1. mgr. 232. gr. laganna.4. Í bréfi lögmanns áfrýjanda dagsettu 24. septembersíðastliðinn, sem barst Landsrétti með tölvubréfi sama dag, gerði áfrýjandi þákröfu sem hér er til úrlausnar og fór munnlegur málflutningur um hana fram íþinghaldi 1. október síðastliðinn. Kröfuna reisir áfrýjandi á g-lið 5. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er um vanhæfi Vilhjálms H. Vilhjálmssonar ífyrsta lagi vísað til vinskapar dómarans við Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómara,sem var einn dómenda í hæstaréttarmálinu nr. 145/2014. Í öðru lagi er krafan áþví reist að dómarinn sé faðir Finns Þórs Vilhjálmssonar saksóknara sem hafiverið annar tveggja nefndarmanna í rannsóknarnefnd Alþingis sem fjallaði umþátttöku Hauck & Aufhäser Privatbankiers KGaA í einkavæðingu BúnaðarbankaÍslands hf. árið 2003, en áfrýjandi hafi verið „meðal helstu viðfangsefnaskýrslunnar“. Í þriðja lagi er á því byggt að dómarinn sé faðir Inga FreysVilhjálmssonar blaðamanns sem hafi skrifað „mikinn fjölda neikvæðra frétta umáfrýjanda og störf hans í íslensku viðskiptalífi, fyrir fjölmiðla sem hannhefur starfað á, um árabil“.Niðurstaða 5. Samkvæmt g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfurtil að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en þau semtalin eru í a- til f-liðum sama ákvæðis, sem eru fallnar til þess að dragaóhlutdrægni hans með réttu í efa. Tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er aðtryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæðiaðilum máls og efni þess. Jafnframt er tilgangurinn að tryggja traust aðilannajafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standiað úrlausn máls í tilviki þar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægnihans. Sé með réttu vafi um óhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt að hann víkisæti í máli, sbr. dóm Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014.6. Fyrir liggur að Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari vareinn fimm dómara sem dæmdu hæstaréttarmálið nr. 145/2014. Markús og sá dómarisem krafist er að víki sæti í máli þessu hafa þekkst frá árinu 1977 og hafa áttsamskipti síðan tengd störfum sínum. Samskipti þeirra eru óreglubundin ogtengjast hvorki ákveðnum félagasamtökum né vinahópum. Verða kynni þeirra þvítalin hefðbundin fyrir kunningsskap samferðarmanna á sviði lögfræði og ekkiþess eðlis að með réttu megi draga í efa hæfi dómarans til að fara með málþetta. 7. Kemur þá til álita hvort störf Finns Þórs og Inga FreysVilhjálmssona leiði til þess að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu íefa. 8. Samkvæmt hinum hlutlægu reglum d- til f-liða 5. gr. laganr. 91/1991 er dómari ávallt vanhæfur ef einstaklingur honum nákominn er aðilimáls, fyrirsvarmaður aðilans eða vitni í málinu. Þegar mat er lagt á hæfidómara samkvæmt g-lið sama ákvæðis verður einnig að líta til þess hvort aðilarnákomnir honum tengist dómsmálinu á þann hátt að draga megi óhlutdrægnidómarans með réttu í efa og verður í hverju tilviki að leggja heildstætt mat áþau atvik eða aðstæður sem uppi eru. Í því sambandi getur skipt miklu hvorttalið verði að einstaklingar nákomnir dómaranum hafi á einhvern hátt hagsmunaað gæta í tengslum við sakarefnið, aðila máls, fyrirsvarsmann aðila eða vitni ímálinu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016 ogdóma Mannréttindadómstóls Evrópu í málunum Pétur Þór Sigurðsson gegn Íslandifrá 10. apríl 2003 og Ramljak gegn Króatíu frá 27. júní 2017. 9. Á árinu 2016 var Finnur Þór ráðinn starfsmaðurrannsóknarnefndar Alþingis sem fjallaði um þátttöku þýska bankans Hauck &Aufhäser Privatbankiers KGaA í einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands hf. árið 2003.Átti áfrýjandi aðkomu að þeim atvikum sem nefndin hafði til rannsóknar. Skýrslanefndarinnar um rannsóknina lá fyrir á árinu 2017 og var Finnur Þór annartveggja ritstjóra hennar. Framangreind skýrsla tengist ekki atvikum þessa málsog áfrýjandi hefur að öðru leyti ekki bent á nein þau atvik eða aðstæður semleitt gætu til þess að störf Finns Þórs fyrir rannsóknarnefndina valdi vanhæfidómarans. 0. Áfrýjandi byggir loks á því að dómarinn sé vanhæfur tilmeðferðar málsins vegna opinberra blaða- og vefskrifa Inga Freys um áfrýjandaog störf hans í íslensku viðskiptalífi, sem áfrýjandi telur hafa verið undirneikvæðum formerkjum. Að auki sé Ingi Freyr höfundur ritsins „Hamskiptin -Þegar allt varð falt á Íslandi“ þar sem hann þakki föður sínum í formála fyrirað hafa þrýst á hann síðustu ár að skrifa bók um hrunið. 1. Þau skrif Inga Freys sem áfrýjandi hefur lagt fram kröfusinni til stuðnings varða meðal annars fyrrgreinda skýrslu rannsóknarnefndarAlþingis varðandi einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands hf., skýrslurannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna2008, skuldauppgjör og afskriftir félaga í eigu áfrýjanda, fjármagnsflutningaáfrýjanda í gegnum svokallaða fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands,fimmtugsafmæli áfrýjanda og kaup áfrýjanda á ríkisskuldabréfum. Loks er um aðræða skrif um rannsókn sérstaks saksóknara á kaupum Mohamed Bin KhalifaAl-Thani á hlut í Kaupþingi banka hf., dóm héraðsdóms í því máli sem höfðað vará hendur áfrýjanda og fleiri einstaklingum vegna þeirra viðskipta ogviðhorfspistil í janúar 2016 í kjölfar viðtals við áfrýjanda og aðra dómfelldaí hæstaréttarmálinu nr. 145/2014. 2. Engin hinna framlögðu skrifa Inga Freys eru þess eðlis aðhann hafi lýst eigin afstöðu til mats á þeim sönnunargögnum semendurupptökubeiðni áfrýjanda varðar. Skrifin eru blanda af fréttaflutningi ogtjáningu á gagnrýnum viðhorfum til löggerninga sem áfrýjandi hefur átt aðild aðá löngum viðskiptaferli. Er þar einnig að finna ýmis gildishlaðin ummæli sembera vitni um neikvæða afstöðu til áfrýjanda sjálfs. Ummæli þessi eru aftur ámóti sett fram sem hluti af störfum Inga Freys sem blaðamanns og varða á enganhátt hans eigin hagsmuni. Verða skrif hans því ekki talin þess eðlis að þauhafi áhrif á hæfi föður hans til að dæma í máli þessu. 3. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið verður ekkiá það fallist að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem séu til þess fallnar aðdraga megi óhlutdrægni Vilhjálms H. Vilhjálmssonar með réttu í efa, sbr. g-lið5. gr. laga nr. 91/1991. Er því hafnað kröfu áfrýjanda um að hann víki sæti ímálinu.Úrskurðarorð:Hafnað er kröfu áfrýjanda, Ólafs Ólafssonar, um að VilhjálmurH. Vilhjálmsson landsréttardómari víki sæti í málinu.
Mál nr. 464/2016
Varnarþing Frávísun frá héraðsdómi
Með kaupsamningi 2011 keypti SF slhf. einkahlutafélagið S af E Inc., nú M ltd. S ehf. höfðaði mál gegn M ltd. á grundvelli loforðs M ltd. í fyrrnefndum kaupsamningi um að það myndi bæta S ehf. þann kostnað sem yrði vegna starfsloka fyrrum forstjóra S ehf. M ltd. var með heimilisfesti á Möltu en í kaupsamningum var ákvæði um að kæmi upp ágreiningur milli aðila í tengslum við kaupsamninginn bæri þeim skylda til að reka mál vegna slíks ágreinings fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Var tekið fram S ehf. hefði ekki verið aðili að kaupsamningum þótt samningurinn hefði varðað hagsmuni þess og hefði M ltd. því ekki fyrir sitt leyti gengist undir að mál á hendur sér um þá hagsmuni S ehf. yrði rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Greta Baldursdóttir hæstaréttardómariog Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar16. júní 2016. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi,til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnda en að því frágengnu að þærverði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins varundirritaður kaupsamningur milli SF II slhf. sem kaupanda og Egus Inc. semseljanda 3. júní 2011. Annar samningur var gerður 9. ágúst sama ár, sem íaðalatriðum er samhljóða fyrri samningi. Í 1. gr. beggja samninganna kom framað kaupandi lofaði að kaupa og seljandi að selja 51% af útistandandi hlutafé íhlutafélaginu Sjóklæðagerðinni. Ákvæði um kaupverð sem kom fram í 4. gr. ereinnig samhljóða í báðum samningum. Þá sagði í 3. mgr. 4. gr. beggjasamninganna að seljandi ábyrgðist gagnvart kaupanda að kaupréttur fyrrumforstjóra stefnda væri fallinn úr gildi og að forstjórinn ætti ekki kröfu áhendur félaginu. Kæmi til kostnaðar vegna starfsloka fyrrum forstjóra, umframþað sem leiddi af uppgjöri ráðningarsamnings við hann, bætti seljandi stefnda þannkostnað að fullu. Kæmi til málaferla af hálfu fyrrum forstjóra skyldi seljandieiga rétt til þess að halda uppi vörnum fyrir félagsins hönd í slíku máli. Áárinu 2013 mun Egus Inc. hafa breytt nafni sínu í Ekra Service Inc. en síðar varnafninu breytt í það nafn sem áfrýjandi ber, með heimilisfesti á Möltu.Mál þetta höfðaði stefndi á henduráfrýjanda 15. apríl 2015 og var það þingfest á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur21. maí sama ár. Í stefnu kom meðal annars fram að það væri höfðað á grundvelliloforðs áfrýjanda samkvæmt 3. mgr. 4. gr. fyrrgreinds kaupsamnings milli SF II slhf.og áfrýjanda um að bæta stefnda þann kostnað að fullu sem hann yrði fyrir vegnastarfsloka fyrrum forstjóra stefnda. Í stefnu var vísað til dóms Hæstaréttar 25.september 2014 í máli nr. 84/2014 þar sem fallist var á með fyrrum forstjórastefnda að kaupréttur hans hefði ekki verið niður fallinn þegar hann var nýtturí febrúar 2011 og stefndi dæmdur til að greiða honum 109.577.514 krónur aukdráttarvaxta. Nemur stefnukrafa málsins þeirri fjárhæð ásamt dæmdum málskostnaði,dráttarvöxtum og tryggingargjaldi. Í 12. gr. samningsins 3. júní 2011, sem er samhljóða11. gr. samningsins 9. ágúst sama ár, kom fram að kaupsamningurinn og túlkunhans lyti íslenskum lögum og réttarframkvæmd. Kæmi upp ágreiningur milli aðilaí tengslum við kaupsamninginn bæri þeim skylda til þess að setja slíkanágreining niður. Lánaðist þeim það ekki skyldi reka mál vegna slíks ágreiningsfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. IIFyrir héraðsdómi krafðist áfrýjandiþess aðallega að kröfum stefnda yrði vísað frá héraðsdómi og byggði þá kröfusína á því að málið væri ekki höfðað á réttu varnarþingi, þar sem áfrýjandiværi erlendur aðili með lögheimili á Möltu. Stefndi hefði um heimild sína tilað höfða mál á hendur áfrýjanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vísað til 3. mgr.42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en samkvæmt ákvæðinu er aðilumrétt að semja um meðferð máls í hverri þinghá sem er. Byggði áfrýjandi á því aðhann hafi aldrei samið við stefnda um að sá síðarnefndi gæti höfðað mál áhendur sér fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Vísaði áfrýjandi til fyrrgreindskaupsamnings en fyrir liggi að stefndi hafi ekki verið aðili að þeim samningiog geti því ekki byggt rétt á honum. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 10.nóvember 2015 var frávísunarkröfu áfrýjanda hafnað.Eins og fram hefur komið reisti stefndiheimild sína til að reka málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á áðurgreinduákvæði um varnarþing í samningi áfrýjanda og SF II slhf. og 3. mgr. 42. gr.laga nr. 91/1991. Með 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, sem heimilar aðilumeinkamáls að semja um meðferð þess í hverri þinghá sem er hér á landi, er vikiðfrá þeirri almennu reglu að mál verði rekið á heimilisvarnarþingi áfrýjanda,stefnda í héraði, sbr. 32. gr. og 33. gr. sömu laga. Skuldbinding aðila í samningium að sæta málsókn á hendur sér utan heimilisvarnarþings síns horfir honumalmennt til íþyngingar, auk þess sem af því getur leitt að um lögskiptin verðibeitt réttarreglum annars ríkis en hann er búsettur í. Gegn andmælum þess semstefnt er á slíkum grunni í einkamáli verður því að vera ótvíræð stoð fyrir aðhann hafi gengist undir að málið verði rekið á hendur sér utan þessvarnarþings, sem ella hefði átt við eftir almennum reglum, sbr. dóm Hæstaréttar18. apríl 2002 í máli nr. 171/2002.Stefndi var ekki aðili að ofangreindumkaupsamningi, þótt samningurinn hafi varðað hagsmuni hans og áfrýjandi hefur ekkifyrir sitt leyti gengist undir að mál á hendur sér um þá hagsmuni stefnda verðirekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Verður áfrýjanda því ekki gert að sæta þvíað stefndi reki fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur mál á hendur honum um hagsmunisína í skjóli varnarþingsákvæðis umrædds kaupsamnings. Ber þegar af þeirriástæðu að vísa málinu frá héraðsdómi. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigumsem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Stefndi, Sjóklæðagerðin ehf., greiðiáfrýjanda, Molden Enterprises Ltd., 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18.mars 2016.Mál þetta varhöfðað 15. apríl 2015 af Sjóklæðagerðinni hf., Miðhrauni 11, 210 Garðabæ á hendurMolden Enterprises Limited, 4, V. Dimech Street, FRN 1504, Floriana, Möltu.Málið var dómtekið eftir aðalmeðferð 25. febrúar 2016. Stefnandi gerir þá kröfu aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 185.616.671 krónu meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 183.017.732 krónum frá 1. janúar 2015 til 17. mars 2014 enaf 185.616.671 krónu frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar.Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, en tilvara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst hannmálskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krafðistí fyrstu frávísunar á málinu á grundvelli þess að hann ætti ekki varnarþinghér. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins 10. nóvember 2015.I.Málþetta verður rakið til samnings sem félagið SF II slhf. og stefndi, sem þá hétEgus Inc., gerðu í júní 2011 en þar keypti fyrrnefnda félagið 51% hlutafjár íSjóklæðagerðinni hf. Í samningnum varákvæði um að seljandi ábyrgðist gagnvart kaupanda að kaupréttur sem fyrrumforstjóri Sjóklæðagerðarinnar hf. átti væri fallinn úr gildi og hann ætti þvíekki kröfur á hendur félaginu. Jafnframt að kæmi til málaferla vegna þess fengistefndi að taka til varna fyrir hönd félagsins og þá kvaðst hann mundu bætakaupanda að fullu allan þann kostnað sem væri umfram það sem leiddi af uppgjöriráðningarsamnings við forstjórann ef slíkur kostnaður kæmi til. Forstjórinnfyrrverandi höfðaði mál á hendur félaginu þann 19. mars 2012 þar sem krafist var greiðslu fjárhæðar er næmi mismunkaup- og söluverðs hluta í stefnanda á grundvelli kaup- og söluréttar samkvæmtráðningarsamningi. Að kröfu stefnda annaðist hann og lögmenn hans reksturumrædds dómsmáls, í nafni stefnanda í samræmi við umrætt ákvæði samningsins.Málinu lauk með dómi Hæstaréttar Íslands 25. september 2014 í málinu nr.84/2014, sem staðfesti héraðsdóm um að stefnandi skyldi greiða forstjóranum109.577.514 krónur auk dráttarvaxta frá 20. apríl 2011 til greiðsludags. Stefnandi krafðistefnda ítrekað, fyrri hluta október 2014, um greiðslu samkvæmt dómnum enstefndi hafnaði greiðsluskyldu með bréfi 9. október 2014. Því krafðiststefnandi með bréfi 1. desember 2014 greiðslu á 183.017.732 krónum aukdráttarvaxta til greiðsludags. Krafan samanstóð af höfuðstól, dæmdummálskostnaði í héraði og fyrir Hæstarétti, áföllnum dráttarvöxtum ogtryggingargjaldi. II.Stefnandi kveðstbyggja kröfu kröfu sína á meginreglu samningaréttar um að samninga skuli halda,en til grundvallar kröfu hans liggi skýlaust loforð stefnda gagnvart stefnandaog margítrekuð viðurkenning stefnda á greiðsluskyldu sinni.Stefnandi telursig réttan aðila málsins enda liggi fyrir loforð um að bæta félaginu kostnaðvegna starfsloka fyrrum forstjóra þess. Ákvæðið tengist hagsmunum stefnandabeint og nafngreini jafnframt félagið. Stefnandi byggir á því að kaupsamningurinnveiti honum beinan og sjálfstæðan rétt til að krefjast greiðslu úr hendistefnda vegna þess kostnaðar sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna starfslokafyrrum forstjóra. Stefnandi bendirá að fram komi í málsatvikalýsingu úr máli forstjórans gegn félaginu aðágreiningur hafi verið uppi um gildi kaup- og söluréttar hans og fyrirsjáanlegthefði verið að endaði í málaferlum. Því hafi umrætt skaðleysisákvæði verið tilstaðfestingar á forsendum samningsaðila, einkum þeirri að stefnanda yrði haldiðskaðlausum af slíkum málaferlum, enda rýri að sögn stefnanda kostnaður vegnaþessa réttar forstjórans virði hlutabréfanna um tæp 7.5%. Stefnandi áréttar íþessu sambandi að fyrrum forstjóri stefnanda hafi sent formlega tilkynningu umnýtingu kaup- og söluréttar þann 28. febrúar 2011 en því hafi verið hafnað afhálfu stefnanda 10. maí 2011 og talið að slíkur réttur væri niður fallinn. Þvímegi ljóst vera að við undirritun á kaupsamningi aðila í júní 2011 hafi aðilarvitað um þessa stöðu. Stefnandi byggirá því að auk mjög skýrs orðalags í sjálfu skaðleysisákvæðinu hafi einnig ítölvuskeytum lögmanns stefnda ítrekað verið staðfest að stefndi skyldi haldastefnanda skaðlausum af kaupréttinum og að allt sem við kæmi kaupréttinum ogágreiningi við fyrrum forstjóra stefnanda væri á ábyrgð og á áhættu stefnda. Stefnandi bendirá að lögmaður stefnda hefur ávallt komið fram fyrir hönd stefnda gagnvartstjórn og hluthöfum stefnanda, sbr. framlögð gögn, og byggt sé á því aðyfirlýsingar hans hafi verið fyllilega skuldbindandi gagnvart stefnanda.Með tölvuskeyti19. ágúst 2011 framsendi lögmaður stefnda stjórnarmönnum stefnanda bréf semhann hafði fengið afhent frá lögmanni fyrrum forstjóra stefnanda vegnakaupréttarins. Í skeytinu vísaði lögmaður stefnda til þess að kauprétturinnværi fallinn úr gildi og vísaði og til þess að stefndi, áður Egus Inc., hefðiábyrgst skaðleysi félagsins og óskaði efir því að stefndi fengi að annastmálsvörn fyrir félagið í samræmi við skaðleysisákvæðið. Það hafi síðan veriðstaðfest með sama tölvuskeyti frá sama 15. mars 2012, fjórum dögum áður enfyrrum forstjóri stefnanda höfðaði mál á hendur stefnanda. Þar komi fram aðstefndi sé Sjóklæðagerðin hf. og í framhaldi sagt að kostnaður falli hins vegará stefnda, sem eigi rétt til að taka til varna í málinu fyrir félagsins hönd. Sams konarstaðfestingar hafi borist stefnanda frá lögmanni stefnda í tölvupósti 25. maí2013 og síðan í kjölfar niðurstöðu héraðsdóms, þar sem þess hafi verið krafistað stefndi legði inn á vörslureikning fjárhæð sem samsvaraði kröfu fyrrumforstjóra, dráttarvöxtum og málskostnaði til tryggingar ef til þess kæmi aðHæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms. Lögmaður stefnda hafi hafnað þeirri kröfuí tölvupósti þann 28. apríl 2014, þar sem slíkur réttur yrði ekki leiddur afákvæðinu og enn væri það ekki svo að Sjóklæðagerðin hf. ætti kröfu á hendurstefnda og kæmi vonandi ekki til þess. Stefnandi telurljóst að í skaðleysisákvæðinu sé ekki verið að vísa til frekari krafna semmyndu rísa vegna starfslokauppgjörs við fyrrum forstjóra. Þ.e. uppgjörs semhafi farið fram um mánaðamótin maí júní 2011 eða rétt fyrir undirritunkaupsamningsins og hafi verið um áunnið orlof, orlofs- og desemberuppbót ogbifreiðahlunnindi samkvæmt ráðningarsamningi.Stefnandi byggirá því, að komi til álita að umræddur kaup- og söluréttur hafi verið hluti afráðningarsamningi fyrrum forstjóra og því skuli ábyrgð stefnda á kostnaðistefnanda vegna þeirrar meintu aðstöðu utan skaðleysisyfirlýsingar hans íkaupsamningnum, að þá sé slíkt í hrópandi mótsögn við allar athafnir stefndaeftir að dómsmálið var höfðað. Slíkt gangi einnig gegn framangreindri afstöðustefnda um að sérstakur samningur hafi verið gerður um kaup- og sölurétt fyrrumforstjóra stefnanda. Stefnandi kveðst byggja aðallegaá almennum reglum samninga- og kröfuréttar um efndir samninga ogskuldbindingargildi gagnkvæmra samninga, túlkun þeirra ogþriðjamannslöggerninga. Um málskostnað vísi hann til 130. gr. laga nr.91/1991. III.Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti,sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Málatilbúnaður stefnanda sé þannig aðöllu leyti grundvallaður á ákvæði í samningi sem hann er ekki aðili að. Engumáli skipti þótt vikið sé að hagsmunum stefnanda í samningnum eða að hann sésérstaklega til- og nafngreindur í samningum enda ekkert óeðlilegt við það íljósi þess að hlutafé í stefnanda var andlag samningsins. Þá beri að líta tilþess að umrætt skaðleysisákvæði sé í ákvæði samningsins sem fjallar um kaupverðhlutafjárins og sé þar einnig fjallað um atvik sem leitt gætu til hækkunar kaupverðs.Kaupverðið skyldi greitt seljanda en ekki stefnanda. Renni það frekari stoðumundir að stefnandi sé ekki réttur aðilimálsins.Í annan staðbyggir stefnandi á því að orðalag kaupsamningsins leiði ekki til þeirrarniðurstöðu að greiðsluskylda hafi stofnast af hálfu stefnda til stefnanda.Stefndi hafnar þeirri túlkun stefnanda á ákvæðinu að í því felist að stefndaberi að greiða það tjón stefnanda sem hlotist hefur af uppgjöri vegnakaupréttar stefnanda við fyrrum forstjóra stefnanda. Það sé tjón sem leiði afuppgjöri ráðningarsamnings fyrrum forstjóra stefnanda við stefnanda endakaupréttur hans hluti af starfskjörum hans hjá stefnanda. Slíkan kostnað hafistefndi ekki skuldbundið sig til að bæta stefnanda. Því sé sérstaklega mótmæltað með orðalaginu „umfram það sem leiðir af uppgjöri ráðningar­samnings“ sévísað til starfslokauppgjörs sem fram hafi farið um mánaðamótin maí/júní 2011.Í þessu sambanditelur stefndi nauðsynlegt að horfa til þess að kauprétturinn leiddi beinlínisaf starfssambandi forstjórans við stefnanda og var hluti af ráðningar­samningihans, eins og stefndi telur raunar staðfest í stefnu. Fái þessi afstaða stefndaeinnig stoð í gögnum málsins, sbr. ráðningarsamning við forstjórann frá 1. júlí2006.Stefndi telur aðþótt stefnandi sé ekki aðili að umræddum samningi sé skaðleysisákvæðið tilhagsbóta fyrir stefnanda og því verði hann að bera allan halla af óskýrleikaorðalags ákvæðisins um hvaða kostnað stefnda beri að bæta stefnanda. Ekkertkomi fram um að stefndi ábyrgist að bæta stefnanda kostnað sem leiði afkaupréttarsamningi fyrrum forstjóra stefnanda við stefnda, heldur sé slíkurkostnaður undanskilinn í ákvæðinu.Til stuðningsvarakröfu sinni metur stefndi það svo að stefnandi hafi ekki sýnt fram á, meðóyggjandi hætti, að allur sá kostnaður sem tilgreindur sé í stefnu sé kostnaðursem stefnda beri að bæta stefnanda. Engir útreikningar fylgi stefnufjárhæð, svosem um dráttarvexti. Ótækt sé að stefndi verði látinn bera hallann af því aðstefnandi hafi greitt fjárhæðina á um sex mánaða tímabili en ekki í einu lagi.Þá sé alls órökstutt hvernig „tryggingargjald“ sé til komið eða hvaða þýðinguþað hafi fyrir málið.Stefndi mótmælirupphafsdegi dráttarvaxta og telur, miðað við málatilbúnað stefnanda og atvik,að miða beri upphafsdag dráttarvaxta í fyrsta lagi við uppkvaðningu dóms ímálinu, verði yfirhöfuð fallist á málatilbúnað stefnanda.Stefndi kveðstvísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildiloforða og skyldu til að efna samninga. Um málskostnað vísar hann til XXI.kafla laga nr. 91/1991. IV.Í fyrstu verðurtekin afstaða til þess hvort stefnandi sé réttur aðili þessa máls og geti byggtstefnukröfur sínar í málinu á samningi sem SF II. slhf. og Egus Inc. gerðu íjúní 2011. Samkvæmtorðalagi samningsins verður ekki annað ráðið en að stefnanda hafi með honumverið veittur sjálfstæður réttur til þess að gera á grundvelli hans ákveðnarkröfur þótt ekki væri hann beinn aðili að samningnum. Það er enda svo aðsamningurinn fjallað um það eitt að meginstefnu til, að kaupandi keypti ogseljandi seldi meirihluta hlutafjár í stefnanda. Það er í samræmi við ákvæðisamningsins en líka í samræmi við eðli slíks samnings, að félaginu sjálfu séveittur réttur til beinnar kröfugerðar á hendur þess sem selur hlutafé, einkumog sér í lagi þegar meirihluti hlutafjár í félagi skiptir um hendur. Hið umdeilda ákvæði í framangreindum samningi ersvofellt: „Seljandi ábyrgist gagnvart kaupanda að kaupréttur fyrrum forstjórafélagsins sé fallinn úr gildi og að forstjórinn eigi ekki kröfur á hendurfélaginu. Komi til kostnaðar vegna starfsloka fyrrum forstjóra, umfram það semleiðir af uppgjöri ráðningarsamnings við hann, bætir seljandi félaginu þannkostnað að fullu. Kæmi til málaferla af hálfu fyrrum forstjóra skal seljandieiga rétt til þess að halda upp vörnum fyrir félagsins hönd í slíku máli.“Í upphafiákvæðisins er rætt um kaupanda, þ.e. SF II slhf., og að seljandi ábyrgistgagnvart honum að kaupréttur forstjórans sé úr gildi. Síðan er vísað tilfélagsins, sem að mati dómsins er ótvírætt Sjóklæðagerðin hf., enda væri annaðnokkur merkingarleysa í ljósi samhengis orðanna. Því er þannig slegið föstu aðfélaginu, þ.e. stefnanda, skyldi bættur kostnaður sem af þessu kynni aðhljótast og að seljandi ætti rétt til þess að halda uppi vörnum fyrir félagiðef forstjórinn færi í mál. Þar er einnig augljóst, eðli máls samkvæmt, að átter við Sjóklæðagerðina hf. enda yrði málatilbúnaði fyrrum forstjóra um þennanrétt sinn ekki beint að öðrum aðila. Stjórn stefnandasamþykkti fyrir sitt leyti sem forkaupsréttarhafi framangreindan samning ogverður því litið svo á að stefnandi hafi fengið tilkynningu strax við gerðsamningsins um þau réttindi sem honum voru fengin samkvæmt honum, ef upp kæmuþær aðstæður sem að framan er lýst. Sú vitneskja þriðja aðila um bein réttindihonum til handa á grundvelli samnings styrkir enn framangreinda niðurstöðu. Þáer ljóst að stefnandi og stefndi litu svo á framan af, að með „félaginu“ íhinum umrædda ákvæði hafi verið átt við stefnanda, sbr. umfjöllun hér á eftir.Dómurinn telurþví að þarna sé þriðja aðila, sem stendur og ansi nærri andlagi samningsinsalls, veittur réttur á grundvelli hans til að sækja kröfu beint á stefnda. Lítaverður einnig svo á að samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar gætikaupandi hlutabréfanna einnig byggt rétt á þessu ákvæði og almennum reglumeinnig, og sótt bætur á grundvelli þess að uppfylltum öðrum skilyrðum. Sáháttur sem hafður var á í samningi aðila var hins vegar mjög eðlilegur ogskilvirkur, ef upp kæmu þær aðstæður sem þarna var lýst og varð síðan raunin.Það hefur ekkiverið dregið í efa af stefnda, að nafngreindur hæstaréttarlögmaður hafi haftfullt umboð til að gefa þær yfirlýsingar sem hann gaf í tengslum við mál þetta.Lagður er fram fjöldi tölvuskeyta en einnig umboð til lögmannsins. Sú skýringvar hins vegar gefin við aðalmeðferð málsins að skoða yrði þær með hliðsjón afþví að þær hefðu verið gefnar áður en dómur Hæstaréttar í máli fyrrumforstjórans var kveðinn upp 24. september 2014.Í tölvuskeyti áalla stjórn stefnanda, 19. ágúst 2011, tilkynnir lögmaðurinn um bréf frálögmanni fyrrum forstjóra um kaupréttinn. Svo sagði „Í kaupsamningi ábyrgðistEgus skaðleysi félagsins af þessu. Ég legg til að mér verði falið að halda áþessu máli fyrir félagið, enda í raun Egus sem þetta beinist að.“ Ekki verðurdregin önnur ályktun af þessum pósti til stjórnar Sjóklæðagerðarinnar hf. en súað þarna sé því lýst að ef fallist yrði á kröfur fyrrum forstjóra félagsins aðhluta eða öllu leyti, yrði það tjón Egus, þar sem það félag hefði ábyrgstSjóklæðagerðinni hf. skaðleysi. Önnur framlögð gögn staðfesta sama skilning aðmati dómsins.Þótt þetta séekki úrslitaatriði fyrir málið, og að þær yfirlýsingar sem gengu á milli aðilaeftir undirritun samningsins frá júní 2011, hafi sem slíkar ekki fellt frekariskyldur á stefnda, heldur en þegar mátti leiða af samningnum, veita þærskilningi stefnanda á hinu umdeilda ákvæði ótvíræðan stuðning. Því er þaðniðurstaða dómsins að það megi leiða af meginreglum og nokkuð skýrum ákvæðum ísamningi aðila að stefnandi sé réttur aðili þessa máls og geti byggt beint réttá umræddum samningi frá júní 2011. -------Kemur þá næsttil skoðunar hvað falist hafi í umræddu ákvæði í margtilvísuðum samningi.Stefndi byggir á því að 3. mgr. 4. gr. samningsins, sem var tekin upp orðrétthér að framan, hefði ekki tekið til kostnaðar sem kynni að hljótast af kaup- ogsölurétti fyrrum forstjóraSjóklæðagerðarinnar hf. Tjón sem stefnandi kunni að hafa orðið fyrir megi rekjabeint til ráðningarsamnings forstjórans og uppgjörs vegna hans, endakauprétturinn hluti af starfskjörum forstjórans. Einungis kostnaður umfram þaðsem leiði að uppgjöri ráðningarsamnings sé bættur. Stefnukröfur feli ekki í sérkostnað umfram það heldur séu hluti af uppgjöri ráðningarsamnings. Á þetta verðurekki fallist. Óútskýrt er þá hvaða áhrif fyrsti málsliður málsgreinarinnarhefur og í hvaða tilgangi hann hafi verið settur inn. Dómnum sýnist einboðið aðöll málsgreinin sé til að tryggja skaðleysi vegna krafna fyrrum forstjórans semvoru vel þekktar í fyrirtækinu á þessum tíma eins og tilvist ákvæðisins sjálfsstaðfestir. Áhöld voru ljóslega um hvort skilningur í áreiðanleikakönnun ámeintu brottfalli réttarins hafi verið réttur og því talin ástæða til að setja innþetta ákvæði. Málsgreinin í heild verður, að því er best verður séð, með ölluþýðingarlaus ef fallist væri svo á þann skilning sem stefnandi leggur einnig íákvæðið, þ.e að þar hafi með vísan til umframgreiðslu, alls ekki verið vísaðtil starfslokauppgjörs sem fram fór við forstjórann um mánaðamótin maí/júní2011 sem samkvæmt framlögðum gögnum fjallaði um uppgjör á áföllnu orlofi ogslíkum aukagreiðslum. Þannig verður ekki séð við hvaða greiðslur sé þá átt oghvaða vernd ákvæðinu var ætlað að veita stefnanda eða kaupanda hlutanna efskilningur stefnda yrði ofan á. Dómurinn telurþvert á móti að ákvæðinu hafi verið ætlað að tryggja stefnanda gegn öllumkröfum fyrrum forstjóra stefnanda vegna kaupréttar hans, og sé um það nokkuðskýrt. Því var það rökrétt og eðlilegt af stefnda að óska þess að það félagfengi að verjast slíkum kröfum í nafni stefnanda kæmi til þess að höfðað yrðimál af forstjóranum fyrrverandi. Annars verður ekki séð hvaða hagsmuni stefndihefði ella haft af eða áhuga á að sinna slíkri málsvörn. Litið verður til þessað þetta ákvæði, líkt og ákvæðið um leiðréttingu á lánum félagsins, ímálsgreininni á undan í samningnum, er skýr fyrirvari um eitthvað sem gat leitttil talsverðs tjóns fyrir félagið og hluti af umfjöllun í samningnum um kaupverðsem nam 765.000.000 krónum. Dómurinn telurþví að umrætt samningsákvæði leiði til þeirrar niðurstöðu að stefnda beri aðhalda stefnanda skaðlausum af þeim fjárútgjöldum sem kaup- og sölurétturfyrrverandi forstjóra Sjóklæðagerðarinnar hf. kostuðu félagið þegar upp varstaðið.-------Mótmæli stefndavið fjárhæð stefnukröfu einskorðast við að stór hluti kröfunnar séudráttarvextir og síðan að ótækt sé, eins og það er orðað, að stefndi berihallann af því að stefnandi greiddi fjárhæðina út á um sex mánaða tímabili ístað þess að gera það í einu lagi. Ekki verðurannað séð en að stór hluti dráttarvaxta í kröfu stefnanda eigi sér eðlilegarskýringar en krafa fyrrum forstjóra bar samkvæmt dómi Hæstaréttar, dráttarvextifrá 20. apríl 2011. Stefnandi hefur lagt fram útreikning á vöxtunum og síðantekið tillit til fjögurra innborgana á kröfuna frá 21. október 2014 til 2. mars2015 til lækkunar á þeim höfuðstól sem dráttarvextir eru reiknaðir af hverjusinni. Stefndi hefur mótmælt þessari aðferð og kveðst ekki þurfa að sæta því aðbera hallann af síðbúnum greiðslum stefnanda. Krafa stefnandaer í eðli sínu þannig að um leið og dómur Hæstaréttar féll, stóðu lagaskilyrðitil þess að hún safnaði dráttarvöxtum, kysi stefnandi að krefjast þeirra. Hiðsama hefði gerst gagnvart stefnda hvort sem stefnandi hefði þá þegar leyst tilsín kröfuna, gert það í áföngum eða ekki haft bolmagn til þess, og til að myndahöfðað þess í stað viðurkenningarmál á hendur stefnda. Dómurinn fær þannig ekkiséð annað en að dráttarvaxtakrafa stefnanda standist og að sú aðferð stefnandaað taka tillit til innborgananna sé þvert á móti til hagsbóta fyrirstefnda. Stefndi telur ogað óútskýrt sé hvernig tryggingargjald sé til komið og hver þýðing þess séfyrir málið. Stefnandi hefur útskýrt það og greint frá því að hann hafi greittgjaldið, 7.59%, í samræmi við, að hans mati, lagaskyldu í þeim efnum, sbr.bókun í málinu 9. desember 2015. Greiðslan hafi verið innt af hendi 17.nóvember 2014 á grundvelli 9. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 1. tölulið A-liðar, 7.gr. Dómurinn telur ekki, miðað við eðli greiðslunnar, ástæðu til að draga í efaað þessi skylda hafi verið til staðar en stefnandi lagði fram staðfestingu þessað á árinu 2014 hafi tryggingargjald o.fl. eins og það heitir, numið 7.59, semeru af höfuðstól kröfu forstjórans fyrrverandi 8.316.933 krónur eins og krafister. ------- Með vísan tilframangreinds verður því fallist á kröfur stefnanda. Eftir þeim úrslitummálsins ber, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir eftiratvikum hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur. Dómara var úthlutað málinu 15.september sl. og hafði þá ekkert komið að rekstri þess fram að því. Af hálfustefnanda flutti málið Atli Björn Þorbjörnsson héraðsdómslögmaður og af hálfustefnda flutti málið Þorsteinn I. Valdimarsson héraðsdómslögmaður. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð:Stefndi, MoldenEnterprises Limited, greiði stefnanda, Sjóklæðagerðinni hf., 185.616.671 krónuauk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 15. apríl 2015 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 72/2010
Gjaldþrotaskipti Riftun Gáleysi Sératkvæði
Fyrirsvarsmaður G slf. var kjörinn endurskoðandi E ehf. frá haustmánuðum 2005 til maí 2007 og starfaði fyrir félagið að endurskoðun og ráðgjöf. Þess utan sinnti hann ráðgjöf og var til aðstoðar við endurskoðun félagsins fram í nóvembermánuð 2007. G slf. krafði E ehf. um greiðslu þriggja reikninga frá árunum 2006 og 2007, vegna vinnu í þágu félagsins, sem ekki fengust greiddir. Í skýrslu fyrirsvarsmanns G slf. fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa fregnað að félagið hygðist selja helstu eignir félagsins. Hefði hann viljað freista þess að knýja fram greiðslu á reikningunum og krafist kyrrsetningar á eignunum sem fram fór 5. febrúar 2008. Reikningarnir fengust loks greiddir 22. apríl 2008. Á fundi stjórnar félagsins E ehf. 21. apríl 2008 var samþykkt að óska eftir gjaldþrotaskiptum á búi félagsins, á grundvelli rekstrarvanda og skuldastöðu þess, en úrskurður þess efnis var kveðinn upp af héraðsdómi 28. maí sama ár. Þrotabú E ehf. höfðaði mál þetta gegn G slf. til riftunar á greiðslu skuldar hins gjaldþrota félags við G slf. á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Deila aðila laut einkum að því hvort uppfyllt væru skilyrði ákvæðisins, um að greiðsla hafi verið ótilhlýðileg mismunun milli kröfuhafa félagsins og að fyrirsvarsmaður G slf. hafi verið grandsamur um það og um ógjaldfærni þess er greiðsla skuldarinnar fór fram. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 fæli í sér kröfu um að sá sem hag hefði af ráðstöfun hefði ekki sýnt af sér gáleysi. Í ákvæðinu fælist að fyrirsvarsmanni G slf. bæri, miðað við þá þekkingu sem hann bjó yfir og upplýsingar sem hann hafði, að sýna aðgæslu og gæta að því að ráðstöfun færi ekki í bága við regluna. Yrði að gera þá kröfu til fyrirsvarsmanns G slf. að hann hefði mátt vita að í kjölfar uppgjörs E ehf., sem kynnt var í árslok 2007, hefðu farið fram umræður í stjórn félagsins um fjárhagsvanda og framtíð þess og að við félaginu blasti rekstrarstöðvun þegar hann 22. apríl 2008, daginn eftir að stjórn félagsins hafði ákveðið að óska eftir gjaldþrotaskiptum og þremur vikum fyrir frestdag, tók við greiðslu skuldarinnar. Hann hefði einnig mátt vita að hann hefði knúið fram greiðslu á kröfu G slf., margir aðrir kröfuhafar félagsins hefðu ekki fengið greiðslu og að greiðslan leiddi til þess að félagið hefði minni eignir til fullnustu handa öðrum kröfuhöfum en ella. Var héraðsdómur staðfestur og krafa þrotabús E ehf. tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi höfðaði mál þetta í héraði til riftunar á greiðslu skuldar hins gjaldþrota félags, Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., við stefnda 22. apríl 2008 að fjárhæð 1.334.839 krónur og til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar úr hendi áfrýjanda. Stefndi lýsti yfir því fyrir Hæstarétti að krafa hans um riftun væri eingöngu reist á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en hann vísaði jafnframt til 138. gr. sömu laga til stuðnings því að skilyrðum 141. gr. væri fullnægt. Áfrýjandi rekur endurskoðunarþjónustu og er Guðni Þór Gunnarsson endurskoðandi, fyrirsvarsmaður samlagsfélagsins. Hann upplýsti í skýrslu fyrir héraðsdómi að hann hefði verið kjörinn endurskoðandi áðurnefnds eignarhaldsfélags haustið 2005 og hafi starfað fyrir félagið að endurskoðun og ráðgjöf fram á árið 2007. Í maí það ár hafi endurskoðunarfirmað, KPMG hf., verið kjörið endurskoðandi félagsins. Guðni Þór kvaðst þó hafa aðstoðað ,,örlítið við ráðgjöf og annað slíkt alveg [til] nóvember 2007“. Hann hafi meðal annars aðstoðað við gerð árshlutauppgjörs félagsins fyrir tímabilið 1. janúar til 30. september 2007. Á fundi stjórnar eignarhaldsfélagsins 28. nóvember 2007 var meðal annars rætt um ,,fjárhagsvanda í kjölfar 9 mán. uppgjörs og hvert skuli taka fyrirtækið.“ Á stjórnarfundi 10. desember sama ár er meðal annars bókað: ,,Stjórnarformaður og framkvæmdastjóri eru sammála [...] að nauðsynlegt sé að fá aukið fé inn í reksturinn með sölu hlutafjár til núverandi hluthafa eða nýrra. Stjórnarformaður ítrekar fjárhagsvanda fyrirtækisins og biðlar til stjórnarmanna að koma til aðstoðar við fyrirtækið.“ Fram kom einnig að stjórnarformaður og framkvæmdastjóri væru í persónulegum ábyrgðum fyrir stórum hluta af skuldum félagsins og dótturfélaga, sem flest væru í vanskilum. Enn var haldinn stjórnarfundur 19. desember 2007. Þar er meðal annars bókað að drög að níu mánaða uppgjöri séu sýnd stjórnarmönnum, en þau hafi ekki breyst mikið frá fyrri drögum. Bókaðar eru nokkrar athugasemdir við drögin, en jafnframt er bókað að greiddar hafi verið nokkrar gjaldfallnar kröfur sökum ,,gríðarlegra vanskila“. Þá er bókað um önnur vanskil félagsins og tilgreindra dótturfélaga sem nauðsynlegt sé að koma í skil og að mikil þörf sé á að fá fjármuni inn í félagið. Einnig kemur fram í fundargerð þessa fundar að ágreiningur sé meðal stjórnarmanna um val á þeim vanskilaskuldum, sem greiddar voru og ýmsar aðrar ráðstafanir stjórnenda félagsins. Loks er bókað að stjórnarmenn, að undanskildum Gunnari Þórarinssyni samþykki að ,,reyna [að] lána til félagsins GBP 25.000 hver“. Á fundi stjórnar félagsins 21. apríl 2008 var samþykkt að óska eftir því að bú þess yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í bréfi nýs formanns stjórnar, Gunnars Þórarinssonar, til Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2008 sagði meðal annars um ástæður þess að óskað var gjaldþrotaskipta, að félagið ,,getur ekki staðið í fullum skilum við lánadrottna sína og greitt skuldir sínar. Skuldir eru fallnar í gjalddaga og það þykir ekki líklegt þar sem félagið hefur hætt öllum daglegum rekstri að greiðsluörðugleikar muni líða hjá innan skamms tíma.“ Úrskurður um töku bús félagsins til gjaldþrotaskipta var kveðinn upp 28. maí 2008. Í skýrslu, sem Gunnar Þórarinsson gaf fyrir skiptastjóra, sem skipaður hafði verið í þrotabúinu, upplýsti hann að félagið hefði byrjað rekstur ,,u.þ.b. árið 2003“ en hann hefði eignast hlut í því 2005. Gunnar, sem er faðir Guðna Þórs fyrirsvarsmanns áfrýjanda, upplýsti einnig í skýrslu sinni að hið gjaldþrota félag hefði átt flugvélar, sem það hefði leigt dótturfélagi sínu, City Star Ltd., en það félag hefði verið skráð í Skotlandi. Önnur dótturfélög hefðu verið Landsflug ehf., sem stundað hefði innanlandsflug þar með talið sjúkraflug, Flugvélaleiga Grindavíkur ehf. og City Star Airlines ehf., en það félag hafi séð um viðhald og rekstur flugvélanna. Stjórnarformaðurinn upplýsti að öll dótturfélögin hafi hætt rekstri í lok janúar 2008 og ,,séu gjaldþrota þar sem skuldir þeirra eru langt umfram eignir.“ Ástæður þess að óskað var gjaldþrotaskipta á búi félagsins sagði stjórnarformaðurinn í skýrslu sinni að hafi verið ,,aðallega erfiður rekstur og skuldastaða.“ Áfrýjandi leitað greiðslu á þremur reikningum, sem félagið hafði gert eignarhaldsfélaginu vegna starfa í þágu þess. Elsti reikningurinn var frá 30. október 2006, 155.625 krónur, næsti frá 9. október 2007, 224.598 krónur, og sá þriðji frá 30. nóvember 2007, 440.979 krónur. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvað Guðni Þór Gunnarsson reikningana ekki hafa fengist greidda og hafi fyrirsvarsmenn eignarhaldsfélagsins sagt ástæður þess vera að þeir væru háir og að áfrýjandi hefði þegar fengið umtalsverðar greiðslur fyrir störf sín. Guðni Þór kvaðst hafa fregnað að eignarhaldsfélagið hygðist selja tvær flugvélar í eigu félagsins, en þær hefðu þá verið helstu eignir þess. Hefði hann viljað freista þess að knýja fram greiðslu á reikningunum og því krafist kyrrsetningar á flugvélunum. Kyrrsetningin hafi farið fram 5. febrúar 2008 og staðfestingarmál verið höfðað í kjölfarið. Reikningarnir hafi svo verið greiddir 22. apríl 2008 ásamt vöxtum og kostnað samtals 1.334.839 krónur. II Eins og áður greinir er krafa stefnda um riftun á greiðslu skuldar hins gjaldþrota félags við áfrýjanda reist á 141. gr. laga nr. 21/1991. Sú grein heimilar þrotabúi að krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotmanns verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaður var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafði af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotmannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Greiðsla skuldarinnar við áfrýjanda fór fram 22. apríl 2008, daginn eftir að stjórn Eignarhaldsfélagins City Star Airlines ehf. hafði ákveðið á fundi að óska eftir að bú þess yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Ástæður þess voru að mati stjórnar að félagið gæti ekki staðið í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga og ekki væri sennilegt að greiðsluörðugleikarnir myndu líða hjá innan skamms tíma, sbr. 2. mgr., sbr. og 1. mgr., 64. gr. laga nr. 21/1991. Deila aðilar einkum um hvort uppfyllt séu skilyrði 141. gr. laganna, um að greiðsla hafi verið ótilhlýðileg mismunun milli kröfuhafa og að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafi verið grandsamur um það og um ógjaldfærni félagsins er greiðsla skuldarinnar fór fram. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda, Guðni Þór, er endurskoðandi og veitir fyrir hönd áfrýjanda endurskoðunarþjónustu og ýmsa ráðgjöf sem henni tengist gegn gjaldi. Hann er sérfróður um rekstur og reikningsskil. Hann útbjó ársreikninga Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf. fyrir árin 2005 og 2006 og aðstoðaði við gerð árshlutauppgjörs vegna fyrstu níu mánaða ársins 2007. Hann var félaginu og nýkjörnum endurskoðendum þess til aðstoðar og ráðgjafar þar til í nóvember 2007. Niðurstaða rekstrarreiknings hins gjaldþrota félags fyrir árin 2005, 2006 og fyrstu níu mánuði ársins 2007 sýndi að samanlagt tap á rekstri þess var um 414.000.000 króna. Hlutafé félagsins í ársreikningum 2005 og 2006 er tilgreint 12.500.000. Um framangreint tap var honum því kunnugt. Hann hefur upplýst að hann hafi fregnað af því að til stæði að selja tvær flugvélar félagsins, sem þá voru helstu eignir þess, og að það hafi verið tilefni þess að hann krafðist kyrrsetningar í þeim til tryggingar kröfu áfrýjanda. Ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 um að rifta megi ráðstöfunum, sem þar greinir, ef sá sem hag hafði af ráðstöfun vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamanns og þær aðstæður, sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg, felur í sér kröfu um að hann hafi ekki sýnt af sér gáleysi. Í ákvæðinu felst að fyrirsvarsmanni áfrýjanda bar, miðað við þá þekkingu sem hann bjó yfir og upplýsingar sem hann hafði, að sýna aðgæslu og gæta að því að ráðstöfun færi ekki í bága við regluna. Verður að gera þá kröfu til hans að hann hafi mátt vita að í kjölfar níu mánaða uppgjörsins sem kynnt var í árslok 2007 hafi farið fram umræður í stjórn félagsins um fjárhagsvanda þess og um framtíð félagsins. Þá hafi hann einnig mátt vita að dótturfélög þess hættu rekstri í janúar 2008 og að við þeim blasti að verða tekin til gjaldþrotaskipta. Honum hafi því mátt vera ljóst að við félaginu blasti rekstrarstöðvun þegar hann 22. apríl 2008, þremur vikum fyrir frestdag, tók við greiðslu skuldarinnar en hún var reist á þremur reikningum og voru fimm til átján mánuðir liðnir frá gjalddaga þeirra. Hann mátti einnig vita að hann hafði knúið fram greiðslu á kröfu áfrýjanda og að margir aðrir kröfuhafa hefðu ekki fengið greiðslu. Er fullnægt því skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 að áfrýjandi hafi mátt vita að greiðslan fól í sér ótilhlýðilega mismunun í hans þágu og að félagið væri ógjaldfært, er greiðslan fór fram. Hann mátti einnig vita að greiðslan leiddi til þess að félagið hafði, sem greiðslunni nam, minni eignir til fullnustu handa öðrum kröfuhöfum. Er fallist á með héraðsdómi að rifta eigi greiðslunni og að áfrýjanda beri að endurgreiða þrotabúinu umkrafða fjárhæð. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Fyrir héraðsdómi reisti áfrýjandi kröfu sína um riftun bæði á 138. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Héraðsdómur tekur í niðurstöðukafla ekki með skýrum hætti af skarið um það á hvorri greininni niðurstaðan um riftun og endurgreiðslu er reist. Fer þetta í bága við f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem þó má ráða af rökstuðningi héraðsdóms að riftun sé reist á 141. gr. laga nr. 21/1991 er ekki næg ástæða til að ómerkja dóminn. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf., greiði stefnda, þrotabúi Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., málskostnað fyrir Hæstarétti, 400.000 krónur. Svo sem fram kemur í atkvæði meirihluta dómenda reisir stefndi kröfu sína um riftun á greiðslunni til áfrýjanda 22. apríl 2008 eingöngu á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þannig er krafan ekki byggð á 134. gr. laganna en í því ákvæði er að finna sérstakar reglur um riftun á greiðslu skuldar sem þrotamaður hefur innt af hendi fyrir gjaldþrot. Er óumdeilt að greiðslunni verður ekki rift á grundvelli þessa ákvæðis. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði 141. gr. laganna séu uppfyllt. Aðilar deila um tvenn skilyrði. Annars vegar hvort greiðslan hafi á ótilhlýðilegan hátt verið áfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra og hins vegar hvort áfrýjandi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni eignarhaldsfélagsins og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Í málinu liggur fyrir að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafði tekið þátt í störfum við gerð árshlutauppgjörs eignarhaldsfélagsins fyrir fyrstu níu mánuði ársins 2007 og þekkti efni þess. Hann hefur vísað til þess að efnahagsreikningur uppgjörsins hafi sýnt að eignir félagsins hafi verið um 240.000.000 krónum hærri en skuldir og því hafi hann ekki vitað betur en að efnahagur þess væri góður þrátt fyrir taprekstur. Í atkvæði meirihluta dómenda er talið að vitneskja fyrirsvarsmannsins um rekstrartap eignarhaldsfélagsins, áður en hann lét af störfum í þágu þess, leiði til þess að auknar kröfur verði gerðar til hans um aðgæslu, að því er varðar skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991, þegar hann tók við greiðslu kröfu sinnar. Virðist nánast vera lögð á hann sérstök skylda til að kanna hag félagsins við greiðsluna, og það þrátt fyrir vitneskju hans um að árshlutauppgjörið fyrir fyrstu níu mánuðina 2007 hafi sýnt góðan efnahag þess. Er hann þá talinn hafa sýnt af sér gáleysi fyrir að sinna ekki þessari skyldu. Hér tel ég of langt gengið. Vitneskja kröfuhafa um taprekstur félags í fortíðinni getur ekki ráðið úrslitum um mat á því hvort huglæg afstaða hans hafi verið sú sem 141. gr. laganna áskilur til að rifta megi greiðslu. Gildir þá að mínu mati einu þó að um sé að ræða aðila sem sinnt hefur endurskoðunarstörfum í þágu þess á fyrra tímabili. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn í málinu sem renna haldbærum stoðum undir fullyrðingu hans um að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafi vitað eða mátt vita um það sem fram fór á stjórnarfundum í eignarhaldsfélaginu í nóvember og desember 2007, þar sem fjallað var um fjárhagsvanda þess. Ekki hafa heldur verið lögð fram gögn um vitneskju hans um rekstur dótturfélaga í ársbyrjun 2008 og ekki verið sýnt fram á að honum hafi mátt vera ljóst að við félaginu blasti rekstrarstöðvun þegar hann tók við greiðslunni 22. apríl 2008. Getur skyldleiki hans við þann mann sem gegndi þá stjórnarformennsku félagsins ekki létt af stefnda lögbundinni sönnunarbyrði um þetta. Ætla má að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafi á þessum tíma vitað að flugvélar eignarhaldsfélagsins hefðu verið seldar en engin sönnun hefur verið færð fram í málinu um að honum hafi verið ljóst að andvirði þeirra dygði ekki til að greiða skuldir félagsins. Það getur ekki talist ótilhlýðilegt í sjálfu sér að greiða gjaldfallnar rekstrarskuldir með venjulegum greiðslueyri, þó að greitt sé skömmu fyrir gjaldþrot. Samkvæmt því sem að framan greinir hefur stefndi ekki fært fram í málinu sönnun þess að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafi haft vitneskju um fjárhagsstöðu eignarhaldsfélagsins þegar greiðsla fór fram eða mátt vita að sú ráðstöfun gæti talist vera honum til hagsbóta á ótilhlýðilegan hátt á kostnað annarra kröfuhafa. Tel ég því að sýkna beri áfrýjanda af kröfu stefnda og dæma stefnda til að greiða áfrýjanda málskostnað sem ég tel hæfilega ákveðinn 700.000 krónur á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 26. október 2009, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þrotabúi Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., kt. 570796-2169, Borgartúni 25, Reykjavík, gegn GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf., kt. 690905-1240, Kristnibraut 81, Reykjavík, með stefnu sem birt var 18. febrúar 2009. Dómkröfur stefnanda eru að rift verði með dómi greiðslu hins gjaldþrota félags, Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., á skuld við stefnda þann 22. apríl 2008 að fjárhæð 1.334.839 kr. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.334.839 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. apríl til greiðsludags. Auk þess er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Með bréfi, sem móttekið var í Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 14. maí 2008, var krafist að Eignarhaldsfélagið City Star Airlines ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í bréfinu er m.a. greint frá því að félagið geti ekki staðið í fullum skilum við lánadrottna sína og greitt skuldir sínar; félagið sé hætt öllum rekstri og skuldirnar fallnar í gjalddaga; ólíklegt sé að greiðsluörðugleikar muni líða hjá innan skamms tíma. Greint er frá því að samþykkt hefði verið á stjórnarfundi 21. apríl 2008 að gefa bú félagsins upp til gjaldþrotaskipta af framangreindum ástæðum. Krafan var tekið fyrir á dómþingi 28. sama mánaðar, þar sem Gunnar Þórarinsson, stjórnarformaður félagsins, var mættur og lagði kröfuna í úrskurð. Með úrskurði sama dag var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta með vísun til tilgreindra eigna og skulda félagsins í bréfinu og framangreindra málsástæðna félagsins að öðru leyti. En í ljósi þess taldi dómarinn að fullnægt væri skilyrðum 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að verða við kröfu félagsins um að bú þess yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að í beiðni félagsins um gjaldþrotaskipti sé greint frá því að fyrrum stjórn félagsins hefði samþykkt að bæta veðskuldum á allar eignir félagsins áður en hluthafafundur var haldinn 13. mars 2008. Flestar þeirra hefðu snúið að greiðslum til aðila tengdum stjórnarmönnum félagsins. Jafnframt hefðu stjórnendur greitt út alla aðra fjármuni sem fyrir fundust í félaginu til aðila sér tengdum. Um verulegar fjárhæðir hafi verið að ræða þar sem nokkrum kröfuhöfum hafi verið hyglað á kostnað annarra kröfuhafa þrátt fyrir vitneskju manna um að félagið stefndi í þrot. Þá er af hálfu stefnanda staðhæft að í skýrslutöku af stjórnarformanninum hafi verið lögð fram ýmis gögn sem renni stoðum undir að kröfuhöfum hafi verið mismunað. Þeirra á meðal séu gögn um sölu á flugvélum félagsins, TF-CSA og TF-CSB af gerðinni Dornier, sem sýni að kaupverðinu var skipt á milli tiltekinna kröfuhafa félagsins með óeðlilegum hætti. Þá segir í stefnu: „Þann 5. febrúar 2008 voru framangreindar flugvélar kyrrsettar að beiðni stefnda, . Flugvélarnar voru síðan seldar þann 21. apríl 2008. Samkvæmt yfirliti frá Sigurði Snædal Júlíussyni hdl. hjá Logos-lögmannsþjónustu, sem annaðist sölu vélanna, fékk stefnda greiddar kr. 1.334.839 af söluandvirði þeirra vegna kyrrsetningarinnar en jafnframt telur stefnandi að greiðsluna hafi mátt rekja til tengsla hins stefnda félags og stefnanda. Með bréfi fulltrúa skiptastjóra dags. 6. febrúar 2009 til stefnda var greiðslunni sem stefndi fékk á grundvelli hennar rift og þess krafist að stefndi endurgreiddi þrotabúinu þá fjárhæð sem það fékk eigi síðar en 11. febrúar 2009. Engin viðbrögð hafi hins vegar orðið af hálfu stefnda og er því þessi málshöfðun nauðsynleg.“ Af hálfu stefnda er málsatvikum og ágreiningsefni lýst á þann veg að Guðni Þór Guðnason endurskoðandi, stofnandi og eigandi stefnda, GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf., hafi veitt Eignarhaldsfélaginu City Star Airlines ehf. „endurskoðunarþjónustu“ árin 2005-2007. Reikningar stefnda á eignarhaldsfélagið sem voru gefnir út 30. október 2006, 9. október 2007 og 30. nóvember 2007, hefðu ekki verið greiddir þrátt fyrir ítrekuð tilmæli. Forsvarsmenn eignarhaldsfélagsins hefðu sagt Guðna Þór að þeir myndu ekki greiða reikningana vegna þess að þeir hefðu greitt honum nóg í gegnum tíðina. Þá segir að Guðna Þór hefði borist til eyrna að eignarhaldsfélagið hygðist selja tvær flugvélar sínar. Hann hafi vitað að um var að ræða helstu eignir félagsins og viljað freista þess að fá umrædda reikninga greidda með því að krefjast kyrrsetningar á vélunum og fá þar með tryggingu fyrir greiðslu. Þá yrði skorið úr réttmæti kröfu hans í framhaldi í staðfestingarmáli um kyrrsetninguna. Kyrrsetningargerðin hafi farið fram 5. febrúar 2008 og staðfestingarmál höfðað í kjölfarið. Málið hafi hins vegar verið fellt niður án kostnaðar [5. maí 2008] þar sem eignarhaldsfélagið hafi greitt kröfuna auk lögmannskostnaðar hinn 22. apríl 2008. „Með greiðslu lá því fyrir viðurkenning félagsins á réttmæti krafna stefnda.“ Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefnandi byggir á því að greiðsla Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf. til stefnda, hinn 22. apríl 2008, brjóti gegn meginreglum um jafnræði kröfuhafa svo sem lög nr. 21/1991 kveða á um, einkum 141. gr. laganna. Greiðslan hafi verið ótilhlýðileg stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Ótvírætt sé að eignarhaldsfélagið var á þessum tíma ógjaldfært og að forsvarsmanni stefnda var kunnugt um það. Um réttarheimildir vísar stefnandi til 138. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Helstu málsástæður stefnda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefndi byggir á því að ákvæði 138. og 141. gr. laga nr. 21/1991 eigi ekki við í þessu máli. Kyrrsetningu hefði verið aflétt áður en dómur gekk í staðfestingarmáli um gerðina. Greiðslan hafi ekki skert greiðslugetu eignarhaldsfélagsins verulega, m.a. í ljósi hlutfalls kröfu stefnda af heildarfjárhæð söluandvirðis flugvélanna. Þá sé ekki sannað að félagið hafi verið ógjaldfært þegar stefndi fékk greiðsluna eða orðið það vegna hennar. Á þeim tíma hafi dótturfélag eignarhaldsfélagsins haft gilt flugrekstrarleyfi. Leyfið hafi verið endurnýjað í febrúar 2009 að teknu tilliti til fjárhagsstöðu félagsins. Um réttarheimildir vísar stefndi til almennra reglna gjaldþrotaréttar og kröfuréttar. Niðurstaða: Guðni Þór Gunnarsson bar fyrir rétti að hafa verið kjörinn endurskoðandi Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf. á haustmánuðum 2005 og starfað fyrir hönd félagsins við endurskoðun, ráðgjöf og skattframtöl og annað slíkt. Í maí árið 2007 hafi KPMG verið kjörinn endurskoðandi og tekið við flest öllu, sem hann hefði verið að gera, en hann haldið áfram að vinna fyrir félagið við ráðgjöf og annað slíkt þar til í nóvember 2007. Lagt var fyrir Guðna Þór dskj. nr. 21, sem eru drög að rekstrarreikningi og efnahagsreikningi fyrir tímabilið 1. janúar til 30. september 2007. Guðni Þór kvaðst hafa komið að einstökum þáttum við þessa reikningsgerð við afstemmingar og annað slíkt. Þegar þessi drög að efnahags- og rekstrarreikningi voru gerð hafi eignir félagsins verið um 800.000.000 og skuldir upp á 590.000.000; veltufé hefi verið upp á 400.000.000 á móti 78.000.000. Staðan hafi því verið góð. Þetta hafi hann vitað um efnahag félagsins þegar hann lauk störfum fyrir það. Þegar hann gaf út umdeilda reikninga í þessu máli, sbr. dskj. 10, 11 og 12, sagði Guðni Þór, að ljóst hefði verið að þetta væri síðasta verk hans fyrir félagið. Þess vegna hefði hann farið sérstaklega vel yfir stöðuna og farið yfir alla tíma, sem hann hefði unnið fyrir félagið, og krafist greiðslu fyrir það. Guðni Þór sagði að fyrstu viðbrögð forsvarsmanna félagsins við þessum reikningum hefði verið að lofa honum greiðslu. Þegar hann ítrekaði kröfuna hafi Atli Georg Árnason stjórnarformaður sagt honum að reikningarnir yrðu ekki greiddir þar sem fjárhæðin væri of há. Kvaðst Guðni Þór þá hafa leitað til Sigurbjörns Daða Dagbjartssonar, fjármálastjóra félagsins. Sigurbjörn Daði hefði verið sömu skoðunar og stjórnarformaðurinn. Hann hafi þá séð þann kost vænstan að leita sér lögfræðilegrar aðstoðar. Hvorki Atli Georg né Sigurbjörn Daði hefðu borið því við að félagið hefði ekki burði til að greiða reikningana. Þegar hann krafðist kyrrsetningar á eignum félagsins, kvaðst Guðni Þór ekki hafa haft upplýsingar um að félagið væri jafn illa statt og síðar kom í ljós. Á aðalfundi félagsins í maí 2007 kvaðst Guðni Þór ekki hafa náð kjöri sem endurskoðandi félagsins. Guðni Þór kvað Gunnar Þórarinsson, fyrrum stjórnarformann eignarhaldsfélagsins, vera föður sinn. Faðir hans hefði ekki starfað fyrir GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf. Vísað var til þess að í greinargerð stefnda sé sagt frá því að forsvarsmanni stefnda hefði borist til eyrna að Eignarhaldsfélagið City Star Airlines ehf. hygðist selja tvær flugvélar í eigu þess. Á þeim tíma kvað Guðni Þór flugmálastjórn hafa haft upplýsingar um það og margir aðrir vitað um þetta. Guðni Þór Gunnarsson endurskoðandi veitti Eignarhaldsfélaginu City Star Airlines ehf. endurskoðunarþjónustu í gegnum GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf. árin 2005 til og með 2007. Vafalaust er því að Guðni Þór hefur víðtæka þekkingu á rekstri eignarhaldsfélagsins og afkomu þessi ár. Gunnar Þórarinsson, faðir Guðna Þórs, átti hlut í eignarhaldsfélaginu frá árinu 2005. Frá þeim tíma var hann í stjórn félagsins og að síðustu stjórnarformaður þess, er hann krafðist gjaldþrotaskipta fyrir hönd félagsins með bréfi, sem móttekið var í héraðsdómi hinn 14. maí 2008. Þegar GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf. fékk umdeilda greiðslu, hinn 22. apríl 2008, mátti Guðni Þór, vegna tengsla sinnar og þekkingar, vita um ógjaldfærni Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., en samþykkt hafði verið á stjórnarfundi daginn áður að krefjast gjaldþrotaskipta. Samkvæmt framangreindu verður fallist á kröfur stefnanda. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Rift er greiðslu Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf. á skuld við GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf. þann 22. apríl 2008 að fjárhæð 1.334.839 krónur. Stefndi, GÞG endurskoðun og ráðgjöf slf., greiði stefnanda, þrotabúi Eignarhaldsfélagsins City Star Airlines ehf., 1.334.839 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 22. apríl 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 403.069 krónur í málskostnað.
Mál nr. 64/2016
Samningur Skaðabætur
B og E gerðu verksamning við R ehf. um húsbyggingu. Eftir undirritun samningsins kom í ljós að bú R ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta nokkrum dögum áður en aðilar skrifuðu undir samninginn og að F, sem verið hafði í forsvari fyrir félagið, hefði jafnframt strikað yfir nafn R ehf. á samningnum og ritað nafn S ehf. í staðinn að B og E forspurðum. Í málinu kröfðust B og E þess að F, S ehf. og D, sem komið hafði að samningsgerðinni, yrði gert að greiða þeim skaðabætur sem svöruðu til endurgreiðslu þeirra fjármuna sem B og E höfðu greitt inn á verkið þegar þeim varð ljóst að skipt hafði verið um verktaka að verkinu. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, kom fram að vegna nafnabreytingarinnar hefði ekki komist á gildur samningur milli aðilanna og hefði F, S ehf. og D mátt vera það ljóst. Þá var það virt F og D til gáleysis að hafa ekki aðhafst um að tilkynna B og E um breytinguna í tíma. Ekki var talið sannað að samningur hefði í öndverðu komist á milli B, E og S ehf. eða að B og E hefðu í raun mátt láta sig það einu gilda hvort félagið væri endanlegur viðsemjandi vegna tengsla þeirra og F. Loks hefðu B og E kosið að semja ekki við S ehf. eftir að þeim varð ljóst að enginn samningur væri í gildi og var ekki unnt að byggja á því að þeim hafði verið það skylt í því skyni að takmarka tjón sitt. Var því miðað við að B og E hefðu orðið fyrir tjóni sem nam þeim greiðslum sem þau inntu af hendi í rangri trú um að gildur samningur lægi fyrir.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 26. og 29. janúar 2016. Áfrýjendurnir Fríða Maríanna Stefánsdóttirog Stefán Einarsson ehf. krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu en til varaað krafa stefndu verði lækkuð. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Áfrýjandinn Daníel Guðmundsson krefst sýknu og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur greiði stefndu málskostnaðeins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur,Fríða Maríanna Stefánsdóttir, Stefán Einarsson ehf. og Daníel Guðmundsson,greiði óskipt stefndu, Baldri Helga Benjamínssyni og Elinu NolsöeGrethardsdóttur, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 29. október2015.Málþetta, sem var dómtekið 16. október sl. eftir endurtekinn munnleganmálflutning, höfðuðu Baldur Helgi Benjamínsson og Elin Nolsöe Grethardsdóttir,Sómatúni 3, Akureyri, þann 6. febrúar 2014 gegn Fríðu Maríönnu Stefánsdóttur,Móasíðu 7c, Akureyri, Stefáni Einarssyni ehf., Reyðará, Fjallabyggð og DaníelGuðmundssyni, Ytra-Laugalandi 2, Eyjafjarðarsveit. Stefán Einarsson ehf.höfðaði gagnsök þann 5. mars 2014.Aðalstefnendurkrefjast þess í aðalsök að stefndu greiði sér óskipt 4.410.000 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.205.000 krónum frá2. nóvember 2012 til 11. janúar 2013, en af 4.410.000 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags og málskostnað.Stefndukrefjast sýknu og málskostnaðar.Gagnstefnandiog stefnda Fríða Maríanna krefjast til vara að kröfur verði lækkaðar ogmálskostnaðar.Gagnstefnandikrefst þess í gagnsök að aðalstefnendur greiði sér 1.626.731 krónu, meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. júlí 2013 ogmálskostnað.Aðalstefnendurkrefjast sýknu í gagnsök og málskostnaðar.IMeðsamningi dagsettum 26. október 2012 tókst Reisum byggingarfélag ehf. á hendurað byggja hús fyrir aðalstefnendur að Ytri-Tjörnum, Eyjafjarðarsveit, samkvæmtskilalýsingu sem var hluti af samningnum.Samningurinn er ritaður á eyðublað sem ber yfirskriftina ,,Kauptilboð“ oger auðkennt Holti eignamiðlun og stefnda Daníel sem löggiltumfasteignasala. Eru undirritanir vottaðaraf honum. Segir í stefnu að samningurinnhafi verið lesinn upp á skrifstofu stefnda Daníels þann 26. október, enaðalstefnendur hafi tekið sér frest uns greiðslumat lægi fyrir. Hafi það komið 31. október og þau þá farið ogundirritað samninginn. Undirrituðu þausem ,,kaupandi“. Stefnda Fríða Maríannamun þá ekki hafa verið á staðnum.Afhálfu ,,seljanda“ er stimplað nafn, kennitala og virðisaukaskattsnúmer gagn­stefnandaí reit ætlaðan fyrir undirritun og undirritað af stefndu Fríðu Maríönnu.BúReisum byggingarfélags ehf. hafði er þetta gerðist verið tekið til gjaldþrota­skipta,með úrskurði upp kveðnum 19. október 2012. Eftir að samningurinn varundirritaður af aðalstefnendum 31. október var strikað yfir nafn Reisumbygginga­félags ehf. sem ,,kaupanda“ og nafn gagnstefnanda og kennitala ritað ístaðinn. Er óumdeilt að það hafi stefndaFríða Maríanna gert og að aðalstefnendur hafi ekki vitað af þessari breytingufyrr en síðar. Lagt hefur verið framumboð til stefndu Fríðu Maríönnu frá gagnstefnanda, til að undirrita hvers kynsskjöl vegna byggingarinnar fyrir hans hönd og til að taka við greiðslum. Umboðið er dagsett 16. október 2012.Samkvæmtsamningnum áttu aðalstefnendur að greiða 2.205.000 krónur við undirritunsamnings og sömu fjárhæð þegar teikningar hefðu verið samþykktar. Inntu þau þessar greiðslur af hendi 2.nóvember 2012 og 11. janúar 2013. Greittvar inn á reikning sem tilgreindur var í samningnum og tilheyrði Holti eignamiðlunehf. Ráðstafaði stefndi Daníel síðan fénu eftir fyrirmælum stefndu FríðuMaríönnu.Hinn16. febrúar 2013 sendi aðalstefnandi Baldur Helgi stefndu Fríðu Maríönnutölvupóst, þar sem kemur fram að hann hafi veitt því athygli að Reisum bygg­ingarfélagehf. hafi orðið gjaldþrota og verði því varla verktaki að byggingunni. Spurði hann hvaða aðila hefði verið greitttil og hver myndi sjá um framkvæmdina. Í svari stefndu Fríðu Maríönnu, dags.18. febrúar 2013, segir fyrst af vandræðum Reisum byggingafélags ehf., en síðansegir að þegar séð hafi verið í hvað stefndi ,,[...] fríuðum við móðureiningunaStefán Einarsson ehf. sem tekur ábyrgð á ykkar verki og það fyrirtæki hefurtekið við greiðslum og ráðstafað þeim í teikningar, meistara, tryggingar fyrirþá og greitt inn á erlenda efnið ykkar því gluggar og hurðir taka 6-8 vikur íframleiðslu. Ég var viss um að Daníelhefði minnst á þetta við ykkur því við ræddum þetta.“Íbeinu framhaldi af þessu skiptust aðalstefnandinn Baldur Helgi og stefnda FríðaMaríanna á nokkrum tölvupóstum. Segirhann þar að svona fréttir raski ró manns og stefndi Daníel hafi ekki minnst áþetta við hann. Hann muni ræða þetta viðstefnda Daníel. Síðan spyr hann hvernigþað megi vera að gjaldþrota félag hafi verið samningsaðili. Einnig segir hann að þau verði væntanlega aðgera nýjan samning nú þegar. Hún segirað þessi ,,faktískt“ haldi, því að hún hafi strikað yfir og sett stafi sína viðbreytingar á nafni og kennitölu og kvittað undir og stimplað miðað við það.Hinn22. febrúar 2013 sendi aðalstefnandi Baldur Helgi stefndu Fríðu Maríönnu ogstefnda Daníel tölvupóst þar sem hann kvaðst hafa falið lögmanni að,,[...]vinda ofan af samningi vegna fyrirhugaðrar húsbyggingar aðYtri-Tjörnum.“ Vísaði hann á lögmanninn um frekari samskipti. Tók hann fram að samskipti hefðu verið góð,uns í ljós hefði komið að Reisum byggingarfélag ehf. hefði verið gjaldþrota ersamningur var gerður og að samningnum hefði verið breytt að aðalstefnendumfornspurðum og án tilkynningar. Ekkerttraust væri því lengur fyrir hendi.Erhér var komið sögu mun gagnstefnandi hafa verið kominn með tæki á verkstað tilað grafa grunn. Er gagnsök sprottin afreikningi sem hann gerði aðal­stefnendum fyrir ,,uppgjör vegna samningsrof[svo!] Ytri-Tjarnir“.Aðalstefnendurkvörtuðu til eftirlitsnefndar Félags fasteignasala hinn 15. maí 2013. Taldi nefndin stefnda Daníel ekki hafa brotiðgegn skyldum sínum hvað varðaði ráðstöfun fjármuna. Hefði hann tekið við fjármunum sem lagðirhefðu verið inn á fjárvörslureikning og lagt inn á þá reikninga sem óskað hafiverið eftir. Nefndin taldi vinnubrögðhans hins vegar ámælisverð og fara gegn ákvæðum laga nr. 99/2004 að því leytiað hann hefði heimilað einhliða breytingu á undirrituðum kaupsamningi án þessað tilkynna kaupanda tafarlaust um þá beiðni og áður en samningi yrði breytt,sbr. II. kafla laga nr. 99/2004, einkum 15. gr. og 16. gr. laganna.IIAðalstefnendursegja kröfur sína í aðalsök á hendur öllum stefndu vera skaða­bótakröfu, byggðaá málsástæðum um skaðabótaábyrgð utan samninga samkvæmt reglum skaðabótaréttarog hlutlægri ábyrgð samkvæmt samningalögum.Verði ekki á þær málsástæður fallist byggi kröfugerð þeirra á hendurstefndu Fríðu Maríönnu og gagnstefnanda á málsástæðum um endurheimtu ofgreiddsfjár.Aðalstefnendurkveðast byggja kröfu sína um greiðsluskyldu stefndu in solidum á því aðaðalstefnendur hafi orðið fyrir fjártjóni vegna saknæmrar og ólögmætrarháttsemi stefndu. Séu stefndugreiðsluskyld in solidum þar sem þau hafi öll átt aðild að því að breytasamningi aðila án þess að tilkynna það aðalstefnendum og vekja þannig trúþeirra um að gildur samningur hefði komist á milli aðalstefnenda og Reisumbyggingarfélags ehf. sem aðalstefnendur segjast hafa talið gjaldfært félag ífullum rekstri. Hafi stefndu þannigblekkt aðalstefnendur til að reiða af hendi fjármuni á röngum forsendum sem þauhefðu ella ekki greitt og þannig valdið aðalstefnendum tjóni. Stefndi Daníel, sem hafi tekið við fénu hafiráðstafað því, án heimildar frá aðalstefnendum og án þess að gæta að hagsmunumþeirra, til stefndu Fríðu Maríönnu, gagnstefnanda og óskylds aðila sem hafitekið fyrirvaralaust við fénu án heimildar, nýtt það í eigin þágu og ekki íneinum tengslum við hagsmuni aðalstefnenda.Löggerningurinn sé því óskuldbindandi fyrir aðalstefnendur, sbr. 30. gr.laga nr. 7/1936. Með þessari ólögmætuháttsemi sinni séu stefndu skaðabótaskyld samkvæmt almennu skaðabótareglunni ogkveðast aðalstefnendur byggja á því að stefndi Daníel sæti ströngu sakarmati vegnasérfræðiábyrgðar sinnar samkvæmt 27. gr. laga nr. 99/2004. Aðalstefnendur vísa til þess að í kauptilboðisé, í 4. tölulið skilmála á bakhlið, kveðið á um að lög nr. 40/2002 umfasteignakaup gildi um réttarsamband aðila, réttindi þeirra og skyldur. Í kauptilboðinu hafi falist kaup á fasteignþannig að Reisum byggingarfélag ehf. skyldi annast smíði fasteignarinnar íheild og útvega efni til smíðinnar að öllu eða verulegu leyti. Aðalstefnendur kveðast byggja á því að lög umfasteignakaup nr. 40/2002 og lög um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, nr.99/2004, gildi um störf stefnda Daníels í málinu sbr. skilgreiningu gildissviðsí 1. gr. laga um fasteignakaup.Aðalstefnendurkveðast byggja á því að stefndi Daníel sé skaðabótaskyldur vegna ólögmætrarháttsemi sinnar. Hann sé löggilturfasteignasali og hafi séð um samningsgerð vegna húsbyggingar fyrir stefnanda[svo!] eins og hann hafi oft gert áður, sbr. upplýsingar frá honum sjálfum ogfrá stefndu Fríðu Maríönnu. Í tölvupóstifrá henni til aðalstefnenda þann 12. október, 2012 vísi hún til stefnda Daníelssem fasteignasala síns, eða Reisum byggingarfélags ehf. eins og aðalstefnendurhafi skilið þetta og hafi það verið sjö dögum áður en félagið var tekið tilgjaldþrotaskipta. Í þessum samatölvupósti hafi stefnda Fríða Maríanna vísað til þess að fasteignasalinn sé,,[...] gerður ábyrgur á ákveðnum tímapunkti, um leið og peningar fara í gegnumvörslu­reikninginn hans.“ Það hafi þvíverið ljóst frá upphafi að hlutverk fast­eignasalans í málinu yrði, ásamtskjalagerð, umsjón greiðslna vegna verksins.Einnig hafi aðilar komið á skrifstofu hans til að rita undir skjöl. Umsjón með stórum hluta þeirra viðskipta semáætluð hafi verið hafi því farið í gegnum fasteignasöluna undir umsjón stefndaDaníels. Ekki liggi fyrir samningur ámilli seljenda og stefnda Daníels í málinu, líkt og kveðið sé á um í 9. greinlaga nr. 99/2004, enda væri óvíst um gildi hans í máli þessu þar sem hann hefðiþá væntanlega verið á milli Reisum bygg­ingarfélags ehf. og stefnda Daníels, eneins og fram sé komið hafi Reisum bygg­ingarfélag ehf. orðið gjaldþrota fyrirsamningsgerðina við aðalstefnendur, sem telji að 5. mgr. 1. gr. laga nr.99/2004 eigi ekki við sem slík í málinu en hvorki gagnstefnandi né Reisumbyggingarfélag ehf. hafi að nokkru leyti séð sjálf um söluna á fasteigninninema því að vera í samskiptum við aðalstefnendur vegna einstakra þátta. Bygging fasteigna falli utan tilgangsatvinnustarfsemi gagnstefnanda. Óumdeiltsé að stefnda Daníel hafi verið um það kunnugt þegar skipt hafi verið um aðilaað þeim samningi sem hér um ræðir og í framhaldi af því ráðstafað greiðslum fráaðalstefnendum til annarra aðila en þau hafi gert ráð fyrir samkvæmt þeimsamningi sem fyrirhugaður hafi verið.Stefndi Daníel hafi sem löggiltur fasteignasali haft sérstökum skyldumað gegna gagnvart aðalstefnendum sem kaupendum og viðskiptamönnum fasteigna­sölunnarsamkvæmt lögum nr. 99/2004. Samkvæmt 15.gr. þeirra skuli fasteignasali gæta hagsmuna bæði kaupanda og seljanda ogviðhafa góðar viðskiptavenjur. Auk þessskuli fasteignasali samkvæmt 16. gr. sömu laga vanda alla skjala- og samnings­gerð,þannig að hagsmunir beggja aðila séu tryggir og réttarstaða hvors um sigglögg. Það sem hafi farið fram viðundirritun stefndu Fríðu Maríönnu á samninginn geti ekki talist góðirviðskiptahættir samkvæmt reglunni og stefndi Daníel hafi síður en svo gætthagsmuna beggja aðila við undirritun og meðferð samningsins. Réttarstaða aðila hafi verið komin í mjögmikla óvissu, þar sem ljóst sé að aðilabreyting á samningi gangi ekki upp nemasamkomulag sé um það sbr. 6. gr. laga nr. 7/1936. Þá hafi stefndi Daníel engan reka gert að þvífremur en önnur stefndu að kynna aðalstefnendum að Reisum byggingarfélag ehf.hefði verið úrskurðað gjaldþrota áður en kauptilboð var undirritað en það séumjög mikilvægar upplýsingar þegar svo hátti til sem hér, þar sem aðilaskipti ágagnkvæmum samningi verði ekki gerð án samþykkis gagnaðila. Hafi stefnda Daníel borið sérstök skylda tilað gæta að þessu og hafi eftirlitsnefnd Félags fasteignasala komist að sömuniðurstöðu í áliti sínu frá 12. desember 2013.Ljóst sé að hefði stefndi Daníel gætt hagsmuna aðalstefnenda eins oghonum hafi borið, hefðu greiðslur ekki gengið í gegn, þar sem aðalstefnendurhafi ekki haft hug á því að semja við gagnstefnanda um húsbyggingu og tjóniðhefði þar af leiðandi ekki orðið.Aðalstefnendurkveðast byggja á því að stefnda Daníel hafi verið óheimilt að ráðstafafjármunum af fjárvörslureikningi fasteignasölunnar. Í 9. gr. reglugerðar nr. 342/2005 segi að útaf fjárvörslureikningi megi taka aðeins ef og þegar fé greiðist tilviðskiptamanns eða sé notað til greiðslu fyrir hans hönd. Telja verði að gildur samningur hafi aldreikomist á. Stefnda Fríða Maríanna hafi ekkiverið og sé ekki skráð forsvarsmaður eða prókúruhafi fyrir gagnstefnanda, svojafnvel þótt stefndi Daníel hafi staðið í þeirri trú að aðalstefnendur vissu umaðilaskiptin hafi honum ekki verið heimilt að ráðstafa greiðslum þeim semaðalstefnendur hafi innt af hendi eftir fyrirmælum stefndu Fríðu Maríönnu, þarsem hún hafi ekki verið réttur aðili til að gefa þau fyrirmæli. Hvað varði viðtakendur greiðslna, þá hafigagnstefnandi ekki verið réttur viðtakandi samkvæmt þeim samningi semaðalstefnendur hafi talið í gildi og hvað þá stefnda Fríða Maríanna eða hinnóskyldi aðili SS Byggir ehf. Aðalstefn­endurséu því ósammála niðurstöðu eftirlitsnefndar Félags fasteignasala hvað varðiráðstöfun af fjárvörslureikningnum og telji þau að hún hafi verið óheimil meðöllu miðað við þær aðstæður sem uppi hafi verið.Ítölvupósti stefndu Fríðu Maríönnu til aðalstefnenda þann 12. október 2012 komifram að hún sé tilbúin til að skipta staðfestingargreiðslu í tvennt viðundirritun kauptilboðs, svo hægt verði að ganga frá teikningum o.fl., sem kostirúmlega milljón króna og svo tryggingum og undirskriftum meistara sem kostisvipaða upphæð. Síðan yrði farið fram áseinni helming staðfestingargjaldsins sem yrði þá nýtt til efniskaupa. Einnigsegi í tölvupósti frá stefndu Fríðu Maríönnu til aðalstefnenda þann 18. október2012, daginn fyrir gjaldþrotaskipti Reisum byggingarfélags ehf., að semja þurfivið meistara vegna verksins, fá undirskrift byggingarstjóra, greiðamúrarameistara, raf­virkjameistara og málara.Einnig komi fram að fasteignasalan haldi fénu inni á vörslureikningisínum eftir því sem á þurfi að halda.Afþessu hafi aðalstefnendur mátt ætla að þeirra greiðslum yrði ráðstafað beint íkostnað og efniskaup vegna húsbyggingarinnar í samræmi við framvinduverkefnisins, en ekki persónulega til stefndu Fríðu Maríönnu eða til óskyldraaðila sem hvergi hafi komið nærri ætluðum samningi. Með þeirri háttsemi að heimila stefndu FríðuMaríönnu að breyta kauptilboðinu með þeim hætti sem gert hafi verið, tilkynnaþað ekki aðalstefnendum, taka við fjármunum úr þeirra hendi og ráðstafa þeimtil gagn­stefnanda og Fríðu Maríönnu, svo og til hins óskylda aðila SS Byggisehf. í þágu stefndu, hafi stefndi Daníel bakað aðalstefnendum tjón sem nemistefnufjárhæð sem hann beri fébótaábyrgð á gagnvart aðalstefnendum in solidummeð meðstefndu. Sé þessi háttsemi saknæmog ólögmæt í skilningi almennu skaðabótareglunnar og kveðast aðalstefnendurtelja ljóst að tjónið sem þau hafi orðið fyrir vegna þessara viðskipta hefðiekki orðið ef fasteignasalinn hefði sýnt viðhlítandi aðgæslu og vand­virkni ístörfum sínum og sé tjónið því sennileg afleiðing þess að aðgæslu og vand­virknihafi ekki verið gætt. Tjónið sé ekkifjarlæg afleiðing gerða stefnda Daníels heldur verði að telja að það hefði ekkiorðið ef hann hefði gætt að hagsmunum aðal­stefnenda, líkt og honum hafi borið,svo sem með því að leyfa ekki einhliða nafn­breytingu á samningi og að ráðstafaekki fjármunum aðalstefnenda til stefndu Fríðu Maríönnu og gagnstefnanda semhafi ekki verið aðilar að upprunalegum samningi, þeim sem aðalstefnendur hafitalið vera í gildi. Ekki verði talið aðþau störf sem stefndi Daníel hefði þurft að inna af hendi til að komast hjá þvíað aðalstefnendur yrðu fyrir tjóni hefðu verið of íþyngjandi fyrir hann. Meðstefndu hafi hafnað kröfu um greiðslu oghafi ekki gert grein fyrir ráðstöfun fjármuna eða afhent gagngjald íviðskiptunum. Hafi aðalstefnendur þvíorðið fyrir tjóni af völdum stefndu.Aukalmennra reglna um skaðabætur kveðast aðalstefnendur byggja kröfur sínar áhendur stefnda Daníel á 27. gr. laga nr. 99/2009 um skaðabótaskyldu fasteignasala. Um sérfræðiábyrgð stefnda Daníels kveðast þaueinnig vísa til dóma Hæstaréttar nr. 197/2000, 75/2012 og 216/1995.Aðalstefnendurkveðast einnig byggja á því að stefnda Fríða Maríanna sé skaða­bótaskyld vegnaólögmætrar háttsemi sinnar. Það séóumdeilt og komi fram í gögnum málsins að hún hafi breytt nafni og kennitöluseljanda á samningnum að aðal­stefnendum fornspurðum, þannig að viðsemjandiþeirra hafi orðið annar aðili en þau hafi haldið og án þess að þeim væri gertviðvart um það. Stefnda Fríða Maríanna,fyrrum fyrirsvarsmaður Reisum byggingarfélags ehf., hafi haft ríka skyldu tilþess að tilkynna aðalstefnendum um stöðu félagsins, þ.e. gjaldþrot þess, fyrirsamningsgerðina og ekki síður um hina einhliða nafnabreytingu sem gerð hafi verið.Gagnstefnandi,Stefán Einarsson ehf., hafi gengið inn í hinn meinta samning at­huga­semdalaustog áætlað að uppfylla skyldur hins upphaflega samningsaðila án sam­ráðs viðaðalstefnendur. Í framhaldi af því hafihann tekið við greiðslu frá þeim, þrátt fyrir vitneskju um að þau hafi taliðsig vera að greiða til Reisum byggingarfélags ehf. og teljist hann því einnigskaðabótaskyldur vegna ólögmætrar háttsemi sinnar. Þetta m.a. valdi því að samningurinn teljistógildur, þar sem aðalstefnendur verði ekki bundnir af sínum hluta hans þegarupphaflegur gagnaðili efni ekki sína skuldbindingu og reynist skorta hæfi tilað takast á hendur skuldbindingu samkvæmt kauptilboðinu. Þá sé til þess að líta að óheimilt hafi veriðað skuldbinda gagnstefnandann Stefán Einarsson ehf. samkvæmt kauptilboði þarsem samningurinn feli í sér skyldur sem falli utan tilgangs og starfsemi hanssem einkahlutafélags.StefndaFríða Maríanna hafi ekki haft umboð til að skuldbinda gagnstefnanda með þeimhætti sem hún hafi gert, svo sem áskilið sé í 7. gr. fasteignakaupalaga nr.40/2002, sbr. og almenna reglu félaga- og samningaréttar um umboð, svoundirritun hennar hafi ekki gildi. Húnhvorki sé né hafi verið fyrirsvarsmaður eða prókúruhafi gagnstefnanda og hafiþví enga heimild haft til að skrifa undir fyrir hönd félagsins eða gefafyrirmæli um ráðstöfun fjármuna, líkt og hún hafi gert til stefndaDaníels. Stefnda Fríða Maríanna verði aðteljast persónulega ábyrg fyrir tjóni sem aðalstefn­endur hafið orðið fyrir,þar sem ábyrgðartakmörkun félagsmanna gagnvart skuldbind­ingum StefánsEinarssonar ehf. eigi alls ekki við um stefndu Fríðu. Það að hún hafi eftir einhliða aðilaskipti ásamningnum tekið sér ákvörðunarvald um hvert stefndi Daníel ætti að ráðstafagreiðslum hafi leitt til þess að aðalstefnendur hafi orðið fyrir því tjóni semgerð hafi verið grein fyrir og sé stefnda Fríða því skaðabótaskyld, sbr. og 25.gr. samningalaga nr. 7/1936, þannig að auk sakarábyrgðar samkvæmt skaðabóta­reglunniberi stefnda Fríða Maríanna hlutlæga bótaábyrgð gagnvart aðalstefnendum. Með því að hún hafi tekið við fjármunum semhún hafi sjálf ætlað að myndu ganga til gagnstefnanda hafi hún blandað meðólögmætum hætti fjárhag sínum og þess aðila með þeim hætti að ekki verði sundurskilið með þeim. Þessi háttsemi farigegn meginreglu félagaréttar um að viðsemjanda einkahlutafélags sé ljóst viðhvern sé samið. Hér séu engar reglur semgildi um félög með takmarkaða ábyrgð virtar.Gagn­stefnandi Stefán Einarsson ehf. og stefnda Fríða Maríanna virðisthafa stofnað til óformlegs félagsskapar sín á milli. Verði því að miða við að þau séu in solidumábyrg fyrir tjóni stefnanda og beri að greiða þeim kröfu þeirra. Þá blasi við að engin grein hafi verið gerðfyrir ráðstöfun umþrættra fjármuna, en yfirlýsing stefndu Fríðu Maríönnu ítölvupósti frá 18. febrúar 2013 um að greiðslum hafi verið ráðstafað afgagnstefnanda Stefáni Einarssyni ehf. í efni vegna húsbyggingar standist ekki,miðað við upplýsingar um að greiðslum hafi ekki öllum verið ráðstafað tilfyrirtækisins.Aðalstefnendurkveðast byggja á því að það gangi gegn meginreglunni um samningsfrelsi aðbreyta um samningsaðila á skjali líkt og stefndu hafi gert og ganga þannig inní tvíhliða samning án samþykkis gagnaðilans.Einnig verði að telja að með breytingu á aðila á kauptilboðinu hafiupphaflegu tilboði aðalstefnenda verið hafnað og geti það ekki orðiðgrundvöllur samnings, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1936.Aðalstefnendurhafi ætlað sér að semja við Reisum byggingarfélag ehf., en ekki gagnstefnandannStefán Einarsson ehf. Þannig sé byggt áþví að samningurinn hafi aldrei komist á, þar sem forsendur samningsgerðarinnarhafi brostið við undirritun stefndu Fríðu Maríönnu. Stefndu hafi öll vitað af þeirri forsenduaðalstefnenda við samningsgerðina að þau hafi talið sig vera að semja viðReisum byggingarfélag ehf., en aðalstefnendur hafi í upphafi við áætlun umhúsbyggingu haft samband við stefndu Fríðu Maríönnu sem forsvarsmann þessfélags. Hafi hún svarað fyrirspurninni16. ágúst 2012 og sagt m.a. að þau sérhæfðu sig í timburhúsum. Síðan hafi hún sagt í tölvupósti 29. ágúst2012 að ef vantaði mann með gröfu til að ,,taka upp úr“ væri spurning um aðheyra í föður hennar og fá verð frá honum.Faðir stefndu Fríðu Maríönnu sé forsvarsmaður gagnstefnanda Stefáns Einarssonarehf. Í tölvupósti frá stefndu FríðuMaríönnu sama dag sé tekið fram að faðir hennar taki um það bil 20.000 krónur áklukkustund með virðisaukaskatti. Það séþví ljóst að aldrei hafi verið litið á Reisum byggingarfélag ehf. oggagnstefnanda Stefán Einarsson ehf. sem einn og sama aðilann, enda hafi stefndaFríða Maríanna ekki komið svo fram við aðalstefnendur.Aðalstefnendurkveðast byggja á því að meintur samningur sé óskuldbindandi þar sem hann hafiverið ógildur frá upphafi. Stefndu hafileynt mikilvægu atriði varðandi samningsgerðina þar sem aðalstefnendur hafitalið sig vera að semja við Reisum byggingarfélag ehf. en ekki gagnstefnandaStefán Einarsson ehf. og hafi stefndu þannig blekkt aðalstefnendur með þeimásetningi að áskilja sér hagsmuni sem ætlaðir hafi verið öðrum. Afleiðing hafi verið sú að aðalstefnendurhafi greitt fé samkvæmt meintum samningi til stefnda Daníels í þeirri röngu trúað þeim fjármunum yrði ráðstafað til upphaflegs gagnaðila. Það verði að teljast ákvörðunarástæða við samningsgerð hvern aðalstefnendur hafi valiðsem gagnaðila, það að Reisum bygging­arfélag ehf. hafi verið byggingarfélag enekki t.d. vélaleiga, líkt og gagnstefnandi Stefán Einarsson ehf., hafi skiptmiklu máli í ákvörðun aðalstefnenda um gagnaðila í mögulegum samningi umhúsbyggingu og hafi stefndu mátt gera sér grein fyrir því. Þeirri forsendu hafi verið breytt einhliða afstefndu með aðilaskiptum sem þau hafi engan rétt haft til. Teljist þetta svik og forsendubrestur ískilningi 30. gr. samn­ingalaga og meginreglna samningaréttar. Einnig verði að telja að það væri óheiðarlegtog ólögmætt að bera meintan samning fyrir sig samkvæmt 33. gr.samningalaga. Samningurinn teljist þvíógildur frá upphafi og stefndu skaðabótaskyld vegna tjóns aðalstefnenda insolidum.Þásegja aðalstefnendur að staða aðila hafi vægast sagt verið ójöfn þar semstefndi Daníel hafi engan veginn gætt hagsmuna þeirra og hafi ekki látið þauvita af því grundvallaratriði varðandi samningsgerðina að aðila hefði veriðbreytt eftir undirritun. Þess í stað hafi hann vakið ranglega þá trú hjá þeimað samningur væri í gildi við Reisum byggingarfélag ehf. og tekið við fjármunumfrá þeim. Ekki aðeins komi til skoðunaratvik við samningsgerðina, heldur hafi öll stefndu haldið þessum mikilvæguupplýsingum áfram frá aðalstefnendum uns þau hafi fengið upplýsingarnar síðareftir öðrum leiðum. Því verði að teljaað það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera meintansamning fyrir sig samkvæmt 36. gr. samningalaga.Aðalstefnendurkveðast telja sig hafa sýnt fram á að tjón hafi orðið, þar sem greiðslur semþau hafi innt af hendi fyrir ákveðið verk af hendi ákveðins verksala hafi veriðafhentar öðrum en þau telji sig hafa verið að semja við án þess að þau væruupplýst að neinu leyti um það.Aðalstefnendur hafi ekki móttekið neitt gagngjald fyrir þær greiðslursem þau hafi innt af hendi og hafi ekki upplýsingar um ráðstöfun fjár­munanna. Ljóst sé einnig að tjónið hefði ekki orðið efekki hefði verið fyrir háttsemi stefndu.Aðalstefnendurkveðast, ef ekki verði fallist á málsástæður þeirra um skaðabótaskyldu stefnduin solidum, byggja á sjónarmiðum um endurgreiðslu of­greidds fjár og skyldustefndu Fríðu og gagnstefnanda Stefáns Einarssonar ehf. til greiðslu. Endurgreiðslukrafa byggð á þessum málsástæðumbeinist því ekki að stefnda Daníel.Aðalstefnendur kveðast byggja á því að þau hafi innt af hendi greiðsluumfram skyldu, þar sem meintur samningur sé óskuldbindandi og hafi veriðógildur frá upphafi. Þannig hafi í raun engin krafa verið fyrir hendi ogaðalstefnendur hafi verið í rangri trú þegar þau hafi ráðstafað fjármunum sínumtil stefnda Daníels. Greiðslurnar hafihaft þann tilgang samkvæmt því sem aðalstefnendur hafi talið á þeim tíma, aðvera að hluta vegna efnda vegna samnings sem stefndu hafi breytt ánheimildar. Þar sem samningur hafi aldreikomist á milli aðila beri stefndu Fríðu og gagnstefnanda Stefáni Einarssyniehf. að endurgreiða þær fjárhæðir sem aðalstefn­endur hafi ráðstafað tilstefnda Daníels vegna viðskipta sem þau hafi talið að hafi komist á. Stefndu teljist ekki hafa verið í góðri trúum að gerðir þær sem hafi verið framkvæmdar við samningsgerðina hafi veriðleyfilegar eða ásættanlegar. Ekki verðitalið að það eitt að greiðslur hafi farið fram af hálfu aðalstefnenda getifalið í sér viðurkenningu á gildi samningsins eða lögmæti meintrar kröfustefndu samkvæmt honum þar sem atvik að baki samningsgerðinni sem lýst hafiverið hafi ekki komið í ljós fyrr en greiðslurnar hafi verið inntar af hendi afhálfu aðalstefnenda. Aðal­stefnendurhafi þannig enga vitneskju haft um gjaldþrot upphaflegs samningsaðila eða aðnýr aðili hefði verið færður á tilboðið í stað hins upphaflega. Meginregla sé í íslenskum rétti að þeir semfái fyrir mistök greidda peninga sem þeir eigi ekki rétt til, skuli endurgreiðaþá, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 32/2007.Í þessu máli hafi ekki eingöngu átt sér stað mistök heldur ólögmættafhæfi af hálfu stefndu sem lýst hafi verið hér að ofan og stefndu hafi ekkiátt tilkall til þeirra greiðslna sem ráðstafað hafi verið til þeirra, þar semsamningur hafi aldrei komist á og sé því skylt að endurgreiða aðalstefnendumupphæðina í heild.Aðalstefnendurkveðast byggja á almennu skaðabótareglunni um skaðabætur utan samninga, lögumnr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, einkum 9., 15., 16. og 27.gr., lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 7. gr. og lögum nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 25., 30., 33. gr. og 36. gr.,auk almennra reglna félagaréttar um stofnun og fyrirsvar félaga og ábyrgð áskuldbindingum þeirra, sbr. og lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög.IIIStefndiDaníel Guðmundsson tekur fram um málavexti að stefnda Fríða Marí­anna hafióskað eftir því að hann gerði samning vegna kaupa aðalstefnenda á efni og vinnuvið smíði húss sem hafi átt að reisa að Ytri-Tjörnum í Eyjafjarðarsveit. Stefndi hafi áður gert marga samninga fyrirstefndu Fríðu Maríönnu eða öllu heldur félag sem hún hafi rekið og hafi heitiðReisum byggingarfélag ehf. Samningsaðilarhafi verið búnir að semja um allt sem viðskiptin varðaði áður en stefndi hafiverið beðinn að gera samninginn. Stefndihafi sett upp samninginn og Reisum byggingarfélag ehf. verið seljandi samkvæmthonum. Aðalstefnendur hafi undirritaðsamninginn en þá hafi stefnda Fríða Maríanna ekki verið viðstödd. Hún hafi komið á skrifstofu stefndasíðar. Hún hafi þá sagt að það þyrfti aðbreyta samningnum og gert það síðan sjálf og það hafi verið ákvörðun sem húnhafi tekið ein og framkvæmt. Stefndihafi lagt áherslu á það við stefndu Fríðu Maríönnu að hún yrði að látastefnendur vita af breyt­ingunni og hún hafi lofað að gera það. Stefndi hafi ekki vitað annað en að stefndaFríða Maríanna hefði látið aðalstefnendur vita um breytinguna. Fyrsta greiðsla hafi verið greidd inn áfjárvörslureikning hans 2. nóvember 2012 og næst 11. janúar 2013. Af því tilefni hafi stefndi haft samband viðaðalstefnandann Baldur Helga sem hafi tjáð honum að hann hefði vissu fyrir þvíað teikningar hefðu verið samþykktar hjá byggingafulltrúa sem hafi veriðskilyrði fyrir greiðslu samkvæmt 2. tl. í a lið samningsins. Næst hafi stefndi heyrt í aðalstefnandaBaldri Helga, líklega í febrúar 2013, þegar hann hafi tjáð stefnda að Reisumbyggingarfélag ehf. hefði verið úr­skurðað gjaldþrota. Hafi aðalstefnandi Baldur Helgi krafist þessað samningnum yrði breytt sem stefndi hafi gert, en það skjal hafi ekki veriðundirritað af aðalstefnendum. Stefndiviti ekki hvaða samskipti hafi verið milli aðalstefnenda og annarra stefndueftir þetta og engum fjárkröfum hafi verið beint að honum fyrr en með birtingustefnu.Stefndibyggir á því að í stefnu sé sagt að kröfur á öllum stefndu byggi á máls­ástæðumum skaðabótaábyrgð utan samninga og hlutlægri ábyrgð samkvæmt samn­ingalögum.Málsástæður séu síðan reifaðar þannig að ýmist sé byggt á því að samningur hafikomist á eða að svo hafi ekki verið.Hvað sem þessu líði hljóti að liggja í augum uppi að ekki hafi veriðsamningssamband milli stefnenda og stefnda.Skaðabótaábyrgð hans verði því ekki reist á hlutlægri ábyrgð samkvæmtsamn­ingalögum. Sá grundvöllur semstefnendur leggi með þessu og síðan reifun á máls­ástæðum sé á reiki. Stefndi telji að ekki hafi komist ásamningssamband milli sín og aðalstefnenda.Sá samningur sem hann hafi gert geti ekki talist vera kaupsamningur umfasteign, aðalstefnendur hafi átt lóðina að Ytri-Tjörnum. Samningurinn beri öll einkenni verksamningsþar sem greiðsla verktakans hafi verið efni og vinna við bygg­ingu einbýlishússúr timbri. Aðalstefnendur byggi kröfursínar á hendur stefnda m.a. á lögum nr. 99/2004. Í því sambandi verði að benda á það að í 1.mgr. 1. gr. laganna sé kveðið á um hvert verksvið og fasteignasala sé samkvæmtþeim. Sú meginregla sem hér skipti málisé að átt sé við milligöngu um kaup og sölu fasteigna. Í 5. mgr. 1. gr. laganna sé regla sem heimiliþeim sem hafi atvinnu af byggingu fasteigna að annast sölu þeirra, þó þannig aðöll skjöl sem varði sölu fasteignarinnar skuli gerð af fasteignasala. Svo virðist sem eftirlitsnefnd Félagsfasteignasala telji að framangreind regla eigi við þó vísað sé til 3. mgr. 1.gr. laga nr. 99/2004 til stuðnings ákvörðun.Stefndi telji að þessi regla eigi ekki við í þessu tilviki. Um þennan skilning virðist ekki veraágreiningur því að í stefnu komi fram að aðalstefnendur telji regluna í 5. mgr.1. mgr. ekki eiga við um verk stefnda.Hugtakið fasteign hafi venjulega verið skilgreint svo að um sé að ræðaafmarkað land ásamt eðlilegum hlutum þess og þeim mannvirkjum sem séu varanlegaskeytt við landið. Í málinu virðist veraóumdeilt að Reisum byggingarfélag ehf. hafi ekki átt lóðina að Ytri-Tjörnum eðahaft hana á leigu heldur hafi aðalstefnendur átt hana og haft öll umráð yfirlóðinni. Skuldbindingu seljanda sé lýstþannig að hann taki að sér að byggja hús fyrir kaupendur samkvæmtskilalýsingu. Þegar stefndi hafi komiðað þessu verki hafi verið búið að semja um verð og gera skilalýsingu. Þrátt fyrir að notað hafi verið staðlað formfyrir tilboð í fasteign og á bakhlið þess segi að lög nr. 40/2002 gildi um réttarsambandaðila þá sé ekki unnt að líta á samninginn sem kaupsamning um fasteign. Sé þaðefni samningsins sem hér ráði.Samningurinn hafi því verið verksamningur og því telji stefndi að reglumlaga nr. 99/2004 verði ekki beitt í þessu máli.Lögin gildi um þá starfsemi fasteignasala sem þeim sé fenginneinkaréttur til að stunda samkvæmt 1. gr. laganna en gildi ekki almennt um öllverk sem fasteignasali taki að sér. Umábyrgð á hugsanlegum mistökum stefnda í þessu máli gildi því almennar reglurskaðabótaréttarins.Aðalstefnendurfullyrði í stefnu að stefndi hafi átt aðild að því að breyta samn­ingi aðila ogmeð því valdið þeim tjóni. Kveðststefndi hafna þessu. Þegar stefnda FríðaMaríanna hafi komið á skrifstofu hans til að undirrita samninginn hafi hún sagtað hún ætlaði ekki að nota Reisum byggingarfélag ehf. Hún hafi síðan breytt skjalinu eins og þaðberi með sér. Stefndi hafi bent henni áað hún yrði að láta stefnendur vita af þessari breytingu og hún hafi sagst ætlaað gera það. Stefndi hafi áður gertmarga samninga fyrir Reisum byggingarfélag ehf.Allt hafi það gengið vel og því hafi stefndi ekki haft ástæðu til aðvantreysta stefndu Fríðu Maríönnu í þessu tilviki. Hann hafi ekki vitað um gjaldþrot Reisumbyggingarfélags ehf. á þessum tíma. Hannhafni því að hafa beitt blekkingum eins og fullyrt sé í stefnunni. Hann hafi ekki vitað fyrr en í febrúar 2013að stefnda Fríða Maríanna hefði ekki látið stefnendur vita um breytingu áskjalinu. Á sama tíma hafi hann frétt aðReisum byggingarfélag ehf. hefði verið úrskurðað gjaldþrota í október 2012.Áþeim tíma sem samningurinn hafi verið gerður hafi stefndi ekki vitað að Reisumbyggingarfélag ehf. hefði verið úrskurðað gjaldþrota. Í ljósi fyrri viðskipta hafi hann settfélagið inn sem seljanda. Skjalið hafiverið lesið yfir, án þess að stefnda Fríða Maríanna gerði athugasemd. Stefndi hafi því verið í góðri trú þegarskjalið hafi verið gert. Hann hafi ekkivitað um gjaldþrot félagsins og ekki mátt vera kunnugt um það, því ekki hafiverið búið að birta innköllun þegar hann hafi gert skjalið.Stefndikveðst telja í ljósi þessara atvika langsótt að byggja á því að hann beriábyrgð á hugsanlegu tjóni aðalstefnenda.Eigi stefnda Fríða Maríanna ein sök í málinu. Hljóti hún að hafa vitað að Reisum byggingarfélagehf. væri gjaldþrota þegar samningurinn var lesinn yfir, en þrátt fyrir þaðhafi hún engar athugasemdir gert.Hugsanlegt tjón aðalstefnenda verði eingöngu rakið til þessarar háttsemihennar. Það tjón sem aðalstefnendurtelji sig hafa orðið fyrir verði ekki rakið til þess að skjalinu hafi veriðbreytt. Ekki hafi verið skýrt út, hvaðaáhrif breytingin hafi haft á réttarstöðu aðalstefnenda. Þau hafi undirritað skjal, þar semviðsemjandinn hafi verið gjaldþrota og það liggi fyrir að þrotabúið hafi ekkihaft í hyggju að eiga aðild að þessum við­skiptum. Breytingin sem stefnda Fríða Maríanna hafigert hafi ekki breytt réttarstöðu aðalstefnenda. Ef þau hafi orðið fyrir tjóni verði það rakiðtil þess að stefnda Fríða Maríanna hafi ekki upplýst að Reisum byggingarfélagehf. væri gjaldþrota, þegar samningurinn hafi verið lesinn yfir. Samningurinn hafi því verið ógildur fráupphafi og það sé ástæðan fyrir hugsanlegu tjóni aðalstefnenda, en ekkibreytingin sem stefnda Fríða Maríanna gerði síðar.Samkvæmtsamningsákvæðum hafi aðalstefnendur átt að greiða við undirritun 2.205.000krónur og sömu fjárhæð þegar teikningar yrðu samþykktar. Þau hafi greitt þessar greiðslur til stefndaí samræmi við samningsákvæði um greiðslustað.Engin samskipti hafi verið milli aðalstefnenda og stefnda áður en fyrrigreiðslan hafi verið innt af hendi, enda hafi sú greiðsla ekki verið háðframvindu verksins. Eftir að stefndihafi orðið var við að búið var að greiða seinni greiðsluna hafi hann haftsamband við aðalstefnanda Baldur Helga og hafi komið fram að hann hefði gengiðúr skugga um að búið væri að samþykkja teikningar í samræmi við áskilnað þarum. Stefnda Fríða Maríanna hafi mæltfyrir um það hverjum skyldi greitt það fé sem aðalstefnendur hafi innt afhendi. Kveðst stefndi ekki geta fallistá að honum verði virt það til sakar að greiða féð út í samræmi við fyrirmælistefndu Fríðu Maríönnu. Það verði aðleggja til grundvallar við sakarmat að hún hafi haft ráðstöfunarrétt á þessufé. Af málatilbúnaði aðalstefnenda verðiráðið að þau telji að stefndi hefði átt að ganga úr skugga um að hún hefðiformlega heimild til að ráðstafa fénu.Kveðst stefndi ekki geta fallist á að sú skylda verði lögð á hann einsog atvik hafi verið. Geti ekki komið tilþess að aðalstefnendur geti byggt bótaskyldu hans á því að hann hafi ekkigengið eftir því að stefnda Fríða Maríanna framvísaði umboði til að ráðstafagreiðslunum. Hafi ekkert annað komiðfram en að hún hafi haft heimild til að ráðstafa þeim. Þvert á móti hafi hún komið fram í einu ogöllu í málinu fyrir hönd gagnstefnanda Stefáns Einarssonar ehf. Hafi stefnda verið bæði rétt og skylt aðverða við fyrirmælum hennar um ráðstöfun fjárins, sbr. a lið 9. gr. reglugerðarnr. 342/2005.Stefndiítrekar að hugsanlegt tjón verði ekki rakið til háttsemi hans. Hann telji að ekki sé orsakasamband millihugsanlegs tjóns og vinnubragða sinna.Orsök tjóns sé ekki sú að samningi var breytt, heldur sú að ekki hafiverið upplýst að Reisum byggingarfélag ehf. væri gjaldþrota þegar samningurinnvar lesinn yfir. Breyting á skjalinuhafi ekki haft nein réttaráhrif. Stefndahafi ekki verið kunnugt um gjaldþrotið og ekki verði gerð krafa um að hannhefði athugað hvort félagið væri gjaldfært.Einsog málið liggi fyrir, þá liggi ekki fyrir að aðalstefnendur hafi orðið fyrirtjóni. Í stefnu virðist vera gengið útfrá því að tjón þeirra nemi þeim fjárhæðum sem þau hafi greitt inn áverkið. Þessi þáttur málsins sévanreifaður og aðalstefnendur hafi ekki sannað tjón sitt, eins og þeim beri aðgera. Í málinu liggi fyrir tölvupósturþar sem meðstefndu bjóði bankaábyrgð til tryggingar á efndum. Aðalstefnendurhafi hafnað því boði. Hljóti að veraskylda þeirra til að takmarka tjón sitt, en það hafi þau ekki gert.Þákveðst stefndi mótmæla upphafstíma dráttarvaxta og sé kröfugerð aðal­stefnendaekki í samræmi við lög nr. 38/2001.IVStefndaFríða Maríanna og gagnstefnandi taka fram um aðalsök að stefnda hafi séð umsamningsgerð fyrir gagnstefnanda í verktöku og haft til þess fullt umboð.Gagnstefnandi hafi starfað náið með Reisum byggingarfélagi ehf. áður en þaðfélag fór í þrot 19. október 2012 og hafi félögin haft samvinnu um ýmsarframkvæmdir. Venjan hafi verið sú aðstefnda hafi séð um samningsgerð en gagnstefnandi um þau verkefni sem hún hafisamið um fyrir hann í tengslum við framkvæmdir, húsbyggingar o.fl.Gagnstefnandiog Reisum byggingarfélag ehf. hafi haldið úti sameiginlegri heimasíðu,reisum.is, sem stefnda hafi séð um að uppfæra, síðast 30. október 2013. Þar megi sjá að gagnstefnandi hafi staðið aðýmsum framkvæmdum, svo sem byggingu geymslna eða svokallaðra ,,hobbyskúra“,gerð bílastæðakants og endurnýjun verslunar.Stefndahafi verið í samningum fyrir hönd gagnstefnanda við aðalstefnendur frá ágúst2012. Samskipti hafi komist á í gegnum fyrrnefnda heimasíðu. Í tölvu­póstsamskiptumhafi komið fram á öllum stigum að stefnda væri í forsvari fyrir bæði Reisumbyggingarfélag ehf. og gagnstefnanda.Tölvupóstsamskipti hafi verið á þriðja hundrað, þar sem stefnda hafiunnið náið með aðalstefnendum við útfærslu húss og gerð teikninga vegnafyrirhugaðra framkvæmda að Ytri-Tjörnum.Aðalstefnendur hafi sjálf litið svo á að um tengd félög væri að ræða,sbr. orðalag í tölvupósti um að þeim fyndist eitthvert öryggi felast í því aðláta einn aðila gera allt og þau faðir stefndu væru nánast sama fyrirtæki. Stefnda kveðst telja ljóst að hún hafi komiðfram fyrir hönd gagnstefnanda við samningsgerð, enda hafi póstar veriðundirritaðir fyrir hans hönd auk Reisum byggingarfélags ehf.Stefndaog gagnstefnandi hafi verið í þeirri trú að húngerði samning fyrir hans hönd, enda hafi hún ritað undir i umboði hansog með vitund hans og vilja. Af ástæðumsem séu á ábyrgð fasteignasala hafi verið sá galli á endanlegum samningi aðReisum byggingarfélag ehf. hafi verið sett inn sem seljandi en ekkigagnstefnandi. Stefnda hafi undirritað fyrir hönd gagnstefnanda og breytt nafniseljanda í samningnum. Hér hafi einungisverið um að ræða óverulegan formgalla við frágang samnings hjá fasteignasala,en ljóst hafi verið að byggja ætti hús fyrir aðalstefnendur og gagnstefnandihafi haft bæði getu og vilja til þess.Ljóst sé að samningurinn hafi haft að geyma vilja aðila, sem um hafisamist í tölvupóstsamskiptum. Stefndahafi gert breytinguna með vitund fasteignasalans og hún hafi ekki þurft aðleggja fram umboð, sem hún hafi þó haft.Afástæðum sem stefndu og gagnstefnanda séu ókunnar hafi aðalstefnendur viljaðlosna frá samningnum í febrúar 2013.Stefnda hafi þá þegar í verktöku veitt gagnstefnanda mikla þjónustu íumfangsmiklum samskiptum við aðalstefnendur við gerð teikninga og útfærslurvegna hússins. Gagnstefnandi hafi þáþegar verið byrjaður á undirbúningi jarðvegsvinnu og flutt þung tæki aðYtri-Tjörnum. Stefnda hafi átt samskiptivið aðalstefnendur, setið fundi með sveitarstjórn og sótt um nauðsynleg leyfitil framkvæmda. Ágreiningur hafi komiðupp og aðilar leitað til lögmanna.Gagnstefnandi hafi skorað á aðalstefnendur að efna samninginn 11. mars2013, en þau neitað og krafist endurgreiðslu.Gagnstefnandi hafi sent greiðsluáskorun 10. júlí 2013, en enga greiðslufengið.Stefndaog gagnstefnandi kveðast byggja á því að hún hafi komið fram fyrir höndgagnstefnanda við samningsgerð um byggingu íbúðarhúss að Ytri-Tjörnum. Hún hafi haft fullt umboð hans. Byggt sé á almennum reglum samninga- ogkröfuréttar um ábyrgð manna á skuldbindingum sínum til stuðnings sýknukröfum.Stefndaog gagnstefnandi kveðast hvort um sig hafna því að geta borið sameiginlegaábyrgð með hinu og stefnda Daníel.Gagnstefnandi hafi falið stefndu að semja um verkið, sem hún hafi gertmeð milligöngu fasteignasala. Hún hafiritað undir fyrir hönd gagnstefnanda, sem hafi byrjað á verkinu. Bótaskylda sé því á því reist að stefnda hafimeð háttsemi sinni bakað sér og gagnstefnanda skaðabótaábyrgð og að stefndiDaníel hafi ekki gætt hagsmuna aðila við samningsgerðina.Stefndaog gagnstefnandi segja að eins og kröfugerð sé háttað sé byggt á kröfu vegnasaknæmrar háttsemi gagnstefnanda, vegna háttsemi stefndu, sem hafi farið meðsamningsgerð í verktöku fyrir hann, og kröfu vegna strangrar ábyrgðarfasteignasala sem hafi haft milligöngu við samningsgerð. Ekki sé ljóst hvernig sú kröfugerð ogmálatilbúnaður snúi að gagnstefnanda. Þegarmeta þurfi skilyrði samaðildar varðandi afmarkað sakarefni, eins og þau horfivið stefndu og gagnstefnanda, verði að líta til þess að þeir sem séu skyldaðirtil samaðildar verði fyrir sömu áhrifum af dómsniðurstöðunni. Með vísan til þess hvernig greint sé frámálsástæðum í stefnu varðandi bótagrundvöll hvers stefndu fyrir sig og hvernighann sé byggður á mismunandi grundvelli, telji hvorki stefnda né gagnstefnandisig geta borið óskipta ábyrgð með öðrum stefndu.Bæðikveðast einnig hafna því að hafa beitt blekkingum til að fá aðalstefnendur tilsamningsgerðar, eins og staðhæft sé í stefnu.Aðalstefnendur hafi haft frumkvæði að því að setja sig í samband viðstefndu Fríðu Maríönnu, sem á öllum stigum hafi komið fram fyrir gagnstefnandaog Reisum byggingarfélag ehf. Telja þauekki hafa verið skýrt að aðalstefnendur vildu aðeins semja við Reisumbyggingarfélag ehf. en ekki gagnstefnanda.Stefnda Fríða Maríanna hafi fengið greiðslur vegna töluverðrar vinnu,sem hún hafi lagt í samningsgerð, samskipti, teikningar og öflun tilboða. Gagnstefnandi hafi ráðstafað öðrum fjármunumeins og hann hafi talið nauðsynlegt í rekstri sínum. Bæði stefnda og gagnstefnandi hafi verið ígóðri trú um að samningur væri kominn á.Gagnstefnandi hafi haft stefndu sem umboðsmann til samninga og samningurhafi farið í gegnum fasteignasölu. Gagnstefnandi hafi starfað eftir samningnumog ekki enn fengið greitt fyrir framlag sitt á byggingarstigi 2, lið 3,samkvæmt kauptilboði.Aðþví leyti sem aðalstefnendur byggi á því að bygging fasteigna rúmist ekki innantilgangs gagnstefnanda vísa þau stefnda til þess að tilgangur félags sé fyrstog fremst til varnar félaginu gagnvart grandsömum viðsemjendum. Því hafi aldrei verið haldið fram aðgagnstefnandi sé ekki bundinn af samningnum, heldur hafi hann verið í þeirritrú frá upphafi. Hann hafi tekið að sérýmis verkefni og ljóst að hann starfi við ýmsa verktakastarfsemi. Þá sé birting á tilgangi félags samkvæmtsamþykktum þess ein og sér ekki nægileg sönnun þess að viðsemjandi hafi vitaðeða mátt vita um heimildarskortinn, samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 52. gr. laganr. 138/1994 um einka­hlutafélög, sbr. 2. mgr. 52. gr. Aðalstefnendur virðist því með einhverjumhætti byggja á reglum laga um einkahlutafélög til að sanna að gagnstefnandihafi ekki verið viðsemjandinn, þegar megintilgangur slíkra reglna sé að verndafélagið. Gagn­stefnandi kveðst hafna því að tilgangur hans og lög umeinkahlutafélög leiði til þess að hann sé ekki skuldbundinn af samningnum. Stefnda hafnar því að hún hafi ekki komiðfram fyrir hönd félagsins og ekki haft heimild til að skuldbinda það. Hún hafi haft umboð þess og notið liðsinnisfasteignasala við lokafrágang samnings.Hún hafi mátt treysta því að umboð hennar fæli í sér heimild til aðskuldbinda gagnstefnanda og að samningur væri kominn á, þar sem hann hafi fariðfram fyrir milligöngu fasteignasala, sem beri ríkar skyldur að lögum.Aðalstefnendurbyggi kröfu sína á hendur stefnda Daníel m.a. á því að hann hafi ekki gætthagsmuna kaupanda og seljanda, sbr. 15. gr. laga nr. 40/2002. Stefnda og gagnstefnandi kveðast telja, verðiþetta niðurstaðan, að þau hafi ekki beðið minna tjón en aðalstefnendur afþeirri háttsemi, enda hafi þau mátt treysta því að kominn væri á fullgildursamningur milli aðila eftir milligöngu fasteignasalans, sem beri ríkar skyldurað lögum.Þásé því hafnað sem ósönnuðu að aðalstefnendur hafi ekki haft hug á að semja viðgagnstefnanda. Segjast stefnda oggagnstefnandi telja aðrar ástæður að baki því að þau hafi hætt við verkið. Stefnda hafi komið fram fyrir höndgagnstefnanda við samningsgerð og undirskrift hans hafi verið í flestumtölvupóstum hennar. Þá hafiaðalstefnendur litið á gagnstefnanda og Reisum byggingarfélag ehf. sem svo gottsem sama aðilann.Þáhafna stefnda og gagnstefnandi því að gagnstefnandi hafi ekki mátt nýtafjármuni sem hafi verið greiddir honum eins og honum hentaði. Hafi gagnstefnandi tekið að sér verk og veriðreiðubúinn að standa við það.Varðandiþað atriði að gagnstefnandi hafi gengið athugasemdalaust inn í sam­ning Reisumbyggingarfélags ehf. án samráðs við aðalstefnendur, kveðast stefnda oggagnstefnandi ítreka að hún hafi komið fram fyrir hönd hans viðsamningsgerð. Hafi flestir tölvupóstarborið það með sér, sem og að stefnda hafi undirritað fyrir hönd gagnstefnanda,en ekki Reisum byggingarfélags ehf.,,Salan“ hafi farið fram með milligöngu fasteignasala og hafigagnstefnandi mátt treysta því að kominn væri á samningur milli aðila.Þákveðast þau hafna því að stefndu hafi verið óheimilt að skuldbindagagnstefnanda. Tilgangur félags sé til verndar félaginu sjálfu. Gagnstefnandihafi verið reiðubúinn til að efna samninginn sem gerður hafi verið fyrir hanshönd og geti aðalstefnendur ekki byggt einhliða riftun hans á því að þau teljihann ekki rúmast innan tilgangs gagnstefnanda.Jafnframt hafi stefnda haft skriflegt umboð frá gagn­stefnanda, enfasteignasali hafi aldrei óskað þess að honum yrði framvísað, eins og honumhefði verið í lófa lagið. Þá hafistefndu verið heimilt að gefa fasteignasalanum fyrirmæli fyrir höndgagnstefnanda.Gagnstefnandiog stefnda kveðast telja á það skorta að tjón aðalstefnenda sé sannað. Miði þauvið að tjónið nemi þeim greiðslum sem hafi verið inntar af hendi. Aðalstefnendur hafi með engum hætti tekiðtillit til vinnu sem hafi verið látin þeim í té. Þannig hafi stefnda unnið grunnteikningar ísamráði við aðalstefnendur og haft mikil samskipti um útfærslur á húsinu, val áefni, hurðum, gluggum, verið beðin um álit á gluggatjöldum, lýsingu o.fl. Fyrirliggi samþykktar teikningar, sem séu kostnaðarsamar og því sé allt tilbúið tilbyggingar hússins. Stefnda hafi sent aðalstefnendum fjölda teikninga ogtillögur í tölvupóstum og því framkvæmt töluverða vinnu í þágu aðalstefnenda,sem sé þeim til hagsbóta. Ekki sé tekiðtillit til þessa í stefnu og sé meint tjón alalstefnenda því verulega vanreifaðog ósannað. Sé meginreglaskaðabótaréttar að sá sem krefjist bóta skuli sanna tjón sitt og hafi enginnreki verið að því gerður.Verðiá annað borð fallist á bótaskyldu verði að líta til skyldu tjónþola til aðtakmarka tjón sitt. Gagnstefnandi hafi áöllum stigum verið tilbúinn að efna gerðan samning og skorað á aðalstefnendurað gera slíkt þann 11. mars 2013.Aðalstefnendur hafi sjálf kosið að rifta samningi og ekki veitt stefndueða gagnstefnanda möguleika á að efna hann, eða í það minnsta að ljúka þeimverkþætti sem gagnstefnandi hafi verið byrjaður á. Hafi þau bæði haft verulegan kostnað og vinnuþví samfara að undirbúa steypu á plötu og það verk verið hafið þegaraðalstefnendur hafi afþakkað alla vinnu.Hafi aðalstefnendum verið í lófa lagið að veita gagnstefnanda kost áúrbótum og að ljúka vinnu sem byrjuð hafi verið. Aðalstefnendur hafi engan reka gert að því aðsanna raunverulegt tjón, svo sem með dómkvaðningu matsmanna eða með öðrumhætti.Þákveðast stefnda og gagnstefnandi hafna því að sá samningur sem hafi komist á ítölvupóstsamskiptum og síðar verið staðfestur hjá fasteignasala hafi veriðgerður með þeim hætti að það fari gegn ákvæðum laga nr. 7/1936, eða aðóheiðarlegt sé að bera hann fyrir sig.Effallist verði á bótaskyldu kveðast stefnda og gagnstefnandi krefjast þess aðlitið verði til ofangreinds við ákvörðun bóta. Þá verði vinnu við samskipti viðaðalstefnendur, gerð teikninga og vinnu sem krafist var með reikningi dags. 27.maí 2012 skuldajafnað við kröfu aðalstefnenda.Sé um að ræða greiðslur sem hafi verið ráðstafað til stefndu oggagnstefnanda vegna kaupsamningsgreiðslna, 2.011.150 krónur annars vegar og1.805.000 krónur hins vegar, svo og reikning gagnstefnanda á henduraðalstefnendum, dags. 27. maí 2013, að fjárhæð 1.626.731 króna. Sé um að ræðaendurgjald fyrir vinnu og útlagðan kostnað, aðalstefnendum til hagsbóta.Þásé því mótmælt að bótakrafa verði byggð á reglum um endurgreiðslu of­greiddsfjár. Telji stefnda og gagnstefnandikröfuna óljósa og ekki verði séð hvernig hún geti beinst að þeim insolidum. Verði að setja slíka kröfu frammeð þeim hætti að sá sem krafinn sé um endurgreiðslu ofgreidds fjár skuliendurgreiða það sem til hans hafi runnið.Geti stefnda og gagnstefnandi ekki borið hér óskipta skyldu. Þá hafi aðalstefnendur lýst því yfir að300.000 krónur hafi runnið til óskylds aðila og sé óljóst hvernig stefnda oggagnstefnandi geti orðið bótaskyld vegna þerrar greiðslu.Verðireglum um endurgreiðslu ofgreidds fjár beitt, sé það bæði ósanngjarnt ogíþyngjandi, bæði fyrir gagnstefnanda og stefndu, að standa skil á allri stefnu­fjárhæðinnimeð vöxtum, þar sem hvort um sig hafi haft töluverðan kostnað og vinnu afmálinu og því ekki í raun hagnast á kostnað aðalstefnenda. Reglurum endurgreiðslu ofgreidds fjár eigi við þegar aðili fái greiðslu frá öðrumfyrir mistök eða misskilning. Einkumeigi þetta við þegar krafa sé ekki fyrir hendi, eða aldrei hafi verið gildkrafa að baki greiðslu. Þá eigireglurnar við þegar greidd hafi verið hærri fjárhæð en krafist hafi verið. Hér hafi verið um að ræða greiðslur semsamkomulag hafi komist á um í tölvupóstsamskiptum og gengið hafi verið frá ísamningi hjá fasteignasala.Rökstuðningur í stefnu lúti hins vegar að því að samningurinn hafi veriðógildur frá upphafi. Slík krafa sé krafaum vangildisbætur, sem eigi að gera samningsaðila eins settan og enginnsamningur hefði verið gerður. Í þvítilviki verði að taka tillit til þeirra hagsbóta sem aðalstefnendur hafi þegarhaft af þeirri vinnu sem framkvæmd hafi verið og auk þess gefa stefndu og gagnstefnandafæri á að takmarka tjónið.Þásé krafist sýknu af dráttarvaxtakröfu.Hafi aðalstefnendur ekki lagt fram upp­lýsingar sem þörf sé á til aðmeta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Tilvara sé þess krafist að dráttarvextir verði aðeins dæmdir frá þingfestingumálsins, en til þrautavara frá 13. apríl 2013, en fyrst hafi verið krafistgreiðslu með tölvupósti lögmanns 13. mars 2013.Þákveðast stefnda og gagnstefnandi telja að ef fallist verði á dómkröfuraðalstefnenda muni þau auðgast með óréttmætum hætti, þannig að öll sú vinna semlögð hafi verið fram í þágu þeirra verði þeim að kostnaðarlausu. Sé því krafist sýknu eða verulegrar lækkunardómkrafna.Stefndaog gagnstefnandi vísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991, einkum ákvæða 18. gr., 1. mgr. 80. gr., d-, e-og f- liða. Þá er vísað til sjónarmiða um óréttmæta auðgun og almennra reglnaskaðabótaréttar, laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, laganr. 40/2002 um fasteignakaup og laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.VGagnstefnandibyggir kröfur sínar í gagnsök á því að hann hafi unnið í þágu aðalstefnendasamkvæmt samkomulagi sem hafi komist á í tölvupóstsamskiptum og samningi. Hann hafi verið að hefja vinnu viðbyggingarstig 2, en samningsgreiðsla fyrir það hafi verið 4.410.000krónur. Þar sem aðalstefnendur hafi þáafþakkað verkið og rift samningi einhliða, geri gagnstefnandi nú kröfu umsanngjarnt endurgjald fyrir þau störf sem hann hafi framkvæmt í þágu verksins,en það sé stefnufjárhæð í gagnsök. Hafisamningsrofið verið ólögmætt.Gagnstefnandikveðst telja aðild sína óumdeilda.Stefnda Fríða Maríanna hafi komið fram fyrir hönd hans ítölvupóstsamskiptum. Ljóst hafi verið aðhvorki hún né gagnstefnandi hafi getað skuldbundið Reisum byggingarfélag ehf.26. október 2012, því það hafi þá þegar verið tekið til gjaldþrotaskipta, endahafi Fríða Maríanna undirritað samninginn fyrir hönd gagnstefnanda eins og húnhafi haft heimild til. Í samningnum hafiverið í raun að finna sameiginlegan vilja aðila um efni þess samnings sem hefðikomist á í tölvupóstsamskiptum áður.Gagnstefnandivísar til framlagðs reiknings og almennra reglna samninga- og kröfuréttar umábyrgð manna á skuldbindingum sínum.VIAðalstefnendurtaka fram hvað varðar gagnsök að gagnstefnandi byggi þar á ógildum samningi semhann sé ekki aðili að og innihaldi ekki ákvæði um þau verk sem hann telji sighafa innt af hendi. Hann byggi ekki áþví að sjálfstætt samkomulag hafi tekist um jarðvinnslu hans á fyrirhuguðubyggingarsvæði. Telji aðalstefnendur aðenginn samningur hafi komist á um jarðvegsvinnu, hvorki sjálfstætt né með öðrumhætti. Hafi gagnstefnandi aldrei orðiðgildur aðili að þeim samningi sem hann byggi kröfu sína á.Þákveðast aðalstefnendur mótmæla því að stefnda Fríða Maríanna hafi veriðforsvarsmaður gagnstefnanda eða haft umboð til að skuldbinda hann. Viðræður hafi verið við hana umjarðvegsvinnu, sem gagnstefnandi gæti mögulega unnið og hafi aðalstefnendurfengið tilboð þann 19. september 2012 vegna hennar. Þann 18. október 2012 hafi aðalstefnandi Elinsent stefndu Fríðu Maríönnu tölvupóst, þar sem hún hafi sagt að varðandi lóðinahaldi hún að þau aðalstefnendur hafi verið sammála um að láta ,,ykkur“ taka þaðverk líka, samkvæmt tilboði sem sent hafi verið og spurt hvort það ætti bara aðhalda sér. Ekki teljist felast í þessuafdráttarlaust samþykki á tilboði, heldur að aðalstefnandi Elin telji að þauætli að taka tilboðinu. Í framhaldinumegi finna frekari samskipti þeirra um jarðvegsvinnu og frost í jörð. Af þessum samskiptum megi ráða að ekkert hafiverið ákveðið um að taka tilboðinu og þaðan af síður hvenær jarðvinnsla myndiþá hefjast. Geri aðalstefnandi Elin ljóst að aðalstefnandinn Baldur Helgi séekki sannfærður um að hefja jarðvinnu á meðan frost sé í jörð. Sé því ljóst að aðalstefnendur hafi ekkistaðfest að þau myndu taka tilboðinu. Næstu samskipti aðila séu þann 21. janúar2013, þar sem gagnstefnandi hafi byrjað vinnu að aðalstefnendum fornspurðum, viðað moka upp möl fyrir jarðvegsskipti.Þar ítreki aðalstefnandi Baldur Helgi að ekki sé hægt að koma möl fyrirá fyrirhuguðu byggingarsvæði, auk þess sem hann vilji heldur hefja slíka vinnumeð vorinu. Þrátt fyrir þetta hafi gagnstefnandi flutt vélar á fyrirhugaðbyggingarsvæði 14. febrúar 2013, einnig að aðalstefnendum fornspurðum.Samkvæmtalmennum reglum samningalaga þurfi tilkynning um að tilboði sé tekið af hálfukaupanda að berast tilboðsgjafa til að verksamningur teljist kominn á.Aðalstefnendur hafi aldrei samþykkt tilboð formlega. Samningaumleitanir hafi ekki leitt tilstofnunar samnings, enda margt óljóst í tilboðinu. Þjónusta sem aðalstefnendur hafi þegið, semaðeins hafi verið tilboðsgerð, verði ekki talin þess eðlis eða svo mikil að meðhenni hafi samningur komist á. Ef svoverði litið á að tilboðið hafi verið samþykkt, þá hafi réttur aðili ekki tekiðvið því, þar sem stefnda Fríða Maríanna hafi ekki verið í forsvari fyrirgagnstefnanda. Engu að síður hafigagnstefnandi byrjað verk með einhliða ákvörðun. Hafi enginn samningur stofnast og berigagnstefnandi sönnunarbyrði af öðru. Beri hann áhættu af því að hafa byrjaðverk án þess að samningur eða samþykkt tilboð lægi fyrir.Eftalið verði að einhvers konar samkomulag hafi komist á, sé á því byggt aðaldrei hafi verið samið um upphaf verks og kostnaður sem gagnstefnandi teljisig hafa orðið fyrir sé því ekki á ábyrgð aðalstefnenda. Hvorki hafi verið samið um að hefja vinnu viðjarðvegsskipti, efnistöku eða flutning véla, þótt aðalstefnendur hafi fengiðsent tilboð í tölvupósti. Þau hafiviljað að jarðvegsvinna færi fram þegar liði á vorið 2013, svo ekki væri frostí jörðu.Aðalstefnendurhafi tilkynnt stefndu Fríðu Maríönnu um að verk samkvæmt samningi umhúsbyggingu héldi ekki áfram, eftir að upp hafi komist um einhliða aðilaskiptiað honum. Svo virðist sem samhliða því hafi gagnstefnandi hætt jarðvegsvinnusem hann hafi tekið einhliða ákvörðun um að byrja í janúar 2013. Hann hafi einnig tekið þá ákvörðun að flytjavinnuvélar á byggingarstað þann 14. febrúar 2013 án samráðs við aðalstefnendureða landeiganda. Sú skýring hafi veriðgefin að gagnstefnandi væri í viðræðum um húsbyggingar við annan aðila og þvíþyrfti að ljúka þessu verki sem fyrst.Ekki verði talið að viðræður hans við aðra ættu að koma niður áaðalstefnendum eða gefa honum rétt til að ákveða byrjun verks einhliða. Aðalstefnendurhafi ekki óskað eftir því að hafi yrði vinna við neinn þeirra verkliða semtaldir séu í fylgiskjali með reikningi gagnstefnanda og ekki sé hægt að ætlasttil þess af þeim að hafa sérstaklega óskað eftir að ekki yrði hafist handa viðjarðvegsvinnu, þar sem þau hafi þegar komið því á framfæri að þau kysu að slíkvinna færi fram um vorið. Að sögngagnstefnanda hafi vélar verið fluttartil verksins milli landshluta, en það hafi verið gert án samráðs viðaðalstefnendur, þótt þeim væri tilkynnt að gagnstefnandi væri búinn að fá tværfjögurra öxla bifreiðir til verksins.Einnig hafi vélar verið fluttar á byggingarstað án samþykkisaðalstefnenda eða landeiganda. Sé byggtá því að þessi atvik feli í sér brot gegn lögum um þjónustukaup nr. 42/2000, efsamkomulag hefði verið í gildi milli aðila.Þáliggi fyrir að gagnstefnandi hafi þurft að nota vélar sínar í verki fyrir annanog því þurft allt að einu að flytja vélar sínar milli landshluta.Efekki verði fallist á framangreint, sé byggt á því að jarðvegsvinna sé ekkiinnifalin í samningi um húsbyggingu, eins og gagnstefnandi byggi á. Hann virðist byggja á því að umkrafin fjárhæðsé hluti samningsgreiðslu fyrir verkið samkvæmt hinum ógilda samningi. Þar sé verkliður 3 tilgreindur: ,,Við byggingarstig 3. Plata uppsteypt.“ Undir kaflanum ,,Lóð“ komi fram að kaupandisjái sjálfur um allan lóðarkostnað ásamt lóðarvinnslu undir sökkla, þannig aðverktaki komi að lóðarhæðinni réttri fyrir uppslátt. Í tölvupósti segi að grunninum sé hægt aðhalda út af fyrir sig. Það sé því ljóstað hvorki hafi verið ætlunin að jarðvegsvinna væri innifalin, né hljóðisamningurinn um hana. Verði kröfurgagnstefnenda því ekki á honum byggðar.Eftalið verði að aðalstefnendur hafi tekið tilboði gagnstefnanda um jarðvegsvinnuog gagnstefnanda hafi verið rétt að hefja hana, sé byggt á því að reikningur ogfylgiskjal með honum séu ekki í neinu samræmi við tilboð sem stefnda FríðaMaríanna hafi sent. Eru mótmæli gegn einstökum liðum nánar reifuð í greinargerðaðalstefnenda í gagnsök.VIIAðalstefnandiBaldur Helgi, stefnda Fríða Maríanna, Daníel og Stefán Einarsson gáfuaðilaskýrslur fyrir dómi. Þá gáfu skýrslur vitnin Guðlaug Kristinsdóttir,Hjörtur Narfason og Ólafur Jónsson.Áþað verður fallist með stefnda Daníel að samningur sá sem málið varðar hafi íeðli sínu verið verksamningur, þótt hann væri settur á tilboðseyðublað um kaupog sölu fasteigna. Samt sem áður gathonum ekki dulist að til hans var leitað með samningsgerð og milligöngu umgreiðslur vegna sérþekkingar hans sem löggilts fasteignasala. Verður að líta svo á að honum hafi borið aðgæta þess, sérstaklega þegar til þess er litið að aðalstefnendur höfðu engasérþekkingu á slíkri samningsgerð, að skjalagerð og samningsgerð væri vönduð,hagsmunir aðila tryggðir og réttarstaða hvors um sig glögg.Viðþað verður að miða að á sameiginlegum fundi hafi ,,kaupsamningur“ verið lesinnupp að viðstöddum aðilum og stefndu Fríðu Maríönnu, sem hafi þá enga athugasemdgert við það að Reisum byggingarfélag ehf. væri ,,seljandi“, þrátt fyrir aðhenni hafi þá átt að vera ljóst að það félag hefði verið tekið tilgjaldþrotaskipta.StefndaFríða Maríanna breytti nafni seljanda í ,,Stefán Einarsson 420402-3250“, eftirað aðalstefnendur höfðu undirritað samninginn og undirritaði hann síðan fyrirhönd gagnstefnanda. Stefnda Daníel var um þessa breytingu kunnugt, en aðhafðistekki annað en að segja stefndu Fríðu Maríönnu að hún þyrfti að látaaðalstefnendur vita af henni. StefndaFríða Maríanna, sem segir að ef til vill hafi orðið misskilningur um þettamilli þeirra stefnda Daníels, gerði það ekki.Verður að virða þeim báðum þetta til gáleysis.Varnirstefndu Fríðu Maríönnu og Stefáns Einarssonar ehf. lúta að því að samningurhafi í öndverðu komist á milli aðalstefnenda og stefnda Stefáns Einarssonarehf., hvað sem líði því tilboðsskjali sem aðalstefnendur undirrituðu. Ekki verður fallist á að þetta sé nægilegasannað og ekki verður heldur fallist á að aðalstefnendur hafi í raun mátt látasig það einu gilda hvor aðilinn væri endanlegur viðsemjandi, vegna tengslaþeirra og stefndu Fríðu Maríönnu, sem kom fram af beggja hálfu.Samkvæmt27. gr. laga nr. 99/2004, sem þá giltu, bar fasteignasali ábyrgð á tjóni semhann eða starfsmenn hans ollu í störfum sínum, af ásetningi eða gáleysi. Þótt fallist sé á það með stefnda Daníel aðekki hafi verið um kaup eða sölu fasteignar að ræða og ákvæðið eigi þar afleiðandi ekki beinlínis við, verður að líta til þess að það verður að teljastnægilega ljóst af stefnu, þrátt fyrir að þar sé mjög vísað til þessa ákvæðis,að aðalstefnendur byggi einnig á almennum reglum um skaðabætur.Vegnanafnbreytingar á tilboðsskjalinu komst aldrei á gildur samningur umhúsbygginguna og mátti bæði stefnda Daníel og stefndu Fríðu Maríönnupersónulega og f.h. stefnda Stefáns Einarssonar ehf. vera það ljóst. Samt sem áður starfaði stefnda Fríða Maríannaf.h. stefnda Stefáns Einarssonar ehf. að undirbúningi framkvæmda, meðal annarsmeð útvegun samþykktra teikninga.Aðalstefnendur greiddu inn á verkið til stefnda Daníels eins og nánar errakið hér að framan, sem ráðstafaði fénu eftir fyrirmælum stefndu FríðuMaríönnu í þágu stefnda Stefáns Einarssonar ehf., þótt honum mætti vera ljóstað enginn samningur væri í gildi. Hitter rétt að taka fram að að þeim mistökum gerðum verður honum ekki sérstaklegavirt til sakar að greiða féð þangað sem stefnda Fríða Maríanna mælti fyrir um,enda liggur fyrir að hún starfaði í umboði stefnda Stefáns Einarssonar ehf.Þegarþetta er virt verður fallist á að stefndi Daníel og stefnda Fríða Maríanna,bæði persónulega og fyrir hönd stefnda Stefáns Einarssonar ehf., hafi bakað sérbótaskyldu gagnvart aðalstefnendum.Þegaraðalstefnendur áttuðu sig á því að enginn samningur væri í gildi kusu þau aðsemja ekki við stefnda Stefán Einarsson ehf. um verkið. Er ekki unnt að byggja á því að þeim hafiverið það skylt í því skyni að takmarka tjón sitt af því að hafa greitt tilþess aðila án þess að vera í samningssambandi við hann.Ljóster að aðalstefnendur telja sig hafa orðið fyrir tjóni sem nemur fjárhæð þeirragreiðslna sem þau inntu af hendi samkvæmt framansögðu. Þótt stefndu Fríða Maríanna og StefánEinarsson ehf. hafi lagt vinnu í undirbúning framkvæmda og útvegun teikninga,hefur ekki verið sýnt fram á að þar sé um að ræða verðmæti sem geti komiðaðalstefnendum að notum. Eru ekki efnitil að fallast á kröfur þeirra um skuldajöfnuð, sem reifaðar eru hér aðframan. Verður því að miða við aðaðalstefn­endur hafi orðið fyrir tjóni sem nemur þeim greiðslum sem þau inntuaf hendi í rangri trú um að gildur samningur lægi fyrir.Samkvæmtþessu verða stefndu í aðalsök dæmd í sameiningu til að greiða aðalstefnendumstefnufjárhæðina. Stefndu Fríða Maríannaog Stefán Einarsson ehf. verða dæmd til að greiða dráttarvexti í samræmi viðþrautavarakröfu sína þar um, enda verður fallist á þær röksemdir sem hún erstudd. Ekki eru skilyrði til að dæmastefnda Daníel til greiðslu dráttarvaxta fyrr en frá þeim tíma sem mál varhöfðað, sbr. 2. málslið 9. gr. laga nr. 38/2001 og til hliðsjónar 4. mgr. 5.gr. sömu laga.Þáverða stefndu dæmd til að greiða 900.000 krónur óskipt í málskostnað í aðalsök.VIIIKröfurgagnstefnanda í gagnsök eru á því byggðar að samningurinn hafi frá öndverðuverið í gildi milli hans og aðalstefnenda.Með vísan til niðurstöðu þar um hér að framan verður ekki á þessubyggt. Þá er tekið fram í skilalýsinguað gert sé ráð fyrir að ,,kaupandi“ sjái sjálfur um allan lóðarkostnað ásamtlóðarvinnslu undir sökkla og fyllingu inn í sökkla. Gagnstefnandi byggir ekki á að sérstakursamningur hafi tekist með aðilum um að hann ynni þessi verk. Þegar af þessum ástæðum ber að sýknaaðalstefnendur af kröfum hans í gagnsök.Málskostnaður í gagnsök ákveðst 300.000 krónur.Dóminnkveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari.DÓMSORÐ:Stefnduí aðalsök, Daníel Guðmundsson, Fríða Maríanna Stefánsdóttir og Stefán Einarssonehf., greiði í sameiningu aðalstefnendum, Baldri Helga Benjamínssyni og ElinuNolsöe Grethardsdóttur, 4.410.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. apríl 2013, stefndi Daníel þó aðeins frá 6.febrúar 2014, til greiðsludags og 900.000 krónur í málskostnað.Aðalstefnendureru sýkn af kröfum gagnstefnanda, Stefáns Einarssonar ehf., í gagnsök. Gagnstefnandi greiði aðalstefnendum 300.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 326/2015
Skaðabætur Miski Varanleg örorka Endurupptaka bótaákvörðunar Matsgerð Málflutningsyfirlýsing
Ágreiningur aðila laut að því hvort sú ófyrirsjáanlega breyting sem hafði orðið á heilsu H frá því að upphaflega var lagt mat á varanlegan miska hans og varanlega örorku af völdum slyss, sem hann varð fyrir árið 2005, væri þess eðlis að miska- og örorkustig væri verulega hærra þannig að hann ætti samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 kröfu til frekari skaðabóta. Fyrir lá að H hafði fengið greiddar bætur á grundvelli matsgerðar frá árinu 2006 þar sem varanlegur miski hans vegna slyssins var metinn 13 stig og varanleg örorka 10%. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar tveggja dómkvaddra manna, sem hafði verið aflað eftir uppkvaðningu héraðsdóms, var miski H metinn 27 stig og varanleg örorka 25%. Ekki var fallist á með L ehf. og T hf. að yfirlýsing H í þinghaldi í héraði, um að málið væri „nægjanlega upplýst án þess að matsgerðar væri aflað“, hefði falið í sér ráðstöfun á sakarefni samkvæmt 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, heldur hefði hún lotið að sönnunarfærslu sem aðilar einkamáls hefðu forræði á, sbr. 1. mgr. 46. gr. sömu laga. Af þeim sökum var ekki talið að H hefði með yfirlýsingunni fyrirgert rétti til að afla frekari sönnunargagna til stuðnings kröfu sinni í málinu eftir uppkvaðningu héraðsdóms, þar á meðal matsgerðar dómkvaddra manna. Með hliðsjón af því að matsgerðir dómkvaddra manna hefðu almennt ríkt sönnunargildi og að niðurstöðum matsgerðarinnar hefði ekki verið hnekkt, hvorki með yfirmatsgerð né á annan hátt, var talið að skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga um endurupptöku fyrri ákvörðunar væri fullnægt. Var L ehf. því gert að greiða H frekari bætur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 20. febrúar 2015. Ekkivarð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 8. apríl sama ár og áfrýjaði hann öðrusinni 5. maí 2015.Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiðasér 3.435.009 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. nóvember 2009 til 7. desember2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann aðallegamálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falliniður, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IMálsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi, þar á meðal er þar vísað tilmatsgerðar Leifs N. Dungal læknis og Birgis G. Magnússonar lögmanns 4. nóvember2006 þar sem varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins, sem hann varð fyrir 19.nóvember 2005, var metinn 13 stig og varanleg örorka hans 10%. Einnig er íhéraðsdómi gerð grein fyrir efni matsgerðar læknanna Leifs N. Dungal og GíslaÓlafssonar 28. janúar 2013 og álitsgerðar örorkunefndar 15. október sama ár þarsem lagt var að nýju mat á sömu atriði og áður greinir. Niðurstaða matsmannavar að varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins væri 18 stig og varanlegörorka hans 15%, en örorkunefnd komst að þeirri niðurstöðu að varanlegur miskiværi „18%“ og varanleg örorka sömuleiðis 18%.Málsaðila greinir ekki á um að ófyrirsjáanleg breyting hafi orðið áheilsu áfrýjanda frá því að upphaflega var lagt mat á varanlegan miska hans ogvaranlega örorku af völdum slyssins. Aftur á móti deila þeir um hvortbreytingin sé þess eðlis að miskastig og örorkustig sé verulega hærra en taliðvar í matsgerðinni 4. nóvember 2006 þannig að áfrýjandi eigi samkvæmt 11. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 kröfu til frekari skaðabóta úr hendi stefnda en hannfékk greiddar frá réttargæslustefnda á sínum tíma.Meðal gagna málsins er vottorð Björns Péturs Sigurðssonar, sérfræðings íbæklunar- og handarskurðlækningum, sem gerði að áverkum á vinstri hendiáfrýjanda í kjölfar slyssins sem hann varð fyrir. Í vottorðinu 27. október 2012lýsti læknirinn fjórum aðgerðum sem áfrýjandi gekkst undir á árunum 2009, 2010og 2012 vegna þrálátra verkja í hendinni. Í lok þess sagði: „Undirritaður hefurá ferli sínum líklega ekki sinnt neinum, sem búið hefur við jafn mikil einkenniog [áfrýjandi] í kjölfar stúfhöggs á fingrum. Undirritaður er þess vegnaþeirrar skoðunar, að við mat á miska þyrfti að hafa í huga miklar, langvinnarog í raun enn ófyrirséðar afleiðingar slyssins á færni og heilsu [áfrýjanda] ogað þau áhrif séu og hafi verið meiri en alla jafna við sambærilega áverka.“Með hliðsjón af lögskýringargögnum verður 1. mgr. 10. gr. skaðabótalagaskýrð á þann hátt að liggi fyrir sérfræðilegt álit um örorku- og miskastigtjónþola, svo sem matsgerð sérfróðra manna, geti hvor um sig, tjónþoli eða sásem krafinn er bóta, leitað álits örorkunefndar um þau atriði, sbr. fyrrimálslið málsgreinarinnar. Að fenginni matsgerðinni 28. janúar 2013 áttiáfrýjandi því rétt á að óska einhliða eftir álitsgerð nefndarinnar eins og hanngerði 4. september sama ár. Af þeim sökum hefur álitsgerð örorkunefndar 15.október 2013 fullt sönnunargildi í máli þessu.IIEftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp voru samkvæmt beiðniáfrýjanda dómkvaddir tveir sérfróðir menn, Magnús Páll Albertsson læknir ogIngvar Sveinbjörnsson lögmaður, til að meta þau atriði sem áður hafði veriðlagt mat á. Í matsgerð þeirra 26. maí 2015, sem lögð hefur verið fyrirHæstarétt, var fjallað á ítarlegan hátt um þær varanlegu afleiðingar sem matsmenntöldu að slysið hefði haft í för með sér fyrir áfrýjanda. Niðurstaða þeirra umvaranlegan miska áfrýjanda af þess völdum var að miskinn væri „hæfilega metinn27 stig þegar litið er til þess slyss einvörðungu.“ Þá var varanleg örorkaáfrýjanda vegna slyssins talin „rétt metin 25%.“ Við meðferð máls þessa í héraði hafði áfrýjandi 31. mars 2014 lagt frambeiðni um dómkvaðningu matsmanna. Í þinghaldi 15. maí sama ár var því lýst yfiraf hans hálfu að hann félli frá þeirri beiðni og teldi „málið nægjanlegaupplýst án þess að matsgerðar verði aflað.“ Stefndu halda því fram að við þessayfirlýsingu sé áfrýjandi bundinn samkvæmt 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og beri því að dæma málið á grundvelli þeirra matsgerða sem legiðhafi fyrir þegar hún var gefin. Áfrýjandi mótmælir þessu og telur sig hafagefið yfirlýsinguna í trausti þess að héraðsdómur yrði byggður á fyrirliggjandiálitsgerð örorkunefndar. Þar sem sú hafi ekki orðið raunin hafi forsendur fyrirhenni brostið. Ekki verður fallist á með stefndu að umrædd yfirlýsing áfrýjanda hafifalið í sér ráðstöfun á sakarefni, sem fjallað er um í áðurnefndri lagagrein,heldur hafi hún lotið að sönnunarfærslu, sem aðilar einkamáls hafa forræði á,sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Af þeim sökum verður ekki talið eins ogatvikum var háttað að áfrýjandi hafi með henni fyrirgert rétti til að aflafrekari sönnunargagna til stuðnings kröfu sinni í málinu eftir uppkvaðninguhéraðsdóms, þar á meðal matsgerðar dómkvaddra manna.IIISamkvæmt 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 skulu aðilar kvaddir á dómþing þarsem matsbeiðni er tekin fyrir og gefst matsþola þar með færi á að andmæla því að dómkvaðning fari fram á grundvelli beiðninnarog jafnframt að koma að athugasemdum við hæfi þess eða þeirra sem dómari hefurí hyggju að kveðja til matsstarfa. Þá er í 2. mgr. 62. gr. laganna kveðið á umað aðilum skuli tilkynnt með sannanlegum hætti hvar og hvenær verður metið svoað þeim gefist kostur á að tjá sig um matsatriði og gögn á matsfundi. Meðalannars af þessum sökum hefur matsgerð dómkvaddra manna að öðru jöfnu ríktsönnunargildi um það sem þeir hafa lagt mat á. Eins og áður greinir liggur fyrir Hæstarétti matsgerð dómkvaddra manna,sem áfrýjandi aflaði að héraðsdómi gengnum, og bera endurrit úr þingbók þar semdómkvaðning fór fram og matsgerðin sjálf það með sér að í hvívetna hafi veriðgætt áðurgreindra ákvæða laga nr. 91/1991. Hefur niðurstöðum matsgerðarinnarekki verið hnekkt, hvorki með yfirmatsgerð né á annan hátt. Með skírskotun tilþessa og efnis matsgerðarinnar, svo og með hliðsjón af öðrum gögnum málsins,verður sú niðurstaða hennar lögð til grundvallar að varanlegur miski áfrýjandavegna slyssins 19. nóvember 2005 sé 27 stig þegar litið er til þess slysseinvörðungu, sbr. 4. gr. skaðabótalaga. Einnig að varanleg örorka hans af þessvöldum sé 25%, sbr. 5. gr. laganna. Samkvæmt því er fullnægt skilyrðum 11. gr.þeirra um endurupptöku fyrri ákvörðunar um þau atriði. Þar sem bótakrafaáfrýjanda, sem reist er á álitsgerð örorkunefndar, er miðuð við lægra miskastigog minni varanlega örorku en að framan greinir verður hún að fullu tekin tilgreina.Miðað við þau gögn, sem lágu fyrirhéraðsdómi þegar hinn áfrýjaði dómur var upp kveðinn, verða ákvæði hans ummálskostnað og gjafsóknarkostnað staðfest.Samkvæmt áðurgreindum málsúrslitumverður stefnda gert að greiða málskostnað hér fyrir dómi sem renni í ríkissjóð einsog í dómsorði greinir. Þá fer um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstaréttieftir því sem þar segir. Dómsorð:Stefndi, Löndun ehf., greiði áfrýjanda, HansAðalsteini Gunnarssyni, 3.435.009 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. nóvember2009 til 7. desember 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Stefndi greiði 2.630.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem rennurí ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns áfrýjanda, 1.500.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2014.Mál þetta sem dómtekið var þann28. október 2014 var höfðað 5. nóvember 2013 af hálfu Hans AðalsteinsGunnarssonar, Sogavegi 74, Reykjavík á hendur Löndun ehf., Kjalarvogi 21,Reykjavík til greiðslu bóta og á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24,Reykjavík, til réttargæslu.Endanleg dómkrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiðahonum bætur að fjárhæð 3.435.009 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá 7. nóvember2009 til 7. desember 2013 samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr.38/2001 af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá erkrafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, þar er með talinnkostnaður stefnanda af 25,5% virðisaukaskatti og allur útlagður kostnaðurstefnanda af því að færa fram sönnur á tjón sitt, allt eins og mál þetta værieigi gjafsóknarmál, en stefnanda hefur verið veitt gjafsóknarleyfi til rekstursmálsins.Stefndi krefst þess að verðasýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þá krefjast stefndi ogréttargæslustefndi þess að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnaðsamkvæmt samkvæmt mati dómsins.Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaStefnandi var starfsmaður stefndaLöndunar ehf. við uppskipun í Reykjavík þann 19. nóvember 2005 þegar hannklemmdist illa við það að keðja vafðist utan um vinstri hönd hans og sködduðustvið það þrír fingur handarinnar allmikið.Í læknisvottorði Björns PétursSigurðssonar, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum og handarskurðlækningum áLandspítala − háskólasjúkrahúsi, segir m.a. að komið hafi verið með stefnanda ísjúkrabíl á slysa- og bráðadeild LSH í Fossvogi og hafi aðgerð verið gerð samakvöld. Sjúklingur hafi verið með ferska áverka á vinstri löngutöng, baugfingriog litlafingri vinstri handar. Hann hafði misst strax framan af löngutöng ogsíðar, vegna blóðþurrðar, tæplega hálfan baugfingur og tæplega hálfanlitalfingur. Horfur sjúklings voru taldar þær að auk augljóss lýtis myndivinstri höndin nýtast honum verr í framtíðinni vegna veikara grips og skertsþols við áreiti og kulda. Til að meta afleiðingar slyssinsvoru upphaflega fengnir þeir Leifur N. Dungal læknir og Birgir G. Magnússonlögfræðingur. Með matsgerð 4. nóvember 2006 var varanlegur miski stefnandametinn 13 stig og varanleg örorka hans 10%. Stöðugleikapunktur, þegar ekki varvon á frekari bata, var talinn 19. mars 2006. Réttargæslustefndi viðurkenndibótaskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda Löndunar ehf. og var tjón stefnandagert upp á árinu 2006. Tók stefnandi við bótum úr hendi réttargæslustefnda ágrundvelli þessa mats án fyrirvara. Stefnandi var enn fremur metinn af ReyniArngrímssyni, lækni Tryggingastofnunar, og mat hann varanlega örorku stefnanda13% 8. maí 2007. Stefnandi gekkst undir fjórarlæknisaðgerðir á árunum 2009–2012 hjá Birni Pétri Sigurðssynibæklunarskurðlækni. Skurðaðgerðir þessar leiddu til brottnáms á stúfumbaugfingurs og litlafingurs og til mjókkunar vinstri handar. Réttargæslustefndiféllst af þessu tilefni á beiðni stefnanda um að afleiðingar slyssins yrðumetnar að nýju. Til þess að meta hvort fyrir hendi væru skilyrði 11. gr.skaðabótalaga um endurupptöku, að ófyrirséðar breytingar hefðu orðið á heilsutjónþola frá því fyrra matið fór fram árið 2006 og hvort afleiðingar slyssinsværu meiri en áður var talið, voru fengnir til matsstarfa læknarnir Leifur N. Dungalog Gísli Ólafsson. Stefnandi átti að baki nokkraslysasögu, en hann lenti í umferðarslysum 11. apríl 1996 og 5. apríl 2001.Varanleg örorka vegna fyrra slyssins var metin engin en miski 2 stig, varanlegörorka og miski voru metin 15% vegna seinna slyssins. Stefnandi var því ekkimeð fulla starfsorku þegar hann varð fyrir slysi því sem óskað var mats á. Aukþessara slysa hafði stefnandi þegar til endurmatsins kom lent í umferðarslysi7. mars 2008 og var varanlegur miski og varanleg örorka vegna þess slyss metin10%. Í matsgerð 28. janúar 2013 kemur fram að áður en endurmat læknanna fórfram hafi stefnandi verið metinn til 40 stiga varanlegs miska og 35%varanlegrar örorku. Þar eru meðtaldar afleiðingar vinnuslyssins samkvæmt fyrramati, 13 miskastig og 10% varanleg örorka. Matsmennirnir komust að þeirriniðurstöðu að verkjaferli og aðgerðir í kjölfar slyssins 19. nóvember 2005hefðu með engu móti verið fyrirsjáanleg við fyrri matsgerðina. Matsmennirnirtöldu því rétt að meta varanlegan miska og varanlega örorku á nýjan leik.Varanlegur miski var nú metinn til 18 stiga og varanleg örorka 15%. Í niðurstöðukafla matsgerðarlæknanna þann 28. janúar 2013 segir svo:Þaðslys sem hér er til umfjöllunar gerðist 191105 þegar Hans skaddaðist illa ávinstri hönd í vinnuslysi í Reykjavíkurhöfn. Tæpu ári eftir það slys var hannmetinn til 13 stiga varanlegs miska og 10% varanlegrar örorku. Á matsfundi íágúst 2006 kvartaði Hans um mikla viðkvæmni í stúfum baug- og litlafingurs enminni óþægindum í löngutöng. Gert hafði verið stúfhögg á tveimur fyrrgreindufingrunum en framan af löngutöng hafði klemmst hluti í slysinu sjálfu. Matsmennfundu mikla viðkvæmni í stúfum vinstri handar og þykknun á stúfendum.Vegnaþrálátra einkenna frá vinstri hönd reyndi Björn Pétur Sigurðssonhandarskurðlæknir aðgerð í tvígang á árunum 2009 og 2010 þar sem taugahnoð vorufjarlægð og flutt til úr fingurgómum. Þessar aðgerðir skiluðu Hans litlumárangri. Því gerði BPS þriðju aðgerðina 060112 þar sem hann fjarlægði vinstrilitlafingursstúf og miðhandarbein hans að hluta. Einnig stytti hann stúfbaugfingurs. Óþægindi Hans frá litlafingurssvæði rénuðu nokkuð eftir þetta enáfram bjó hann við verulega verki frá baugfingri. Vegna þessa gerði BPS ennaðgerð 221012, þar sem baugfingursstúfur var brottnuminn. Allgóður árangurvirðist hafa náðst með þeirri aðgerð, dregið hefur úr verkjum en í staðinnhefur reyndar réttigeta vísifingurs og [löngutangar] skerst.Viðskoðun er að finna vel gróið ör eftir mjókkun á vinstri hönd, búið er aðfjarlægja litlafingursstúf og miðhandarbein að hluta, einnig hefur baugfingurverið fjarlægður. Eymsli eru talsverð ástúfhöggssvæði, örberði og skyntruflun, svo sem vænta mátti. Skerðingu á réttigetu má væntanlega rekja tilörmyndunar.Ljóster að þetta verkjaferli og aðgerðir í kjölfarið voru með engu mótifyrirsjáanlegar við fyrri matsgerð. Búið er að skerða vinstri hönd nokkuðumfram það sem þá var lýst og ljóst að viðmið úr miskatöflum örorkunefndar þáeiga ekki lengur við. Meðferðarlæknir lýsir óvissum horfum um farnað þessararhandar í mjög greinargóðu vottorði sínu.Matsmenntelja því að meta skuli varanlegan miska og varanlega örorku á nýjan leik. Með hliðsjón af miskatöflum örorkunefndartelst varanlegur miski nú eðlilega metinn 18 stig.Ljóster að notagildi vinstri handar hefur minnkað enn frá því sem áður er lýst. Höndin nýtist Hans lítið til grips en hanngetur þó haft af henni verulegt gagn til stuðnings. Þannig takmarkar þessiáverki á höndina allmikið starfsval hans og gerir honum erfitt fyrir með öllþyngri störf. Varanleg örorka telst í þessu ljósi rétt metin 15%.Lögmaður stefnanda krafðist þessmeð bréfi 25. febrúar 2013 að réttargæslustefndi gengi til uppgjörs skaðabóta ágrundvelli matsgerðarinnar. Réttargæslustefndi hafnaði kröfunni með bréfi 6.mars 2013, þar sem félagið gat ekki fallist á að skilyrði 11. gr. skaðabótalagaværu uppfyllt. Með matsbeiðni 4. september 2013fór lögmaður stefnanda fram á að örorkunefnd léti í té skriflegt og rökstuttálit um afleiðingar vinnuslyssins. Réttargæslustefndi stóð ekki að matsbeiðnien undirritaði hana með þeirri skýringu að hún væri á ábyrgð og kostnaðtjónþola. Í álitsgerð örorkunefndar frá 15. október 2013 var varanlegur miskistefnanda metinn 18 af hundraði og varanleg örorka hans 18%.Í álitsgerð örorkunefndar segirsvo í niðurstöðukafla:Tjónþoliklemmdist illa á vinstri hendi í vinnuslysi 19. nóvember 2005. Hann fórsamdægurs í bráðaaðgerð á Slysadeild LSH í Fossvogi. Útlitið var slæmt, baug-og litlafingri varð ekki bjargað. Þeir voru aflimaðir í fjærenda á miðkjúkum(phalanx media) þann 9. desember 2005.Vegnaverkja, þegar frá leið voru þann 9. júní 2009 fjarlægð taugahnoð (neuroma) úrstúfum baugfingurs og litlafingurs og stúfur baugfingurs var styttur. Taugahnoðí stúfi baugfingurs var aftur til vandræða og 26. mars 2010 varð að færataugahnoðið úr stúfnum inn í lófa.Ennkomu verkir í stúf baugfingurs og taugahnoð voru að myndast í stúfilitlafingurs. Því var höndin mjókkuð íaðgerð 6. janúar 2012. Fjærhluti fimmta hnúaleggs (metacarpus V) var fjarlægðurog einnig stúfur litlafingurs. Stúfur baugfingurs var styttur í sömu aðgerð enhann var samt áfram til vandræða. Verkir voru áfram í honum og því var hann 22.október 2012 fjarlægður og taugahnoð við ölnarhlið fjórða hnúaleggs líka.Tveimur dögum síðar varð tjónþoli að leita á bráðadeild vegna mikillataugaverkja og var hann þá settur á öflugt taugaverkjalyf. Handarskurðlæknirinntelur ekki möguleika á frekari aðgerðum, því taugar, sem hafa verið tilvandræða verða ekki klipptar ofar án meiri og alvarlegri skaða.Tjónþolier mjög viðkvæmur í fingurstúfum og öllum miðlægum hluta vinstri handar. Hann er alltaf með verki, sem versna viðminnsta álag. Það er minni viðkvæmni í löngutöng. Aðgerðin 6. janúar 2012 bættiástandið og einkenni frá litlafingri en hann fær þó af og til draugaverki þaren ekki frá baugfingri. Hann lagaðist enn nokkuð við síðustu aðgerðina 22.október 2012 og verkir minnkuðu. Tjónþoli kveðst lítið sem ekkert geta beittvinstri hönd við vinnu en hún sé þó talsvert til stuðnings. Hann segir kraftlítinn í hendinni og lykilgrip sé veiklað. Hann segir virka réttigetu hafaminnkað í vinstri vísifingri og löngutöng. Tjónþoli hefur áður verið metinn tilsamtals 27% miska.Aðöllum gögnum virtum, með hliðsjón af fyrri miska og eftir að hafa talað viðtjónþola og skoðað hann þykir miski hans vegna afleiðinga slyssins 19. nóvember2005 hæfilega metinn 18% -átján af hundraði.Tjónþolivar 24 ára á slysdegi. Tjónþoli starfaði þá við uppskipun en hóf nám eftirslysið og hefur nú lokið skriflegu námi í bílamálun og stefnir á að fara ísveinspróf. Telur hann að það starfhenti sér. Örorkunefnd telur að tjónþoli geti sinnt því starfi og geti a.m.k.verið við slík störf í hlutastarfi. Tjónþoli hefur áður verið metinn til 25%varanlegrar örorku vegna þriggja slysa. Örorkunefnd telur að afleiðingarslyssins muni draga úr möguleikum tjónþola til að afla sér atvinnutekna og ervaranleg örorka hans vegna þess 18% -átján af hundraði.Óumdeilt er í málinu að uppfyllter það skilyrði 11. gr. skaðabótalaga til að ákvörðun um bætur verðiendurupptekin, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola fráþví afleiðingar slyssins voru metnar og bætur greiddar árið 2006. Ágreininguraðila snýst um það hvort uppfyllt sé einnig það skilyrði ákvæðisins að ætlamegi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Stefnanditelur svo vera og krefst frekari bóta, en stefndi telur skilyrðið ekkiuppfyllt. Við aðalmeðferð málsins komstefnandi fyrir dóm og nefndarmenn í örorkunefnd báru vitni og staðfestuálitsgerð sína. Málsástæðurog lagarök stefnandaÞað sémálsástæða stefnanda að kröfugerð hans um viðbótarbætur feli jafnframt í sérkröfu um viðurkenningu á heimild til að taka upp að nýju ákvörðun um bæturfyrir varanlegan miska og varanlega örorku og viðurkenningu á því aðendurupptökuskilyrði 11. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, teljist vera uppfyllt.Vinnuveitandi stefnanda, stefndiLöndun ehf., hafi verið með gilda ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda,Tryggingamiðstöðinni hf., þegar stefnandi hafi orðið fyrir vinnuslysi þann 19.nóvember 2005. Tjón stefnanda hafi verið gert upp án fyrirvara þann 21.nóvember 2006. Nú hafi komið fram mun alvarlegri afleiðingar vinnuslyssins enáður hafi verið talið eða búast hafi mátt við. Stefnandi telji skilyrðiendurupptökuákvæðis 11. gr. skaðabótalaga uppfyllt. Ófyrirséðar breytingar hafiorðið á heilsu hans sem rekja megi til vinnuslyssins og miskastig og örorkustighafi verið metin verulega hærri en áður hafi verið ætlað. Stefnandi byggi á þvíað afleiðingar vinnuslyssins hafi orðið mun alvarlegri en áður hafi veriðtalið; í stað 13 stiga (13%) varanlegs miska áður, sé miskinn nú metinn 18% ogí stað 10% varanlegrar örorku áður, sé örorkan nú metin 18%, sbr. álitsgerðörorkunefndar 15. október 2013. Þannig hafi miskinn hækkað um 5 stig, eða um38,5%, og örorkan hækkað um 8 stig, eða um 80%, frá því sem metið hafi veriðárið 2006.Þegar borin séu saman nýlegvottorð Björns Péturs Sigurðssonar bæklunar- og handarskurðlæknis um ástandvinstri handar stefnanda nú og eldri læknisfræðileg gögn, sem verið hafi tilstaðar þegar afleiðingar vinnuslyssins hafi verið metnar fyrra sinni árið 2006,þá telji stefnandi að fram séu komnar ófyrirséðar breytingar til hins verra áheilsu hans sem afleiðingar af slysinu, þannig að ætla megi að miskastig eðaörorkustig sé verulega hærra en áður hafi verið talið. Ekki aðeins hafi fingurverið styttir heldur sé grip og kraftur handarinnar nú einnig mun minni. Þáhafi máttur í vinstri handlegg einnig skerst til muna frá því sem áður hafiverið og hann rýrnað. Matsmennirnir og læknarnir Leifur N. Dungal og GísliÓlafsson staðfesti í matsgerð sinni 28. janúar 2013, að ófyrirséðar breytingarhafi orðið til hins verra á vinstri hönd stefnanda og ljóst sé að miskataflaörorkunefndar eigi þá ekki lengur við.Vegna breytinga á vinstri höndstefnanda, þar sem fingur hafi verið fjarlægðir og stúfar styttir frekar, séumatsmenn nú að vinna með aðra þætti í miskabótatöflum örorkunefndar en áður.Þegar meta eigi hvort miskastig skuli talið verulega hærra verði að horfa tilþessa. Matsmenn hafi orðið, vegna ófyrirséðra breytinga, að horfa til nýrraáverkaviðmiða við mat á miskatjóni. Allar slíkar breyttar matsáherslur vegnaeðlisbreytinga áverka verði að teljast verulegar í skilningi 11. gr.skaðabótalaga. Ekki sé hægt að fallast á þausjónarmið sem réttargæslustefndi færi fyrir synjun á kröfu stefnanda umendurupptöku og birtist í bréfi 6. mars 2013. Þannig verði að horfa til þesssérstaklega, þegar metið sé hvort miskastig og/eða örorkustig sé verulegahærra, hvort um sé að ræða ófyrirséða breytingu til hins verra á að öðru leytióbreyttu líkamlegu ástandi tjónþola sem verið hafi til staðar við hið fyrramat, þannig að hið nýja mat myndi rúmast innan sömu viðmiða í miskatöflum, áverkarværu sama eðlis en einkenni verri, eða hins hvort verulegar breytingar hafiorðið á líkamlegu ástandi tjónþola sem meta skuli, t.a.m. sökum aflimunar,þannig að þeir þættir í viðmiðunartöflum sem stuðst hafi verið við vegna fyrramats eigi ekki lengur við. Þetta hljóti að skipta máli þegar metið sé hvortskilyrði endurupptöku séu fyrir hendi.Það síðarnefnda hafi gerst ítilviki stefnanda. Þegar fingur og kjúkur hafi verið fjarlægðar og lögunhandarinnar breytt í fjórum bæklunarskurðaðgerðum, sem allar hafi talist veranauðsynlegar, hafi matsmenn ekki lengur getað stuðst við fyrri viðmið ímiskatöflunni, heldur hafi þeir orðið að finna orðnum breytingum á lögun ogútliti handarinnar annan stað í viðmiðunartöflum fyrir miska. Þetta skipti málivið mat á endurupptökuákvæði 11. gr. skaðabótalaga, að verið sé að meta höndmeð gjörbreyttu útliti og aðra virkni en metin hafi verið 2006. Þá hafimatsmenn ekki órað fyrir þeim breytingum sem yrðu á vinstri hönd stefnanda ogBjörn Pétur Sigurðsson handarskurðlæknir vísi einnig til þess í læknisvottorðisínu 27. október 2012 að hann hafi líklegast aldrei á ferli sínum sinnt neinumsem búið hafi við jafn mikil einkenni og stefnandi í kjölfar stúfhöggs.Stefnandi hafi ekki taliðútilokað að afleiðingar handaráverkans hafi að nokkru verið vanmetnar ímatsgerð þeirra Leifs N. Dungal og Gísla Ólafssonar, þó svo að mat þeirra hafileitt til verulegrar hækkunar á miskastigi og örorkustigi. Um þetta vísisteinnig til læknisvottorðs 27. október 2012 þar sem Björn Pétur Sigurðssonsegist vera þeirrar skoðunar að við mat á miska þyrfti að hafa í huga miklar,langvinnar og í raun enn ófyrirséðar afleiðingar slyssins á færni og heilsustefnanda og að þau áhrif séu og hafi verið meiri en alla jafna við sambærilegaáverka. Því hafi verið farið fram á álit örorkunefndar á afleiðingum slyssins,sem komist hafi að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði hlotið 18% (18 stiga)varanlegan miska og 18% varanlega örorku af völdum slyssins, sbr. álitsgerð 15.október 2013. Styðji stefnandi kröfugerð sína í málinu um viðbótarbætur viðálit örorkunefndar um afleiðingar slyssins. Fjárkrafan sé reiknuð út samkvæmtskaðabótalögum nr. 50/1993, en gerð var grein fyrir þeim útreikningi í stefnu.Kröfugerðin byggi á því að stefnandi hafi orðið fyrir frekara tjóni vegnavinnuslyssins en áður hafi verið talið, eins og fram komi í álitsgerðörorkunefndar. Krafa stefnanda um frekari bætur en áður hafi verið greiddar,eða vegna 5 stiga (5%) viðbótarmiska og 8% viðbótarörorku, sundurliðist þannig:Annað fjártjón skv. 1. gr. 237.009krónurVaranlegur miski skv. 4. gr.(4.000.000*8198/3282*5/100) 499.500krónurVaranleg örorka skv. 5-7. gr.(2.214.902*15,229*8/100) 2.698.500krónurSamtals 3.437.218 krónurVaxta samkvæmt 16. gr.skaðabótalaga sé krafist frá 7. nóvember 2009 til 7. desember 2013, endráttarvaxta af stefnufjárhæðinni frá þeim degi skv. III. kafla laga 38/2001 umvexti og verðbætur, en þá hafi mánuður verið liðinn frá því stefndi hafisannarlega haft vitneskju um kröfuna, sbr. 6. gr. sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001,og sé þá miðað við þingfestingardag. Stefnandi byggi kröfu sína á þvíað endurupptökuákvæði 11. gr. skaðabótalaga teljist vera uppfyllt. Þá séukröfur stefnanda reistar á ólögfestri meginreglu íslensks skaðabótaréttar umábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna, húsbónda- eðavinnuveitendaábyrgðarreglunni svokölluðu. Þá sé byggt á lögum nr. 46/1980 umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Stefnandi styðji kröfur ummálskostnað við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Krafa umvirðisaukaskatt á málskostnað sé reist á l. nr. 50/1988, sbr. og reglugerð nr.562/1989. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyntil að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnda.Málsástæðurog lagarök stefndaSamkvæmt 11. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 sé að kröfu tjónþola heimilt að taka að nýju ákvörðun um bæturfyrir varanlegan miska eða örorkubætur. Skilyrði endurupptöku sé aðófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi aðmiskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður hafi verið talið.Fyrir liggi fjórar matsgerðir ímálinu og sé í öllum tilvikum verið að meta afleiðingar slyssins 19. nóvember2005. Í seinni matsgerðinni, sem unnin hafi verið samkvæmt sameiginlegri beiðniaðila, komi fram að matsmenn telji ljóst að verkjaferli og aðgerðir semframkvæmdar hafi verið eftir fyrra matið hafi með engu móti veriðfyrirsjáanlegar þegar sú matsgerð hafi verið unnin. Stefndu hafi því fallist áað annað skilyrði 11. gr. skaðabótalaga um endurupptöku hafi verið uppfyllt,þ.e. að ófyrirsjáanlegar breytingar hafiorðið á heilsu stefnanda.Seinna skilyrði endurupptöku umað miskastig eða örorkustig sé verulegahærra en áður hafi verið talið sé hins vegar ekki til staðar. Samkvæmt fyrrimatsgerðinni sem aðilar hafi staðið sameiginlega að hafi varanlegur miski veriðmetinn 13 stig og varanleg örorka 10%. Með seinni matsgerðinni hafi varanlegurmiski verið metinn til 18 stiga og varanleg örorka 15%. Varanlegur miski hafihækkað um 5 stig úr 13 stigum í 18 stig og varanleg örorka úr 10% í 15%.Stefnandi hafi, með matsbeiðni16. september 2013, óskað eftir mati örorkunefndar á afleiðingum slyssins, ertaki til þeirra bótaþátta sem tilgreindir séu í lögum nr. 50/1995. Stefndu hafiekki verið aðilar að matsbeiðninni og hafi hún því verið á ábyrgð og kostnaðstefnanda. Samkvæmt 10. gr. skaðabótalaganna geti matsbeiðnir til örorkunefndarborið að með tvennum hætti. Í fyrsta lagi geti hvor um sig, tjónþoli eða sá semkrafinn sé bóta, borið undir örorkunefndina sérfræðilegt álit sem þegar liggifyrir. Í öðru lagi sé heimilt að óska álits örorkunefndar án þess að fyrirliggi sérfræðiálit, standi málsaðilar sameiginlega að slíkri beiðni. Matsbeiðni stefnanda beri ekkimeð sér að verið sé að bera fyrra sérfræðiálit undir nefndina heldur virðistvera óskað eftir enn einu mati. Til þess að það kæmi til þá þyrftu báðir aðilarað standa að matsbeiðni en svo sé ekki í þessu máli. Það sé mat stefndu aðmatsgerð sú sem stefnandi hafi einhliða aflað verði hvorki lögð að jöfnu viðmatsgerð matsmanna sem aðilar stóðu saman að né geti hin fyrrnefnda gengiðþeirri síðarnefndu framar, enda hafi hún engum annmörkum verið háð, sem áhrifgeti haft á sönnunargildi hennar. Sjá hér til hliðsjónar Hrd. 20/2013.Hæstiréttur hafi í dómum sínum,sbr. t.d. Hrd. 516/2009 og Hrd. 614/2007, komist að þeirri niðurstöðu að þegarþurfi mat á því hvort miska- eða örorkustig væri verulega hærra en áður væritalið í merkingu 11. gr. skaðabótalaga væri nærlægast að skýra ákvæðið svo aðlíta bæri til þess hvort breyting frá fyrra mati væri veruleg í stigum taliðmiðað við þann 100 stiga mælikvarða sem lagður sé til grundvallar við matið ogþað án tillits til þess hvort sú breyting væri ofarlega eða neðarlega ístiganum. Við matið yrði því ekki litið til þess hversu miska- eða örorkustighefði hækkað hlutfallslega frá því sem lagt hafi verið til grundvallar viðupphaflega bótaákvörðun. Hækkun á varanlegum miska og varanlegri örorku um fimmstig sé að mati Hæstaréttar ekki veruleg hækkun. Sjá hér til hliðsjónar Hrd. 411/2002, Hrd. 514/2002 og Hrd. 199/2003. DómafordæmiHæstaréttar séu skýr og ótvíræð og með skírskotun til þeirra og allsframanritaðs sé þess krafist að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfumstefnanda í máli þessu.Stefndu vísi máli sínu tilstuðnings til skaðabótalaga nr. 50/1993 og laga um vátryggingarsamninga nr.30/2007. Enn fremur vísi stefndu til meginreglna skaðabótaréttarins sem ogalmennra reglna kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefndu byggist á 130. gr., sbr.129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.NiðurstaðaÍ máli þessu er, svo sem fram erkomið, deilt um það hvort sú breyting hafi orðið á heilsufari stefnanda frá þvíað hann fékk á árinu 2006 greiddar bætur vegna vinnuslyss, sem hann varð fyrir19. nóvember 2005 og stefndi ber bótaábyrgð á, að fullnægt sé því skilyrði 11.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, að ætla megi að miskastig eða örorkustig séverulega hærra en áður var talið, þannig að taka megi upp að nýju ákvörðun umbætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur. Heilsufar stefnanda hefur veriðmetið með tilliti til varanlegrar örorku og miska bæði fyrir og eftir uppgjörbóta og vísast til þess sem að framan er rakið um efni matsgerða, álits oglæknisvottorða. Varanleg örorka stefnanda vegna vinnuslyssins var metin 10% ogmiskastig 13 af hundraði tæpu ári eftir slysið og í matsgerð sex mánuðum síðarvar varanleg örorka metin 13%. Fyrir liggur að stefnandi hefur fengið nokkurnbata með þeim aðgerðum sem gerðar voru á árunum 2009-2012 á þeim einkennum semhrjáðu hann eftir slysið. Aðgerðirnar leiddu jafnframt til breytinga á útlitiog virkni handarinnar þar sem fingur voru meðal annars fjarlægðir. Þegarafleiðingar slyssins eru metnar eftir aðgerðirnar eru það því ekki alfarið sömuatriði sem telja til stiga í miska og örorku og áður.Stefnandi telur að það eigi aðhafa áhrif þegar metið er hvort skilyrði endurupptöku séu fyrir hendi að veriðsé að meta hönd með gjörbreyttu útliti og aðra virkni en metin hafi verið 2006og að allar slíkar breyttar matsáherslur vegna eðlisbreytinga áverka verði aðteljast verulegar í skilningi 11. gr. skaðabótalaga. Í ljósi hins skýraorðalags lagaákvæðisins um skilyrði endurupptöku verður ekki fallist á það meðstefnanda, að eðlisbreytingar á áverka hafi þessi áhrif, nema þærófyrirsjáanlegu breytingar leiði jafnframt til verulegrar hækkunar á miskastigieða örorkustigi. Aðilar stóðu saman að því að aflamatsgerðar læknanna Leifs N. Dungal og Gísla Ólafssonar. Í matsgerð þeirra frá28. janúar 2013 kemur fram að ófyrirséðar breytingar hafi orðið á heilsutjónþola frá fyrra mati. Varanlegur miski er, með hliðsjón af miskatöflumörorkunefndar í matsgerðinni, metinn 18 stig og varanleg örorka er metin 15%með þeim rökstuðningi að ljóst sé að notagildi vinstri handar hafi minnkað ennfrá því sem áður var. Sagði í matsgerðinni að þessi áverki á höndina takmarkiallmikið starfsval stefnanda og geri honum erfitt fyrir með öll þyngri störf.Höndin nýtist honum lítið til grips en hann geti þó haft af henni verulegt gagntil stuðnings.Stefnandi vill í málinu byggja áálitsgerð örorkunefndar frá 15. október 2013, gegn andmælum stefnda ogréttargæslustefnda sem mótmæla því að byggt verði á álitsgerð, sem stefnandistóð einn að því að óska eftir. Nefndarmenn í örorkunefnd gáfu skýrslur fyrirdómi og staðfestu álitsgerð sína. Staðfestu þeir jafnframt að nefndin hefðitalið skilyrðum fullnægt til að hún tæki málið til meðferðar að beiðnistefnanda, en leita má álits nefndarinnar einhliða þegar fyrir liggursérfræðilegt álit um örorku og/eða miskastig tjónþola, sbr. 10. gr.skaðabótalaga. Það var því lögbundin forsenda þess, eins og á stóð, að nefndingæti veitt álit í málinu, að fyrir lægi sérfræðilegt álit um örorku ogmiskastig stefnanda og var í beiðni stefnanda gerð grein fyrir fyrirliggjandimatsgerð læknanna Leifs N. Dungal og Gísla Ólafssonar frá 28. janúar 2013. Í áliti örorkunefndar er varanlegörorka stefnanda metin 18% með þeim rökstuðningi að afleiðingar slyssins munidraga úr möguleikum hans til að afla sér atvinnutekna. Í álitinu er ekki aðfinna rökstuðning um það hvað hafi ráðið því að hún meti varanlega örorku umþrjá af hundraði hærri en hún var metin í fyrirliggjandi matsgerð, en það ermunurinn á niðurstöðu nefndarinnar og matsmanna. Ástæða þessa skýrðist ekki fyrir dóminum, en þar báru allirnefndarmenn efnislega á sömu lund um það að þeir hefðu ekki yfirfarið matannarra matsmanna sérstaklega og hefðu komist að sjálfstæðri niðurstöðu óháðfyrirliggjandi matsgerð. Þeir hefðu reiknað örorkustig stefnanda í samræmi viðviðteknar matsreglur og þá sérstaklega með hliðsjón af þeirri örorku sem þegarhefði verið metin vegna annarra slysa sem stefnandi hafi orðið fyrir, bæðifyrir og eftir vinnuslysið sem þetta mál snýst um. Álitsgerð nefndarinnar, semandmælt er af hálfu stefnda, felur samkvæmt þessu ekki í sér endurskoðun áfyrirliggjandi matsgerð og hnekkir ekki rökstuðningi matsmanna fyrir matiþeirra á örorkustigi stefnanda.Dómurinn tekur, við úrlausn málsins, mið af matsgerðinni, sem aðilar stóðusaman að því að afla og ekki hefur verið hnekkt með yfirmati eða með öðrumhætti, enda er hún engum annmörkumháð, sem áhrif gætu haft á sönnunargildi hennar.Stefnandi kom fyrir dóm og skýrðifrá því að hann starfi nú sem handlangari og við tölvuinnslátt hjá fyrirtækisem sérhæfi sig í fjarskiptabúnaði, en hefði áður starfað við bílamálun. Meðhliðsjón af því sem fram kom hjá stefnanda fyrir dóminum, m.a. um það hvernighöndin nýtist honum, taka hinir sérfróðu meðdómendur undir rökstuðning læknannaLeifs N. Dungal og Gísla Ólafssonar í matsgerðinni frá 28. janúar 2013 og teljavaranlegan miska stefnanda og varanlega örorku hans þar hæfilega metna. Það erálit þeirra að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á varanlegum miskastefnanda frá uppgjöri bóta, frá 13 stigum í 18 stig, með minni háttarófyrirséðri breytingu á varanlegri örorku, sem ekki nemi meiri hækkun en umfimm af hundraði. Að öllu framangreindu virtu ogmeð hliðsjón af þeirri dómvenju sem stefndi vísar til og skapast hefur um mat áþví hvenær telja megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður vartalið, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 411/2002, er það niðurstaðadómsins að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga um verulega hækkun sé ekki fyrirhendi í máli þessu. Lagaskilyrði skortir því til þessað ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur vegna slyssstefnanda 19. nóvember 2005 verði tekin upp að nýju. Getur stefnandi ekki áþeim grundvelli átt kröfu um frekari bætur úr hendi stefnda vegna slyssins enþegar hafa verið greiddar og mótteknar án fyrirvara. Verður því fallist á kröfustefnda og hann sýknaður af dómkröfu stefnanda um frekari skaðabætur vegnaslyssins, en eftir atvikum þykir mega ákveða að málskostnaður falli niður.Stefnandi hefur gjafsókn í málinuog greiðist allur gjafsóknarkostnaður hans því úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, Jóhannesar Alberts Sævarsonar hrl., sem þykirmeð hliðsjón af umfangi málsins hæfilega ákveðin 690.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti.Dóminn kveða uppKristrún Kristinsdóttir héraðsdómari ásamt sérfróðu meðdómsmönnunum YngvaÓlafssyni, yfirlækni og bæklunarlækni, og Jóhanni Róbertssyni,aðstoðaryfirlækni og sérfræðingi í handarskurðlækningum.D Ó M S O R ÐStefndi, Löndun ehf., er sýkn afkröfum stefnanda, Hans Aðalsteins Gunnarssonar.Málskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans, Jóhannesar Alberts Sævarsonar hrl., 690.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti.
Mál nr. 252/2009
Brot á allsherjarreglu Lögreglusamþykkt Húsbrot
A, E, H, og S ásamt fjórum öðrum mönnum lokuðu veginum að Hellisheiðarvirkjun við mótmælaaðgerðir. Voru þau ákærð fyrir að hafa ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu um að opna veginn aftur fyrir umferð og hverfa af vettvangi. Var háttsemin talin varða við 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og ákvæði í lögreglusamþykkt fyrir Árnessýslu. Með vísan til forsendna héraðsdóms staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hans um sakfellingu ákærðu. Var talið að lögfull sönnun væri fram komin, þrátt fyrir neitun ákærðu, að þeim hafi verið gefin skýr fyrirmæli um að víkja af veginum og láta af aðgerðum að því marki sem þau gengu á rétt annarra til að fara um veginn. Töldust aðgerðir lögreglu því nauðsynlegar í umrætt sinn. Var A, E, H og S gert að greiða hvert um sig 50.000 krónur í sekt til ríkissjóðs auk sakarkostnaðar. Þá var J ákærður fyrir húsbrot með því að hafa við áðurgreindar mótmælaaðgerðir klifrað í heimildarleysi upp í byggingarkrana við virkjunina og hafst þar við í skamma stund. Var brot hans talið varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ágreiningslaust var að J fór ekki inn í stýrihús kranans. Ekki var fallist á með ákæruvaldinu að sú háttsemi að „klifra upp í“ kranann félli undir verknaðarlýsingu ákvæðisins. Þá tóku heldur engin ákvæði í lögreglusamþykkt fyrir Árnessýslu til þessarar háttsemi J. Var hann samkvæmt þessu sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. september 2008, að fengnu áfrýjunarleyfi, í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærðu en þyngingar á refsingu. Ákærði Jason Thomas Slade krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður. Ákærðu Almar Erlingsson, Eva Hauksdóttir, Haukur Hilmarsson og Saga Ásgeirsdóttir krefjast sýknu. Mál þetta var höfðað gegn ákærðu og fjórum öðrum mönnum með ákæru lögreglustjórans á Selfossi 2. janúar 2008. Í héraði voru öll ákærðu sakfelld. Fjórir dómfelldu una dómi en ákærðu neita sök. Í I. kafla ákæru er ákærðu Almari Erlingssyni, Evu Hauksdóttur, Hauki Hilmarssyni og Sögu Ásgeirsdóttur gefið að sök að hafa 26. júlí 2007 „við mótmælaaðgerðir á vegi að Hellisheiðarvirkjun, Sveitarfélaginu Ölfusi, þar sem ákærðu lokuðu umræddum vegi við aðgerðir sínar, ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu um að opna veginn aftur fyrir umferð og hverfa frá vettvangi.“ Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu samkvæmt þessum kafla og varða brot þeirra við 19. gr., sbr. 41. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 11. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. lögreglusamþykktar fyrir Árnessýslu nr. 134/1939, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um lögreglusamþykktir nr. 36/1988, en samkvæmt 8. gr þeirra laga var hún enn í gildi er brot ákærðu voru framin, sbr. nú 2. mgr. 6. gr. reglugerðar um lögreglusamþykktir nr. 1127/2007. Í II. kafla ákæru er ákærði Jason Thomas Slade sakaður um að hafa við áðurgreindar mótmælaaðgerðir klifrað í heimildarleysi upp í byggingarkrana við Hellisheiðarvirkjun og hafst þar við í skamma stund. Er brot hans talið varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði reisir kröfu sína um frávísun frá héraðsdómi í fyrsta lagi á því að ósannað sé að Orkuveita Reykjavíkur eða Ístak hf., sem lagt hafi fram kröfu um refsingu á hendur ákærða í málinu, séu eigendur kranans. Ekkert er fram komið í málinu um annað en að umræddur byggingarkrani hafi verið í eigu eða réttmætum umráðum kærenda. Þá reisir ákærði kröfu sína um frávísun í annan stað á því að lögpersóna geti ekki lagt fram kröfu um opinbera ákæru samkvæmt 2. tölulið a. 242. gr. laganna, enda sé þar gert ráð fyrir að brot gegn 231. gr. sæti opinberri ákæru eftir kröfu þess „manns“, sem misgert var við. Þeir sem lagt hafi fram kæru í málinu á hendur ákærða séu lögpersónur en ekki menn og skilyrði ákvæðisins því ekki uppfyllt. Samkvæmt 231. gr. almennra hegningarlaga er refsivert að ryðjast inn í hús eða niður í skip annars „manns“, eða honum annan óheimilan stað. Lagagreinin er meðal þeirra ákvæða XXV. kafla laganna sem vernda friðhelgi einkalífs. Samkvæmt eðli máls og langri dómvenju njóta bæði einstaklingar og lögpersónur verndar eftir þessu ákvæði. Í samræmi við það er ekki fallist á með ákærða að skilja beri 2. tölulið a. 242. gr. laganna svo að eftir hljóðan þess verði ekki gerð krafa af hálfu lögpersóna um opinbera ákæru. Verður kröfu hans um að vísa málinu frá héraðsdómi því hafnað. Óumdeilt er að ákærði klifraði í heimildarleysi upp í byggingarkrana við Hellisheiðarvirkjun eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Hann kom sjálfviljugur niður eftir skamma stund. Er ágreiningslaust að ákærði fór ekki inn í stýrishús kranans. Honum er sem fyrr segir gefið að sök brot gegn 231. gr. almennra hegningarlaga. Ekki er fallist á með ákæruvaldinu að sú háttsemi að „klifra upp í“ kranann falli undir verknaðarlýsingu ákvæðisins. Í áðurnefndri lögreglusamþykkt fyrir Árnessýslu nr. 134/1939 eru heldur engin refsiákvæði sem taka til þessarar háttsemi ákærða. Verður hann samkvæmt þessu sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Með vísan til forsendna héraðsdóms um refsingu ákærðu og hliðsjón af 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga verður hún staðfest. Ákærðu Almar, Eva, Haukur og Saga verða dæmd til að greiða óskipt 4/5 sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, en 1/5 greiðast úr ríkissjóði, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Jason Thomas Slade er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærðu Almars Erlingssonar, Evu Hauksdóttur, Hauks Hilmarssonar og Sögu Ásgeirsdóttur. Ákærðu Almar, Eva, Haukur og Saga greiði óskipt 4/5 sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem samtals er 793.832 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 747.000 krónur, en 1/5 sakarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Suðurlands, ár 2008, mánudaginn 30. júní. Mál þetta, sem þingfest var 11. febrúar sl. og dómtekið 12. júní sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 2. janúar 2008, á hendur Almari Erlingssyni, kt. 240586-3129, Austurbraut 1220, Reykjanesbæ, Evu Hauksdóttur, kt. 010767-5559, Mávahlíð 39, Reykjavík, Hauki Hilmarssyni, kt. 220786-2189, Hvammabraut 10, Hafnarfirði, Jason Thomas Slade, kt. 120777-2899, Grettisgötu 75, Reykjavík, Sögu Ásgeirsdóttur, kt. 100683-4669, Grettisgötu 75, Reykjavík, Anne Sofie Tagö, fædd 27. mars 1987, með óþekkt heimilisfang í Danmörku, Beatrijs Van Elsander, fædd 29. september 1977, með óþekkt heimilisfang í Belgíu, Emmu Phipps, fædd 23. júlí 1987, með óþekkt heimilisfang í Bretlandi, og Mette Trier Henten, fædd 6. nóvember 1987, með óþekkt heimilisfang í Danmörku, „I. gegn ákærðu Almari, Evu, Hauki, Sögu, Anne, Beatrijs, Emmu og Mette fyrir brot á lögreglulögum og lögreglusamþykkt fyrir Árnessýslu með því að hafa að morgni fimmtudagsins 26. júlí 2007 við mótmælaaðgerðir á vegi að Hellisheiðarvirkjun, Sveitarfélaginu Ölfusi, þar sem ákærðu lokuðu umræddum vegi við aðgerðir sínar, ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu um að opna veginn aftur fyrir umferð og hverfa frá vettvangi. Telst brot ákærðu varða við 19. gr., sbr. 41. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, 1. mgr. 1. gr. og 11. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. lögreglusamþykktar fyrir Árnessýslu nr. 134/1939 frá 10. júlí 1939, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um lögreglusamþykktir nr. 36/1988. II. gegn ákærða Jason fyrir húsbrot með því að hafa við mótmælaaðgerðir þær er frá greinir í fyrri lið ákæru, í heimildarleysi klifrað upp í byggingarkrana við Hellisheiðarvirkjun og hafast þar við í skamma stund. Telst brot ákærða varða við 231. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Í málinu gerir Hjörleifur B. Kvaran hrl. kröfu f.h. Orkuveitu Reykjavíkur, kt. 551298-3029 og Ístaks hf., kt. 540671-0959 um að ákærðu verði með dómi gert að greiða skaðabætur samtals að fjárhæð kr. 741.933,- in solidum.“ Við þingfestingu málsins þann 11. febrúar sl. mættu ákærðu Anne Sofie Tagö, Beatrijs Van Elsander, Emma Phipps og Mette Trier Henten ekki þrátt fyrir löglega birtingu ákæru á hendur þeim ásamt fyrirkalli í Lögbirtingablaði þann 17. janúar sl., þar sem þess var getið að málið kynni að verða dæmt að ákærðu fjarstöddum, og var þáttur þeirra tekinn til dóms samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Við þingfestingu málsins mættu ákærðu Almar, Eva og Saga. Ákærði Almar viðurkenndi það rétt að hafa lokað umræddum vegi við mótmælaaðgerðir en neitaði sök varðandi þann þátt að hafa ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu. Ákærða Eva játaði þá háttsemi rétta sem lýst er í ákæru en neitaði sök varðandi þann þátt að hafa ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu. Ákærða Saga játaði þá háttsemi rétta sem lýst er í ákæru en neitaði sök varðandi þann þátt að hafa ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu. Ákærði Jason mætti fyrir dóminn þann 11. febrúar sl. og neitaði sök. Ákærði Haukur kom ekki fyrir dóminn fyrr en við aðalmeðferð málsins sem fór fram þann 19. maí sl. en var frestað til framhalds aðalmeðferðar til 12. júní sl. og var málið að því loknu dómtekið. Krafðist verjandi ákærðu sýknu og málsvarnarlauna og að þau yrðu greidd úr ríkissjóði. Málavextir. Í frumskýrslu lögreglu er greint frá því að Jón Eyjólfsson, starfsmaður Ístaks, hafi haft samband við lögregluna á Selfossi kl. 07:16 að morgni og tilkynnt um hóp mótmælenda frá Saving Iceland á veginum að Hellisheiðarvirkjun. Þar væru á ferð tíu til fimmtán manns á fjórum bifreiðum og hefðu þeir tekið sér stöðu skammt frá Hellisheiðarvirkjun svo að vegurinn að virkjuninni væri lokaður. Lögreglumenn frá lögreglunni á Selfossi og lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu ásamt lögreglumönnum úr sérsveit ríkislögreglustjóra fóru á vettvang. Þá hefði Jón Eyjólfsson aftur haft samband við lögregluna á Selfossi og greint frá því að einn mótmælandi væri kominn upp í byggingarkrana við enda stöðvarhúss. Þegar lögreglumenn hefðu komið á vettvang hefðu þeir séð hvar einn mótmælandi hefði verið uppi í byggingarkrana ásamt því að tvær bifreiðar hefðu verið staðsettar þversum á veginum við Hellisheiðarvirkjun og hefðu þær lokað umferð í gegn. Sex einstaklingar hefðu verið hlekkjaðir við bifreiðarnar og aðrir tveir staðið og haft umsjón með hópnum. Lögreglumenn hefðu beðið um sjúkrabifreið og körfubifreið frá slökkviliði til þess að fjarlægja þann sem hefði verið í krananum. Ákærðu Eva og Haukur hefðu verið þau sem hefðu haft umsjón með hópnum. Þau hefðu einnig haft umráð yfir bifreiðinni UN-277 en henni hefði verið lagt þvert yfir akrein til austurs og hefðu þrír einstaklingar verið hlekkjaðir við bifreiðina. Þau hefðu verið beðin um að láta alla þá einstaklinga sem hafi verið á svæðinu á þeirra vegum fjarlægja bifreiðarnar og yfirgefa svæðið. Ákærða Eva hefði þá tjáð skýrsluritara að hann yrði að bera þessi orð undir hvern og einn en hefði ekki aðhafst frekar. Ákærðu Eva og Haukur hefðu þá verið beðin um að koma yfir í lögreglubifreið og hefðu þau gert það. Ákærðu hefðu ekki verið með skilríki á sér og hefðu ekki getað sannað hver þau væru. Ákærðu hefðu þá verið handtekin. Ákærðu Almar og Beatrijs hefðu hlekkjað sig saman með keðju og hefði plasthólkur verið yfir og hafi þau verið sitt hvorum megin við vinstra framdekk bifreiðarinnar KR-481. Ákærða Emma hefði legið undir sömu bifreið og hefði hún sett keðju utan um hálsinn á sér og krækt henni í afturfjöður bifreiðarinnar. Allir hlekkjuðu einstaklingarnir hefðu verið beðnir um að losa sig og opna veginn en þau hefðu neitað því. Klippt hefði verið á keðjuna hjá ákærðu Emmu og hún fjarlægð. Þá hefði bifreiðin verið tjökkuð upp til að fjarlægja ákærðu Almar og Beatrijs. Eftir að búið hefði verið að losa þessa einstaklinga hefðu þeir neitað að ganga að lögreglubifreiðunum og hefðu lögreglumenn þurft að bera þá þangað. Þeim hefði verið tjáð að þau væru handtekin. Ákærða Saga hefði verið hlekkjuð við bifreiðina UN-277 að aftanverðu og hefði þurft að klippa á keðjuna. Ákærðu Anne og Mette hefðu verið hlekkjaðar saman sitt hvorum megin við vinstra framdekk sömu bifreiðar og hefði járnhólkur verið yfir keðjunni sem þær hefðu verið hlekkjaðar við. Tjakka hefði þurft bifreiðina upp til að ná ákærðu Anne og Mette undan henni. Þegar búið hefði verið að losa konurnar hefðu þær neitað að ganga sjálfviljugar að lögreglubifreiðunum og hefðu lögreglumenn því einnig þurft að bera þær þangað. Þeim hefði öllum verið tjáð að þær væru handteknar. Ákærðu Anne og Mette hefðu verið fluttar á lögreglustöðina á Selfossi en ákærðu Almar, Beatrijs, Eva, Haukur, Emma og Saga hefðu verið flutt á lögreglustöðina á höfuðborgarsvæðinu. Í skýrslunni er einnig greint frá því að Logi Jens Kristjánsson lögreglumaður og slökkviliðsmenn frá slökkviliði Árborgar hefðu farið upp með kranabifreið að byggingarkrananum til að hafa afskipti af þeim sem þar var. Kraninn hefði verið í yfir 30 metra hæð. Vegna hávaða frá virkjuninni hefði ekki verið hægt að koma skilaboðum til mótmælandans frá jörðu niðri. Kallað hefði verið til ákærða Jason, sem hefði verið í krananum, og hann beðinn að koma niður sem og hann hefði gert. Ákærði hefði síðan verið handtekinn. Samkvæmt skýrslunni var vettvangur yfirgefinn kl. 10:15. Framburðir ákærðu og vitna fyrir lögreglu og fyrir dómi. Við yfirheyrslur hjá lögreglu þann 26. júlí 2007 neituðu ákærðu að tjá sig, fyrir utan ákærðu Evu. Aðspurð hvað gerst hefði á veginum að Hellisheiðarvirkjun að morgni þess dags sagðist ákærða Eva hafa staðið fyrir utan bifreið sína þegar þrír lögregluþjónar hefðu komið. Einn þeirra hefði spurt hvort ákærða væri í forsvari fyrir hópinn en hún neitað því og sagt að enginn væri í forsvari. Mjög stuttu síðar hefði sami lögregluþjónn komið og sagt að þau gætu farið með góðu eða annars þyrfti að fara leiðinlegri leið. Ákærða hefði svarað að hún gæti ekki fært bílinn meðan fólkið væri undir honum en hún skyldi færa hann um leið og fólkið væri farið. Hann hefði sagt að þau væru ekki föst en ákærða hefði sagt að hann gæti talað við þau hvert fyrir sig þar sem ákærða réði engu þarna. Fleiri lögreglubílar hefðu komið á staðinn. Lögreglukona hefði spurt hver ætti bifreið sem þar var. Ákærða hefði sagst eiga bifreiðina. Stuttu síðar hefði lögreglukonan farið með ákærðu inn í lögreglubifreið. Á hæla ákærðu hefði verið komið með meðákærða Hauk, son ákærðu, inn í lögreglubifreiðina. Um leið og meðákærði Haukur hefði komið inn í bílinn hefði hann sagt: „Fyrir hvað?“ Lögregluþjónninn sem kom inn með meðákærða Hauk hefði svarað: „Fyrir að óhlýðnast fyrirmælum lögreglu.“ Meðákærði Haukur neitaði að hafa óhlýðnast, heldur komið strax. Aðspurð hvort ákærða hefði ekki farið að fyrirmælum sem lögreglan hefði gefið henni um að losa þá hindrun sem sett hefði verið á veginn neitaði ákærða því.Hún hefði ekki getað gert það á meðan fólkið hefði legið undir bifreiðinni. Ákærða hefði tekið fram að hún myndi færa bifreiðina um leið og fólkið væri farið undan henni og hún hefði boðið lögreglukonu að fá lykilinn að bifreiðinni. Ákærða kvaðst neita algjörlega að hafa óhlýðnast lögreglu þar sem hún hefði ekki haft neina möguleika á að færa bifreiðina eins og á hefði staðið. Aðspurð um skráningarnúmer bifreiðar ákærðu sagði ákærða að það væri UN-277. Aðspurð hver hefði staðið fyrir því að hindra umferð um veginn sagði ákærða að enginn sérstakur hefði staðið fyrir því, enginn hefði stjórnað aðgerðum á staðnum. Aðspurð um sinn þátt í aðgerðunum kvaðst ákærða hafa ekið bifreiðinni upp að Hellisheiðarvirkjun og lagt henni þar. Nánar aðspurð kvaðst ákærða hafa lagt bifreiðinni hægra megin á veginum með framendann inn að miðju vegarins aftan við hina bifreiðina sem búið hefði verið að leggja á hinni akreininni. Aðspurð hver hefði útvegað ökutæki sem notuð voru til að hindra umferð um veginn kvaðst ákærða bera ábyrgð á UN-277 en kvaðst ekkert vita um hitt. Aðspurð kvaðst ákærða ekki vita hvaðan keðjur, hólkar, rör og annar búnaður væri sem notaður hefði verið til að hlekkja fólk við ökutækin. Aðspurð hverjir hefðu verið með ákærðu í þessum aðgerðum kvaðst ákærða ekki þekkja öll nöfn, sá eini sem hún þekkti almennilega væri meðákærði Haukur. Eva gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurð kvaðst ákærða hafa verið viðstödd við mótmælaaðgerðir á vegi við Hellisheiðarvirkjun. Aðspurð um þátt ákærðu í mótmælunum kvaðst hún hafa verið bílstjóri. Nánar aðspurð kvaðst hún hafa ekið bifreiðinni að Hellisheiðarvirkjun og lagt henni eins og myndir sýndu sem teknar hefðu verið og hún hefði klæðst áberandi vesti í skærum lit til aðvörunar fyrir aðra umferð. Ákærða sagði að nokkuð langt væri liðið frá þessum atburðum en það sem hún myndi eftir núna væri að lögreglumenn hefðu komið til hennar og einhver þeirra hefði sagt henni að þau þyrftu að fara. Ákærða kvaðst þá hafa sagt að hún skyldi færa bifreiðina um leið og fólkið sem var undir henni hefði verið fjarlægt. Ákærða kvaðst einnig hafa boðið lögreglumönnum kveikjuláslykilinn að bifreiðinni og afhent þeim hann þegar hún var komin inn í lögreglubifreið. Aðspurð kvaðst ákærða ekki hafa tjáð fólkinu sem stóð í vegi fyrir því að bifreiðin yrði færð að hún hefði verið beðin um að færa bifreiðina. Aðspurð hvað hefði gerst eftir að lögreglan hefði beðið ákærðu að færa bifreiðina kvaðst hún hafa sagt að hún myndi færa bifreiðina um leið og fólkið hefði verið losað frá henni og þá hefði lögreglukona beðið ákærðu um að koma inn í lögreglubifreið og hefði ákærða orðið við því. Ákærða kvað annað fólk á svæðinu ekki hafa verið á hennar vegum en hún hefði verið bílstjóri þannig að þau hefðu verið með henni. Ákærða sagði að engar yfirheyrslur eða skýrslutökur hefðu farið fram í lögreglubifreiðinni en fleiri mótmælendur hefðu verið færðir inn í bifreiðina. Þá hefði verið farið með þau á lögreglustöðina á Hverfisgötu. Ákærða neitaði aðspurð að hafa stjórnað einhverjum aðgerðum á staðnum. Aðspurð kvaðst ákærða hafa gert sér grein fyrir því þegar hún lagði bifreiðinni UN-277 að hún væri að loka fyrir umferð. Það hefði þó auðveldlega verið hægt að komast fram hjá með því að aka utan vegar og nokkrir hefðu gert það. Aðspurð kvaðst ákærða ekki hafa gert tilraun til þess að koma í veg fyrir að fólk festi sig við bifreið hennar og ástæðan væri sú að þetta hefði verið skipulögð mótmælaaðgerð. Ákærða sagði aðspurð að hún hefði farið á þennan tiltekna stað til að láta í ljós skoðun sína og mótmæla hlutdeild Orkuveitu Reykjavíkur í hernaði og öðru sambærilegu og vekja athygli almennings og verkamanna við virkjunina á því. Það hafi verið tilefni þess að fréttatilkynning hafi verið send um mótmælin um leið og þau voru mætt á staðinn. Aðspurð hvaða fyrirmæli ákærða hefði fengið frá lögreglu á staðnum kvaðst ákærða í rauninni ekki hafa fengið nein fyrirmæli sjálf önnur en þau að koma inn í lögreglubifreið og hún hefði alls ekki óhlýðnast því. Aðspurð hvort ákærða hefði orðið vör við að aðrir sem á staðnum voru hefðu fengið fyrirmæli frá lögreglu neitaði ákærða því, hún hefði verið sú fyrsta sem boðið hefði verið inn í lögreglubifreið og hún hefði heyrt lítið af því sem fram fór. Hún hefði ekki heyrt nein fyrirmæli frá lögreglu. Aðspurð kvaðst ákærða telja líklegt að þau hefðu verið rúmlega klukkustund á staðnum. Eva gaf aftur skýrslu við framhald aðalmeðferðar málsins. Aðspurð um að vitnið Haukur Páll Ægisson hefði borið að hann hefði óskað eftir því að ákærða og fleiri þýddu lögreglufyrirmæli fyrir það fólk sem var ekki íslenskumælandi en var á vettvangi sagði ákærða að hún hefði ekki verið beðin um að þýða neitt og hefði ekki heyrt að meðákærði Haukur hefði verið beðinn um að þýða heldur, en hins vegar hefði einhver, ákærða kvaðst ekki muna hvort það hefði verið þessi lögreglumaður eða einhver annar, beðið þau um að fá meðákærða Jason til þess að koma niður úr krananum. Þau hefðu svarað því bæði að þau hefðu ekki neitt umboð til að gefa fyrirmæli þarna. Þau réðu ekkert yfir þessu fólki og væru engir foringjar. Ákærða kvaðst nánar aðspurð ekki muna eftir að hafa heyrt túlkað fyrir aðra. Ákærða hefði verið sú fyrsta sem hefði verið handtekin þannig að hún hefði ekki heyrt það sem fram fór eftir það. Almar Erlingsson gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður um sakarefnið sagði ákærði svo frá að hann hefði verið bílstjóri hinnar bifreiðarinnar og hefði lagt henni eins og sæist á myndum teknum á vettvangi. Eftir að bifreiðinni hefði verið lagt hefðu þau sett upp borða með slagorðum gegn Orkuveitu Reykjavíkur og ákærði farið undir hana vinstra megin og hlekkjað sig við rör og fest sig við meðákærðu Beatrijs. Síðan hefðu þau verið fest við bifreiðina. Fyrstu lögreglumennirnir sem hefðu komið á svæðið hefðu einungis litið á þau sem voru undir bifreiðinni og hefðu greinilega verið að athuga aðstæður en þeir hefðu ekki yrt á þau, allavega ekki á ákærða. Ákærði kvað lögreglumennina ekki hafa talað við neinn annan. Um það bil hálftíma seinna hefði annað fólk í einkennisbúningi, sem ákærði kvaðst hafa haldið að væru lögreglumenn, kíkt undir bifreiðarnar. Þá fyrst hafi verið talað við ákærða og hann spurður hvað hann væri að gera og hefði ákærði útskýrt að þau væru að mótmæla. Manneskjan hefði farið burtu en stuttu síðar hefði annar lögreglumaður komið og spurt ákærða hvort hann væri til í að fara. Ákærði hefði svarað því neitandi. Ákærði kvaðst hafa sagt lögreglumanninum að konan sem ákærði hefði verið hlekkjaður við talaði ekki íslensku en þeir hefðu ekki gert neina tilraun til að tjá sig við hana. Ákærði hefði hins vegar þýtt fyrir hana hvað hefði farið fram. Á endanum hefði verið komið með tæki til að losa þau. Að því loknu hefði ákærði verið spurður hvort hann vildi ganga en ákærði hefði svarað neitandi. Ákærði hefði þá verið tekinn upp af fjórum eða fimm lögreglumönnum og borinn inn í lögreglubifreið. Nánar aðspurður sagði ákærði að þau hefðu verið að mótmæla eyðingu náttúru fyrir hergagnaframleiðslu. Ákærði sagði að þeir lögreglumenn sem seinna komu hefðu gert ráð fyrir því að lögreglumennirnir sem komu fyrst á vettvang hefðu skipað þeim að fara burt. Ákærði sagði að ákærðu öll hefðu skipulagt mótmælin en þó mismikið. Aðspurður neitaði ákærði því að þau hefðu óskað eftir aðstoð lögreglu við að mótmæla. Ákærði sagði einnig að hann hefði ekki tilkynnt lögreglu að þau hygðust mótmæla. Aðspurður hvort það væri rétt að ákærði hefði ekki fengið nein fyrirmæli frá lögreglunni, t.d. að fara af vettvangi, sagði ákærði það vera rétt. Hann hefði aðeins fengið illa orðaðar spurningar. Aðspurður hvort ákærði hefði aldrei heyrt lögregluna segja neitt á þá leið að hér væri um ólögmætar aðgerðir að ræða og skorað á þátttakendur að fara af vettvangi aðgerðanna, svaraði ákærði því neitandi. Jason Thomas Slade gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins með aðstoð löggilts dómtúlks. Aðspurður um málsatvik sagði ákærði svo frá að þau hefðu komið að virkjuninni rétt fyrir kl. 7 að morgni. Ákærði hefði farið út úr bifreiðinni þegar þau hefðu verið komin og gengið í átt að krananum sem hefði verið inni á svæði virkjunarinnar. Ákærði hefði farið að krananum og klifrað upp í hann og hengt upp borða með skilaboðum. Nánar aðspurður sagði ákærði að það hefði ekki verið nein hindrun fyrir því að ákærði færi upp í kranann. Þar hefðu ekki verið nein skilti. Ekkert, hvorki á íslensku né ensku, hefði gefið til kynna að ákærði mætti ekki að vera þarna. Aðspurður kvaðst ákærði hafa gert sér grein fyrir því að hann væri að tefja vinnu á vinnusvæði og að það gæti haft í för með sér kostnað fyrir verktaka og verkkaupa. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna nákvæmlega hversu lengi hann hefði verið í krananum, en kvaðst halda að það hefðu verið tveir til þrír tímar. Aðspurður um það hvað lögregla hefði sagt við ákærða sagðist ákærði ekkert hafa heyrt í lögreglumönnum fyrr en hann hefði verið kominn niður á jörðu aftur og þá hefði honum verið sagt að hann væri handtekinn. Ákærði kvaðst hafa farið sjálfviljugur niður úr krananum en hann hefði ekki haft leyfi eiganda kranans til að fara upp í hann en benti á að engin merki eða skilti hefðu gefið til kynna að hann mætti ekki fara upp í kranann. Ákærði neitaði aðspurður að hafa tekið þátt í að hindra umferð á vinnusvæðinu. Ákærði kvaðst ekki hafa fengið nein fyrirmæli frá yfirvöldum á staðnum en hann hefði verið það hátt uppi að hann hefði varla séð hvernig fólk athafnaði sig á jörðinni. Ákærði kvað þó rétt vera að hann hefði séð lögregluna en ekki séð hana gefa sér nein merki eða handahreyfingar um að koma niður. Ákærði kvað það rétt að þótt lögreglan hefði reynt að kalla í hann þá hefði hann ekki heyrt í henni fyrir hávaða eða öðru. Haukur Hilmarsson gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður kvaðst ákærði hafa tekið þátt í mótmælum Saving Iceland þann 26. júlí 2007. Kvaðst ákærði hafa verið fjölmiðlafulltrúi og hefði átt að ræða við fjölmiðla ef þeir hefðu mætt á svæðið og aðra þá sem kynnu að vilja ræða við ákærða eða ræða við hópinn. Ákærði kvaðst ekki hafa getað tekið ákvörðun fyrir aðra á staðnum en hann hefði getað svarað spurningum sem lutu að fréttatilkynningunni og aðgerðinni eins og hún hafði verið skipulögð. Ákærði neitaði að hafa tekið þátt í því að hindra umferð um veginn að vinnusvæðinu. Aðspurður hver nákvæmlega hans þáttur hefði þá verið sagði ákærði að hann hefði staðið á svæðinu, verið rækilega merktur að hann minnti með vesti og hann hefði haft fréttatilkynninguna undir höndum og verið reiðubúinn að svara spurningum. Ákærði kvaðst einnig hafa verið tilbúinn til að vera í samskiptum við fólkið sem var undir bílunum. Ákærði kvaðst ekki hafa fengið fyrirmæli frá lögreglu um að yfirgefa vettvang. Ákærði kvaðst hafa komið með öðrum meðákærðu á svæðið og hann hefði farið af staðnum í lögreglubifreið til Reykjavíkur og hefði verið í handjárnum. Ákærði Haukur gaf aftur skýrslu við framhald aðalmeðferðar málsins. Aðspurður um að vitnið Haukur Páll Ægisson hefði borið að hann hefði óskað eftir því að ákærði og meðákærða Eva þýddu lögreglufyrirmæli fyrir mótmælendur sem ekki voru íslenskumælandi sagðist ákærði ekki kannast við að hafa þýtt fyrirmæli lögreglumannsins fyrir fólkið. Saga Ásgeirsdóttir gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hún hafa tekið þátt í umræddum mótmælum. Aðspurð um þátt ákærðu í mótmælunum kvaðst ákærða hafa tekið þá afstöðu að hún vildi læsa sig við annan bílinn, þann minni, sem hefði verið hægra megin þegar komið var að orkuveitunni. Ákærða sagði að lögreglan hefði aldrei gefið henni nein fyrirmæli. Ákærða kvaðst hafa reiknað með því að þau væru að hindra umferð en sagði að ansi margir bílar hefðu komið að orkuveitunni, vegurinn hefði verið lokaður en ekki aðgangur að orkuveitunni. Ákærða kvaðst hafa hlekkjað sig við bifreiðina með járnkeðju með lás á endanum og hana hefði ákærða fest undir rör sem var undir bílnum en hún hefði verið hlekkjuð við bifreiðina í einn til einn og hálfan klukkutíma, kannski tvo, ekki mikið lengur en það. Ákærða kvaðst hafa verið með lykil að lásnum en lögreglan hefði klippt á lásinn til að losa hana. Aðspurð hvort lögreglan hefði sagt eitthvað við ákærðu sagði ákærða að þeir hefðu helst vísað til þess að ákærða ætti að vera róleg þannig að þeir mundu ekki slasa hana. Einu orðin sem ákærða kvaðst hafa heyrt frá lögreglu voru að þarna væri ein önnur undir bifreiðinni. Það hefði verið um hálftíma áður en ákærða var tekin undan bifreiðinni. Ákærða sagði að aldrei hefði verið haft samband við hana, það hefði aldrei verið talað á ensku svo ákærða vissi til, og hún kvaðst telja að enginn hefði verið upplýstur almennilega um að þeir væru í órétti og það ætti að handtaka þá. Aðspurð neitaði ákærða því að hún hefði heyrt lögregluna eða menn á vegum lögreglunnar ávarpa mótmælendur efnislega á þá leið að það sem þeir væru að gera á staðnum væri óheimilt og þeim bæri að víkja af staðnum. Þetta hefði hvorki verið sagt almennt eða við ákærðu sérstaklega. Vitnið Jón Eyjólfsson, kt. [...],[...] í Danmörku, tæknimaður hjá Ístak, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður um málsatvik sagði Jón svo frá að þegar hann kom til vinnu um morguninn, hefði hann séð einhvern umgang af fólki á veginum og þegar hann kom að þá hefði hann séð að fólkið hefði verið búin að hlekkja sig saman undir bifreiðum. Þau hefðu stungið höndunum inn í járnrör og einhvern veginn fest hendurnar saman þar inni. Þá hefði einhver kallað og sagt að það væri maður að fara upp í byggingarkrana. Sá maður hefði hengt upp borða á kranann. Jón kvaðst þá hafa hringt í lögreglu sem kom á vettvang. Kvað Jón að vinnustaðurinn hefði stöðvast í um þrjá klukkutíma eða þangað til maðurinn hefði komið sjálfviljugur niður og farið í fylgd lögreglu í burtu af svæðinu. Jón kvaðst ekki hafa reynt að kalla til hans eða stöðva hann en kranamaðurinn hefði sjálfur farið upp í kranann á eigin vegum og ætlað að stöðva manninn og koma honum niður en eftir fortölur hefðu þeir fengið hann ofan af því. Aðspurt um að ákærði Jason Slade hefði lýst því að kranamaðurinn hefði fært kranann til, snúið honum, sagði Jón að það gæti passað en kvaðst ekki vera alveg viss. Sagði Jón að stjórnhús kranans hefði verið í um 30 til 35 metra hæð og ákærði hefði verið í svipaðri hæð. Aðspurður um að allir ákærðu hefðu haldið því fram að þeir hefðu ekki tafið umferð sagði Jón að það væri ekki rétt. Þeir hefðu lagt tveimur bifreiðum þvert fyrir veginn þannig að það hefði ekki verið hægt að koma neinum bílum inn á vinnustaðinn með nokkrum hætti. Jón kvað mótmælin hafa endað með því að bílarnir hefðu verið tékkaðir upp og hjólin skrúfuð undan þeim, til þess að geta fjarlægt fólkið af staðnum. Seinna hefðu bílarnir verið dregnir burtu. Jón kvaðst aðspurður hafa heyrt lögreglu ræða við mótmælendur en hann hefði þó ekki fylgst náið með því. Vitnið Sólrún Bjarnadóttir, kt. [...], lögreglumaður, gaf skýrslu fyrir dóminum. Aðspurð um aðkomu hennar að málinu sagði hún að óskað hefði verið eftir aðstoð við flutning á handteknum aðilum til Reykjavíkur. Aðspurð um aðstæður sagði hún að fólk hefði verið búið að hlekkja sig undir bifreiðar en hún hefði komið á staðinn áður en fólkið var losað undan bílunum en kvaðst ekki hafa tekið þátt í því að losa fólkið. Vitnið Júlíana Bjarnveig Bjarnadóttir, kt. [...], lögreglumaður, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið á vettvang á stórri lögreglubifreið til að annast flutning á handteknum til Reykjavíkur. Það hefðu verið einu afskipti hennar af ákærðu. Aðspurð kvaðst hún hafa verið komin á staðinn áður en fólkið var losað undan bílunum en ekki tekið þátt í að losa fólkið heldur einungis flutt það. Vitnið Jóhannes Snævarr, kt. [...], lögreglumaður, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið á vettvang frá Reykjavík ásamt fleiri lögreglumönnum. Fyrst þegar þau komu hefðu þau séð að búið var að leggja jeppa fyrir afleggjarann sem liggur að virkjuninni. Þá hefði einhver verið uppi í krana með borða sem hann var búinn að hengja upp. Kvað Jóhannes sín afskipti hafa verið að flytja fólk til Reykjavíkur og að aðstoða lögregluna á Selfossi við að losa fólk sem var búið að festa sig á staðnum. Þá hefði verið reynt eitthvað að ræða við fólkið en hann kvaðst ekki alveg muna hvernig það hefði verið. Vitnið Runólfur Þórhallsson, kt. [...], lögregluvarðstjóri, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið á vettvang að beiðni lögreglunnar á Selfossi. Kvaðst Runólfur hafa veitt aðstoð við að losa fólk sem hafði hlekkjað sig bæði saman og eins við bifreiðarnar sem var lagt á veginum. Aðspurður hvort hann hefði gefið einhver fyrirmæli til fólksins um að það viki af vettvangi kvað hann það rétt vera en hann hefði byrjað á því að biðja fólkið um að fara af sjálfsdáðum. Aðspurður um viðbrögð mótmælenda sagði hann að fólkið hefði gefið til kynna að það ætlaði ekki að verða við þessari beiðni þeirra eða þessum fyrirmælum. Varðandi fólkið sem lá undir bílunum, þá hefði lögreglan þurft að fara undir bifreiðarnar til þeirra og klippa á lása sem hefðu verið utan um hálsinn á þeim og fest við burðarbita eða öxul undir bifreiðunum. Aðspurður um viðbrögð fólksins eftir að búið hefði verið að losa það sagði hann að það hefði komið undan bifreiðunum og ekki veitt neina mótspyrnu. Aðspurður hvort hann hafi orðið var við að sá sem stjórnaði aðgerðum ávarpaði mótmælendur og lýsti því í fyrsta lagi yfir að staða þeirra á staðnum væri ólögleg og í öðru lagi að þeim bæri að víkja af staðnum kvaðst hann ekki muna nákvæmlega hvað lögreglan hefði sagt en hún hefði talað við fólkið og gert því grein fyrir hvað lögreglan myndi gera ef það hlýddi ekki fyrirmælum. Runólfur kvað enga hættu hafa stafað af aðgerðum mótmælendanna á staðnum nema þá hugsanlega gagnvart þeim sjálfum. Runólfur kvað veginn að virkjuninni hafa lokast með þessum aðgerðum. Runólfur sagði að hægt hefði verið að komast að virkjuninni á einhverjum farartækjum utan vegar og það hefði verið hægt að fara aðra leið að virkjuninni. Runólfur kvað það rétt að munnleg fyrirmæli hefðu verið gefin á staðnum af hálfu lögreglu um að fara af vettvangi eða losa sig frá bifreiðunum og hefði lögreglukona frá Selfossi gefið þau fyrirmæli. Kvaðst hann ekki muna nákvæmlega hvað hún hefði sagt, en fyrirmælin hefðu verið alveg skýr. Þetta hefðu verið bæði fyrirmæli um að fólkið losaði sig og færi af veginum og eins hefði hún skýrt út fyrir mótmælendum að lögreglan myndi losa þá ef þeir hlýddu ekki fyrirmælunum. Kvaðst Runólfur hafa hlustað á þessi fyrirmæli en þau hefðu verið gefin yfir allan hópinn. Kvað Runólfur sig minna að tveir hefðu verið hlekkjaðir hvor undir sinni bifreiðinni. Síðan hefðu verið tveir eða þrír aðilar sem hefðu verið með hólka utan um hendurnar og legið þannig að hendurnar hefðu verið undir bifreiðunum þannig að hluti af þeim hefði verið aðeins undir bifreiðunum. Kvað Runólfur mikla hættu hafa stafað af ef bifreiðarnar hefðu runnið af stað. Vitnið Logi Jes Kristjánsson, lögreglumaður, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið á vettvang ásamt Runólfi. Þar hafi fólk verið búið að hlekkja sig undir og við ökutæki. Fólk hafi verið búið að hlekkja sig með keðju um háls og hefði hangið í bifreiðunum og svo verið með hólka á höndunum, stálhólka og sterkt plast og þar inni hafi það verið með keðjur. Kvað hann fólkið hafa verið losað frá bifreiðunum af lögreglu en hann hefði sjálfur farið upp í kranabíl, upp í 25–30 metra hæð, og kallað til þess sem var uppi í byggingarkrananum að þetta væri lögreglan og skipað honum að koma niður, bæði á íslensku og ensku, og hann hefði hlýtt strax. Aðspurður hvort hann hefði heyrt lögreglumenn gefa fyrirmæli á vettvangi sagði Logi að þegar þeir komu á staðinn þá hefði lögreglan verið að biðja fólk að koma undan bílunum en því hefði ekki verið hlýtt. Logi kvaðst hafa sett sig í mikla lífshættu með því að fara í kranabíl að biðja ákærða Jason um að fara niður úr byggingarkrananum. Kvað Logi mótmælendur hafa ætlað að koma í veg fyrir að menn sem unnu á svæðinu kæmust í og úr vinnu svo og að koma í veg fyrir að vinna gæti haldið áfram með því að stöðva vinnuvélar. Vitnið Olivera Ilic, lögreglumaður, kom fyrir dóminn og sagði að lögreglan hefði fengið tilkynningu í gegnum fjarskipti um að búið væri að loka veginum að Hellisheiðarvirkjun og ylli það ónæði fyrir starfsmenn virkjunarinnar. Þegar hún kom á vettvang hefði verið búið að leggja tveimur bifreiðum þvert fyrir veginn að Hellisheiðarvirkjun og fimm eða sex menn hefðu verið hlekkjaðir við bifreiðarnar. Tveir menn hefðu staðið hjá og þeim hefðu verið gefin fyrirmæli um að fara frá þegar hún komið að, en þeir hefðu ekki sinnt því. Kvaðst hún hafa gefið þeim ítrekuð fyrirmæli um að láta af þessu og opna veginn. Af því að mótmælendur hefðu ekki sinnt þessum beiðnum lögreglu um að opna veginn og fyrirmælum hennar svo í kjölfarið þá hefði hún farið út í það að opna veginn sjálf með því að fjarlægja mótmælendur af vettvangi. Olivera kvaðst aðspurð hafa verið stjórnandi á vettvangi og hún sjálf hefði gefið fyrirmæli um að fólkið yfirgæfi svæðið og hún hefði heyrt aðra menn gera það líka. Lögreglumenn frá Selfossi sem fyrst hefðu komið hefðu áður gefið fyrirmæli um að fólkið yfirgæfi svæðið en þeim fyrirmælum hefði ekki verið sinnt. Aðspurð hvort þau sem þarna áttu hlut að máli hefðu engu svarað sagði Olivera að þau sem stóðu hjá hefðu fyrst engu svarað en fyrir rest hefðu þau sagt að þau gætu ekki fært bifreiðarnar því það væri fólk hlekkjað við þær. Þau hefðu enga viðleitni sýnt til að aðstoða á einn eða annan hátt við að losa fólkið frá bifreiðinni. Þá hefðu þau fengið fyrirmæli um að fjarlægja bifreiðarnar. Fyrst önsuðu þau því ekki en þegar gengið hefði verið ítrekað á þau að færa bifreiðarnar hefðu þau sagt: „Ekki meðan fólkið er hlekkjað við þá.“ Þá hefði verið gengið á hvern og einn og ítrekaði óskað eftir því að fólkið færi. Sagði Olivera að til að losa fólkið frá hefði þurft að lyfta annarri bifreiðinni og tvær stúlkur færðar undan henni. Þær hefðu verið með hendurnar inni í járnhólk og hefðu verið fluttar með hólkinn inn í lögreglubifreið. Aðspurð hvort sá í krananum hefði fengið fyrirmæli neitaði Olivera því, þar sem hann hefði verið svo hátt uppi og mikill hávaði hefði verið frá virkjuninni. Um leið og lögreglan hefði fengið kranabifreið frá Hveragerði þá hefði maður frá sérsveitinni farið upp í krananum, kallað til hans að koma niður og hann hefði hlýtt því og komið niður. Kvað Olivera að nauðsynlegt hefði verið að færa byggingarkranann til með ákærða Jason uppi í krananum, svo hægt hefði verið að koma slökkvibifreiðinni að honum og koma fyrirmælum til hans. Aðspurð hvort fólkið hefði stofnað lífi og limum einhverra í hættu með mótmælaaðgerðum sínum sagði Olivera að það hefði aðallega stofnað sínu eigin lífi og limum í hættu. Mótmælendur hefðu ekki verið með neina tilburði við lögreglu eða starfsmenn á svæðinu. Olivera kvaðHauk Pál Ægisson lögreglumann hafa stjórnað vettvangi þar til hún kom á staðinn. Hefði hún heyrt þegar verið var að biðja fólkið um að fara og því lýst fyrir því að þetta væri bannað, að það þyrfti að opna veginn. Hún sjálf hefði sagt þeim sem stóðu við bifreiðarnar að færa þær en þau hefðu ekki sinnt því. Hún hefði beðið þau aftur um að færa bifreiðarnar og þau hefðu sagst ekki ætla að gera það meðan fólkið væri undir bifreiðinni og þá hefði hún beðið þau um að koma í lögreglubifreiðina sem þau hefðu gert. Sama saga hafi verið um þau sem hafi verið undir bifreiðunum. Áður en lögreglan aðhafðist nokkuð hefði þeim verið gerð grein fyrir því að lögreglan myndi losa þau undan bifreiðunum. Þau gætu gert það sjálf eða lögreglan gæti gert það. Þetta hefði verið sagt bæði maður við mann og yfir allan hópinn en fyrirmælin voru gefin á íslensku. Vitnið Einar Sigurjónsson, lögreglumaður, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið á vettvang í fyrstu lögreglubifreiðinni. Þá hafi verið búið að loka veginum að virkjuninni með tveimur bifreiðum, fólk verið búið hlekkja sig við bifreiðina og einn hafi verið uppi í krana. Tveir stjórnendur eða talsmenn hafi verið á staðnum sem hafi sagst sjá um þau sem voru hlekkjuð. Lögreglumennirnir hafi beðið fólkið að fara, bæði allan hópinn og eins hafi þeir talað við talsmennina. Þessu hefði ekki verið hlýtt. Þá hefðu þessi tvö verið tekin inn í lögreglubifreið og hann setið inni í lögreglubifreiðinni með þeim. Einar kvaðst ekki hafa gefið nein fyrirmæli sjálfur á staðnum en Haukur Páll Ægisson og Olivera Ilic lögreglumenn hefðu gefið fyrirmæli. Kvaðst hann muna að Haukur Páll hefði talað við þessi tvö, talsmennina. Hann hefði gefið þeim tækifæri til að fara og þeir hefðu gefið þeim tíma á meðan beðið var eftir fleiri lögreglumönnum á vettvang en engin merki hefðu verið um brottför. Kvað hann sig minna að þessi tvö hefðu sagt að þau réðu ekki yfir öðrum þarna, þau væru bara að sjá um fólkið. Aðrir hefðu ekkert sagt. Aðspurður hvort mótmælendur hefðu stofnað lífi og limum annarra, eða eignum annarra, í hættu með þessum aðgerðum kvað svo ekki hafa verið en þeir hefðu stöðvað atvinnustarfsemi og umferð. Það gæti vel verið að maðurinn í krananum hafi verið hættulegur þar. Ákærðu, Almar Erlingsson, Eva Hauksdóttir, Jason Thomas Slade, Saga Ásgeirsdóttir, Anne Sofie Tagö, Beatrijs Van Elsander, Emma Phipps og Mette Trier Henten, greiði hvert um sig 50.000 krónur í sekt til ríkissjóðs en sæti ella fangelsi í fjóra daga. Ákærði Haukur Hilmarsson greiði 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs en sæti ella fangelsi í átta daga. Ákærðu, Almar Erlingsson, Eva Hauksdóttir, Haukur Hilmarsson, Jason Thomas Slade og Saga Ásgeirsdóttir, greiði allan sakarkostnað sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Bótakröfu Orkuveitu Reykjavíkur er vísað frá dómi.
Mál nr. 122/2004
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Farbann
Hæstiréttur felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hins vegar var honum gert að sæta farbanni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. apríl 2004 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og fram kemur í úrskurði héraðsdómara er varnaraðili grunaður um að eiga aðild að innflutningi á rúmlega 400 grömmum af amfetamíni og hafa með því brotið gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Það brot eitt og sér er ekki þess efnis að gæsluvarðhaldi verði beitt samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í dómasafni réttarins 1999, bls. 207 í máli nr. 30/1999. Auk þessa fíkniefnabrots er varnaraðili sakaður um háttsemi, sem getur varðað við 1. mgr. 124. gr. og 1. mgr. 221. gr. almennra hegningarlaga. Brot gegn fyrrnefnda ákvæðinu getur ekki varðað þyngri refsingu en fangelsi í sex mánuði og brot gegn því síðarnefnda ekki þyngri en tveimur árum. Þegar allt framangreint er virt þykja ekki alveg næg efni til þess að beita gæsluvarðhaldi með stoð í 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Af hálfu sóknaraðila er krafa um gæsluvarðhald einnig studd við b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Eins og málinu er nú komið hefur ekki nægilega verið sýnt fram á að þörf sé gæsluvarðhalds varnaraðila til þess eins að tryggja návist hans í þágu meðferðar þess. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi, en varnaraðila bönnuð brottför af landinu samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðila, X, er bönnuð brottför frá Íslandi allt til föstudagsins 30. apríl 2004 kl. 16:00.
Mál nr. 425/2009
Kærumál Innsetningargerð Börn
M krafðist þess að fá syni sína tvo afhenta sér með beinni aðfarargerð, en þeir voru ásamt móður sinni á Íslandi. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, var talið að K hefði flutt drengina til Íslands frá Bandaríkjunum og haldið þeim hér á landi með ólögmætum hætti í skilningi 1. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 og ákvæða Haagsamningsins. Þá var ekki talið að synja bæri um afhendingu á grundvelli undantekningarákvæða 2. og 3. mgr. 12. gr. sömu laga og var krafa M um aðfarargerð því tekin til greina. Fyrir Hæstarétti hafði M meðal annars gert kröfu um frávísun máls þar sem tveggja vikna kærufrestur hefði verið útrunninn er kæra barst héraðsdómi. Talið var að þar sem 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 mælti fyrir um frest í vikum en ekki sólarhringum yrði að líta svo á að ekki skipti máli hvenær innan síðasta dags frestsins kæra hefði borist. Var frávísunarkröfu M því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. júlí 2009, þar sem varnaraðila var heimilað, að liðnum sex vikum frá uppsögu úrskurðarins, að fá tvo nafngreinda syni hans og sóknaraðila afhenta sér með beinni aðfarargerð hafi sóknaraðili ekki áður fært þá til Bandaríkjanna. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um aðfarargerð verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili reisir aðalkröfu sína á því að tveggja vikna kærufrestur, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og hér eigi við, hafi verið útrunninn þegar sóknaraðili afhenti héraðsdómara kæru til Hæstaréttar. Úrskurður héraðsdóms hafi verið kveðinn upp 6. júlí 2009 kl. 9:30, en kæra borist 20. sama mánaðar kl. 12:10 og kærufrestur þá verið liðinn. Frestur, sem mælt er fyrir um í áðurnefndri lagagrein, er mældur í vikum en ekki sólarhringum og þegar svo háttar til hefur verið litið svo á að ekki skipti máli hvenær innan síðasta dags frestsins kæra berst. Aðalkröfu varnaraðila verður samkvæmt því hafnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Málavextir. Af hálfu gerðarbeiðanda er málavöxtum lýst svo að hann og gerðarþoli hafi gift sig 3. september 1998 á Keflavíkurflugvelli en hann var sjóliði í bandaríska hernum og verið hér í nokkur ár. Gerðarbeiðandi hafi sinnt herskyldu víðsvegar en hann og gerðarþoli hafi flust til Bandaríkjanna og búið í [...] þar til þau slitu samvistum seinni part ársins 2007. Í hjónabandinu hafi þeim fæst tveir drengir, A og B, en um þá snúist málið. Ekki hafi verið gengið frá forsjá drengjanna þegar hið ólögmæta brottnám átti sér stað. Brestir hafi verið komnir í hjónaband aðila sumarið 2007 og hafi gerðarbeiðandi rætt við gerðarþola um það í júní 2007. Gerðarþoli hafi verið mjög ósátt við óskir gerðarbeiðanda um hjónaskilnað. Hafi þau ákveðið að láta reyna á áframhaldandi hjónaband. Gerðareiðandi hafi sinnt herskyldu sinni og því verið fjarri heimilinu langtímum saman. Gerðarþoli hafi byrjað í nuddskóla haustið 2007 og í nóvember sl., er hann hafi síðast hitt hana, hafi hann ekki vitað betur en að til stæði hjá henni að klára það nám í [...]. Eldri drengurinn hafi verið þar í skóla og yngri drengurinn í dagvistun og allt virst eðlilegt og ekki hægt að sjá á þeim tímapunkti að gerðarþoli ætlaði að flytja. Í þessari síðustu heimsókn gerðarbeiðanda til fjölskyldunnar hafi hann gert umboð til gerðarþola til þess að hún gæti séð um að borga reikninga meðan hann væri fjarverandi vegna sinnar vinnu. Það hafi verið eini tilgangur umboðsins, sbr. orðalag þess „Only, to pay my bills, in my name and on my behalf“. Um jólin 2007-2008 hafi aðilar komið sér saman um að gerðarþoli færi til Íslands til að heimsækja fjölskyldu sína og hafi staðið til að hún myndi dvelja á Íslandi fram yfir áramótin. Gerðarbeiðandi hafi hins vegar farið með drengina til foreldra sinna sem búsettir eru í [...]. Gerðarbeiðandi hafi þurft að fara aftur til vinnu sinnar 4. janúar 2008 og hafi hann skilið drengina eftir í góðum höndum hjá foreldrum sínum. Þau hefðu komið með drengina heim til aðila hinn 6. janúar 2008 eins og um hafði verið talað. Gerðarþoli hafi þá ekki verið komin frá Íslandi en hún hafi hvorki látið gerðarbeiðanda né foreldra hans vita um að hún kæmi ekki til Bandaríkjanna fyrr en 8. janúar 2008. Hinn 10. janúar 2008 hafi gerðarþoli hringt í gerðarbeiðanda og m.a. spurt hvort hann ætlaði að halda sig við þá ákvörðun að vilja skilja og hvort hann ætlaði að leggja inn skilnaðarkröfu þann dag eins og til hafi staðið. Þegar gerðarbeiðandi hafi staðfest að hann ætlaði að gera það hafi gerðarþoli orðið mjög reið og sagt eitthvað á þá leið að hann ætti eftir að sjá eftir þeirri ákvörðun. Hún ætlaði að yfirgefa landið með drengina með sér. Hinn 10. janúar 2008 hafi gerðarþoli farið með drengina frá [...] til [...], [...] og þaðan virðist hún hafa farið með þá til Íslands daginn eftir. Hún hafi haft vegabréf þeirra undir höndum. Svo virðist sem hún hafi notað stöðuumboðið sem gert var til þess að gerðarþoli gæti borgað reikninga gerðarbeiðanda til þess að fá vegabréfsáritun fyrir drengina í gegnum íslenska sendiráðið í Washington. Þetta sama umboð virðist hún hafa notað til að fá öll nauðsynleg skilríki fyrir þá til þess að unnt væri að fara með þá til Íslands. Þennan dag 10. janúar 2008 hafi eldri drengurinn ekki mætt í skólann. Ekki hafi nein forföll verið tilkynnt og ekki hafi náðst í gerðarþola þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir skólayfirvalda. Gerðarbeiðanda hafi þá verið ljóst að gerðarþoli væri líklega á leiðinni til Íslands með drengina, þar sem ekki náðist í hana í síma. Hann hafi reynt allar mögulegar leiðir til að stöðva hana en án árangurs. Það hafi ekki verið fyrr en 25. janúar 2008 sem gerðarþoli hringdi í gerðarbeiðanda og tilkynnti honum að hún væri komin til Íslands með drengina. Frá þessum tíma hafi gerðarbeiðandi ekki hitt drengina sína. Gerðarþoli hafi verið ófáanleg til að senda þá til Bandaríkjanna. Gerðarbeiðandi hafi ekki getað komið til Íslands, bæði vegna kostnaðar og jafnvel þótt hann kæmi þá hafi hann enga fullvissu fyrir því að fá synina til sín. Hann hafi fengið að tala við synina í síma nokkrum sinnum en þeir fái ekki að hringja í hann. Gerðarbeiðandi kveður drengina vera bæði með íslenskt og bandarískt ríkisfang. Gerðarþoli hafi skráð báða drengina inn í landið við komuna til íslands í janúar 2008 og tekist að skrá þá með lögheimili að [...]. Strax og ljóst var að gerðarþoli ætlaði ekki að snúa til baka með drengina í lok janúar 2008, hafi gerðarbeiðandi leitað til Department of State, Office of Children´s Issues. Að þeirra mati hafi brottnám drengjanna frá Bandaríkjunum verið í trássi við lög og Haagsamninginn. Haft hafi verið samband við dóms- og kirkjumálaráðuneytið sem reynt hafi að hafa samband við gerðarþola. Hafi ráðuneytið m.a. átt samtal við gerðarþola en það samtal hafi staðfest að gerðarþoli hyggst ekki fara aftur með drengina til Bandaríkjanna og ekki afhenda þá föður. Þegar þessi niðurstaða hafi komið í ljós hafi lögmanni verið falið að höfða brottnámsmál þetta. Af hálfu gerðarþola eru gerðar athugasemdir við málavaxtalýsingu gerðarbeiðanda. Kveður gerðarþoli að ástæður þess að upp úr hjúskap málsaðila slitnaði hafi ekki úrslitavægi í málinu, en vegna rangfærslna gerðarbeiðanda sé rétt að fram komi að ástæðurnar hafi verið geðrænir kvillar er hrjá gerðarbeiðanda, framhjáhald gerðarbeiðanda og fjárhagsleg óreiða og sviksamleg háttsemi hans gagnvart sameiginlegum fjárhagslegum hagsmunum. Í aðfararbeiðni komi fram að gerðarbeiðandi hafi verið að sinna herskyldu. Það sé rangt. Gerðarbeiðandi sé atvinnuhermaður, sem iðulega hafi verið og sé fjarri heimili sínu við að gegna hermennsku. Hafi starf hans ekkert með skyldu að gera. Málsaðilar hafi gengið í hjúskap í september 1998 og hafi sýslumaðurinn í Keflavík gefið þau saman. Eldri sonurinn A hafi fæðst í Keflavík í nóvember 1999. Í apríl árið 2000 hafi málsaðilar flust til [...] og búið þar hjá foreldrum gerðarbeiðanda þar til gerðarbeiðandi fékk stöðu á herstöðinni í [...] nágrenni [...]. Þegar gerðarþoli hafi komið þangað hafði gerðarbeiðandi sólundað fjármunum þeirra. Árið 2001 hafi gerðarbeiðandi verið sendur til Egyptalands í hálft ár á vegum hersins en hafði áður hreinsað alla reikninga þeirra og ekkert skilið eftir til framfærslu. Tekið hefði annað hálft ár að rétta við fjárhaginn eftir að gerðarbeiðandi kom heim frá Egyptalandi. Í september 2002 hefði gerðarbeiðandi verið sendur til bandarískrar herstöðvar í [...] i Þýskalandi og gerðarþoli farið með. Árið 2003 hefðu málsaðilar slitið samvistum í hálft ár. Í október 2003 hefðu þau tekið saman aftur. Skömmu síðar hefði gerðarbeiðandi verið sendur til Íraks. Í mars 2005 hefði gerðarbeiðandi komið frá Írak til Þýskalands og verið um sumarið sendur til herstöðvarinnar [...] í [...]. Þar hefðu þau keypt húsnæði í borginni [...] sem þau fluttu í. Sambúð málsaðila hefði gengið vel til að byrja með en fljótlega hefði tekið að bera á andlegu ofbeldi gerðarbeiðanda í garð gerðarþola. Í ársbyrjun 2007 hefði gerðarbeiðandi verið sendur til [...] í [...] en gerðarþoli búið áfram í [...] með synina. Um þessar mundir gerðist það síðan að gerðarbeiðandi sólundaði í miklum mæli fjármunum þeirra með misnotkun á korti gerðarþola og með óheimilli notkun andvirðis veðláns. Í aðfararbeiðninni segi að gerðarþoli og gerðarbeiðandi hafi búið í [...] þar til þau slitu samvistum seinni part árs 2007. Þetta hefði sumsé gerst mun fyrr eins og rakið hafi verið, eða þegar gerðarbeiðandi flutti til [...]. Í aðfararbeiðninni segi enn fremur að gerðarþoli hafi verið ósáttur við óskir gerðarbeiðanda um skilnað. Þarna snúi lögmaður gerðarbeiðanda algerlega málunum á haus. Það sé síðan rangt sem fram komi í beiðninni að gerðarþoli hafi hringt í gerðarbeiðanda þann 10. janúar 2008 til að athuga með skilnað þeirra eða að hún hafi orðið mjög reið yfir skilnaðaráformum hans. Gerðarþoli hafi átt allt frumkvæði að skilnaðinum og hafi verið og sé mjög ánægð með að hafa stigið þetta skref. Rétt sé að fram komi að gerðarbeiðandi hafi átt við geðræna sjúkdóma stríða hafi greinst með áfalla-streituröskun (PTSD), athyglisbrest og afvirkni (ADHD) og þunglyndi. Hafi þessir andlegu krankleikar orðið til þess að yfirmenn gerðarbeiðanda hættu við að senda hann til Afganistan, enda hafi átt að auka hjá honum lyfjagjöfina. Varðandi aðdraganda þess að gerðarþoli fór með drengina til Íslands sé rétt að halda því til haga að gerðarþoli var um hátíðarnar 2007-2008 á Íslandi hjá ættingjum en kom til Bandaríkjanna 8. janúar 2008. Móðir gerðarbeiðanda hafi komið með drengina til [...] þann 6. janúar og hafi vinkona gerðarþola tekið á móti þeim þar sem gerðarþola hafði seinkað. Móðir gerðarþola hafi hins vegar tekið vegabréf þeirra traustataki. Í aðfararbeiðninni segi að gerðarþoli hafi fengið eitthvað takmarkað umboð (POA) sem einungis hafi lotið að greiðslu heimilisútgjalda. Þetta sé rangt og sé um þetta vísað til allsherjarumboðs, sem m.a. veiti gerðarþola umboð til þess að ferðast með börn þeirra. Í krafti þessa umboðs hafi verið gefin út ný vegarbréf fyrir drengina. Við aðalmeðferð málsins gaf gerðarþoli skýrslu. Undir rekstri málsins fékk dómari Þorgeir Magnússon sálfræðing til að ræða við syni aðila. Hann skilaði skýrslu um viðtölin sem lögð var fram í málinu. II. Málsástæður og lagarök gerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandi byggir kröfur sínar á því að gerðarþoli hafi numið drengina A, kt. [...] og B, kt. [...], á brott frá Bandaríkjunum með ólögmætum hætti og að gerðarþoli haldi drengjunum hér á landi með ólögmætum hætti. Í því sambandi vísar gerðarbeiðandi til Haagsamnings um einkaréttarleg áhrif af ólögmætu brottnámi barna við flutning milli landa, en bæði Ísland og Bandaríkin séu aðilar að samningnum. Gerðarbeiðandi telji að lagaskilyrðum fyrir afhendingu drengjanna sé fullnægt. Sé í því sambandi vísað til 1. mgr. 3. gr. Haagsamningsins og til 2. mgr. 1. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 11. gr. sömu laga. Eins og að framan hafi verið rakið hafi gerðarþoli flutt drengina ólöglega til Íslands. Bæði hafi hún flutt drengina frá Bandaríkjunum án samþykkis gerðarbeiðanda. Þá hafi gerðarþoli misnotað stöðumboð frá gerðarbeiðnada sem henni var veitt í þröngum og afmörkuðum tilgangi. Engu að síður virðist íslensk yfirvöld í sendiráði Íslands í Bandaríkjunum hafa gefið gerðarþola vegabréfsáritun fyrir drengina með stoð í því stöðuumboði. Á þeim tíma sem gerðarþoli flutti drengina til Íslands hafði ekki verið tekin ákvörðun um forsjá þeirra og samkvæmt lögum hafi forsjá þeirra á þeim tíma ennþá verið sameiginleg. Þegar gerðarbeiðandi fékk upplýsingar um það að gerðarþoli væri á leið frá Bandaríkjunum með drengina hafi hann leitað liðsinnis bandarískra dómstóla. Í ákvörðun þeirra komi fram að gerðarþola sé óheimilt að yfirgefa Bandaríkin með drengina meðan málið sé til meðferðar. Réttarskipun þessi sé dagsett 11. janúar 2008. Hún hafi þó ekki dugað til því að kvöldi þess sama dags hafi gerðarþoli farið frá Bandaríkjunum til Íslands með drengina. Frá þessum tíma hafi gerðarbeiðandi ekki hitt drengina. Gerðarþoli hafi neitað að senda þá aftur til Bandaríkjanna, þótt dómsúrskurður liggi fyrir um að drengirnir skuli vera í Bandaríkjunum meðan forsjármál milli aðila er rekið. Þá hafi gerðarþoli verið ófáanleg að leyfa gerðarbeiðanda að hitta synina. Gerðarbeiðandi hafi fengið að tala í síma við drengina en þeir fái ekki að hringja í hann. Í heilt ár hafi gerðarbeiðandi þannig ekki hitt drengina sína og hafi sá tími verið honum mjög erfið. Framlögð gögn sanni með óyggjandi hætti að gerðarþola hafi verið óheimilt að fara með þá úr landinu, sbr. réttarskipun frá „Commonwealth of Kentucky Hardin Circuit Court, Family Court Division“ dags. 11. janúar 2008. Gerðarbeiðandi lagði fram beiðni hjá þessum dómstól þegar honum urðu ljósar fyrirætlanir gerðarþola. já. Ljóst sé að gerðarbeiðandi hafi farið í trássi við þessa ákvörðun réttarins og jafnframt í trássi við skýran forsjárrétt gerðarbeiðanda með drengina frá Bandaríkjunum til Íslands. Gerðarbeiðandi byggi kröfu sína um afhendingu drengjanna á 11. gr. laga nr. 160/1995, sem sé samhljóða áðurnefndri 1. mgr. 3. gr. Haagsamningsins. Þar komi fram að barn sem flutt sé hingað til lands skuli skv. beiðni afhent þeim sem rétt hefur til þess ef barnið hafi verið búsett í ríki sem sé aðili að Haagsamningnum rétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst. Í skýringum með umræddri 11. gr. laganna segir: ,,Við mat á því hvort ólögmætur brottflutningur eða hald hafi átt sér stað og hver hefur rétt til að fá barnið afhent skal taka beint mið af lögum þess ríkis þar sem barnið var búsett þegar það var flutt á brott eða því haldið [ ]. “ Sýnt hafi verið fram á með framangreindum rökstuðningi að brottflutningur og hald drengjanna sé í andstöðu við ákvæði bandarískra laga er varða málefni barna. Jafnframt hafi verið sýnt fram á að brotið var gegn forsjárrétti gerðarbeiðanda. Að mati gerðarbeiðanda séu ákvæði laganna þar með uppfyllt. Brottnám drengjanna frá Bandaríkjunum og í áframhaldandi hald þeirra hér á landi sé því ólögmætt samkvæmt framangreindu lagaákvæði. Samkvæmt sama lagaákvæði beri því að afhenda drengina aftur til gerðarbeiðanda fari hann fram á slíkt. Gerðarbeiðandi byggi enn fremur kröfur sínar á því að engar af þeim heimildum sem um getur í 12. gr. laga nr. 160/1995 réttlætti synjun á afhendingu barnanna. Ákvæði 12. gr. laganna sé undantekningarregla og aðeins heimildarákvæði. Meginreglan samkvæmt samningnum sé sú að samningsríki sé skylt að stuðla að því að barni, sem hafi verið flutt eða sé haldið á ólögmætan hátt, sé sem fyrst skilað aftur. Ár sé liðið frá því hið ólögmæta brottnám átti sér stað, engin hætta sé á því að afhending drengjanna muni skaða þá, drengirnir séu tæpast orðnir nægilega gamlir til að tjá skoðanir sínar á málinu, þá einkum sá yngri og afhending fari ekki gegn grundvallarreglum hér á landi um verndun mannréttinda. Krefjist gerðarbeiðandi því þess, með vísan til alls framangreinds og með vísan til 11. gr. laga nr. 160/1995, að drengirnir A kt. [...] og B kt. [...], verði teknir úr umráðum gerðarþola og afhentir gerðarbeiðanda með beinni aðfarargerð. Til upplýsinga skuli þess getið að gerðarbeiðandi sé enn búsettur í Bandaríkjunum og sinni enn sinni vinnu. Hann hafi ekki hitt drengina sína frá því að hið ólögmæta brottnám átti sér stað. Hann telji mikilvægt að ákvörðun um afhendingu verði tekin til greina til þess að hægt sé að taka löglega ákvörðun um forsjá drengjanna í Bandaríkjunum. Um lagarök afhendingarkröfu vísast að öðru leyti til laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., til Haag samningsins um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa (sbr. auglýsing nr. 16/1996 í C-deild Stjórnartíðinda) og til aðfararlaga nr. 90/1989, sérstaklega 13. kafla. Beiðni þessi sé sett fram á heimilisvarnarþingi gerðarþola, sbr. ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggir á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Sótt verði um gjafsóknarleyfi f.h. gerðarbeiðanda eins og lög gera ráð fyrir. III. Málsástæður og lagarök gerðarþola. Af hálfu gerðarþola er því hafnað með öllu að uppfyllt séu lagaskilyrði fyrir afhendingu drengjanna A og B. Gerðar séu mjög miklar athugasemdir við málsástæður þær sem byggt sé á í aðfararbeiðni gerðarbeiðanda auk þess sem reifuð séu önnur sjónarmið gerðarþola til stuðnings því að hafna eigi kröfu gerðarbeiðanda. 1. Ólögmætur flutningur. Því sé mótmælt sem fram komi í aðfararbeiðni að gerðarþoli hafi flutt syni sína með sér til Íslands með ólögmætum hætti. Hún hafi haft til þess fullt umboð, sbr. það sem áður er rakið. Þetta umboð hafi ekki verið afturkallað áður en gerðarþoli fór af landi brott til Íslands. Málsaðilar höfðu slitið samvistum en drengirnir verið búsettir hjá gerðarþola og með lögheimili hjá henni í [...]. 2. Ólögmæt dvöl á Íslandi Gerðarbeiðandi hafi með engum hætti rökstutt það að drengirnir dvelji ólöglega á Íslandi. Þeir hafi komið löglega og gerðarþoli sé annar forsjáraðili þeirra. Hér hafi þeir lögheimili. 3. Tímabundin forsjá. Í aðfararbeiðninni sé því haldið fram að gerðarbeiðandi hafi fengið tímabundna forsjá yfir drengjunum. Þegar gerðarbeiðandi hafi farið með forsjárbeiðni fyrir dómara hafi gerðarþoli verið lentur á Íslandi með drengina. Aukinheldur liggi ekkert fyrir um það í gögnum málsins að forsjá þessi hafi verið veitt gerðarbeiðanda. Aðeins sé lögð fram beiðni um bráðabirgðaforsjá. 4. Réttarskipun um farbann. Gerðarbeiðandi byggi á því að bandarískur dómstóll hafi samþykkt kröfu hans um að gerðarþola yrði bönnuð för úr landi. með syni þeirra. Þessi skjöl séu hins vegar óundirrituð af dómara. Sé þessum skjölum vísað á bug, auk þess sem gerðarþoli hafi verið kominn til Íslands þegar leitað var til viðkomandi dómstóls. 5. Umgengni gerðarbeiðanda. Gerðarþoli hafi gert gerðarbeiðanda og foreldrum hans það mjög skýrt að þau geti umgengist drengina hér á Íslandi; íbúð hennar geti þau fengið að láni í því skyni. Engar takmarkanir séu á símtölum þeirra í millum. Þessa umgengni hafa hvorki gerðarbeiðandi né foreldrar hans nýtt sér; sárasjaldan hafi gerðarbeiðandi verið í símasamskiptum við drengina. Foreldrar hans hafi hringt tvisvar. 6. Aðstæður aðila Hér á Íslandi hafi gerðarþoli búið drengjunum gott heimili; hér líði þeim vel, séu í leikskóla og skóla. Gerðarbeiðandi geti sjálfur ekki boðið drengjunum upp á boðlegar aðstæður þar sem hann búi í herbergi í herstöð Bandaríkjahers í [...]. 7. Afhendingarstaður. Eins og fram komi í málinu sé þess ekki krafist að drengirnir verði afhentir til [...], en gerðarbeiðandi sé hins vegar búsettur í [...]. Af þessu sjáist að eiginlegur gerðarbeiðandi sé móðir gerðarbeiðanda en ekki hann sjálfur, enda hafi gerðarbeiðandi enga aðstöðu til þess að annast drengina, eins og rakið sé. Sé á því byggt að þegar af þeirri ástæðu að þess sé krafist að drengirnir verði afhentir móður gerðarbeiðanda, eigi að hafna kröfunni. Krafa gerðarþola byggi á því að ekki séu uppfyllt skilyrði 6.gr. l. nr. 160/1995. Ekkert liggi fyrir um forsjá gerðarbeiðanda eða að gerðarþola hafi með dómsúrskurði verið óheimilt að fara með drengina frá Bandaríkjunum. Þar fyrir utan ættu ákvæði 8.gr. laganna við þar sem gerðarþoli hafi ekki verið kvaddur til þess að mæta fyrir dóm og hlýða á kröfur gerðarbeiðanda. Einnig sé á því byggt að breyttar aðstæður og það sem á undan er rakið leiði til þess að 7.gr. laganna eigi við, sbr. 1. og 2. mgr. Þannig sé það augljóslega ekki í samræmi við grundvallarreglur íslenskra laga um réttarstöðu fjölskyldna og barna að afhenda börnin foreldrum gerðarbeiðanda en ekki honum sjálfum. Einnig blasi það við að ákvörðun um afhendingu drengjanna sé ekki í samræmi við það sem þeim er fyrir bestu. Sé um þetta einnig vísað til 2. og 3.mgr. 12. gr. l. 160/1995. IV. Við úrlausn málsins ber að taka mið af ákvæðum laga nr. 160/1995 um viður­kenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. og ákvæðum Haagsamningsins frá 1980, sem er skuldbindandi í sam­skiptum Íslands við Bandaríkin, samkvæmt nánari ákvæðum tilvitnaðra laga. Í IV. kafla laganna eru ákvæði um afhendingu barns á grundvelli Haagsamningsins. Þar segir í 1. mgr. 11. gr. að barn, sem flutt er hingað til lands með ólögmætum hætti eða „er haldið hér á ólögmætan hátt, skal, samkvæmt beiðni, afhent þeim sem rétt hefur til þess ef barnið var búsett í ríki, sem er aðili að Haagsamningnum, rétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst.“ Í 2. mgr. er að finna skilgreiningu á því hvað felst í ólög­mætu haldi, en samkvæmt þeirri skilgreiningu er hald ólögmætt, ef „sú háttsemi brýtur í bága við rétt forsjáraðila eða annars aðila, án tillits til hvort hann fer einn með réttinn eða með öðrum, til að annast barnið samkvæmt lögum þess ríkis þar sem barnið var búsett rétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst“, enda hafi hlutaðeigandi aðili í raun farið með þennan rétt á umræddum tímapunkti, eða hefði farið með hann ef hin ólögmæta háttsemi hefði ekki átt sér stað. Óumdeilt er í máli þessu að aðilar máls þessa voru í hjúskap sem ekki hafði verið slitið að lögum er gerðarþoli fór með börn þeirra til Íslands. Aðilar bjuggu í Bandaríkjunum og fóru þau sameiginlega með forsjá barna sinna A, fædds [...] og B fædds [...]. Sama dag og gerðaþoli fór með börn málsaðila til Íslands án samþykkis gerðarbeiðanda óskaði gerðarbeiðandi úrskurðar dómara við undirréttinn Hardin í Kentucky um lögbann sem meini gerðarþola að fara úr landi með ólögráða börn málsaðila og að rétturinn veiti gerðarbeiðanda tafarlaust neyðarforræði meðan réttað verði í forræðismálinu. Kemur fram í málinu að gerðarbeiðandi höfðaði skilnaðar- og forræðismál fyrir sama dómstóli umræddan dag. Með ákvörðun framangreinds dómstóls 11. janúar 2008 var gerðarþola bannað að yfirgefa Bandaríkin með ólögráða börnin A, f. [...], kt. [...], og B, f. [...], kt. [...]. Dómurinn varð ekki við kröfu gerðarbeiðanda um forsjá gerðarbeiðanda til bráðabirgða. Í skjölum sem fylgdu aðfararbeiðni og voru án undirritunar dómara við framangreindan dómstóls mátti ætla að dómarinn hefði tekið báðar kröfurnar til greina. Hið rétta kom í ljós er aflað hafði verið endurrits með undirritun dómara. Af hálfu gerðarþola er því haldið fram að börn aðila hafi hvorki verið flutt ólöglega til Íslands né sé dvöl þeirra hér á landi ólögleg. Vísar lögmaðurinn m.a. til umboðs frá gerðarbeiðanda sem ekki hefði verið búið að afturkalla er gerðarþoli hélt með börnin til Íslands. Þá hefðu aðilar verið búnir að slíta samvistum og hefðu börnin verið búsett hjá henni með lögheimili í [...]. Samkvæmt umboði sem gerðarbeiðandi veitti gerðarþola í maí 2007, svokallað „General Power of Attorney“ var svohljóðandi ákvæði: „To execute all documents needed for travel of my family members and transportation or storage of my property, as authorized by law and Military regulations, to sign for and clear government or other quarters in the best interest of my family members and in accordance with law and Military regulations.“ Samkvæmt framlögðu skjali afturkallaði gerðarbeiðandi þetta umboð þann 17. október 2007 og gaf samdægurs út annað takamarkaðra umboð, „Special Power of Attorney.“ Í afturköllunarskjalinu er dagsetning hins afturkallaða umboðs sögð 1. maí 2007 en það er í raun dagsett 3. maí 2007. Hér virðist greinilega vera um misritun að ræða. Samkvæmt þessu hafði gerðarþoli enga heimild til að fara með börn aðila til Íslands án samþykkis gerðarbeiðanda. Hið sama hefði verið til staðar þótt umrætt umboð hefði enn verið í gildi. Það yrði aldrei skýrt svo að ekki hefði þurft samþykki fyrir för með börnin úr landi eins og á stóð og í þeim tilgangi sem raun varð á. Þá ber enn fremur að horfa til ákvörðunar dómara í Kentucky um að gerðarþola væri óheimilt að fara með börnin úr landi. Samkvæmt framanskráðu ber að fallast á það með gerðarbeiðanda að gerðarþoli hafi flutt syni aðila með ólögmætum hætti frá Bandaríkjunum til Íslands og haldi drengjunum hér á landi með ólögmætum hætti í skilningi 1. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 og ákvæða Haagsamningsins. Af hálfu gerðarþola er á því byggt að ákvæðum 6. gr., 7. gr. og 8. gr. laga nr. 160/1995 sé ekki fullnægt svo taka megi kröfu gerðarbeiðanda til greina. Hér er verið að vísa til ákvæða í III. kafla laganna sem fjalla um viðurkenningu og fullnustu á grundvelli Evrópusamningsins. Þau ákvæði eiga ekki við í þessu máli sem rekið er á grundvelli IV. kafla laganna um afhendingu á grundvelli Haagsamningsins. Af hálfu gerðarþola er vikið að því án frekari rökstuðnings að synja eigi um afhendingu á grundvelli 2. og 3. mgr. 12. gr. laga nr. 160/1995. Samkvæmt 2. mgr. greinds ákvæðis er heimilt að synja um afhendingu barns ef alvarleg hætta er á að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu og samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis er heimilt að synja um afhendingu barns ef barnið er andvígt afhendingu og hefur náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Ákvæði 12. gr. laganna eru undantekningarákvæði sem skýra ber þröng. Að mati dómsins hefur ekki verið sýnt fram á að börnunum sé búin slík hætta sem í 2. mgr. getur. Að því er varðar 3. mgr. ber að geta þessa að dómari fól sálfræðingi að ræða við bræðurna. Af þeim viðræðum verður ekki ráðið að eldri drengurinn sé andvígur afhendingu þótt hann segist vilja búa hjá móður hér á landi og ekki vilja fara til Bandaríkjanna nema með henni. Yngri drengurinn var of ungur til að tjá sig. Samkvæmt þessu verður afhendingu hvorki hafnað á grundvelli 2. né 3. mgr. 12. gr. laganna. Eins og fram kemur í málsgögnum fór gerðarþoli með börnin til Íslands þann 10. janúar 2008. Beiðni um afhendingu barnanna, dagsett 10. febrúar 2009, var móttekin af Héraðsdómi Reykjaness þann 11. febrúar 2009. Þá var því liðið meira en eitt ár frá því að börnin voru flutt á brott og hald gerðarþola hófst. Hefði því getað komið til skoðunar hvort undanþáguákvæði 1. mgr. 12. gr. laganna kæmi til álita, en samkvæmt því er heimilt að synja um afhendingu barns ef meira en eitt ár er liðið frá því að barnið var flutt á brott eða hald hófst þar til beiðni um afhendingu er móttekin hjá héraðsdómi, enda hafi barnið aðlagast nýjum aðstæðum. Af hálfu gerðarþola hefur ekki verið byggt á þeirri málsástæðu, hvorki í greinargerð né í munnlegum málflutningi. Af hálfu gerðarþola var ekki reynt að koma þessari málsástæðu að í málinu. Með hliðsjón af því að dómari getur ekki farið út fyrir kröfur aðila og málsástæður og þess að sönnunarfærsla hefur ekki farið fram með tilliti til ákvæðisins varðandi það hvort börnin hafi aðlagast nýjum aðstæðum getur dómurinn ekki beitt þessari synjunarheimild. Ber til þess að líta að sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum ákvæðisins um aðlögun barns sé fullnægt hvílir á þeim sem mótmælir afhendingu barns. Samkvæmt framansögðu er að niðurstaða dómsins að gerðarbeiðandi eigi óskoraðan rétt til að krefjast afhendingar á sonum málsaðila og því beri að fallast á að drengirnir verði teknir með beinni aðfarargerð úr umsjá gerðarþola og afhentir honum hafi gerðarþoli ekki látið þá sjálf í umsjá gerðarbeiðanda í Bandaríkjunum eða á annan hátt stuðlað að för drengjanna til gerðarbeiðanda innan sex vikna frá uppkvaðningu úrskurðar þessa. Eftir atvikum og með vísan til 3. mgr. 84. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 þykir rétt að ákveða að kæra úrskurðar þessa til Hæstaréttar fresti aðfarargerð. Eftir atvikum þykir rétt að ákveða að málskostnaður falli niður. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður úrskurðinn upp. Úrskurðarorð: Gerðarbeiðanda, M, er heimilt að liðnum sex vikum frá uppsögu þessa úrskurðar að fá drengina A, kt. [...] og B, kt. [...], tekna úr umráðum gerðarþola, K, og afhenta sér með beinni aðfarargerð hafi gerðarþoli ekki áður fært þá til Bandaríkjanna eftir því, sem nánar greinir í forsendum þessa úrskurðar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 385/2013
Líkamsárás
X var ákærður fyrir húsbrot, eignaspjöll og tilraun til manndráps með því að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimili A og veist þar að honum með margvíslegu ofbeldi og að atlögunni lokinni farið um húsnæði A og hent niður ýmsu lauslegu sem við það skemmdist eða ónýttist. Hefði A við atlöguna hlotið heilablæðingu, nefbrot á tveimur stöðum, brot á vanga- og kinnkjálkabeinum, mikið mar á andliti og augum, mörg sár á andliti, sár aftan á baki, mar á baki og brjóstkassa og tvö rifbeinsbrot. X játaði að hafa brotist inn hjá A og að hafa gengið í skrokk á honum en neitaði að hafa ætlað að valda honum bana. Héraðsdómur taldi að gegn neitun X væri ekki sannað að hann hefði á verknaðarstundu haft ásetning til að bana A eða að honum hefði hlotið að vera ljóst að bani kynni að hljótast af atlögunni. Á hinn bóginn væri komin fram sönnun um að X hefði gerst sekur um alvarlega og sérstaklega hættulega líkamsárás og var háttsemi hans því felld undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá vísaði héraðsdómur til þess að þegar málið var höfðað hefði ekki legið fyrir kæra eða refsikrafa af hálfu A vegna húsbrots og eignarspjalla. Hefðu því skilyrði brostið til saksóknar fyrir brot gegn 231. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Taldi héraðsdómur refsingu X hæfilega ákveðna fangelsi í 3 ár og 6 mánuði. Fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu sinni um að X yrði sakfelldur fyrir húsbrot, og eignaspjöll, enda hafði niðurstaða héraðsdóms um frávísun þessara ákæruþátta ekki verið kærð sérstaklega til Hæstaréttar, sbr. 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að X hefði gerst sekur um sérstaklega hættulega líkamsárás samkvæmt 2 .mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Að teknu tilliti til 60. gr., 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga og m.a. með vísan til þess að árás X hefði verið fólskuleg og sérstaklega hrottaleg og framin í hefndarhug vegna gamalla ætlaðra brota A var refsing hans ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Þá var X gert að greiða A skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess nú krafist að hann verði sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst þess að brot hans verði fellt undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, refsing hans verði milduð og einkaréttarkrafa lækkuð. A krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 3.669.716 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. febrúar 2012 til 22. desember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu sína. Með ákæru í máli þessu var ákærði meðal annars sakaður um húsbrot samkvæmt 231. gr. almennra hegningarlaga og eignaspjöll eftir 1. mgr. 257. gr. sömu laga. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu sinni í greinargerð um sakfellingu fyrir brot gegn framangreindum hegningarlagaákvæðum, enda hafði niðurstaða héraðsdóms um frávísun þessara ákæruþátta ekki verið kærð sérstaklega til Hæstaréttar, sbr. 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Árás ákærða á brotaþola, sem fram fór á heimili þess síðarnefnda honum að óvörum, var fólskuleg og sérstaklega hrottaleg og framin í hefndarhug vegna áratugagamalla ætlaðra brota brotaþola. Áverkar hans af völdum atlögu ákærða voru meðal annars blæðing inn á heila með bjúgmyndun, brot á vanga- og kinnkjálkabeinum, nefbrot, rifbeinsbrot og versnandi heyrn, en auk þess er brotaþoli haldinn verulegum kvíða og mun hafa þurft að yfirgefa heimili sitt af þeim sökum fyrr en ætlað var. Ber nú að taka upp hina níu mánaða skilorðsbundnu refsingu, sem ákærði hlaut með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2012 fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, sem hann framdi í félagi við annan mann. Við ákvörðun refsingar hans verður auk 60. gr og 78. gr. almennra hegningarlaga einnig vísað til 77. gr. sömu laga. Í niðurstöðu héraðsdóms er það meðal annars virt ákærða til refsilækkunar að hann hafi fallist á að greiða „nokkrar bætur“. Ákærði hefur enn engar bætur greitt og getur ætlun hans í þessu efni ekki komið honum til mildunar refsingar. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í fjögur ár og sex mánuði, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans frá 17. til 22. febrúar 2012. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og skaðabætur skulu vera óröskuð um annað en vexti en um þá fer eins og greinir í dómsorði. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í fjögur ár og sex mánuði, en frá refsingunni dregst gæsluvarðhald hans frá 17. til 22. febrúar 2012. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði A 1.327.969 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. febrúar 2012 til 22. desember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 700.633 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Huldu Rósar Rúriksdóttur hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 17. apríl 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 22. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 29. október 2012, á X, kt. [...], [...]; „fyrir húsbrot, eignarspjöll og tilraun til manndráps, með því að hafa að kvöldi föstudagsins 10. febrúar 2012, ruðst í heimildarleysi inn á heimili A að [...] á [...], með því að kasta stórum steini í gegnum rúðu vestan megin í húsinu og fara þannig inn í stofu hússins. Þar veittist ákærði með ofbeldi að A, sló og sparkaði í höfuð og búk A, traðkaði á höfði hans, barði hann ítrekað með 15,5 kg þungum stól með fimmarma fæti í líkama og höfuð og sló hann ítrekað í höfuð og andlit með munnhörpu. Að atlögunni lokinni fór ákærði um húsnæðið og henti niður örbylgjuofni, brauðrist, kaffikönnum og ýmsu lauslegu sem við það skemmdist eða ónýttist. Þá henti hann niður byssuskáp sem féll á kommóðu sem brotnaði. Við atlöguna hlaut A heilablæðingu, nefbrot á tveimur stöðum, brot á vanga- og kinnkjálkabeinum, mikið mar á andliti og augum, mörg sár á andliti, sár aftan á baki, mar á baki og brjóstkassa og tvö rifbeinsbrot hægra megin. Telst þetta varða við 231. gr., 1. mgr. 257. gr. og 211. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða honum kr. 3.669.717 með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. febrúar 2012, til þess er mánuður er liðinn frá því bótakrafan var kynnt ákærða, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“ I. Við málflutning áréttaði sækjandi gerðar kröfur og vísaði m.a. til þess að verknaðarlýsing ákæru væri byggð á frumrannsókn lögreglu, þ. á m. vettvangsskoðun, en einnig á tæknirannsókn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og læknisvottorðum. Sækjandi andmælti frávísunarkröfu skipaðs verjanda við aðalmeðferð málsins að því er varðaði húsbrot og eignaspjöll ákærða. Um málskostnað var af hálfu sækjandans vísað til framlagðs yfirlits, samtals að fjárhæð 99.630 krónur, en að auki vísaði hann til útgjalda sem fallið hefðu til vegna ferðakostnaðar vitnis við aðalmeðferð málsins, 58.750 krónur. Skipaður réttargæslumaður brotaþola, Sigmundur Guðmundsson héraðsdóms-lögmaður, áréttaði við málflutning efni einkaréttarkröfu og vísaði m.a. til greinargerðar, dagsettrar 7. maí 2012. Hann krafðist hækkunar kröfunnar vegna útlagðs kostnaðar brotaþola, sbr. framlögð vottorð frá Heilsugæslustöðinni á Akureyri, Heilbrigðisstofnun [...] og Sjúkrahúsinu á Akureyri, samtals að fjárhæð 6.996 krónur (500+4.650+1.806 kr.). Að auki krafðist hann hækkunar vegna þjáningabóta brotaþola, sem hann kvað 211.380 krónur í stað 136.584 króna. Var því endanleg fjárkrafa brotaþola 3.751.468 krónur. Réttargæslumaðurinn krafðist að auki hæfilegrar þóknunar vegna starfa sinna og vísaði til tímaskýrslu. Við þingfestingu málsins viðurkenndi ákærði sakargiftir, að því leyti að hann játaði að hafa veist með ofbeldi að brotaþola á heimili hans að [...] á [...] um miðnættið þann 11. febrúar 2012. Ákærði játaði enn fremur að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimilið og að hafa valdið þar eignaspjöllum. Fyrir dómi játaði ákærði verknaðarlýsingu ákæru rétta að nokkru. Hann játaði þannig að hafa slegið brotaþola í höfuð og búk, en neitaði að öðru leyti sakargiftum og þar á meðal að hann hefði með athæfi sínu gerst sekur um tilraun til manndráps. Skipaður verjandi ákærða, Bjarni Hauksson hæstaréttarlögmaður, krafðist við flutning, að ákærða yrði gerð eins væg refsing og lög leyfa, og að gæsluvarðhaldsvist hans yrði að fullu dregin frá dæmdri refsingu. Við flutning andmælti verjandinn því að háttsemi ákærða varðaði við 211. gr., sbr. 20. gr., hegningarlaganna nr. 19, 1940, en vísaði í þess stað til ákvæða 218. gr. sömu laga. Verjandinn byggði m.a. á því við flutning, að verknaðarlýsing ákæru styddist ekki nægjanlega við gögn, þ. á m. um að ákærði hefði sparkað í brotaþola, traðkað á höfði hans eða barið hann með áhöldum, og krafðist sýknu af þeirri háttsemi. Verjandinn krafðist enn fremur að þeim hluta ákærunnar er lyti að húsbroti og eignaspjöllum yrði vísað frá dómi þar sem málshöfðunarskilyrðum 2. mgr. 242. gr. og 4. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 væri eigi fullnægt. Verjandinn vísaði til þess við flutning að ákærði hefði fyrir dómi viðurkennt bótaskyldu sína gagnvart brotaþola. Hann krafðist hins vegar verulegrar lækkunar bótakröfunnar og þá sérstaklega að því er varðaði miska. Þá andmælti hann hækkun kröfunnar undir rekstri málsins, en krafðist einnig frávísunar á liðum er vörðuðu eignaspjöll og húsbrot og vísaði m.a. til þess að þeir byggðust á óstaðfestri matsgerð, en ákærða hefði ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna við gerð hennar. Að auki vísaði verjandinn til vanreifunar. Til vara krafðist hann þess að einstakir liðir kröfunnar yrðu lækkaðir. Verjandinn krafðist þess að lokum að allur sakarkostnaðar yrði greiddur úr ríkissjóði og þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun hans. II. 1. Með framburði ákærða við meðferð málsins, skýrslum vitna og rannsóknargögnum lögreglu er upplýst að ákærði, X, fluttist í heimabyggð stórfjölskyldu sinnar á [...], ásamt sambýliskonu sinni, í ársbyrjun 2012. Er atvik gerðust var hann búsettur á heimili móðurömmu sinnar í kauptúninu. Fyrir liggur að föstudagskvöldið 10. febrúar 2012 fór ákærði ásamt ömmu sinni og móður í heimsókn til nágrannakonu, en nokkru áður hafði hann hafið neyslu á áfengum bjór. Verður ráðið að á milli kl. 22:00 og 23:00 hafi ákærði fylgt ömmu sinni spölkorn til síns heima, og að eftir það hafi hann haldið áfram drykkju sinni einsamall. Er nálgaðist miðnættið ákvað ákærði, að sögn, að fara í heimsókn til móður sinnar og gekk hann því út af heimilinu og síðan stuttan spöl í átt að heimili hennar, en snérist þá hugur og afréð að fara að heimili brotaþola, en hann bjó einn að [...], rétt um 60 metra frá heimili ákærða. Ákærði og brotaþoli eru tengdir fjölskylduböndum, en móðir ákærða er bróðurdóttir brotaþola. Eins og síðar verður vikið að hefur ákærði sagt að ákvörðun hans um að fara til brotaþola hafi verið skyndihugdetta, en að rót hennar hafi mátt rekja til ætlaðra misgjörða brotaþola gagnvart móður hans er hún var á barnsaldri. Hefur ákærði staðhæft að vegna þess hafi hann haft horn í síðu brotaþola um árabil. Við alla meðferð málsins hefur ákærði játað að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimili brotaþola umrædda nótt, með því að kasta steini í gegnum rúðu á húsi hans og að hafa í framhaldi af því veist með ofbeldi að honum, en einnig að hafa valdið þar eignaspjöllum. Ágreiningslaust er að er ákærði var á heimili brotaþola hringdi hann til móður sinnar, vitnisins B, en hún var þá á heimili sínu við [...]. Í símtalinu skýrði ákærði frá því að hann hefði gengið í skrokk á brotaþola. Móðir hans brást við með því að hringja í vitnið C, sem þá fór með hraði að heimili brotaþola, sem var myrkvað. Vitnið hringdi í framhaldi af því í Neyðarlínuna og óskaði eftir aðstoð. 2. Samkvæmt frumskýrslu D lögregluvarðstjóra barst honum tilkynning frá fjarskiptamiðstöð lögreglu aðfaranótt 11. febrúar 2012, kl. 00:11, þess efnis að slagsmál ættu sér stað á heimili brotaþola og að óskað væri eftir skjótri aðstoð. Brást varðstjórinn þegar við og fór á lögreglubifreið á vettvang. Hitti hann þar fyrir, við norðurgafl íbúðarhússins, brotaþola, ákærða og vitnið C. Segir í lögregluskýrslunni að ákærði hafi í þrígang á vettvangi greint frá því að hann hefði brotist inn til brotaþola og barið hann í klessu. Í frumskýrslunni er tekið fram að ákærði hafi sýnilega verið undir áfengisáhrifum og nokkuð æstur, en ekki borið sjáanleg merki um að hann væri undir áhrifum ólöglegra fíkniefna. Í skýrslunni segir að ákærði hafi haft orð á því við varðstjórann að hann ætti að vita hvers vegna hann hefði ráðist að brotaþola með greindum hætti. Tekið er fram að með þessum orðum hafi ákærði vísað til áratuga gamalla ætlaðra kynferðisbrota brotaþola á nokkrum barnungum stúlkum, en að ein þeirra hafi verið móðir ákærða. Í frumskýrslu varðstjórans er fyrstu aðgerðum hans á vettvangi lýst, þ. á m. að hann hafi fyrirskipað ákærða og vitninu C að bíða átekta á meðan hann kannaði aðstæður innandyra. Í framhaldi af því er aðstæðum nánar lýst þannig, að hýbýli brotaþola hafi verið án rafmagns og hafi varðstjórinn af þeim sökum leitað þar með vasaljósi og jafnframt kallað til brotaþola, en án árangurs. Segir frá því að hann hafi loks fundið brotaþola þar sem hann lá á gólfinu í norðurhorni stofunnar, í blóði sínu, að hluta ofan á brotnu og blóðugu hringlaga eldhúsborði. Segir frá því að brotaþoli hafi augljóslega verið mjög óttasleginn, en þess er og getið að hann heyri mjög illa, og hafi verið án heyrnartækja sinna. Í skýrslunni segir að við nánari skoðun hafi komið í ljós að brotaþoli var alblóðugur í andliti, og hafi mikið blóð verið í hári hans og fatnaði. Þá er því lýst að blóð hafi lekið úr nefi brotaþola, en einnig úr mörgum skurðum, m.a. á vinstri vanga og á báðum augabrúnum, en að auki hafi nokkrir skurðir verið á enni hans og höfði. Staðhæft er að engin áfengislykt hafi verið af vitum brotaþola. Í frumskýrslunni kemur fram að varðstjórinn hafi m.a. tekið ljósmyndir af brotaþola á vettvangi, en síðar um nóttina kannað vettvanginn frekar, og í framhaldi af því gert viðeigandi ráðstafanir vegna rannsóknarhagsmuna. Samkvæmt gögnum hringdi lögregluvarðstjórinn í neyðarlínuna, kl. 00:16, og óskaði eftir tafarlausri aðstoð læknis og sjúkrabifreiðar. Segir að fjórum mínútum síðar hafi E heilsugæslulæknir komið á vettvang og skömmu síðar sjúkraflutningamenn, er hafi flutt brotaþola á heilsugæslustöðina í kauptúninu til frekari skoðunar og aðhlynningar. Samkvæmt gögnum var brotaþoli síðar um nóttina fluttur með sjúkrabifreið á Heilbrigðisstofnun [...] á [...], en síðan á Sjúkrahúsið á Akureyri. Í nefndri frumskýrslu segir að ákærði hafi verið handtekinn á vettvangi kl. 00:28 og færður á lögreglustöð, þar sem lagt hafi verið hald á buxur hans og skó, sem hafi verið blóðug. Tekið er fram að ákærði hafi verið með opið sár á þykkhendi vinstri handar. Fram kemur að tekið hafi verið af ákærða öndunarsýni með SD-2 áfengismæli, er hafi sýnt 1,15‰. Þá segir frá því að á lögreglustöðinni hafi verið teknar ljósmyndir af ákærða, en að hann hafi í framhaldi af því verið færður í fangaklefa. Samkvæmt gögnum leitaði lögregluvarðstjórinn eftir liðsinni lögreglu í nágrannabyggðum, en án árangurs. Segir í frumskýrslu hans að er útséð var um að hann fengi aðstoð hafi hann afráðið að taka formlega skýrslu af ákærða, en áður hafi hann tekið af honum öndunarsýni með fyrrgreindum áfengismæli, kl. 06:50, er þá hafi sýnt 0,15‰. Yfirheyrsla ákærða hófst kl. 07:00, en að henni lokinni var honum ekið til síns heima. Frekari rannsókn málsins var framkvæmd af rannsóknardeild lögreglunnar á Akureyri, en rannsóknarlögreglumenn fóru á [...] að morgni sunnudagsins 12. febrúar 2012. Var þá brotavettvangur rannsakaður frekar, en að auki var ákærði yfirheyrður. Ákærði var handtekinn á ný þann 16. febrúar s.á. og úrskurðaður í gæsluvarðhald 17. s.m., en í framhaldi af því var hann yfirheyrður ítrekað um kæruefnið, að viðstöddum tilnefndum verjanda. Skýrslurnar voru teknar upp með hljóði og mynd. Ákærði var leystur úr haldi lögreglu 22. febrúar. Hann var að lokum yfirheyrður um kæruefnið þann 27. febrúar að viðstöddum verjanda sínum. 3. Í frumskýrslu D, lögregluvarðstjóra, er vettvangi í hýbýlum brotaþola aðfaranótt 11. febrúar 2012 nánar lýst, en einnig eru meðfylgjandi ljósmyndir. Í skýrslunni segir m.a.: „Vettvangurinn var mjög illa útlítandi. Gluggi að stærð 135 x 93 með tvöföldu gleri sem snýr til vesturs í stofunni var brotinn. Gluggi þessi er hægra megin við aðaldyrainngang hússins. Í stofunni var mikið um glerbrot á gólfinu úr brotna glugganum, ljósakróna með glerkúplum brotin og ýmsir smærri hlutir brotnir og lágu á gólfinu. Eldhúsborðið lá brotið á hvolfi í norðvesturhorni stofunnar og örbylgjuofn þar hjá og náði fram í dyragættina í eldhúsið. Einnig voru þarna tveir stólar á hvolfi og sessur úr þeim. Á nokkru svæði þar sem A lá var talsvert mikið blóð í gólfteppinu og tveimur stólsessum. Einnig var nokkuð stór blóðblettur á hægri gluggageretti og gardínu þar hjá fyrir brotna glugganum. Talsverðar blóðstrokur voru á rafmagnsþilofni sem er neðan við brotna gluggann og blóð þarna á veggjum og hurð fyrir stofunni sem er á norðurvegg og skilur á milli stofu og eldhús. Þriggja arma ljósakróna í lofti stofunnar með glerkúplum var brotin og greinileg ákoma á henni og blóð og blóðferill í lofti og á norðurvegg stofunnar. Leður hægindastóll var verulega blóðugur og brotinn og lá á hvolfi á stofugólfinu. Á setu í tausófastól var nokkuð stór blóðblettur og einnig blóð þar í kring. Framan á nokkuð stórum hátalara sem var hægra megin við dyrnar í stofunni var mikið blóð. Á stofugólfi var stór grjóthnullungur, (ca. 5 kg) og annar minni uppi á borði hægra megin við hurðina séð frá stofunni. Logandi kerti var á borði við norðurvegg í stofunni. Nokkrar Víking 330 ml. tómar bjórdósir voru i suðvesturhorni stofunnar og ein Egils sterkur 500 ml tóm bjórdós á stofugólfinu. Vettvangur þarna í stofunni bar það með sér að mikil átök hafi átt sér stað og að þarna hafi aðalatburðarrásin átt sér stað. Eldhúsið bar það með sér að þar hafi átök átt sér stað eða skemmdarverk unnið, þar sem ýmiss eldhúsbúnaður lá á gólfinu og brotinn meira og minna og var brauðristin í eldhúsvaskinum og örbylgjuofninn kominn inn í stofu. Í holi austan við eldhúsið og austast í húsinu, bar vettvangur það með sér að þarna hafi átök átt sér stað eða skemmdarverk unnið á húsmunum. Á gólfinu lágu byssuskápur ofaná stórri mynd og gamalt stórt útvarpsviðtæki. Kommóða við vesturvegg brotin að ofan og frystiskápur færst úr stað um ca 1-1.5 metra og aftengst. Efst og fremst hægra megin og efst á vinstri hlið að aftan voru blóðblettir. Einnig var blóðblettur neðarlega á vegg í norðurhorni holsins. Inn af holinu í suðaustur hluta hússins er svefnherbergi A. Ekki var að sjá að nein átök hafi átt sér stað þar og rúmið umbúið með rúmteppi sem bendir eindregið til þess að A hafi ekki verið búinn að taka á sig náðir og einnig vegna þess að kertaljós var logandi í stofunni og þá var hann alklæddur þegar ég kom á vettvang.“ Rannsóknardeild lögreglunnar á Akureyri rannsakaði eins og áður sagði brotavettvang nánar þann 12. febrúar 2012, og voru þá m.a. teknar ljósmyndir. Valur Magnússon rannsóknarlögreglumaður ritaði skýrslu um rannsóknina. Segir í skýrslunni að dregnar hafi verið ályktanir um ætlaða atburðarás af sýnilegum ummerkjum, en einnig af yfirheyrsluskýrslum ákærða að morgni 11. febrúar og þann 12. febrúar. Í upphafsorðum vettvangsskýrslunnar segir að [...] sé lítið gamalt einbýlishús, ca 40 m² að stærð, með risi. Segir frá því að vestan við húsið sé sólpallur, en þar við hafi verið raðað fjörugrjóti. Staðhæft er að ákærði hafi brotið sér leið inn í húsið um stofugluggann og er ályktað að rafmagnið hafi slegið út vegna atgangs ákærða þar innandyra. Fram kemur að útihurð í forstofu hafi verið læst. Í skýrslunni er hýbýlum brotþola ítarlega lýst, og er m.a. ályktað að þar hafi verið snyrtilegt innandyra fyrir atgang ákærða. Um forstofuna segir að hún hafi verið snyrtileg og er ályktað að þar hafi ekki verið neinn atgangur umrædda nótt. Á hinn bóginn segir að á gangi þar innan við hafi ummerki verið eftir ákærða og er nefnt að örbylgjuofn hafi legið á gólfinu, en einnig tvær kaffikönnur og brauðrist. Segir að blóð úr ákærða hafi fundist á nefndum tækjum. Því er lýst að í herbergi inn af ganginum hafi byssuskáp verið hent til, en við það hafi hann hafnað á kommóðu og hún brotnað að ofanverðu. Að auki hafi stórri innrammaðri mynd verið hent af vegg í herberginu, tvær gamlar luktir brotnar og frystiskáp svipt til. Tekið er fram að blóð úr ákærða hafi fundist á frystiskápnum, en auk þess hafi blóðslettur verið í herberginu. Í skýrslunni er stofu í hýbýlum brotaþola lýst þannig: „Stofan er vettvangur líkamsárásarinnar. Stofan er 12,5 fm að stærð. Hún er í suðvesturhorni hússins. Tveir gluggar eru á stofunni, að sunnan og að vestan. Gengið er í stofuna úr ganginum sem liggur í gegnum húsið. Árásaraðilinn hafði brotið sér leið inn í stofuna um vesturgluggann. Það gerði hann með því að kasta 5 kg fjörugrjóti í gegnum glerið og gerði hann það af svo miklu afli að grjótið fannst við öndverðan vegg í stofunni. Grjótið hefur verið á eða við sólpallinn. Vesturglugginn er 135 x 93 cm að stærð, hæð í gluggakistu af sólpallinum er 90 cm. Glerið er 4 mm og tvöfalt. Í stofunni var hringlaga eldhúsborð og lá það á hvolfi á gólfinu við gluggann og fæturnir brotnir af. Við þetta borð fannst árásarþolinn er D varðstjóri kom á vettvang. Leðurstóll var einnig á hvolfi við gluggann og voru fætur hans skemmdir, mjög mikið blóð var á leðurstólnum, sérstaklega á setunni og þar var einnig hár úr brotaþola. Á fæti stólsins sem gengur niður úr honum, eru fjórir armar með hjólum. Tvö hjólin voru brotin af og á öðrum arminum var hár sem talið er vera úr brotaþola. Blóð er einnig þar á. Annað hjólið fannst á gólfinu við suðurgluggann, á bak við stól sem þar er en hitt hjólið var undir sófaborði við rúmið vestan í herberginu. Líklegt má telja að þessu stóll hafi verið notaður sem barefli í þessari árás. Töluvert blóð var í setu stólsins við suðurgluggann, töluvert blóð var í setunni á þeim stól. Rúm var við austurvegg herbergisins og var það ósnert að sjá. Við norðurvegginn var skenkur sem á var sjónvarp og við hliðina á skenknum, í áttina að dyrunum, var lítið borð og svo tréhátalari á milli borðsins og dyranna. Þriggja arma loftljós var í miðju loftinu. Ýmiskonar húsmunir, ljós, lampar og ýmsir gamlir munir, voru á rúi og stúi í stofunni, bæði brotnir og skemmdir. Þá var loftsljósið brotið þrátt fyrir að það hékk uppi ennþá. Mjög mikið af glerbrotum úr rúðunni voru á gólfinu, bæði undir glugganum og framan við innganginn í stofuna og í raun út um hana alla. Mjög mikið blóð var á gólfinu við eldhúsborðið og á því einnig, þar var einnig munnharpa sem var mjög blóðug og hárug og bendir það til þess að annað hvort hafi árásarþolinn verið barinn með henni eða hún orðið undir þegar hann var barinn niður og sparkaður á gólfinu. Blóðlifrar voru á hátalaranum við dyrnar og á gólfinu þar í kring. Við yfirheyrslu af árásaraðilanum kom fram að hann braut rúðuna með því að kasta steininum í gegnum hana, þá hreinsaði hann glerið úr glugganum áður en hann fór inn í íbúðina en hann hitti árásarþolann í stofunni og réðst þegar á hann, barði hann niður og sparkaði í hann þar sem hann lá á gólfinu. Eftir það fór hann um íbúðina til að valda frekari skemmdum á henni. Árásaraðilinn skar sig á höndum þegar hann fór innum gluggann og voru blóðslettur eftir hann í loftinu og á norðurveggnum í stofunni.“ Með nefndri skýrslu eru ljósmyndir sem rannsóknarlögreglumaður tók á vettvangi, en einnig eru á meðal gagna myndir af brotaþola. Í myndatexta er að nokkru áréttaðar áðurraktar ályktanir um ætlaða atburðarás, m.a. með hliðsjón af ummerkjum, læknisvottorðum og öðrum gögnum. Er m.a. bent á að blóðkám og blóðslettur hafi verið á veggjum, leðurstól, munnhörpu og ljósakrónu í stofu. Nánar segir í texta að á setu leðurstólsins og á hjólum hafi verið blóð, en að auki hafi tvö hjólanna og plast þar við verið brotin af. Er ályktað að stóllinn hafi verið notaður sem barefli gegn brotaþola, en einnig munnharpan. Í því sambandi er bent á að á baki og vinstra kinnbeini brotaþola hafi verið tiltekin för og er sagt að með samanburðarrannsókn, sem sýnd er á sviðsettum myndum, séu líkindi fyrir því þau séu eftir hjól leðurstólsins. Einnig er vísað til þess að hár af brotaþola hafi fundist í setu leðurstólsins og á einu hjóla hans. Í texta sem fylgir myndum af munnhörpu segir að hún hafi fundist á gólfinu við hlið brotaþola í stofunni. Í texta sem fylgir myndum sem teknar voru af brotaþola á Heilsugæslustöðinni á [...] aðfaranótt 11. febrúar 2012 er ályktað að sár á andliti hans séu eftir glerbrot, fyrir utan fyrrgreindan áverka ofarlega á vinstra kinnbeini/gagnauga. Í texta sem fylgir myndum af baki brotaþola er ályktað að þeir áverkar sem þar sjáist hafi komið er ákærði traðkaði og sparkað í hann. Í texta sem fylgir myndum sem teknar voru af ákærða á lögreglustöðinni á [...] segir að sjá megi skurðáverka á höndum hans, og í texta sem fylgir myndum sem teknar voru af fatnaði hans segir að þar megi sjá blóð á skálmum og skóm, sérstaklega af hægra fæti. Við frumrannsókn lögreglu voru vitni yfirheyrð, þ. á m. fyrrnefnd vitni, C, og B, móðir ákærða, en einnig F, amma ákærða, G nágrannakona, H, I og loks J. 4. Gögn málins voru í framhaldi af lýstum rannsóknaraðgerðum send ríkissaksóknara. Með bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 5. júlí 2012, var lagt fyrir lögreglu að rannsaka málið frekar, þ. á m. fatnað og skó ákærða, fatnað brotaþola, húsbúnað og muni á heimili brotaþola, en einnig að gerð yrði DNA-rannsókn á blóð- og hársýnum af ákærða og brotaþola. Annaðist tæknideild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hluta rannsóknarinnar, en að auki var leitað liðsinnis Statens kriminalteknisklaboratorium. Lauk rannsókninni í september 2012. Í skýrslu tæknideildar er greint frá rannsókn á fatnaði ákærða, þ. á m. á sýnum úr rauðleitum blettum sem á þeim fundust, en við rannsóknina var notað sérhæft blóðpróf til DNA-greiningar. Samsvarandi sýni voru tekin úr fatnaði brotaþola. Þá voru sýnin tekin af munnhörpu, en vísað er til þess að á öðrum enda hennar hafi verið 1,7 cm langt brot, í plastkanti. Auk þess voru rannsökuð hár, sem fundust á brotavettvangi, m.a. á leðurstól, en talið var að þau væru úr brotaþola, en ekki ákærða þar sem hann var stuttklipptur er atvik gerðust. Í niðurstöðukafla í skýrslu tæknideildarinnar er vísað til rannsóknar hinnar sænsku rannsóknarstofnunar, en þar segir: „Í máli þessu voru send til rannsóknar níu sýni, sem varðveitt höfðu verið við rannsókn á fatnaði grunaðs svo og á gögnum, haldlögðum á vettvangi. Átta sýnanna voru stroksýni af ætluðu blóði í fatnaði grunaðs og af munnhörpu, haldlagðri á vettvangi, en níunda sýnið var umslag með hárum, sem varðveitt höfðu verið af stólfæti og setu á vettvangi. Við frumrannsókn gáfu stroksýnin svörun við blóðprófi. Sýnin voru þá rannsökuð áfram og þau greind með DNA greiningartækni, og reyndust tvö sýnanna, merkt 364927-1 og 364927-3, ekki innihalda mennskt DNA sem nothæft væri til samanburðar. Önnur sýni innihéldu DNA og var DNA snið þeirra ákvarðað. Niðurstöður þeirra greininga leiddu í ljós að DNA snið sýna, sem merkt voru364926-1 (hægri skór, utanverður sóli), 364927-4 (hægri skálm, blettur H, bakhlið), 365059-1 (munnharpa, hlið A) og 365059-2 (munnharpa, hlið B), höfðu öll sama DNA sniðið og var það snið eins og DNA snið brotaþola, A. DNA snið, sem ákvarðað var í sýni merktu 364927-2 (Hægri skálm, vasi, blettur F, framhlið), var ólíkt samanburðarsýni brotaþola og verður því ekki rakið til hans. Þar sem ekki voru send til rannsóknar samanburðarsýni frá fleiri einstaklingum var þetta snið merkt „Óþekkt I“. Greining á sýni merktu 364927-1 (Vinstri skálm, blettur E, framhlið) leiddi í ljós að í sýninu var blanda DNA sniða frá a.m.k. tveim einstaklingum. Eitt snið var í meirihluta í sýninu, og var það snið eins og snið það sem ákvarðað var í sýni 364927-2 og merkt var „Óþekkt I“. Það DNA snið sem var í minnihluta í sýninu, var eins og DNA snið brotaþola, A. Frumrannsókn á hárum, sem send voru, leiddi í ljós að á þeim var lítilræði af blóði, en greining á því gaf ekki niðurstöður. Þrjú háranna reyndust nothæf til DNA greiningar og voru þau rannsökuð áfram og greind. Niðurstöður þeirra greininga leiddu í ljós að öll þrjú hárin höfðu sama DNA snið, og var það snið eins og DNA snið brotaþola, A. Miðað við þá tækni og aðferðafræði sem rannsóknarstofa SKL notar, má ganga út frá því um áreiðanleika niðurstöðunnar, að líkurnar á að finna samskonar snið frá óskyldum einstaklingi eru ávallt minni en 1:1.000.000.000. Unnt er að reikna líkurnar í hverju máli fyrir sig ef þurfa þykir.“ 5. Í málinu liggja fyrir læknisvottorð ShreekrishnaDatye, skurðlæknis og forstöðulæknis handlæknisdeildar Sjúkrahússins á Akureyri, dagsett 16. febrúar og 16. mars 2012. Í vottorðunum er lýst áverkum brotaþola og læknismeðferð. Er í fyrra vottorðinu vísað til aðgerða E, heilsugæslulæknis á [...], en eins og fyrr var rakið var hann kvaddur á brotavettvang skömmu eftir miðnættið þann 11. febrúar 2012. Greint er frá því að við komu læknisins á heimili brotaþola hafi hann setið í stól, verið alblóðugur í andliti og léttblæðandi, en að ekki hafi sést í augu hans vegna mars og bólgu. Segir að þegar hafi legið fyrir að brotaþoli hafði orðið fyrir líkamsárás og vegna ástands hans hafi verið afráðið að flytja hann á Heilbrigðisstofnunina á [...], en á þeirri leið hafi hann kastað upp blóðlituðum vökva. Fram kemur að eftir skoðun vakthafandi læknis á [...], kl. 04:15, hafi verið afráðið að flytja brotaþola á Sjúkrahúsið á Akureyri, og hafi hann komið á bráðamóttöku þar kl. 08:20. Í síðara vottorðinu segir að umrædda nótt hafi brotaþola verið gefið verkjastillandi og róandi lyf, en einnig er það nefnt að brotaþoli hafi frá barnsaldri verið heyrnarskertur vegna slyss og hafi af þeim sökum lítið samband náðst við hann í fyrstu, en staðhæft er að heyrnartæki hans hafi eyðilagst í árásinni. Um ástand og meðferð brotaþola á Sjúkrahúsinu á Akureyri segir nánar í vottorðinu: „Lífsmörk við komu: Blóðþrýstingur 100/62, púls 100/mín., öndunartíði 17 og súrefnismettun 93% án súrefnis. Meðvitundarstigið var 12 miðað við Glasgow Coma Scale en 15 er hæsta sig þar. Skoðun: Hann var með blæðingu í kringum bæði augu eða talsvert mikið mar og augnlok voru bæði mjög áberandi og bólgin og bjúgur á enni og þroti í andliti. Þroti vinstra megin á efri vörn og sár í andliti sem var búið að sauma áður á [...]. Vinstra megin í andliti var stór sáraflipi framan við eyrað og á vinstri augabrún og nánast eftir allri augabrúninni. Í hægri augabrún var einnig lítið sár. Tvö þríarma sár voru á enni vinstra megin. Stutt sár þvert yfir nef sem var svolítið skakkt. Hann hreyfði alla útlimi. Hægra megin á brjóstkassa var mar fyrir ofan rifbein VI og VII. Aftan á baki var o-laga sár og einnig mar á baki á þremur stöðum. Kviður var mjúkur og eymslalaus. Rannsóknir: Samkvæmt blóðprufum var hemoglobulin 105 sem var lækkað en annars voru flestar aðrar prufur innan eðlilegra marka eða a.m.k. ekkert sem var tengt árásinni. Etanól mældist neikvætt. Röntgenrannsókn: Fengin var tölvusneiðmynd af höfði sem sýndi heilablæðingu u.þ.b. 13 x 12 mm kringum fremra blað vinstra megin. Einnig sást nefbrot á tveimur stöðum. Einnig brot á lacrimal beini vinstra megin og fremri aftari vegg í maxillar sinusum eða andlitsbeinum. Grunur um sprungu í sinus spenoidalis og sprungu í hægra kinnbeini. Meðferð: Fékk verkjalyf og síðan var hann lagður inn á gjörgæsludeildina til framhaldsmeðferðar. Fljótlega eftir komu var tekin tölvusneiðmynd af brjóstkassa sem sýndi rifbrot á tveimur stöðum á rifi nr. VI og VII hægra megin. Síðasta tölvusneiðmynd af höfði var tekin þann 22.02. sem sýndi minnkandi merki um þessa heilablæðingu og svolítill bjúgur ennþá sem var að ganga til baka. Meðferð og gangur: Hann fékk stuðningsmeðferð á gjörgæsludeildinni fyrstu dagana. Síðan var hann fluttur yfir á handlækningadeildina. Háls-, nef- og eyrnalæknirinn lagaði nefbrot hans þann 23.02.2012. Í legunni hér komu ekki fram neinir aðrir innri áverkar. Hann var svolítið valtur á fótum og hrasaði tvisvar sinnum að nóttu til án þess að fá slæma áverka. Þann 24.02. var talið óhætt að hann flyttist á [...] til nánari endurhæfingar þar sem hann er nær sínum heimaslóðum. Eftirlit eftir þörfum hjá okkur. Nánar um áverka hans þá var alvarlegasti áverki blæðing í heila sem var á takmörkuðu svæði og fór að lagast. Hann var einnig með brot á vanga- og kinnkjálkabeinum sem þurftu ekki sérstaka meðferð og ættu að gróa með tímanum að mati háls-, nef- og eyrnalækna. Nefbrot hans var lagfært af háls-, nef- og eyrnalækni. Hann hafði mikið mar í andliti sem var einnig að ganga hægt og rólega til baka. Hann var einnig með mar í báðum augum en að mati augnlæknis átti það einnig að lagast með tímanum og voru engir varanlegir áverkar þar. Hann var einnig með yfirborðsleg sár á mörgum stöðum í andliti sem voru saumuð og greru. Hann hafði tvö rifbrot hægra megin, VI og VII rif en slík gróa yfirleitt alltaf vel á 3-4 vikum.“ Í læknisvottorði Ingibjargar Hinriksdóttur, sérfræðings í háls-, nef- og eyrnalækningum og heyrnarfræðum, sem dagsett er 18. janúar 2013, en það var ritað að beiðni skipaðs réttargæslumanns, segir að brotaþoli hafi verið skoðaður 10. júlí 2012 á Heyrnar- og talmeinastöð Íslands. Vísað er til eldri heyrnarmælinga brotaþola frá 27. maí 2004, en einnig til mælingar sem gerð var eftir þá árás sem hann varð fyrir þann 2. mars 2012. Er staðhæft að við samanburð mælinganna hafi komið í ljós að heyrn brotaþola á hægra eyra hafi versnað um 10-20 dB, á þeim tíðnum sem hann hafi enn heyrnarleifar á. Tekið er fram að þessi minnkun á heyrn geri svo illa heyrandi manni allar aðstæður erfiðari og verri og geti hann m.a. ekki nýtt heyrnartæki eins vel og áður. Hann sé því mun verr staddur hvað heyrn varðar og samskipti en áður hafði verið. Fram kemur að brotaþoli hafi fengið ný og sterkari heyrnartæki 10. júlí 2012. Í niðurlagi vottorðsins segir að skert skammtímaminni og mikil þreyta geti leitt til þess að brotaþoli eigi erfiðara með að nýta sér þær heyrnarleifar sem hann hafi og sé miðað við áverkasögu hans megi telja líklegt að þeir áverkar sem hann hlaut í febrúar 2012 eigi þátt í því að heyrn hans versnaði. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu, sem dagsett er 31. október 2012, var haft samband við brotaþola nefnda dag til að fá afstöðu hans um kæru vegna ætlaðs húsbrots og skemmdarverka ákærða, en einnig vegna bótakröfu. Um afstöðu brotaþola er skráð: ,,Hann kvaðst ætla að leggja fram kæru vegna húsbrots og skemmdarverka svo og að leggja fram bótakröfu vegna þeirra. Hans afstaða hafi alltaf verið óbreytt hvað þetta varðar og er það enn daginn í dag.“ III. Ákærði var, eins og áður er rakið, handtekinn skömmu eftir miðnættið þann 11. febrúar 2012, þar sem hann var fyrir utan íbúðarhús brotaþola. Hann var fyrst yfirheyrður um kæruefnið á lögreglustöðinni á [...] kl. 07:00 þá um morguninn, en eftir það var hann í þrígang yfirheyrður af rannsóknarlögreglumönnum, 12., 17. og 27. febrúar það ár. Að auki gaf ákærði skýrslur fyrir dómi. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða við rannsókn og meðferð málsins. Við skýrslutöku hjá lögregluvarðstjóra að morgni 11. febrúar 2012 skýrði ákærði frá því að hann hefði hafið áfengisneyslu um kl. 18:00 kvöldið áður. Kvaðst hann hafa drukkið nokkra áfenga bjóra og fundið fyrir miklum áfengisáhrifum og myndi því óljóst eftir atburðum kvöldsins. Ákærði kvaðst þó minnast þess að umrætt kvöld hefði hann ákveðið að fara til afabróður síns, brotaþola, í þeim tilgangi að eiga við hann orð vegna gamalla mála. Þar um vísaði ákærði til frásagna um að brotaþoli hefði misnotað móður hans kynferðislega, en einnig systur hennar og frænkur. Ákærði bar að vegna þessara ætluðu brota hefði hann allt frá barnsaldri fundið fyrir mikilli reiði í garð brotaþola og staðhæfði að sú tilfinning hefði ráðið för hans þetta kvöld. Ákærði sagði að í raun hefði það þó verið um skyndihugdettu að ræða, en hann kvaðst hafa knúið dyra á heimili brotaþola, án árangurs, en í framhaldi af því tekið upp tvo grjóthnullunga á sólpallinum við húsið og með þeim brotið rúðuna í glugganum til hliðar við innganginn. Eftir það kvaðst hann hafa farið inn um gluggann og þannig komist inn í stofuna. Um gjörðir sínar eftir þetta kvaðst ákærði ekkert geta sagt vegna minnisleysis og staðhæfði að það næsta sem hann myndi væri það er lögregluvarðstjóri var kominn á vettvang, en þá hafi hann verið fyrir utan hús brotaþola ásamt vitninu C. Við skýrslutöku rannsóknarlögreglu 12. febrúar 2012, sem tekin var eftir að ákærði hafi ráðfært sig við tilnefndan verjanda sinn, skýrði ákærði frá því að hann hefði hafið áfengisdrykkjuna á heimili móður sinnar, en síðar um kvöldið farið ásamt henni og ömmu sinni í heimsókn til nágrannakonu. Kvað hann þau hafa átt þar góða stund. Að aflokinni heimsókninni kvaðst ákærði hafa fylgt ömmu sinni til síns heima, en þar á heimilinu hefði hann haldið áfram áfengisdrykkjunni. Hann kvaðst hafa fundið vel til áfengisáhrifa og vísaði til þess að hann hefði er atvik gerðust ekki drukkið áfengi mjög lengi. Kvaðst ákærði ætla að hann hefði allt þetta kvöld drukkið um níu hálfs lítra sterka bjóra. Ákærði kvaðst um síðir hafa afráðið að fara á heimili móður sinnar og því farið út, en þá hafi skyndilega „smollið eitthvað í hausnum á honum“. Vísaði ákærði til þess að er þarna var komið sögu hefði hann ákveðið að fara til brotaþola og eiga við hann orð og m.a. inna hann eftir ástæðum þess að hann hefði á árum áður misnotað börn kynferðislega, og þ. á m. móður hans. Ákærði greindi frá því að hann hefði fyrst heyrt af hinum ætluðu brotum brotaþola er hann var mjög ungur að árum og staðhæfði að móður hans og systrum hennar hefði liðið mjög illa vegna brotanna. Ákærði bar að hin ætluðu brot brotaþola hefðu ekki verið til umræðu umrætt kvöld. Við yfirheyrsluna kvaðst ákærði minnast þess að er hann kom að húsi brotaþola hefði hann bankað á útihurðina, en síðan tekið upp grjót og hent því í gegnum rúðu við aðalinnganginn. Ákærði staðhæfði að eftir þetta gæti hann lítt greint frá gjörðum sínum vegna minnisleysis, en áréttaði að er atvik gerðust hefði hann verið mjög reiður vegna hinna ætluðu brota brotaþola. Ákærði kvaðst þó minnast þess að hann hefði þurft að hreinsa gler úr glugganum til þess að komast inn í hýbýli brotaþola, og af þeim sökum hefði hann skorið sig á úlnliðum beggja handa. Ákærði kvaðst minnast þess að eftir að hann var kominn inn í húsið hefði brotaþoli komið á móti honum og lýsti hann atburðarásinni þannig: „Þá kemur hann (brotaþoli), og ég sparka í hann og kýli hann, og þá snappar í hausnum á mér enn þá meir og eitthvað black out.“ Ákærði áréttaði þennan framburð síðar í yfirheyrslunni, þ.e. að hann hefði sparkað í brotaþola og kýlt hann, bæði í andlit og búk. Þá kvaðst hann minnast þess að hafa rústað einhverju í íbúðinni. Ítrekað aðspurður kvaðst ákærði ekki geta sagt til um það nákvæmlega hvar hann hefði kýlt brotaþola né hve oft, en staðhæfði að árás hans gegn brotaþola hefði aðeins farið fram í stofunni. Af hálfu rannsakenda var ákærða bent á það við yfirheyrsluna, að við handtöku hefði fundist blóð og dökk hár á skóm hans, sams konar og væru á höfði brotaþola. Svaraði ákærði því til að hann minntist þess að hafa kýlt og sparkað í brotaþola, en hann gæti ekki sagt til um hvar á líkamann ákomur hans hefðu komið eða hve oft hann hefði beitt þeim. Ákærði kvaðst því ekki geta sagt til um hvort hann hefði sparkað í höfuð brotaþola. Aðspurður af rannsakendum um þann framburð, í upphafi yfirheyrslunnar, að hann hefði rústað húsmunum í húsakynnum brotaþola svaraði ákærði því til að hann gæti í raun ekkert sagt til um það þar sem hann gæti ekki lýst gjörðum sínum eftir að hann réðist á brotaþola í stofunni. Í því sambandi áréttaði ákærði að er atvik gerðust hefði hann verið mjög reiður. Ákærði sagði að sú tilfinning hefði búið með honum í mörg ár gagnvart brotaþola, en að hún hefði blossað upp þetta kvöld. Kvaðst ákærði ætla að hann hefði farið „í black out“ eftir að hann kom í híbýli brotaþola. Þá kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa hringt til móður sinnar og í raun kvaðst hann fyrst hafa komist til sjálfs sín eftir að hann var kominn út úr húsinu og hitti fyrir vitnið C. Við lok yfirheyrslunnar lýsti ákærði yfir iðran vegna gjörða sinna og sagði að þær hefðu ekki verið til góðs, hvorki fyrir hann eða fjölskyldu hans. Við yfirheyrslu rannsóknarlögreglu 17. febrúar 2012, sem fram fór að viðstöddum tilnefndum verjanda, ítrekaði ákærði fyrri framburð sinn í öllum meginatriðum. Við yfirheyrsluna neitaði ákærði því aðspurður, að það hefði verið ætlan hans að bana brotaþola. Við yfirheyrslu lögreglu 27. febrúar 2012, sem fram fór að viðstöddum tilnefndum verjanda, áréttaði ákærði í meginatriðum fyrri framburð, m.a. um gjörðir sínar fyrri hluta föstudagskvöldsins 10. febrúar, en um atvik við og í híbýlum brotaþola lýsti hann yfir nær algjöru minnisleysi. Ákærði kvaðst þannig í raun ekkert minnast viðskiptanna við brotþola og þ. á m. ekki hvort hann hefði hitt hann fyrir í stofunni, en sagði að það gæti vel verið að hann hefði sparkað í og kýlt brotaþola. Við yfirheyrsluna voru ákærða sýndar myndir af vettvangi, þ. á m. af leðurstól og munnhörpu, en einnig myndir af áverkum brotaþola. Ákærði svaraði því til að hann gæti ekkert sagt til um hvort hann hefði notað stólinn eða munnhörpuna sem barefli gegn brotaþola. Þá voru ákærða sýndar myndir af skóm og buxum sem hann hafði íklæðst er hann var handtekinn, en hann treysti sér ekki til að tjá sig um þau ummerki sem þar var að sjá, en áréttaði fyrri framburð sinn. Og aðspurður kvaðst hann ekki minnast gjörða sinna eftir árásina á brotaþola og af þeim sökum treysti hann sér ekki til að segja til um þær skemmdir sem voru á innanstokksmunum á heimilinu. Ákærði kvaðst heldur ekki minnast símtals við móður sína, en kannaðist við að hafa hitt vitnin C og J fyrir utan hús brotaþola, en treysti sér ekki til að lýsa samræðum þeirra. Við yfirheyrsluna áréttaði ákærði fyrri orðræðu um að hann hefði haft spurnir af því, er hann var barn að aldri, að brotaþoli hefði misnotað móður hans kynferðislega. Hann sagði að móðir hans hefði aldrei lýst því nákvæmlega hvað brotaþoli hefði gert henni og ekki kvaðst hann hafa heyrt lýsingar annarra kvenna í ætt hans á ætluðum brotum hans. Ákærði bar að hann hefði í raun aldrei umgengist brotaþola og því ekki rætt málefnið við hann. Fyrir dómi og við aðalmeðferð málsins játaði ákærði sakarefni ákæru, að því leyti að hann viðurkenndi skýlaust að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimili brotaþola og að hafa valdið þar eignaspjöllum. Ákærði játaði enn fremur að hafa veist með ofbeldi að brotaþola, en neitaði sakargiftum að því er varðaði tilraun til manndráps. Fyrir dómi lýsti ákærði atvikum máls að kvöldi 10. febrúar 2012 með líkum hætti og hann hafði áður gert hjá lögreglu, þ. á m. um áfengisdrykkju, viðveru með móður og ömmu og heimsókn þeirra til nágrannakonu. Þá áréttaði ákærði orðræðu sína um ætluð brot brotaþola, m.a. gagnvart móður hans og að þau hefði haft mikil áhrif alla æsku hans. Sagði ákærði að vegna þess hefði búið með honum mikil reiði gagnvart brotaþola, og sagði: „Ég hataði þennan mann. Það er ekkert leyndarmál; Ég hataði hann af öllu mínu hjarta“. Þá kvaðst ákærði ekki véfengja að hann hefði einhvern tímann haft uppi hótunarorð gagnvart brotaþola, en þó aldrei við hann sjálfan. Hann staðhæfði að slík orð hefðu verið meiningarlaus af hans hálfu og eftir atvikum sögð á fylleríi á unglingsárum. Fyrir dómi áréttaði ákærði frásögn sína hjá lögreglu, að hann hefði umrætt kvöld verið á leiðinni fótgangandi að heimili móður sinnar þegar hann hefði skyndilega fengið þá hugdettu að hitta brotaþola að máli. Hann kvaðst ekki geta skýrt þennan viðsnúning sinn, en sagði: „Ég ætlaði að láta hann biðjast afsökunar og berja hann. Biðjast afsökunar á því sem hann var búinn að gera fjölskyldu minni og berja hann, en ekki drepa hann, það ætlaði ég ekki að gera.“ „Ég get ekki útskýrt mikið hvað ég var að hugsa, ef ég hefði verið að hugsa eitthvað af viti þá náttúrulega hefði ég aldrei farið þangað.“ Ákærði staðhæfði að er atvik gerðust hefði hann ekki verið ofurölvi, en í mjög þungu skapi og ætlaði að það væri í raun ástæða þess að hann myndi óljóst eftir gjörðum sínum og sagði: „Ég hef áður misst minnið í bræði sko það er svokallað æðiskast ég náttúrulega vissi hvað ég var að gera sko, gekk kannski aðeins of langt, en ég stoppaði þó áður en það gekk of langt.“ Ákærði staðhæfði að ætlan hans í greint sinn hefði ekki verið að bana brotaþola, enda hefði hann gert sér grein fyrir afleiðingum slíks verknaðar fyrir sig og fjölskyldu sína. Fyrir dómi lýst ákærði aðkomu sinni að húsi brotaþola með líkum hætti og hann hafði áður gert og kannaðist við að hann hefði skorið sig illa á hendi er hann fór inn um gluggann, en vísaði jafnframt til minnisleysis um gjörðir sínar. Ákærði áréttaði að er atvik gerðust hefði hann nær ekkert þekkt brotaþola og m.a. ekki haft vitneskju um að hann væri heyrnarskertur. Kvaðst ákærði helst minnast þess að brotaþoli hefði spurt hann hvað gengi á, en treysti sér ekki til að segja hvenær í atburðarásinni orðin féllu. Um árásina gegn brotaþola sagði ákærði: „Eins og ég er búinn að segja áður, kýlt hann og sparkað í hann, nei, já kýlt hann í höfuðið, kýlt hann í búk. En ég sparkaði ekki í hann.“ „Þegar ég sé að hann er búinn að fá nóg af barsmíðum, þá vildi ég hætta áður en hann slasaðist eitthvað meira, og hringdi síðan í mömmu. Datt í hug að athuga hvort hann vildi biðja hana afsökunar á einhverju sem hann hefði gert og um leið vissi ég að hún myndi stoppa þetta sem var í gangi.“ „... það kom ákveðinn tímapunktur þar sem ég hélt að það væri ekki ráðlegt að ganga lengra, út af því að ég vildi ekki drepa hann. Og ef maður heldur stöðugum barsmíðum áfram í klukkutíma eða eitthvað þá er alveg öruggt að einhver deyr. Þannig að það er betra að stoppa áður en, áður en einhver deyr.“ Aðspurður kvaðst ákærði ætla að er hann hringdi í móður sína hefði brotaþoli legið á gólfinu; „Ég held það, alla vega lét ég símann upp við eyrað á honum og hringdi í mömmu, hann vildi ekki neitt tjá sig um þetta alla vega ... um þessar barnanauðganir sínar í gegnum tíðina.“ Ákærði áréttaði að hann hefði um síðir áttað sig á því að hann hefði gengið of langt gagnvart brotaþola, en án þess að hann hefði á þeirri stundu gert sér grein fyrir því hversu alvarleg meiðsli hans voru. Nánar aðspurður og eftir að honum höfðu verið sýndar fyrrnefndar ljósmyndir lögreglu kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa notað tól gegn brotaþola og þá ekki stól eða munnhörpu, en kvaðst þó ekki geta útilokað það og ekki heldur að hann hefði sparkað í brotaþola. Um lok atlögunnar gagnavart brotaþola áréttaði ákærði fyrri orð og sagði: „Ég sé að hann er bara búinn að fá nóg af barsmíðum og ég ætla ekki að ganga of langt af því að sjálfsögðu vil ég ekki drepa hann.“ „Ég vildi lemja hann.“ Ákærði vísaði til þess að hann hefði í raun haft alla stjórn á atburðarásinni. Hann hefði því getað gengið lengra hefði hann haft vilja til þess og vísaði jafnframt til þess að eftir að atgangi hans gagnvart brotaþola var lokið hefði hann gengið berserksgang og m.a. hent til munum í bræði. Fyrir dómi vefengdi ákærði ekki að þeir áverkar sem brotaþoli bar eftir ársásina væru af hans völdum, en áréttaði að hann gæti ekki sagt til um hvernig þeir voru nákvæmlega til komnir, en að hann gæti heldur ekki útilokað neitt í þeim efnum. Fyrir dómi var ákærða kynntur áðurrakinn framburður hans hjá lögreglu. þ. á m. að auk þess að kýla í brotaþola hefði hann sparkað í hann. Ákærði svaraði því til að ef hann hefði sagt þetta við yfirheyrslur lögreglu hefði hann ekki verið að segja ósatt. Aðspurður treysti ákærði sér ekki til að segja til um hversu langur tími leið frá því hann hringdi í móður sína þar til vitnið C kom á vettvang. Hann kvaðst hins vegar minnast þess að er C kallaði til hans hefði hann enn verið í húsi brotaþola. Ákærði kvaðst hafa hlýtt boði vitnisins um að koma út og sagði að þar hefðu þeir beðið saman eftir lögreglu. Ákærði kannaðist við að hafa reiðst vitninu, en sagði að það hefði verið sökum þess að vitnið hefði sakað hann ranglega um að vera undir áhrifum fíkniefna. Brotaþoli, A, fæddur 1941, var fyrst yfirheyrður af lögreglu þann 1. mars 2012, að viðstöddum tilnefndum réttargæslumanni, en fram kemur í gögnum að það hafi ekki verið unnt fyrr vegna áverka og ástands hans. Við yfirheyrsluna lýsti brotaþoli yfir algjöru minnisleysi um atvik máls að kvöldi 10. og aðfaranótt 11. febrúar. Hann kvaðst ekkert muna eftir árásinni eða hvað hann hefði verið að gera fyrir hana og ekki heldur þegar lögreglan kom á vettvang. Brotaþoli lýsti húsakynnum sínum að nokkru, en hann kvaðst hafa búið þar einn í um áratug. Hann skýrði frá því að hringlaga borð hefði verið undir glugganum við vesturvegg stofunnar og að þar við hefði verið eldhússtóll. Hann kvað leðurstól hafa verið sunnan við eldhúsborðið. Við yfirheyrsluna kvaðst brotaþoli þekkja til ákærða og vísaði til þess að hann væri sonur B, sem væri bróðurdóttir hans. Hann kvaðst þó aldrei hafa haft nein samskipti við ákærða og enn fremur lítið verið í samskiptum við móður hans frá því að hún var barn. Við yfirheyrsluna lýsti brotaþoli líðan sinni eftir árás ákærða þannig að hann hefði verið með verki víða í líkamanum, en að auki miður sín andlega. Og vegna árásarinnar kvaðst hann ekki hafa í hyggju að flytja að nýju í hús sitt að [...], en lýsti áformum um að flytja á dvalarheimili aldraðra í kauptúninu. Fyrir dómi áréttaði brotaþoli að hann hefði engar minningar um árás ákærða. Þá kvaðst hann engar skýringar geta gefið á athæfi hans og var frásögn hans að öðru leyti í samræmi við þá skýrslu sem hann hafði gefið hjá lögreglu. Hann kvaðst m.a. engin samskipti hafa haft við ákærða eða fjölskyldu hans, en hafði ekki eiginlegar skýringar á því. Fyrir dómi kvaðst brotaþoli hafa komist til sjálfs sín á Sjúkrahúsinu á Akureyri, en fyrst almennilega náð áttum eftir að hann hafði verið fluttur á Heilbrigðisstofnun [...]. Brotaþoli bar að hann hefði ekki náð fullri heilsu eftir árás ákærða og staðhæfði að minni hans hefði versnað, en einnig andleg líðan. Auk þess kvaðst hann vera óstöðugri á fótunum en áður. Vegna þessa kvaðst hann hafa þegið aðstoð lækna og tekið inn kvíðalyf, m.a. vegna svefnerfiðleika. Og eftir árás ákærða kvaðst hann ekki hafa treyst sér til að halda áfram búsetu sinni á heimili sínu, en hann hefði fengið vist á dvalarheimili aldraðra í kauptúninu. Brotaþoli skýrði frá því að hann hefði nær alla ævi verið heyrnarlaus á öðru eyranu, en ætlaði að eftir árásina hefði heyrn hans versnað á hinu eyranu, en að úr því hefði þó ekki endanlega verið skorið með heyrnarmælingu. Brotaþoli kvaðst aðspurður ekki kannast við þann áburð sem ákærði hefur haldið fram, þ.e. að hann hefði misnotað móður hans kynferðislega er hún var barn að aldri. Hann kvaðst ekki minnast þess. Verður nú vikið að framburði vitna við meðferð málsins. Vitnið B, fædd [...], móðir ákærða, kom fyrir dóminn og lýsti atvikum að kveldi föstudagsins 10. febrúar 2012 með líkum hætti og ákærði hér að framan. Vitnið kvaðst, eftir heimsókn þeirra til vinafólks, hafa farið til síns heima um kl. 23:00 og bar að um líkt leyti hefði ákærði fylgt ömmu sinni heim. Vitnið kvaðst hafa gengið til náða eftir að hafa horft á sjónvarp um stund, en síðan vaknað við símhringingu. Í lögregluskýrslu, sem tekin var þann 17. febrúar 2012, er haft eftir vitninu, að það hefði í fyrstu ekki þekkt röddina í símanum þar eð hún hafi verið svo dimm og torkennileg, en þá hefði viðmælandinn sagt: „Þetta er X, ég er með A, viltu að ég láti hann biðjast afsökunar“. Fyrir dómi staðfesti vitnið þessi orð sín og bar að það hefði verið líkt því sem ákærði hefði verið með kökk í hálsinum. Vitnið bar að ákærði hefði í símtalinu jafnframt sagt efnislega: „Ég er með hann hérna, viltu tala við hann, ég er með hann hérna í símanum“. Vitnið kvaðst hafa innt ákærða eftir því við hvern hann ætti og bar að hann hefði þá svarað efnislega þannig: ,,A... ég fór bara inn og lét hann aðeins finna fyrir því. Gæti náttúrulega ekkert gert, ekki eins og hann gerði við þig en ... ég lamdi hann, ég lamdi í hann og mig minnir að hann hafi sagt að, ég gaf honum á kjaftinn, og hvort hann hafi sagst hafa sparkað einu sinni í hann þegar hann lá, og tekið upp einhvern stól og grýtt honum í gólfið, já og hent borðinu ... hann sagði bara, mamma ég er búinn að hefna, þú veist ...“ Vitnið staðhæfði að í símtalinu hefði ákærði boðið því að ræða við brotaþola. Vitnið kvaðst hafa hafnað því og fyrirskipað ákærða að hætta athæfi sínu. Vitnið sagði að símtalið hefði varað í um hálfa mínútu, en það kvaðst hafa ályktað að ákærði væri rólegur og yfirvegaður. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt í brotaþola á meðan á símtalinu stóð og ekki önnur bakgrunnshljóð, en það kvað ákærða hafa haft orð á því að hann væri búinn að brjóta stól í hýbýlum brotaþola svo og glugga og gera þar annan usla og í því sambandi sagt: „Ég er búinn að hefna þín“ eða „Ég er búinn að taka hann í gegn“. Vitnið bar að vegna símtalsins hefði það farið í mikið uppnám, en eftir að því lauk kvaðst það hafa hringt í vitnið C og beðið hann um að hraða sér á vettvang. Kvaðst vitnið á þeirri stundu helst hafa óttast að brotaþoli myndi skjóta ákærða og vísaði til þess að það hefði haft vitneskju um að hann væri með skotvopn á heimili sínu og hefði verið ofbeldisfullur á árum áður. Fyrir dómi staðhæfði vitnið, að er það var á barnsaldri hefði það mátt þola grófa og ítrekaða kynferðislega misnotkun af hálfu brotaþola, en hann sé föðurbróðir þess. Að auki hefði hann brotið gegn öðrum stúlkum, en þær hafi verið henni nákomnar. Vitnið bar að þessi brot brotaþola hefðu aldrei verið kærð til lögreglu, aðeins verið tilkynnt skólastjóra á sínum tíma. Vitnið kvaðst hafa flust úr heimabyggð sinni 15 ára og eftir það um margra ára skeið átt heimili utanhéraðs, fyrir utan fáeina mánuði er það fæddi ákærða. Vitnið kvaðst hafa flust að nýju í kauptúnið á árinu 2003. Vitnið staðhæfði að hin ætluðu brot brotaþola hefðu gegnum tíðina haft mjög alvarleg áhrif á sálarlíf þess. Það var ætlan vitnisins að ákærði hefði haft spurnir af brotum brotaþola er hann var á barnsaldri, en um síðir verið fullkunnugt um þau. Vitnið kvaðst þó aldrei hafa lýst athæfinu með nákvæmni fyrir honum, en ætlaði að vegna þess hefði hann borið mjög þungan hug til brotaþola. Vitnið C, fæddur [...], kom fyrir dóm og kvaðst hafa verið genginn til náða rétt um miðnættið þann 11. febrúar 2012 er móðir ákærða, vitnið B, hringdi í heimilissímann og tjáði honum að ákærði hefði hringt í sig og tilkynnt að hann væri heima hjá brotaþola og eitthvað hefði gengið þar á. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa hraðað för sinni og ætlaði að það hefði verið komið á vettvang um fjórum mínútum eftir símtalið, enda um stutta vegalengd að ræða. Vitnið kvaðst strax hafa farið á sólpall við hús brotaþola og þá séð hvar stór rúða var brotin í stofuglugganum, en þá jafnframt séð hvar ákærði stóð þar rétt innan við. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt að kveikt var á kerti innan dyra, en síðar komist að því að gleröryggi hafði sprungið í húsinu. Vitnið kvaðst hafa kíkt inn um gluggann og þá séð hvar brotaþoli lá á stofugólfinu, en einnig veitt því eftirtekt að mikið blóð var þar á vettvangi. Vitnið kvaðst hafa kallað til brotaþola, en hann ekki svarað eða sýnt nein viðbrögð. Vegna þessarar aðkomu kvaðst vitnið hafa ætlað að brotaþoli væri andaður. Vitnið kvaðst hafa beðið ákærða að koma út fyrir og bar að hann hefði hlýtt því, en komið út um útidyrnar. Í beinu framhaldi af því kvaðst vitnið hafa hringt á Neyðarlínuna og óskað eftir aðstoð lögreglu, en síðan beðið átekta ásamt ákærða við húshornið í um tíu mínútur uns D lögregluvarðstjóri kom á vettvang. Í millitíðinni kvað það nágrannakonuna J hafa komið á vettvang. Vitnið áréttaði að fyrst eftir að það kom á vettvang hefði það ályktað að ákærði hefði lokið ætlunarverki sínu. Nefndi vitnið í því sambandi þau orð ákærða að það ætti að hafa vitneskju um hvað brotaþoli hefði áður gert móður hans og jafnframt að brotaþoli hefði átt þetta fyllilega skilið. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt er ákærði var komin út úr húsi brotaþola að hann var með bjórflösku í hendi, en bar að hann hefði þó haft á orði að hann væri ekki að drekka. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa sagt við ákærða að hann hlyti að vera á einhverjum öðrum efnum þar eð enginn heilvita maður gerði slíka hluti og jafnframt haft uppi ásakanir um að ákærði væri dópisti. Vitnið bar að vegna þessara orða hefðu þeir farið að rífast og minntist þess að ákærði hefði í þeirri orðræðu sagt að hann ætti fljótlega von á dómi vegna líkamsárásar. Vitnið bar að ákærði hefði ekki verið áberandi ölvaður, en þrástagast á því að það ætti að vita hvað brotaþoli hefði gert móður hans er hún var barn að aldri. Vitnið kvaðst hafa sett þessi orð ákærða í samhengi við sögusagnir í kauptúninu um ætluð kynferðisbrot brotaþola gegn móður ákærða er hún var ung að árum. Nánar aðspurt kvaðst vitnið hafa lagt þá merkingu í orð ákærða að hann hefði verið að hefna sín á brotaþola. Vitnið bar að ákærði hefði aldrei sagt að ætlan hans hefði verið að drepa brotaþola. Vitnið kvaðst ásamt ákærða hafa beðið eftir lögreglu utan dyra í um tíu mínútur, en eftir það kvaðst það hafa aðstoðað D lögregluvarðstjóra að færa ákærða á lögreglustöð. Vitnið kvaðst hafa þekkt til brotaþola fyrir þennan atburð og staðhæfði að heimili hans hefði a.m.k. fyrr á árum verið mjög snyrtilegt. Vitnið J, fædd [...], kom fyrir dóminn og bar að það hefði verið utan dyra við heimili sitt rétt eftir miðnættið þann 11. febrúar 2012. Kvaðst vitnið við þessar aðstæður hafa heyrt mikil öskur frá hýbýlum brotaþola og af þeim sökum hraðað sér á vettvang, en þá séð hvar ákærði og C voru þar fyrir utan, en jafnframt heyrt að D lögregluvarðstjóri var innandyra. Vitnið kvaðst strax hafa áttað sig á því að ákærði hefði ráðist að brotaþola. Vitnið sagði að ákærði hefði verið í miklu uppnámi og verið að rífast við C. Vitnið bar að ákærði hefði m.a. haft orð á kynferðislegri misnotkun brotaþola gagnvart móður hans, en það kvaðst hafa sett þau orð hans í samhengi við almannaróm um að slík brot hefðu átt sér stað á árum áður. Vitnið I, fæddur [...], kom fyrir dóm og greindi frá atviki er átti sér stað á heimili þess árið 2008. Vitnið staðhæfði að lögregla hefði þá haft afskipti af ákærða vegna ölvunar og átaka við aðra gesti. Vitnið bar að áður en lögreglan kom á vettvang hefði tal gesta m.a. varðað málefni brotaþola, og bar að ákærði hefði sagt að hann myndi drepa hann einn daginn. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið þessi orð ákærða alvarlega enda litið á þau sem raus ölvaðs manns. Vitnið H, fæddur [...], kom fyrir dóm og skýrði frá því að það hefði hlýtt á orð ákærða er þeir voru um fermingu þess efnis að hann hefði vilja til að heimsækja brotaþola og gera honum ýmsa illa hluti. Vitnið kvaðst ekki hafa litið á þessi orð sem hótanir ákærða í garð brotaþola, en þó sett þau í samhengi við almannaróm í kauptúninu um ætlað refsivert athæfi brotaþola gagnvart móður hans. Vitnið kannaðist enn fremur við atvik frá árinu 2008, er nokkur umræða hefði farið fram um barnaníðinga í hófi á heimili vitnisins I. Vitnið bar að nokkur atgangur hefði orðið eftir þetta, en sagði að hann hefði verið ótengdur umræðuefninu. Vitnið kannaðist ekki við að ákærði hefði verið með hótunarorð í garð brotaþola, en bar að hann hefði verið handtekinn af lögreglu vegna ólátanna. Vitnið E heimilislæknir kvaðst hafa verið kvatt að heimili brotaþola laust eftir miðnættið þann 11. febrúar 2012. Vitnið sagði að við komu hefði verið rafmagnslaust í húsinu en að götulýsing hefði lýst húsakynnin upp. Vitnið sagði að brotaþoli hefði verið með meðvitund, en verið órólegur og sýnilega stokkbólginn í andliti og alblóðugur. Eftir að brotaþoli hafi verið fluttur á Heilsugæslustöðina kvaðst vitnið hafa gert að sjö andlitssárum hans og saumað, en þau hefðu náð inn úr húðinni. Því hefði ekki einungis verið um skrámur að ræða. Vitnið kvaðst hafa þekkt brotaþola fyrir, en litlu sambandi náð við hann. Vitnið sagði að brotaþoli væri mjög heyrnardaufur, en staðhæfði að það hefði haft fregnir um að heyrnartæki hans hefðu glatast í árásinni. Vitnið áréttaði að brotaþoli hefði verið með fullri meðvitund, en greinilega eitthvað ruglaður. Vitnið kvaðst hafa metið það svo að brotaþoli hefði klárlega orðið fyrir hættulegri árás og m.a. fengið þung högg á höfuðið. Nánar aðspurt kvaðst vitnið ætla að brotaþoli hefði bæði fengið högg með hnefa og áhaldi og vísaði þar um til tveggja sára á enni er hefðu verið þríarma. Vitnið kvaðst síðar hafa haft spurnir af því að brotaþoli hefði auk beinbrota fengið heilablæðingu. Vitnið bar að eftir um klukkustundar aðhlynningu á heilsugæslustöðinni hefði brotaþoli verið fluttur á Heilbrigðisstofnun [...] á [...]. Nánar aðspurt um hýbýli brotaþola umrædda nótt bar vitnið að þar hefði allt verið brotið innan dyra og af þeim sökum kvaðst það hafa ályktað að árásarmaðurinn, þ.e. ákærði, hefði verið í geðrofsástandi. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða umrædda nótt, en þekkt til hans og haft vitneskju um að hann hefði átt við geðræna erfiðleika að stríða: „mér finnst það líklegt miðað við sögu, þá hefur þetta verið uppsöfnuð bræði ...“ Vitnið sagði að brotaþoli hefði gróið vel sára sinna, en bar að helstu afleiðingar árásarinnar hefðu verið að hann væri haldinn mikilli kvíðaröskun, en af þeim sökum hefði hann ekki treyst sér til að halda áfram búsetu í húsi sínu. Hann hefði því selt hús sitt og flust á öldrunarheimili kauptúnsins. Vitnið Theódór Gunnar Sigurðsson, skurð- og æðaskurðlæknir, kom fyrir dóminn og staðfesti efni áðurrakins læknisvottorðs frá Sjúkrahúsinu á Akureyri, frá 16. mars 2012. Vitnið kvaðst hafa verið á vakt er brotaþoli kom með sjúkrabifreið frá Heilbrigðisstofnun [...], en það kvaðst hafa sinnt honum fyrstu þrjá dagana á sjúkrahúsinu. Vitnið sagði að meginástæðan fyrir því að brotaþoli var fluttur á Sjúkrahúsið á Akureyri hefðu verið höfuðáverkar hans og vísaði til þess að við rannsókn hefði komið í ljós fersk heilablæðing, en það hefði verið alvarlegasti áverkinn. Lét vitnið það álit í ljós að heilablæðingin hefði verið afleiðing högga sem brotaþoli hefði orðið fyrir á andlit eða höfuð. Vitnið sagði að heilablæðingin hefði verið 13x12 mm, en bar að einnig hefði komið fram bjúgur. Vegna þessara áverka hefði verið tekin ákvörðun um að vista brotaþola á gjörgæsludeild sjúkrahússins í nokkra sólarhringa. Vitnið sagði að brotaþoli hefði fyrstu dagana verið dálítið ruglaður og var það ætlan þess að þau höfuðhögg sem hann varð fyrir í árásinni hefðu verið helsta ástæða þess. Vitnið hafði þó þann fyrirvara á að það hefði ekki þekkt brotaþola fyrir. Vitnið lét það álit í ljós að heilaáverki brotaþola hefði verið heldur meiri en sést hefði á myndum, en áréttaði að blæðingin hefði verið mjög lítil. Vitnið sagði að höfuðáverkar brotaþola hefðu í raun getað verið lífshættulegir og þá sérstaklega ef heilablæðingin og heilabjúgurinn hefði aukist. Vitnið sagði að í raun hefðu engin merki komið fram um aukinn þrýsting í höfði brotaþola eftir innlögnina og bar að áverkamerkin hefðu gengið til baka. Vitnið sagði að þróun slíkra höfuðáverka væri m.a. háð aldri sjúklings og gætu þeir orðið lífshættulegir, en í versta falli leitt til dauða. Nánar aðspurt kvaðst vitnið ekki geta sagt til um hvernig þríarma sár á höfði brotaþola voru tilkomin, en ætlaði, m.a. með hliðsjón af lýsingu í sjúkraskrá frá [...], að um skurðsár hafi verið að ræða og þá helst eftir einhvers konar egg, hugsanlega glerbrot, en það hafi ekki lagt sérstakt mat á það. Vitnið staðhæfði að miðað við þá heildaráverka sem brotaþoli var með við komu hefði hann örugglega hlotið mörg högg á líkama sinn. Vitnið treysti sér ekki til að segja til um hvort einvörðungu hefði verið um hnefahögg að ræða eða hvort barefli hefði komið þar við sögu. Aðspurður um hringlaga áverka á baki og kinn brotaþola og hvort þeir áverkar gætu verið eftir hjól af stól kvaðst vitnið ekki treysta sér til að fullyrða um það, en að ekki væri hægt að útiloka slíkt. Vitnið staðhæfði á hinn bóginn að ekki væri vafi á því að brotaþoli hefði orðið fyrir verulega þungum höggum. Vitnið lét að lokum það álit í ljós að þrátt fyrir lýsta áverka hefði brotaþoli í raun aldrei verið í lífshættu. Shreekrishna Datye, skurðlæknir og yfirlæknir á Sjúkrahúsinu á Akureyri, kom fyrir dóminn og staðfesti áðurrakið læknisvottorð frá 16. mars 2012, en einnig bráðabirgðavottorð frá 14. febrúar á sama ári. Vitnið bar að samkvæmt sjúkraskrá Heilbrigðisstofnunar [...] hefði brotaþoli við flutning á Sjúkrahúsið á Akureyri kastað upp blóði, en af þeim sökum hafi verið ályktað að hann hefði fengið blæðingu í nefkoki eða í koki. Vitnið kvaðst hafa annast brotaþola fljótlega eftir að hann kom á sjúkrahúsið. Vitnið kvað helstu sýnilegu áverka hans hafa verið talsvert mar og bólgur í kringum bæði augun og þá þannig að ekki hafi verið hægt að skoða þau í fyrstu. Þá hefði hann verið með nokkra skurði í andliti sem þegar var búið að sauma. Vitnið sagði að við myndatökur hefðu aðrir áverkar komið í ljós, þ. á m. nefbrot og fleiri andlitsbrot, en einnig rifbrot hægra megin. Þá hefði blóðgildi brotaþola verið lágt eða um 25% lægra en eðlilegt gat talist. Vitnið sagði að við tölvusneiðmyndatöku hefði alvarlegasti áverki brotaþola komið í ljós, þ.e. heilablæðing vinstra megin fyrir ofan auga og gagnauga, 13x12 mm, en að auki hefði komið fram heilabjúgur. Vitnið skýrði frá því að fyrstu dagana á sjúkrahúsinu hefði brotaþoli verið nokkuð ruglaður, en auk þess hefði verið erfitt að ná sambandi við hann vegna heyrnarleysis. Vísaði vitnið til þess að upplýsingar hefðu verið um að heyrnartæki brotaþola hefðu eyðilagst í þeirri árás sem hann varð fyrir. Vitnið bar að brotaþoli hefði verið hafður á gjörgæslu vegna heilablæðingarinnar, en þar hefði verið fylgst með bata hans, m.a. með endurteknum tölvusneiðmyndatökum. Vitnið kvað heilabjúg brotaþola hafa aukist á tímabili en síðan minnkað og hefði ástand brotaþola farið batnandi eftir það. Nánar aðspurt um áverka brotaþola kvaðst vitnið ekki hafa séð með eigin augum þríarma sár á enni hans og áréttaði að við komu hans á sjúkrahúsið hefði að nokkru verið búið gera að sárum og umbúðir verið yfir. Vitnið sagði að slík sár væru yfirleitt ekki afleiðing skurðáverka heldur kæmu þau fram þegar húðin springi undan höggi, t.d. hnefahöggi, vegna sparks eða eftir áhald. Um tilkomu annarra áverka taldi vitnið líklegt að brotaþoli hefði orðið fyrir fleiri en einu þungu höggi eða þá þannig að hann hefði skollið í vegg eða fallið með andlitið á gólf. Þá staðhæfði vitnið að til þess að tárabein og ennisholubein brotni þurfi a.m.k. eitt þungt högg. Um tilkomu hringlaga sára á vinstri hluta andlits brotaþola treysti læknirinn sér ekki til að segja um og þ. á m. ekki hvort þau gætu verið eftir hjól af skrifborðsstól, en ætlaði að við beitingu slíks áhalds hefði verið líklegra að nefbeinin hefðu brotnað á fleiri stöðum en raunin varð. Vitnið ætlaði að heilablæðing brotaþola hefði komið til af öðru höggi en því höggi sem orsakaði nefbeinsbrot hans. Vitnið sagði að heilablæðingin hefði þó reynst lítil og hefði brotaþoli því ekki verið í bráðri lífshættu. Þá hefði heilabjúgurinn ekki verið lífshættulegur. Vitnið bar að þrátt fyrir að brotaþoli hefði ekki komist undir læknishendur vegna lýstra áverka hefði hann lifað af, en vegna lýsts ástands hefði verið talið nauðsynlegt að fylgjast með honum í um tólf daga. Og þar sem heilsa hans hefði lagast með tímanum hefði hann verið útskrifaður af Sjúkrahúsinu á Akureyri þann 24. febrúar 2012, en í framhaldi af því verið sendur til endurhæfingar í heimabyggð, á Heilbrigðisstofnun [...]. Það var ætlan vitnisins að brotaþoli hefði jafnað sig ágætlega með tímanum, en ætlaði að lítils háttar minnisleysi gæti verið afleiðingar árásarinnar, en að auki gætu persónuleikabreytingar hjá honum komið fram. D lögregluvarðstjóri kom fyrir dóminn og staðfesti frumskýrslu lögreglu og önnur rannsóknargögn, þ. á m. ljósmyndir. Vitnið lýsti upphafsaðgerðum sínum um miðnættið 11. febrúar 2012 eins og rakið er í nefndum gögnum og bar að ákærði hefði í fyrstu verið nokkuð æstur, en ætlaði að það hefði verið vegna ágreinings sem upp hefði komið milli hans og vitnisins C. Vitnið sagði að ákærði hefði virst nokkuð ölvaður, en þó áttaður á stund og stað. Vitnið sagði að ákærði hefði í þrígang haft orð á því að hann hefði tekið brotaþola í gegn og barið hann í klessu, en jafnframt sagt að vitnið ætti að vita hvers vegna hann hefði ráðist á brotaþola. Kvaðst vitnið hafa ályktað að með þessum orðum væri ákærði að vísa til almannaróms í kauptúninu, um áratuga gamalt mál, sem varðaði móður hans. Vitnið kvaðst eftir þessi fyrstu orðaskipti við ákærða hafa litast um í húsakynnum brotaþola, og verið með vasaljós þar eð þar hefði verið rafmagnslaust og ætlaði að það hefði orsakast af því að ljósakrónan í stofunni hafði verið rústuð. Vitnið kvaðst hafa séð brotaþola þar sem hann lá á glerbrotum á gólfinu í norðvesturhorni stofunnar. Vitnið kvað brotaþola hafi verið mjög illa áttaðan og skelkaðan, og hafi hann reynt að reisa sig við. Vitnið kvaðst hafa þekkt til hýbýla brotaþola fyrir þennan atburð og bar að þau hefðu verið snyrtileg, en að heimilið hefði verið í rúst umrædda nótt. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa ályktað að árás ákærða hefði verið mjög heiftúðug og hörð. Valur Magnússon rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sýna um vettvang á heimili brotaþola, en einnig ljósmyndir sem hann tók á vettvangi og af brotaþola á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Vitnið vísaði til áratuga reynslu af rannsóknum brotamála, en það kvaðst hafa dregið ályktanir af ummerkjum á vettvangi um árás ákærða og þar á meðal að hún hefði verið hröð og ofsafengin. Vísaði vitnið til þess að árás ákærða hefði hafist með því að hann hefði kastað 5 kg steini í gegnum rúðu í glugga á stofu í hýbýlum brotaþola, en við það hefðu glerbrot dreifst um allt rýmið í stofunni. Vitnið sagði að við nánari athugun hefðu ummerki eftir ákærða verið í nær öllu húsinu en það kvaðst þó hafa ályktað af ummerkjunum að aðalatgangurinn hefði átt sér stað í stofunni. Vitnið lýsti nánar rannsókn sinni á vettvangi og var það í samræmi við áðurrakin gögn. Vitnið staðfesti þannig að leðurstóll í stofunni hefði verið brotinn og þá þannig að tvö smelluhjól hefðu verið farin af, en að auki hefði fundist á honum blóðkám og hár. Vitnið sagði að við rannsókn málsins hefði það sérstaklega verið kannað hvort leðurstólnum hefði verið beitt gegn brotaþola og áréttaði að þar til grundvallar hefðu verið tiltekin för í áverkum þeim sem hann bar á vinstra gagnauga eða kinn og á baki. Vitnið sagði að við samanburð greindra áverka við hjól leðurstólsins hefði verið talið líklegt að brotaþoli hefði fengið hluta áverka sinna þannig að hann hefði verið sleginn með stólnum og hjólin þá brotnað undan honum. Vitnið staðfesti að á brotavettvangi hefði fundist munnharpa og að hún hefði verið blóðug, en að auki hefði verið á henni hár. Vegna þessa hefðu rannsakendur ályktað að munnharpan hefði verið notuð sem barefli gegn brotaþola. Þá kvaðst vitnið hafa ályktað af blóðslettum og blóðferlum á veggjum stofunnar, að munum eða áhöldum hefði verið sveiflað til í atgangi ákærða og nefndi í því sambandi helst fyrrnefndan stól og munnhörpu. Vitnið vísaði til áralangrar reynslu við rannsóknir líkamsárásarmála, en það kvaðst þó ekki hafa eiginlega sérfræðiþekkingu á blóðferlarannsóknum. Björgvin Sigurðsson, sérfræðingur við tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, staðfesti áðurraktar skýrslur um rannsókn á fatnaði brotaþola, en einnig á öðrum þeim munum sem haldlögð voru á vettvangi, svo og um þau lífsýni sem greind voru með DNA-rannsókn á sænsku rannsóknarstofunni. Vitnið staðfesti m.a. að á sýnum sem tekin voru af hægri skó og af bakhlið hægri skálmar á buxum ákærða, en einnig á framhlið þeirrar vinstri, hefðu verið blóðsýni úr brotaþola. Sagði vitnið að af þessum ummerkjum hefði verið talið að minni blóðblettirnir á buxunum væru slettur sem hefðu komið eftir högg, en að útlitið á stærri blettunum hefði frekar bent til þess að um kám væri að ræða. Vitnið áréttaði í því sambandi að sýni sem tekin voru af efri hluta hægri skálmarinnar hefðu samræmst því að þar væri um blóð úr brotaþola að ræða. Vitnið sagði að á skófatnaði ákærða, þ.e. á utanverðum sólum, hefði verið mikið um rauðleitt kám og bletti, en þó mun meira á hægri skónum, en að auki hefði hár verið fast í káminu, en sagði að það hefði ekki verið skoðað nánar. Vitnið sagði að erfitt hefði verið að álykta um atburðarásina af greindum verksummerkjum, en sagði að ef brotaþoli hefði verið mjög blóðugur á vettvangi þá gæti kámið á skónum samræmst því að sparkað hafi verið í hann, og ætlaði að það væri líklegasta skýringin. Vitnið kvaðst ekki geta fullyrt um hvort það brot sem var á þeirri munnhörpu sem fannst á vettvangi hefði verið nýlegt eða gamalt, en staðfesti að mikið blóðkám hefði verið á báðum hliðum hennar, en einnig litlir blettir. Vitnið sagði að af þessu hefði helst verið ályktað að munnharpan hefði ekki legið einhvers staðar og þannig fengið á sig slettur. Vitnið benti á að ákærði hefði verið blóðugur á báðum höndum og því gæti verið að munnharpan hefði verið tekin upp með blóðugum höndum, en að ekki væri hægt að útiloka að hún hafi verið notuð sem barefli. Vitnið sagði að þau hársýni sem tekin voru til rannsóknar, merkt A til E, hefðu verið með rauðleitu kámi, sem hefði bent til þess að þau hafi verið rifin úr hársverði. Vitnið vísaði til þess að samkvæmt DNA-greiningu hefðu hárin verið úr brotaþola. IV. Í máli þessu er ákærða, X, m.a. gefin að sök húsbrot og eignaspjöll með því að hafa umrætt kvöld ruðst í heimildarleysi inn á heimili brotaþola, A, sem fæddur er 1941, með því að kasta steini í gegnum rúðu og skemma síðan og ónýta lausafjármuni þar innandyra, eins og nánar er lýst í ákæru. Þá er ákærða gefið að sök að hafa veist að brotaþola í hýbýlum hans með ofbeldi, m.a. með höggum, spörkum og barsmíðum, eins og nánar er lýst í ákæru, og með því valda þeim afleiðingum sem þar er lýst, og að hafa með þessum hætti gerst sekur um tilraun til manndráps. Við alla meðferð málsins hefur ákærði játað að hafa brotist með lýstum hætti inn í hýbýli brotaþola. Ákærði hefur sagt að verknaðinn hafi hann framið í bræði og undir áhrifum áfengis, en jafnframt fullyrt að tilgangur hans hafi verið að leita hefnda vegna ætlaðra alvarlegra misgjörða brotaþola gagnvart móður hans er hún var barn að aldri. Ákærði hefur og skýlaust játað að hafa gengið í skrokk á brotaþola með barsmíðum, en neitað því alfarið að ætlan hans hafi verið að bana brotaþola. Ákærði hefur fyrir dómi, líkt og við ítrekaðar yfirheyrslur lögreglu, játað að hafa slegið brotaþola í höfuð og búk. Við lögregluyfirheyrslur játaði ákærði að hafa sparkað í búk brotaþola. Hann dró þessa játningu til baka fyrir dómi og vísaði til minnisleysis um gjörðir sínar eftir að hann hafði ruðst með framangreindum hætti inn í hýbýli brotaþola. Ákærði kvaðst þannig ekki minnast þess að hafa sparkað í brotaþola. Þá kannaðist hann ekki við að hafa beitt þeim áhöldum sem lýst er í ákæru í atlögu sinni gegn brotaþola. Fyrir liggur að er atvik máls gerðust bjó brotaþoli einn á heimili sínu. Hann hefur fyrir dómi, líkt og við rannsókn lögreglu, lýst algjöru minnisleysi um gjörðir ákærða og um atvik máls. Ágreiningslaust er að brotaþoli hlaut mikla áverka vegna atlögu ákærða, m.a. alvarlega höfuðáverka, brot á andlitsbeinum, mar, bólgur og sár, en einnig heilablæðingu. Að auki hlaut brotaþoli brot á tveimur rifbeinum og sár og mar á baki. Alvarlegasti áverki brotaþola var nefnd heilablæðing, en hún var á takmörkuðu svæði. Það er álit lækna, sem að mati dómsins hefur stoð í rannsóknargögnum lögreglu, að brotaþoli hafi hlotið áverka sína af völdum fleiri en einnar ákomu, og að þær hafi verið þungar. Verður þetta lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Af rannsóknargögnum lögreglu verður ráðið að aðal atgangur ákærða gagnvart brotaþola hafi átt sér stað í lítilli stofu í hýbýlum hans, en þar voru skýr verksummerki, m.a. mikið af blóði og blóðkámi. Samkvæmt vætti lækna missti brotaþoli talsvert blóð vegna áverka sinna. Óumdeilt er að eftir atgang ákærða var nær allt úr lagi gengið á heimili brotaþola. Við lögreglurannsókn fór fram rannsókn á vettvangi, og var m.a. gerð sérstök rannsókn á leðurstól og munnhörpu, en einnig á hárum og haldlögðum fatnaði ákærða. Fyrir dómi hafa lögreglumenn staðfest rannsóknarskýrslur sínar, en þar á meðal eru vettvangsskýrslur og ljósmyndir, en einnig skýrslur um tækni- og DNA-rannsókn. Það var niðurstaða rannsakenda að í atgangi ákærða hefðu tvö hjól á fyrrgreindum leðurstól brotnað af. Það var einnig niðurstaða rannsakenda að tiltekin för í áverkum á vinstra gagnauga og á baki brotaþola gætu samrýmst því að hann hefði verið sleginn með leðurstólnum. Að áliti dómsins hafa þessar ályktanir m.a. stoð í framlögðum ljósmyndum og vætti Theódórs Gunnars Sigurðssonar, skurð- og æðaskurðlæknis. Verður hún því lögð til grundvallar. Að ofangreindu virtu og þrátt fyrir að ekki sé unnt að segja til með vissu um nákvæma framvindu atgangs ákærða gegn brotaþola, m.a. vegna minnisglapa hans, er það niðurstaða dómsins að árás ákærða hafi verið heiftúðug og hrottafengin. Verður samkvæmt framangreindu fallist á með ákæruvaldi að brotaþoli hafi hlotið alvarlegasta áverka sína með barsmíðum, m.a. er fyrrgreindum leðurstól var beitt gegn honum. Þá er að áliti dómsins nægjanlega sannað að hnefa- og fótaspörk ákærða í höfuð og búk brotþola hafi einnig átt þátt í þeim áverkum sem lýst er í staðfestum læknisvottorðum. Óvarlegt þykir hins vegar að telja nægjanlega sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi beinlínis traðkað á höfði brotaþola eða slegið hann í andlitið með munnhörpu, sem fannst á vettvangi. Að virtum gögnum og framburði ákærða verður að áliti dómsins að leggja til grundvallar í málinu, að eftir að ákærði hafði gengið í skrokk á brotaþola með lýstum hætti hafi hann átt stutt símtal við móður sína, vitnið B, en efni þess er áður rakið. Og þegar þetta er virt, ásamt öðrum gögnum, þ. á m. frásögn ákærða og vætti vitnanna C og D lögregluvarðstjóra, er fyrstir komu á vettvang, svo og því að áverkar brotaþola reyndust í raun ekki lífshættulegir, er að áliti dómsins varhugavert að telja sannað, gegn neitun ákærða, sbr. ákvæði 108. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála, að hann hafi á verknaðarstundu haft ásetning til að bana brotaþola eða að honum hafi hlotið að vera ljóst að bani kynni að hljótast af atlögunni. Ber því að sýkna ákærða af því, að hann hafi með háttsemi sinni gerst sekur um tilraun til manndráps, sbr. 211. gr., sbr. 20 gr., hegningarlaganna. Á hinn bóginn þykir lögmæt sönnun framkomin um að ákærði hafi gerst sekur um alvarlega og sérstaklega hættulega líkamsársás. Varðar háttsemi ákærða því við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Er mál þetta var höfðað af hálfu ákæruvalds, hinn 29. október 2012, lá ekki fyrir kæra eða refsikrafa af hálfu brotaþola vegna húsbrots og eignarspjalla. Verður því fallist á með ákærða að skilyrði hafi brostið til saksóknar fyrir brot gegn 231. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. m.a. dómafordæmi Hæstaréttar Íslands í málum nr. 440/1992 og 441/2007. V. Ákærði, sem er 24 ára, hefur samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins áður sætt refsingum. Hann gekkst þrívegis, á árunum 2008 og 2010, undir sáttargjörðir lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, en með þeim var honum gert að greiða sektir til ríkissjóðs vegna brota gegn ávana- og fíkniefnalöggjöf og vegna fíkniefnaaksturs. Þá var ákærði með dómi þann 15. febrúar 2012 dæmdur í 12 mánaða fangelsi fyrir alvarlega líkamsárás, en þar af voru níu mánuðir skilorðsbundnir til þriggja ára. Loks var ákærða með sáttargjörð sýslumannsins á Húsavík, 16. maí 2012, gert að greiða sekt til ríkissjóðs vegna fíkniefnaaksturs og var hann þá jafnframt sviptur ökurétti í tvö ár. Brot það sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir var framið um miðnættið 11. febrúar 2012, þ.e. fyrir uppkvaðningu þess dóms sem kveðinn var upp yfir honum þann 15. febrúar, en einnig fyrir sáttargjörðina frá 16. maí það ár. Ber af þeim sökum að ákvarða ákærða hegningarauka í samræmi við ákvæði 60. gr., sbr. 78. gr., almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar verður að áliti dómsins m.a. að líta til þess, að árás ákærða gagnvart brotaþola var heiftúðug, hrottafengin og stórhættuleg. Þá verður að líta til þess að ákærði framdi verknaðinn að næturlagi, á heimili brotaþola og í hefndartilgangi. Verða öll þessi atriði metin refsingu ákærða til þyngingar, sbr. m.a. 1., 2., 3., 6. og 7 tl. 1. mgr. 70 gr. hegningarlaganna. Til málsbóta horfir, sbr. 5. tl. 1. mgr. 70. gr. sömu laga, að ákærði hefur samkvæmt framlögðum vottorðum eftir verknaðinn m.a. leitað sér sálfræðiaðstoðar og farið í ávana- og fíkniefnameðferð. Fyrir dómi lýsti hann jafnframt yfir iðran og féllst á að greiða nokkrar bætur til brotaþola. Að öllu þessu gættu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Eigi þykir fært að skilorðsbinda refsinguna, en til frádráttar henni skal koma gæsluvarðhaldsvist ákærða á tímabilinu frá 17. til 22. febrúar 2012. Skipaður réttargæslumaður brotaþola, Sigmundur Guðmundsson héraðsdóms-lögmaður, hefur fyrir hans hönd krafist skaðabóta eins og lýst er í ákæru. Krafan er dagsett 7. maí 2012, en hún var birt ákærða 22. nóvember sama ár. Endanleg krafa brotaþola, að fjárhæð 3.751.468 krónur, var lögð fram við meðferð málsins fyrir dóm. Var hún þá rökstudd frekar, m.a. með nýjum gögnum og reikningum. Að auki var þá krafist hæfilegrar málflutningsþóknunar. Um lagarök er vísað til 1. gr., 3. gr. og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. Krafan sundurliðast þannig: a) miskabætur 3.000.000 kr. b) þjáningabætur með rúmlegu 60.380 kr. c) þjáningabætur án rúmlegu 211.380 kr. d) sjúkrakostnaður 298.687 kr. e) Tjón skv. matsgerð og gerð hennar 181.011 kr. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hættulega líkamsárás gagnvart brotaþola og ber hann bótaábyrgð samkvæmt almennri sakarreglu skaðabótaréttar á tjóni hans. Eins og áður er rakið hefur ákærði samþykkt bótaskyldu, en andmælt bótakröfunni sem of hárri, en einnig hefur hann vísað til vanreifunar kröfunnar. Við flutning andmælti hann enn fremur hækkun kröfunnar eftir höfðun málsins svo og einstökum liðum hennar, þar á meðal þeim sem byggjast á matsgjörð, sem hann segir að sé óstaðfest. Með hliðsjón af ofangreinum andmælum ákærða, en einnig 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91, 1991, er ekki unnt að fallast á fyrrgreinda hækkun bótakröfu brotaþola. Þá þykir í ljósi andmælanna verða að vísa þeim bótaliðum kröfunnar frá dómi, sem byggjast á matsgerð, en fyrir liggur að ákærði átti þess ekki kost að koma að athugasemdum sínum við gerð hennar. Að mati dómsins ber að ofangreindu virtu að fallast á sundurliðaða og rökstudda skaðabótakröfu brotaþola vegna sjúkrakostnaðar og vegna kaupa hans á heyrnartæki, samtals að fjárhæð 291.741 króna. Einnig verður fallist á kröfu brotaþola um þjáningabætur að því er varðar rúmlegu, sbr. m.a. vætti lækna þar um, samtals að fjárhæð 36.228 krónur. Krafa um þjáningabætur án rúmlegu þykir að virtum andmælum ákærða ekki nægjanlega rökstudd og er þeim hluta hennar vísað frá dómi. Brotaþoli þykir eiga rétt á miskabótum vegna háttsemi ákærða. Með hliðsjón af alvarleika hennar og þeim afleiðingum sem af henni hlaust, sbr. m.a. vætti lækna fyrir dómi, þykja miskabæturnar hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna. Um vexti fer sem í dómsorði greinir. Í ljósi málsúrslita verður ákærði dæmdur til að greiða ¾ hluta sakarkostnaðar, en ¼ hluti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði. Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88, 2008 áður en boðað var til uppkvaðningar dómsins. Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingunni skal koma gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 17. til 22. febrúar 2012. Ákærði greiði A 1.327.969 krónur í miska- og skaðabætur með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 11. febrúar til 22. nóvember 2012, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Sakarkostnaður að fjárhæð 1.513.780 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, 978.900 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti og vegna ferðakostnaðar hans, að fjárhæð 30.730 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Sigmundar Guðmundssonar héraðsdóms-lögmanns, 376.500 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist að ¾ hlutum af ákærða, en ¼ hluta úr ríkissjóði.
Mál nr. 404/2016
Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi að hluta Fasteignakaup Kaupsamningur Fyrirvari Riftun
H ehf. og V ehf. skrifuðu undir kauptilboð V ehf. í apríl 2015 í lóð og byggingarrétt að F með fyrirvara um heimild til riftunar kaupanna ef V ehf. uppfyllt ekki það skilyrði að skila inn lánsloforði innan 24 daga frá samþykki tilboðsins. V hf. krafðist þess að viðurkennt yrði að bindandi kaupsamningur hefði komist á en H ehf. krafðist þess að viðurkennd yrði með dómi riftun hans frá júní 2015 á tilboði V ehf. Kröfu V ehf. var vísað frá héraðsdómi þar sem enginn ágreiningur hefði verið í málinu um hvort að komist hefði á bindandi kaupsamningur og með vísan til málatilbúnaðar V ehf. í stefnu hefði félagið ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfuna. Þá kom fram að M ehf., dótturfélag V ehf., hefði fengið lánsloforð frá L hf. og hefði sú yfirlýsing verið send H ehf. og hefði H ehf. í kjölfarið óskað eftir því að gengið yrði frá kaupsamningi. Var talið að sú beiðni H ehf. yrði ekki skilin á annan veg en þann að hann teldi það ekki heimila riftun samnings aðila þótt M ehf. greiddi kaupverðið. Var því V ehf. sýknað af kröfu H ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Viðar Már Matthíasson hæstaréttardómari og IngveldurEinarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2016. Hann krefst sýknu afkröfu stefnda og að viðurkennd verði „riftun hans þann 16. júní 2015 ákauptilboði stefnda, dags. 15. apríl 2015, samþykkt af áfrýjanda, um kaupstefnda á lóð- og byggingarrétti að Freyjubrunni 23, Reykjavík, fastanúmer229-9355.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IHinn 15. apríl 2015 undirrituðu aðilar málsins kauptilboðstefnda í lóð og byggingarrétt að Freyjubrunni 23, Reykjavík. Umsamið kaupverðvar 35.750.000 krónur, sem greiðast skyldi með yfirtöku áhvílandi veðskulda, aðfjárhæð 30.107.274 krónur og 5.642.726 króna greiðslu í peningum. Íkauptilboðinu var svohljóðandi fyrirvari: ,,Kaupandi skuldbindur sig til aðskila inn lánsloforði um yfirtöku lána innan 24 daga frá samþykki tilboðs, ellahefur seljandi og kaupandi heimild til að rifta kaupunum.“ Eftir undirritunkauptilboðsins kom í ljós að lánardrottnar heimiluðu ekki yfirtöku stefnda álánunum og leitaði hann því til Landsbankans hf. um lánveitingu. Barst tölvupósturfrá starfsmanni bankans til fyrirsvarsmanns stefnda 6. maí 2015 um aðlánveiting hefði verið samþykkt. Þessi staðfesting bankans var send áfram tilfasteignasölunnar Mikluborgar, sem sá um fasteignaviðskiptin, og áframsendi húntilkynninguna til áfrýjanda 8. sama mánaðar. Í staðfestingu Landsbankans hf. sagðiað samþykkt hefði verið að ,,lána óstofnuðu félagi (Mánalind ehf.) vegna kaupaog framkvæmda við Freyjubrunn 23.“Með tölvubréfi 10. júní 2015 óskaði fyrirsvarsmaður áfrýjandaeftir því að gengið yrði frá kaupsamningi fyrir lok þeirrar viku. Meðfylgjandivoru tillögur sem fólu í sér uppgjör áhvílandi veðskulda. Í kjölfarið tilkynntistarfsmaður fasteignasölunnar að frestað yrði fundi sem áformaður var daginneftir til að ganga frá kaupsamningi meðan beðið væri eftir afstöðu kaupanda tiltillagnanna. Vegna ágreinings um uppgjörsdag áhvílandi veðskulda varð ekkiaf fyrirhugaðri undirritun kaupsamnings, en með tölvubréfi 16. júní 2015 óskaðifyrirsvarsmaður stefnda eftir því ,,f.h. Mánalindar ehf.“ að boðað yrði tilkaupsamningsgerðar án frekari tafa. Í bréfinu sagði að Mánalind ehf. væridótturfélag stefnda og hafi uppfyllt öll formskilyrði vegna kaupanna með fyrirvaralausrifjármögnun frá Landsbankanum hf.Fasteignasalan boðaði til kaupsamningsgerðar á ný 18. júní2015 með tölvubréfi 16. sama mánaðar. Með tölvubréfi áfrýjanda sama dag lýstihann yfir riftun á kaupum stefnda á umræddri eign. Í tölvubréfinu sagði að áfrýjandibyggði rétt sinn til riftunar á því að áfrýjanda hefði ekki enn borist loforðum yfirtöku lána, þrátt fyrir ákvæði kauptilboðs um að kaupandi skuldbyndi sigtil að skila inn loforði um yfirtöku lána innan 24 daga frá samþykki tilboðs,ella hefðu kaupandi og seljandi heimild til að rifta kaupunum. Í bréfinu sagðiað yfirlýsingin væri ekki frá Landsbankanum hf. og að félagið, Mánalind ehf.,væri ekki aðili að samningnum. Yfirlýsingin hefði því ekkert gildi. Þá væruliðnir meira en tveir mánuðir frá dagsetningu kauptilboðsins og væri þvítilboðið fallið úr gildi samkvæmt 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.Eftir riftun kaupanna, eða 23. júní 2015, sendi fasteignasalan aðilum málsinsforsíðu kaupsamnings, tryggingarbréf og skilyrt veðleyfi. Á skjölum þessum varMánalind ehf. tilgreind sem kaupandi. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram að sér hafi veriðheimil riftun fyrrgreinds kauptilboðs þar sem Mánalind ehf., dótturfélagstefnda, en ekki stefndi sjálfur hafi fengið vilyrði fyrir fjármögnun kaupanna.Þá hafi stefndi, í orði og í verki, krafist þess að Mánalind ehf. efndi samningaðila. Enn fremur hafi lánsloforð frá Landsbankanum hf. ekki uppfyllt skilyrði þess að verafullgilt lánsloforð. Loks hafi samningur aðila fallið niður í síðasta lagi 17.júní 2015, á grundvelli 8. gr. laga nr. 40/2002. IIÍ stefnu krafðist stefndi þess að viðurkennt yrði með dómi aðmeð samþykki áfrýjanda á kauptilboði stefnda ,,15. apríl 2015, um kaup á lóðar-og byggingarrétti að Freyjubrunni 23, Reykjavík ... hafi komist á bindandikaupsamningur milli málsaðila.“ Þótt ráða megi af kröfugerðinni að ágreiningur séuppi um hvort kaupsamningur hafi komist á, verður glögglega ráðið af tölvupóstsamskiptumaðila að enginn ágreiningur sé með aðilum um að komist hafi á bindandikaupsamningur milli þeirra. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda lýtur ágreiningurinneinvörðungu að því hvort samningnum hafi verið réttilega rift með yfirlýsinguáfrýjanda 16. júní 2015 eða hann fallið niður á grundvelli 8. gr. laga nr.40/2002. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á þessa kröfu hans. Kröfugerðstefnda er samkvæmt framangreindu því marki brennd að hann fengi ekki úrlausnum þau réttindi sem ráða má af málatilbúnaði hans að hagsmunir hans snúist um.Hann hefur því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfuna eins oghún er úr garði gerð og er óhjákvæmilegt að vísa henni án kröfu fráhéraðsdómi. Í gagnstefnu krafðist áfrýjandi þess að viðurkennd yrði meðdómi riftun hans 16. júní 2015 á tilboði stefnda 15. apríl 2015 um kaup áumræddri eign. Kemur sú krafa til efnisúrlausnar. IIIEins og rakið hefur verið var í kauptilboði stefnda fyrirvarium heimild til riftunar kaupanna, ef stefndi uppfyllti ekki það skilyrði aðskila inn lánsloforði innan 24 daga frá samþykki tilboðsins. Í tölvubréfistarfsmanns Landsbankans hf. 6. maí 2015, sem var áframsent til áfrýjanda 8.sama mánaðar, kom fram að bankinn hefði samþykkt að lána óstofnuðu félagi,Mánalind ehf., ,,vegna kaupa og framkvæmda“ við framangreinda eign, Freyjubrunn23 í Reykjavík. Fyrir héraðsdómi staðfesti starfsmaðurinn að málið hafi veriðlagt fyrir lánanefnd Landsbankans hf. Eins og áður greinir óskaði áfrýjandieftir því með tölvubréfi 10. júní 2015 að gengið yrði frá kaupsamningi um hinaseldu eign. Þá hafði hann fengið tilkynningu um að Landsbankinn hf. hefðisamþykkt að lána óstofnuðu dótturfélagi stefnda, Mánalind ehf., fé til þess aðfjármagna kaupin. Verður beiðni áfrýjanda um að gengið skyldi frá kaupsamningiekki skilin á annan veg en þann að hann teldi það ekki heimila riftun samningsaðila þótt þessi háttur yrði hafður á. Af sömu ástæðu stoðar það ekki áfrýjandaað bera fyrir sig 8. gr. laga nr. 40/2002 íþví samhengi og skírskota til þess að tilgreindur fyrirvari samkvæmtkauptilboði hafi ekki gengið eftir. Samkvæmt framangreindu verður stefndisýknaður af kröfu áfrýjanda um riftun á kaupsamningi hans og stefnda 15. apríl2015 um lóð og byggingarrétt að Freyjubrunni 23, Reykjavík. Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til aðgreiða stefnda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigumeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Vísaðer frá héraðsdómi kröfu stefnda, Vogalands ehf., um að viðurkennt verði að meðsamþykki áfrýjanda, Húsabæjar ehf., á kauptilboð stefnda 15. apríl 2015 í lóðog byggingarrétt að Freyjubrunni 23 í Reykjavík, með fastanúmer 229-9355,hafi komist á bindandi kaupsamningur um eignina.Stefndier sýkn af kröfu áfrýjanda um að viðurkennd verði riftun 16. júní 2015 ákaupasamningi þeirra 15. apríl sama ár.Áfrýjandigreiði stefnda 1.100.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 15. apríl 2016.Málþetta var höfðað 16. júlí 2015 og þingfest 1. september 2015. Gagnsök varhöfðuð með gagnstefnu sem birt var 28. september 2015. Málið var dómtekið eftiraðalmeðferð þess 18. mars 2016.Stefnandiog stefndi í gagnsök er Vogaland ehf., Suðurlandsbraut 46, 108 Reykjavík.Stefndi í aðalsök og stefnandi í gagnsök er Húsabær ehf., Berjarima 43, 112Reykjavík. I.Stefnandigerir þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að komist hafi á bindandikaupsamningur milli málsaðila með samþykki stefnda á kauptilboði stefnanda, dags.15. apríl 2015, um kaup á lóðar- og byggingarrétti að Freyjubrunni 23,Reykjavík, fastanúmer 229-9355. Auk þess krefst hann málskostnaðar. Stefndi í aðalsök krefst sýknu aföllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. Ígagnsök krefst gagnstefnandi þess að viðurkennd verði riftun hans þann 16. júní2015 á kauptilboði gagnstefnda dags. 15. apríl 2015 og samþykkt afgagnstefnanda, um kaup gagnstefnda á lóðar- og byggingarrétti að Freyjubrunni23, Reykjavík, fastanúmer 229-9355. Krefst hann og málskostnaðar úr hendigagnstefnda.Stefndi í gagnsök krefst sýknu ogmálskostnaðar. II. MálsmeðferðMáli þessuvar úthlutað dómara 30. október sl. og tekið fyrir 10. nóvember. Í þvíþinghaldi var ákveðið að 11. nóvember skyldi fara fram munnlegur málflutningurþar sem aðilum yrði gefinn kostur á að tjá sig um þá kröfu aðalstefnanda aðúrskurðað yrði um að stefnu málsins yrði þinglýst á þá eign sem er andlag deiluaðila. Að loknum málflutningi var málið tekið til úrskurðar sama dag. Dómarimálsins tjáði lögmönnum aðila að vegna aðstæðna yrði úrskurður ekki kveðinn uppfyrr en eftir 2. desember 2015 og voru ekki gerðar athugasemdir við það. Meðúrskurði dómsins 8. desember 2015 var aðalstefnanda heimilað að fá stefnumálsins þinglýst á lóðina Freyjubrunn 23, Reykjavík, fastanúmer 229-9355.III. MálavextirHelstumálavextir eru þeir að 15. apríl 2015 undirrituðu fulltrúar aðila þessa málstil samþykktar kauptilboð stefnanda í lóðar- og byggingarrétt að Freyjubrunni23, 113 Reykjavík, fastanúmer 229-9355 en um er að ræða lóð fyrir fjölbýlishúsmeð byggingarrétti fyrir fimm íbúðir. Reykjavíkurborg er eigandi jarðarinnar enstefndi eigandi lóðar- og byggingarréttar. Því var í raun um að ræða kauptilboðí lóðar- og byggingarrétt á lóðinni. Tilboðsfrestur var til kl. 16:30 þann 17.apríl og er ágreiningslaust að tilboðið var undirritað til samþykkis áður en sáfrestur rann út. Umsamið kaupverð samkvæmt kauptilboðinu var 35.750.000 krónursem skyldi greiðast með yfirtöku veðskuldbindinga og með greiðslu í reiðufé aðfjárhæð 5.642.726 kr. við undirritun kaupsamnings. Í kauptilboðinu varfyrirvari þess efnis að stefnandi skyldi skila inn lánsloforði um yfirtökulána, innan 24 daga frá samþykki tilboðsins. Fljótlega lá hins vegar fyrir aðyfirtaka áhvílandi veðskuldbindinga á lóðinni kom ekki til álita af hálfueiganda lánanna. Því blasti við að stefnandi þyrfti að leita fjármögnunarannars staðar til uppgjörs áhvílandi veðskuldbindinga. Þann 6. maí barstfyrirsvarsmanni stefnanda tölvupóstur um að Landsbankinn hefði samþykkt lánveitingutil óstofnaðs hlutafélags vegna kaupa og framkvæmda við Freyjubrunn 23. Þessipóstur var áframsendur til fasteignasölunnar sem annaðist milligöngu íviðskiptunum daginn eftir og 8. maí sendi fasteignasalan tilkynningu tilstefnda um lánsloforð Landsbankans til óstofnaðs félags vegna þessaraviðskipta. Stefndi óskaði eftir því með tölvupóstidags. 10. júní að gengið yrði frá kaupsamningi fyrir lok þeirrar viku og sendimeð þeirri ósk sundurliðun á stöðu áhvílandi veðskulda og sýn hans á hvernigskyldi haga uppgjöri þeirra. Í fyrstu var það þessi póstur sem virðist hafavaldið meginágreiningi aðila sem snérist m.a. um við hvaða dag bæri að miðauppgjör veðskulda og hvor aðila bæri ábyrgð á þeim drætti sem hafði orðið áundirritun kaupsamnings og hvaða afleiðingar það ætti að hafa í för með sér.Þreifingar vegna þessa stóðu um nokkurt skeið en 16. júní, í kjölfar þess aðfasteignasalan hafði þann dag boðað aðila til undirritunar kaupsamnings 18.júní, sendi stefndi tölvuskeyti þar sem hann lýsti yfir riftun á kaupunum. Þarbyggði stefndi á því að lánsloforð hefði ekki borist innan tilskilins frests,þar sem stefnda hafði ekki borist yfirlýsing frá Landsbankanum sjálfum og þarsem handhafi lánsloforðsins væri ekki aðili að kaupsamningnum. Einnig hélt stefndiþví fram að þarna hafi fyrst verið boðað til kaupsamnings og því hafi tilboðiðfallið úr gildi samkvæmt 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Stefnandiheldur því fram í málinu að einnig hafi verið boðað til kaupsamningsgerðar vikufyrr, eða þann 11. júní.Stefnandi mótmælti riftunaryfirlýsingustefnda með bréfi 22. júní sem ólögmætri og skoraði á stefnda að undirritakaupsamning. Stefndi áréttaði með bréfi 30. júní 2015 riftunaryfirlýsinguna.Eftir árangurslausar tilraunir lögmanna aðila um sættir sá stefnandi sér þannkost vænstan að höfða mál þetta. Seinnihlutaágústmánaðar 2015 mun stefnda hafa borist bréf frá Reykjavíkurborg þess efnisað borgarráð hefði samþykkt framsal á byggingarrétti og lóðarhafaskipti þannigað stefnandi yrði lóðarhafi í stað stefnda og vísað til kauptilboðs því tilstuðnings. Stefndi mótmælti þessari ákvörðun með bréfi lögmanns dags. 24. ágúst2015 og krafðist þess að ákvörðunin yrði dregin til baka. Það var gert á fundiborgarráðs 10. september 2015 og skráning lóðarinnar færð í fyrra horf.Skýrslurgáfu fyrir dómi, Haukur Guðjónsson stjórnarformaður aðalstefnanda, KristjánOttó Andrésson, stjórnarmaður í aðalstefnda, Þorsteinn Hjaltason,viðskiptastjóri í Landsbankanum hf. og Jason Guðmundsson, héraðsdómslögmaður oglöggiltur fasteignasali. Gerð verður grein fyrir efni framburðar eftir því semtilefni gefst til í niðurstöðukafla málsins. IV. MálsástæðuraðalstefnandaStefnandikveðst byggja á því að bindandi kaupsamningur hafi komist á milli aðila meðsamþykki stefnda á kauptilboði stefnanda 15. apríl sl. enda hafi falist ítilboðinu skuldbindingar um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingueignarinnar. Þá byggi stefnandi jafnframt á því að einafyrirvaranum í samþykktu kauptilboði hans hafi verið rutt úr vegi innantilskilins frests en þar sé um að ræða skuldbindingu kaupanda þess efnis aðskila inn lánsloforði um yfirtöku lána innan 24 daga frá samþykki tilboðs.Þessu skilyrði hafi stefnandi fullnægt með því að skila inn lánsloforði fráLandsbankanum til fasteignasölunnar hinn 7. maí sl. og stefnda hafi veriðtilkynnt um fjármögnunina degi síðar, eða hinn 8. maí. Þá hafi verið liðnir 23dagar frá undirritun kauptilboðsins og skilyrðið því án nokkurs vafa uppfylltinnan tilskilins frests. Engar sérstakar kröfur séu gerðar um form lánsloforðsog því teljist tilkynning lánveitanda í tölvupósti fullnægjandi staðfesting álánsloforði að mati stefnanda, auk þess sem slíkt sé í samræmi við venju ífasteignakaupum. Einnig telji stefnandi nægjanlegt að starfsmaðurfasteignasölunnar hafi tilkynnt stefnda um lánsloforð Landsbankans. Engu breytií þessu samhengi þótt lánsloforð Landsbankans hafi verið stílað á Mánalind ehf.sem sé dótturfélag stefnanda, enda komi það skýrt fram í staðfestinguLandsbankans að lánið verði veitt í tengslum við þau fasteignakaup sem hér umræði. Megi einu gilda fyrir stefnda, hvaðan greiðsla kaupverðsins berst, svofremi að hann fái kaupverðið greitt.Stefnandi kveðst hafa verið meðvitaður umað ef mótmæli kæmu fram af hálfu stefnda varðandi aðild myndi hann sjálfurljúka kaupunum í eigin nafni þótt dótturfélag hans fjármagnaði kaupin. Slíktfyrirkomulag kveður stefnandi alþekkt í fasteignaviðskiptum.Stefnandi leggi áherslu á að stefndi gerðiengar athugasemdir við það að lánsloforð Landsbankans skyldi vera stílað áMánalind ehf., jafnvel þótt slíkt hefði komið skýrt fram í þeirri tilkynningusem send var til stefnda. Ef stefndi hafði slíkar athugasemdir hefði honumverið í lófa lagið að koma þeim á framfæri við fasteignasöluna. Þess í staðhafi stefndi farið fram á það talsvert síðar, að gengið yrði frá kaupsamningium eignina. Athugasemdir um framangreint hafi ekki komið fram fyrr en íriftunaryfirlýsingu stefnda þann 16. júní., eftir að komið hafði uppágreiningur milli aðila um uppgjör áhvílandi veðskuldbindinga. Með þessu telurstefnandi ótvírætt að stefndi hafi samþykkt þessa tilhögun mála. Stefnandi kveðst mótmæla því sem fram komií riftunaryfirlýsingu stefnda að 16. júní hafi fyrst verið boðað tilkaupsamnings. Það hafi staðið til 11. júní, en ekkert orðið af því vegna kröfustefnda um tilhögun á uppgjöri vegna áhvílandi veðskuldbindinga. Þá telurstefnandi túlkun stefnda á 8. gr. laga um fasteignakaup byggða á misskilningi.Ákvæði 8. gr. laganna kveði á um að ef skuldbindingargildi kaupsamnings umfasteign er bundið fyrirvara um atvik sem ekki hafi gengið eftir skulikaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á.Boðun til undirritunar kaupsamnings teljist bersýnilega ekki til slíkra atvikasamkvæmt orðalagi kauptilboðs aðila. Auk þessa eigi ákvæði 8. gr. einungis viðum þau tilvik þar sem kaupsamningar um fasteignir eru gerðir með ótímabundnumfyrirvara.Stefnandi telur að hið eina sem hafi komiðí veg fyrir undirritun kaupsamnings um lóðar- og byggingarrétt að Freyjubrunni23 hafi verið ágreiningur sem stefndi hafi stofnað til um uppgjör áhvílandiveðskuldbindinga. Kröfur stefnda í þeim efnum hafi stangast á við bæði 16.tölulið samþykkts kauptilboðs stefnanda og 13. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Stefnandi kveðst vísa til laga nr. 40/2002,um fasteignakaup, sérstaklega ákvæða 7. gr., 13. gr. og 30.–31. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, einkum ákvæða 129. gr., 2. mgr. 25. gr. og 130.gr., og almennra meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildisamninga og réttar efndir loforða. V. MálsástæðuraðalstefndaStefndikveðst telja að fyrirvari kauptilboðsins um fjármögnun verði ekki skilinn áannan hátt en að tilboðsgjafinn hafi sjálfur átt að fá lánsloforðið en ekkieinhver annar aðili og að stefnandi virðist sjálfur líta svo á. Stefndi hafialdrei samþykkt að annar aðili tæki við réttindum og skyldum stefnanda samkvæmtkauptilboðinu og aldrei verið beðinn um slíkt. Slík breyting verði ekki gerð ánhans samþykkis. Þegar frestur til að skila lánsloforðinu rann út hafi stefnandiekki skilað inn slíku lánsloforði og var stefnda því þá þegar heimilt að riftasamningi aðila.Stefnditelur mega álykta af gögnum málsins að stefnandi hafi frá fyrstu tíð ætlaðöðrum að efna kauptilboðið og jafnvel ekki getað fengið tilskilið lánsloforðsjálfur. Í tölvupóstsamskiptum aðila og fasteignasalans um miðjan júní 2015komi skýrt fram að það hafi verið krafa fyrirsvarsmanna stefnanda að Mánalindehf. yrði kaupsamningshafi en ekki stefnandi. Stefndibyggir á því að verði talið að stefnanda hafi verið heimilt, án samþykkisstefnda, að annar aðili en hann sjálfur legði fram lánsloforð um yfirtöku lána,verði tölvupóstur starfsmanns Landsbankans hf. sem vísað hafi verið til ekkitalinn uppfylla almenn skilyrði þess að geta kallast fullgilt lánsloforð,hvorki að formi til né efni. Skjaliðsem um ræðir sé ekki undirritað skjal frá banka heldur tölvupóstur sem virðistkoma frá starfsmanni Landsbankans hf. sem titlaður sé viðskiptastjóri samkvæmtheimasíðu bankans. Ekki sé í tölvupóstinum vísað til tiltekinnar ákvörðunarbankans, undirritaðrar af þar til bærum aðilum. Stefndi telur að skjalið getiekki haft þau réttaráhrif sem stefnandi byggir á og hafi ekki leitt tilskuldbindingar stefnda. Stefndivekur athygli á því að bankinn virðist hafa samþykkt lánveitingu til óstofnaðshlutafélags áður en það var skráð í hlutafélagaskrá, sem hafi ekki gerst fyrren 12. maí 2015, en þá fyrst hafi félagið getað sjálft borið réttindi ogskyldur, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Mánalindehf. hafi því verið óskráður aðili sem hvorki gat borið réttindi né skyldurþegar tölvupóstur starfsmanns Landsbankans hf. var sendur. Félagið hafi einnigverið óskráð þegar 24 daga frestur til að leggja fram lánsloforð skv.kauptilboðinu rann út. Þegar af þessum ástæðum telur stefndi jafnframt að honumhafi verið heimil riftunin. Afhálfu stefnda er á því byggt að hið svonefnda lánsloforð, sem stefndi telurlíkast til á skjön við reglur bankans, hafi verið ófullnægjandi afframangreindum ástæðum, bæði að formi til og efni, og að þegar af þeirri ástæðuhafi honum verið heimilt að rifta gerningnum.Stefndibyggir á því að óháð þeim 24 daga fresti sem stefnandi fékk skv. kauptilboðinuhafi samningur aðila fallið sjálfkrafa niður í síðasta lagi þann 17. júní 2015á grundvelli 8. gr. laga nr. 40/2012, um fasteignakaup.Sýknukrafastefnda er jafnframt byggð á atvikum eftir riftun kauptilboðsins. Hann kveðurað við tilraunir aðila til að klára samning þrátt fyrir riftunaryfirlýsinguhafi komið fram gögn, þ.e. forsíða kaupsamnings, tryggingarbréf og skilyrtveðleyfi, þar sem Mánalind ehf. sé tilgreint sem kaupandi. Þetta álítur stefndiað hafi verið samkvæmt fyrirmælum stefnanda. Hvergi í þessum skjölum séstefnandi tilgreindur sem kaupandi eða skuldari, heldur Mánalind ehf. Þessiskjöl sýni glöggt að sem fyrr hafi fyrirsvarsmenn stefnanda gert þá kröfugagnvart stefnda að hann myndi gera kaupsamning við annan aðila en þann semgerði sjálft kauptilboðið. Þátelur stefndi þessa skjalagerð ekki í samræmi við hið samþykkta kauptilboð íöðrum veigamiklum atriðum. Af tryggingarbréfi því sem undirbúið var verði ekkiannað ráðið en að til þess hafi verið ætlast að stefndi, sem þinglýstur eigandihins selda, skyldi á kaupsamningsdegi samþykkja veðsetningu til tryggingar áöllum skuldum Mánalindar ehf. við Landsbankann hf., allt að fjárhæð 185.000.000kr. Þetta telur stefndi stangast á við ákvæði D-liðar kaupsamningsdraga, semfjalli um tiltekna og takmarkaða veðheimild seljanda til kaupanda á undan eðaeftir öðrum áhvílandi lánum. Allt þetta hafi styrkt stefnda í þeirri trú aðstefnandi ætlaði sér ekki sjálfur að efna kauptilboðið þótt honum gæfist kosturá því. Meðvísan til allra framangreindra vanefnda stefnanda, sem stefndi telur verulegar,telur stefndi að honum hafi verið heimil riftun á kauptilboðinu og af þeimsökum sé krafist sýknu af dómkröfum stefnanda. Stefndivísi til meginreglna samninga- og kröfuréttar og ákvæða laga nr. 40/2002, umfasteignakaup, eftir því sem við eigi. Þá vísi hann til laga nr. 138/1994, umeinkahlutafélög. Auk þess vísi hann til 21. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, varðandi kröfu um málskostnað.VI. Málsástæðurgagnstefnanda í gagnsökMálástæðuraðila í gagnsök eru að langmestu leyti hinar sömu og spegla að mestumálsástæður í aðalsök. Gagnstefnandi vísar til þess að fyrirvari kauptilboðsinsum fjármögnun verði ekki skilinn á annan hátt en að tilboðsgjafinn sjálfur hafiátt að fá lánsloforðið en ekki einhver annar aðili. Gagnstefnandi hafi aldreisamþykkt að annar aðili tæki við réttindum og skyldum gagnstefnda, og hafi þessaldrei verið farið á leit við hann. Gildu lánsloforði hafi því ekki veriðskilað inn og gagnstefnanda því heimil riftun.Gagnstefnandikveður mega álykta af gögnum málsins að gagnstefndi hafi í upphafi ætlað öðrumað efna kauptilboðið og að það hafi verið krafa hans.Efþessi breyting á aðild verður talin heimil án samþykkis gagnstefnanda þá byggihann á því að tölvupóstur frá starfsmanni Landsbankans hf., geti ekki talistfullgilt lánsloforð, hvorki að formi til né efni.Þávísi gagnstefnandi til þess að lánveiting til Mánalindar ehf. hafi veriðsamþykkt 6. maí 2015, en stofnskjöl félagsins undirrituð 21. apríl 2015, örfáumdögum eftir að gagnstefnandi samþykkti kauptilboðið. Félagið hafi hins vegarekki verið skráð í Hlutafélagaskrá fyrr en 12. maí 2015, en þá fyrst hafifélagið sjálft getað borið réttindi og skyldur, sbr. 1. mgr. 10. laga nr.138/1994, um einkahlutafélög. Þegar af þessum ástæðum telji gagnstefnandi ennfremur að honum hafi verið heimil riftunin.Burtséð frá framangreindu kveðst gagnstefnandi byggja á því að óháð þeim 24 dagafresti sem gagnstefndi hafi fengið samkvæmt kauptilboðinu, hafi samningur aðilafallið sjálfkrafa niður í síðasta lagi 17. júní 2015, á grundvelli 8. gr. laganr. 40/2012, um fasteignakaup.Gagnstefnandikveðst einnig byggja á atvikum sem áttu sér stað eftir að hann hafði rift kauptilboðinu.Skjöl sem fasteignasalan Miklaborg hafi sent aðilum í þeim tilgangi að reyna aðleysa málið þrátt fyrir riftunaryfirlýsingu í tölvuskeyti 23. júní 2015 getihvergi um gagnstefnda, hann sé ekki tilgreindur sem kaupandi eða skuldari,heldur einungis Mánalind ehf. Því hafi fyrirsvarsmenn gagnstefnda gert þá kröfuá gagnstefnanda, að hann myndi gera kaupsamning við annan aðila en þann semgerði sjálft kauptilboðið. Að auki séu skjölin ekki í samræmi við hið samþykktakauptilboð í öðrum veigamiklum atriðum.Vanefndirgagnstefnda hafi því verið verulegar og heimilað riftun á kauptilboðinu. VII. Málsástæðurgagnstefnda í gagnsökGagnstefndikveðst byggja á því að riftun gagnstefnanda 16. júní 2015 á samþykktukauptilboði gagnstefnda, dags. 15. apríl 2015, hafi verið ólögmæt.Gagnstefndi telji að fullgiltlánsloforð hafi legið fyrir innan tilskilins frests. Í fyrirvara umframlagningu á lánsloforði sé áskilnaður um að kaupandi skili inn lánsloforðien enginn um að fjármögnun verði að vera í nafni kaupanda eða að kaupandi verðiað vera skráður lántaki. Túlka verði þennan fyrirvara í samræmi við tilganghans og þá hagsmuni sem honum hafi verið ætlað að vernda. Fyrirvara umfjármögnun sé ætlað að tryggja að kaupverð fáist greitt. Samkvæmt gögnummálsins hafi það ekki farið á milli mála að Landsbankinn hf. hafi veriðreiðubúinn að veita lán vegna þeirra kaupa sem mál þetta snúist um. Það gatekki varðað gagnstefnanda neinu hvaðan greiðslan kæmi, í hvaða nafni fjármögnunværi eða hver yrði skráður lántaki. Þar sem kaupverðið skyldi greitt viðundirritun kaupsamnings og afhendingu hafi engin hætta verið á greiðslufalli. Gagnstefndi hafni því alfarið aðfjármögnun lánsskuldbindinga í nafni Mánalindar ehf. hafi falið í sér framsal áréttindum og skyldum gagnstefnda samkvæmt kauptilboðinu til Mánalindar ehf. Umþað vísi hann til þeirrar meginreglu kröfuréttar að þriðji maður geti tekið aðsér að efna skyldu til greiðslu fjármuna fyrir skuldara án samþykkis kröfuhafa,enda megi kröfuhafa í slíkum tilvikum standa á sama um hvort heldur skuldarinnefni sjálfur eða þriðji maður geri það fyrir hann. Slík greiðsla þriðja aðilafeli því ekki í sér aðilaskipti að samningi.Gagnstefndi telur að draga megi þáályktun, að gagnstefnandi hafi verið samþykkur þeirri ráðstöfun að Mánalindehf. fjármagnaði viðskiptin með aðstoð Landsbankans, en engar athugasemdir hafiverið gerðar af hans hálfu við þá tilhögun, heldur hafi hann óskað eftir því,rúmum mánuði eftir að hafa verið þessi staða kunn, að gengið yrði frákaupsamningi.Meðvísan til þess sem rakið hefur verið hér að framan telur gagnstefndi ljóst aðfyrirvara um fjármögnun í kauptilboði aðila hafi verið rutt úr vegi með loforðiLandsbankans um lán til Mánalindar ehf. vegna fasteignaviðskipta aðila.Vegna þeirrar málsástæðu aðtölvuskeyti starfsmanns Landsbankans hf. sé ekki fullgilt lánsloforð kveðstgagnstefndi vísa til þess að riftunaryfirlýsing gagnstefnanda hafi ekki veriðgrundvölluð á þessu atriði. Þar af leiðandi verði ekki byggt á því heldureinungis þeim sem teflt var fram í yfirlýsingunni sjálfri.Efekki verður fallist á það sjónarmið byggi gagnstefndi á því að lánsloforðiðhafi verið gilt, bæði að formi til og efni. Engar sérstakar formkröfur séugerðar til slíkra skjala en sá háttur sem hafður var á sé hins vegar í samræmivið viðtekna venju. Þá kveðst gagnstefndi byggja á því aðriftun gagnstefnanda geti heldur ekki grundvallast á því að gagnstefndi hafi íorði og verki krafist þess að annar aðili efndi samning aðila án þess að fyrirlægi samþykki gagnstefnanda og þessi hafi ásetningur gagnstefnda verið fráupphafi. Aftur hér vísi gagnstefndi til þess að riftunaryfirlýsinggagnstefnanda hafi ekki hvílt á þessum grunni og því sé ekki hægt að byggjaviðurkenningarkröfu á riftun á þessu atriði. Gagnstefndi fullyrðir að enginendanleg ákvörðun hafði verið tekin um það af hans hálfu að kaupsamningurinnskyldi kláraður í nafni Mánalindar ehf., heldur ráðgerði hann að aðilar gætuútfært þetta atriði í sameiningu við undirritun kaupsamnings. Þótt litið yrðisvo á að samskipti aðila yrðu túlkuð á þann hátt að gagnstefndi hefði gert ráðfyrir því að Mánalind ehf. yrði kaupandi lóðar- og byggingarréttarins samkvæmtkaupsamningi, þá byggir hann á því að slíkt hafi ekki getað falið í sérfyrirsjáanlega vanefnd á skyldum gagnstefnda samkvæmt hinu bindandi kauptilboðiaðila, hvað þá að hún hafi verið veruleg.Aðalskylda kaupanda fasteignar sé aðgreiða seljanda kaupverðið og í þessu máli hafi ekkert bent til þess að súskylda yrði ekki efnd. Þá kveðst gagnstefndi byggja á því aðriftun gagnstefnanda geti ekki grundvallast á atvikum sem áttu sér stað eftirað hann hafði rift kauptilboði aðila, enda verði sem fyrr segirviðurkenningarkrafa í riftunarmáli ekki byggð á öðrum grundvelli enriftunaryfirlýsingunni sjálfri. Því geti atvik sem áttu sér stað eftir aðgagnstefnandi lýsti yfir riftun hinn 16. júní 2015, ekki haft neina þýðingu viðúrlausn málsins. Skjaladrög sem Miklaborg fasteignasala útbjó, þar sem Mánalindehf. var tilgreint sem útgefandi tryggingarbréfs og kaupandi samkvæmtkaupsamningi, geti því ekki verið grundvöllur riftunar í þessu máli. Skjölinhafi enda verið útbúin og send til gagnstefnanda án nokkurs atbeina gagnstefndasem geti því ekki borið ábyrgð á efni þeirra. Gagnstefndi hafnar að lokum þeirrimálsástæðu gagnstefnanda að samningur aðila hafi fallið sjálfkrafa niður ísíðasta lagi þann 17. júní 2015, á grundvelli 8. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup, og telur ákvæðið ekki eiga við. Þessi málsástæða geti því ekkiorðið grundvöllur riftunar. Þá sé málsástæðan ekki í samræmi við riftunaryfirlýsingugagnstefnda. Ekki hafi verið um ótímabundinn fyrirvara að ræða eins og ákvæðiðfjalli um, þar sem hann hafi lotið að því að gagnstefnda bæri að skila innlánsloforði innan 24 daga frá samþykki tilboðsins.VIII. NiðurstaðaÁgreiningslaust er að með samþykki aðalstefnda á kauptilboði,gerðu 15. apríl 2015 af aðalstefnanda, hafi komist á samningur um kaupaðalstefnanda og sölu aðalstefnda á lóðar- og byggingarrétti að Freyjubrunni 23í Reykjavík með tilteknum fyrirvara. Aðalágreiningur málsins stendur um hvort aðalstefnda hafihins vegar verið heimilt að rifta samningi aðila á grundvelli þess aðaðalstefnandi hafi ekki í tæka tíð, eða innan 24 daga frá samþykki kauptilboðs,skilað inn lánsloforði um yfirtöku lána. Jafnframt, burt séð frá því, hvortsamningur aðila hafi sjálfkrafa fallið niður á grundvelli 8. gr. laga umfasteignakaup nr. 40/2002, þar sem, þegar boðað hafi verið til kaupsamnings,hafi verið liðnir rúmlega tveir mánuðir frá samþykki kauptilboðs. Við úrlausn áþví hvort skapast hafi réttur til handa aðalstefnda til að rifta kaupunum áframangreindum grundvelli, verður að telja að það almenna meginskilyrðiriftunar að vanefnd þurfi að vera veruleg, þurfi hér ekki til, þar sem heimildtil riftunar byggir á samkomulagi aðila. Ef þannig kaupandi teldist ekki hafafullnægt því skilyrði að leggja fram gilt lánsloforð væri þannig riftun, þegaraf þeirri ástæðu, heimil. Ráða má af samskiptum aðila, sem einkum fóru fram meðtölvuskeytum, að 8. maí 2015 eða 23 dögum frá samþykki kauptilboðs samkvæmtgögnum málsins, og 21 degi frá því að tilboðsfrestur rann út, hafi aðalstefndaborist svofelld staðfesting frá fasteignasölunni Mikluborg sem annaðistmilligöngu í viðskipunum: „Landsbankinn hefur samþykkt að lána óstofnuðufélagið [sic!] (Mánalind ehf.) vegna kaupa og framkvæmda við Freyjubrunn 23.“Samkvæmt framlögðum gögnum málsins gerðu forsvarsmenn aðalstefnda engarathugasemdir við þessa stöðu mála. Þvert á móti birtast viðbrögð aðalstefnda ítölvuskeyti til fasteignasölunnar rúmum mánuði síðar, eða 10. júní 2015, þarsem hann lýsti vilja til þess að ganga frá kaupsamningi um eignina fyrir þáhelgi sem í vændum var. Engar athugasemdir voru því uppi um, að aðalstefnandahefði ekki tekist að ryðja úr vegi þeim fyrirvara um fjármögnun sem að framaner getið. Dómurinn telur óhjákvæmilegt að líta svo á að með þessu skeyti hafiaðalstefndi firrt sig rétti til að lýsa því yfir síðar að hann teldi framlagðarupplýsingar um hvernig aðalstefnandi hygðist fjármagna kaupin, hafa veriðófullnægjandi. Jason Guðmundsson, héraðsdómslögmaður og löggilturfasteignasali, og Þorsteinn Hjaltason, sérfræðingur hjá Landsbankanum hf.,staðfestu enda fyrir dómi að þessi háttur væri alvanalegur. Fram kom jafnframtí framburði Þorsteins að skilyrði, fyrir slíkri lánafyrirgreiðslu, væri þó eðlimáls samkvæmt að bakland slíks félags væri tryggt. Því hefði staðan ekki veriðsú að tilboðsgjafi, aðalstefnandi, hafi ekki átt kost á láni frá bankanum,heldur hitt að óstofnað félag hefði aldrei fengið slíka fyrirgreiðslu, nema fyrirþað að það yrði í fullri eigu aðalstefnanda, sem tæki jafnframtsjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins. Aðalstefnandi hefði því átt kost á að fásömu fyrirgreiðslu, en mjög algengt væri að sérstök félög væru útbúin tilþessara nota í þessum geira. Þá staðfesti vitnið að sá háttur, að sendastaðfestingu í þessa veru um lánsloforð með tölvuskeyti, væri jafnframtalvanalegur og að öllum reglum bankans og samþykktum lánanefndar hefði veriðfylgt við afgreiðslu málsins. Vitnið Jason greindi frá því að forsvarsmaðuraðalstefnda hefði enga athugasemd gert við aðkomu Mánalindar ehf. að málinu eðaform og efni lánsloforðsins, fyrr en í riftunaryfirlýsingu sinni sem send var16. júní 2015. Fasteignasalan liti aukinheldur þannig á að staðfesting í þáveru sem um ræðir í þessu máli væri fullnægjandi og ryddi burt fyrirvarakaupanda um fjármögnun þótt lánsloforð væri á annan aðila, enda lægi fyrir aðfjármögnun viðskiptanna væri tryggð. Spurður um ástæðu þess að kaupin genguekki eftir sagðist vitnið telja hana hafa verið þá kröfu forsvarsmannsaðalstefnda, að uppgjör áhvílandi veðskulda skyldi miðast við annan dag entíðkanlegt er. Vitnið kvaðst hafa farið margsinnis yfir málið með forsvarsmannifélagsins og reynt að útskýra meginregluna um að miða skyldi við afhendingardag,en án árangurs. Ekki verður því fundinn staður í málinu að sú krafa hafiverið uppi á einhverjum tíma af hálfu aðalstefnanda, að Mánalind ehf. tæki yfirréttindi og skyldur aðalstefnanda samkvæmt samþykktu kauptilboði. Forsvarsmaðuraðalstefnanda lýsti því, og fram hefur komið, að það hafi verið atriði sem háðyrði síðari ákvörðun og viðræðum við viðsemjanda félagsins, enda ef sú hefðiorðið lendingin, hefði slík niðurstaða verið háð samþykki aðalstefnda. JasonGuðmundsson staðfesti að skjöl sem Guðrún Pétursdóttir, starfsmaðurfasteignasölunnar, útbjó og sendi til aðalstefnda, um viku eftir riftun, hafiverið útbúin og send án vitundar aðalstefnanda og fyrir mistök sín, þ.e.samskiptaleysi við téða Guðrúnu, sem hefði væntanlega ályktað sem svo að handhafilánsloforðs yrði jafnframt kaupandi eignarinnar. Dómurinn telur hvað þetta atriði varðar, líkt og gildirvarðandi lánsloforðið, að aðalstefnda hafi borið, meðal annars á grundvellitillitsskyldu samningaréttar, að tilkynna án ástæðulauss dráttar hvernig hannleit á stöðu mála, ef tilfellið var að hann væri ósáttur, og hefði þá gefiðviðsemjanda sínum eitthvert svigrúm til að bregðast við slíkum athugasemdum íljósi þess að aðilar höfðu í upphafi sannanlega náð saman um meginatriðikaupanna. Ekkert hefur komið fram um að aðalstefnandi hafi verið ófær um aðefna sjálfur skyldur sínar samkvæmt samningi aðila, heldur þvert á móti að hannhafi verið þess fullfær.Dómurinn lítur svo á að aðalstefnandi hefði ekki getaðframselt með öllu réttindi og skyldur sínar samkvæmt hinu samþykktakauptilboðið til dótturfélags síns þótt það væri að fullu í hans eigu, ánsamþykkis aðalstefnda. Með vísan til framangreinds verður hins vegar litið svoá að slíkt framsal hafi ekki átt sér stað, þótt hugsanlega hafi verið uppiáform um slíkt af hálfu aðalstefnanda. Aftur á móti hafi legið fyrir að umrættfélag, þriðji aðili, myndi efna þá meginskyldu kaupanda, að greiða kaupverðeignarinnar. Ekki verður talið skipta sköpum hvenær Mánalind ehf. var skráð íhlutafélagaskrá. Lánsloforðið var ekki háð því og aðalstefnanda var hægt um vikmeð að klára formsatriði varðandi stofnun félagsins, líkt og kom á daginn.Undir framangreindum kringumstæðum er og vafalaust að aðalstefnandi var allantímann sjálfur ábyrgur fyrir greiðslu kaupverðsins og fyrir öðrum efndumsamningsins við aðalstefnda. Ekki kemur þannig til álita að í málinu hafi áttsér stað skuldskeyting og því ekki verið haldið fram af hálfu aðalstefnanda.Hér verður horft til þeirrar meginreglu kröfuréttar aðkröfuhafa geti, undir vissum kringumstæðum og eftir eðli greiðslu, staðið ásama um hvort krafan sé efnd af viðsemjanda hans, skuldara kröfunnar, eða hvortþriðji maður taki að sér efndir fyrir hönd hins. Enginn beinn áskilnaður varheldur í fyrirvaranum um að lánsloforð yrði að vera gefið út til handaaðalstefnanda. Ekki verður séð að aðalstefndi hafi þurft að efast um aðaðalstefnandi myndi efna meginskyldu sína í viðskiptum aðila, þ.e. að greiðakaupverð eignarinnar, eftir að hann tók við tölvuskeyti frá fasteignasölunni 8.maí, en sú tilkynning var á engan hátt skilyrt. Efni hennar var óskilyrtlánsloforð frá banka um að fjármagna þessi tilteknu viðskipti. Þá verður ekkiséð að formkröfur séu gerðar til tilkynningar um að fjármögnun fasteigna sétryggð þannig að fyrirvari falli niður, en að auki verður litið til þess aðaðalstefndi gerði engar athugasemdir við formið fyrr en í greinargerð sinni tildómsins. Verður jafnframt litið til þess að enginn ádráttur var um þetta atriðií riftunaryfirlýsingu aðalstefnda. Til viðbótar var samningur aðila með þeimhætti að kaupverð skyldi allt greitt við undirritun kaupsamnings. Efgreiðslufall hefði orðið við það tækifæri, sem var mjög nærri í tíma, hefðiaðalstefndi einfaldlega og í fullum rétti, getað gengið út úr samningnum. Þvíverður að telja að tölvuskeyti þeirrar fasteignasölu sem annaðist milligöngu íviðskiptunum hafi verið fullnægjandi en óumdeilt er að skeytið barstaðalstefnda. Aðalstefnda var enda í lófa lagið að krefjast frekaristaðfestingar hafi hann talið tilkynninguna ófullnægjandi. Dómurinn telur þvíað með tölvuskeytinu 8. maí hafi fyrirvara um fjármögnun kaupanna verið rutt úrvegi og aðalstefnda eftir það ókleift að byggja rétt á honum. Ef litið yrði svo á að tölvuskeyti frá forsvarsmanniaðalstefnanda til fasteignasölunnar, 16. júní 2015, hafi vakið þann grun hjáaðalstefnda að aðalstefnandi ætlaði Mánalind ehf. að yfirtaka réttindi ogskyldur hans samkvæmt samningi aðila, þá gat aðalstefndi leitað staðfestingarþess og eftir atvikum hafnað því. Það eitt og sér gat hins vegar aldrei veittaðalstefnda heimild til riftunar, á þeim grundvelli að um verulega vanefnd væriað ræða, sem undir þeim kringumstæðum hefði þá verið skilyrði riftunar, endaniðurstaða dómsins að fyrirvaranum um fjármögnun hafi á þeim tíma verið rutt úrvegi rúmum fimm vikum fyrr. Við mat á því hvort riftun á kaupsamningi verði talin heimilber einnig að líta til þess hvort raunveruleg hætta hafi verið á vanefndum,hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt í samskiptum aðila, og hvaða áhrif meint vanefndhefur á hagsmuni þess sem krefst riftunar. Þá verður horft til þess að sú krafaverður gerð, að riftun samnings dragist ekki um of. Þau atvik sem aðalstefndibyggir riftun sína einkum á gerðust 39 dögum áður en hann lýsti yfir riftun ogengar vísbendingar voru í samningssambandinu um að hann myndi rifta kaupunum,heldur þvert á móti, eins og áður er rakið. Öll þessi atriði leiða til þess aðmati dómsins að riftun á samningi aðila sé ótækt úrræði. Þá geta í máli þessuatvik, sem urðu eftir að aðalstefndi sendi riftunaryfirlýsingu sína, ekki orðiðgrundvöllur riftunar. Aðalstefndi byggir á því að verði ekki fallist á sýknu á þeimgrundvelli að aðalstefnandi hafi vanefnt skyldur sínar í verulegum atriðumþannig að hafi heimilað riftun, þá leiði 8. gr. laga nr. 40/2002, umfasteignakaup, til sömu niðurstöðu þ.e. að sýkna eigi í aðalsök. Ljóst er að súmálsástæða á vart erindi inn í gagnsök málsins þar sem hún er ekki í samræmivið kröfugerð í gagnsök, þar sem einungis er í gagnstefnu krafist viðurkenningará riftun, en ekki þess að samningur hafi fallið niður. Í aðalsök er þessimálsástæða einnig haldlaus. Aðalstefndi hefur þannig ekki bent á hvaðafyrirvari það hafi þá verið sem ekki hafi verið uppfylltur. Ljóst er að þargetur ekki verið um að ræða þann fyrirvara sem sannanlega var gerður í málinuum framlagningu lánsloforðs, burt séð frá því hvort honum hafi verið fullnægteður ei, þar sem sá fyrirvari var bundinn við skemmri tímamörk en kveðið er áum í ákvæðinu. Ákvæðinu virðist enda ætlað, eðli máls samkvæmt, að gildaeinungis um ótímabundna fyrirvara til þess, meðal annars, að fyrirbyggja aðslíkir geti varað út í eitt og valdið þeim er fyrirvari beinist að tjóni. Ekkier þannig fallist á að það hafi þýðingu hvort boðað sé til kaupsamnings innantveggja mánaða frá samþykki kauptilboðs, eins og aðalstefndi byggir á. Effallist yrði á að slík staða virkjaði ákvæðið, yrði allt að einu að hafnamálsástæðunni þar sem sannanlega var boðað fyrst til kaupsamnings 12. júní 2015með tölvuskeyti frá fasteignasölunni deginum áður, í kjölfar kröfu aðalstefndafrá því 10. sama mánaðar um að slíkt yrði gert. Meðvísan til framangreinds og þar sem óumdeilt er að samningur komst á með aðilum15. apríl 2015, þar sem bundist var fastmælum um þá aðalskyldu aðalstefnda aðafhenda fasteignina og þá aðalskyldu aðalstefnanda að greiða umsamið kaupverðmeð tilteknum hætti, verður talið að kaupsamningur hafi tekist um lóðar- ogbyggingarrétt við Freyjubrunn 23, Reykjavík með margnefndum fyrirvara og enginsíðari atvik hafi leitt til þess að þær skuldbindingar hafi fallið niður.Þvíverður fallist á kröfu stefnanda í aðalsök og sýknað af kröfu stefnanda ígagnsök eins og nánar greinir í dómsorði. Þrátt fyrir að ágreiningslaust sé aðsamningur hafi komist á í upphafi milli aðila verður það ekki talið koma að sökhvernig aðalkrafa aðalstefnanda er orðuð í ljósi þess að hann er sýknaður ígagnsök, enda var samningur aðila í upphafi bundinn fyrirvara. Samkvæmtþessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, verður aðalstefndi dæmdur til að greiða aðalstefnanda málskostnað,bæði í aðalsök og gagnsök, sem þykir, að hafðri hliðsjón afmálskostnaðarreikningi og umfangi málsins, sem og málflutningi um hvort heimilaætti þinglýsingu stefnu málsins, hæfilega ákveðinn alls 1.750.000 krónur. Afhálfu aðalstefnanda og gagnstefnda flutti málið Hrafnhildur Kristinsdóttirhéraðsdómslögmaður og af hálfu aðalstefnda og gagnstefnanda flutti málið SindriM Stephensen héraðsdómslögmaður. Þaðathugist að ekki var lögð fram við þingfestingu málsins skrá yfir framlögðskjöl eins og áskilið er samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R ÐÍ aðalsöker viðurkennt að komist hafi á bindandi kaupsamningur milli aðalstefnandaVogalands ehf. og aðalstefnda Húsabæjar ehf. með samþykki aðalstefnda ákauptilboði aðalstefnanda, dags. 15. apríl 2015, um kaup á lóðar- ogbyggingarrétti að Freyjubrunni 23, Reykjavík, fastanúmer 229-9355. Í gagnsök er gagnstefndi Vogalandehf., sýknaður af kröfum gagnstefnanda Húsabæjar ehf. Aðalstefndi greiði aðalstefnandasamtals 1.750.000 kr. í málskostnað í aðalsök og gagnsök.